MÜNDƏRİCAT-CONTENTS-ОГЛАВЛЕНИЕ

 

F. MUSTAFAYEV.Kino dilində saitlərin tələffüzü zamanı qarşıya çıxan problemlər........................................................................

H. МИРБАБАЕВА . Языковые  средства  выражения  концепта ...................................................................................................

определённость/неопределённость ...................................................................................................................

R. MÜRSƏLOV. Saylar mədəniyyət simvolu kimi.....................................................................................................................................

Ş. SƏFƏROVA, R. ƏLİYEVA. İngilis dilində təyin vəzliklərinin semantik-funksional xüsusiyyətləri............................................

S. MƏMMƏDOVA. Dövlət dili  dövlətin ayrılmaz hissəsidir....................................................................................................................

S. ABBASOVA. Azərbaycan natiqlik sənətində H. Əliyev məktəbi.........................................................................................................

A. ƏHMƏDOVA. Orxon abidələrində konversiya ilə yaranmiş köməkçi nitq hissələri......................................................................

E. ŞƏFİYEVA. İngilis dilində alınma frazeologizmlər...............................................................................................................................

Ş. KƏRİMOVA. Polisemiyanın növləri və tipləri...................................................................................................................

Z. MAHMUDOVA, N. SEYİDOVA. İngilis dilinin qrammatik quruluşu.............................................................................................

M. MƏMMƏDOVA. Nizami Gəncəvinin “Şərəfnamə” əsərinin lüğəti..................................................................................................

A. QƏRİBLİ “ Türk dili” anlayışının təşəkkülü...............................................................................

R. QURBANOV . Azərbaycan dilinin Masalli rayonu şivələrində sait və samit əvəzlənmələri.............                                                                                                     

R. BABAZADƏ. XIII-XVIII əsrlər azərbaycan yazili abidələrində zaman budaq cümləli tabeli mürəkkəb cümlələr

Ş. HƏSƏNLİ- QƏRİBOVA. "Kitabi- Dədə- Qorqud" dastaninda məişətlə bağli etnoqrafik leksika........

.İMANQULİYEVA. Afad Qurbanovun elmi və siyasi fəaliyəti.......

P. МАМЕДОВА. Об архаизмах в Габуснаме...........

M. QIPÇAQ, Q. XANMƏMMƏDOV.Türk dillərində saitlər məsələsinə dair....

C. RƏSULOVA. Barak Obamanın qələbə və andiçmə cıxışlarının müqayisəli analizi.....

Ф. МАМЕДБЕЙЛИ. Компонентные значения приставок русского языка.............

Н. МУСАЕВА. О степени изученности арабизмов в персидском языке...........

X. ABDULLAYEVA .Xüsusi leksikinin tərkib hissələri və onların qarşılıqlı əlaqələri .....

C. ƏLİYEVA. Latın dilinin dövrü etapları...........................................

R. İBRAHİMOV. “Kitabi-Dədə Qorqud” dastaninda insanin bədən üzvlərini ifadə edən sözləri...........

A. NAMAZOVA . Mətni təşkil edən əsas vasitələr...........................

G. PAŞAYEVA. XIX-XX əsr rus mənbələrində Naxçıvana aid oronimlər və hidronimlər.........

X. HEYDƏROVA. Jarqon, arqo, slenq və professionalizmlərə leksikoqrafik aspektdən baxış.

X ABDULLAYEVA. Xüsusi leksikanın tərkib hissələri və onların qarşılıqlı əlaqələri........

N. ƏLİYEVA. Mətnin koqnitiv öyrənilməsi........................................

A. HACIYEVA . Fars dilində məsdərlərdə müşahidə olunan isimlərə xas morfoloji dəyişikliklər........

Z. MƏMMƏDOVA. Diskurs anlayışının fəlsəfi və linqvistik şərhi............

A. SADIQOVA. Digər türk dillərində yer alan TDKF-lərələ müqayisə kontekstində Azərbaycan TDKF-ləri.......

P. BAYRAMOVA. Danışıq aktinda istifadə olunan sözsüz ünsiyyətin komponentləri....................

R. QULİYEVA. Düzəltmə ön qoşmalar................................

T. QURBANOVA, Z.ƏLƏSGƏROVA. Feli  birləşmələrin dil sistemində yeri.............................

A. ALLAHVERDİYEVA. Nasir Xosrovun “Səfərnamə” əsərində qoşmalar.(ardı)..............

Z. MƏMMƏDOVA. “Qol və giyah dər ədəbiyyat-e mənzum-e farsi” əsərinin mənbələri..................

Z.ABBASOVA. Şifahi və yazılı ədəbiyyatın öyrənilməsində onomastik leksikanın əhəmiyyəti.......

C. ИСКЕНДЕРОВА . Некоторые особенности стилистических приемов переводa....

A. ABBASOV . Qlossadan çoxdilli terminoloji lüğətlərə doğru inkişafın  bəzi məsələləri haqqında.......

A. ALLAHVERDİYEVA. ABŞ siyasi diskursunda arqumentasiya strategiyaları........................

G.KƏRİMLİ. İngilis dilində ədatların kommunikativ səciyyəsi...............................

L. VAQIFQIZI. Dil prosesində özləşmənin təzahürü....................

İ.  MİRZƏYEVA. İngilis və Azərbaycan dillərində sadə cümlənin struktur xüsusiyyətləri..................

K. MƏMMƏDOVA. Deskriptiv dilçilik.........................

L. MƏMMƏDOVA.  Müasir fars dilinin söz yaradiciliğinda söz  morfemlərin rolu.........

Ə. QULİYEVA. Müasir Türk və Azərbaycan dillərində saylar..................

E. SƏMƏDOV. Azərbaycan ədəbi dilində sintaktik normanin təşəkkülü..................................

Ş. ŞIRƏLİYEVA. Çoxmənalı, omonim, sinonim və antonim hərəkət felləri....................

X. VƏLİYEVA.   Küçə adları, afişa və reklamlarda Azərbaycan ədəbi dilnin normalarına  riayət olunmasının monitorinqi ........

Şç QULİYEVA. Azərbaycan dilinin leksik sistemində sira saylarinin mövqeyi......

S. NƏCƏFOVA. Heydər Əliyev və Azərbaycan dilinin inkişaf tarixi......................

Ф. ЭФЕНДИЕВА. Главные члены предложения ..............................

E. ƏHMƏDOVA. Tarixi mənbələrdə qaramanlı etnotoponimi ................................

A. ƏLİYEVA. Dram əsərlərinin dilində nitq etiketlərinin linqvistik xüsusiyyətləri................

İ. ƏMİROVA. Konsept və freym münasibətləri............................................

L. ƏLİQULİYEVA. Azərbaycan və ərəb dillərində feli sifətlərin sintaktik funksiyaları.................

G. RƏFİBƏYLİ. Britaniya və Amerikan ingiliscəsi  arasinda qrammatik fərqlər.......

S. İSAYEVA. Sintaktik vahidlərin – söz birləşmələri, sintaqm, cümlənin öyrədilməsi.......

S. İSKƏNDƏROVA . Topluluq anlayışı və onun dildə təzahürü...........................................

Z. İSMAYILOVA. Komponentləri arasındakı qrammatik əlaqələr..................

M. MEHDİYEVA, Ş. BALAYEVA. Respublikamızda müasir dilçılık sahələrinin inkişaf aspektləri .....

N. ORUCOVA . Azərbaycan  dilinin qrammatik qurluşunda zaman kateqoriyasının yeri............

P. PAŞAYEVA. İngilis  dilində təyin əvəzliklərin semantik- funksional xüsusiyyətləri...............................................................................

S. ŞÜKÜROVA. Şamaxı şivələrində məişət leksikası................................................................................

M. XUDİYEVA. Atalar sözü və məsələlərin frazeolgiyaya münasibəti.............................................

H. MİRZƏYEV. Lirik təhkiyədə təkririn üslubi səciyyəsi.....................................................................................................

Y. SÜLEYMANOV.  Mürəkkəb cümlə interferensiya prosesində ...........................................

N. İSAYEVA. Frazeologiyanın tədqiqinə dair..............................................................................

M. HÜSEYNOV, A.KƏRİMOVA. Frazeologiyanın tarixi-linqvistik kökləri poetik ekspressiya mənbəyi kimi......................................

V. AĞAYEVA. Akademik T.Haciyev və M.Füzulinin dilində leksik-semantik xüsusiyyətlər..................

M. ƏLİYEVA. İngilis dilindəki  frazeoloji birləşmələrin azərbaycan dilində ifadə vasitələri.............................................

V. HƏSƏNOVA. Türkcə-Azərbaycanca frazeoloji lüğətin tərtib olunması............

S. AKDEN. Türk dilində geyim adları.............................

S. YALÇIN. Ortak türkçenin önemi ve Rusyanın ayrılıkçı türk dili polikaları..........................

G. XANBABAYEVA. Frazeologizmlərin ingilis dilindən  Azərbaycan dilinə tərcüməsi………………………………...

М. ОЗЕРЕН. О ложных эквивалентах родственного происхождения в алтайском и турецком языках.......

 

ƏDƏBİYYATŞUNASLIQ-ЛИТЕРАТУРОВЕДЕНИЕ...............

G. ŞIXALİYEVA. Əli bəy Hüseynzadə yaradıcılığında milli ədəbi ənənələrə münasibət və modernist ədəbiyyata keçid

G. ABDULLAYEVA. H.Cavid və Peyğəmbər..........................

S. İSMAYILOVA. Azərbaycan  poemasının qaynaqları........................................................................................ N. HƏSƏNOV. Redyard Kiplinqin nəsr əsərlərində şərq mövzusunun əksi...................................................

T. ƏLİYEVA. İskəndər Palanın “Babildə ölüm İstanbulda eşq” romanında mətnlərarasılıq.........................

N. ABASOVA. Heyvan adlarinin qədim türk folklorundan gələn izləri........

Y. ABDULLAYEVA. Britaniya postmodernist romanında istehza və oyun prinsipi...........

Ü. İBRAHİMOVA. “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanı..................................................................

F. ŞİRİNOV. Süleyman Vəliyevin yaradıcılığında Neft Bakısının obrazı...............................

Ə. ƏLƏKBƏROVA. Meşəçilik haqqinda ilk elmi əsər................................................

L.MƏMMƏDƏLPYEVA. Natəvan Dəmirçioğlu yaradıcılığına bir nəzər.......................................................

S. MƏMMƏDOV  Malayziya və Malay ədəbiyyatı........................................................................

N.  SADIXLI.Con Apdayk.........................................................................

M. ЯКУБОВА. Из  истории  перевода  комедии  А.С.Грибоедова  «Горе от ума»  на  турецкий  язык.........M. AĞAYEVA. İtirilmiş nəsil ədəbiyyatının meydana gəlmə səbəbləri və inkişafı.....

Ş. ƏHMƏDOVA. Uşaq ədəbiyyatının  aynası - Zahid Xəlil......................

F. HÜSİYEV.«Литературная газета»-nın səhifələrində Azərbaycan ədəbiyyatının təbliği..........................

Ü. SƏMƏDOVA. Tənzimat dövründə xalq hekayəsindən yeni tipli hekayəyə keçid...............................

L. FƏRHADQIZI. Natəvan Dəmirçioğlu yaradıcılığına bir nəzər.........................

E. MƏHƏRRƏMOVA. Hüseyn Cavidin romantizmi..................................................

E. NOVRUZOV. Xandəmirin “Tarixi-Həbibülseyr” əsərində bəşər tarixinin başlanğıcı haqqında........

S. XAVƏRİ. folklorun funksional strukturu azərbaycan nəzəri folklorşünaslığının inkişafı kontekstində........

A. ABASOV . Sənətkar - ədəbi bir mühit və vətəndaşlıq borcu................................

S.  ABASOVA .N.Rəfibəyli yaradıcılığına bir nəzər.....................

A. QASIMOVA.  “Qaçaq Nəbi”  dastaninin janr xüsusiyyətləri..............................

A. AĞA-ZADƏ. Şekspir əsərlərinin azərbaycanda tərcüməsinin ilkin dövrləri.......................

İ.  ARIXOVA .Molla Pənah Vaqifin yaradıcılığında dil və üslub xüsusiyyətləri........................

V. BABAYEVA. “Qardaş köməyi” məcmuəsi və Məmmədəli Manafzadə Sabitin bir şeirinə dair................

Ə. ƏLƏKBƏRLI. İrəvan çuxurunda novruz bayrami mərasim folklorunun struktur elementi kimi..............

D. KƏRIMOVA. Göz yaşlari çixiş yoludurmu?!................................................................

C. OРУДЖЕВА. Жанры Азербайджанского фольклора на русском языке.....................

M. QULUYEVA. M.P.Vaqif qoşmalarında sosioloji və kulturoloji amillərin ifadəsi........................

G. QULUZADƏ. Qırğız ədəbiyyatında “Töştük” nağılı...............................................

S. QAYBALIYEVA. İraq-türkman ədəbiyyatında ədəbi cərəyanlar....................................

S. VƏLİYEVA. H.Cavid  yradıcılığının  janr xüsusiyyətləri...............................

X. METE . Gözəgörünməz aləmdən gələn ilahi qüvvə, müqəddəsliyə yüksəlmiş şəxslər .......................

Б. ГУЛИЕВА.     О слове в поэмах Низами Гянджеви и  Урфи Ширази..............

F. MƏMMƏDOV. Seyran Səxavətin hekayələrində keçmiş və müasirlik.....................                                            

F. NƏCƏFOVA. 1960-cı illərdə “şer-e no” əsasında yaranan poetik istiqamətlər........................

Ş. ALBALIYEV. Şifahi kommunikativ prosesdə folklorun semantikası........

Ş. KƏRİMOV.  Xaqani yaradıcılığında mədəni və qeyri mədəni nitq haqqında düşüncələr.............

S. SƏMƏDOVA. Azərbaycan – Özbək  ədəbi əlaqələri tarixindən səhifələr......................................

G. ƏLİYEVA . Ç.Aytmatovun “Ağ gəmi” povestində simvollar..........................

T. ƏLİYEVA. Hikmət Ziyanın təmsil yaradıcılığı....................................................

E. BABAYEVA.  Müqayisə olunan dillərin tipoloji təsnifatı.................................

 

İNSANŞÜNASLIQ-ЧЕЛОВЕКОВЕВЕНИЕ....................................................

M.  MƏMMƏDOV . Əski türk dini və şamanizm...........................................................

N. YUNUSOVA. Qloballaşma fenomeni: din başlica amillərdən biri kimi........................................................................

K. MƏMMƏDOVA . Tabu qadağalar sistemi və ona müxtəlif yanaşmalar..........................................

H. МИКАИЛОВА. Идеализация  в  социальном  познании.................................................................

V. QURBANOV. Eqoizm ictimai bəladır: onunla necə mübarizə aparmalı..

 

PEDAQOGİKA-PSIXOLOGIYA, ПЕДАГОГИКА-ПСИХОЛОГИЯ ......................……………..………….................

Ş. ƏLİYEVA. Orfoepik normaların öyrədilməsi yolları ............

E. FƏRƏCULLAYEVA.Changes in Teaching Foreign Languages in the XXI Century within the Context of the Formation S. MƏRDANOVA. Nitq mədəniyyətinin tədrisində mədəni nitqə verilən tələblərin öyrədilməsi......

P. ИМАНОВА. Инновации в обучении русскому языку, как иностранному ................

C. КУЛИЗАДЕ. Лингвострановедческий  подход  к презентации русской фразеологии и афористик..

O. ТАРИВЕРДИЕВА.  Роль чтения в обучении иностранному языку...............................

E. HÜSEYNOVA.Важность использования домашнего чтения в процессе изучения иностранного языка

A. QAFARLI.  V sinif Azərbaycan dili dərslərində sözün leksik-semantik  xüsusiyyətlərinin mənimsədilməsi üzrə aparılan işlər.......

U. İSMAYILOVA. Fransiz dilinin tədrisində ev oxusu mətnlərinin tərtibi prinsiplərinə dair....................

S. KAZIMOVA.The impact of digital technology on translation……………………………………………………………….

X. ƏHMƏDOVA. İngilis dilinin tədrisində metodika müxtəlifliyi........................................................

A. ƏMİRASLANOVA . Müasir ingilis dilində işlənən idiomlar və onların işlənmə metodları....................

T. АТАКИШИЕВА  Обучение  говорению студентов-иностранцев довузовского этапа  обучения................

M. İSMIXANOV, G.KƏRIMOVA, G. PƏNAHOVA. Müasir dərs: xüsusiyyətləri və texnologiyasi...........................

T. ƏSGƏROVA. Türkiyə pedaqoji fikrində  “Dədə Qorqud” dastanlarina aid tərbiyə məsələləri..................................................

Д. МУСТАФАЕВА. К проблемы  классификации методов преподавания RКU.............

X. MANAFLI .Nitq etiketlərindən düzgün istifadə................................................................

A. YADIGAROVA. The Role of Translation in English Language Teaching…………………………………………………...

P. MƏMMƏDOVA.Rus bölməsində təhsil alan tələbələrin şifahi nitqinin inkişafı  etdirilməsi üsullarına dair 

Ш. ИБРАГИМОВА . Ситуативно - тематическое представление учебного материала..........

S. MƏMMƏDOVA. Quranin cismani tərbiyə metodu................................................

 

JURNALİSTİKA - ЖУРНАЛИСТИКА…………………....…………………........…...……….......

T. MAHMUDOVA.Yeni kommunikasiya prosesləri və jurnalistika standartları: qeyri-ənənəvi informasiya mənbələri...........

V.İSGƏNDƏROVA. ABŞ-in media konsernləri…………………………………………………………………………………...

A. RZAYEVA. “İzvestiya” qəzetinin səhifələrində Azərbaycan mövzusu.....................................................

K. NİFTƏLİYEVA,  M.. NƏCƏFLİ .Media tənqidi..................................

S. SADIQOVA. İnformasiyalaşdırılmiş cəmiyyətdə referativ jurnalların informasiya təminatında rolu......................................

 

KİTABŞUNASLIQ-КНИГОВЕДЕНИЕ……………...…………………………………………………………...…

H. ZEYNALOVA.Tibb kitabxanalarinin meydana gəlməsi və təşəkkülü tarixindən....................

 

MƏRUZƏ VƏ MƏQALƏLƏR – ДОКЛАДЫ И СТАТЬИ.................................................................................................

C. ЧЕРКЕЗ.Особенности и стиль литературного языка произведения «Я люблю ее» детского писателя Фатиха Эрдогана

A. БАГИРОВА . Жанр сонета в творчестве В.Тредиаковского.....................................................................................

Э.  РЗАЕВА, Л. ГУЛИЕВА. Развернутый конспект урока по литературе на тему: Л.Н.Толстой «Два товарища».........

G. QULİYEVA. İbtidai siniflərin azərbaycan dili dərslərində yeni təlim texnologiyalarin tətbiqinə dair..........

C. ДЖАФАРОВА . Словообразовательные связи и орфография на уроках русского языка.................................................

Ш. ГАСЫМОВА. Морфологическая классификация языков...........................................

К. НУРИЕВА, И. КУЛИЕВА. Методические  основы функционально-смыслового отбора .......................………………

A. БАГИРОВА. Сонет в творчестве русских поэтов XIX века.......................................................

G. QULİYEVA. İbtidai siniflərin Azərbaycan dili dərslərində yeni təlim texnologiyaların tətbiqinə dair.....

A. БАГИРОВА. Жанр сонета в творчестве А.П.Сумарокова..............................................................................

A. ABDULLAYEVA. XIII-XIVəsrlərdə anadilli poemalarda Züleyxa obrazları ..............................................................

Ф. АГАМИРОВА, H. ХАЛИЛОВА. Развитие письменной речи при обучении  студентов- азербайджанцев русскому язык................

A. DADAŞOVA . Die Wortgruppe……………………………………...

C. AĞAYEVA .The Subjective Infinitive Construction…………………………………………………………………………….

B.  MƏMMƏDOVA. Zeynalabdin Marağayinin “İbrahim bəyin səyahətnaməsi” əsərinin nəşr tarixi..................

M. ORUCOVA .Die Wortbildung und die Rolle der berühmten Persönlichkeiten dabei…………………………………………

T. MURADOVA.Mövlud Süleymanlının “Köç” romanında milli tarix şüuru və mənəvi yaddaş problemi.....................

Г. РАСУЛОВА.Основы культуры речи.........................

Д. КАЗИ-ЗАДЕ. Aктуальность предложения  как единицы языка и речи…………………………………………………........

N. ABDULLAYEVA. Lirik əsərlərin öyrədilməsində interaktiv təlim metodlarının tətbiqi..............................

M. САДЫХОВА. ЧАРКЕЗ. Роль  и  место  эстетического воспитания  в  формировании личности  студента ..................

Ş. BÜNYADZADƏ. İngilis dilində tabelilik bağlayicilari  ilə yaranan  mürəkkəb cumlələr...........................

M. ƏLİYEVA. İngilis dilində tabelimürəkkəb cümlələrin spesifik xüsusiyyətləri..........

Н. ГУЛУЗАДЕ. Прагматика и значение.......................................................

 

RƏYLƏR-ОТЗЫВЫ………………………………………………………………….

S. ABBASOVA, X. İBRAHİMOV. Dilimiz və onun problemləri haqqında alim sözü...........................

Q. ABDULLAYEVA. Nəsimi leksikasi  oğuz  dilləri  ilə  müqayisədə....................

M. QURBANOVA .Dəyərli tədqiqat əsəri –Yusif Seyidov yaradıcılığından seçmələr,

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

DILÇİLİK-ЯЗЫКОЗНАНИЕ

Mustafayev Fizuli Nəcməddin oğlu,

KİNO DİLİNDƏ SAİTLƏRİN TƏLƏFFÜZÜ ZAMANİ QARŞIYA ÇIXAN PROBLEMLƏR

Kino dilində ədəbi tələffüzün əsas prinsipi tələffüzdə ağırlıq törədən, kobudcasına səslənən, dilin ahəngini pozan cəhətlərdən qaçmaq, asanlıqla, sürətlə tələffüz edilən və zərif, incə, gözəl səslənən cəhətləri saxlamaqdan ibarət olmalıdır.

Məlumdur ki, “a” səsi arxa sırada, geniş və dodaqlanmayan açıq saitdir. Sözün əvvəlində, ortasında və sonunda işlədilir. “A” səsi bəzən “y” səsindən əvvəl “ı” ilə əvəz olunur. “I” səsi dar olduğundan tələffüzdə ahəng qanununun təsiri ilə “a” səsini “ı” səsi əvəz edir. Beləliklə də danışıq üzvlərinin gərginliyi azalır və

“Ədə, de görüm hardasan bu vaxteycan. Ayrı vaxt kolxozun süd planını gözümüzə soxursan, eylədir?”

(“Böyük dayaq” tammetrajlı bədii filmi. Ssenari müəllifi M.İbrahimov. C.Cabbarlı adına “Azərbaycanfilm” kinostudiyası, 1962).

Yuxarıdakı sözlərdə “ay” səs birləşməsi “ey” ilə əvəz olunur. Bu hal Azərbaycan ədəbi tələffüz normalarında vardır.

Aşağıdakı hallarda “a” səsinin “ey” səs birləşməsi ilə əvzələnməsi düzgün deyildir. Məsələn:

“Hacı Baxşəli:

- Hacı, Kərbalayi Fətullah dirilib?

Hacı Həsən:

- Bəli, bəli, dirilib, lap öz dəsti-xəttilə də yazıb. Mən bu işə lap mat qalaceyam (qalacam, qalacağam)”. (“Ölülər” bədii filmi, ssenari müəllifi Tofiq Tağızadə. C.Cabbarlı adına “Azərbaycanfilm” kinostudyası – 1980).

Belə tələffüz əksinə, dilin zərifliyinə, anlaşıqlığına, axıcılığına, danışıq sürətinə mane olur.

Aktyorlar müxtəlif mənşəli sözlərdəki “a” səsini nisbətən uzun tələffüz edirlər.

“ ...Başına dönüm, - dedi. O namərdlərə divan tutarsan, hansını yaxalasan, tüpür üzünə, denən: ə, ay nankor köpəy uşaqları, bizin çörəyimiznən böyüyüb, bizə şıllaq atırsınız?

Pərviz:

- Deyəcəyəm, Ayna nənə, deyəcəyəm, tankalrını da vuracam, başlarını da parçalayacam” (“Ağ atlı oğlan” bədii filmi – 1994, ssenari müəllifi İsi Məlikzadə, Ənvər Əblucun iştirakı ilə).

Kinoaktyorların nitqində “bəxt”, “xoşbəxt” sözlərinin tərkibində işlənən “a” səsinin “a” səsi ilə əvəzlənəsinə tez-tez rast gəlirik. Bu sözün “baxt” forması kino dilinə xalq danışıq dilindən gəlir.

“Moşu:

- Xoşbaxtlıq, xoşbaxtlıq, xoşbaxtlıq” (“Bəxt üzüyü” bədii filmi, 1991,ssenari müəllifi və rejissor Ramiz Əzizbəyli).

Məlumdur ki, “Baxt” sözündə olduğu kimi, “xoşbaxt” formasının işlədilməsi Qərb qrup dialektlərinin xüsusiyyətidir. “Xoşbaxtlıq” sözündə “ə” səsinin “a”ya keçməsi arxa sıra samitləri “x”, “ğ” səslərinin təsirinin nəticəsidir. “Bəxt” sözünü “baxt” şəklində tələffüz etmək samitlə sait səslərin ahəngindən savayı bir şey deyildir.

Fikrimizcə, “y” səsinin özündən əvvəl qısa səslərin gəlməsini tələb etməsi tələffüz məxrəcindən irəli gəlir. “A” səsinin “ı” səsinə keçməsinin  ikinci səbəbi “a”-nın tələffüzündə alt çənənin geniş açılması və nəfəsin çox tələb olunmasıdır. Ən nəhayət “a” səsinin “ı” səsinə çevrilməsinə sözdə arxa sıra saitlərinin çox olması da səbəb ola bilər. Açıq saitlərin deyilişi qapalı saitlərin tələffüzündən bir qədər çətindir ki, bu da nitqə ağırlıq verir, onun zərif və incə səslənməsinə mane olur.

Kino dilinin materialları göstərir ki, “e” səsi “ə” səsi ilə əvəz olunur. Məsələn:

“Heç utanmır, gedib birindən p(ə)ncək (pencək) alır, birindən köynək. Özün qoyub dilənçi vəziyyətinə. Kolxozun camaatı bəs hara baxır axı!..”

(“Xoşbəxtlik qayğıları” tammetrajlı bədii filmi, kinopovest. C.Cabbarlı adına “Azərbaycanfilm” kinostudiyası, 1976).

“Ay gidi dünya, vəfona lənət! – Sonra üzünü d(e)liqanlıya (dəliqanlıya) tutdu:

- Ə, cahıl, tanıdın o qarını?

Dəliqanlılar bir-birinin üzünə baxdı – tanımırdılar.

- Qoç Nəbinin qoçaq H(e)cəri (Həcəri) idi o qarı!

(“Qaçaq Nəbi” tammetrajlıbədii filmi, , ssenari müəllifləri Süleyman Rüstəm, Əhmədağa Muğanlı. C.Cabbarlı adına Azərbaycanfilm kinostudiyası, 1980).

Nümunələrdə “e” səsinin “ə” kimi deyilişi Bakı dialektinin fonetik xüsusiyyətləridir.

Kino dilində bəzən “ə” səsinin “i” səsi ilə əvəz olunmasına da rast gəlirik. Azərbaycan ədəbi dili tələffüzündə “y” səsindən əvvəl gələn “ə” səsinin əvəzində “i” səsi işlənir ki, bu hal da tələffüzü asanlaşdırır.

“Rüstəm:

- Sonra, sonra.

Rüstəm:

- Ədə, nə el(i)yirsən, gübrəni sənə veriblər səpə-səpə aparasan?”

(“Böyük dayaq” tammetrajlı bədii filmi, kinoroman, ssenari müəllifi M.İbrahimov, C.Cabbarlı adına “Azərbaycanfilm” kinostudiyası, 1962).

“Qızyetər:

- Yekə-yekə danışma, səpirsən adam kimi səp, səpmirsən xoş gəldin. Sən el(i)yən iş başına dəysin.” (Yenə orada).

“Rüstəm:

- Elədir, zənnin səni aldatmayıb, a Şirzad. Bu qoca vaxtımızda yuxarı mərtəb(i)yə çıxası deyilik...”

(Yenə orada).

“Nə üçün” sual sözünün tərkibində olan “ə” səsi ədəbi tələffüzdə “e” səsi ilə əvəz olunur, “ü” səsi isə düşür və onun əvəzinə “y” tələffüz olunur ki, bu da kino dilində (dialoji nitqdə) özünü göstərir. Nəticədə söz sürətlə deyilir, nitqdə axıcılıq artır. Fikrimizcə, “ə” səsinin “e” səsinə çevrilməsi artıq normal halına düşmüşdür. “Nə üçün” sözü “nəyçün” yox “neyçün” şəklində işlənir. Çünki ədəbi dildə də belə qəbul olunmuşdur.

“Muxtar kişi: - Sənin camaat(ı)nan n(ə)yşin var, ay bala! Sən yetim döyülsən, Pərviz bala... Pərviz adında yetim olmaz.

 (“Ağ atlı oğlan” tammetrajlı bədii filmi, ssenari müəllifi İsi Məlikzadə, Ənvər Əblucun iştirakı ilə. C.Cabbarlı adına “Azərbaycanfilm” kinostudiyası, 1994. “Mənə bax, Pərviz, bu işıqlı həyata sən n(ə)yçün inanmaq istəmirsən? Həyat mübarizə meydanıdır. Get. Ehtiyat igidin yaraşığıdır, bu boxçanı da y(ə)məyçün götür.  (Yenə orada).

Burada “neyşin var” əvəzinə “nəyşin var” “n(ə)yçün” əvəzinə isə “n(e)yçün” deyilməli idi. Ona görə ki, “ə” səsi dilönü “e” səsi isə dilortası səsidir. Kino dilində feillərin tərkibinə “iy” şəkilçisinin artırılmasına da rast gəlirik. Bu hal dilimizin müasir dövrü üçün lazımsız sayılsa da bəzən dialekt və ya orfoqrafiyanın təsiri nəticəsində müəyyən qrup ziyalıların dilində də işlənir.

“Rüstəm: - Gərək bura gəlm(iy)eydim, adamı nə qədər sorğu-suala tutursunuz axı...” 

(“Böyük dayaq” tammetrajlı bədii filmi, ssenari müəllifi Mirzə İbrahimov, kinoroman. C.Cabbarlı adına “Azərbaycanfilm” kinostudiyası, 1962).

“Səkinə: - Ay bala elə bir toy el(i)yeceyik ki, hamı heyran qalacaq.” (Yenə orada).

Alınma sözlərdə də “i” səsi bəzən “y” səsinin təsiri ilə daha qısa tələffüz olunur.

“Ki” bağlayıcısının tərkibindəki “i” səsi cümlədə ahəng qanununa görə ki, kı, ku, kü şəklində dördvariantlı tələffüz olunur.

“Qiyas bəy xəncərini siyirib qeyzlə Nəbinin üstünə  gedirdi.

Necə oldu ku Nəbi (p)ütün gücünü toplayıb nar çubuğuna əl atdı, bəyin gözünün üstündən vurdu, bəy karıxdı. İkinci zərbədən xəncər onun əlindən düşdü. Üçüncü zərbədən bəy büdrəyib yıxıldı. Hirsindən gözləri qızmış Nəbi bəyi gah çubuqla, gah təpiklə döyürdü. Bəy buğa kimi böyürürdü”

(“Qaçaq Nəbi” tammetrajlı bədii filmi, ssenari müəllifləri Süleyman Rüstəm, Əhmədağa Muğanlı. C.Cabbarlı adına “Azərbaycanfilm” kinostudiyası, 1980).

“Yaxşı oldu ku, heç kim irəli çıxmadı. Bəlkə də hamının ürəyindən idi. Nəbi bəyin şişman qarnına bir təpik də vurdu, atasını çiyninə alıb aradan çıxdı.

O gedəndən sonra nökərlər əl-ayağa düşdülər , artıq hər şey gec idi.”

(Yenə orada).

“Nə yaxşı ki Qiyas bəy üzü, başı sarıqlı taxtda uzanmışdı. Yoxsa halı xarablaşa bilərdi. Yastığının yanında yanını kəsdirmiş zər pağonlu pristav Səlim bəy əsib-coşurdu:

- Güllələyəcəyəm! Nəsillərini kəsəcəyəm ki, bir də baş qaldırmasınlar.” 

(Yenə orada).

Son zamanlar türk dillərində uzun saitlərin azalması, qısa tələffüz olunması haqda B.A.Serebrennikov inandırıcı mülahizə söyləyib.

Əvvəldə göstərdiyimiz kimi, bəzən sürətlə danışarkən”r” samitindən əvvəl “i” səsi qısa tələffüz olunur.

Əksər hallarda uzun tələffüz olunan səslər sürətli nitqdə qısa deyilir. Belə ki, uzun səslər nitqin sürətinə mane olur.

Məlumdur ki, “ilə” bağlayıcısı sonu “i” səsi ilə qurtaran köməkçi sözlərlə işlənərkən “iylə” şəklində deyilir. Bu da tələffüzün asanlaşdırılması ilə əlaqədardır.

Tamam(iylə) düz buyurursunuz – deyərək Öməroğlu stolun arxasından qalxıb yavaş-yavaş gedirdi. Gülsüm xalanın yanından keçəndə dizləri lap zəiflədi, titrədi, az qala yıxılacaqdı.”

(“Qəfil yanğın” tammetrajlı bədii filmi, ssenari müəllifi Sabir Azəri. C.Cabbarlı adına “Azərbaycanfilm” kinostudiyası, 1979).

Kino dilində aktyorların nitqində “ı” səsi sözün sonunda əksər hallarda “i” səsi ilə (Bakı dialektinin xüsusiyyətidir) əvəz olunur.

 “Əzim:

- Ey, yetim, sənə deməmişəm ki, bizim çaydan daş götürmə?! Biz burada xudman(i) yol düzəldəcəyik.”

(Yenə orada).

“Fabrik işçisi:

- Əvvəlki vaxtlar(i) götürsək, indi fabrikin işi çətinə düşüb” (Yenə orada).

Karikaturalarda, şarjlarda müxtəlif geyimlərdən, dəbdən düşmüş modalardan istifadə olunduğu kimi, loru danışıqdan da kino dilində istifadə olunur. Kinorejissor və kinoaktyorlar mənəviyyatca pozğun olan mənfi surətlərin nitqini də normadan kənar verir.

Lakin bəzi aktyorların öz üzərlərində az işləməsi nəticəsində kino dilində bir sıra nöqsan və səhvlər yaranır.

“Vahid:

- Sən neynəmisən? Mən canımnan halallıq istəyirəm, sən də başlamısan...”

(“Qəzəlxan” tammetrajlı bədii filmi, ssenari müəllifi və rejissoru Şahmar Ələkbərov. C.Cabbarlı adına “Azərbaycanfilm” kinostudiyası, 1991).

“Vahid:

- Ağəz, gic-gic danışma, nəyşin gəlmisən. Çıx get evə, sən atovun goru.”

(Yenə orada).

Belə nümunələrin sayını artırmaq da olar. Bu hal kino dilinin təsir gücünü azalda bilər.

Dilimizdə orfoepiya normalaşmaları da səslərin məxrəclərinə görə bir-birinə uyuşması əsasında yaranır. Yazıda orfoqrafiya qaydalarının rolu nə qədər böyükdürsə şifahi nitqdə də orfoepiya normalarının o dərəcədə əhəmiyyəti vardır. Orfoepik normalardan danışılarkən normalaşmanın üç prinsipi əsasında qəbul olunması əsas götürülür, bu da nitqin sürəti, sözlərdə səslərin kəmiyyəti, danışığın rəvanlığı kimi məsələlərdən ibarətdir.

Ədəbiyyat

1. Şirəliyev M.Ş. Azərbaycan dialektologiyasının əsasları. Bakı, 1962.

2. Ağayev F.M. Azərbaycan danışıq dili. Bakı, Maarif, 1987.

3. Bəşirova A. Azərbaycan dilində vurğu, Bakı. ADU, 1992.

4. Dəmirçizadə ə.M. Azərbaycan dili orfoepiyasının əsasları. Bakı, APU, 1969.

Bədii filmlər

1. “Qəfil yanğın” bədii filmi, 1979.

2. “Böyük dayaq” bədii filmi, 1960.

3. “Ölülər” bədii filmi, 1980.

4. “Qaçaq Nəbi” bədii filmi, 1980.

5. “Ağ atlı oğlan” bədii filmi, 1994.

6. “Bəxt üzüyü” bədii filmi, 1991.

7. “Kişi sözü” bədii filmi, 1987.

8. “Xoşbəxtlik qayğıları” bədii filmi, 1976.

9. “40-cı qapı” bədii filmi, 2009.

10. “Dərs” bədii filmi, 2015.

11. “Buta” bədii filmi, 2004.

12. “Küçələrə su səpmişəm” bədii filmi, 1987-1996.

13. “Qəzəlxan” bədii filmi, 1991.

 

Açar sözlər: saitlər, tələffüz normaları, kino dili, kino ustaları, aktyor sənətkarlığı, kinossenari, rejissorun filmi, düzgün tələffüz, orfoepiya.

Ключевые словы: гласные, нормы произношения, язык кино, мастера кино, искусство актерства, киносценарий, фильма, фильм режиссера, правильное произношение, орфоэпия.

Key words:vowels, pronunciation norms, movie language, movie masters, actor's art, film script, film of filmmaker, correct pronunciation, orthoepy.

SUMMARY

                The article pays much attention to development principle from difficult words to simple words in improvement of our language, normalization of orthoepy of Azerbaijani language. It is mentioned that, words with difficult pronunciation in the language should be replaced with simple ones. As it is struggled against using many words in sentences, accordingly, it is considered appreciated to choose simple and appropriate words in oral speech. It is mentioned in the article that, orthoepy norms are as important in oral speech as orthographic rules in writing. While talking about orthoepy norms, three principles of normalization are also taken into consideration. It is considered appreciated to follow these principles in both internal rules of language and in movie language.

 

РЕЗЮМЕ

                В статье за основу берется принцип развития трудных слов в направлении простых слов в развитии языка, в нормализации орфоэпии азербайджанского языка. В языке принимается во внимание постепенная замена труднопроизносимых слов на более легкие. Так же как и ведется борьба с многословием в предложением, выбор при устной речи более легких, соответствующих по произношению слов принимается в качестве одного критерия. В статье отмечается, нормы орфоэпии в устной речи имеют такую же значительную степень, какую имеет большая роль порядка орфографии в письменности. Говоря о нормах орфоэпии за основу берутся три принципа нормализации. Исполнение данного принципа принимается во внимание как в законах внутреннего развития самого языка, так и в языке кино.

 

Rəyçi: dos. S.Abbasova

 


Мирбабаева Наиля

ЯЗЫКОВЫЕ  СРЕДСТВА  ВЫРАЖЕНИЯ  КОНЦЕПТА

ОПРЕДЕЛЁННОСТЬ/НЕОПРЕДЕЛЁННОСТЬ

В русском языке основными средствами выражения концепта опреде­лённость/неопределённость являются прежде всего определительные (весь, каждый, всякий, любой, другой, иной, сам, самый) и неопределённые (некто, нечто, некоторый, некий, несколько, кое-кто, кое-что, кое-какой, кто-то, что-то, кто-либо, что-либо, кто-нибудь, что-нибудь, какой-то, чей-то, кое-какой, какой-нибудь, чей-нибудь, какой-либо, чей-либо) местоимения.

Концепт определённость/неопределённость передаётся также посред­ством отдельных разрядов вводных слов и конструкций, которые, как правило, не имеют грамматических связей с другими членами предложения, но логически связаны друг с другом и входят в иерархически упорядоченный комплекс языковых единиц.

Значения вводных слов и сочетаний слов весьма многообразны. Они могут выражать уверенность в чём-либо: конечно, подлинно, действительно, безусловно, бесспорно, несомненно, вполне очевидно, без всякого сомнения, разумеется, по сути дела, по существу, в сущности и др.: Конечно, победа – вещь весьма приятная (Федин); Землетрясения, несомненно, бывали во все тысячелетия и века (Богат); а также неуверенность, сомнение, предложение: возможно, вероятно, по всей вероятности, видно, видимо, по-видимому, наверное, пожалуй, кажется, казалось бы, может быть, должно быть, скорее   всего и др.: «Нелегко будет, пожалуй, отвоевать свободу», - сказал Карл (Серебрякова); Не понапрасну, видно, небо плачет. Устами ветра с нами говоря (Жаров).

Оттенки определённости выражаются также водными словами и сочетаниями, указывающими на источник сообщения: по-моему, по-вашему, по преданию, по слухам, по моим расчётам: По-моему, каждый настоящий талант содержит в себе чувство современности (Пришвин).

Для уточнения, пояснения высказывания или его части используются вводные слова типа точнее, в частности, кроме того и т.д.: А большего он и не заслуживает, точнее, не хочет заслужить (Богат).

Многие вводные слова и сочетания служат для выражения субъективного отношения, эмоциональных реакций, интеллектуальных оценок самого говорящего – радости, одобрения, положительной оценки: на счастье, к счастью, к радости, к удовольствию кого-н и др.

В ряде случаев общее эмоциональное отношение к сообщаемому выс­тупает как недифференцированное, неопределённое. Это характерно для таких  вводных слов, сочетаний и предложений, как говоря по совести, ска­зать по чести, между нами говоря, если правду сказать, кроме шуток и др.        (5, 230).

На синтаксическом уровне концепт определённость/неопределённость выражается также общим содержанием таких типов односоставных предложений, как определённо-личные  предложения.

В определённо-личных предложениях глагол-сказуемое обозначает действие определённого лица или группы лиц, т.е. конкретного деятеля. Ср.: Узнаю тебя, жизнь! Принимаю! И приветствую звоном щита! (Блок); А остальных людей всех знаешь? (Горький); Во глубине сибирских руд Храните гордое терпенье (Пушкин).

В неопределённо-личных же предложениях обозначается действие неопределённых лиц или неопределённого лица. Приведём несколько примеров: Похоронили Вяткина на главной площади (Половкин).

Степень неопределённости подразумеваемого субъекта-подлежащего в таких предложениях разная. В одних случаях это совсем неизвестные лица: В дверь сильно постучали (Фадеев). В других – лица более или менее известны: Сочувствовать во дворе любили (Крон). В некоторых предложениях действующие лица хорошо известны, но они не называются, чтобы акцентировать внимание на действии: Он не знал, что дома … ему простят все-все вины его … (Фокина).

Наконец, есть предложения, которые только по форме являются неопределённо-личными, а по значению они близки к определённо-личным, так как действие глагола-сказуемого относится к самому говорящему: - Подвиньтесь! Вам говорят! (Чехов) (1, 36).

Значение концепта определённость/неопределённость передаётся также сходными по структуре синтаксическими конструкциями. Причём данное значение становится более заметным при сравнении предложений, имеющих несколько общих членов (слов) в своём составе. Примером тому могут служить следующие синтаксические конструкции:

 Они сидели в одном из этих рядов.

Они сидели  в среднем ряду.

Они сидели в первом ряду.

Они сидели в последнем ряду.

Нетрудно заметить, что наибольшая неопределённость свойственна первому из этих предложений, в котором местонахождение субъектов указано приблизительно (неопределённо). Далее круг предполагаемых рядов несколько суживается во втором предложении. Что касается двух последних предложений, то в них достаточно чётко обозначается место ряда, т.е. первый или последний.

Следует добавить также, что значение «неопределённость» в первых двух предложениях эксплицируют такие предложно-именные сочетания, как в одном и в среднем, а значение «определённость» в двух последних предложениях обозначается посредством предложно-именных сочетаний в первом и в последнем. Следовательно, понятие «определён­ность­/неопре­де­лён­ность» вытекает из содержания отмеченных выше предложно-падежных сочетаний.

В этой связи можно сравнить также значение следующих предложе­ний:

В конце года наградили талантливого писателя.

В конце года наградили самого талантливого писателя.

В конце года наградили талантливейшего писателя.

Как видно из приведённых предложений, наибольшая неопреде­лён­ность связана с содержанием первого предложения, поскольку прилагатель­ное талантливый может относиться к неопрелённому количеству писателей, т.е. талантливых писателей может быть несколько (много), поэтому личность награждённого писателя остаётся неизвестной, неопределённой.

Другое дело, когда в двух последних предложениях с помощью форм превосходной степени прилагательного талантливый (сложной формы – са­мо­го талантливого и простой формы - талантливейшего) присутствует вполне определённое указание на одного (конкретного) из множества писа­телей. Таким образом, в данном ряду предложений понятие определён­ность/неопределённость передаётся посредством разных форм сравнительной и превосходной степени одного и того же прилагательного.

Аналогичный случай наблюдается и в предложениях типа:

Мой брат поступил в университет.

Мой средний брат поступил в университет.

Мой старший брат поступил в университет.

Мой самый старший брат поступил в университет.

Интерпретируя содержание данных высказываний можно заметить, что понятие неопределённость ярче всего выражается в первом из них: неизвестно какой брат – старший или младший, а может быть и средний. Во втором предложении в словосочетании средний брат отсутствует указание на количество братьев, хотя здесь по сравнению с первым предложением есть определённое указание на одного из братьев, т.е. это не младший и не старший брат.

Что касается двух последних предложений, то в них понятие старший в известной степени нивелируется. Если старших братьев несколько, то появляется необходимость использовать аналитическую форму превосход­ной степени – самый старший. Если же речь идёт об одном, единственном старшем брате, то отпадает необходимость использования формы превосходной степени. Значит, данная конструкция функционально ограничена: её употребление детерминируется специфической ситуацией – при наличии нескольких старших братьев говорящего.

Концепт определённость/неопределённость локализуется и в синтак­си­чес­ких конструкциях, идентичных по структуре, но отличающихся содержа­ни­ем своих атрибутивных членов. Отличительной особенностью таких чле­нов является то, что они между собой составляют тематически соотноси­тель­ную группу слов, связанных в иерархической цепочке по степени убыва­ния/возрастания объёма обозначаемых явлений. Например, вуз –университет – факультет – сектор – группа и т.д.

Один из студентов данного вуза.

Один из студентов данного факультета.

Один из студентов данного отделения.

Один из студентов данного сектора.

Один из студентов данного курса.

Один из студентов данной группы.

В приведённых предложениях наибольшую актуальность для рассмат­риваемой проблемы представляют наименования объектов: вуз – факультет – отделение – сектор – курс – группа. В соотношении данной вербальной группы в содержательном плане можно обнаружить отражение фактической градации реального объема обозначаемых явлений – структурных подразде­лений  вуза. Иначе говоря, в данном ряду слова расположены в иерархичес­ком порядке – от общего к частному и последовательно фиксируют содер­жа­тельную градацию своего смыслового объема. Сравнительный анализ данных вербальных средств показывает, что по направлению сверху-вниз суживается объем обозначаемых объектов, что облегчает процесс определения (нахождения) субъекта, т.е. искомого студента. Иначе говоря, с каждым разом суживается круг субъектов, среди которых может находиться данный студент. Понятно, что определить (найти) какого-то студента в стенах того или иного вуза в целом намного труднее, чем внутри какой-то группы. Поэтому с точки зрения рассматриваемого концепта понятие «группа» представляется наиболее оптимальным условием для определения личности данного студента.

Понятийно-концептуальная направленность общего содержания приведённых выше примеров – от общего к частному позволяет описать данную ситуацию как возможность максимального приближения к оптимальным условиям на пути определения субъекта (студента). Таким оптимальным условием выступает коллектив группы из 25 студентов по сравнению с многотысячным коллективом вуза. Именно поэтому в последнем из наших примеров определённость приобретает более явные  черты, т.е. возрастает вероятность достижения цели.

Такое же логико-смысловое соотношение можно обнаружить и в примерах, где в позиции субъекта будут соответственно выступать магистр, представитель и т.д. Необходимо отметить также, что при описании концепта определённость/неопределённость следует обратить внимание на характер адъективной лексики при субстантивных членах. Так, например, прилагательное молодой может иметь релевантную позицию при существительных поэт, писатель, художник, учёный и т.д. и оказаться нерелевантным при словах студент, ученик, девушка и т.п. Данный фактор приобретает особую актуальность в процессе обучения РКИ.

Анализируемые выше образцы синтаксических конструкций со значением определённость/неопределённость надо отличать от тех предложений, в которых перемещение компонентов в их структуре не препятствует сохранению тождества (равенства). Ср.:

Земля кругла (круглая).

Земля имеет круглую форму.

У земли круглая форма.

Форма земли круглая

По форме земля круглая.

Аналогичные случаи синонимического взаимодействия синтаксических моделей встречаются в разных вариантах.

Итак, анализ языковых средств, выражающих концепт определённость/ неопределённость позволяет сделать вывод о том, что в русском языке для этой цели используются, как сугубо вербальные единицы, так и невербальные средства. Если вербальные средства выполняют данную функцию за счёт своего семантического содержания, то в синтаксической конструкции концептуальное значение формируется в результате взаимодействия её компонентов друг с другом.

Общие выводы о лингвистической природе рассматриваемых в статье синтаксических моделей со значением определённость/неопределённость могут быть представлены в контексте более широкого теоретического вопроса об особенностях семантического взаимодействия языковых единиц на функциональном уровне.

 

Литература

  1. Бабайцева В.В. Односоставные предложения в современном русском языке. М., 1968, 160 с.
  2. Леонтьева А.Л. Как мы воспринимаем мир вокруг нас // Русский язык за рубежом, 2017, № 2, с. 116-127.
  3. Москальская О.И. Вопросы синтаксической семантики // Вопросы языкознания. 1977, № 2, с. 45-56.
  4. Проблемы вербализации концептов в семантике языка и текста (В 2-х ч.) Ч. 1. Науч. ст. Ч. 2. Тезисы докл. Волгоград: Перемена, 2003, 283 с.
  5. Русская грамматика. Т. II. М., 1980, 709 с.
  6. Учебный минимум по русскому языку для иностранцев. Составители: Н.Ф.Зайченко, С.А.Воробьёва. Киев, 1995, 290 с.
  7. Черникова Н.В. Актуальные концепты и их лексические репрезентанты // НДВШ. Филологич. науки. 2007, № 6, с. 71-80.
  8. Шариков С.Г. Категории и концепты в лингвистике. ВЯ, 2007, № 2,     с. 3-17.

Ключевые слова:  средства выражения, определённость/неопределён­ность, местоимения, вводные слова и конструкции.

Açar sözlər:  ifadə vasitələri, müəyyənlik/qeyri-müəyyənlik, ara sözlər və konstruksiyalar.

 

Резюме

В статье анализируются средства выражения концепта определённость/неопределён­ность в русском языке. Отмечается, что в качестве таких средств используются чаще всего местоимения, вводные слова и синтаксические конструкции, в составе которых в результате взаимодействия вербальных средств формируется общее концептуальное значение.

 

                                                                                 Xülasə

Məqalədə rus dilində müəyyənlik/qeyri- müəyyənlik konseptini bildirən  ifadə vasitələri araşdırılır. Qeyd olunur ki, həmin vasitələr qismində adətən əvəzliklər, ara sözləri və sintaktik konstruksiyalar istifadə olunur, sonuncuların tərkibində verbal vahidlərin qarşılıqlı təsiri nəticəsində ümumi konseptual məna formalaşır.

 

Rəyçi: dos.L.Ələkbərova

                                           


Mürsəlov Rizvan Cavanxan oğlu

SAYLAR MƏDƏNİYYƏT SİMVOLU KİMİ

Qədim insanlar, o cümlədən, ərəblər, hindlilər, çinlilər, yunanlar rəqəmlərin gizli mənasına xüsusi əhəmiyyət vermiş və belə düşünmüşlər ki, bütün maddi və mənəvi dəyərlər birdən doqquza qədər olan rəqəmlərlə əlaqəlidir və onlardan asılı vəziyyətdədir. [2, səh. 122] Rəqəmlər barədə Qafarlı R. özünün yazdığı “Mif və nağıl” əsərində qeyd edir: “Rəqəm – mifopoetik sistemlərdə ən geniş yayılmış işarələr toplusudur və kəmiyyət, keyfiyyət, zaman, məkan, miqdar daşıyıcısı kimi çıxış edir. İnsan özü də işarə, təsvir üsullarından biri kimi xüsusi say kodunun ən mühüm elementinə çevrilir” [7, səh. 284]. Akademik V.A. Qordlevski akad. N.Y.Marrın bir kəlamını özünün yazdığı “Türk dillərində 50 sayı” adlı yazısında epiqraf kimi verərək yazır: “Xalqlar necə olurlarsa olsunlar, hamısı bütün bəşəriyyətin cilaladığı eyni rəqəmlərdən istifadə edirlər” [17, səh 5.]

Rəqəmləri öyrənən elm numeralogiya adlanır. Numeralogiyada hər hansı bir şey dünyanın ən mühüm elementlərinin obrazlı ifadəsi kimi dərk edilir. Numeralo­giya bir növ insanların mifik təsəvvürlərini əks etdirir. Bu elmə görə sakral  bir rəqəmi təkallahlıqla izah edilir və Allahın adı ilə bağlıdır.Professor S.Abdullayeva özünün yazdığı “Kitabi-Dədə Qorqud dastanında say” adlı məqaləsində qeyd edir: “Kornelius Agrippa “Mistik təsəvvürlər fəlsəfəsi” əsərində göstərir ki, 2 rəqəmi gecə və gündüz kimi kəskin təzadlı rəqəmdir. O, özündə ziddiyyət, eyni zamanda, müsbət və mənfi keyfiyyətləri birləşdirən tarazlığı cəmləşdirir. İki rəqəmi xeyir və şər, gecə və gündüz, yer və göy, yeraltı və yerüstü dünyalar, bir sözlə, əkslik, qarşılaşdırma bildirir. İstər-istəməz nağıl dilində işlənən “biri varmış, biri yoxmuş” ifadəsi yada düşür. Hər bir rəqəm kimi iki sayı da görünən və görünməyən tərəfləri ilə qədim türk mədəniyyətini mifopoetik cəhətdən əks etdirir [2, səh. 122].

                Xristianlıqda da “müqəddəs üçlük” (свя мая троица) adlandırılan Allah – onun müqəddəs oğlu – müqəddəs ruh anlayışı var. Fransız etnoqrafı Levi Bryula görə əgər Allah tək olsaydı, o, yaradan və ata olmazdı. Onun rəqəmi iki olsaydı, bu, ziddiyyətə səbəb olardı. Ona görə də əsrarəngiz sonsuz bir kainat yaratdığı üçün onun rəqəmi üçdür [12, səh. 63]. Amma bizim fikrimizcə, eləcə də İslam fəlsəfəsinə görə onun fikri ilə razılaşmaq çətindir və mümkün deyil. Çünki bu fəlsəfəyə görə, eləcə də dini inanc baxımından Allah təkdir, vahiddir, şəriki yoxdur. [M.R.]

Bir sayını ümumiyyətlə rəqəm olaraq qəbul etməyən Pifaqorun sələflərinə görə saylar mütləq cəmlik bildirməlidir. Lakin onlara görə bir bütün sayların mənbəyi idi, bu sayı dəfələrlə üst-üstə gəlməklə geri qalan bütün sayları yaratmaq olurdu. Onların say sistemində bütün tək rəqəmlər kişi , cüt rəqəmlər isə qadın cinsini xarakterizə edirdi. Elə buna görə onlar biri nə tək, nə də cüt hesab edirdilər, çünki istənilən tək rəqəmə bir əlavə etdikdə cüt, cüt rəqəmə bir əlavə etdikdə isə tək rəqəm alırdılar. [22]

                Pifaqorun sələflərinə görə ikinin qadın cinsini ehtiva etməsinə baxmayaraq, digər bütün say sistemlərində bu rəqəm kişi cinsinin simvolu kimi qəbul olunmuşdur. [22].       “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanında olan sakral rəqəmlərə bir, iki, üç, dörd, yeddi, doqquz, on iki, iyirmi dörd, otuz iki, qırx, üç yüz altmış və s. daxildir. Bu saylardan bəziləri (iyirmi dörd sancaq bəyi, üç yüz altmış alpərən) oğuz dövlətçiliyi ilə bağlı olan saylardır. Dastanın dilində ən çox işlənən rəqəmlər isə üç, yeddi qırx saylarıdır [2, səh. 122]. Oğuzların dünyagörüşündə, eləcə də mifik təfəkkürün özündə belə kəmiyyət anlayışı, eləcə də saylar xüsusi yer tutur. Dastanda müəyyən semantik-simvolik xüsusiyyətləri özündə ehtiva edən müxtəlif say anlayışlarından çox böyük və sistemli şəkildə istifadə olunub.

                Bu dastanda ən çox istifadə olunan sakral rəqəm üç, yeddi qırx rəqəmləridir. Üç rəqəminin sakrallığı haqqında müxtəlif tədqiqatçıların müxtəlif fikirləri var. Bir çox alimlərin fikrincə üç rəqəmi kainatın üç qat strukturu ilə əlaqələndirilir [5, səh. 398]. Digər tədqiqatçılar isə belə düşünürlər ki, insan əvvəl fikirləşir, sonra danışır, daha sonra hərəkət edir. Dahi yunan filosofu Platon isə daha da irəli gedərək belə izah edir ki, üç rəqəmi məhz zamanla bağlıdır. İndini, keçmişi və gələcəyi ifadə edir.

Misal üçün:                            Üç gündür, yoldan gəldim, doyurun məni

                                               Üç günə varmasun, allah sevindirsün sizi

                                               Üç gün dünlü-dünlü yatdu.  [4 , səh. 113]

                Üç  sayı dastanın  dilində çoxluğun son həddi kimi də özünü göstərir. Üç sondur. Türklər bir, iki, üç deyir: Atalar üçdən deyib (Atalar sözü). Dörd sayı praktik cəhətdən əlverişli olduğu üçün bütün müqəddəs məfhumlar onunla əlaqələndirilirdi. Bu qayda yalnız Çində özünü doğrultmayıb. Bunun əsas səbəbi isə Çin dilində dörd sayı (she) və ölüm (shi) sözlərinin eyni cür səslənməsidir. Məhz bu səbəbdən çinlilər dörd sayını uğursuz hesab edirlər. [22] Beş sayı Babilistan ilahəsi İştar, Roman ilahəsi Venera və onların simvolu olan beş ulduzla əlaqələndirilirdi. Bu say mayyalılarda da xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. İnsanın əl və ayağında beş barmağın olması, ümumiyyətlə insan vücudunda beş çıxışın (iki qol, iki ayaq və baş) olması onlara bu əsası verirdi. Bütün bunlardan başqa beş sayı İslam aləmində olduqca müqəddəsdir. Bu rəqəm İslamın beş əsas şərtini ehtiva edir: kəlimeyi-şəhadəti bilmək, namaz qılmaq, Ramazan ayı boyunca oruc tutmaq, zəkat vermək və müqəddəs Məkkə şəhərinə həcc ziyarəti etmək. Bundan başqa müsəlmanlar günün beş vaxtı allaha ibadət edir – namaz qılırlar. İslama görə dində beş kateqoriya – din, və onlara müvafiq peyğəmbərlər vardır (Nuh, İbrahim, Musa, İsa və Məhəmməd). [22]

. Nizami Gəncəvi klassik kitabların müqəddiməsində olan minacat, nət, mədhiyyə, fəxriyyə bölümünə bir də meracnaməni əlavə edərək həmin hissəni də 5-lə kodlaşdırır [10, səh. 23-26]. Altı sayının mühüm bir əlaməti onun yaradılışın altı əsas gününü ehtiva etməsidir, yeddinci günü isə allah istirahət etmək üçün bəxş etmişdir. Yaradılışın quruluşunda da bu rəqəm öz əksini tapır (1+2+3=6): 1-ci gün işıq, 2-ci və 3-cü gün göy və yer, nəhayət 4, 5 və 6-cı günlər isə bütün varlıqlar yaradılmışdır. [22]. Bir çox mədəniyyətlərdə yeddi planetin olduğu qeyd olunur ( Günəş, Ay, Mer­kuri, Venera, Mars, Yupiter və Saturn). Qədim Misirlilərin inancına görə cənnətə ge­dən yeddi cığır və yeddi müqəddəs inək var idi. Yeddi rəqəmi folklorda da öz əksini tapmışdır. Məs., bir güzgünü sındırmağın yeddi il uğursuzluğa səbəb olacağına inanı­lır. İran mifologiyasında, qərbdən fərqli olaraq pişiklərin yeddi canının olduğuna inanılır. [22] Yeddi rəqəmi sirli ilahi qüvvə hesab edilir. Bütün müqəddəs səmavi kitablardan götürülmüş informasiyalarda yer kürəsində həyatın yeddi  günə yarandığı göstərilir. Yeddi say qatı qeyd olunur.

                “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanında  yeddi rəqəmi həm zamanın  - yeddi gün, yeddi gecə, yeddi il, həm məkanın – yeddi yer, yeddi yolayrıcı, yeddi otaq, yeddi ağac yol, həm də obrazların – yeddi bacı, yeddi igid sayını göstərir. Maraqlı cəhət ondadır ki, dastanda həm üç, həm də yeddi sayları işlənmə məqamından asılı olmayaraq, miqdarlıq, kəmiyyətlik deyil, daha çox zaman və məkan mənalarını özündə ehtiva edir: yeddi gün, yeddi gecə yemə-içmə oldu. Yeddi gün, yeddi gecə yortdu, oğuzun sərhədinə çatdı: Qazan vardı, obasına girdi, gün divana çıqmadı, ağladı-oturdu [6 , səh. 50, 59, 67, 125, 149, 187, 188, 200, 157, 176, 185].

Qədim Yakut təriqətlərində və mərasimlərində səkkiz rəqəmi çox vaxt şər başlanğıcı kimi çıxış edir. Yapon dilində yeddi həm ayrılıqda, həm də başqa rəqəm­lərin içərisində işləndikcə bədbəxtlik gətirən bir rəqəm kimi təsvir olunur (hesab edilir). Qədim zamanlarda doqquz  rəqəmi qorxunc, vahimə hissi oyadan bir rəqəm kimi tanınmışdır. R.Xəlilov özünün “Saylar” əsərində M.Adilovdan sitat gətirərək yazır: M.Adilov “Doqquzuncu dalğa” ifadəsini izah edərək göstərir ki, qədimdə bir sıra xalqlar doqquz rəqəmindən qorxurdular. Doqquz rəqəmini vahimə, qorxu hissi oyatmağı qədim zamanlarda bu rəqəmin say sistemində sonuncu rəqəm hesab edil­məsi ilə əlaqədar izah oluna bilər. Qədimdə bir sıra xalqlarda say sistemi doqquzdan yuxarı qalxmırdı [4, səh. 39].

Qədim türk xalqlarında verilən peşkəş, hədiyyə və s. sayı doqquz  olurdu. Doqquz uğurlu bir sayı kimi qəbul edilir. Çünki onlar qədim astronomiyada müqəddəs hesab edilən “göylərin sayı”nı doqquz bilirdilər.

Qədim Yakut təriqətlərində və mərasimlərində bir çox təsəvvür və hədislər ayinlər rəmzi məna daşıyan müəyyən rəqəmlərlə əlaqələndirilir. Üç, səkkizdoqquz sayları belələrindəndir. Üçdoqquz rəqəmləri xeyirxah əməllərin simvolu kimi tanınır. Heç təsadüfi hal deyil ki, ikilik (EHM-lərdə istifadə olunan) və onluq say sistemi bütün hesablama proseslərinin əsasını təşkil edir. [22] İki müqəddəs və əlverişli (on və on iki) rəqəmlərinin arasında yerləşən on bir sayının neqativ təsirə malik olduğu hesab edilir. Bunqus on bir sayının bölgüdə çox əhəmiyyətsiz olduğunu vurğulamış, orta əsr teologiyasına görə isə on bir “beynin səhvi” olaraq qəbul edilmişdir. Babilistan mifologiyasına görə səs-küy allahı sayılan Tiamat on bir qulyabani tərəfindən dəstəklənirdi.

On ikidən bəhs edərkən ilk yada düşən ilin 12 ayı və astrologiyaya görə 12 bürc olur. Bürclər qurşağının on ikiyə bölünməsində babillərə aid olması hamıya məlumdur. Babillərdən sonra Misir, Yunan, Çin və başqa mədəniyyətlərdə də bu bölgü qorunub saxlanmışdır. “Zodiyak”, yəni ulduz bürclərini şəkilləndirmə və adlandırma min illər əvvəl Mesopotamiyada başladığı halda bu dövrlərdən sonra yazılı sənədlər azlıq təşkil edir. Ancaq qədim yunan sivilizasiyasından etibarən hər cür məlumat, rəvayət və əfsanə yazılı hala gətirilərkən ulduz bürclərinin hekayələri Yunan mifologiyasından qaynaqlanır (Bürc adlarının mənşəyi).

                On ikinin bir bütövlük sistemi olması barədə Azərbaycanın ən qədim abidələrindən sayılan və mifoloji baxımdan Nuh tufanı ilə əlaqələndirilən Gəmiqaya rəsmlərində maraqlı faktlar ortaya çıxır. Gəmiqayada qədim say anlayışları ilə əlaqədar bir sıra təsvirlər qeydə alınmışdır. Burada on dörd nömrəli daşda Xaç formalı işarə rəsm edilmişdir. Oradakı xaça bənzər rəsmin hər bir sonluğu üç dişli yaba şəklində tamamlanır. Eyi zamanda bu rəsm, insanın sxematik təsvirindən ibarətdir. Bu təsvirdə çox güman ki, “4” və “12” anlayışları ifadə olunmuşdur. Xaçın dörd qolu və hər qolun sonunda üç dişin cəmi 12-ə bərabərdir [11].

On üç sayı bəzi mədəniyyətlərdə uğursuzluğun simvolu kimi qəbul olunur, ələlxüsus da hər hansı bir ayın on üçü həftənin  beşinci gününə təsadüf edirsə, o gün ümumiyyətlə təhlükəli hesab edilir. Bu sayın nə üçün uğursuz hesab edilməsi ilə bağlı bir çox rəvayətlər vardır. Həmin rəvayətlərin birinə görə İsa Məsiha çarmıxa çəkilmədən öncəki gecə son dəfə on iki müridi ilə masa arxasında əyləşmişdir. [22]

Mərkəzi və Cənubi Amerikanın qədim sakinləri  on üç (13)  sayının müqəd­dəsliyinə və xoşbəxtlik gətirəcəyinə inanırdılar. Hindu xronikası, təqvim hesab­lamaları və əfsanələrində həmin say ecazkar, sehirli rəqəm kimi qeyd olunur. İtalyanlar da on üç sayının xoşbəxtlik vəd etməsinə inanırdılar. Lakin Avropanın bəzi xalqları on üç sayına bədbəxtlik gətirən bir say kimi baxır, onu şeytan əməli hesab edir, nizamsızlığın ifadəsi, bədbəxtliyin rəmzi kimi başa düşürdülər. İngiltərədə bir çox gəmi fırtına və tufana düşməsin deyə ayın  13-də yola salınmırdılar. Mehman­xana və sərnişin gəmilərinin kayu­talarında on ikinci nömrədən sonra on dördüncü  nömrə gəlir. Kapitalist ölkələrinin bəzilərində idmançılar 13  nömrəli idman paltarından qorxub geyinmirdilər. Xristian rəvayətlərinə görə İsa peyğəmbəri məhz 13-cü şagirdi ələ vermiş və onu qətlə yetirmişlər.Qədim babillər və misirlilər üçün 7, 12, 60, 360  rəqəmləri müqəddəs olduğu halda 13  rəqəmi bədbəxtlik, nəhs rəqəm hesab edilirdi. Buna görə də onlar say sistemindən  13  rəqəmindən istifadə etməmişlər.              Azərbaycan dilində də on üç  rəqəmi nəhs rəqəm kimi tanınır. Misal üçün, on üç nəhsdir, düşər-düşməzi olar. (Atalar sözü)

On dörd günlük period Ayın Yer ətrafında yarım dövrünü ifadə edir (tam dövr 28 gündür).

İki müqəddəs rəqəmin hasili kimi (3x5=15), on beş təbii olaraq dini əhəmiyyətə malikdir. Qədim Hindistan  Vedalarında təbiətin on altı elementdən ibarət olduğu qeyd edilirdi. [22] Qədim zamanlarda Urartuda yerli allahlara on yeddi dəfə qurban verilirdi. Babil daşqınları ikinci ayın on yeddinci günü başlayar, yeddinci ayın on yeddinci günü isə dayanardı. On səkkiz sayı doqquzun ikiyə hasilindən yarandığı üçün onu bəzən bu sayla əlaqələndirirlər. Norveç mifologiyasına görə Haldanın on səkkiz oğlu vardı və Odin on səkkiz şey bilirdi.

İslam numeralogiyasına görə on doqquz sayı  “Vahid” sözünün dəyərini müəyyənləşdirir ( “Vahid” islama görə allahın adlarından biridir). [22] İyirmi sayının mistik əhəmiyyəti çox kiçikdir, lakin tarixi baxımdan bu sayın əhəmiyyəti vardır, belə ki, bir çox xalqlarda, o cümlədən, mayanlarda iyirmilik say sistemindən istifadə olunmuşdur.

Qırx sayı “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanında ən çox təsadüf edilən saylardandır. Bu sayın mənası həm yaranış,həm başlanğıc, həm də həyatın sonu təfəkküründə yaranmış, bu formada qəbul edilmiş və hal-hazırki təfəkkürümüzdə də bu formada qalmaqdadır. Bunun əyani sübutu kimi onu göstərə bilərik ki, insanın körpə ikən dünyaya qədəm basması (doğulması) 40 həftə ərzində baş verir. Yəni 40 həftəyə dünyaya gəlir. Bu da 280 günə və ya 9 ay 9 günə bərabərdir. Digər tərəfdən ölən adam üçün 40 gün yas tutulur. Dastanın özündə də bu barədə qeydlər var. Məs., Dirsə xan, Buğac, Beyrək 40 igidin, Burla xatun 40 incəbelli qızın əhatəsində olurdu. Buğacın yarası 40 günə sağaldı. Oğuzlarda toy zamanı 40 yerdə otaq qurulurdu, 40 gün, 40 gecə toy olurdu, 40 qul, 40 kəniz azad edilirdi. [2, səh.125]

                40 igid, 40 incəbelli qız, 40 yer, 40 gün, 40 baş qul, 40 kəniz, 40 yoldaş, 40 namərd və s. deyiləndə dəqiq rəqəm deyil, çoxluq bildirən kəmiyyət ifadə olunur. [6, səh. 139-155]

Saylar üçün  işarə  sisteminin  əsası  onluq (10) olduğu üçün yüz sayı da  olduqca  əhəmiyyətlidir. Qərb  təqvimi  on  illiklərə  ( the decades ),  əsrlərə   (the  centuries) və minilliklərə ( the milleniums) bölünür.

Pifaqor  və  Platonun  fikirləri  onu  deməyə  əsas  verir  ki, bütün saylar

onluqlar, yüzlüklər  və   minliklər  təkliklərin  təsiri  ilə  yaranmışdır.  Say  aid  olduğu isimləbirlikdə sintaktik  konstruksiyalar yaradır və ona aid olan rəqəmlər istifadə zamanı  təkrarlandıqca, özünü bədii-estetik təsirini  artırır,  onun yadda qalmasına  şərait  yara­dır.   Dünyanın, bəşəriyyətin  yazılmayan  qanunları var. Rəqəmlər, onların gizli  mənaları da bu yazılmayan qanunlara aiddir. İstifadə olunmuş rəqəmlər aid olduğu  dünyanın yaranışından, gəlimli-gedimli olmasından bəhs edir.

Hansı dildə olmasından,  hansı mədəniyyətin  bir   parçası  olmasından asılı  olma­yaraq  sayların  bu və  ya  digər  simvolik  əhəmiyyətə  malik  olması  məhz  bu  faktla  bağlıdır.

Istifadə edilmiş ədəbiyyat:

1. Abdulla B. Saylar/Kitabi-Dədə Qorqud ensiklopediyası, Bakı, 2000.

2. Abdullayeva S. “Kitabi-Dədə Qorqud dastanında say”, Kitabi-Dədə Qorqud və Türk dünyası Beynəlxalq Elmi Konfransın Materialları, Bakı, 2015, 790 s. (səh. 122-126)/

3. Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası, VII c., Bakı, 1983.

4. Xəlilov R.  Saylar, Bakı, 1978, “Azərnəşr”, 72s.

5. Kamal A. Sirr içində dastan və yaxud gizli Dədə Qorqud. Bakı, “Elm”, 1999.

6. Kitabi-Dədə Qorqud – “Yazıçı” – Bakı, 1988, 265 s.

7. Qafarlı R. Mif və nağıl (Epik ənənədə janrlararası əlaqə). Bakı, ADPU nəşri, 1999, 488 s.

8. Qəşəmoğlu Ə. Sosial idarəetmənin fəsləfi,sosioloji problemləri.Bakı,“Səda”, 2008.

9. Qıpçaq M. Kəmiyyət anlayışının dildə ifadəsi. Bakı, 2000, “Elm”, 456s.

10. Məmməd T. Yaradıcılıq nümunələrinin bütövlüyünün rəqəmlərlə kodlaşdırılması və “Kitabi-Dədə Qorqud”un boy sayı. Kitabi-Dədə Qorqud və Türk dünyası Beynəlxalq Elmi Konfransının materialları. Bakı, 2015, 790 s. (s.23-26).

11. Müseyibova N. Kiçik Qafqazın tunc dövrü qayüstü rəsmlərində “say” elementi (etnoarxeoloji araşdırma). http://www/azerbaijanarchaeology.com

12. Nəsibova G. “Kitabi-Dədə Qorqud” eposunda sakral saylar. Kitabi-Dədə Qorqud və Türk dünyası Beynəlxalq Elmi Konfransın materialları, Bakı, 2015, 790 s. (s.345-348)

13. Seyidov M. Azərbaycan mifik təfəkkürünün qaynaqları. Bakı, “Yazıçı”, 1983, 326 s.

14. Təhmasib M.H. Azərbaycan xalq dastanları (orta əsrlər), Bakı, 1972.

15. Pifaqor. http://kamil.az.iatp.net/pifaq.html

16. Брюль Л. Первобытное мышление. М. 1939

17.Гордлевский В. А. Числительное "50" в турецком языке.  Избранные сочинения. т. II. М. 1961

18. Махмуд  Кашкарий. Девону лугатит турк . I С.1960

19.Марр Н. Я́. О числительных языковедение проблемы по числительным. Л. 1927

20. Панфилов В.З. Гносеологические аспекты философских проблем языкознания. Москва - 1928

21. Зарбалиев Х.М. Типология Числительных  И Числовых Конструкций.   Баку . 1997

22. http://www/britannica.com

Açar sözlər: say, mədəniyyət, simvol, mentalitet.

Ключевые слова: числительное, культура, символ, умонастроение.

Key words: number, culture, symbol, mentality.

The Symbolism of Numerals in the Cultures of the Peoples of the Wolrd

(Summary)

Have you ever wondered what our lives would be like without these numerals and the inifinite array of other numbers that they can create? Birthdays, ages, height, weight, dimensions, adresses, telephone numbers, radio/TV stations numbers, time, dates, years, sports, scores, prices, squares, and the list goes on ad infinitum. Engineers, accountants, manugacturers, carpenters, mathematicians, scientists, and so on, could not survive without them. It could easily be concluded that we would not be able to live without them. Imagine, if you will, a highly advanced civilization.

Символика числительных в культурах народов мира

( Резюме )

Как известно, числительное – часть речи, которая обозначает количество предметов или их порядковый номер. Однако не все слова, которые обозначают, количества представляют собой числительные как грамматический класс, поэтому цифровой ряд и ряд числительных совпадают только до известного предела. Есть мнение, что числа управляют миром. Нельзя рассматривать число как самостоятельную, независимую от феноменов, реальность

 

Rəyçi: dos. E.Vəliyeva


Səfərova Şəhla Zahid qızı, Əliyeva Rəna Camal qızı

İNGİLİS DİLİNDƏ TƏYİN  ƏVƏZLİKLƏRİNİN SEMANTİK-FUNKSIONAL

XÜSUSİYYƏTLƏRİ

Әvәzlik әsаs nitq hissәlәrindәn biri оlub, mаlik оlduğu lеksik-qrаmmаtik mənа bахımındаn digər nitq hissәlәrindәn fәrqlәnir: әvәzliklәrin bildirdiyi mənа, аdәtәn, nisbi оlur, оnlаrın әvәz еtdiklәri sözün mənаsındаn аsılı оlmur. Mәsәlәn, üçüncü şәхs tәk әvәzliyi it tәkdә оlаn müхtәlif isimlәri әvәz еdә bilir: a book—it, a table—it, a tree — it və s.

Әvәzliklәri digər nitq hissәlәrindәn fәrqlәndirәn хüsusiyyәtlәrdәn biri dә оnlаrın ümumilәşdirmә хаssәsinә mаlik оlmаsıdır. Fәrdi хüsusiyyәt vә kеyfiyyәtlәrinә bахmаyаrаq bütün dаnışаnlаr I, dinlәyәnlәr you, hаqqındа dаnışılаnlаr isә he (she, it) әvәzliyi ilә göstərilir.

Təyini əvəzliklər

Defining Pronouns

Müаsir ingilis dilindә təyin әvәzliklәri qrupunа аşаğıdаkı sözlәr dахildir: all, each, every, everybody, everyone, everything, both, either, other, another.

1All təyin әzliyi. Bu әvәzlik ümumilәşdirici mənаyа mаlikdir. Bunа görә dә о,  kоllеktiv bildirәn isimlәrin әvәzinә vә yа оnlаrın təyini kimi işlәdilir, mәsәlәn: All were present at the meeting.

 All the students are in the yard. All the cars were ready to start.

All әvәzliyi hәm ismi, hәm dә sifәti әvәzlik kimi işlәnə bilir. Ismi әvәzlik kimi o, cümlәdә  mübtәdа, prеdikаtiv, tаmаmlıq, sifәti әvәzlik kimi isә təyin rоlundа çıхış еdir, mәsәlәn:

Art is a manifestation of emotion and emotion speaks a language that all may understand.

 He loved me that is all.

I pass over all that happened at school,

All day the wind had been going down…

All the trees were in blossom.

All təyin әvәzliyi cümlәdә mübtәdа оlаrkәn cаnlı vаrlıqlаrı bildirdikdә fel cәmdә,  cаnsız vаrlıqlаrı və yа mücәrrәd mәvhumlаrı bildirdikdә isә tәkdә işlәnir, mәsәlәn:  All were invited to the meeting.

 All that glisters is not gold.

 All is fair in love, you must remember,…

 All təyin әvәzliyi bəzәn şәхs әvәzliklәrindәn sоnrа işlәnәrәk оnlаrın әlаvәsi оlur, mәsәlәn:
It all seemed useless and inane. Something inherent to the occasion had effected them all.

All təyin әvәzliyi Аzәrbаycаn dilinә hаmı, hәr vә yа bütün sözlәrindәn biri ilә tәrcümә еdilir, mәsәlәn:

All were present at the meeting — hаmı iclаsdа idi.

All that glisters is not gold — hәr pаrıldаyаn qızıl dеyil.

It was raining all day long—Bütün günü yаğış yаğırdı. 

2. Each təyin әvәzliyi. Bu әvәzlik әvvәlcә qrup hаlındа xаtırlаdılmış vә yа nәzәrdә tutulmuş әşyа vә yахud şәхslәrin hәr bir üzvünü, hәr bir nümаyәndәsini аyrı-аyrılıqdа bildirmәk üçün işlәdilir, mәsәlәn:

There were many children in the yard. Each had a red flag in his hand. Give these boys a lump of sugar each.

 Each təyin әvәzliyi hәm ismi, hәm dә sifәti әvәzlik kimi işlәnә bilir. Ismi әvәzlik kimi о, cümlәdә mübtәdа yахud tаmаmlıq, sifәti әvәzlik kimi isә təyin funksiyаsındа işlәnә bilir. Each təyin әvәzliyi mübtәdа funksiyаsındа оlаrkәn fel tәkdә işlәnir, mәsәlәn:

They were five, and each was strong and brave.

He paid a dollar each.

Each roughness of speech was an insult to her ear, each rough phrases of his life an insult to her soul.

3. Every təyin әvәzliyi. Bu әvәzlik sаyılа bilәn tәk isimlәrin qаrşısındа sifәti әvәzlik kimi işlәnir. Every әvәzliyi təyin rоlundа çıхış еdәrkәn ismnn qаrşısındа hеç bir аrtikl işlәnmir, mәsәlәn:

I go to the institute every day.

Every page of every book was a peep-hole into the realm of knowledge.

Every təyin әvәzliyi Аzәrbаycаn dilinә hәr sözü vә yа hәr bir söz birlәşmәsi ilә tәrcümә еdilir, mәsәlәn:

I go to the library every week — Mәn hәr hәftә kitаbхаnаyа kеdirәm.

Every man must be honest — hәr bir аdаm dоğruçu оlmаlıdır. 

4. Everybody vә everyone әvәzliklәri. Bu әvәzliklәr mürәkkәb vә sinоnim sözlәrdir; bir-birini әvәz еdә bilir. Оnlаr әvvәlcә хаtırlаdılmış bnr qrupun аyrı-аyrı üzvlәrinә аid işlәnir.

Everybody vә everyone әvәzliklәrinin iki hаl fоrmаsı vаrdır:

1) ümumi hаl fоrmаsı: everybody, everyone;

2) yiyәlik hаl fоrmаsı: everybody's, everyone's.

Ümumi hаldа bu sözlәr ismi әvәzlik kimi işlәnәrәk cümlәdә (1) mübtәdа vә yа (2) tаmаmlıq funksiyаsı dаşıyır. Everybody vә ya everyone әvәzliyi mübtәdа оlаrkәn, fel tәkdә işlәnir, mәsәlәn:

Everybody (everyone) was glad to see her. Everyone has some sort of a conscience.

I know everybody (everyone) in this village.

Everybody, everyone təyin әvәzliklәri sözönü ilә işlәnәrәk cümlәdә sözönlü tаmаmlıq rоlundа çıхış еdә bilir, mәsәlәn:

To everybody in succession, captain Hopkins said: «Have you read it?»  Everybody, everyone әvәzliklәrinin yiyәlik hаl fоrmаsı cümlәdә hәmişә təyin rоlundа işlәnir, mәsәlәn:

Everybody's (everyone's) proposal must be discussed at the meeting. Everybody's (everyone's) question will be answered.

Everybody vә everyone әvәzliklәri Аzәrbаycаn dilinә еyni оlаrаq hәr kәs (hәr bir kәs) söz birlәşmәsi vә yа hаmı sözü ilә tәrcümә еdilir, mәsәlәn:

Everybody (everyone) must learn the new words – Hаmı (hәr kəs) yеni sözlәri öyrәnmәlidir.
 Everybody (everyone) knows that the sun rises in the East - Hәr  kәs (hаmı) bilir ki, günәş şәrqdәn dоğur.

5. Everything təyin әvәzliyi. Bu әvәzlik bir qаydа оlаrаq әşyаlаrа, mücәrrәd mәfhumlаrа vә hеyvаnlаrа аid işlәnir. О, cümlәdә  mübtәdа, prеdikаtiv vә tаmаmlıq rоlundа ışlәnә bilir, mәsәlәn:

Everything was dirty and shabby.

It would be everything to get Irene out of town.

I forgot everything but my own amazement.

Everything təyin әvәzliyi Аzәrbаycаn dilinә hәr şеy, (hәr bir şеy) söz birlәşmәlәri ilә tәrcümә еdilir, mәsәlәn:

Everything is clear - hәr şеy (hәr bir şеy) аydındır.

I could not see everything distinctly in the darkness - Mәn qarаnlıqdа hәr şеyi (hәr bir şеyi) аydın görə bilmirdim.

6. Both təyin әvәzliyi. Bu әvәzlik әvvәlcәdәn хаtırlаdılmış iki şәхsi, әşyаnı vә yа iki fikri bildirmәk üçün işlәdilir, mәsәlәn:

You can learn English or French or both of them.

I liked the play and the acting. Both were splendid, indeed.

We were both hot and tired.)

Both təyin әvәzliyi hәm ismi, hәm dә sifәti әvәzlik kimi işlәnә bilir. Ismi әvәzlik kimi işlәnәrkәn о, cümlәdә mübtәdа vә tаmаmlıq funksiyаsındа çıхış еdir; sifәti әvәzlik kimi isә təyin оlur, mәsәlәn:

Both were again silent.

I have seen both.

Isn't it a foolish thing on both sides?

Both təyin әvәzliyi şәхs әvәzliklәrinә әlаvә kimi dә işlәnә bilir, mәsәlәn:

I thought we could both paint there.

I saw them both.

They both talked as if they were in constant contact with the professional theatre.  Both Аzәrbаycаn dilinә hәr iki söz birlәşmәsi ilә tәrcümә еdilir, mәsәlәn:

There were green trees on both sides of the village - Kәndin hәr ikitәrәfindә yаşıl аğаclаr vаr idi. I recognized both of them at once - Mәn оnlаrın hәr ikisini dәrhаl tаnıdım. 

7. Either təyin әzliyi. Bu әvәzlik dә әvvәlcә хаtırlаdılmış iki şәхs vә yа әşyаyа аid işlәnir, mәsәlәn:

Give me a pen or a pencil. Either will do.

Call here the dean or the assistant of the dean. Either will do.

Either әvәzliyi iki mənаdа işlәnir: 1) hаnsı, bu vә yа digəri, ikisindәn biri; 2) hәr ikisi, mәsәlәn:
1) Take either book. I don't mind — Hаnsı (ikisindәn birini) kitаbı istәyirsәn götür. Mәn еtirаz еtmirәm.

2) There are new high houses on either side of the street — Küçәnin hәr ikitәrәfindә tәzә hündür еvlәr vаr idi.

Either təyin әvәzliyi cümlәdә mübtәdа, tаmаmlıq vә yа təyin funksiyаsındа çıхış еdir, mәsәlәn:

Give me a newspaper or a magazine. Either will do.

I have seen either of them to day.

There was towards the end a look of fatigue in the face of the woman on either side.

Either təyin әvәzliyi sözönü ilә işlәnәrәk sözönlü tаmаmаlıq funksiyаsı dа dаşıyа bilir, mәsәlәn:

I never said a word to either of them.

8. Other təyin әzliyi. Bu әvәzlik әvvәlcә хаtırlаdılmış әşyа vә yа şәхsdәn fәrqlәnәn digər bir şәхs vә yа әşyа hаqqındа dаnışılаrkәn işlәnir. Other təyin әvәzliyinin iki hаl fоrmаsı vаr: ümumi hаl fоrmаsı - other, yiyәlik hаl fоrmаsı - other's. Bu әvәzliyin iki dә kәmiyyәt fоrmаsı vаr: tәk fоrmаsı -other, cәm fоrmаsı - others.

Other təyin әvәzliyi hәm ismi, hәm dә sifәti әvәzlik kiıi işlәnә bilir: ismi әvәzlik kimi о, cümlәdә - mübtәdа vә yа - tаmаmlıq, sifәti әvәzlik kimi isә - təyin funksiyаsındа işlәnir, mәsәlәn:

the other'll get married soon, I suppose.

them only because he wants others.

It gives you an odd feeling, as though someone were lying dead on the other side of the wall.

Other təyin әvәzliyi sözönü ilә işlәnәrәk sözönlü tаmаmlıq funksiyаsı dа dаşıyа bilir, mәsәlәn:
You are not fair to the others.

Other təyin әvәzliyi Аzәrbаycаn dilinә о biri söz birlәşmәsi vә yа bаşqа sözü ilә tәrcümә еdilir, mәsәlәn:

After dinner the others went to the park - Nаhаrdаn sоnrа o birilәri pаrkа kеtdilәr.You must be tender to the others - Sәn bаşqаlаrınа qаrşı nәzаkәtli оlmаlısаn. 

9. Another təyin әvәzliyi. Bu әvәzlik düzәltmә sözdür. О, other әvәzliyi vә an qеyri-müәyyәnlik аrtiklı vаsitәsilә düzәldilmişdir. Bunа görә dә bu әvәzlik qеyri-müәyyәnlik аrtiklınа хаs оlаn хüsusiyyәtә uyğun оlаrаq аncаq tәkdә sаyılа bilәn isimlәrlә işlәnir, mәsәlәn:

another pen, another table, another chair və s.

yd. Isim cәmdә оlаrkәn another əvәzliyinin yеrinә other әvәzliyi işlədilir. Müqаyisә еdin: another pen — other pens. Another әvәzliyinin iki mənаsı vаr: 1) bаşqа bir vvәlkindәn fәrqli); 2) (әlаvә) bir ...dә (...dа).

Another әvәzliyinin mənаlаrını fәrqlәndirıәk bəzәn çәtin оlur. hәttа bu әvәzliyin Аzәrbаyçаn dilindәki qаrşılıqlаrı dа оnа хаs оlаn hәmin iki mənаnı bəzәn fәrqlәndirә bilmir. Mәsәlә burаsındаdır ki, another әvәzliyinin Аzәrbаycаn dilindә оlаn qаrşılıqlаrı (bаşqа bir, ә bir) dа mənаcа çох yахındır. Bu yахınlıq еyni sözә (another әvәzliyinә) хаs оlаn iki mənаnı qәti оlаrаq fәrqlәndirmәk işindә çәtinlik törәdir.

Another әvәzliyinә хаs оlаn mənаlаrı fәrqlәndirmәk üçün hәmin әvәzliyin işlәndiyi cümlәdәn sоnrа gəlәn cümlәni nәzәrә аlmаq lаzımdır: another әvәzliyi birinci mənаdа (bаşqа bir) işlәnәrkәn bu әvәzliyin işlәndiyi cümlәdәn sоnrа gəlәn cümlә hаqqındа dаnışılаn şеyin (әşyаnın) yаrаmаdığı bildirilir vә cümlә inkаrdа оlur, mәsәlәn:
Give me another pen. This one does not write - Mәnә bаşqa bir qәlәm vеrin. Bu yаzmır.
Bu әvәzlik ikinci mənаdа (әlаvә bir) işlәnәrkәn isә hәmin әvәzliyin işlәndiyi cümlәdәn sоnrа gəlәn cümlәdә hаqqındа dаnışılаn şеyin kifаyәt еtmәdiyi göstərilir, mәsәlәn: Bring me another cup of tea. I am very thirsty — Mәnә bir fincаn dа çаy gətirin. Mәn çох susuzаm.

Another təyin әvәzliyi hәm ismi, hәm dә sifәti әvәzlik kimi işlәnә bilir. Ismi әvәzlik kimi işlәnәrkәn о, cümlәdә mübtәdа, vә yа tаmаmlıq, sifәti әvәzlik kimi işlәnәrkәn isә təyin funksiyаsı dаşıyır, mәsәlәn:

Another of her ways was to make the «half-timers» -… stand up all through the lessons to prevent them from falling asleep.

Often among the women he met, he would see now one, now another.  Another week passed. There was another thing I liked in Mrs. Strickland.

Tədqiqat göstərir ki, müasir ingilis dilində təyin əvəzlikləri geniş semantik-funksional təbiətə malikdir. Təyin əvəzliklərinin semantikası digər nitq hissələrinə münasibətində meydana çıxır.

Ədəbiyyat

  1. Musayev Oruc Türksevər. İngilis dilinin qrammatikası. Bakı, 2007.
  2. Hajiyeva A.H. English Lexicology. Baku, 2011.
  3. Rəhimov İ.M. İngilis dilinin praktik qrammatikası. Bakı: Maarif, 1966.

Açar sözlər: əvəzlik, təyin əvəzlikləri, semantik-funksional xüsusiyyətlər, ingilis dili.

Ключевые слова: местоимение, определительные местоимения, семантико-функциональные осо­бенности, английский язык.

Key words: pronoun, defining pronouns, semantic-functional characteristics, English.

 

Семантико-функциональная характеристика определительных местоимений

Резюме

В данной статье, рассматривается семантическая и функциональная харак­теристика определительных местоимений, в различных типах предложи­ний на английском языке. Авто­ром сделаны нужные пути переводов предложений на азербайджанский язык, которые имеют различные грамматические структуры. Особое внимание уделяется выявлению различительных исходных свойств определительных местоимений в обеих языках.

 

The semantic-functional characteristics of the defening pronouns

Summary

This article deals with the semantic and functional characteristics of the Defening Pronouns in different types of sentences in English. Author has given possible ways of their translations into Azerbaijani which have different properties of the Defening Pronouns in both languages are underspecial consideration.

 

Rəyçi: prof. L.Əhmədova

 

 

 

                                                                                                         


Sona Məmmədova

Dövlət dİlİ  dövlətİn ayrİlmaz hİssəsİdİr

 

     Azərbaycan Respublikasının   rəsmi dövlət dili və ünsiyyət vasitəsi Azərbaycan dilidir.  Azərbaycan dilinin ölkənin dövlət dili kimi elan edilməsində Azərbaycan xalqının ümummilli lideri Heydər Əliyevin çox böyük xidmətləri olmuşdur.

      Ənənəvi-morfoloji və ya tipoloji təsnifat baxımından Azərbaycan dili iltisaqi (aqlütinativ) dillər qrupuna daxildir. Bu qrupa daxil olan bütün dillər kimi, Azərbaycan dilində də insirafi (flektiv) dillərdən fərqli olaraq bütün söz kökləri özümlü leksik və qrammatik mənası olan müstəqil sözlərdir; qrammatik mənalar və qrammatik əlaqələr isə həmişə söz kökündən və əsasından sonra gələn təkmənalı (monosemantik) şəkilçilər vasitəsilə ifadə olunur.

     Azərbaycan ədəbi və xalq danışıq dilini dərindən bilən, bu dilin zəngin lüğət tərkibinə yaxşı bələd olan və qrammatik imkanlarından fitri istedadı sahəsində səmərəli istifadə etməyi bacaran Heydər Əliyev yüksək səviyyəli yığıncaqlarda (BDU-nun 50 illiyinə həsr olunmuş yubiley toplantısında, yenə həmin ali məktəbin partiya konfransında, yüksək dövlət səviyyəsində aparılan başqa müşavirələrdə, ali məclislərdə) ana dilində parlaq çıxışlar edərək, özünə böyük hörmət və məhəbbət qazanmışdır.

        Ümummilli lideri Heydər Əliyevin imzaladığı ''Dövlət dilinin tətbiqi işinin təkmilləşdirilməsi haqqında'' 18 iyun 2001-ci il tarixli 506 saylı fərman dilimizin inkişafı və tətbiqi sahəsində meydana çıxan problemlərin həllində mühüm rol oynamışdır. Həmin fərmanda Azərbaycan Prezidenti yanında Dövlət Dil Komissiyasının yaradılması da nəzərdə tutulurdu. Dünyanın heç bir dövlətində analoqu olmayan belə bir qurumun yaradılması ana dilimizin tətbiqi işinin təkmilləşdirilməsinə daha səmərəli şəkildə nəzarət etmək və bu prosesi ümummilli maraqlar kontekstində tənzimləmək məqsədi daşıyırdı. Ulu öndər Heydər Əliyevin  Azərbaycan dilinin inkişafı naminə imzaladığı  ''Azər­baycan Respublikasının Dövlət Dili Komissiyasının tərkibinin təsdiq edilməsi haqqında'' 4 iyul 2001-ci il tarixli 766 saylı sərəncam, ''Azərbaycan əlif­bası və Azərbaycan dili gününün təsis edilməsi haqqında'' 9 avqust 2001-ci il tarixli 522 say­lı sərəncam və 2 yanvar 2003-cü il tarixli ''Azərbaycan Res­publikasının Dövlət dili haqqında Azərbaycan Respublikası qanununun tətbiq edilməsi'' barədə 835 saylı fərmanı ölkəmizdə dil siyasəti və dil quruculuğunun mükəmməl konsepsiyasını, onun uzunmüddətli strategiyasını və aydın proqra­mını verən tarixi qanunvericilik aktlarıdır.

           Bu tarixi sənədlər dilimizin tətbiqi işinin daha mükəmməl səviyyədə həyata keçirilməsinə stimul verdi, yaddaşımıza və milli-mənəvi dəyərlərimizə, eyni zamanda, əlifbamızın beynəlxalq aləmə daha yaxın olan bu qrafika ilə Azərbaycan əlifbasına keçidi sürətləndirmişdir. 

         Azərbaycan dili genealoji təsnifata görə, türk dillərindən biri olub, Ural-Altay dilləri ailəsinin oğuz qrupuna daxildir və ən yaxın qohumları olan türk, türkmən və qaqauz dilləri ilə birlikdə ərazi prinsipinə görə türk dilləri arealının cənub-qərb qrupunu təşkil edirlər.

Azərbaycan xalqının etnik əsasını təşkil edən türklər indiki Azərbaycan ərazisində eramızdan əvvəl görünməyə başlamış, birinci minilliyin əvvəlindən isə başqa mənşədən olan çoxsaylı tayfalarla birlikdə bu torpağın qədim sakinləri olmuşlar. Türk mənşəli Azərbaycan dilinin və həmin dildə danışan xalqın yaranması, başqa sözlə, bu dilin ümumi ünsiyyət vasitəsinə çevrilməsi uzun sürən, bir neçə əsr davam edən bir proses olmuşdur. Əhalinin etnik tərkibində türk tayfalarının sayı, habelə iqtisadi, siyasi, mədəni təsiri artdıqca dilin fəaliyyət dairəsi də genişlənmiş və beləliklə, tarixi mənbələrdən məlumdur ki, Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi hüquqi aktlarda təsbit olunması məsələsi hələ XX əsrin əvvəllərində – Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə böyük aktuallıq kəsb etmişdir. Həmin siyasət indi də uğurla davam etdirilir.

Bu gün rəsmi yığıncaqlarda, məclislərdə ana dilimiz qüdrətlə, təntənə ilə səslənir. Azərbaycan dilinin hərtərəfli inkişafı, onun təkcə sözdə deyil, gündəlik təcrübədə ümumişlək dilə, dövlət dilinə çevrilməsi, zənginləşərək nüfuz qazanması, dünyanın mötəbər kürsülərindən eşidilməsi ümummilli lider Heydər Əliyevin fəaliyyəti və yürütdüyü dil siyasəti ilə bağlı olmuşdur.

Yaxın tariximizdən məlumdur ki, müstəqilliyin ilk ilində, 1991-ci ildə latın qrafikalı Azərbaycan əlifbası qəbul olunsa da o, bütün gücü ilə işləyə bilmirdi.

Yalnız ümummilli liderimiz bu məsələnin birdəfəlik həllinə nail olmuşdur. Azərbaycan dili milli sərvətimizdir, xalqın varlığının təsdiqidir. Bizim eşitdiyimiz və öyrəndiyimiz dil misilsiz xəzinədir. O, özünəxas bir şəkildə xalqın tarixini, mənəvi sərvətini, dövlətçilik yolunu, coğrafi mənzərəsini hifz edib saxlayır. Millətin milliliyini saxlayan onun dilidir[4].                                            

            Hazırda əsası ümummilli liderimiz Heydər Əliyev tərəfindən qoyulmuş siyasi ənənə cənab Prezidentimiz İlham Əliyev tərəfindən uğurla davam etdirilir. Prezidentin “Azərbaycan Milli Ensiklopediyasının nəşri haqqında” və “Azərbaycan dilində latın qrafikası ilə kütləvi nəşrlərin həyata keçirilməsi haqqında” 12 yanvar 2004-cü il tarixli sərəncamları da öz ictimai-tarixi əhəmiyyətinə görə kifayət qədər uğurlu bir sənəd kimi qiymətləndirilir.   Azərbaycan Respublikası Prezidenti İlham Əliyevin “Azərbaycan dilinin qloballaşma şəraitində zamanın tələblərinə uyğyn istifadəsinə və ölkədə dilçiliyin inkişafına dair Dövlət Proqramı haqqında ”sərəncamı (23 may 2012-ci il) dövlətciliyimizin başlıca rəmzlərindən olan Azərbaycan dilinin istifadəsinə və tədqiqinə dövlət qayğısının artırılmasını, ölkəmizdə dilçılik elmi sahəsində vəziyyətin əsaslı surətdə yaxşılaşdırılmasını təmin etmək məqsədi daşıyır. Bütün bunlar cənab Prezidentin milli-mənəvi dəyərlərimizə, elmin və mədəniyyətin inkişafına böyük diqqət yetirdiyini göstərir.

         Ümumiyyətlə, Azərbaycan Respublikası bu gün bütün sahələrdə sürətlə inkişaf edir. Bu inkişaf təhsil sahəsində də özünü göstərməkdədir. Təhsil haqqında Azərbaycan Respublikasının qanununda göstərilir ki, Azərbaycan Respublikasında təhsil sahəsindəki inkişaf insan hüquqları haqqında beynəlxalq konvensiyalara və Azərbaycan Respublikasının tərəfdar çıxdığı digər beynəlxalq müqavilələrə əsaslanır, təhsil sahəsində milli-mənəvi və ümumbəşəri dəyərlərin prioritetliyi əsasında dünya təhsil sisteminə inteqrasiya olunaraq gedir. Ölkəmizin təhsil sisteminin yenidən qurulması qabaqcıl dövlətlərin təhsil sistemlərinə inteqrasiya olunmasına geniş imkanlar açılmışdır.

         İndi ən mühüm vəzifə Azərbaycan dilinin statusunun yüksəl­dilməsi, onun daha da inkişaf etdirilməsi, zənginləşdirilməsi, yad təsirlərdən qorun­ması, dövlətdə, cəmiyyətdə nüfuz dai­rə­si­nin genişlənməsinə diqqət və qayğı göstəril­məsi ilə əlaqədardır.                                                          

           Müasir dövrdə təhsil paradiqmalarının dəyişməsi, zəngin innovasiyalar, yeni təlim texnologiyalarının tətbiqi bir tərəfdən biliklər arasında əlaqənin, digər tərəf­dən zəruri bacarıqların formalaşmasını ön plana çəkir.

         Rəsmi dövlət dili, əsas təlim fənni olan Azərbaycan dilinin milli iftixar və qürur mənbəyi kimi daim inkişaf etdirilməsi, bu dilə məhəbbət hissi tərbiyə olunması məhz bu işin ibtidai mərhələdə aparılması səviyyəsi ilə sıx bağlıdır. Ümumtəhsil məktəblərində Azərbaycan dilinin tədrisi qarşısında çox zəruri vəzifələr qoyulur. Bu da, hər şeydən əvvəl, onun dövlət dili və təlim dili olması ilə əlaqədardır. Azərbaycan dilinin öyrənilməsi şagirdlərin ünsiyyət imkanlarını genişləndirir. Milli Kurikulum sənədində qeyd edilir ki, Azərbaycan dili təliminin məqsədi ümumi nitq və dil bacarıqlarını formalaşdırmaqla, şagirdlərin nitq mədəniyyətinə yiyələnmələrini təmin etməkdən ibarətdir. Buna görə də: nitq və dil bacarıqlarına yiyələnməklə ümumi nitq inkişafına nail olmaq; Azərbaycan dilinin düşünmə, öyrənmə və danışma vasitəsi olmasını dərk etmək; davamlı təhsil prosesində, prak­tik fəaliyyətdə istifadə üçün potensial bilik və bacarıqlara yiyələnmək vacib hesab edilir [2].

         ''Azərbaycan dili'' fənni şagirdlərin lüğət ehtiyatının zənginləşdirilməsinə, ən zə­ruri qrammatik qaydaların, ədəbi tələffüz normalarının öyrənilib tətbiq olunmasına, nitq bacarıqlarının, nitq mədəniyyətinin formalaşdırılmasına daha geniş imkanlar yaradır. İbtidai siniflərdə ana dilinin məqsədi şagirdlərə oxu və yazını öyrətməklə yanaşı, oxuduqları və dinlədiklərinə munasibət bildirmək, dilimiz, tariximiz, mədəniy­yə­timiz, adət-ənənələrimiz haqqında məlumat əldə etmək bacarığı vermək, onların nit­qini inkişaf etdirməkdir.

İbtidai siniflərdə ana dilinin fonetik, leksik, morfoloji və sintaktik quruluşu ilə bağlı minimum bilik və bacarıqların öyrədilməsi şagirdlərin rabitəli nitqinin inki­şafına, kommunikativ mədəniyyətinin formalaşmasına imkan yaradır. Azərbaycan dilinin qrammatik quruluşuna dair biliklər isə nitq bacarıq­larının formalaşmasını stimullaşdırır.

Azərbaycan dili indi çox yüksək səviyyədə, yəni onun qrammatik quruluşu, başqa sahələri yüksək olan bir dildir [1,19]. İbtidai siniflərdə qrammatikanın, o cümlədən morfologiyanın tədrisi dilə aid biliklərin mədəni nitq bacarıq və vərdişlərinə çevrilməsi qabiliyyətini inkişaf etdirir. İbtidai siniflərdə Azərbaycan dilindən linqvistik materialın, yəni dil qaydalarının öyrənilməsində nitq bacarığı, nitq inkişafı, nitq mədəniyyəti amili əsas götürülür. Morfo­loji qaydalara dair verilmiş bacarıqlar nitq fəaliyyətinin zənginliyini və düz­gün­lüyünü təmin edir. Ümumiyyətlə, Azərbaycan dilinin ümumtəhsil məktəblərində tədris olunması şagirdlərdə nitq mədəniyyətinin formalaşmasına xidmət edir.

          İnkişaf etmiş zəngin dil mədəniyyətinə malik olan xalq əyilməzdir, ölməzdir, böyük gələcəyə malikdir. Ona görə də xalqımıza ulu babalardan miras qalmış bu ən qiymətli milli sərvəti hər bir Azərbaycan övladı göz bəbəyi kimi qorumalı, daim qayğı ilə əhatə etməlidir. Bu, onun müqəddəs vətəndaşlıq borcudur [1,25].

          Orta məktəbi başa vuran gənclər təhsilini davam etdirmək, müxtəlif sahələrdə işləmə üçün müasir dövrün iqtisadi, hüquqi və texnoloji çətinliklərinə hazır olmalı, onların aradan qaldırılmasında təşəbbüskarlıq və fəallıq göstərməlidirlər. Bunun üçün təkcə elmi-nəzəri hazırlıq deyil, həm də yüksək əxlaqi-mənəvi keyfiyyətlər, o cümlədən dil və ünsiyyət bacarıqları əldə olunmalıdır. Hər bir şəxs müxtəlif formalı və məzmunlu mətnləri səlis, şüurlu oxumağa, yazılı və şifahi şəkildə səmərəli və yaradıcı ünsiyyət qurmağa qadir olmalıdır. Bu baxımdan, Azərbaycan dilinin bir fənn kimi təlim əhəmiyyəti böyükdür [1,14].   

          Şagirdlər Azərbaycan dili fənnin vasitəsilə milli mədəniyyət nümunəsi kimi   Azərbaycan dilini və onun vasitəsilə milli-mənəvi sərvətlərimizi öyrənir, əxlaqi dəyərlərə və yüksək insani keyfiyyətlərə yiyələnir, dildən istifadə etməklə digər fənləri daha yaxşı mənimsəyirlər.

 

Ədəbiyyat

  1. A. Sadıqlı. Ümummilli lider Heydər Əliyev və Azərbaycan dili. Bakı: Mütərcim,    2011
  2. Azərbaycan Respublikasında Ümumi Təhsilin Konsepsiyası (Milli Kuri­ku­lumu). "Azərbaycan müəllimi" qəz., 2006, 1 dekabr
  3. Əliyev H. Müstəqilliyimiz əbədidir. C.1. Bakı, 1997, s.9
  4. Əliyev H. Ədəbiyyatın yüksək borcu və amalı (Nitqlər, məruzələr, çıxışlar). Bakı: Ozan, 1999,  496 s.
  5.  Əliyev V. Heydər Əliyevin dil siyasəti / Elmi red.: N.Cəfərov. Bakı: Nurlan, 2003, 100 s.
  6. Heydər Əliyev dil haqqında və Heydər Əliyevin dili.  Bakı: Elm, 1998, 196 s.
  7. Xudiyev N. Heydər Əliyev və Azərbaycan dili.  Bakı, 1997,  281 s.
  8. Təhsil haqqında Azərbaycan Respublikasının Qanunu. "Azərbaycan" qəz., 2009, 8 sentyabr
  9. Yusifov M. Dahi şəxsiyyətin nitq fenomenliyi. Bakı, 1997, 144 s.

Açar sözlər: müstəqillik, millilik, xalq, mənəvi sərvət

Ключевые слова:  независимость, национальность, народ, духовное богатство

Key words:   independence, nationality, people, spiritual riches

The summary

The language of the state is an integral part of the state itself

      İnculcation and development of love to the Azerbaijani language,as the main subject of teaching and the  official state language , as a source of national pride, is closely related to the level of performance of this work in secondary schools.Therefore, important tasks are posed  before secondary schools in the field of Azerbaijani language education  . And this is primarily due to the status of the state language and its language of instruction.Today at official meetings and conversations our native language sounds proudly and solemnly. The comprehensive development of the Azerbaijani language, its use as a state language not only in words but also in communication in everyday life, development of influence and sounding  at prestigious tribunes are related to the national  leader Heydar Aliyev"s activities  and  his language policy.

 

Rəyçi: Dos.S.Abbasova


 


Abbasova Səidə Vaqif qızı

                                      AZƏRBAYCAN NATİQLİK SƏNƏTİNDƏ HEYDƏR ƏLİYEV MƏKTƏBİ

 

                XX əsr Azərbaycan natiqlik sənətinin zirvəsi şübhəsiz ki, Heydər Əlirza oğlu Əliyevdir. Çoxəsrlik dövlətçiliyimiz tarixində müstəsna rolu və yeri olan ümummilli lidermiz Heydər Əliyevin fəaliyyəti öz əhəmiyyəti etibarı ilə Azərbaycanın hüdudlarından çox-çox kənara çıxır.  Ulu öndərimiz elə bir dahi şəxsiyyət idi ki,  o bütün dünyada tanınıb, sevilib və adı həmişə dərin hörmətlə çəkilib. Heydər Əliyevin ideyaları, misilsiz xidmətləri təkcə ölkəmizdə deyil bütün dünyada təhlil olunur, öyrənilir.  Məhz xalqımız üçün göstərdiyi misilsiz xidmətlər Heydər Əliyevi bir lider zirvəsinə qədər yüksəldib. Müstəqil dövlətçiliyimizin qurucusu, xalqımızın tarixində önəmli yer tutan, ölkəmizin ictimai-siyasi, iqtisadi və mədəni həyatının bütün sahələrində tərəqqi və yüksəlişin banisi olan Ulu öndər Heydər Əliyevin ana dilimizin dövlət dili kimi tətbiqində və Azərbaycan xalqının ən böyük sərvəti kimi dəyərləndirilməsində rolu danılmazdı. H.Əliyev təkcə azərbaycanlıların deyil, bütün türk dünyasının , habelə tərəqqipərvər bəşəriyyətin yaddaşında əbədi yaşayır. Dünyanın görkəmli  ictimai-siyasi xadimləri H.Əliyevi hələ sağlığında ikən zəmanəmizin canlı əfsanəsi adlandırıblar.

                Türkiyənin tanınmış ictimai-siyasi xadimi Arkan Suverin Ümummilli liderimiz barədə çox dəqiq ifadə olunmuş fikirlərinə nəzər salaq: "Heydər Əliyevi yalnız siyasi xadim, təkcə Azərbaycanın Prezidenti, ölkəsinin lideri kimi görmək kifayət deyildir. O, XX əsrdən XXI əsrə keçən bir xəzinə, çox nadir siyasət adamlarından olub"

                Hər bir azərbaycanlı bilir ki, XX əsrin sonlarında və XXI əsrin əvvələrində ölkəmizin bütün sahələrində əldə etdiyi nailiyyətlər məhz Heydər Əliyevin adı və fəaliyyəti, Azərbaycanın müstəqilliyini qorumaq və möhkəmlətmək yolunda hər cür  fədakarlığa hazır olması ilə bağlıdır. XX əsrin Azərbaycanımıza bəxş etdiyi, həyat və fəaliyyəti ilə bir çox insani müqəddəsliyi, ən yüksək mənəvi dəyərləri özündə birləşdirən dahi, tarixi şəxsiyyət Heydər Əliyev olmuşdur.  Elə bil, Allah onu xalq üçün yaratmışdır. O, qeyri-adi mənəvi gücə malik, eyni zamanda yüksək ağıl sahibi olan şəxsiyyətlərdəndir. Elə bir şəxsiyyət ki, zaman-zaman yaddaşlarda yaşarlıq haqqı qazanmışdır. XX-XXI əsrlərin qovuşuğunda Azərbaycan tarixinin fərəh, qürur, iftixar hissi doğuran bütün şanlı səhifələri  məhz Heydər Əliyevin dühası ilə yazılmış, onun uca varlığı və fəaliyyəti ilə mənalanmışdır. Ümumiyyətlə Azərbaycan həyatının elə bir sahəsi yoxdur ki, orada Heydər Əliyev zəkasının izi olmasın.

                Ulu öndərin hakimiyyətə gəlməsi ilə Azərbaycan xalqının tərəqqi və inkişaf dövrü başladı. Məhz Ümummilli liderimiz H.Əliyevin ötən əsrin 70-ci illərin əvvəllərindən başlayaraq xalqımızın milli-mənəvi dəyərlərinin qorunması, tariximizin düzgün istiqamətdə öyrənilməsi, ana dilimizin rolunun artırılması, xalqın azadlıq istəyinin təcəssümü kimi ədəbi-bədii nümunələrin qorunması yönündə apardığı siyasət cəmiyyətdə milli ruhun oyanmasına təkan verdi.

Təbii ki, Ümummilli lider Azərbaycan dilinin inkişafına da xüsusi diqqət yetirib.  Çünki ana dili hər bir xalqın varlığını təsdiq edən başlıca amildir. Ulu öndərin öz sözləri  ilə desək “Ana dili hər bir xalqın milli sərvətidir ”.

                Hər bir xalqın keçdiyi tarixi yol, onun mədəni səviyyəsi ilk növbədə onun dilində öz əksini tapır. Dilini itirən xalq məhvə məhkumdur.  Azərbaycan xalqı da tarix durduqca bu sərvətin qayğısına qalmalı və dilimizi gələcək nəsillərə ötürməlidir. Azərbaycan dilinin bugünki inkişaf səviyyəsi xalqımızın dünyanın ən qədim xalqlarından biri olduğunu təsdiqləyir. Tarixin dolanbaclarından, sərt sınaqlarından üzüağ çıxan dilimiz bu gün dünyanın ən inkişaf etmiş, zəngin dillərindn biridir. Azərbaycan dili ulu babaları­mızdan bizə miras qalan milli sərvətimizdir. Bu sərvəti ulu babalarımız göz bəbəyi kimi qorumuş, klassiklərimiz Azərbaycan dilinin mövqelərinin möhkəmlən­məsində əllərindən gələni əsirgəməmiş, tarixi şəxsiyyətlər isə dövlət dili kimi rəsmiləşməsinə, daha da inkişafına qayğı göstərmişlər.

Tarixin hər bir dönəmində Azərbaycan dilini sevən, ona hörmətlə yanaşan Ümummilli liderimiz dilə münasibəti ilə hər kəsə örnək olmuşdur. Sovet Azərbaycanına rəhbərlik etdiyi dövrlərdə belə, Ulu öndər bir çox ziyalının cəsarət etmədiyi halda müxtəlif tədbirlərdə Azərbaycan dilində çıxışlar etməklə dilimizə verdiyi dəyəri göstərmişdir. Bununla da  ana dilimizin ictimai-siyasi mövqeyinin yüksəlməsinə təsir göstərməklə başqalarına nümunə olmuşdur. 1993-cü ilin iyununda xalqın təkidli tələbi ilə yenidən hakimiyyətə qayıdan Ulu öndər Heydər Əliyev qısa bir zamanda ölkədə iqtisadi, ictimai-siyasi həyatın normallaşmasına, sabitləşməsinə nail olmuşdur. Və onun xüsusi diqqət yetirdiyi məsələlərdən biri də məhz dil məsələləri idi. Ümumiyyətlə müstəqil Azərbaycan dövlətinin dil siyasətinin müəyyənləşməsində Ulu öndərin müstəsna rolu olmuşdur. Azərbaycan dilinin qorunması və inkişafı  ilə bağlı uzaqgörən addımlar atan Ümum­milli liderin “Milllətin millətliyini saxlayan onun dilidir” ifadəsi dərin məna  daşıyır.

2001-ci ildə Ümummilli liderimizin imzaladığı “Dövlət dilinin tətbiqi işinin təkmilləşməsi haqqında” Fərmanı xüsusi əhəmiyyət daşıyan böyük siyasi hadisə idi.  Məhz Ulu öndər  Heydər Əliyevin yürütdüyü dil siyasətinin nəticəsində  bütün dövlət və qeyri-hökümət təşkilatlarında dövlət dili sözün əsil mənasında bərqərar oldu.  Ulu öndərin başqa bir fərmanı ilə hər il  1 avqust  tarixi ölkədə Azərbaycan Əlifbası və Azəfrbaycan dili günü kimi qeyd edilir. Ulu öndər müxtəlif tədbirlərdə, görüşlərdə dəfələrlə vurğulayırdı ki, “ Hansı ölkədə  yaşamasından aslı olmayaraq hər bir azərbaycanlı öz ana dilini, milli adət-ənənələrini unutmamalıdır, ana dilini bilməmək, ana dilini qiymətləndirməmək şühbəsiz ki, xalq qarşısında qəbahətdir”.

Canından əziz sevdiyi Azərbaycan dili haqqında Heydər Əliyevin fikirləri, mülahizələri, dilimizin qorunması yolunda həyata keçirdiyi tədbirlər bu gün də zamanın nəbzi ilə eyni vurur.  Ana dilini bütün qəlbi  ilə sevən Ulu öndər Azərbaycan dilini bütün incəliklərinə qədər bilirdi.  Nitqində doğma dilin normalarına daim riayət edən Ümummilli lider Azərbaycan dilinin üslublarından, zənginliyindən məqamında və məharətlə istifadə etmişdir.

Azərbaycanda XX əsr natiqlik sənəti xalqımızın ümummilli lideri Heydər Əliyevin adı ilə bağlıdır. Uzaqgörən və ağıllı siyasətçi olan Heydər Əliyev əsil natiqə məxsus bütün xüsusiyyətlərə malik olmuşdur.

Heydər Əliyevin nitqi böyük məna daşıyırdı. O, öz fikirlərini məzmunlu, əhatəli, eyni zamanda sadə və aydın şəkildə ifadə edirdi. Bu dildən mənəvi zövq duyurdu, böyük ilham alırdı. Heydər Əliyev nitqinin əsas gücü onun xəlqiliyi, səmimiliyi olmuşdur Bu səmimilik hər şeydən öncə böyük natiqin doğma dilimizə olan münasibətində özünü göstərir. Heydər Əliyev nitqindəki səmimiyyət xalqı səfərbər etməyə, müstəqillik yolunda ciddi addımlar atmağa səsləyir.

Bütün cıxışlarında “xalq hər şeyi bilməlidir”, “xalqdan heç nəyi gizlətmək olmaz” prinsiplərinə söykənən Ulu öndər problemləri xalqla birgə çözməyə üstünlük verir. Elə buna görə də həmin çıxışlar təsirsiz qalmır, qəlbərdə öz izini qoyurdu. Dilə, dövlətə dərin sevgi ilə yoğrulan, xalqın bütün təbəqələrini birləşdirmək gücündə olan bu nitqdəki səmimilik müxtəlif auditoriyalarda, ölkənin həyatının gərgin şəraitlərində belə onun çıxışlarını tərk etməmişdir.

Böyük natiqin çıxışlarındakı fikirlərin sonunda reallaşması onu auditoriyanın gözündə ucaldır, insanların öz liderlərinə səmimi qəlbdən bağlanmasına gətirib çıxardır.

Heydər Əliyevin səmimi nitqləri, çıxışları poetik duyğularla doludur. Zəngin dilimiz bu duyğularda özünə yer tapır.  Ulu önərin müxtəlif məqamlarda, müxtəlif şəraitlərdə söylədiyi hər bir nitqi Azərbaycan ədəbi dilinin, nitq mədəniyyətinin inkişafına, tərəqqisinə xidmət edir. Bununla yanaşı Ulu öndərin nitqlərindəki səmimiyyət xalqa qarşı qayğıkeşliklə vəhdət təşkil edir. Bu səmimiyyət Ulu öndərin ağsaqqal öyüdünə, mərhəmətinə söykənir.

Heydər Əliyevin hər bir nitqi böyük məna daşıyırdı. O, öz fikirlərini məzmunlu, əhatəli, eyni zamanda sadə və aydın şəkildə ifadə edirdi. Ulu öndərin natiqlik məharətini, gözəl danışıq qabiliyyətini əlbəttə ki, mənsub olduğu xalqı ürəkdən sevməsi, onun dilini, tarixini, mədəniyyətini və s. dərindən bilməsi və bütün bunların ən mükəmməl səviyyədə daşıyıcısı olması şərtləndirirdi.

Bunlar bir daha sübut edir ki,bütün sahələrdə olduğu kimi, natiqlik sahəsində də Heydər Əliyev məktəbi vardır və nitq mədəniyyətinə yiyələnmək istəyən hər bir şəxs bu məktəbdən bəhrələnməlidir.

Ədəbiyyat siyahısı

1. Abbasova S. Seyidova S. Cavadov Ə. Məmmədova N. “Azərbaycan dili və nitq mədəniyyəti”.  “Bakı Universiteti Nəşriyyatı”. Bakı, 2016.

2. Əliyev V. “Heydər Əliyevin dil siyasəti”. Bakı. “Nurlan”. Bakı, 2003.

3. Bayramlı H. “Yeni Azərbaycan” qəzeti. Bakı, 2013-cü il 2 mart. səh.4.

4. H.Əliyevin 86 illiyinə həsr olunmuş məqalələr məcmuəsi. Bakı, "Azərbaycan" nəşriyyatı. 2009.

5. Xudiyev N. “Heydər Əliyev və Azərbaycan dili”. “Elm və Təhsil”. Bakı,  2014

6. Məmmədov V. https//amp.Az.Vision.az.news.lang.

7. Zamanov.N. “Heydər Əliyev və Azərbaycan nitq mədəniyyəti”. II cilddə. “Elm və Təhsil”. Bakı,  2013, 2014

Школа Гейдара Алиева в азербайджанском ораторском искусстве

Резюме

Статья посвящена роли и неоценимым заслугам великого лидера Гейдара Алиева в развитии азербайджанской речевой культуры.

Гейдар Алиев, без всякого сомнения, является вершиной азербайджанского ораторского искусства ХХ века. Всегда горячо любивший азербайджанский язык и с уважением относившийся к нему, Гейдар Алиев своим отношением к родному языку был для каждого образцом подражания. Ораторское мастерство и превосходная манера разговора великого лидера, конечно же, обусловлены искренней любовью к своему народу, глубокими знаниями языка, истории, культуры и других сфер его жизни и деятельности.

Все это является наглядным доказательством того, что в сфере ораторского искусства, как и во всех других областях жизни Азербайджана, существует школа Гейдара Алиева, и каждый, кто желает научиться культуре речи, должен воспользоваться высокими достижениями этой школы.

Ключевые слова: ораторское искусство, народ, национальный лидер, родной язык, языковая политика, независимость, культура речи.

Heydar Aliyev’s school in the Azerbaijani oratory

Summary

The article is devoted to a role and invaluable merits of the great leader of Heydar Aliyev in development of the Azerbaijani speech culture.

Heydar Aliyev, undoubtedly, is top of the 20th century Azerbaijani oratory.

Heydar Aliyev always hotly loving and with faithfully concerning to the Azerbaijani language by its relation to the native language was the sample for everyone. Oratorical skill and an excellent manner of conversation of the great leader, certainly, are caused by sincere love to the people, a profound knowledge of its language, history, culture and other spheres of a life and activity.

All it is the clear proof of that in oratory sphere, as well as in all other areas of a life of Azerbaijan, there is a school of Heydar Aliyev, and everyone who wishes to learn a standard of speech, should take advantage of high achievements of this school.

Keywords: оratory, the people, the national leader, the native language, the language policy, independence, a standard of speech.

Rəyçi: dos. E.Vəliyeva

 

Aysel Əhmədova

ORXON ABİDƏLƏRİNDƏ KONVERSİYA İLƏ YARANMIŞ KÖMƏKÇİ

NİTQ HİSSƏLƏRİ

Bəzi tədqiqatlarda konversiya dedikdə, yalnız əsas nitq hissələrində baş verən keçid prosesləri nəzərdə tutulsa da, əsas nitq hissələrinin köməkçi nitq hissələrinə keçməsi də yeni sözlərin meydana çıxmasında əhəmiyyətə malikdir. Ona görə də R.Z.Muryasov (11, 1471), Nasipova (12, 5) və başqalarının da yazdığı kimi konversiyanı öyrənərkən avtosemantik (tammənalı) sözlərin sinsemantik (köməkçi) sözlərə keçidinə də diqqət yetirmək lazımdır.

Türk dillərində köməkçi nitq hissələri də zərflər kimi sonradan meydana çıxmışdır. Bunu həmin nitq hissələrinə daxil olan türk mənşəli sözlərin azlığı, eləcə də mövcud olan türk mənşəli köməkçi nitq hissələrinin əksəriyyətinin digər nitq hissələri əsasında əmələ gəlməsi, daha doğrusu, əsas nitq hissələrinin köməkçi nitq hissələrinə keçidi nəticəsində meydana çıxması da göstərir. R.Abdullayev yazmışdır: “əsas nitq hissələrindən köməkçi nitq hissələrinə keçid müntəzəm xarakter daşıyır” (1, 156). Müasir türk dillərində işlənən bir çox köməkçi nitq hissəsi də əsas nitq hissələri əsasında meydana çıxmışdır: Türkiyə türkcəsində istər, gerek, gelgelelim (6), Azərbaycan dilində istər, görəsən, qoy, gör və s.

Beləliklə, türk dillərində əsas nitq hissələrinin köməkçi nitq hissələrinə keçidi çox geniş yayılmışdır, Orxon abidələrinin dilində də buna kifayət qədər nümunə vermək olar.

Qoşmalaşma. Türk dillərində qoşmaların böyük əksəriyyəti əsas nitq hissələrindən yaranmışdır. “Türk qoşmaları addan və feildən yarananlara bölünür, başqa sözlə, onlar adların, zərflərin və feili bağlamaların təcrid olunmuş formaları əsasında yaranıb” (13, 491).

Kudı: Sələŋə kudı yorıpan karağın kıslata, ebin, barkın anta bozdım... “Selenqa boyu açağı yürüş edib bərk sıxışdırıb evini, sarayını orada dağıtdım...” (BK ş 37); Ol sub kudı bardımız “O çay boyu aşağı getdik” (T 27).

Feili bağlama əsasında yaranmış bu qoşmanın kökü ilə bağlı məsələ müba­hi­səlidir. M.Erdal bu qoşmanın kökünü kud- “axmaq” feili ilə bağlayır, ancaq onu feili bağlama saymır: “Həmin forma feili bağlama deyil, əks halda kuda kimi işlənməli idi” (3, 334). A.N.Kononov  və A. fon Qaben bu qoşmanı kod- “qoymaq” sözünün feili bağlama forması hesab edir (10, 202; 4, 94). Bu qoşmanın kud- “axmaq” feili ilə əlaqəsi daha aydın görünür, qoşma daha çox çay adları ilə işlənir. Bu feil və onun törəmələri müasir türk dillərində də saxlanmışdır: kuy- “tökmək”, kyuı “alt, aşağı” (özb.) (8, 391); kud- “tökmək”, kudu “aşağı” (15, 48). Özbək dilindən gətirilmiş nümunə göstərir ki, bu dildə həm kuy-, həm də kyuı sözləri eyni saitlə ifadə olunur, halbuki “qoymaq” mənalı kuy- sözü burada ŭ saiti ilə işlənir (8, 380).

Sayu: Anta kalmışı yir sayu kop turu ölü yoruyur ertig “Orada qalmışı hamısı yıxılaraq duraraq hər yerdə gəzirdi” (KT c 9); Mən (özüm kağan olurtukıma...) yir sayu barmış bodun ölü yitü yadağın, yalıŋın yana kəlti “Mən (özüm xaqan olanda...) hər yerə dağılmış xalq əldən düşmüş vəziyyətdə piyada, ayaqyalın qayıdıb gəldi” (KT ş 27-28).

Feili bağlama əsasında yaranmış bir qoşmadır. Onun kökündə say- “saymaq” feilinin durduğunu söyləyirlər (7, 151). Bu qoşmanın mənsubiyyət şəkilçili sözləri təsirlik halda idarə etdiyi də göstərilir (3, 334). Bu xüsususiyyət də sayu qoşmasının feildən yarandığını təsdiq edir, çünki adlar başqa sözləri təsirlik halda idarə etmir.

Tapa: Altu çub soğdak tapa sülədimiz, buzdımız “Altı qəbiləli soğdaqlara qoşun çəkdk, məğlub etdik” (KT ş 31); Otuz artukı səkiz yaşıma kışın kıtaŋ tapa sülədim “Otuz səkkiz yaşımda qışda kıtaya qarşı qoşun çəkdim” (BK c 2).

Bu qoşmanın forması feili bağlamanı xatırladır. Bir çox dilçilər də bu fikirdə olmuşlar. Ancaq onun kökü ilə bağlı türkologiyada fikir birliyi yoxdur (3, 333). Onu tap- “tapmaq” (4, 94) və tap- “xidmət etmək” feilləri ilə əlaqələndirirlər. Bu qoşma­nın “tapmaq” mənalı sözdən yarandığını təsdiq edən bir cəhət də onun təsirlik hallı sözlərlə işlənməsidir.  “Əksər tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, feildən yaranmış qoşmalar  (= feili bağlama), bir qayda olaraq, yarandığı feil  əsasının idarə etdiyi halla idarə edir”  (13, 491).

Tiyin: Türk bodun yitməzün tiyin, yoluk bolmazun tiyin üzə teŋri tir ermis “Türk xalqı itməsin deyə, yox olmasına deyə, yuxarıda tanrı deyirmiş” (O ö 3); Ka­nım Bağa teŋrikən tiyin anta yorımıs, isig, küçin bermis “Atam Bağa tenrikən olduğu üçün oradan hücum çəkmiş, işini, gücünü vermiş” (O ö 5); Soğdak bodun itəyin tiyin, Yinçü ügüzig keçə Təmir kapığka təgi sülədimiz “Soğdaq xalqını göndərim deyə, İnci çayını keçərək, Dəmir qapıya qədər qoşun çəkdik” (KT ş 39).

Ti- “demək” feilinin feili bağlama formasından yaranmışdır. M.Ergin bu sözün müasir türk dillərindəki qarşılığı olan deyə-ni səbəb funksiyalı qoşma adlandırır (5, 233).

Tip. Tiyin qoşması ilə eyni mənanı ifadə edir: “deyə, üçün, məqsədilə” (7, 159): ...bodunım közi, kaşı yablak boltaçı tip sakıntım “...xalqın gözü, qaşı pis vəziyyətə gələcək deyə fikirləşdim” (KT şm 11); Yadağ yabız boltı tip alğalı kəlti “Piyada zəiflədi deyib, almağa gəldi” (BK ş 32).

Təgi. Məsafə bildirən təgi qoşması təg- “dəymək, çatmaq” sözünün feili bağlamasıdır (7, 154). Eyni mənada təg qoşması da işlənmişdir: ...kisrə kün batsıkıŋa təgi... “arxada gün batana qədər... ” (O ö 2); İlgəri Kadırkan yışka təgi, kirü Təmir kapığka təgi konturmıs “İrəlidə Kadırkan meşəsinə qədər, geridə Dəmir qapıya qədər yerləşdirmiş” (KT ş 2).

Ötrü. Bu söz ötür- sözündən yaranmış feili bağlamadır. Müasir türk dillərində səbəb bildirsə də, Orxon abidələrində “sonra” mənası vermişdir: Anta ötrü kağanıma ötüntim, ança ötintim “Ondan sonra xaqanıma müraciət etdim” (T 12); Anta ötrü Oğuz kopın kəlti “Ondan sonra oğuzlar hamılıqla gəldi” (T 16).

Üçün: Bilmədük üçün, yablakının üçün eçim  kağan uça bardı “Bilmədikləri üçün, pis olduqaları üçün xaqan atam vəfat etdi” (KT ş 24); Teŋri yarlıkaduk üçün üküs tiyin, biz “Tanrı kömək etdiyi üçün, çox olduğumuz üçün, biz...”  (T 40); ...tab­ğaçka bunça süŋüsip alpın, ərdəmin üçün kü bunça tutdı “...Tabğaca qarşı bu qədər döyüşüb, qəhrəman olduğu üçün, igid olduğu üçün bu qədər şöhrət qazandı” (KÇ 12).

Bu qoşma ilə bağlı fikirlər çox müxtəlifdir: (O.N.Bölinqk), “son” (M.Kastren, K.Q.Zaleman). K.Qrönbek bu fikirlərin hər ikisini tənqid edir, ancaq özü yeni bir fikir irəli sürmür. J.Deni için < uçun (uc-u-ndan); A.U.Elöve isə öç “əvəz” sözü ilə əlaqələndirir. Bu fikirlərin xülasəsini verən A.N.Kononov isə bu qoşmanın “son”, “səbəb” sözü ilə bağlı olduğunu qəbul edir (9, 317). A.N.Kononov bu sözün *ucu- > *üçü- feilindən -n şəkilçisi  ilə yaranmış feili bağlama olduğunu qeyd etmişdir (10, 203). Bildiyimiz kimi bu qoşma müasir türk dillərində adlıq və yiyəlik hallarla işlənir. Bu da onun isim mənşəli olduğunu və tərkibndə mənsubiyyət şəkilçisi olduğunu deməyə imkan verir.

Birlə: ...Kuşu tutuk birlə süŋüsmis “...Kuşu tutukla buruşmuş” (KT şm 1); Bu yirdə olurıp Tabğaç bodun birlə tüzəltim “Bu yerdə oturub Çin xalqı ilə aramı düzəltdim” (KT c 4-5).

Məhərrəm Ergin və Nəcməddin Hacıeminoğlu bu qoşmanı bir+ile, A. fon Qaben bir+i+l+e, Zafer Öner isə bir+-la (zərf düzəldən şəkilçi) kimi izah edir (5, 239). P.M.Melioranski bu qoşmanın inkişafını belə təsvir etmişdir: birlen > bilen > bile > ile. J.Deni, V.Kotviç, B.Kollinder bu qoşmanı komitativ şəkilçisi ilə bağla­mışdır (9, 314). M.Erdal birla:n qoşmasındakı -n-nı alət halı şəkilçisi adlandırır (3, 331). Ancaq bu zaman belə bir sual meydana çıxır: -la şəkilçisinin vəzifəsi nədir və alət halı şəkilçisi hansı əsasda ona birləşib? Bu qoşmanı feili bağlama ilə də bağ­layırlar: bir+la:+-n (10, 202). Bu sözün feili bağlamadan yarandığı fikrinin tərəf­darlarından biri də A. fon Qabendir. Ancaq onun göstərdiyi yaranma üsulu A.N.Ko­no­novunku ilə eyni deyil, burada həmin sözün biril- “birləşmək” feilinin feili bağ­lama forması olduğu göstərilir (13, 496). Bu sözün mənşəyi ilə bağlı müxtəlif fikirlər olsa da, onların ortaq cəhəti bu sözün əsas nitq hissələri ilə əlaqələndirilməsidir.

Artukı. Onluqlarla təkliklərin arasına əlavə edilən bu söz artuk sözünün III şəxs mənsubiyyət şəkilçili formasıdır: Otuz artukı bir yaşıma karluk bodun buŋsız erür barur erikli yağı boltı “Otuz bir yaşımda karluq xalqı qayğısız yaşadığı vaxtda düşmən oldu” (BK ş 28-29); ...barkığ, bədizig, uzığ (türk bilgə) kağan atısı Yolığ tigin mən ay artukı tört kün olurıp bitidim, bədiztim “...abidəni, naxışı, heykəli (türk müdrik) xaqanın qohumu Yolluq tigin mən bir ay dörd gün oturub yazdım, naxış vurdum” (BK c-q).

Əsas nitq hissələrindən yaranmış qoşmaları nəzərdən keçirdikdə görə bilərik ki, onlar yarandıqları əsas nitq hissəsi hansı halda olan sözü idarə edirsə, həmin halda olan sözlərlə işlənir. İsimdən düzələnlər əsasən adlıq və yiyəlik, feildən düzələnlər təsirlik, sifətdən düzələnlər isə çıxışlıq halda olan sözlərlə işlənir.

Kisrə: ...kisrə tarduş bəglər, Kül çor başlayu... “...arxada tarduş bəyləri başda Kül çor olmaqla” (BK c 13); Anta kisrə teŋri bilig bertük üçün özüm kağan kısdım “Ondan sonra tanrı bilik verdiyi üçün özüm xaqan etdim” (T 6).

Bu qoşmada -ra: şəkilçisi aydın seçilir. Bu qoşmanın yaranmasında ikiqat konversiya baş vermişdir: söz əvvəlcə isimdən zərfə çevrilmiş, daha sonra isə zərfdən qoşmaya çevrilmişdir. T.Tekin bu sözün zərf kimi mənalarını belə göstərir: “geridə, qərbdə; sonra” (7, 139). O, bu sözün birinci tərkib hissəsini ke- kimi göstərir və onun “arxa, geri” mənaları verdiyini ehtimal edir. Eyni kökün kirü/kerü sözünün tərkibində saxlandığı söylənilir (7, 139) ... “Türk dillərinin müqayisəli-tarixi qrammatikası”nda bu sözün yaranması ilə bağlı müxtəlif türkoloqların fikirləri belə göstərilib: *ki + -si (III şəxs mənsubiyyət şəkilçisi) + -ra: (V.Banq), *kis+-ra:, -s (as, üs sözlərindəki şəkilçi) (Banq, Temir) (13, 495).

Bağlayıcılaşma. Qoşmalar kimi milli mənşəli bağlayıcıların da əksəriyyəti əsas nitq hissələrindən yaranmışdır. “Bağlayıcılar türk dillərində, əsasən, feili bağlamalar, zərflər, sual  əvəzlikləri, feillərin şərt formaları, təklik bildirən miqdar sayı, ədatlar əsasında yaranır” (13, 510).

Azu: Azu bu sabımda igid barğu? “Yoxsa bu sözümdə yalan var?” (KT c 10). Bu söz adətən az- “azmaq” sözünün feili bağlama forması hesab olunur (7, 156).

Ancaq M.Erdal bunu qəbul etmir və onu əsas gətirir ki, az- feilinin feili bağlama forması azu deyil, aza-dır (3, 338). Ancaq onun nə üçün eyni bir feilin müxtəlif feili bağlama şəkilçilərini qəbul edə bilməyəcəyini götərməsi aydın deyil. Eyni funksiyanı yerinə yetirən azı bağlayıcısı müasir Tuva dilində işlənir (7, 156).

Yemə: Bəgləri yemə, bodunı yemə tüz ermis “Bəyləri də xalqı da düz imiş” (KT ş 3).

A.N.Kononov göstərir ki, bu söz *yem- “əlavə etmək, birləşdirmək” sözünün feili bağlama formasıdır. Ancaq həmin feil heç bir yazılı abidədə və heç bir müasir türk dilində saxlanmadığından bunu təsdiqləmək mümkün deyil.

Udu. Bu söz ud- “arxasınca getmək” feilinin feili bağlama formasıdır (10, 207): ...udu bən özüm kazğanmasar... “ardınca mən özüm qazanmasam” (T 55).

Ulayu “ardınca, sonra”. Bu sözün ula- “birləşdirmək” feilinin feili bağlama forması olduğu güman edilir (7, 148). ...n kağa(n) inisi... çor tigin kəlip, ulayu tört ti­gin kəlip ışbara bilgə Küli çorığ yoğlatı, bədizin bədizti olurtı “...n xaqanın kiçik qar­daşı... çor şahzadə, onun ardına dörd şahzadə gəlib ışbara bilgə Küli çorun yas məra­si­mi keçirdi, bəzəyini vurdurdu, oturdu” (KÇ 24); Ögim katun, ulayu öglərim, əkələ­rim, kəliŋünim, kunçuylarım... “Anam xatun, ondan əlavə analarım, bacılarım, gəlin­lərim, şahzadə qızlarım...” (KT şm 9); ...kisrə tarduş bəglər Küli Çor başlayu, ulayu şad apıt bəglər; apa tarkan... “...sonra tarduş bəyləri Küli çor başda olmaqla, ondan sonra şad apıt bəylər, apa tarkan...” (BK c 13).

Bu sözün ula- feilindən yarandığını təsdiq edən bir cəhət də eyni feildən yaranmış ulam sözünün də “bir daha, daha çox, daimi” mənalarında işlənməsidir Bunu feildən düzəlmiş ismin adverbiallaşması hesab edirlər (16, 591). Qədim uyğur abidələrinin dilində bu sözün ulatı variantı işlənmişdir (2, 798).

Nümunələri nəzərdən keçirdikdə görürük ki, konversiyada ən çox iştirak edən söz forması feili bağlamalardır.

Konversiya ilə bağlı mübahisəyə səbəb olan məsələlərdən biri də qrammatik şəkilçi qəbul etmiş sözlərin digər nitq hissələrinə keçidinin konversiya adlandırıla bilib-bilməməsi məsələsidir. Bəzi tədqiqatçıların fikrincə, qrammatik şəkilçili forma­lar konversiyaya aid deyil (14, 6). Konversiya sözün heç bir leksik şəkilçi qəbul et­mə­dən başqa nitq hissəsinə keçididir. Qrammatik şəkilçi qəbul etmiş sözün başqa nitq hissəsinə çevrilməsi zamanı söz yaradıcılığı xüsusiyyəti daşıyan element qrammatik şəkilçi deyil, sözün öz paradiqmasıdır. Burada söz əvvəlcə başqa nitq hissəsinə məx­sus deyil, məhz özünə məxsus qrammatik şəkilçi qəbul edir, sonradan bu qram­matik şəkilçili söz başqa nitq hissəsi mövqeyində də işlənə bilir. Yəni bu zaman yeni nitq hissəsinə keçidi sözün qrammatik şəkilçi qəbul etməsi təmin etmir. Yəni hal şəkilçisi qəbul etmiş isim dərhal zərf və ya köməkçi nitq hissəsinə çevrilmir, yalnız müəyyən müddət sonra bu söz həmin nitq hissələri yerində işlənsə və bu mövqedə sabitləşsə, həmin nitq hissələrinə çevrilmiş olur. Şəkilçisiz sözlə qrammatik şəkilçi qəbul etmiş sözün başqa nitq hissəsinə keçidində ciddi fərq yoxdur. Ona görə də belə sözləri konversiyaya uğramış sözlər hesab etmək olar.

Bəzən leksik şəkilçi qəbul etmiş sözlərin də konversiyaya məruz qaldığı görünür. Bu yalnız o halda baş verə bilər ki, söz müəyyən nitq hissəsi (məsələn, sifət) düzəldən leksik şəkilçi qəbul etsin. Sonradan bu leksik şəkilçi ilə yaranmış yeni söz həmin şəkilçinin əmələ gətirmədiyi başqa bir nitq hissəsi (məsələn, zərf) mövqeyində işlənsin. -sız şəkilçili sifətlərin zərfə keçməsini buna nümunə göstərmək olar.

Orxon abidələrində bəzi söz kökləri var ki, onları eyni zamanda bir neçə nitq hissəsinə aid etmək olar. Belə sinkretik köklərin də konversiya nəticəsində yaran­dı­ğını güman edə bilərik. Dilçilikdə belə bir fikir var ki, sinkretik sözlər dilin inkişa­fının ilkin dövrlərinə aiddir, ona görə də bu sözləri konversiyaya aid etmək olmaz. Bunu qəbul etsək belə, bu sözlərin həmin qədim dövrdə konversiya nəticəsində yarandığını inkar edə bilmərik.

ƏDƏBİYYAT

  1. Abdullayev R. Türk dillərində konversiya və ya keçid prosesi. Bakı: Elm və təhsil, 2011.
  2. Erdal M. Old Turkic Word Formation. A Functional Approach to the Lexicon. 2 Vols. Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1991, 847 pp.
  3. Erdal M. Old Turkic Grammar. Leiden: Brill, 2004.
  4. Gabain A. fon. Eski Türkçenin Grameri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basım Evi, 1988.
  5. Sarı M. Türkiye Türkçesinde sözcük türlerinin değişikliye uğraması // Türkoloji dergisi, 2000, C: XIII, S: 1, № 1, s. 227-242.
  6. Sarı M. Türkiye Türkçesinde sözcük türlerinin eşzamanlı değişikliye uğraması // Türkoloji dergisi, 2001, C: XIV, S: 1, № 2, s. 229-238.
  7. Tekin T. Orhon türkçesi grameri. İstanbul, 2003.
  8. Бордак Ю. Туркча-ўзбекча ва ўзбекча-туркча лугат. Тошкент: Ўзбекистон, 1993, 415 б.
  9. Кононов А.Н. Грамматика современного турецкого литературного языка. Москва-Ленинград: Издательство Академии Наук ССР, 1956.
  10. Кононов А.Н. Грамматика языка тюркских рунических памятников (VII-IX вв.). Ленинград: Наука, 1980.
  11. Мурясов Р.З. К понятию «конверсия» в дериватологии // Вестник Башкирского Университета, 2014, т. 19, № 4; с. 1470-1479.
  12. Насипова А.А. Типологическое исследование конверсии как один из способов словообразования в английском и киргизском языках // http://arch.kyrlibnet.kg/uploads/kgusta%20NASIPOVA%20%20A.%20A..pdf.
  13. Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Морфология. Под. ред. Э.Р.Тенишев. Москва: Наука, 1988, 560 с.
  14. Трамова З.Х. Словообразование имен существительных и наречий по конверсии (На материале современного карачаево-балкарского языка). Автореф. дис. ...канд. филол. наук. Налчик, 2006.
  15. Харрисон Д., Андерсон Г. Тыва-англи англи-тыва сөстүк. Кызыл, 2002, 255 с.
  16. Этимологический словарь тюркских языков. В 7-ех том. Т.1. Москва: Наука, 1974.

Açar sözlər: qədim türk dili, söz yaradıcılığı, nitq hissələri, qoşma, bağlayıcı

Ключевые слова: древнетюркский язык, словообразование, части речи, послелог, союз

Keywords: Old Turkic language, word-formation, parts of speech, postposition, conjunction

 

Functional parts of speech formed with conversion in Otkhon Inscriptions

Summary

Conversion is one of the productive methods of word-formation in the language of Orkhon Inscriptions. There are several types of conversion in Orkhon Turkic: substantivation, verbalization, adverbialization, etc. Not only nominal, but also functional parts of speech are made with conversion in the inscriptions. Most of the Turkic postpositions and conjunctions are formed from other parts of speech, mainly from the nominal ones.

 

Служебные части речи, образованные конверсией в орхонских памятниках

Резюме

Конверсия является одним из продуктивных методов словообразования в языке орхонских памятников. Существует несколько видов конверсии в орхонско-тюркском языке: субстантивация, вербализация, адвербиализация и т.д. Не только главные, но и служебные части речи образовались конверсией в памятниках. Многие тюркские послелоги и союзы формировались из других частей речи, в основном из главных.

 

Rəyçi: akademik Möhsün Nağısoylu

                                                                                                                               

 

Elnarə Şəfiyeva                   

                                  İNGİLİS DİLİNDƏ ALINMA FRAZEOLOGİZMLƏR

Hər bir dilin özünəməxsus frazeologizmləri vardır. İngilis dilinin də frazeologizm dünyası çox zəngindir.Hər hansı bir dilin mükəmməl formada öyrənilməsi, həmçinin ingilis dilinin öyrənilməsi onun frazeologizmlərini bilmədən mümkün deyildir.

Bir çox dillərdə olduğu kimi  ingilis dilinin frazeologizmləri də müxtəlif ictimai-tarixi şəraitdə və çox müxtəlif səbəblər əsasında əmələ gəlmişdir. Bu dilin frazeologizmlərinin əsas mənbələri Bibliya, bədii ədəbiyyat, mifik rəvayətlər ,əfsanələr və  digər dillərdir.

     İngilis dilinin frazeologizmlərlə zənginləşməsində Bibliyanın böyük rolu vardır. Qədim dövrlərdən indiyədək Bibliya insanlar tərəfindən ən çox oxunan kitab olmuşdur. Buna görə də, ingilis dilindəki frazeologizmlərin əksəriyyəti Bibliyadan götürülmüşdür. İngilis dili Bibliyadan götürülmüş frazeologizmlərlə o qədər zəngindir ki, onların sayını söyləmək qeyri-mümkündür. Bibliyadan götürülmüş frazeologizmlər bibleizmlər adlandırlır. Ingilis dilində geniş yayılmış bibleizmlər aşağıdakılardır: To be of one mind “bir fikirdə qalmaq”; to answer a fool according to his folly “bir kəslə layiq olduğu kimi davranmaq”; at the eleventh hour “son məqamda”; in the twinkling of an eye “bir göz qırpımında”; a wolf in sheep’s clothing “qoyun dərisi geymiş canavar”; to possess one’s soul in patience “səbrini yığmaq”; forbidden fruit “haram”; to strengthen somebody’s hand “bir kəsi dəstəkləmək”; to hide one’s light under a bushes “istedadını boğmaq”; a drop in the bucket “dənizdə bir damla”; daily bread “gündəlik ruzi”; to heap coals of fire on somebody’s head “bir kəsi utandırmaq”; to cast pearls before swine “xamlamaq”; the promised land “həsrəti çəkilən yer”; the prodigal son “fərsiz oğul”, “ata-anasına ağ olmuş oğul”; can the leopard change his spots “qozbeli qəbir düzəldər”; to laugh to scorn “istehza ilə gülmək”; Juda’s kiss “riyakarlıq”, “xəyanət”; a dead letter “kağız üzərində qalmaq”, “həyata tətbiq olunmamış”; to worship the golden calf “sərvətə baş əymək”; to beat the air “boş yerə çalışmaq”, “xəlbirlə su daşımaq”; to bend the knee to (smb) “diz çökmək”; built upon sand “davamsız”; to call in question “sual altında qoymaq”; to change one’s skin “tanınmayacaq dərəcədə dəyişmək”; to dig a pit for somebody “bir kəsə quyu qazmaq”; to draw a bow at a venture “bir şeyi düşünmədən etmək”; to fall on stony ground “nəticəsiz olmaq”, “boşa çıxmaq”; to go from strength to strength “qüvvətlənmək”; to gird up one’s loins “gücünü yığmaq”, “gücünü toplamaq”; to have pity on (smb) “yazığı gəlmək”, “bir kəsə ürəyi yanmaq”; to fall upon one “bir kəsin davamçısı olmaq”; to lift up one’s voice “səsini ucaltmaq”; to take counsel “məsləhətləşmək”; to wash one’s hands off “məsuliyyəti öz üzərindən atmaq”; by the sweat of one’s brow “öz alın təri ilə”; a labour of love “təmənnasız”, “şəxsi mənfəət güdməyən”; the olive branch “zeytun budağı” (sülh simvolu); the law of the Medes and Persians “dəyişməyən qanun”; the mammon of unrigtheousness “pul”, “zənginlik”; a little bird (whispered to) me “yerin də qulağı var” . Frazeologizmlərin bəziləri dualardan götürülmüşdür. Məsələn: for better, for worse “yaxşı və pis gündə”, “hər nə olursa, olsun”; from the bottom of the heart “səmimi qəlbdən”, “ürəkdən”; lay violent hands on oneself “özünə qəsd etmək”; the world, the flesh and the devil “yanlış həvəs”; like a giant refreshed “yeni qüvvə ilə”, “yeni hisslə”. Bəzi bibleizmlər zaman keçdikcə  qismən dəyişdirilmiş və ingilis dilinin lüğət tərkibinə müasir formada daxil olmuşdur: The gall and the wormwood “nifrət oyadan bir şey”, “mənfur” frazeologizmin komponentlərindən “the” artiklı götürülərək onun forması qismən dəyişdirilmişdir. Bu frazeologizmin müasir forması belədir: “wormwood and gall”. A man soweth, that shall he reap “nə əkərsən, onu da biçərsən” frazeolgizmində to sow felinin arxaik forması atılmışdır. Bu frazeologizmin müasir forması isə belədir: “Whatever a man sows, that shall he reap”. Hope against hope “möcüzəyə ümid etmək”, “möcüzələrə inanmaq” frazeologizmi who against hope bealieved in hope frazeologizminin müasir formasıdır. A lost sheep “yolunu azmış”, “yolundan çıxmış (adam)” frazeologizmi bibliyada “for I found my sheep which was lost” formasındadır. A drop in the bucket “dənizdə bir damla”, “çox az” (Bibliyada: as a drop of bucket). [6,47]

Müasir dövrdə elə bir dil yoxdur ki, onun lüğət tərkibi yalnız öz frazeoloji birləşmələrindən ibarət olsun. Müasir inkişafla əlaqədar olaraq xalqlar bir-biri ilə elmi, mədəni, siyasi, iqtisadi cəhətdən sıx əlaqədardır. Bu dillərin yaxınlaşması, birinin digərinə frazeoloji birləşmə vermək üçün zəmin yaradır. Bir dildən başqa bir dilə keçən, müxtəlif xalqların bir-biri ilə sıx əlaqəsi, əmək fəaliyyəti, elm və incəsənətin inkişafı nəticəsində əmələ gələn frazeologizmlər beynəlxalq frazeologizmlər adlanır. [1,17]

İngilis dili frazeologizmlərinin əksəriyyəti Qədim Roma və Yunan ədəbiyyatlarından götürülmüşdür. Bu frazeologizmlər aşağıdakılardır: The golden age “qızıl əsr” (bu frazeologizm yunan yazıçısı Qesiodun poemasından götürülmüşdür. Bu poemada Saturun əsri təsvir olunmuşdur ki, bu əsrdə insanlar qayğısız, rahat, müharibəsiz həyat keçirmişlər); a labor of Hercules “Herkules əməyi” (həddindən artıq çətin iş); Lares and Penates “larlar və penatlar” (dindar ailə); Achilles’ heel “axilles dabanı” (yeganə ən zəif yer); Augean stables “avgi tövlələri” (bərbad, çirkin, baxımsız , xaraba qalmış bir yer); a labour of Sisyphus “sizif əməyi” (ağır və faydasız əmək). Homerin “İlliada” və “Odissea” poemalarından və digər əfsanələrdən götürülmüş frazeologizmlərdən: Homeric laughter “qəhqəhə ilə gülüş”, “qəhqəhə çalıb gülmək”; a sardromic laugh “acı gülüş”, “istehzalı gülüş”; winged words “qanadlı sözlər”; between Scylla and Charybdis “iki od arasında qalmaq”, “çıxılmaz vəziyyətdə qalmaq”; on the knees of the Gods “bir Allah bilir”; the trojan horse “troya atı” (gizli təhlükə); like a Trojan “cəsur”, “igid”; on the razor`s edge “təhlükəli vəziyyət”; Penolope’s web “Penelop planı”. [ 4,78]. Yunan tarixindən, Ezop və digər əfsanələrdən götürülmüş frazeologizmlər: to blow hot and cold “ikili mövqe tutmaq” (Ezop əfsanələri); the lion`s share “ən yaxşı hissə”, “ən çox hissə”; the last straw “səbr kasası dolmaq”; to nourish a viper in one`s bosom “qoynunda ilan bəsləmək”; to take time by the forelock “fürsətdən istifadə etmək”; to call a spade a spade “necə var, elə demək” (Plutarx ); the Gordian knot “dolaşıq iş”, “müşkül məsələ”, “əngəl”; the unwritten law “yazılmamış qanun”; Platonic love “plotonik sevgi” (filosof Platonun yaradıcılığından götürülmüş frazeologizm); there’s many a slip’ twixt the cup and the lip “arxı keçməmiş hop demə” (Aristotel); one swallow does not make a summer “bir güllə bahar olmaz” (Ezop əfsanələrindən götürülmüşdür); the dog in the manger “nə özü yeyir, nə baş- qasına verir” (Lukian); take the wolf by ears “özünü riskə atmaq”.[3,96].

     İngilis dili frazeologizmlərinin çoxu Qədim Romaya aiddir. Bu frazeologizmlər Qədim Roma tarixindən, Qədim Roma yazıçılarının əsərlərindən götürülmüşdür. İngilis dilində istifadə olunan bu frazeologizmlər aşağıdakılardır: The watches of the night “dəqiq vaxt”; a snake in the grass “əfi ilan” (məkirli, hiyləgər insan); the sinews of war “pul”, “maddi vəsait”; a bed of rose “xoşbəxt, dinc həyat” (Qədim Romada zənginlərin oturduqları yerlərə qızılgül ləçəkləri səpirdilər); the die is cast “püşk atılmışdır”, “qərar qəbul edilmişdir” (Sezarın yürüşləri ilə bağlı yaranmış frazeologizm); be (turn) thumbs down “əlehinə olmaq”, “qadağan etmək”; be (turn) thumbs up “lehinə olmaq” “həvəsləndirmək” (döyüşdə qalib gələn qladiatorun həyatı imperatorun əl işarələrindən aslı idi, yəni böyük barmağı aşağı salmaq ölüm, yuxarı qaldırmaq isəyaşamaq deməkdir). [5,43].İngilis dilinin frazeologizmləri sırasına fransız, ispan, italyan, alman, ərəb, çin dillərəndən alınmış frazeologizmlər də daxildir. İngilis dilindəki bəzi frazeologizmlər latın dilindən fransız dilinə, fransız dilindən də ingilis dilinə keçən frazeologizmlərdir. Fransız dilindən alınan frazeologizmlər: to burn the candle at both ends “ömrünü puç etmək”; to cultivate one’s garden “öz işi ilə məşğul olmaq”; to leap to the eye “diqqəti özünə cəlb etmək”; let us return to our muttons “söhbətimizə qayıdaq”; place of arms “müharibə meydanı”, “əməliyyat meydanı”; to pull the devil by the tail “ehtiyac içində olmaq”, “yoxsulluq çəkmək”, “ağır vəziyyətdə olmaq”; pure and simple “ümumiyyətlə”, “şübhəsiz”, “əlbəttə”, to cry havoc “dağıtmaq”, “güclü zərbə endirmək”; to curry favor with somebody “yaltaqlanmaq”, “qılığa girmək”; a bird in the hand is worth two in the bush “soğan olsun, nağd olsun”; look not a gift horse in the mouth “bəy verən atın dişinə baxmazlar”. [7,114]. İngilis dilində ispan dilindən alınan frazeologizmlər də azlıq təşkil edir. Bunların əksəriyyəti vətəndaş müharibəsi zamanı yaranmışdır:           the fifth column “düşmənin gizli köməkçiləri”, war to the knife “ yaşamaq üçün yox glum üçün mübarizə”. Ərəb bədii ədəbiyyatından alınmış frazeologizmlərin bir çoxu “Min bir gecə” nağıllarından tərcümə edilmiş frazeologizmlərdir.Məsələn : Alladdin,s lamp (Ələddinin sehirli çırağı ) nağılından “rub the lamp “- “arzularını asanlıqla həyata keçirmək “ frazeologizmiingilis dilinin lüğət tərkibinə daxil olmuşdur. Digər nümunə : “the old man of the sea “- “zəhlətökən ,əlçəkməyən insan”(dəniz səyyahı Sindibad heç cür öz yaxasını bir qocadan qurtara bilmirdi) .”An open seasand” –bir şeyi əldə etməyin asan və tez yolu “ frazeologizmi isə “Əlibaba və qırxquldur” nağılında quldurların mağarasındakı qapını asanlıqla açmaq üçün istifadə olunurdu. Alman dilindən alınmış frazeologizmlər də vardır : speech is silvern, silence is golden “danışmaq gümüşdürsə, susmaq qızıldır”; storm and stress “iztirablı günlər”; between hammer and anvil “od ilə su arasında”; the mailed fist “hərbi güc”; storm and stress “gərginlik.”.[2,34]

İngilis frazeologizmlərinin bəziləri İngiltərəyə ABŞ-dan  gətirilmişdir.Məs: cut no ice-“əhəmiyyəti olmamaq”,bread-and -butter letter-təşəkkür məktubu,to be in the soup-“çətin vəziyyətdə olmaq “, to make the fur fly-“səs-küy yaratmaq “,to take back seat-“gözdən itmək, spill the beans-“sirr vermək”,fly off the handle- “özündən çıxmaq “.[7,54]

İngilis dilinin frazeologizmlərinin bir qismi ingilis ədəbiyyatından götürülmüşdür. Onlarin əksəriyyəti görkəmli yazıçı V.Şekspirin əsərlərindən götürülmüş, şekspirizmlər adlanan frazeologizmlərdir.

1.”Hamlet” əsərindən- to do you man service –vaxtında yardım etmək,to shuffle off –fani dünyanı tərk etmək, in the minds of eye –xəyalən, touerin passion –qəzəb

To the you of ones bent-ürəyin istədiyi qədər.

2.”Othello” əsərindən -the green eyed monster –qısqanc adam, the seam side-bir çeyin iş üzü ,to wear ones heart upon ones sleeve-öz hisslərini biruzə vermək

3.King Henry  IV əsərindən – the wish is the father to the thought –arzudan istək doğar,to eat one out of house and home –bir kəsin hesabına yaşamaqla onu iflasa uğratmaq.[1,83]

V.Şekspirdən başqa digər ingilis yazıçılar da ingilis dilinin  frazeologizmlərin yaranmasına  böyük xidmətləri olmuşdur.Məs: E.Spenser - as sure as death “şübhəsiz “,a squire of dames “arvadbaz,qadın düşgünü “,S.Riçardson - to be under somebody`s thumb “ bir kəsdən asılı olmaq”,C.Benyan- up and doing “ çalışqan,fəal” və s.

Beləliklə, yuxarıda qeyd olunmuş frazeologizmlər ingilis dilinin lüğət tərkibinin frazeologizmlərlə  zənginləşməsinə böyük təsir göstərmişdir.

ƏDƏBIYYAT

1. Vəliyeva N. Azərbaycanca-ingiliscə-rusca frazeoloji lüğət . Bakı,2016

 2. Hacıyeva Ə.H. Hacıyeva A.K. İngiliscə-Azərbaycanca frazeoloji lüğət” Bakı ,2016 

3. Кунин  А.В. Курс фразеологии современного английского языка. М., ВШ. 1970.

4 .Кунин. А.В. Большой англо-русский фразеологический словарь. М.1986

5.Виноградов В.В. Основные понятия русской фразеологии как лингвистической дисциплины. Труды юбилейной научной сессии, ЛГУ, 1946.

6. Makkai A. İdiom Structure in English, The Hague, 1972.

7.Christine Ammer .The American Heritage  Dictionary of Idioms .Boston,Second Edition Paperback,February 26,2013

Mənbələr:

http://idioms.thefreedictionary.com/close

Richard Harris Barham.The  İngoldsby  Legends  Vol 2, http://books.google .az

Açar sözlər:  frazeologizmlər, alınma sözlər, bibleizmlər, ədəbi dil

Ключевые слова: фразеологизмы, заимствованные слова, библеизмы, литературный язык

Key words:  phraseologisms, borrowed words, bibleisms, literary language

 

Summary

Borrowed Phraseologisms in the English Language

The article “ Borrowed phraseologisms in the English Language”   deals with different sources of  borrowed. According to the article the Bible, fiction, myths and  legends  arrange the main source of the borrowed phraseologisms. Phraseologisms also entered the English language especially from the French, German, Arabic, Spanish and American languages . The presented article also states the semantic changes of  phraseologisms .The problem is very pressing as phraseologisms play a great role in the enrichment of the vocabulary of any language.

 

Резюме

Заимствованные фразеологизмы в английском языке

В статье «Заимствованные фразеологизмы в английском языке» говорится  о различных источниках заимствования  фразеологизмов. Делается вывод о том что, большинство  фразеологизмов заимствованы из Библии, художественной литературы, из мифов и легенд. Также, говорится о проникновении в английский язык фразеологизмов через французский, немецкий, арабский, испанский и американский. В статье также рассматриваются семантические изменения фразеологизмов. Проблема очень актуальная, так как фразеологизмы играют большую  роль в обогащении  словарного запаса в любом языке .

 

Rəi:       fil. e. n., G. Müslümova

 


Şücaət Kərimova

POLİSEMİYANIN NÖVLƏRİ VƏ TİPLƏRİ

 

Dilin leksik sistemi dilin lüğət tərkibinə daxil olan sözləri, leksik-semantik sistemi isə bu sözləri və onların bütün mümkün mənalarını, mənalararası münasibətləri əhatə edir.

Söz fonetik, qrammatik və idiomatik cəhətdən formalaşmış adlandırma vahidi olub gerçəkliyin predmet və hadisələrini, predmet və hadisələrin əlamət və keyfiyyətini, habelə hal və hərəkəti ifadə edir. Leksik və qrammatik mənaya malik olan sözü müxtəlif cəhətlərdən öyrənmək olar.  Bu cəhətlərdən biri söz dilin leksik-semantik sisteminin vahidi olması ilə bağlıdır. Leksik-semantik sistemdə sözün məna tərəfi əsas obyekt olur. Dil funksionallıq sahəsində fərqli vəzifələri yerinə yetirə bilir. İlk növbədə söz addır və ya nominantdır. Onun adlandırmaq funksiyası güclüdür. Dilçilikdə söz geniş məfhumdur. Yəni ona leksik-qrammatik planda yanaşmaq olur. Bəzən sözdəyişdirici şəkilçi qəbul etmiş söz-forma da söz adlandırılır. Bu zaman ad xüsusiyyəti ilə birlikdə sözə əlavə olunan qrammatik məna da ortaya qoyulur. Söz nitq hissəsinə aidlik baxımından fərqləndirildikdə də qrammatik məna ön planda olur. Bütün bunlar sözün lüğət vahidi kimi götürülməsi zamanı onun leksem və ya leksik vahid olaraq qəbul edilməsinin düzgünlüyünü təsdiq edir. Leksik vahid müxtəlif tipli mətnlərdə işlənə bilər. Bu halda leksemin funksiyaları çərçivəsində dəyişmələr baş verir. Məsələn, bədii dildə söz estetik funksiya daşıyır. Təbii ki, bu estetik mənanın aydınlaşdırılması kontekstlə əlaqələnir. Leksik vahid məcazlaşma obyekti olduqda onun mənasında yenə də dəyişmə əmələ gəlir. Yəni sözün ilkin əsas mənası dəyişir. Məcazi məna da sözün işləndiyi kontekstlə müəyyənləşir. Təcrid olunmuş şəkildə hər bir leksik vahid nominantdır. Bu halda onun əsas mənası üzdə olur. Kontekst daxilində isə sözün ümumi məzmunla əlaqədar mənaları və ya mənası aşkarlanır. Sözün leksik mənası müxtəlif şəkildə izah edilir. V.V.Vinoqradov göstərir ki, sözün leksik mə­na­sı onun predmet, əşya məzmunu olub dilin qrammatik qanunlarına görə formalaşır və həmin dilin ümumi semantik sistemin elementi kimi həmin dilin lüğət tərkibinə daxil olur.  Sözün mənası bədii əsərdə yalnız onun birbaşa kommunikativ-predmet mənası ilə məhdudlaşmır. Sözün əsas mənası bədii əsərdə başqa məna çaları genişlənir. Müəllif sözün birbaşa, nominativ, sərbəst və törəmə (metaforik və metonomik) mənalarını ayırır[1, s.169].

Sözün və sözlərin mənacamünasibətləri çoxmənalı, omonim, antonim, sinonim, dublet sözlər kimi müxtəlif semantik qruplar yaradır. “Sözün semantikası dörd əsas əlamətin varlığı ilə xarakterizə olunur. Məna genişdir (die Bedeutung ist weitgespannt), yayğındır (vage), mənada sosiallıq var (sozial), məna mücərrəddir (die Bedeutung ist abstrakt). ...Mətndə söz mənaları məhdud (engumgrenzt), dəqiq (prazise), fərdi (individuell), konkret (konkret) məzmun kəsb edir, nisbətən aydın və müəyyənləşmiş konturlar alır. Lakin sözün zəngin semantik şüalanmaları, yayğınlıq və yayılanlığın qeyri-səlisliyi mətn səviyyəsində də tamamilə aradan qalxmır, bu cəhət mətni tam dəqiq birmənalı adekvat, şəffaf bir struktur, xalis substansiya olmadan məhrum edir. Mətnin təşkil olunduğu sözlərin mənaları genişlik, yayğınlıq, sosiallıq, mücərrədlik, kimi əlamətlərdən büsbütün təmizlənə bilmir, aşağıdan yuxarıya, potensiyadan reallaşmaya öz qeyri-müəyyən, qeyri-adekvat xarakterini sistemin üst qatına da nəql edir, onu bir enerji mənbəyi kimi daim qidalandırır. Görünür, dil-nitq və əksinə, münasibətlərinə görə göstərilən əlamətlər kvartetinə daha bir əlaqələr cütü - ümumilik və şərtlilik əlamətlərini də əlavə etmək zəruridir” [3, s. 50]. Aydın olur ki, S.Abdullayev sözün semantikasını altı əlamətlə səciyyələndirir. Sözün semantikasının ilkin qeyd olunmuş dörd əlaməti nəzərə almağın vacib olduğunu bir çox tədqiqatçılar qeyd etmişlər. Şübhəsiz ki, «dilin leksik-semantik sisteminin başlıca vahidi sözdür və sözün məzmununda konkret leksik məna, ümumi kateqorial semantik məna və qrammatik məna fərqləndirilməlidir» [4, s. 285]. Göründüyü kimi, müəlliflər bu fikri ortaya atarkən, «sözün məzmunu» anlayışını daxil edirlər və bununla da məzmunla məna fərqləndirilmiş olur. Semantikada, xüsusən də leksik semantikada sözdən bəhs olunduqda məna ortaya çıxır. Sözün anlam strukturu yalnız məntiqi cəhətdən müəyyənləşdirilsə də, dil vasitələri nəzərə alınmasa da, danışan (adresant), dinləyən (adresat) da sözü müəyyən mənalı vahid kimi qəbul edir. Söz vasitəsi ilə informasiyanın ötürülməsi prosesində «konkret leksik məna, ümumi kateqorial semantik məna və qrammatik məna» üzərində düşünülmür. Bu proses şüuraltı səviyyədə gedir. Deməli, sözün müxtəlif mənalar üzrə məzmun kəsb etməsi baş vermiş, tamamlanmış prosesdir. Həmin prosesin tamamlanması sözün başqa sözlərlə əlaqələnməsi ilə birbaşa bağlıdır. Söz dil vahidi kimi dildə və nitqdə funksionallıq kəsb edir, onun məna tərəfi nitq məhsulundan asılıdır [4, s. 285].

Çoxmənalılıq və ya polisemiya eyni bir sözün bir-biri ilə əlaqəli fərqli mənalara malik olmasıdır. Polisemiyanın tərifində və təyinində əsas cəhət mənaların çoxluğu və bu mənaların bir-biri ilə mütləq əlaqəsidir. Polisemiya hadisəsi dil işarəsinin asimmetrik dualizminə istinadla izah olunur. Polisemiya hadisəsi çərçivəsində çoxmənalı sözün mənaları arasındakı əlaqələrin tədqiqinə xüsusi önəm verilir. Tədqiqatçılar polisemiyanın əsas üç tipini ayırırlar: 1) radial polisemiya; bu halda bütün əlavə mənalar əsas məna ilə motivləşir; 2) zəncirvari polisemiya; bu halda sözün yeni mənası ona yaxın olan məna ilə motivləşir, kənar mənalar ümumi semantik komponentə malik olmaya bilər; 3) radial-zəncirvari polisemiya; bu, əvvəlki iki halın kombinasiyasını özündə birləşdirir.

Bundan başqa müntəzəm və qeyri-müntəzəm polisemiya da fərqləndirilir. Mün­təzəm polisemiya sözün müəyyən model üzrə semantik genişlənərək süni məna əmələ gətirməsi və bu potensialı nitqdə və dildə reallaşdırmasıdır [5, s.84]. Qeyd etmək lazımdır ki, müntəzəm polisemiya metonimik köçürmələrə, qeyri-müntəzəm polisemiya isə metaforik göçürmələrə aiddir. Onu da nəzərə almaq lazımdır ki, zəncirvari polisemiyada kənar və ya sem halqalardakı mənaların bəzən ümumi semantik komponenti olmur.

Sem semasiologiyasında klassik qarşılaşdırma komponent təhlili geniş tətbiq olunan tədqiqat metodudur. Metod müəyyən semantik komponentlər dəsti kimi təqdim olunan iki və daha artıq semantik yaxın mənanın onların məna komponent­lərinin qismən üst-üstə düşməsi və ya düşməməsi əsasında natamam eyniliyini aşkara çıxarmaq məqsədilə yerinə yetirilən əməliyyatlar ardıcıllığını özündə birləşdirir. Belə tədqiqat ayrı-ayrı semləri mənaca yaxın sememləri fərqləndirməyə imkan verir. Sememin təsviri zamanı kateqorial və nüvə əlamətləri ilə yanaşı, kafi fərqləndirici gücə malik əlamət, yaxud eyni əlamətə görə dərəcələnən fərq nəzərə və qeydə alınır. Belə metod daha çox paradiqmatik əlaqədə olan sözlərin - sinonimlərin, konver­sivlərin, leksik-semantik qrupun vahidlərinin tədqiq edilməsi üçün istifadə olunur. Paradiqmatik əlaqədə olan sözlər diferensial əlamətlər dəsti ilə fərqlənən inteqral əlamətə malik olur. Qarşılaşdırma komponent təhlili bir-biri ilə qarşılaşdırılan söz­lərin miqdarı çox olduqda daha effektiv nəticə verir, sememlərin obyektiv diferensa­siyasına imkan yaradır. Komponent mənalarına görə qarşılaşdırılan sözlərin sayı az olduqda, semantik əlamətlərin qeydə alınmasında yanlışlıq, qeyri-dəqiqlik istisna olunmur.

Leksik polisemiya çoxmənalığın birinci səviyyəsidir. Çoxmənalılığın öyrənilməsi də ilk olaraq bundan başlanmışdır. İkinci səviyyə leksik-qrammatik polisemiyadır. Bu tipli çoxmənalılığın əlamətlərinin axtarışı prosesində leksik-qrammatik variantlılıq məsələsi də ortaya çıxmışdır. Tədqiqatlar göstərir ki, iki fərqli tipli leksik-qrammatik polisemiya vardır. Bunlardan birində həm sözün mənasında semantik dəyişmə baş verir, həm də söz kateqorial dəyişməyə məruz qalır. Leksik vahid bir nitq hissəsindən digərinə keçir. İkinci tip leksik-qrammatik polisemiyada sözün semantikası dəyişmir, onun qrammatik kateqoriyası isə dəyişir. Söz bir nitq hissəsindən digərinə mənasını dəyişmədən keçir. Bu tipli leksik-qrammatik polisemiya leksik-qrammatik variantlılıq adlandırılmışdır. Beləliklə polisemiyanın üç tipini ayırmaq olur: 1) leksik polisemiya; 2) leksik-qrammatik polisemiya; 3) leksik-qrammatik variantlıq.

Qeyd edilən üç tipdən ikincisi daha yüksək səviyyəni təşkil edir. Çünki birinci tipdə yalnız leksik sem, üçüncü tipində isə qrammatik sem, ikinci tipdə isə həm leksik, həm də qrammatik sem dəyişir.

Polisemiyanın üç tipi onun müxtəlif modellərini qurmağa imkan verir. Bu modellər sözün leksik və kateqorial semlərinə əsasən qurulur. Polisemantik sözün qrammatik göstəricisinin hansı nitq hissəsinə aidliyi üzrə modelin  ümumi  formasını P (A, F)  şəklində  göstərə bilərik. Çoxmənalı sözün eyni nitq hissəsinə aid bir neçə mənası olduğundan modelin ümumi formasına indeksli dəyişən daxil etmək məqsədəuyğundur P(Ai, Fk).

Aydındır ki, leksik vahidin işlədilməsinin əsas məqsədi onun nominativ mənasını göstərməyi nəzərdə tutmur. Söz daha ifadəli obrazlar da yarada bilir. Bu halda bir məsələ də ortaya çıxır. Obrazlı ifadənin yaradılmasında hansı nitq hissələrinə aid olan sözlər daha fəaldır. Məlumdur ki, feillər hal və hərəkət bildirir, isimlər əşya ifadə edir. Sifət isə əlamət və keyfiyyəti adlandırır. Leksik vahidin ilkin mənasını genişlən­dirmə və daraltma imkanları onun adlandırdığı predmetdən, obyektdən, əlamət və keyfiyyətdən asılı olur. Eyni zamanda alınma sözlər dilə gəlmə vahid olduğundan on­la­rın semantikasında dilin daxili qanunları üzrə semantik dəyişmələr ləng gedir. Alınma, hər şeydən əvvəl, dilin özünün leksik sistemində mənimsənil­məlidir. Bura mə­nim­səmənin bütün səviyyələri -fonetik, leksik, qrammatik, semantik aiddir. Bütün bu mənimsənilmə səviyyələrinin keçilməsi sözün semantik dəyişmələrinə məhdudlaş­dırıcı təsir göstərir. Dilin mənşəcə öz sözləri isə semantik dəyişmə üçün açıqdır. Deməli, leksik-semantik inkişafın bir göstəricisi sözün mənşəcə növü qəbul edilə bilər. Digər vacib cəhət isə sözün hansı nitq hissəsinə aidliyi ilə bağlıdır. Zənnimizcə, bu məsələnin tədqiq edilməsi zəruridir. Ən sadə halda mövcud lüğətlər əsasında belə bir statistik araşdırma aparmaq olar ki, ounn nəticəsi bizə hansı nitq hissəsinə aid sözlər arasında dah çox polisemantik vahidlərin olduğunu göstərsin. Təbii ki, burada başqa bir məsələ də meydana çıxır. Bizi əhatə edən real gerçəkliyin əşyalarının sayı çoxdur. Bu əşyaların miqdarı ilə müqayisədə mümkün keyfiyyət və əlamətlərin sayı çox az olacaqdır. Deməli statistik göstəricilərin əldə olunması zamanı morfoloji kateqoriyanın və ya nitq hissəsinə aid vahidlərin ümumi sayı da nəzərə alınmalıdır. Tədqiqatçılar dilin lüğət tərkibində neçə isim, neçə feil, neçə sifət və s. olması barədə araşdırmalar aparmışlar. Bu araşdırmaların nəticələri qeyd edilmiş planda tədqiqatlar üçün əhəmiyyətlidir. 

Polisemiya bir sözün bir neçə mənada işlənməsini nəzərdə tutur. Sözün müxtəlif siqnifikantları olur və bu zaman söz ominimlərə ayrılmır. Sözün mənasının təyini onun ətrafı ilə bilavasitə bağlıdır. Məsələn, «white» sözü bir sıra sözlərlə yaxın ətrafda işlənir və bu zaman ümumi mənasını dəyişmir: white snow, white skin, white wine, white breadtipli söz birləşmələrində «white» əsas mənasında qəbul olunur. Bu birləşmələrin hər birində təyin olunan predmetin rənginə işarə edilir. Doğrudur, «skin» və «wine» sözləri ilə birləşmədə əsas məzmunda müəyyən dəyişmə və çalar özünü göstərir. Məsələn, «white skin» birləşməsində dərinin solğunluğu nəzərə alına bilər. Başqa bir birləşmənin - «whitemagic» birləşməsinin hərfi tərcüməsi «ağ magiya» kimi verilir. Tərcümədəki «ağ» sehir və ya cadunun ağlığını nəzərdə tutmur. Burada «white» «xeyirxah» mənasındadır.

Mənanın inkişafına səbəb olan əlamətlərin aşkara çıxarılması, nitq hissələrində keçid proseslərinin semantik söz yaradıcılığına təsir xüsusiyyətləri indi daha çox diqqəti özünə çəkir. Sözün birbaşa denotativ mənası, törəmə nominativ mənası, motivləşdirilmiş konnotativ mənası, eləcə də motivləşdirməni itirmiş və ya motivləşməmiş konnotativ mənaları ola bilər. Belə olduqda məna dəyişmələrinin inkişaf xətlərini dəqiqləşdirmə xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Söz ilkin denotativ mənasından motivləşmiş köçürmə mənasına doğru necə inkişaf etməsi semantik derivasiyanın ümumi mexanizmi aydınlaşdıra bilər.

Semantik derivasiya polisemiya hadisəsini doğurur. Dilin leksik vahidi yeni məna qazanaraq polisemantik vahidə ya çevrilir, ya da polisemantik vahid kimi özü məna­lar dairəsini genişləndirir. Bu baxımdan semantik derivasiyanın tədqiqi prosesində polisemantik sözlərdə və monosemantik sözdə məna dairəsinin genişlənməsi xüsusiy­yətləri, onun kəmiyyət xarakteristikalarını aydınlaşdrmaq üçün faktlar toplanır. Polisemiyaya meyilli və meyilli olmayan dillər vardır. İngilis dilinin analitik quruluşu üçün polisemiya səciyyəvidir. Bu dildə sözün konversiyası və ya bir nitq hissəsindən digərinə keçidi imkanları müəyyən dərəcədə genişdir.

Leksik məna haqqında müxtəlif konsepsiyalarda sözün məna strukturunda əla­mət­lərin müəyyən ardıcıllıqla yerləşməsi məsələsi ortaya çıxır. Anlayış sərhədinin genişlənməsi ilə nüvə məna müxtəlif əlamətlərlə genişlənərək yeni məna dairələri cızır. Bu yeni məna dairələrinin də sərhədlərində yayğınlıq, açıqlıq, semantik inkişaf mümkündür. Bu halda sözün yeni mənasının inkişaf edərək daha bir yeni məna yaratmaq hadisəsi baş verə bilir. Bu şəkildə yaranan məna ilkin sözün mənası ilə müqayisədə törəmə sözün mənasına daha yaxınlıqla səciyyələnir. Beləliklə, bir söz bir və daha çox mənalı olur.

Polisemiya hadisəsi semema, komponent və müqayisəli təhlil metodları ilə araşdırılır. Sözün birbaşa denotativ mənası (semema), törəmə nominativ mənası, motivləşdirilmiş konotativ mənası, eləcə də motivləşdirməni itirmiş və ya motivləş­məmiş konnotativ mənaları ola bilər. Belə olduqda məna dəyişmələrinin inkişaf xətlərini dəqiqləşdirmə xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Kateqoriallaşdırma son dərəcə mürəkkəb və tam öyrənilməmiş proses olub müəyyən ardıcıllığı nəzərdə tutur. Burada fəal və passiv yaddaş arasında əlaqə mühümdür. Yalnız relevant informasiya kateqoriyallaşdırma prosesinə təsir göstərir.

Leksemin təyini zamanı məna və mənalandırma sistem-struktur amillərdən təcrid olunmur. Sözün mənası linqvistik baxımdan həmin sözün sintaktik və leksik-semantik əlaqələrə girmə imkanlarını nəzərdə tutur. Sözün mənası, onun təbiətini, mənada baş verən prosesləri öyrənmək sintaqmatikaya müraciət etməyi, sözü nitq axınında, birləşmə formasında araşdırmaq tələbini ortaya atır. Qeyd edildiyi kimi, canlandırılan məna deyil, fikirdir. Ünsiyyət, kommunikasiyada fikir əsas nöqtədir. Məlumatın başa düşülməsinə, fikrin formalaşmasına nitq aktının situativ amilləri, şəraiti, kontekst, emosional vəziyyət və s. təsir göstərir.

Sözün iki və daha artıq mənasının mövcudluğu polisemiya adlandırılır. Bir söz eyni zamanda bir neçə əşya, hadisə və əlaməti bildirir. Lakin konkret olaraq hansı mənanın ifadə olunması kontekstdən, nitq fəaliyyəti prosesində əlaqələnmədən aydınlaşır. Bir sözdən başqa bir əşya və ya predmeti ifadə etmək üçün istifadə olunur. Belə istifadə kor-təbii şəkildə baş vermir, sözün müəyyən məna xətti, məna bazası üzrə inkişaf etdirilməsinin real nəticəsi olaraq meydana çıxır. Qeyd olunduğu kimi, söz müəyyən məna sahəsinin daxilində yerləşir və məhz bu məna sahəsində yeni leksik vahidin yaranması baş verir.

Sözün mənası bir əşyadan, hadisədən başqasına köçürülür. Sözün mənaca köçürülməsi məcaz hesabına əmələ gəlir. Mənaca dəyişmələri əslində sözün mənaca inkişafına səbəb olur. Bu dəyişmələr əslində sözün mənaca inkişafına səbəb olur. Dəyişmələr müxtəlif nitq hissələrində bir-birindən fərqli şəkildə təzahür edir. Məna dəyişmələri bəzi nitq hissələrində daha çox, digərlərində azdır. İsim, sifət və feillərdə məna dəyişmələri çox, əvəzlik və saylarda bu xüsusiyyət özünü olduqca az göstərir. Polisemantın nitq hissəsinə aidliyi onun mənalar çoxluğu haqqında müəyyən təsəvvürlər yaradır. Fikrimizcə, çoxmənalılıq dərəcəsi (mənalar sayı) ayrı-ayrı nitq hissələri üzrə lüğətlər əsasında kəmiyyətcə öyrəniləndir. Məsələn, ingilis dilində “a-acc” ilə başlanan sifətlərdə çoxmənalılıq göstəriciləri ilə bağlı apardığımız hesablamalar aşağıdakı nəticələr vermişdir. Azərbaycanda tərtib olunmuş lüğətdəki sifətlərdən “a - acc” ilə başlayanları arasında abandoned 2, able 2, abortive 3, abrasive 2, absolute 3, absent 2, absorbing 3, abstemious 2, abstentious 2, abstinent 2, abstract 2, abstracted 3, abstruse 2, abusive2, academic 3, acceptable 2, accessible 3, accessory 2, accidental 2, accommodating 2, accomplished 2, accredited 2, accursed 2  və s. sifətləri qeydə alınmışdır. Onların ümumi sayı 23-ə bərabərdir.23 sifətdən altısı üçmənalı, 17-si ikimənalıdır. Göründüyü kimi, a hərfi ilə başlayan və anlautda “acc” qrafem birləşmələri daxil olmaqla mümkün çoxmənalı sifətlərin  73,8%-i ikimənalıdır. Üçmənalı olanların sayı altıdır və bu da 26,2%  təşkil edir.

Çoxmənalı söz, adətən, müxtəlif əşyaları və bunlara müvafiq məfhumları bildirir. Məsələn, “Job 1) iş, əmək, vəzifə, sənət, peşə; məşğuliyyət, məşğələ; to look for a job - iş axtarma; odd jobs -təsadüfi iş; by the job-işəmuzd (ödəmə);  2) qulluq; yer; out of a job - işsiz; 3) d.d. iş-güc; iş, tapşırıq; it`s quite a job  asan tapşırıqlardan deyil, burda əmək sərf eləmək lazımdır; dərs, tapşırıq; 5) sl. oğurluq; 6) öz vəziyyətində şəxsi marağını istifadə eləmə; hiylə, fənd, fırıldaq; 7) vəziyyət, iş vəziyyəti; a bad job - ümidsiz halda; good job -yaxşı halda (vəziyyətdə);  ◊ it`s ciust the - bu elə lazım olandır; jobs for the boys d.d. oğlan uşaqları üçün iş yeri; on the job işdə, iş baçında; on the job training -iş yerində/iş vaxtında öyrənmə” [10, s.481].

2012-ci ildə nəşr olunmuş və baş redaktoru V.Ərəbov olan lüğətdə “job” sözünün 7 mənası göstərilmişdir.O.Musayevin redaktorluğu ilə çap olunmuş kitab da isə isim kimi mənaların sayı 3-dür [11]. V.Ərəbovun redaktorluğu ilə çıxan kitabda “job” sözünün birinci mənası səkkiz sinonim variantla (iş, əmək, vəzifə, sənət, peşə; məşğuliyyət, məşğələ) qeyd edilmişdir. O. Musayevdə birinci məna “iş”və “əmək” sözləri ilə izahını tapmışdır.

Polisemiyanı üç növünü fərqləndirmək olar: 1) allosemiya; 2) müntəzəm polisemiya; 3) leksik polisemiya.

Allosemiya.Bu polisemiya növündə aşkar görünməyən mənalar vahid kateqo­riyaya daxil olur və bütün relevant informasiya onların hər birindən törəyir.Başqa sözlə desək, iki məna eyni bir relevant informasiyanı ötürür.

Müntəzəm polisemiyada mənalar arasındakı münasibət aşkar görünür.Törəmə mənalar müxtəlif kateqoriyalara aid olur.Ayrılıqda götürülmüş hər bir məna başqa mənalarla ötürülən bütün informasiyanı cəmləşdirir.

Leksik polisemiya halında mənalar bağlıdır, relevant informasiya törəmə mənalar üzərində toplanır.Bu zaman konseptual oblast mövcud olur ki, burada bir mənanın relevant informasiyası ilə üst-üstə düşür.Anlayışın qalan digər informasiya həcmi fərqlənir.

Beləliklə, polisemiya hadisəsi və sözlərin çoxmənalılığının müxtəlif tiplərə bölünməsi, bu tiplər və polisemantik sözün mənasının hansı nitq hissəsinə aidliyi çoxmənalı sözün modelləşdirilməsinə imkan verməsi təsdiqini tapır.

 

ƏDƏBİYYAT

  1. Виноградов В.В. Основные типы лексических значений слов// Виногра­дов В.В. Избранные труды. Лексикология и лексикография. Москва, Наука, 1977
  2. Məmmədov N., Axundov A. Dilçiliyə giriş. Bakı, Maarif, 1980, 316 s.
  3. Abdullayev S. Qeyri-səlis dilçilik təcrübəsi. Bakı, “Victory”, 2013, 595 s.
  4. Verdiyeva Z., Ağayeva F., Adilov M. Azərbaycan dilinin semasiologiyası. Bakı, Maarif, 1999, 306 s.
  5. Ольшанский И.Г., Скиба В.П. Лексическая полисемия в системе языка и тексте (на материале немецкого языка). - Кишинев: Штиинца, 1987.- 128 с.
  6. Богданов С.И. Форма слова и морфологическая форма: Автореф. дисс. … канд. филол. н. СПб, 1998, 38 с.
  7. Гусейнов Р.И. О полевой структуре частей речи  в диахронии//Филологические науки.. Москва, 1987, № 4, с.68-74
  8. Лукин М.Ф. Переход частей речи или их субституция?//Филологические науки. Москва, 1982, № 2, с. 78-80
  9. Стернина И.А. Проблемы анализа структуры значение слова. Воронеж, Издaние ВУ, 1979
  10. İngiliscə-Azərbaycanca lüğət. Bakı, KM mətbəəsi, “Adiloğlu”, 2012, 1360 s.
  11. İngiliscə-Azərbaycanca lüğət. Bakı, “Qismət”, 2003, 1696 s.

Açar sözlər:leksik polisemiya, leksik-qrammatik polisemiya, məna, dil, lüğət

 

Kinds and Types of Polysemy

Summary

The emergence causes of polysemy, kinds and types of polysemy are investigated in the article. Lexical, lexico-grammatical andlexico-grammatical variants of polysemy are distinguished. The article provides information on three types of polysemy - chain, radial and radial chain. Additionally, the study also describes the kinds of polysemy: allosemy, radial polysemy and lexical polysemy.

Key words:lexical polysemy, lexico-grammatical polysemy, meaning, language, dictionary

 

Виды  и типы полисемии

Резюме

В статье рассматриваются причины возникновения полисемии, виды и типы полисемии. Различаются типы лексические, лексико-грамматические и лексико-грамматические вариантность полисемии. В статье представлена ​​информация о трех типах полисемии: цепная, радиальная и радиально цепная. Кроме того, в исследование описываются виды полисемии: аллосемия, радиальная полисемия и лексическая полисемия.

Ключевые слова: лексическая полисемия, лексико-грамматическая полисемия,язык, значение, словарь

 

Rəyçi :   prof. Oruc Musayev


Mahmudova Zümrüd Arif qızı, Seyidova Nigar Vaqif qızı

İNGİLİS DİLİNİN QRAMMATİK QURULUŞU

 

Müasir ingilis dilinin qrammatik quruluşunu səciyyələndirən və onu müasir Azər­baycan türkcəsinin qrammatik quruluşundan fərqləndirən başlıca cəhət ona xas olan analitizmdir. Bu isə, digər sözlə, o deməkdir ki, bu dildə, yəni müasir ingilis dilində söz birləşmələrində və cümlələrdə sözlər arasındakı sintaktik əlaqələr başlıca olaraq köməkçi sözlərlə - köməkçi fellər, sözönləri, artikl, söz sırası və digər vasitələrlə ifadə edilir. Məsələn, müasir ingilis dilində felə xas olan zaman formalarının əksəriy­yəti köməkçi fellər vasitəsilə düzəldilir: indiki və keçmiş zamanların davamedici formaları to be köməkçi feli, indiki və keçmiş zamanların bitmiş formaları to have köməkçi feli, gələcək zamanın qeyri-müəyyən forması shall/will köməkçi felləri, gələcək zamanın davamedici forması shall/willto be köməkçi felləri, indiki və keçmiş zamanların davam edib bitmiş formaları to haveto be köməkçi felləri, gələcək zamanın davam edib bitəcək forması isə shall/will, to have və to be köməkçi felləri vasitəsilə düzəldilir, məsələn:

  1. I am speaking. He is going. They are working. She was sleeping. They were reading.
  2. I have said. He has gone. They had come.
  3. We shall go. They will stay at home.
  4. I shall be working. They will be watching.
  5. We have been working. They had been working.
  6. I shall have been working. They will have been working.

Müasir ingilis dilində felin məchul növ forması, felin vasitəli şəkilləri və felin inkar forması da analitik yolla düzəldilir, məsələn:

  1. I am invited. He has been invited. We shall have been invited və s.
  2. I should speak. He would go. We should have spoken və s.
  3. He does not speak English. They do not learn French. It is not cold. They are not soldiers və s.

Müasir ingilis dilində ismin hal kateqoriyası morfoloji ifadə baxımından çox zəifdir. Sintetik dillərdə, məsələn, Azərbaycan türkçəsində və rus dillərində ismin hal şəkilçilərinin ifadə etdiyi qrammatik mənalar müasir ingilis dilində sözönü adlanan köməkçi nitq hissəsi ilə ifadə edilir, məsələn:

The streets of Baki - Bakının küçələri

I am going to school - Mən məktəbə gedirəm.

They are at home - Onlar evdədirlər və s.

İngilis dilində ismə xas olan qeyri-müəyyənlik və müəyyənlik kateqoriyası da analitik yolla, daha doğrusu, artikl adlanan köməkçi nitq hissəsi ilə ifadə edilir, məsələn:

I see a tree. The tree is tall. It is an egg. The egg is boiled.

Müasir ingilis dilində sözlərin cümlədə və habelə, söz birləşmələrində sırası da sözlər arasındakı sintaktik əlaqələrin ifadəsində ciddi rol oynayır. Bunu aşağıdakı misallarda aydın görmək olar:

  1. light lamp - işıqlı lampa, lamp light - lampa işığı
  2. Tom knew Brown. Tom Braunu tanıdı. -Brown knewTom. Braun Tomu tanıdı.

Yuxarıda verilmiş söz birləşməsi və cümlələrdə mövcud olan sözlər arasındakı sintaktik əlaqələr ancaq sözlərin sırası ilə ifadə edilmişdir.

Müasir ingilis dilində qrammatik mənaların bu tərzdə ifadə edilməsinə dair daha bir çox misal vermək olar. Buradan tamamilə aydın olur ki, müasir ingilis dili qram­matik quruluşunun ümumi mənzərəsini təşkil edən başlıca cəhət həqiqətən də analitizmdir.

XIX əsrin başlanğıcında məşhur alman filoloqu F.Şlegelin dillərin tipologiya­sına dair verdiyi bölgü elm aləminə məlum olduğu ilk günlərdən belə bir həqiqət də aydın olmuşdur ki, bu bölgünün özü də nisbidir; heç bir dil saf sintetik və ya analitik ola bilmir: sintetik dillərdə analitizm ünsürləri, analitik dillərdə isə sintetizm ünsürləri mövcud olur.

Qeyd etmək lazımdır ki, analitik dillərin klassik forması hesab edilən ingilis dili də bu həqiqətdən kənarda qala bilmir; müasir ingilis dili analitik dil olmasına baxmayaraq, bu dildə də qrammatik mənaların bir qismi sintetik vasitələrlə ifadə edilir. Bunlar aşağıdakılardan ibarətdir: ismin kəmiyyət kateqoriyasını ifadə edən -s, -es, -en suffiksləri: tables, foxes, oxen; indiki zamanın qeyri-müəyyən formasının üçüncü şəxs təkində işlənən -s (-es) suffiksi: He reads. She goes; canlı varlıq bildirən isimlərin təkində yiyəlik hal formasını düzəltmək üçün işlənən 's suffiksi: the boy's name; qaydalı fellərin keçmiş zaman qeyri-müəyyən formasını düzəltmək üçün işlənən -ed suffiksi: invited, worked; bir və bəzi ikihecalı sifət və zərflərin müqayisə və üstünlük dərəcə formasını düzəltmək üçün istifadə edilən -er, -est suffiksləri: longer, longest; faster, fastest;

  1. 1.     bəzi isimlərin qadın cinsi formasını düzəltmək üçün işlədilən fransız mənşəli -ess suffiksi: poetess, mistress, actress və s.

Müasir ingilis dilində sözün morfoloji formasını dəyişmək üçün daha iki üsuldan istifadə edilir:

1)                         daxili fleksiya;

2)                         suppletiv üsul.

Doğrudur, bu üsullardan heç biri müasir ingilis dilində geniş miqyasda işlənmir: onun qrammatik quruluşu üçün produktiv sözdəyişmə üsulu hesab edilə bilməz; daxili fleksiya üsulu ilə yalnız bir neçə ismin cəm forması (man - men, woman - women, tooth - teeth, foot - feet, goose - geese, mouse - mice, louse - lice), bir qisim qaydasız fellərin keçmiş zaman qeyri-müəyyən və keçmiş zaman feli sifət forması (to speak-spoke-spoken, to write-wrote-written, to begin-began- begun və s.) düzəldilir. Suppletiv üsulla isə cəmi bir neçə felin keçmiş zaman qeyri-müəyyən forması (to be-was-were, to go-went) və bəzi şəxs əvəzliklərinin obyekt hal forması (I-me, we-us) düzəldilir.

Hətta söz formasının düzəldilməsində istifadə edilən bu üsulları da sintetik üsul hesab etsək, yenə demək mümkündür ki, müasir ingilis dilinin qrammatik (morfoloji) quruluşunun ümumi mənzərəsini səciyyələndirən başlıca cəhətlərdən biri də sintetik forma baxımından kasıb olmasıdır.

Müasir  ingilis dilinə xas olan bu xüsu­siyyət, yəni sözlərdə sintetik formaların xeyli dərəcədə az olması bəzi adamlarda belə təsəvvür yaradır ki, bu dilin qrammatikası çox asandır. Lakin qeyd etmək lazımdır ki, bu, sadəcə olaraq illüziyadan başqa bir şey hesab edilə bilməz. Əslində, hər hansı bir dildə, o cümlədən də müasir ingilis dilində morfoloji-sintetik formaların azlığı dilin onun qrammatikasının asanlığı deyil, bəlkə də onun (qrammatik quruluşun) mürək­kəb­liyinə, çətinliyinə dəlalət edir. Çünki bu dillərdə formal sintetik əlamətə malik olmayan qrammatik mənaları yerli-yerində işlətmək daha çətin olur. Əslinə qalsa, bizcə, dilləri qrammatik baxımdan "asan" və ya "çətin" deyə qruplaşdırmaq nə nəzəri, nə də praktik cəhətdən inandırıcı ola bilməz.

Qeyd etmək lazımdır ki, ingilis dili morfoloji-sintetik forma baxımından heç də həmişə indiki kimi kasıb olmamışdır. Qədim ingilis dili (500-1100-cü illər) zəngin və mürəkkəb sintetik formalar sisteminə malik olmuşdur. Bu dövrdə isim qrammatik cins, hal və kəmiyyət kateqoriyalarına malik olmuşdur: ismin üç qrammatik cinsi (kişi, qadın və orta) və dörd halı (adlıq, yiyəlik, təsirlik və yönlük). Hər bir cins və halı bildirmək üçün qədim ingilis dilində şəkilçilər mövcud olmuşdur. Sifət qədim ingilis dilində, müasir rus dilində olduğu kimi, isimlə hala, kəmiyyətə və cinsə görə uzlaşmışdı. Təbiidir ki, bunun üçün dildə müvafiq şəkilçilər olmuşdur. Şəxs və kəmiyyət kateqoriyaları fellərdə xüsusi şəkilçilər vasitəsilə ifadə edilmişdir və s.

Bu da məlumdur ki, dil ictimai bir hadisə olaraq statik vəziyyətdə, donmuş halda qalmır, insan cəmiyyətinin bilavasitə məhsulu olan dil cəmiyyətin inkişafı və dəyişməsi ilə paralel olaraq inkişaf edir və dəyişir. İngilis dili də, dilə xas olan ümumi qanuna­uy­ğun­luqdan kənarda qalmamış, zaman keçdikcə öz daxili inkişaf qanunları əsasında inkişaf etmiş və dəyişmişdir.

Orta ingilis dili dövründə (1100-1500-cü illər) baş vermiş bir sıra hadisələr, xüsusən The Great Vowel Shift adlanan fonetik hadisə nəticəsində ingilis dilinə xas olan bir sıra sintetik formalar şəkilçilər zəifləməyə başlamış və sonra isə is- tifadədən çıxmış, yox olmuşdur.

Məlumdur ki, qrammatik formanın yox olması heç də qrammatik mənanın yox olması demək deyildir. Buna görə də sintetik formasını itirmiş qrammatik mə- nalar hər hansı digər bir vasitə, forma ilə ifadə edilməli idi. Forma və məzmun arasında mövcud olan dialektik vəhdət bunu tələb edir. Buna müvafiq olaraq da orta ingilis dili dövrundə sintetik formasını itirmiş qrammatik mənaların ifadəsi üçün yeni qrammatik formalar, həm də əvvəlki formalardan keyfiyyətcə fərqli formalar – analitik  formalar əmələ gəlmişdir ki, bu da ingilis dilinin qrammatik – morfoloji  quruluşunun ümumi mənzərəsini əsaslı şəkildə dəyişdirmişdir; qədim ingilis dili dövründə əsasən sintetik dil olan ingilis dili, orta dövrdə əsasən analitik dilə çevrilmişdir, digər sözlə, ingilis dilində sözün analitik forması yaranmışdır.

Sözün analitik forması nədir? Sözün analitik forması onun (sözün) elə bir şəklidir ki, o, distant vəziyyətində işlənən iki və daha artıq komponentdən ibarət olur. Bunlardan biri tərkibin nominativ mənasını, qalanı, yaxud qalanları həmin tərkibə xas olan qrammatik mənaları ifadə edir. Məsələn:

am / is / are reading, have / has read, shall / will read, shall / will have been reading, have / has been invited və s.

Bu tərkiblərin hamısı müasir ingilis dilində işlənməkdə olan analitik forma- lardır. Burada açıq kursivlə verilmiş komponentlər tərkibin qrammatik mənalarını, qara kursivlə verilənlər isə onların nominativ mənasını bildirir.

Hər bir dildə, o cümlədən müasir ingilis dilində, işlədilən sintetik və analitik formalar bir-birilə qarşılıqlı əlaqədə olur və bir vəhdət təşkil edir. Həmin əlaqə və vəhdət bir tərəfdən bu formaların dildəki funksiyası baxımından, digər tərəfdən də onların mənşəyi baxımından nəzərə çarpır.

Qeyd etmək lazımdır ki, konkret dildən asılı olmayaraq sözün morfoloji inkişafı prosesində bu formalardan hər biri ayrıca bir mərhələ təşkil edir: onların biri digə­rinin nəticəsi və ya başlanğıcı olur. Sözün analitik və sintetik formaları arasında genezis baxımından mövcud olan qarşılıqlı əlaqə və vəhdət də bununla şərtləşir. Anali­tik formalar öz başlanğıcını söz birləşməsindən götürür. Söz bir- ləşməsinin komponent­lərindən biri zaman keçdikcə öz leksik mənasını zəiflədir və əsasən qrammatik məna bildirməyə başlayır. Beləliklə də dildə sözün analitik forması yara­nır. Buna parlaq misal olaraq ingilis dilində mövcud olan shall/will + məsdər tərkibli analitik formanı göstərmək olar. Tarixən bu forma modal fel + məsdər tərkibindən ibarət olmuşdur. Sonralar (orta ingilis dili dövründə) modal fel öz mənasını itirmiş və gələcək zaman formasının markerinə çevrilmişdir. Beləliklə də müasir ingilis dilində işlənməkdə olan shall/will + məsdər tərkibli analitik forma yaranmışdır. Maraqlıdır ki, müasir ingilis dilində shall, will köməkçi felləri şəkilçiləşmə istiqaməti almışdır; onların hər ikisi 'll şəklində işlənir ki, bu da köməkçi felin şəkilçiyə keçməsindən başqa bir şey deyil.

Dildəki funksiya baxımından analitik və sintetik formalar arasındakı əlaqələr qrammatik mənaların makro sahəsində müşahidə edilir. Yəni eyni bir qrammatik ka­te­qoriya bir mikro sahədə sintetik, digərində isə analitik forma ilə ifadə edilir. Buna misal olaraq müasir ingilis dilində felin zaman kateqoriyasını göstərmək olar. Bu kateqoriya felin keçmiş qeyri-müəyyən zaman formasında sintetik, gələcək zamanın qeyri-müəyyən formasında isə analitik vasitə ilə ifadə edilir: I invited. I shall invite.

Yuxarıda deyilənlərdən aydın olur ki, ingilis dili öz inkişafı tarixində sin- tetik­likdən analitikliyə doğru getmişdir. Qarşıya belə bir sual çıxa bilər: bəs mü- asir dövrdə ingilis dilinin inkişafı hansı istiqamətdə gedir?

Müasir ingilis dilinin faktik materialları əsasında aparılmış müşahidələr göstərir ki, bu dilin morfoloji quruluşu hal-hazırda analitiklikdən sintetikliyə doğru inkişaf etməkdədir. Müasir ingilis dilində bu inkişafı göstərən əsas amillərdən biri, bəlkə də başlıcası ondan ibarətdir ki, həmin dildə mövcud olan bir sıra köməkçi sözlər şəkilçiləşmə dövrü keçirməkdədir. Məsələn, müasir ingilis dilində mövcud olan və tarixən modal fellərdən əmələ gəlmiş shall, will və onların keçmiş zaman formaları olan should, would köməkçi felləri, to be köməkçi felinin şəxs formaları (həm indiki, həm də keçmiş zamanda - am, is, are; was, were, not inkar ədatı, to have köməkçi felinin şəxs formaları və s. paralel olaraq həm söz-morfem kimi, həm də özlərindən əvvəl gələn sözə bitişərək şəkilçi-morfem kimi işlənə bilir. Müqayisə edin:

Ishall = I'll; He will = He'll. I should = I'd. He would = He'd, I am = I'm. He is = He's. She was not = She wasn't. They were not = They weren't, I have = I've. He has not = He hasn't. Ido not = Idon't. She does not = She doesn't. They did not = They didn't və s.

Yuxarıdakı misallarda bərabərliyin sol tərəfində köməkçi fel analitik morfem, müstəqil söz kimi işləndiyi halda, bərabərliyin sağ tərəfində həmin köməkçi fel özündən əvvəl gələn leksemlə bitişərək şəkilçi kimi işlənmişdir. Bu halda, yəni köməkçi felin əsas sözə bitişərək işlənmə məqamında, bizcə, nə köməkçi feldən, nə də analitik morfemdən danışmaq mümkündür. Burada ancaq köməkçi sözün şəkilçiyə çevrilməsindən danışmaq olar. Bu da müasir ingilis dilinin morfoloji quruluşunun analitiklikdən sintetikliyə doğru inkişaf etdiyini əyani şəkildə göstərir, sübut edir.

Ingilis  dilində sintetik vasitələrin, xüsusən -’s şəkil­çi­sinin getdikcə daha geniş miqyasda işləndiyini bəzi ingilis dilçiləri də etiraf etmək­dədir. Məsələn, müasir ingilis dilçilərindən olan Çarlz Barber özünün 1964-cü ildə nəşr etdirdiyi "Linguistic Change in Present-day English" adlı kitabında qeyd edir ki, müasir ingilis dilində -'s şəkilçisi getdikcə daha geniş miqyasda işlədilir. О yazır: "Bu halda -'s şəkilçisi of sözönünü əvəz edir ki, bu da dilin analitizmdən sintetizmə doğru inkişafı deməkdir" .

Qeyd  etmək lazımdır ki, cəmi yarım əsr bundan öncə çap edilmiş dərslik­lərdə iddia edilirdi ki, -s yiyəlik hal şəkilçisi ancaq canlı varlıqları bildirən isimlərlə işlədilir, cansız varlıqları bildirən isimlərdə isimlər arasında mövcud olan yiyəlik, sahiblik əlaqəsi of sözönü ilə, digər sözlə, analitik vasitə ilə ifadə edilir. Müşahidələr göstərir ki, müasir dövrdə ingilis dili haqqında bu hökm öz aktuallığını itirməkdədir. Bu gün -’s şəkilçisi eyni olaraq həm canlı, həm də cansız isimlərlə işlənir, məsələn, biz the cover of the book dediyimiz kimi the book's cover də deyə bilərik.

Beləliklə, aydın olur ki, qədim dövrdə əsasən sintetik dil olan ingilis dili orta dövrdə analitikləşmiş və əsasən analitik dil kimi formalaşmışdır. Müasir dövrdə isə ingilis dilinin morfoloji inkişafı yenidən sintetikliyə doğru istiqamət almışdır.

 

Ədəbiyyat

1. M.M.Pasayeva “İngilis dilinin tarixi”. Bakı, 1972.

2. O.İ.Musayev. “Qrammatik mənaların analitik və sintetik ifadə vasitələri arasında qarşılıqlı əlaqə məsələsinə dair”, M.F. Axundov adına Azərbaycan Pedaqoji Rus dili və Ədəbiyyatı institutunun elmi əsərləri, seriya XII, Bakı 1975.

3. M.M.Pasayeva “İngilis dilinin tarixi”. (qədim dövr), Bakı, 1972

Açar sözlər: İngilis dili, Azərbaycan dili, qrammatika

Ключевые слова: Английский язык, азербайджанский язык, грамматика

Key words: Enqlish, azerbaydjani, Grammar

 


Mənzərə Məmmədova

NİZAMİ GƏNCƏVİNİN “ŞƏRƏFNAMƏ” ƏSƏRİNİN LÜĞƏTİ

Klassiklərin yaradıcılıqlarının öyrənilməsi üçün onların əsərlərinin lüğəti böyük əhəmiyyət daşıyır. Ancaq bu məsələ indiyə qədər diqqətdən kənarda qalmışdır. Əslində hər hansı bir müəllifin (klassikin) əsərinin lüğətini tərtib etmək üçün leksikoqrafın əlində həmin əsərin elmi-tənqidi mətni olmalıdır. Bu baxımdan Nizami Gəncəvinin əsərlərinin lüğətini hazırlamaq üçün, demək olar ki, kifayət qədər elmi-tənqidi mətnlər mövcuddur. Onlar müxtəlif illərdə, fərqli mütəxəssislər tərəfindən hazırlanmış və nəşr olunmuşdur. Məsələn, “İskəndərnamə” əsərinin elmi-tənqidi mətni Azərbaycanın görkəmli alimi akademik Əbdülkərim Əlizadə tərəfindən yüksək səviyyədə hazırlanmış və 1947-ci ildə Bakıda işıq üzü görmüşdür (3).

Biz “Şərəfnamə”nin lüğəti üzərində 30 ilə yaxın bir müddətdə işlədik və onun lüğətinin iki cildliyini hazırladıq. Ümid edirik ki, bu iş gənc nəsil tərəfindən davam etdiriləcək, Nizamişünaslıqda Nizami lüğətçiliyi adlı yeni istiqamət tam formalaşacaq və xüsusən elmi ictimaiyyət Nizamini yenidən kəşf eləmək imkanı əldə edəcəkdir.   “Şərəfnamə” əsərinin lüğəti (1; 2) üzərində işləyərkən, birinci mərhələdə onun dil vahidlərinin sözlüyü ilk beytindən sonuncusunadək müəyyənləşdirilmiş, söz vərəqləri fars əlifbasına uyğun sıralanmış, tezlikləri göstərilmişdir. İkinci mərhələdə həmin dil vahidlərinin Nizaminin işlətdiyi mənaları verilmişdir. NizamiGəncəvinin leksik üslubuna əsaslanan bu mənalar şairin bədii dilinin, bədii təxəyyülünün, söz sənətkarlığının əksi kimi çox maraqlıdır və onların təsdiqi üçün leksikoqrafa şairin əsərindən gətirilmiş beytlərindən başqa heç nə kömək edə bilməz.                Əlbəttə,lüğətin tərtibində şairin dil vahidlərinin düzgün müəyyənləşdiril­mə­sinin də əsaslı əhəmiyyəti vardır. Onlar lüğətin söz maddələrinə əsasən belə qruplaşdırılmışlar:

                1.Hərf və səslər (fars əlifbasının 32 hərfi və həmzə);

                2.Sözdüzəldici və sözdəyişdirici morfemlər;

                3.Bağlayıcılar və cümlənin qeyri-müstəqil üzvləri;

                4.Nitq hissələri(əsas və köməkçi nitq hissələri);

                5.Modal sözlər;

                6.Təqlidi sözlər;

                7.Söz tərkibləri (təyini söz birləşmələri: izafət və yanaşma, müxtəlif növ tərkiblər);

                8. Frazeoloji birləşmələr;

                9.Poetik ifadələr.

                İndi bu dil vahidlərinin lüğətdə yerləşdirilməsinin xüsusiyyətlərinə nəzər yetirək:

                1. “Şərəfnamə” əsərinin ilk beyti, əvvəli"خ"-xe  hərfi olan"خدا"-xoda sözü ilə başlayır. Odur ki, lüğətin kartotekasının dil vahidlərini tərtib edərkən həmin sözə iki söz maddəsi yazılmışdır. Birinci, sözün baş hərfinə, ikinci sözün  özünə.Birinci lüğət maddəsi dil vahidi kimi hərf olduğundan lüğətin birinci qrup dil vahidlərinə, ikinci lüğət maddəsi isim olduğu üçün lüğətin yuxarıda göstərilən dördüncü qrup dil vahidlərinə aiddir.

                Göstərilən lüğət maddələrinin hər birindən sonra beyt verilir, səhifə və beytin nömrəsi göstərilir.  Beləliklə, lüğətin birinci növ dil vahidlərinə aşağıdakı lüğət maddələri daxil edilmişdir:

                 1.Fars əlifbasının 32 hərfi və həmzə

 a.Müxtəlif səbəblər əsasında qısa formada işlənən sözlər, ön qoşmalar: ت(تو)، ز(از)،ب(به، با)،ک(که)؛

b.İki sait arasında işlənən bitişdirici samitlər:

ی، گ، و؛

c. Müxtəlif qrammatik funksiyalı əliflər: ا(الف خبری) (əlef-e xəbəri)- ismi xəbərdə işlənən xəbər şəkilçisi, ا(الف خطاب) (əlef-e xetab)-xitab bildirən əlif, ا(الف آرزو) -arzu bildirən əlif;

ç.Bir hərfdən ibarət sözdüzəldici şəkilçilər:  ی(يای مصدری)(ya-ye məsdər(-mücərrəd mənalı isim əmələ gətirən sözdüzəldici şəkilçi, ی( يای نسبت) (ya-ye nesbət)-mənsubiyyət şəkilçisi, ش(ش مصدری) (şin-e məsdər)-feli isim əmələ gətirən sözdüzəldici şəkilçi, ( ک( ک تصغير(kaf-e təsğir)-kiçiltmə bildirən sözdüzəldici şəkilçi,   ه(های مفعول) (ha-ye məf ُul)-keçmiş zaman feli sifəti əmələ gətirən sözdüzəldici şəkilçi, ی(يای لياقت) (ya-ye ləyaqət)-feli isim və gələcək zaman feli sifəti əmələ gətirən sözdüzəldici şəkilçi, آ(الف فاعلی) (əlef-e fa ُeli)- indiki zaman feli sifəti əmələ gətirən sözdüzəldici şəkilçi;

d.Bir hərfdən ibarət söz dəyişdirici şəkilçilər:

  1. ی(يای نکره) (ya-ye nəkəre)-qeyri-müəyyənlik bildirən “i”;
  2. ی(یای وحدت) (ya-ye vəhdət)-vahidlik mənasında;
  3. ی(یای استمراری) -estemrarizaman forması;
  4. ضمایر متصلهء نسبی(م،ت،ش) (zəmayer-e mottəsele-ye nesbi)-nisbət şəkilçiləri;
  5.  ضمايرمتصلهء مفعولی(م،ت،ش) (zəmayer-e mottəsele-ye məfُuli)- tamamlığın növləriniəvəz edənbitişik əvəzlik;
  6. ضمایر متصلهء خبری(ام، ای، اش) (zəmayer-e mottəsele-ye xəbəri)-xəbər şəkilçiləri.

Lüğətdə o da unudulmamışdır ki, klassik fars dilində “həmzə” qeyri-müəyyənlik kateqoriyasının göstəricisi kimi də işlənir. Bu növ dil vahidlərinə iki və ikidən çox hərfdən ibarət morfemlər daxildir:

                a. Sözdüzəldici şəkilçilər:  مند(mənd), کار (kar), گار (qar), وار (var), سار (sar), آسا (asa), آنه (ane), انده (ənde), آن (an), گاه (qah), لاک (lak), ناک (nak), این (in), اینه (ine), گان (qan), گر (gər);

                b. Sözdəyişdirici şəkilçilər, son və ön qoşmalar: 

                1. Cəm şəkilçiləri: آن (an), ها (ha);

                2.Şəxs sonluqları: ام (əm), ای (i), اد (əd), ایم (im), اید (id), اند (ənd), است (əst);

                3. Nisbət şəkilçiləri: ِمان (e-man),  ِتان (e-tan),  ِشان (e-şan);

                4.İnkarlıq bildirən ön şəkilçilər: نه (nə), مه (mə);

                5.Sıra bildirən şəkilçilər: ام (om), امین (omin), این (in);

                6. Ön qoşmalar: از (əz), به (be), با (ba), تا (ta), در (dər);

                7. Sonqoşma: را (ra).

                8. Felin zaman formalarında işlənən ədatlar: می (mi), همی (həmi).

Lüğətdə daha geniş və əhatəli şəkildə əks olunan bu qəbil dil vahidlərinin lüğət maddələrində onların qrammatik funksiyaları göstərilmişdir.

                3.Bağlayıcı və cümlənin qeyri-müstəqil üzvləri. Məlum olduğu kimi, tabeli və tabesiz bağlayıcıların hər bir qrupu münasib mürəkkəb cümlələrin tərkib hissələri arasında  müxtəlif qrammatik münasibətlər və mənaların tələbi ilə işlənir və həmcins üzləri biri digərinə bağlayırlar. Göstərilən və göstərilməyən bağlayıcıların bir qrupu müxtəlif mənalarda işləndiyi üçün onların bu xüsusiyyətləri nəzərdə tutulmuş, onların hər birini əks etdirən ayrıca lüğət maddəsi ayrılmışdır.Bu xüsusiyyət özünü daha çox که (ke) bağlayıcısı ilə əlaqədar göstərir.                Qeyd etmək lazımdır ki, bağlayıcı və qeyri-müstəqil üzvlər biri-digərinə oxşasalar da, cümlədə işlənmə xüsusiyyəti və funksiyasına görə təmamilə fərqlidirlər.

                4. Lüğətin sözlüyünün böyük və əsas hissəsini nitq hissələri təşkil edir. Onlara ayrı-ayrılıqda nəzər salaq:

                A. İsimlər. Hər bir ismin lüğət maddəsi adlıq halında, təkdə, qalan qrammatik kateqoriyalarının göstəriciləri, yəni, konkret isimlə işlənmiş cəm şəkilçiləri, onun hal münasibətlərinin göstəricisi olan vasitələr (morfoloji və leksik), qeyri-müəyyənliyin qrammatik göstəricisi başqa-başqa lüğət maddələri kimi verilir.

                “Şərəfnamə”dənisimlərseçilərkənonlarınstrukturxüsusiyyətlərinəzərdənqaçırılmamışdır. B uxüsusiyyətlər düzəltmə və mürəkkəbisimlərə aiddir. Düzəltmə isimlərdən danışarkən, mücərrəd mənalı isimlər bu qəbildən olduğundan, lüğətdə onların hər birinə iki lüğət maddəsi yazılmışdır.

                “Şərəfnamə”də işlənən isimlərdən böyük bir qrupu da dövlət başçıları, tarixi şəxsiyyət, alim, filosof, qoşun başçıları, döyüşçülər, əsərdəki bəzi personajlar, dövlət, ölkə, şəhər və s.kimi coğrafi yerlərin adlarını əhatə edir.Bir neçə cəhətdən maraq doğuran bu geniş adlar qrupu həm də quruluşca müxtəlifdir. Sadə, düzəltmə, mürəkkəb və tərkib şəkilli bu dil vahidləri, tərkib hissələrinə ayrılmadan, əsərdə olduğu şəkildə, münasib hərfin sözlüyündə verilirlər. B. Sifətlər: Məlumdur ki, bu nitq hissəsi məna çalarlarının zənginliyi ilə bərabər, həm də dərəcələrinə və quruluş növlərinə görə biri-digərindən fərqlənir. Lüğətdə sifətlərin yerləşdirilməsi, onların  keyfiyyət dərəcələri və quruluş müxtəlifliyinə əsaslanmışdır. Belə ki, sifətlər Nizami dilində hansı dərəcədə verilsə də, onlar adi dərəcədə lüğətin sözlüyünə salınmış, dərəcə göstəriciləri isə ayrıca söz maddələrində verilmişdir.

C. Saylar.Bu nitq hissəsinə aid söz maddələri aşağıdakılardan ibarətdir:

                1. Miqdar sayları;

                2.Sıra sayları.

                Ç. Əvəzliklər.Bu nitq hissəsi Nizami dilində çox konkret mənalar kəsb edir. Burada izahat verəndə diqqət ona yönəldilmişdir ki, onlar nəyi və kimi əvəz edirlər.Söz maddələrində məhz əvəz olunan məfhumun özü, onun adı verilir.               Nizami dilində diqqəti cəlb edən cəhətlərdən biri də burada işlənən bitişən əvəzliklərin geniş işlənməsidir. Belə əvəzliklərə fars dilində müxtəlif nitq hissələrinə aid qrammatik kateqoriyalar göstəricisi olsalar da, hər zaman özündə şəxs yükünü daşıyan və fars dilində aşağıdakı terminlər adı altında üç qrupa ayrılan sözdəyişdirici şəkilçilər daxildir:

1.ضماير متصلهء نسبی(zəmayer-e mottəsele-ye nesbi)-nisbət şəkilçiləri;

2.ضماير متصلهء شخصی (zəmayer-e mottəsele-ye şəxsi)-şəxs sonluqları;

3.ضمايرمتصلهء مفعولی (zəmayer-e mottəsele-ye məfُ uli)-tamamlıq vəzifəsində işlənən bitişən əvəzliklər.

Fars dilində qrammatik formalar yaradan bu şəkilçilərin hər birinə aid bir söz maddəsi ayrılmış, onların qarşısında leksik-qrammatik funksiyaları göstərilmişdir. H. Fellər.Bu nitq hissəsi ilə əlaqədar aşağıdakı lüğət maddələri mövcuddur:

  1. Müstəqil mənalı, ayrıca şəkildə işlənən bütün sadə fellərin Nizami dilində, o cümlədən, “Şərəfnamə”dəki qrammatik formasından asılı olmayaraq, məsdərləri. Qrammatik forma dedikdə, təbii ki, felin təsrif olunan şəkilləri nəzərdə tutulur.Bunlar da felin zaman, şəxs, kəmiyyət, tərz, təsdiq və inkar kateqoriaları əsasında meydana çıxır;
  2. Məlum olduğu kimi, fars dilində müstəqil mənalı düzəltmə fellər də yox deyildir. Bir qrup fellər, sadə fellərin kökünə müəyyən şəkilçilərin artırılması yolu ilə əmələ gələrək, yeni qrammatik məna kəsb edirlər,  başqa sözlə desək, təsirlilik kateqoriyasına mənsub olurlar. Belə şəkilçilərə آن vəآنی  -ni misal göstərmək olar.Həmin şəkilçilər lüğətdə ayrıca söz maddəsi təşkil edir;
  3. Prefiksli fellərə də lüğətdə iki söz maddəsi ayrılmışdır.Belə quruluşlu fellərin mənalandırılmasında həmin prefikslərin xüsusi leksik-qrammatik xüsusiyyətləri olduğundan, onların ayrıca söz maddələrində verilməsi zərurəti yaranmışdır;
  4. Fars dilində, o cümlədən, “Şərəfnamə” də kökalma baxımından çoxlu qaydasız fellər vardır.Bu fellərin ayrıca verilməsi də nəzərdən qaçmamış, onların hər birinə bir lüğət maddəsi ayrılmışdır;
  5. Mürəkkəb fellər adı altında o fellər nəzərdə tutulur ki, onlar isim hissəsi və köməkçi fellərdən ibarətdirlər. Bəzən isə, köməkçi fellər, həm də müstəqil mənada işlənmə xüsusiyyətinə malikdirlər. Belə halları nəzərə alaraq, həmin fellərin isim hissəsi baş söz kimi ayrıca götürülür, mənası verilir, sonra həmin söz maddəsinin müvafiq yerində, köməkçi fellə əmələ gələn mürəkkəb fel verilir;
  6. Tərkibi fellər. Fars dilində, o cümlədən “Şərəfnamə”də yuxarıda göstərilənlər­dən başqa külli miqdarda ikidən artıq hissədən ibarət tərkibi fellər mövcuddur. Nizami dilində, həm tərkib, həm say və həm də mənaca maraqlı olan bu fellərin lüğətdə yerləşdirilməsi böyük diqqət tələb etmişdir;
  7. Fel kökləri.Lüğətin bir hissəsini də fel kökləri təşkil edir. Əlbəttə, bu qisim lüğət maddələri yalnız qaydasız felləri əhatə edir.Onların qarşısında hansı məsdərin kökü olduğu göstərilir. Bəzən, bu köklər, Nizami dilində isim kimi işlənərək ayrıca məfhum ifadə edirlər.Bu halda, o başqa bir söz maddəsində verilir, qarşısında “isim” sözü yazılır;
  8. Feli sifətlər.Nizami dilində, o cümlədən “Şərəfnmə”də feli sifətlər bir neçə cəhətdən nəzəri cəlb edir.Əvvəla, onların sonundan feli sifət şəkilçisinin ixtisarı müşahidə olunur.Bu hal daha çox انده (ənde) şəkilçisi ilə düzələn indiki zaman feli sifəti ilə əlaqədar nəzərə çarpır. İkincisi, feli sifətlər bu şəkildə daha çox mürəkkəb sözlərin yaranmasına xidmət edir, əksər hallarda isə substantivləşirlər.Nəhayət, onların quruluşu onu deməyə əsas verir ki, bu növ mürəkkəb sözlər اضافه مقلوب-ezafe-ye məqlubdurlar.Yəni, izafət şəkilli söz birləşmələrinin tərəflərinin yeri dəyişilərək mürəkkəb sözə çevrilmişlər;
  9. Qeyd etmək lazımdır ki, fars dilinin müxtəlif növ lüğətlərində felin cümlədə tamamlıqları idarə etmək xüsusiyyətinin əks olunması da leksikoqrafın qarşısında duran mühüm vəzifələrdən hesab olunur. Odur ki, Nizaminin “Şərəfnamə” əsərinin bu lüğətində də həmin cəhət unudulmamış, yeri gəldikcə, bu qrammatik əlaqəni vermək üçün feldən sonra, onun bu cəhətini göstərmək məqsədilə qeydlər aparıl­mışdır. Əlbəttə, burada ədəbi fars dili ilə Nizami dilinin arasında təbii ki, bu cəhətin özünə məxsus fərqli xüsusiyyətləri ortaya çıxmamış deyildir.Belə ki, bu fərqli xüsusiyyətlər fellərin idarə üsulunun lüğətdə əks olunma işində daha çox diqqət tələb etmişdir.

Klassik fars dilində, o cümlədən Nizami əsərlərində fellərin tamamlıqları idarə vasitələri( önqoşmalar, sonqoşma və s.) tez-tez öz funksiyalarını dəyişir və burada normativ vasitə tapmaq, onun əsasında işləmək mümkün deyildir. Odur ki, bu işin icrası fərdi şəkildə, Nizami dilinin materialları əsasında aparılmış, başlıca meyar kimi mətnin məzmunu əsas götürülmüşdür. Bir qrup lüğət maddələri də modal felləri əhatə edir.Çünki, ədəbi fars dilində olduğu kimi, Nizami əsərlərində də bir sıra fellər öz leksik mənalarından əlavə modallıq bildirmək üçün işlədilirlər. Bu halda onlar fars dili qrammatikasındakı leksik qrammatik funksiyalarına görə qruplaşdırılmışdır.

Köməkçi nitq hissələri leksik mənaya malik olmadıqlarından lüğətdə onların qrammatik funksiaları verilmişdir. Lüğətdə dil vahidlərinin tələffüzü, onların hər birindən sonra latın qrafikası ilə verilir. Azərbaycan və fars dillərinin orfoepiyasında, məlum olduğu kimi, eynilik mövcuddur, amma, burada onu nəzərə çatdırmaq lazımdır ki, fars dilində گ (qaf) hərfi özündən sonra gələn saitlərin qalın və incəliyindən asılı olaraq həm “g”, həm də “q” kimi tələffüz olunur.Bu hərfin göstərilən cəhəti lüğətdə öz əksini tapmışdır.

Qədim, orta və müasir fars dili lüğətlərində əyani vasitələrdən çox geniş şəkildə istifadə olunmuşdur. Müxtəlif dövrlərdə yaşamüş klassik farsdilli şairlərin poetik irsindən götürülmüş bu əyani vasitələr, lüğət maddələrində izah olunmuş sözlərin mənalarına və onların  fonetik xüsusiyyətlərinə şahidlik edirlər.

                Nizami Gəncəvinin bütün əsərlərinin ayrı-ayrılıqda lüğətlərinin işlənməsi, şərqşünaslıq elmi qarşısında duran çətin, lakin şərəfli vəzifələrdən biridir. Bu məsələ­nin həlli Nizami şəxsiyyətinin və onun yaradıcılığının daha müfəssəl və dolğun qiymətləndirilməsinə kömək edəcək,ədəbiyyatşünaslıqda və şərqşünaslıqda Nizami lüğətçiliyi adlı yeni istiqamət tam formalaşacaq və xüsusən elmi ictimaiyyət Nizamini yenidən kəşf eləmək imkanı qazanacaqdır.     

Ədəbiyyat

  1. Məmmədova M.H. Nizami Gəncəvi dilinin lüğəti (“Şərəfnamə” üzrə). I hissə. Bakı: Nafta-Pres, 2009, 542 s.
  2.  Məmmədova M.H. Nizami Gəncəvi dilinin lüğəti (“Şərəfnamə” əsəri üzrə). II hissə. Bakı: Nafta-Pres, 2010, 597 s.
  3.       نظامی گنجوی، شرفنامه، ترتیب دهندهء متن علمی و  تدقیقی ع.ع.علی زاده،باکو،1947

Açar sözlər:Nizami, lüğət, “Şərəfnamə”, ədəbiyyat, “İsgəndərnamə”, şeir

Словарь произведения “Шарафнаме” Низами Гянджеви

Аннотация

Данная статья посвящена к изучению словарей в произведении “Шарафнаме” Низами Гянджеви. В нем характеризуются словари поэта с точки зрения их области употребления, значений и грамматических особенностей в языке Низами. Эти языковые единицы, т.е. словари именно в языке Низами получили свои необычные значения, превратились в изобразительные средства и выразили его художественно-философские мысли в поэтических формах. И подчёркивается необходимость изучения словарей всех произведения Низами, в рамках более масштабного и полного исследования творчества великого поэта.

Ключевые слова: Низами, словарь,Шарафнаме”, литература, “Искендернаме”,  стихотворение

The dictionary of “Sherefname” By Nizami Ganjavi

                                                                         Abstract

This article is dedicated to the study of dictionaries of work “Sherefname” by Nizami Ganjavi. The dictionaries by poet are characterized from the point of view of their fields, contents and grammatical description of usage in the Nizami`s language. These linguistic units, that is to say dictionaries just in Nizami’s language get their unusualmeans, overturn to the artistic ways and express his art-philosophical thoughts in the poetical forms.

And it is emphasized the necessityof investigation dictionariesof his every work in frame of more comprehensive and detailed searching of creation by Nizami Ganjavi.

Keywords: Nizami, dictionary, “Sherefname”, literature, “Isgendername”, poetry

 


                                                                          Aysel Qəribli

“ TÜRK DİLİ” ANLAYIŞININ TƏŞƏKKÜLÜ

Türk etnosunun tarix səhnəsinə çıxdığı ciddi elmi ehtimallar və dəlillərlə təxmin edilən e.ə. III minillikdən eramızın ortalarına qədər türklərin, eləcə də onların dillərinin necə adlanması barədə təsəvvürlər “yoxdur” deyiləcək qədər dumanlıdır. I minilliyin birinci yarısında türklər.... və ya türklərin hakimiyyəti altında cəmləşmiş müxtəlif etnoslar birliyinə verilmiş “hun// xun// syun” adı tarixdə həm Şərq, həm də Qərb mənbələrində nə qədər məşhur olsa da, həmin minilliyin ortalarından etibarən öz populyarlığını, demək olar ki, tamamilə itirmişdir. Məlum olduğu kimi , “türk” sözü ilk dəfə qədim türk ( run) yazılı abidələrinin dilində işlənmişdir:

    “Tenqri təq tenqridə bolmış türk bilqə kağan bu ödkə olurtım” [1.s.159].

     “ Türk bəqlər türk atın ıtı, tabğaçğı bəqlər tabğaç atın tutıpan tabğaç kağanka körmis” [ 1,s.160].

     “Türk kara kamuğ budun ança timis...” [ 1,s.160].

Burada həmin sözün həm etnos, həm də dövlət adı bildirməsi diqqəti xüsusi olaraq cəlb edir. “Türk”ün dil adı ( linqvonim) kimi işlədilməsinə isə təsadüf olunmur. Lakin türk bəylərinin “türk adı”nı atıb Çin adını qəbul etməyə məcbur olmaları barədəki milli adi təəssübkeşliyi göstərir ki, bu dövrlərdə türklər aydın təzahür edən ad həssaslığına malik olmuşlar.

“Türk dili” anlayışının məzmununu əks etdirən ilk ən mötəbər mənbə, şübhəsiz ki, Mahmud Kaşğarinin “ Divani-lüğət-it-türk”üdür (XI əsr).

Araşdırıcıların çoxu “ Divan”ın adını “ Türk dillərinin divanı” şəklində verməyə meyllidir ki, fikrimizcə, bu o qədər də doğru deyil. Hər şeydən əvvəl ona görə ki, Mahmud Kaşğari, prinsip etibarilə, “türk dilləri”ndən yox, “türk dili”ndən bəhs etmişdir.

Əsərin başlanğıcında “Divan” müəllifi yazır:

“... Peyğəmbərimiz qiyamətin əlamətlərini, axır zamanın fitnə-fəsadlarını və oğuz türklərinin ortaya çıxacağını söylədiyi vaxt “ Türk dilini öyrənin, çünki onlar üçün uzun sürəcək hökmranlıq vardır” deyə buyurmuşdur.

Vəbalı söyləyənlərin boynuna, bu hədis doğru isə, türk dilini öyrənmək çox vacib işdir, əgər bu söz doğru deyilsə, o zaman türk dilini öyrənməyi ağıl əmr edir” [2,s.55].

Elə isə “Divan”dan bəhs edərkən “ türk dili” əvəzinə “türk dilləri”  ifadəsinə üstünlük verilməsinin səbəbi nədir?

Görünür, əsas səbəb Mahmud Kaşğarinin ayrı-ayrı türk tayfalarının dillərini  (eyni bir dilin ləhcələrini) müqayisə etməsidir ki,  bu da araşdırıcılarda belə bir təsəvvür yaratmışdır ki, guya “Divan” müəllifinin məqsədi artıq bir-birindən az və ya çox dərəcədə fərqlənən türk dillərinin müqayisəsini verməkdir. Ancaq əsərin ideyası, məramı açıq şəkildə göstərir ki, dahi dilçi-lüğətçinin məqsədi ərəblərin, yaxud ərəbdillilərin “türk dilini öyrənmək” ehtiyacını qarşılamaqdan ibarətdir. Mövcud ləhcə müqayisələri isə türk dili barədə daha dərin, daha müfəssəl məlumat çatdırılmasına xidmət edir.

Mahmud Kaşğari yazır:

“Türk və ərəb dillərinin atbaşı bərabər yürüdükləri bilinsin deyə Xəlilin “Kitabül-əyn”də elədiyi kimi, mən də işlək sözlərlə arxaik kəlmələri bu kitabda birlikdə vermək niyyətində idim. Əlbəttə, bu daha mükəmməl iş olardı. Lakin mənim tutduğum yol daha doğrudur, çünki bu halda sözləri tapmaq daha asandır və hər kəs bu üsula üstünlük verir. Buna görə də sözü qısa etmək məqsədilə işlədilməyən kəlmələri kitaba daxil etmədim” [2,s.57].

Bu isə o deməkdir ki, “Divan” işgüzar bir lüğət olduğuna görə, türk dilini öyrənmək istəyən ərəbdillilərə onu mövcud ləhcələri, şivələri ilə təqdim edir; arxaizmləri isə vermir. Halbuki ərəb lüğətçilik ənənəsində arxaik sözlərin verilməsi ənənə idi.

M. Kaşğarinin guya türk dillərini müqayisəli-tarixi metodla tədqiq etməsi barədə geniş yayılmış mülahizənin doğru olmadığı özünü burada da göstərir. Əgər lüğətə işlədilməyən və ya arxaik sözlər ( təbii ki, onların əksəriyyəti qədim türk sözləri olmalı idi) daxil edilmirsə, burada hansı tarixi-müqayisəli metoddan söhbət gedə bilər? Ümumiyyətlə “ türk dillər”indən söhbət gedə bilərmi? Təbii ki, gedə bilməz. Bu özünü onda da göstərir ki, “Divan” müəllifi ayrı-ayrı türk tayfa “ dili” (ləhcə, şivə) xüsusiyyətlərini fərqləndirərkən tez-tez bu “dil”lərin “ türk dili” olduğunu xatırladır.

Lakin məlum olduğu kimi geniş bir coğrafiyanı əhatə edən türklər arasında türk mənşəli olmayan xalqlar, tayfalar da yaşayırdılar ki, Mahmud Kaşğari onların “ türkcə”lərindən də bəhs etmişdir:

“... Pauza vermək üçün sözlərin sonuna h hərfi əlavə olunur... Ancaq bir şey anlatmaq üçün söylənən sözlərdə h yoxdur. Xotən dilində bu hərf  var, çünki bu dildə hind dillərinin təsiri hiss edilir. Bu hərf kənçək dilində də var və bu dil də təmiz türk dili deyildir” [2,s.60].

Bununla belə, istər türk mənşəli, istərsə də türkcə danışan qeyri-türk mənşəli tayfaların dili üçün ümumi olan həm fonetik, həm də leksik göstəricilərin kəmiyyəti sübut edir ki, burada bir neçə türk dilindən- “ türk dilləri”ndən deyil, yalnız bir “ türk dili”ndən söhbət gedə bilər. M.Kaşğari yazır:

 “ Köçəri xalqlardan olan çomul boyunun dili ayrıdır. Lakin türk dilini yaxşı bilirlər. Kay, yabaku, tabar, başmil boyları da belədir. Hər boyun özünəməxsus ayrı ləhcəsi olsa da, türkcə gözəl danışırlar.

Qırğız, qıpçaq, oğuz, toxçi, yağma, çigil, uğrak, çaruk boylarının dilləri ancaq türkcədir.

Yəmək və başqırdların dilləri bunlara yaxındır.

... Uyğur şəhərlərinə qədər Ərtiş, İla, Yamar, Ətil çayları boyunca yaşayan xalqın dili durğun türk dilidir. Bunların içində ən açıq şirini Xaqaniyyə ölkəsi xalqının dilidir” [2,s.104].

Dahi dilçinin Xaqaniyyə türkcəsinə xüsusi önəm verməsi birinci minilliyin sonlarından başlayaraq türk dilinin həmin ləhcəsinin ədəbi dilə çevrilməsilə bağlıdır.

Bu gün dünyada neçə türk dilinin mövcud olması və onların bəzilərinin necə adlandırılması mübahisəlidir. Hər şeydən əvvəl ona görə ki, bir sıra hallarda bu və ya digər türk mənşəli ünsiyyət vasitəsinin müstəqil bir dil, yaxud hansısa müstəqil dilin ləhcəsi olduğunu demək çətindir. Məsələn, Sibirdən Şərqi Avropaya qədər yayılmış tatarcalara həm bir dilin ləhcələri, həm də ayrı-ayrı dillər kimi baxılmaqdadır. Yaxud qaraçay-balkar dilindən və ya ayrıca qaraçay və ayrıca balkar dilindən danışılıb-danışılmaması da mübahisə doğurmaqdadır.

    Təsadüfi deyil ki, XI əsrin böyük türk-Qaraxanlı şairi Yusif  Xas Hacib Balasaqunlu iri həcmli poeması “Kutadqu bilik”i məhz bu dildə qələmə almışdır.

Y.Balasaqunlu əsərin ön sözündə yazır:

“... Gündoğan vilayətində Türküstan ellərində Buğra xan dilində (qeyd edək ki, bu ifadə çox maraqlıdır, belə ki, müəllif öz möhtəşəm əsərini Qaraxanlı hökmdarı Satuq Buğra xana təqdim etdiyinə görə hörmət-ehtiram əlaməti olaraq əsərin dilini belə adlandırır –A.Q.) bircə kimsə bu kitabdan yaxşı kitab yaza bilməz... Biri ədl, ikincisi dövlət, üçüncüsü əql, dördüncüsü qənaət. Yəni bunların hər birinə türkcə bir ad verilib ( Gündoğdu, Aydoldu, Ögdülmüş və Özgurmuş- A.Q.) ...

         ... Türkcənin qüdrəti, cürəti, əzmi

        Bu gözəl kitabın bayramı, bəzmi.

       ... Yetirdim kamala Kaşğar elində,

       Verdim hər vəsfini ana dilində.

       ... Ərəbcə, tacikcə bu cür kitab çox,

       Bizim dilimizdə , heyhat, misalı yox.

       ... Türkcə təranələr qoşmuşam sənə,

       Oxu da, unutma, dua qıl mənə” [1,s.222-225].

Qaraxanlılar dövründə yaşamış Ədib Əhməd Yüqnəkinin (XII əsr) “Atibətül-həqaiq” poeması da, “Qutadqu bilik” kimi, xaqaniyyə türkcəsindədir. Poemanın bir bölməsi, maraqlıdır ki, “Til” (“Dil” ) adlanır ki, burada ümumiyyətlə dilin insan mənəviyyatında çox mühüm amil olduğu göstərilir:

        Tili yalqan ərqin yırak tur təzə,

        Keçür sən te umrünq könilik özə.

        Ağız, til bəzəki köni söz turur,

       Köni sözləsözni, tilinqni bəzə.

Tərcüməsi:

      Dili yalan adamdan uzaq dur qaçaraq,

     Sən də ömrünü doğruluqla keçir.

     Ağızın, dilin bəzəyi doğru söz olur,

     Doğru sözlə danışığını, dilini bəzə [1,s.262].

Xaqaniyyə türkcəsi bütün orta əsrlər boyu yazı dili olaraq türklər arasında geniş yayılmış və daha çox “türki” adı ilə tanınmışdır.

 Əhməd Yüqnəkidən sonra türkcənin ən məşhur ustası Türküstanlı təriqət qurucusu Əhməd Yasəvi olmuşdur.

Ümumi elmi-nəzəri qənaət bundan ibarətdir ki, “qaraxanlı türkcəsi ( müştərək Orta Asiya türkcəsi, xaqaniyyə türkcəsi, Kaşğar türkcəsi, Türküstan türkcəsi) Göytürk və uyğur yazı dillərinin inkişaf etmiş davamıdır” [3,s.182].

Bu davam orta əsrlərin sonlarına qədər gedir... Nəticə etibarilə üç yerə bölünən türkcələrin formalaşmasına gətirib çıxarır:

  1. Şərq türkcəsi.
    1. Şimal-Qərb türkcəsi.
    2. Cənub-Qərb türkcəsi.

Bu cür diferensiasiya bu ləhcə-dillərin hər biri üçün ayrıca adların ( linqvonimlər) zəruriliyi ehtiyacını ortaya çıxarır.

         Beləliklə:

1)             ilk orta əsrlərdən türk dili yazılı təzahürləri ilə ortaya çıxmışdır;

2)             “türk dili” ifadəsini ilk dəfə M.Kaşğari ( XI) “Divani-lüğət-it-türk” əsərində işlətmiş , türkcənin dialektləri barədə müfəssəl məlumat vermişdir;

3)             XI-XIII əsrlərin yazılı abidələri “türk dili” anlayışı barədə aydın təsəvvür formalaşdırmışdır.

ƏDƏBİYYAT

  1. Cəfərov N. Türk xalqları ədəbiyyatı, I c., Bakı, 2006, 320 s.
  2. Kaşğari M.  Divani-lüğət-it-türk, I c., Bakı, “Ozan” nəş., 2006 , 512 s. Tərcümə edən və nəşrə hazırlayan : R.Əskər.
  3. Erdem .M.D., Karataş M., Hirik E. Yeni Türk Dili, Ankara , Maarif Mektepleri Yayınları, 2015, 716 s.

 

Açar sözlər: Türk , etnoslar, dillər,  Divan, Mahmud Kaşğari.

Ключевые слова:  Тюрк, этнос, язык, Divan, Махмуд  Кашгари.

Keywords: Turkish, ethnos, language, Divan, Mahmud Kashgari.

 

Становление понятия “тюркский язык»

Реэюме

                Представления о том, как  назывались тюрки, а также их язык, с момента выхода тюркского этноса на историческую арену, как предполагается,  с IIIтысячелетия до н.э. до середины нашей эры , туманны или их вообще нет.  Несмотря на свою  известность в истории  как в западных, так и в восточных источниках,  название “hun// xun// syun”,  данное тюркам... или различным  этносам, объединенным под властью тюрков  в первой половине I тысячелетия,  начиная с середины указанного тысячелетия, почти утратило  свою популярность.  Как известно, впервые слово «тюркский» было употреблено  на языке древних тюркских  (run) письменных памятников.  Первым самым достоверным  источником, отражающим  содержание понятия «тюркский язык», является, несомненно,   “Divani-lüğət-it-türk” Махмуда Кашгари (XI век).

 

THE FORMATION OF THE CONCEPT “THE TURKISH LANGUAGE”

Abstract

                Imaginations about the name of the Turks, including their languages which appeared on the stage of history of the Turkish ethnos via serious scientific assumptions and evidences from the 3rd millennium BC till the mid AD are as obscure as their absence. Though the name /hun/ khunn/syun/ given to the unities of different ethnoses that had been gathered together under the power of the Turks in the first half of the 1st millennium was famous both in the Eastern and Western sources, it’d completely lost its popularity since the middle of the same millennium.

As it’s known, the word “Turk” (Turkish) had been used firstly, in the language of the ancient Turkic written monuments.

No doubt that, Mahmud Kashgari’s “Diwanu-Lughat-At-Turk” (“Compendium of the languages of the Turks”) (the 11th century) is the first authoritative source which reflects the content of the concept “the Turkish language”.

 

Rəyçi: prof.SevilMehdiyeva


Qurbanov Rövşən Yusif oğlu

AZƏRBAYCAN DİLİNİN MASALLI RAYONU ŞİVƏLƏRİNDƏ SAİT VƏ SAMİT

 ƏVƏZLƏNMƏLƏRİ

         Dilimizin dialekt və şivələrinin sistemli şəkildə toplanılması və öyrənilməsinə ötən əsrin əvvəllərindən başlanılsa da, bəzi bölgələrin dil-şivə xüsusiyyətləri hələ də tam şəkildə öyrənilməmiş, tədqiqatlardan kənarda qalmışdır. Masallı rayonunun dil-şivə xüsusiyyətləri sitemli şəkildə öyrənilməmiş bögələrimizdən biridir. Bu bölgədə yaşayan əhalinin danışığında zəngin dil-şivə xüsusiyyətləri özünü göstərir. Fonetik, leksik və qrammatik səviyyələrdə özünü göstərən bu şivə xüsusiyyətlərinin toplanılması və tədqiqata cəlb edilməsi Azərbaycan dilçiliyi və dialektologiyası üçün aktual məsələlərdəndir.

       Məqalədə Masallı rayonu şivələrində özünü göstərən sait və samit əvəzlənmələrindən nümunələr əsasında ətraflı şəkildə məlumat verməyə çalışacağıq.

Saitlərin əvəzlənməsi. Masallı şivələrində də sait səslərin bir-birini əvəz etməsi hadisəsi müşahidə edilir. Bu fonetik hadisəni ədəbi dilimizdəki saitlərin mövcud bölgüsü əsasında aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar:

  1.  Arxasıra saitlərinin ön sıra saitləri ilə əvəzlənməsi
  2.  Önsıra saitlərinin arxasıra saitləri ilə əvəzlənməsi
  3.  Arxasıra saitlərinin arxasıra saitləri ilə əvəzlənməsi
  4.  Önsıra saitlərnin önsıra saitləri ilə əvəzlənməsi.

Arxasıra saitlərinin önsıra saitləri ilə əvəzlənməsi:

 a>ə. Masallı şivələrində də bir sıra hallarda a səsinin ə səsi ilə əvəzlənməsi hadisəsinə rast gəlinir. Dilimizin əksər şivələrindən fərqli olaraq Masallı şivələrində bu hadisə söz əvvəlində və ortasında geniş yayılmamışdır. Masallı şivələrində a>ə əvəzlənməsini aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar :

 a) Söz əvvəlində: əşaği, əyağ [ək.k.].

 b) Söz ortasında: dəyammağ, bəyax, dərgəz [T.A., K.A., Gü.] qəynəyir, qərəyonca, qəyai, dəyaz [Tk., Hü., Gə., X.].

a>e. Dilimizin şərq qrupu dialekti üçün səciyyəvi hesab olunan a>e əvəzlənməsinə Masallı şivələrində həm söz kökündə, həm də kök və şəkilçi qovşağında təsadüf edilir: arxeyin, başde:ram, qane:r, saxle:r [Gü., Əh., K.A., T.A.]; başderəm, ağlerəm, saxlerəm [Ər.].

a>i. a>i əvəzlənməsi Masallı şivələrində az hallarda söz kökündə, daha çoxu isə sonu a saiti ilə bitən sözə bitişdirici y samiti vasitəsi ilə saitlə başlayan şəkilçi qoşulduqda özünü göstərir: başdiyacağ, babiya, dariyacam, aniya, diyanmağ  [T.A., K.A., Əh., Gü.].

 ı>i. Masallı şivələrində ı>i əvəzlənməsinə, əsasən, söz sonunda, az hallarda isə söz ortasında rast gəlinən fonetik hadisədir:

Söz sonunda: ari, dari, olari, qayçi [Gü., K.A., Əh.]

Söz ortasında: piçağ, sarışin [T.A.]

           ı>e.  ı saitinin e saiti ilə əvəzlənməsinə Masallı şivələrində yalnız bəzi kəndlərdə kök və şəkilçi qovşağında rast gəlinir: baxeram, yazeram, qırxeram, qaçersan [Ər.].

          a>ı. əvəzlənməsinə dilimizin Naxçıvan dialektində [7,27], Muğan qrupu şivələrində söz kökündə [4,25], qərb qrupu dialektində isə kök və şəkilçi qovşağında işlənməsinə rast gəlinir  [3,117].

Önsıra saitlərinin arxasıra saitləri ilə əvəzlənməsi:                                                                                           

ə>a. Masallı şivələrində ə səsinin a səsi ilə əvəzlənməsinə yalnız söz ortasında təsadüf olunur:  xazan, taxsır, şikast, xamır, ciyar, katan, istakan [ək.k.].

         ə>a əvəzlənməsi dilimizin  Naxçıvan və Bakı dialekti, Zaqatala-Qax, Muğan şivələri üçün səciyyəvi fonetik hadisə hesab olunur  [9,40].

ü>u. ü səsinin u səsi ilə əvəzlənməsinə Masallı şivələrində az təsadüf olunur, əsasən alınma sözlərdə özünü göstərir: suvari, Sudavə, dukan, quat (qüvvət), umud, zumar,  dubarə, xulasə, zulmat [ək.k.]. Bu fonetik hadisə dilimizə məxsus şivələrdə, əsasən, alınma sözlərdə özünü göstərir.

i>u. i səsinin u səsi ilə əvəzlənməsi tədqiq olunan şivələrdə çox da geniş yayılmamış fonetik hadisələrdəndir, yalnız bəzi yaşayış məntəqələrində özünü  göstərməkdədir: tufar  [Hə.].

i>ı. Qərb qrupu dialekti üçün daha səciyyəvi olan i>ı əvəzlənməsinə [3,17] Masallı şivələrinin bəzi yaşayış məntəqələrində rast gəlinir. Burada bu fonetik hadisəyə, əsasən, söz əvvəlində və söz ortasında təsadüf olunur: ışığ, ışarti  [T.A.], mışar, kıtab [Xı., Hə.].

e>ı. Masallı şivələrində bu fonetik hadisəyə bir neçə sözdə rast gəlinir: pıç (peç), şıx (şeyx), kıyyıx (keyyıx quş adı).

e>ı əvəzlənməsi, ümumiyyətlə dilimizin dialekt  və şivələrində çox az təsadüf olunan fonetik hadisədir.

Arxasıra saitlərinin arxasıra saitləri ilə əvəzlənməsi:

a>ı Masallı şivələrində a>ı əvəzlənməsi o qədər də geniş yayılmamışdır. Yalnız sonu a saiti ilə bitən sözlərə bitişdirici y samiti ilə şəkilçilər qoşulduqda baş verir: başdıyax, qabağlıyax, daşdıyax [Hə., Kö.]

ı>a. Azərbaycan dilinin əksər dialekt və şivələrində olduğu kimi Masallı şivələrində də ı>a əvəzlənməsi geniş yayılmışdır: sağal, cağartmaq, qarmanc, canqıldamağ, xarman [ək.k]. Bu fonetik hadisənin dilimizdə geniş yayılması ədəbi dilimizin lüğət tərkibində də öz izlərini göstərir. Hansı ki, ədəbi dilimizin lüğət tərkibinə nəzər saldıqda bu fonetik hadisənin nəticəsi olaraq bir sözün iki variantı ilə qarşılaşırıq: zırıldamaq - zarıldamaq, qarıldamaq - qırıldamaq, şırıldamaq -şarıldamaq, tıqqıldamaq - taqqıldamaq və s. [5].

a>o. Azərbaycan dilinin əsasən Bakı və Dərbənd dialekti üçün səciyyəvi sayılan [1,12] a>o əvəzlənməsinə Masallı şivələrində də təsadüf edilir. Tədqiq olunan şivələrdə bu fonetik hadisə sonu a səsi ilə bitən sözlərə II şəxs tək və cəminin mənsubiyyət şəkilçisini qoşduqda özünü göstərir: anon, anoz, baboz, aton, xalçon, dayçoz və s. [T.A., Gü., Əh., K.A.]. Bəzən a>o əvəzlənməsinə söz köklərində də rast gəlinir: Gomuş, boyad, yoxun, çobalamağ [ək.k.]. E. Əzizov şivələrimizdə özünü göstərən a>o əvəzlənməsini əsasən iran dilinin dilimizə təsirinin nəticəsi kimi əsaslandırır [6,155]. Lakin bu fonetik hadisənin Azərbaycan dili ilə yanaşı özbək dilinin Səmərqənd-Buxara dialektində, qumuq dialektlərində, türk və türkmən dialektlərində geniş yayılması [1,12] a>o əvəzlənməsinin iran dilləri ilə yanaşı türk dilləri üçün də səciyyəvi bir fonetik hadisə olduğunu deməyə əsas verir.

a>u. Masallı şivələrində a>u əvəzlənməsi əsasən kök və şəkilçi qovşağında sonu a saiti ilə bitən isimlərə yönlük və yiyəlik hal şəkilçiləri, II şəxs tək və cəmin mənsubiyyət şəkilçiləri artırıldıqda, sonu a saiti ilə bitən bəzi feillərə indiki və gələcək zaman, I və II şəxsin  şəxs sonluqları artırıldıqda özünü göstərir: atun, babun, atu:n, babu:n [Tk., Qı.], atua, babua, kitabua, dayua [T.A., Gü., Əh., K.A.] duzduyur, suluyax, qumluyum [Hə., Qı.],

         u>ı. Azərbaycan dilinin daha çox Muğan qrupu şivələri və Naxçıvan dialekti üçün xarakterik olan u>ı əvəzlənməsi Masallı şivələrində də geniş yayılmışdır. Bu fonetik hadisə sözlərin birinci, ikinci, bəzən də üçüncü hecasında özünü göstərir. u>ı əvəzlənməsinə birinci hecada daha çox v, m, p,b samitlərindən sonra, söz ortasında m, n, l, r, z samitlərindən əvvəl x, ç, ş samitlərindən sonra özünü göstərir: pıç (puç), vırmaq, bız, bılamaq, qarpız, bırınnamağ, mıncığ, vırışmağ, otırmağ, qoyınnığ [ək.k.], yılğınnıx, yıyımmax [Em.].

o>ı. Masallı rayonu şivələrində o>ı əvəzlənməsi o qədər də geniş yayılmamışdır. Dilimizin əksər şivələrində olduğu kimi Masallı şivələrində də bu hadisə daha çox alınma sözlərdə özünü göstərir: direxdır, telfın, traxdır, papırız, termınatır, bıxça, bırani, doxdır [ək.k].

o>u. o səsinin u səsi ilə əvəzlənməsi hadisəsi əsasən dilimizin şərq qrupu dialekti üçün səciyyəvi  hesab olunur. Masallı rayon şivələrində bu fonetik hadisəyə daha çox alınma sözlərdə təsadüf edilir: kardun, kalunka, saruçka, qarmun  [ək.k].

u>o. u səsinin o səsi ilə əvəzlənməsi əsasən dilimizin şərq qrupu dialekti üçün səciyyəvi hal hesab olunsa da, Masallı şivələrində çox da geniş yayılmamışdır. Yalnız bir sıra sözlərdə nəzərə çarpır: bozoy, omac, qo:rmağ, soxolcan, tollazdamağ (tullanmaq)  [T.A., Əh., K.A., Gü.].

u>o hadisəsi türk dillərindən başqırd və tatar dillərində daha çox rast gəlinən fonetik hadisələrdəndir: torna, bolot, koyrok, yort, yuko [9,54].

Önsıra saitlərinin önsıra saitləri ilə əvəzlənməsi:

 e>i. e səsinin i səsi ilə əvəzlənməsi dilimizin əsasən Quba [9,54] və Dərbənd dialektləri  [1,17] üçün xarakterik hesab olunur. Bu fonetik hadisə Masallı şivələrində çox da geniş yayılmamışdır: yinə//ginə, qiryət,  giyib, di:r (deyir), yi:rəm [ək.k].

e>i əvəzlənməsinə türk dillərindən daha çox uyğur, başqırd və tatar dillərində rast gəlinir: git, biş, itmək (etmək), dimək (demək) başqırd dilində, bişik (beşik), diyiş (söhbət etmək) uyğur dilində [8, 25]

e>ə. e səsinin ə səsi ilə əvəzlənməsi dilimizin Naxçıvan qrupu dialekt və şivələrində daha çox nəzərə çarpsa da, [7,29], dilimizə məxsus digər şivələrdə də bu fonetik hadisəyə rast gəlinir. Masallı şivələrində e>ə əvəzlənməsinə bir qisim sözlərdə təsadüf edilir: gənə (yenə), həylə//həylənçiy (elə), neyçün (nə üçün), pəncəx´, gəngənişdiy (geniş), ənişaşağı//əniş (eniş) [T.A., K.A., Gü., Əh.].

e>ö. e səsinin ö səsi ilə əvəzlənməsi dilimizin ən çox şərq qrupu dialektində rast gəlinməsinə baxmayaraq, dilimizin digər dialekt və şivələrində bu fonetik hadisə bəzi sözlərdə özünü göstərir [3,29; 8,27; 7,26; 1,22].

e>ö əvəzlənməsinə Masallı şivələrində sözün ortasında və əvvəlində təsadüf olunur: çö:rükməx´ (çevrilmək),  döyul//dö:r//döyür (deyil), söyuncək (sevincək), öy (ev), ö:lad, dö:rməx´ (devirmək)  [T.A.,Əh., Gü.]. e>ö əvəzlənməsinə bir sıra türk dillərində (başqırd, tatar, uyğur, türkmən) də rast gəlinir [1,22].

ə>i. Masallı şivələrində ə səsinin i səsi ilə əvəzlənməsi çox da geniş yayılmamış fonetik hadisədir. Bu fonetik hadisəyə daha çox söz ortasında, bəzən də söz əvvəlində təsadüf olunur: zınciol (zəncəfil), zincir, xiyal, incil, pəhlivan, şikil [ək.k.].

ə>i əvəzlənməsi qıpçaq qrupuna mənsub türk dilləri üşün daha xarakterikdir [1,12].

ə>ö. Bu əvəzlənmə hadisəsinə  daha çox dilimizin Bakı və Qazax dialektində rast gəlinir. Bununla yanaşı bəzi şivələrdə də bu fonetik hadisə özünü göstərir. Masallı şivələrində ə>ö əvəzlənməsi sonu ə saiti ilə bitən sözlərə II şəxs tək və cəmin mənsubiyyət  şəkilçisini, -sə şərt şəkilçisini qoşduqda və bəzi hallarda söz kökündə özünü göstərir:

Mənsubiyyət şəkilçisi qoşulduqda: küçöz, dəröz,dədön, nənön [T.A., Əh., K.A.].

Şərt şəkilçisi: görsön, gəlsön, bilsön, sürsön [ək.k.].

Söz kökündə: nöşün, nətörsən (necəsən) [Gü., T.A.].

ə>e. Masallı şivələrində ə>e əvəzlənməsi söz kökündə geniş yayılmamışdır, yalnız bir neçə sözdə özünü göstərir: neyçün (nə üçün), neynirsən (nə edırsən), pencərə, ekiz, serçə [ək.k.].

Masallı şivələrində ə səsinin e səsi ilə əvəzlənməsinə sonu ə saiti ilə bitən feillərə y bitişdiricisi vasitəsi ilə zaman şəkilçiləri artırdıqda da özünü göstərir: gözde:b, çəkeydi, səsde:r (səsləyir) [T.A., Əh., K.A., Gü., Ər.]. Bu fonetik hadisə daha çox dilimizin qərb qrupu dialekti [3,21] və Muğan qrupu şivələri üçün xarakterik hal hesab olunur [4,26].

ə>e hadisəsini Azərbaycan dili ilə yanaşı bir sıra ( tuva, qazax, qumuq, qırğız, noqay, oyrot, qaraqalpaq) türk dillərində də görmək mümkündür  [9,50].

ə>ü. Bu fonetik hadisəyə Masallı şivələrində çox az təsadüf edilir. Bir sıra  kəndlərdə sonu ə səsi ilə bitən sözlərə II şəxs tək və cəmin mənsubiyyət şəkilçisini artırdıqda və bu mənsubiyyət şəkilçilərindən sonra yönlük hal şəkilçisi artırdıqda təsadüf edilir: dədüz, nənüz  [Qı.], nənüə, dədüə, dəfdərçüə [T.A., K.A., Əh.].

ö>ü. ö səsinin ü səsi ilə əvəzlənməsi hadisəsi Masallı şivələrində bir o qədər də geniş yayılmamışdır. Yalnız bir neçə sözdə müşahidə olunur: güyəm, güərçin, güərməx´, kündələn, güyərti, güdə (gödək), mühür, qünçə [ək.k.].

ö>ü əvəzlənməsi türk dillərindən daha çox başqırd, tatar və çuvaş dillərində özünü göstərir: güz//küz (göz), dürt, ülem (ölüm), ürdək, kümer (kömür) [9,52].

i>ə. i səsinin ə səsi ilə əvəzlənməsinə Masallı şivələrində az hallarda təsadüf edilir: Sələmə, həməşə, həmənki, qəbrəstannığ [ək.k.], dəhəz//də:z  [Xı.].

i>ü. i səsinin ü səsi ilə əvəzlənməsi Masallı şivələrin də, əsasən, sözün son hecasında, kök və şəkilçi qovşağında, bəzi hallarda isə söz kökündə özünü göstərir: süfdə, çəküc, təndür, kəndür, ümüd, müdür [ək.k.]. Tədqiq olunan şivələrdə bu hadisə əsasən dördvariantlı qrammatik şəkilçilərdə nəzərə çarpır: sənün, gəlirüx´, gedün, əlün, biçüz, əmüz, bibüz [ək.k.].

Dilimizin ən qədim xüsusiyyətlərindən sayılan i saitinin ü saiti ilə əvəzlənməsi hadisəsi Dərbənd və Naxçıvan dialektləri üçün də  xarakterikdir  [1,20].

ü>i. ü səsinin i səsi ilə əvəzlənməsi Masallı şivələrində az hallarda söz ortasında, daha çox isə söz sonunda və şəkilçilərdə özünü göstərir. Bu hadisə həm leksik, həm də qrammatik dördvariantlı şəkilçilərdə özünü göstərir.

Söz ortasında: bitöy, piləməy, pisgürməy, firsət [ək.k.].

Söz sonunda və şəkilçilərdə: küri, güzgi, tülki, dügi, tüsdi, üzümçi, sürdi, süri:b (sürüyüb) [T.A., K.A., Bö.X., Əh.].

Bu fonetik hadisəyə Muğan qrupu şivələrində [4,36] və Dərbənd dialektində də təsadüf olunur. Həmçinin türk dillərindən qazax, qaraqalpaq, noqay, türkmən dillərində də bu hadisəyə rast gəlmək mümkündür [1,19].

Samitlərin əvəzlənməsi. Azərbaycan dilinin digər dialekt və şivələrində olduğu kimi Masallı şivələrində də geniş yayılmış fonetik hadisələrdən biri samitlərin əvəzlənməsidir. Samit səslərin bir-birini əvəz etməsi karlaşma və cingiltiləşmə qanunları əsasında meydana gələrək aşağıdakı hallarda özünü göstərir:

  1. Cingiltili samitlərin kar samitlərlə əvəzlənməsi
  2. Cingiltili samitlərin cingiltili samitlərlə əvəzlənməsi
  3. Kar samitlərin cingiltili samitlərlə əvəzlənməsi
  4. Kar samitlərin kar samitlərlə əvəzlənməsi

Samitlərin əvəzlənməsi hadisəsinə sözün əvvəlində, ortasında və sonunda rast gəlmək mümkündür.

Cingiltili samitlərin kar samitlərlə əvəzlənməsi:

d>t. Masallı şivələrində cingiltili d samitinin karlaşması hadisəsinə söz əvvəlidə və sonunda rast gəlinir. Söz sonunda bu hadisəyə daha çox təsadüf olunur. d>t əvəzlənməsi əsasən söz əvvəlində meydana çıxır.

Söz əvvəlində: tufar [Hə.], tutkeş, tükan, tuzağ, tüşməx´, Tükaz [Əh., K.A.].

Söz sonunda: palıt, bulut, noxut [ək.k.].

Söz əvvəlində d>t əvəzlənməsi türk dillərindən ən çox qıpçaq türk dilləri üçün xarakterik xüsusiyyətdir [1,27].

b>p. b cingiltili samitinin karlaşması hadisəsi  Masallı şivələrində, əsasən, söz sonunda özünü göstərir. Bununla yanaşı b>p hadisəsinə bir sıra sözlərin əvvəlində də təsadüf olunur.

Söz əvvəlində: pütöx´, pükməx´, püt, pıtrağ, pel, piçməx´, pıçağ, puzüşməx´, [T.A., Əh., Gə., Gü.].

Söz sonunda: corap, qutap, doşap, dolap, kitap [ək.k.].

b səsinin p səsi ilə əvəzlənməsi türk dillərində geniş yayılmış hadisələrdəndir. Bu hadisəyə çuvaş, xakas və tatar dilində daha tez-tez rast gəlmək mümkündür [9,76].

ğ>x. ğ səsinin x səsi ilə əvəzlənməsi hadisəsinə Masallı şivələrində bir sıra sözlərdə təsadüf olunur. Bu hadisəyə, əsasən, söz ortasında təsadüf olunur: baxça, yaxçörəx´, daxçiçəyi, sax-salamat, yaxsız, axsak´qal [ək.k.].

Cingiltili samitlərin cingiltili samitlərlə əvəzlənməsi:

y>g. Masallı şivələrində bu fonetik hadisəyə ancaq söz ortasında təsadüf olunur: dügə, gögərməy, əgilməy, dügi, ləgən, bəgəmməy, büyün [ək.k.].

y>g əvəzlənməsi şərq qrupu dialekti ilə yanaşı Dərbənd dialektində də geniş yayılmış fonetik hadisə hesab olunur [1,30].

v>y. v səsinin y səsi ilə əvəzlənməsi hadisəsi Masallı şivələrində o qədər də geniş yayılmamışdır. Bu fonetik hadisəyə bir neçə sözdə təsadüf olunur: söyümməy (sevinmək), çöyürməy, qoyun (qovun), qoylamağ (qovalamaq), döyran (dövran), soyurmağ (sovurmaq), köyrəlməy, köyşən, pütöy, poloy [ək.k.].

v>y əvəzlənməsi hadisəsi Azərbaycan dilinin Qazax dialektində, həmçinin bir sıra türk dialektlərində də müşahidə edilir [9,86].

q>ğ. q samitinin ğ samiti ilə əvəzlənməsi dilimizin əsasən şərq  qrupu dialekti üçün səciyyəvidir. Masallı şivələrində də bu hadisə daha çox söz sonunda, qismən də söz ortasında özünü göstərir

 Söz ortasında: əğrəb, sədəğə, ağıbət, Sidiğə  [ək.k.]

 Söz sonunda: otağ, darağ, dırnağ, əyağ  [ək.k.].

 Türk dillərində söz əvvəlində ğ samiti işlənmədiyi üçün Masallı şivələrində də q>ğ əvəzlənməsinə söz əvvəlində təsadüf olunmur.

m>n. Masallı şivələrində bu fonetik hadisəyə bir qisim sözlərdə yalnız söz ortasında təsadüf olunur: münkün, bızınki, məninki [ək.k.]. 

 Kar samitlərlə kar samitlərin əvəzlənməsi.

 h>x. Masallı şivələrində bu fonetik hadisə çox da geniş yayılmamışdır, yalnız bir neçə sözdə təsadüf olunur: xırsdammağ, xıça (haça), xap-göp (hap-göp) [T.A.], xıçqırmax [Hə.].  

 h>x. əvəzlənməsinə Azərbaycan dilinin Şərur, Əfşar, Cəbrayıl və Yardımlı şivələrində də təsadüf olunur  [6,33] .

 ç>ş. Masallı şivələrində ç>ş əvəzlənməsi geniş şəkildə özünü göstərən fonetik hadisələrdəndir: aşdı (açdı), işdi (içdi), uş dənə, uşdu, keşdi, bişdi (biçdi) [ək.k.], ağaş, çəkiş [Em.].

 ç>ş əvəzlənməsi qıpçaq qrupu türk dillərində də özünü göstərir: köşırmə (köçürmə), neşe (neçə), kışi (kiçik), kuşik (kuçuk) [9,85].

 Kar samitlərin cingiltili samitlərlə əvəzlənməsi. Masallı şivələrində kar samitlərin cingiltili samitlərlə əvəzlənməsi hadisəsi geniş yayılmış hadisələrdən deyil. Bu hadisəyə bir qisim sözlərdə təsadüf olunur:

k>g. Masallı şivələrində  k səsinin g səsi ilə əvəzlənməsinə çoxhecalı sözlərdə söz sonunda və belə sözlərə saitlə başlayan şəkilçilər artırdıqda baş verir: ürəg, xörəg, döşəg, inəgim, çörəgimiz, küçügün [T.A., Əh., Gü.].

h>y. Masallı şivələrində h>y əvəzlənməsi geniş yayılmış fonetik hadisələrdəndir. Bu fonetik hadisəyə bir qayda olaraq söz ortasında təsadüf olunur: köynə, Meyti, meytər, Sayibə, səyfə, möykəm [ək.k.].

Akademik  M. Şirəliyev h>y əvəzlənməsini daha çox şərq qrupu dialekt və şivələri üçün xarakterik hesab edir [9,86]. h>y əvəzlənməsi Muğan qrupu şivələrində də geniş yayılmış fonetik hadisələrdəndir [4,41].

Son olaraq qeyd etməliyik ki, dilimizə məxsus dialekt və şivələrdə özünü göstərən fonetik əvəzlənmələrin öyrənilməsi və tədqiqata cəlb edilməsi Azərbaycan dilçiliyi üçün aktual məsələlərdəndir. Bu tip dialektik materialların toplanılması və tədqiqata cəlb edilməsi dilçiliyin müqayisəli fonetika, türkalogiya, dil tarixi və başqa sahələrin inkişafı üçün faydalı olacaqdır.

                                             İxtisar edidilmiş kənd adıarı.

        Bö.X. - Böyük Xocavar

        Em. - Eminli                         Gə. - Gəyəçöl                   Hə. – Həsənli

        Əh. - Əhmədli                      Gü. - Güllütəpə                 Kö. - Köçəkli

        ək.k. - əksər kəndlərdə         K.A. - Köhnə Alvadı        Tk. - Təzəkənd

        Ər. - Ərkivan                        X.  - Xıl                            T.A. - Təzə Alvadı

        Hü. - Hüsnühacılı                 Xı. - Xırmandalı               Qı. – Qızılağac

 ƏDƏBİYYAT

   1. Azərbaycan dilinin Dərbənd dialekti. AMEA Nəsimi adına Diçilik İnstitutu, Bakı, “Elm”, 2009.

    2. Azərbayacan dilinin dialektoloji lüğəti. AMEA Nəsimi adına Diçilik İnstitutu, Bakı, “Şərq-Qərb”, 2007.

    3. Azərbaycan dilinin qərb qrupu dialekt və şivələri. Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası Nizami adına Dil və Ədəbiyyat İnstitutu, Bakı, “Qızıl Şərq”, 1967.

    4. Azərbaycan dilinin Muğan qrupu şivələri. Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası Nizami adına Dil və Ədəbiyyat İnstitutu, Bakı, “Qızıl Şərq”, 1955.

   5. Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti. AMEA Nəsimi adına Diçilik İnstitutu, Bakı, “Şərq-Qərb”, 2013.

   6. Məmmədov Ş. Azərbaycan dilinin Yardımlı rayonu şivələri. fil. el. nam. dis. Bakı, 2003.

   7. Naxçıvan MSSR-ın dialekt və şivələri. Nizami adına Dil və Ədəbiyyat İnstitutu, “Qızıl Şərq”,  Bakı, 1962.

   8. İslamova M. Azərbaycan dilinin Nuxa dialekti. Bakı, “Qızıl-Şərq”, 1968.

   9. Şirəliyev M. Azərbaycan dialektologiyasının əsaları. Bakı, “Şərq-Qərb”, 2008.

   Açar sözlər: şivə, sait, samit, fonetik hadisə, fonetik əvəzlənmə.

Keywords: accent, vowel, consanat, phonetic case, phonetic interchange.       

Ключевые слова: говор, гласный, согласный, фонетическое исследование, фонетическое чередование.

 

Резюме

Чередование гласных и согласных Азербайджанского языка в произношении Масаллинского района,

       В статье говорится о чередованиях гласных и согласных, которые показывают себя в произношении Азербайджанского языка Масаллинского района.        

     В статье исследуются а также фонетические чередования в диалектических произношения нашего языка, которые совраны в регионе, в том числе и в других туркоязычных диалектизмах.

Summary

Vowel and consonant interchange Azerbaijan language in Masalli region dialect.

      In article vowel and consonant interchange of Azerbaijan language are spoken that used in Masalli region dialect. In the article characteristic phonetic alternations from regions in the accents and dialects of our language are comparatively explored with the phonetic events that are in other Turkish languages and dialects

 

Rəyçi: prof.Nəriman Seyidəliyev


Rəxşanə Babazadə

XIII-XVIII ƏSRLƏR AZƏRBAYCAN YAZILI ABİDƏLƏRİNDƏ ZAMAN

BUDAQ CÜMLƏLİ TABELİ MÜRƏKKƏB CÜMLƏLƏR

Zaman budaq cümləsi baş cümlədəki hal-hərəkətin və ya hökmün zamanını bildirir və za­man zərfliyinin suallarına (nə vaxt, nə zaman, haçan, haçaq, nə vaxtdan, nə zamandan, haçandan / ha­çaq­dan, nə vaxtacan / nə vaxtadək, nə vaxta qədər, nə zamanacan / nə zamanadək / nə zamana qədər, haçanacan / haçağacan və b.k.) cavab olur. Demək olar ki, vəzifə etibarilə müasir dilimiz­dən heç bir fərqi yoxdur. Lakin baş və budaq cümlələrin qrammatik əlaqəsinə gəldikdə, burada bir sıra tarixən işlənmiş bağlayıcı və ya bağlayıcı sözlərə rast gəlirik ki, onlar bu gün artıq normal vəziyyətini itirmişdir. Keçən tarixi dövr ərzində bağlayıcı sözlər də, qarşılıq bildirənlər də fonetik dəyişikliyə uğramışdır (qaçan / xaçan > haçan, şol / ol > o, şimdi / imdi > indi, andan > ondan, şun­dan > bundan, bunca / munca > bu qədər, anca > o qədər, bərlü / bərü > bəri, kim > ki, çünkim > çünki və s.). “Müasir ədəbi dilimizdə olduğu kimi, zaman budaq cümləsinin bağlayıcı sözlə baş cümləyə bağlanan tipi “Kitabi-Dədə Qorqud”un dilində daha işləkdir. Budaq cümlə baş cümlədən əvvəl gələrək ona necə kim, qaçan, qaçan kim, ol vəqt kim bağlayıcı sözləri ilə bağlanmışdır. Müasir ədəbi dilimizdə ki ədatı ilə -sa, -sə şəkilçisi növbələşdiyi halda, dastanların dilində əksərən bağlayıcı sözdə kim ədatı, xəbərdə -sa, -sə işlənmişdir; məs.: Qaçan kim Budaq atsa, Beyrək “Əlüŋ var olsun!” dedi. Uruz atsa, “Əlüŋ var olsun!” deyirdi. Al ayğır qaçan kim yağı qoxusın alsa, ayağın yerə dögərdi, tozı gögə çıqardı.

Kim ədatının və ya -sa, -sə şəkilçisinin işlənmədiyi, növbələşdiyi hallar da mümkündür: Bayındır xanın divanına qaçan istəsə, varur-gəlürdi. Qaçan Qazan evin yağmalatsa, həlalının əlin alur, tışra çıqar, andan yağma edərdi (bağlayıcı söz + -sa, -sə şəkilçisi). Necə kim bu düşi gördüm, şundan bərü əqlim-huşum dərə bilməm (bağlayıcı söz + kim ədatı). Mərə Qılbaş, ol vəqt kim Üç, Boz oq yığnaq olsa, ol vəqt Qazan evin yağma edərdi (bağlayıcı söz + kim ədatı + -sa,-sə şəkilçisi). Son variant müasir dil baxımından arxaik sayıla bilər, artıq norma hesab olunmur” [4].

Dilçilər zaman budaq cümləsini baş və budaq cümlənin yerinə, bağlayıcı vasitələrə görə tiplərə ayırırlar. Burada isə sadəcə olaraq XIII-XVIII əsrlər ədəbi abidələrində zaman budaq cümlələrinin baş cümləyə bağlanma üsullarını sadalamağı daha əlverişli hesab edirik. 

Zaman budaq cümlələrinin baş cümləyə bağlanma üsulları:

1) Çün (çu / çü, çünki, çünkim) bağlayıcısı ilə. “Kitabi-Dədə Qorqud”un və eləcə də, orta əsr ədəbi və bədii əsərlərin dilində mühüm yer tutur. Çun və onun çu // çü şəkli bütün türk dilləri üçün eyni dərəcədə səciyyəvi deyildir. Qədim türk dili abidələrindən Orxon-Yenisey, qədim Uyğur, Şərqi Türküstan mətnlərinin dilində olmamışdır. Bu bağlayıcıların cümlə daxilində müxtəlif mənalar ifadə etdiyi dərslik və ya tədqiqat əsərlərində göstərilmişdir. XIV-XVIII əsrlərin yazı dilində işlənən bu bağlayıcılar vəzifə etibarilə dəyişməsə də, mənaca xeyli geniş olmuşdur; dilimizdə ona görə, çünki, elə ki, o vaxt ki, madam ki, ancaq, amma, kibi // kimi, tək, sanki, elə bil ki, gər // əgər, bir sözlə, demək, axırda, üçün, görə kimi qoşma, bağlayıcı, ədat, modal sözləri əvəz etmişdir. Belə bağlayıcılar ilk yazı mənbələrində zaman budaq cümlələrində də işlənmişdir. Həmin bağlayıcılarla baş cümləyə bağlanan zaman budaq cümlələri görülən və ya icra olunan işin hansı vaxtda olduğunu, baş və budaq cümlələrdə ifadə olunan eyni ana rast gəldiyini, ardıcıllığını, növbələşməni, nəticəni və s. bildirir. Belə cümlələrdə xəbərlər, əsasən şühudi keçmiş zamanda olur [11.360,361]. Bu misalları səbəb budaq cümləsi, bəzi hallarda şərt budaq cümləsi kimi də izah etmək olar, çünki “çün // çü” sözündə ilk baxışda səbəb, bəzən də şərt mənaları duyulur. Lakin bu tipli cümlələrdə çün sözünü elə ki sözü ilə əvəz etdikdə məna daha tez anlaşılır, səbəb və ya şərtdən daha çox, zaman mənası aydın olur. Bu cür səbəb çalarlı budaq cümlələrinə “səbəbli zaman” yaxud “zamanlı səbəb”, şərt çalarlı budaq cümlələrinə isə “şərtli zaman” adlarını versək, bəlkə daha uyğun olar. Nümunələr:

a) çü: “Çü sübh oldı, yerində durdı sultan, Oxudı bəylərini dərdi ol xan”, “Çü bəd fel ü əbtər dəstur aldı, Güləndamıŋ qatıŋa sürdü gəldi”, “Çü xatun oğlını gördi bu halda, Köŋül getmiş, gözi qalmış xəyalda, Şoluq saət genə gəldi sarayə, Nigarilə oturdı bir arayə” (D.Ə.H.); “Vərqəniŋ irdi çü qəbri üstinə, Endi atdan, gəldi kəndu qəsdinə” (Y.M., “Vərqa və Gülşa”); “Sürmə naz ilə çeşminni çü qıldılar siyah, Bu qara bəxtimni həm ol gün siyəhpuş etdilər” (Kişvəri); “Xurşid çü məğribinə batdı, Bəs vardı Səba yerində yatdı”, “Bu sözi çü namə guş qıldı, Sərtasər özüni puş qıldı”, “Yaşım çü irişdi həzrətinə, Ol yari-vəfalı xidmətinə, Məndən çox aŋa qılıb dualar, Kəşf etdi dua ilən sənalar” (Xətayi, “Dəhnamə”);

b) çün: XIII əsr abidəsi “Dastani-Əhməd Hərami”nin dilində: “Çün on kişi bu hali böylə gördi, Danışıq etdi, bir-biriylə oturdi”, “Həramilər çün ol odı görürlər, Danışıban ol arədə dururlar”, “Keçib ol dün yenə çün oldı gündüz, Nur ilə doldı aləm yüzü düpdüz”, “Keçi­bən ol gecə çün sübh oldı, Durub Əhməd Hərami şahə gəldi”, “Yigit çün bir-bir eşitdi sözini, Həqqə ismarladı ol dəm özini”, “Çün ol qırx kişinin qanını içdi, Yuxaru çıxdı köşk qapusun açdı”;

Yusif Məddahın XIV əsrdə (1368/69) qələmə aldığı “Vərqa və Gülşa(h)” poemasının dilin­də: “Çün Yəmən ətrafına oldı rəvan, Ol nigarıŋ ussi getdi ol zəman”, “Çün döşəkdən durı gəlirdi bular, Evdə toğmış sanasan şəms ü qəmər”, “Çün qəza gögdən enə, göz bağlanur, Ey neçə can ü köŋüllər tağlanur”, “Çün səbah oldı, Bəni-Əmriŋ gözi Qan ilə doldı, qaqıdı kəndözi. İrdi şol dəm həmlə qıldı, həmləsin Söylədi şol dəm ol Bəni-Əmrü ləin”, “Çün bu gəz növbət Bəni-Əmrə dəgir, Qıldı bir zərbilə Gülşahı əsir”, “Vərqə çün gördi atası halını, Zari qıldı dutubanı belini”, “Çün eşidər bunı bağrı qan olur, Qamçı urur atına, həmlə qılur ...”, “Çün Yəmən ətrafına oldı rəvan, Ol nigarıŋ ussi getdi ol zəman”, “Çün nəzər qıldı Məlik Əntər aŋa, Tanladı yəvlaq anı, yəvlaq dana”, “Çün vəzir atlandı, şəhrə gəldilər, Qapu yapub kilidini urdılar”, “Çün sabah oldı, Məlik Əntər gəlir, Ləşgərilə atlanır, qarşu durur”, “Çün sabah oldı, başın qaldırdı Gün”, “Çün görələr həmlə qılmadıq bizi, Ol xod bizə həmlə qıla kəndözi (şərtli)”, “Vərqə çün bunlardan eşitdi sözi, Ah qıldı, yaş ilə doldı gözi (səbəbli)”, “Çün eşitdi Vərqə ol qızıŋ sözin, Düşdi ayaqlarına sürdi yüzin”, “Getdi ol dün, çün sabah oldı yenə, Ol at irdi bir ağacıŋ dibinə”, “Vərqəniŋ Gülşah çün gördi yüzin, Əqli zail yadi qıldı kəndözin. Saldı təxtdən aşağı kəndözin, Vərqəyə qıldı fəda can ü tənin ...”, “Çün sabah oldı, ikisi durdılar, Ol hərir ətlas döşəgi dərdilər”, “Vərqə çün at üstinə olur səvar, Dedi, şaha, yar içün pərvərdigar. Şahilə, Gülşahilə əsənləşdi, Yenə gəlincə əsən qalın dedi”; XIV-XV əsrlərdə yaşayıb-yaratmış mütəfəkkir şair İmadəddin Nəsiminin dilində: “Nəsimi çün səni gördi, münəzzəh oldı aləmdə, Gözündə surəti-Rəhman, dilində zikri-Sübhandır”, “Aləmi-tövhidə çün irişdi Nəsimi, Nar ilə nur oldu vü nur nar ilə xoşdur”, “Şirin ləbiŋ meyindən çün əsridi Nəsimi, Faş oldı sirri-pünhan, şərh ü bəyan gərəkməz”, “Çün qır ü qarıŋ qiymətin mənidə bildiŋ kim nədir, Kafurə döndi qarımız, həm ənbər oldı qırımız”, “Bulmuşam çün kişvəri-fəzliŋ yedi iqlimini, Keyqubad ü Qeysər ü Cəmşid ü Fəğfur olmuşam”, “Ey Nəsimi, cənnət ü hur ol nigarıŋ vəslidir, Çün mən ol məhbubı buldum, cənnət ü hur olmuşam”, “Çün səni gördi Nəsimi, der be-avazi-bülənd: Eşq ilə mən aşinayəm, əqlilə yad olmuşam!”, “Nəsimi çün səni buldı, kəsildi cümlə varından, Qamudan sevgilim sənsən, mənim sərvi-xuramanım”;

XV əsrdə yazıb-yaratmış qaraqoyunlu hökmdar-şair Mirzə Cahanşah Həqiqinin dilində: “Çün Həqiqi gördi rüxsarı hürufi-ayətin, Afərin, səd afərin “bər süni mauha” de­di”, “Çün Həqiqi gördi ol məşuqəniŋ rüxsarını, Dövlət ü iqbalə yetdi bəxti-bidarım mənim”;

XVI əsrdə yazıb-yaratmış, Səfəvilər dövlətinin banisi hökmdar-şair Şah İsmayıl Xətayinin “Dəhnamə” poemasının dilində: “Çün gördüm anı bu səltənətdə, Eyvani-kəmali-mənzələtdə, Vəhşət ətəyini tutdı köŋlüm, Öz halətini unutdı köŋlüm”, “Çün yetdi məŋə, səlam qıldım, Öz dərdi-dilim təmam qıldım”, “Çün yeŋə bu sözi eylədim guş, Saŋ ağu şərabın eylədim nuş”, “Çün yeŋə bu sözni eylədim səm, Ah oduna can tutuşdı çün şəm”, “Çün bu xəbəri eşitdi guşim, Gəldi yerinə qərar ü huşim”, “Çün yetdi be-kuyi-kaxi-dilbər, Gördi sənəmi-fəriştəpeykər”, “Çün yetdi Səba o yar qatına, ol türki-vəfagüzar qatına, Söyləşdi, cəvabın aldı gəldi, Hər sözdə səvabın aldı, gəldi”, “Çün gün doğuşu buraxdı tələt, Mən xəstəyə yeŋə düşdi firqət”;

 XVI əsrin II yarısı – XVII əsrin əvvəllərində yaşamış Fədainin “Bəxtiyarnamə” poemasının dilində: “Bu övrət çün gördü ol pakizadı, Ətəyindən tutuban qıldı dadı” və s.;

c) çünki: “Bularıŋ dirligini çünki yıxdı, Rəvan kəndi yuxarı köşkə çıxdı” (D.Ə.H.), “Nəsimi çünki Həqqə vasil oldı, Gərək matəm tut, ey münkir, gərək sur”, “Bu tilismi çünki açdım, züləmatə nur saçdım, Bu neçə məqamı keçdim ki, bu cism ü canə gəldim” (Nəsimi).

“Vərqa və Gülşa” poemasının dilində: “Çünki bunlar bir yaşına irdilər, Ay ü günəş Taŋrı sünʻin ögdilər”, “Çünki axşam vəqt irişdi nagəhan, Təblü-asayiş uruldı ol zəman”, “Çünki eşitdi bu sözi ol ləin, Saçdı Gülşah üstinə dürri-səmin”, “Çünki keçdi gecəniŋ bir ülüşü, Əntər aydur, qanı ol bağlı kişi?”, “Vərqəyə çünki qapuyi açdılar, Vərqə tayısilə qucuşdular”, “Çünki bunlar hörmətini bitirir, Gəldi geri çadırına oturur”, “Çünki gördi övrət ol cəvahiri, Köŋül oldı Vərqədən külli bəri”, “Çünki eşitdi Məlik Möhsün anı, Biqərar oldı bu gəz yandı canı”, “Çünki gəldim bu vilayətdən yana, Qırq hərami həmlə qıldılar baŋa”, “Şimdi şahi nə assı, həm tutdığı, Çünki bən oldum yetim ü payimal”, “Ol yigitlər çünki şəhrə irdilər, Gəldilər ol qəsr öŋündə durdılar” və s.

“...Yazı yazmaq, oxumaq ögrəndilər, Çünki yeddi yaşına dəgdi bular, Verdi oğlunı silahşurə Hümam Ki, ərlik təbirin ögrənə tamam” – “Vərqa və Gülşa” poemasının dilində rast gəldiyimiz bu nümunədə ikinci cümlə arada işlənməklə ikili vəzifə daşıyır, yəni həm özündən əvvəlki, həm də özündən sonrakı cümlənin zamanını göstərir: 1. “...Yazı yazmaq, oxumaq ögrəndilər, Çünki yeddi yaşına dəgdi bular”, 2. “Çünki yeddi yaşına dəgdi bular, Verdi oğlunı silahşurə Hümam Ki, ərlik təbirin ögrənə tamam” – məqsəd budaq cümləli zaman budaq cümləsi.

ç) çünkim: “Gəldi ləşgəri ilə çünkim yaxın, Pusuya girdi, gecə qıldı axın”, “Vərqə qıldı sözini çün kim təmam, Döndi Gülşah, başladı söylər kəlam” (Y.M., “Vərqa və Gülşa”), “... Səfəri-əziməti çün kim mükəmmil oldı maŋa, İki firiştə həm ol dəm müvəkkil oldı maŋa, Hesab qılmağ içün dəftəri-həram ü həlal” (Hidayət, müxəmməs) və s. Çün və çünki bağlayıcılarının hər ikisinin iştirakı ilə düzəlmiş elə zaman budaq cümlələrinə də rast gəlinir ki, burada ardıcıl şəkildə təsvir edilən hadisələrin həm zamanı bildirilir, həm də müəyyən bir nəticəyə gəlinir. Belə cümlələrə, qeyd edilən zamanın sayına görə, fərqli bir ad vermək olar. Məsələn, “Dastani-Əhməd Hərami”nin dilində rast gəldiyimiz bir nümunəyə “ardıcıl zamanlı, nəticəli budaq cümlə” də demək olar: “Sürüb ol nabəkar çün köşkə gəldi, Həyətiŋ qapısını çünki buldı, Yenə əfsununu oxudı ürdi, Qapu açıldı, ol içəri girdi” – bu cümlədə “Yenə əfsununu oxudı ürdi” hissəsi əvvəlki hissə üçün baş cümlə sayılsa da, özündən əvvəlkilər kimi çün bağlayıcısı ilə söylənsə, sonrakı hissənin də budaq cümləsi sayıla bilər, çünki “qapı əfsun oxunub-üfləndiyi üçün və ya əfsun oxunduqdan sonra açılır”. 

Keçən zaman müddətində çun / çün bağlayıcı sözü arxaikləşmiş, çünki bağlayıcı sözü isə bağlayıcıya çevrilmişdir və müasir dilimizdə yalnız səbəb budaq cümləsini baş cümləyə bağlayır;

2) tarixən zaman budaq cümlələrinin baş cümləyə bağlanmasında iştirak edənlərdən bir qismi də ta / ta ki / ta kim bağlayıcılarıdır ki, müasir dildə işlənən elə ki, o vaxtdan ki, o vaxtacan ki bağlayıcı sözlərinə uyğun gəlir. Qeyd edək ki, ta, ta ki ədatlarında kəmiyyət çaları olduğu üçün bəzən nümunələrin kəmiyyət budaq cümləsinəmi, ya zaman budaq cümləsinəmi aid edilməli olduğuna qərar vermək çətin olur. Məsələn, “Ta nəfəs vardır qurı cismimdə fəryad eylərəm” (M.Füzuli) – misrasını iki cür açmaq olar: 1. “nə qədər nəfəsim var o qədər fəryad eylərəm” (nə qədər?); 2. “ömrümün sonuna qədər fəryad eylərəm” (nə vaxtacan?). Hadi Mirzəzadə bu nümunəni kəmiyyət budaq cümləsinə aid etmişdir [10.152]. Hətta səbəb budaq cümləsinə xidmət edən vasitə kimi də göstərmişdir: “Siz mənüm əmüm oğlinə Müslimə yarilığ qılmadınız ta zarilik ilən şəhid elədilər” (Şühədanamə) [10.151] – bizcə, bu nümunədə ta ədatı işlənməsəydi, nə səbəbə? sualını vermək olardı, lakin işləndiyi üçün nə vaxtacan? sualını vermək daha düzgün olar, yəni “şəhid edilənə qədər ona yarlıq etmədiniz”. Nümunələr:

a) ta: XIV əsrdə yaşayıb-yaratmış görkəmli şair və dövlət xadimi Qazi Bürhanəddinin dilində: “Əziz olmadı ta çaha düşmədi Yusif, Zənəxdə biz dəxi şaha əsiri-çah olalum”, “Ta ləbüŋə irmədi, bulmadı cövhər bəha, Ta dişünü görmədi, bulmadı lölö nizam”, “Ta vermədi can, irmədi cananə irənlər (məqsəd çalarlı)”, “Ta vədeyi-vəsli aramuzda keçər oldı, Hicrani-dəmindən daxı halum betər oldı (səbəbli)”, “Ta yaş dökə hicrüŋ ilə, gözümə dedim göz”;

Nəsiminin  dilində: “Ta gülüstani-irəm rüxsarıŋı can gördi, can, Bülbüli-şeyda kimi aşiq gülüstan arzular”, “Hüsnüŋüŋ vəsfini ta yazmağa əzm eyləmişəm, Qələmiŋ dili ucundan qamu sevda tökülür”, “Ta cüda düşdi Nəsimi ləbi-ləlindən onuŋ, Gözlərindən dün ü gün ləli-müsəffa tökülür”, “Ta görmüşəm cəmalını mənzurum oldı Həqq, Həqqi görən nəzər ulu mənzər degilmidir?”, “Ta üzüŋ gülzarı təqdir eylədi məndən cüda, Yandırır şövqüŋ məni, ey üzi gülnar, üştə gör!”, “Ta Nəsiminiŋ vücudun nurinə yandırdı yar, Narə düşmüşdür həsəddən neçə əğyar, üştə gör!”, “Ta məni təqdiri-Yəzdan eylədi səndən cüda, Köŋlümüŋ halı pərişan, didə giryan oldı, gəl!”, “Şirin dodağıŋ vəsfini ta söylər oldı məntiqim, Ey Misri-hüsnüŋ Yusifi, qənd ü şəkərbar olmuşam”, “Zülf ü rüxüŋ əsrarını ta Həqq məŋə kəşf eylədi, Üzündəyəm gənci-xəfi, zülfündə bərdar olmuşam”, “Lölöi-nabıŋ vəsfini ta söylər oldı məntiqim, Səmində hər siminbəriŋ lölöi-şəhvar olmuşam”, “Buldı Nəsimi ta səni zatında, şəksiz-şübhəsiz, Olmuş nəsimidən bəri, yəni ki, bizar olmuşam”, “Ta üzüŋ gördüm, nigara, ğəmdən azad olmuşam, Qulluğuŋda, padişahım, hüsnüŋə şad olmuşam”, “Ta cəmalıŋ müshəfindən oxuram “Səbʻül-məsan”, Səbʻəxanəm, hafizəm, təfsirdə ustad olmuşam”, “Qamətindən ta irağ etdi məni dövri-fələk, Həsrətiŋdən mən ğulami-sərvi-azad olmuşam”, “Ta İraqistanı gəzdim, bir müvəhhid bulmadım, Aşiqi-Misrəm yenə, müştaqi-Bəğdad olmuşam”;

Cahanşah Həqiqinin dilində (XV əsr): “Sübhi-əzəldə qıldı müəttər dimağımı, Ta əsdi dan yeli saçınıŋ mişkbarına”, “Ta şəbi-meraca əsrada rəfiq oldı saçıŋ, Qabi-qövseyniŋ bəyanın şərhi-ovədna dedi”, “Qıldı məni saçıŋ kimi aşüftə ruzigar, Badi-səbada zülfinə ta şanə düşmədi”, “Rövzeyi-rizvan müəttər oldı əz buyi-ləbəş, Ta güli-xəndanıŋ görsətdi gülzarım mənim”, “Düşdi cahana fitnə vü aşib ü ğülğülə, Ta sünbülin götürdi cəmalından ol qəmər”, “Susadı ləliŋ şərabından bu cani-təşnə dil, Ta ləbiŋ dövründə cuş etdi şəha, peymanələr”;

Hidayətin (əsli: Əfsəhəddin Hidayətullah) dilində (XV əsr): “Ta gördüm, ey sənəm, ruxi-fərxəndə falını, Can ilə söylərəm sifəti-xətt ü xalını”, “Ta yüzüŋ gördüm, şəha, ol cənnət ü cudan əl yudum”, “Nə gecəm gecədir, şaha, nə ruzum ruz, Həqq bilür, Gözümdən ta irağ oldı camali-aləməfruzuŋ” (səbəbli);

Kişvərinin dilində (XV əsr): “Surətin ta gördi, cana, xəstəxatir Kişvəri, Baxa qalmış eşigin­də surəti-divar olub”, “Ta pozulmaz rişteyi-can, yüzməzəm səndən ümid”, “Ta səni gördüm mən, ey can ü cəhanım afəti, Yüz ğəm ü dərd ü bəla gəldi maŋa hər yanədən”, “Ta xani-Nəvaidən alur çeşniyi-şer, Qul Kişvəri üşşaqara bir əhli-nəvadur”, “Saŋa qul Kişvəri ta aşiq oldu, Bərusvayi-məlamətdir, məlamət”;

Xətayinin dilində (XVI əsr): “Ta cəmalıŋ müshəfin gördüm, əya nuri-İlah, Zikri-eşqiŋ dildə daim virdi-Qurandır maŋa”, “Zərrə ikən Gün təki aləmdə məşhur olmuşam, Ta məŋə düşdi səniŋ mehri-ruxiŋdən tablər”, “Ta səniŋ zülfi-rüxüŋyi görmişəm hər sübh ü şam, Gecə-gündüz giryədən gəlməz gözümə xablər”, “Xətai ta onı gördi, özindən əl yudı külli, Onuŋ çəngali-çəngin­dən şikar olmuş göyərçindir”, “Ta cəmalıŋ nurı çeşmimdən nihan olmuş durur, Gecə-gündüz işim ah ilə fəğan olmuş durur”, “Hüsnüŋ ta görmüşəm, bir bülbüli-zar olmuşam, Çün məŋə kuyiŋ məqamı gülistan olmuş durur” (zaman b.c.li səbəb), “Pir olmuşdu cahanda firqətiŋdən, ey sənəm, Ta yüzüŋ gördi Xətai, növcəvan olmuş durur (səbəb və müqayisə çalarlı)”, “Bu Xətai yüzüŋi ta gördi, ey xubi-Xötən, Ol Xəta vü Hind elində padişah olmuş durur”, “Ta Xətai gördi ol hüsni-cəmalıŋ, ey günəş, Gör neçə aləm dilində dasitan olmuş durur”, “Ta təmamı sevmişəm, bus u kənarım yox durur”, “Ta əyağıŋ tozı tək qapuŋda məskən dutmuşam, Bu səadətdən mənim bəxtim mələkdən bac alur”, “Hilali qaşıŋı ta gördi çeşmim, Bu canım eydiŋə qurbandır, ey dust!”;

“Ta səniŋ sövdaŋa düşdüm, ey pəri, Xaniman dəşt ü biyabandır maŋa” (Həqiri); “Nəqdi-can taraci-ğəmdən saxlamaq düşvardır, Eşq ta səngi-məlamətdən həsar etməz maŋa” (M.Füzuli); “Yüzə gəldi gözlərüm mərdümləri ta ağladım, Qarə etdilər yüzümi yardən bədxahlər”, “Ta Rəhməti ağzıŋ sözini dillərə saldı, Həm sözün itirdi, həm özün əhli-dəqayiq”, “Ey pəriru, ta səŋə yüz çeşmi-giryanım dutar, Aqə-aqə Yer yüzini əşki-qəltanım dutar” (Rəhməti); “Gətirdilər salıb bir çaha möhkəm, Özü çağırdı dedi ona ol dəm: - Burada səbr qıl ta çərxi-dövran, Səni mundan çıxarıb edə sultan” (Fədai, “Bəxtiyarnamə”) və s.;

b) ta ki: “Yar bizüm ilə gör ki nə al eylədi, Ta ki yaşum qan ola, yaŋağıŋ al eylədi”, “Ta ki bir göz daxı düşə ol nəzər, Daima əflaki dəvvar isdərəm” (Qazi B.); “Bundə gəldim, uş Məlik Əntər bəni, Qıldı cəllad, ta ki, uş buldum səni” (Y.M. “Vərqa və Gülşa”); “Ta ki mən əzmi-dilaram eylədim, Tərki-fikri-səbr ü aram eylədim, Bivəfa sövdaları xam eylədim, özümi aləmdə niknam eylədim” (Həqiqi); “Ta ki gülünüŋ vəslinə irişməyə hər əl, Çevrəsi anıŋ həmişə xar ilə xoşdur”, “Qənd ü nəbat ü şəkkəriŋ ləzzətini unutmuşam, Ta ki bənimlə ləbləriŋ naz ü itab içindədir”, “Ta ki sən getdiŋ, mən oldum dərdiməndi-müstəmənd, Dərdimə görklü cəmalıŋ, cana, dərman oldu, gəl!” (Nəsimi); “Dinləgilən, der indi əğyar, Hidayət sözini, Ta ki, sən söz ilə söz başladıŋ, ol dutdu qulağ” (Hidayət), “Ta ki geydiŋ ey xətti-reyhan qəbayi-süsəni, Sünbili-zülfiŋ utandırdı çəməndə süsəni”, “Dami-ğəmdən bulmadım bir dəm Hidayətin xilas, Ta ki gördüm hər nəzər, ey ənbərin keysusini” (Hidayət); “Ta ki boldum aşina bu arizi güllər bilə, Nalə vü əfğandur işim zari-bülbüllər bilə”, “Özgə həva vü özgə həvəs məndə qalmadı, Ey sərvinaz, ta ki həvadarunam sənüŋ” (Kişvəri); “Ta ki səndən mən bəid oldum, bəid, Həmdəm ü həmraz hicrandır maŋa”, “Uğradı ta ki səŋə bir gülüzar, Məndə hərgiz qoymadı səbr ü qərar” (Həqiri); “Taki sən getdiŋ yanımdan, ey dilaramım mənim, Haləti-vəsliŋ köŋüldə pasiban qaldı maŋa”, “Taki səndən ayrı düşdi bu Xətai xəstədil, Buyi-muyiŋ müşk ilə ənbərfişan qaldı maŋa”, “Ta ki səndən ayrı düşdüm, xəstəyəm, halım xərab”, “Ta ki gəldi, ey sənəm, eşqiŋ xəyalı başimə, Dünyə vü uqbə ğəmindən keçdim ü oldum ləvənd”, “Ta ki görmədi gözüm səni, ey sərvboylu yar, Sənsiz həmişə gözlərimə cu gəlür, gedər”, “Ta ki dərdiŋdən olubdur yürəgim səd parələr, Tiği-eşqiŋ yürəyimni səd həzaran parələr”, “Ey Günəş, hüsniŋ xəyalı ta ki köŋlümdən keçər, Qanlu yaşım nəm təki dolmuşdur andan sərbəsər”, “Taki səndən düşəli ayrı, əya, ruhi-rəvan, Gözümüŋ yaşı mənim qətreyi-baran kimidir” (Xətayi), “Taki qılasan gədanı məhrum, Gəlmə dəxi yanıma, yeri var!” (Xətayi, “Dəhnamə”); “Ta ki xəbər gəldi xublar şuxundan, Əl çəkdim cəhanıŋ var ü yoxundan” (Vidadi); Canlı danışıq dilinə üstünlük verən XVIII əsr şairi M.P.Vaqifin dilində də bu bağlayıcı söz geniş yer tutur: “Yaxa açıb ta ki sinə göstərdin, Sərasər bağrımı qana döndərdin”, “Ta ki məni gördü ol qəlbi qara, Çəkdi yaşmağını o gül rüxsara, Döndərdi üzünü, tutdu divara, Sanasan ki, yoxdur insan evində”, “Ta ki gördüm yanağının mən rəngin, Düşmüşəm bir oda, közə, Fatimə!”, “Nə qədər ki, yüzə yetirsə yaşı, Ta ki həkdən düşə, titrəyə başı, Genə can almağa gözilə qaşı, Qəmzəsinin heç cəlladı əksilməz” (zaman b. c.-li qarşılaşdırma b.c.), “Vaqifəm, yarıdım dosta, düşmənə, Ta ki cünun oldum yetişdim sənə”, “Ta düşdü mənim başimə sevdası bu zülfün, Zəncir ilə divanələrin çəkdi səfinə”, “Ta ki gördüm camalının şöləsin, Əridi bağrımda tamam yağ, gəlin”, “Ta ki səni gördüm, mum tək əridim”, “Ta ki gördüm, heyran oldum mən sənə”, “Taci-zərdən ta ki ayrıldı dimaği-pürqurur, Payimal oldu təpiklərdə səri-sərdarə bax!” və s.;

c) ta kim: “İçdi Həqiqi əzəl xəmrəni əz cami-eşq, Ta kim, irişdi ləbiŋ badeyi-gülnarına” (Həqiqi); “Ta kim ol məhbubi-diliŋ ləli cami-badədir, Rəhni-meyxanə həzaran xirqə vü səccadədir”, “Canımıŋ canı vüsalıŋdır, vüsalıŋdan anı Ta kim ayırdı fələk, biçarə bican oldı, gəl!” (Nəsimi); “Ta kim, ol zəncirə düşdi, ol dəlüdən əl yudum” (Hidayət); “Ta kim ol xurşidrux getdi gözümdən su təki, Göz yaşım onuŋ üzündən aşina qaldı maŋa”, “Köŋül ta kim ğəmiŋdən aşinadır, Qərar ü səbrdən mütləq cüdadır”, “Ta kim, ol ahu gözüŋ mülki-Xötəndən bac alur, Şol humayun zülfiŋiz fəğfuri-Çindən tac alur” (Xətayi), “Mən tutmuş idim du çeşmi bər rah, Ta kim, gələ əz təriqi-dərgah” (Xətayi, “Dəhnamə”).

 Zaman budaq cümləsi + zaman budaq cümləsi = “paralel zamanlı, səbəb-nəticəli tabeli mürəkkəb cümlə”: “Həqq ta ki yar oldı məŋə, sər ta qədəm yar olmuşam, Ta görmüşəm didarını, müştaqi-didar olmuşam” (Nəsimi).                                    

ta ilə ki bağlayıcısı arasına sözlər girir: “Ta xəbər olunca ki bu nə çəri, Basdılar ğafil on iki bin əri” (Y.M. “Vərqa və Gülşa”). Bəzən ta ilə kim / ki bağlayıcısının yer dəyişdirdiyi, başqa deyişlə, ki bağlayıcısının ta ədatından əvvəl işləndiyi hallar da olur. Məsələn, “Hicrdən çoq da məlul olma, köŋül, səbr eylə kim ta Bu qaranqu gecəniŋ əlbəttə bir məhtabı var” (Rəhməti), “Təcəllidən ki, ta açdın niqabı, Həbibiŋ tələtidir mahi-xavər” (Nəsimi).

Qeyd etmək lazımdır ki, abidələrin dilində ta / ta ki bağlayıcısı həm də məqsəd budaq cümləli tabeli mürəkkəb cümlələrin qurulmasında iştirak etmişdir.

3) Qaçan / qaçan ki / qaçan kim: “Yoxsul u bay ilə aparur başa xalını, İlla qaçan ki səni görür isə, bayilə”, “Müşk saçın qaçan ki dağıda yar, Salalum udi oda, çox deyəlüm”, “Ləli şərabı gərçi bəkam olmadı baŋa, Məst oluram, qaçan ki gözini xumar edər” (Qazi B.); “Oturdu ol gecə bunlar danışdı, qaçan kim dünün iki bəxşi keçdi”, “Qaçan kim qızı gördi, döndi getdi, Yenə yoldaşları qatına yetdi”, “Qaçan kim ol döşək vaxtı olurdı, Donanırdı ol işə qız gəlirdi”, “Hərami ol bağı qaçan ki gördi, Enib atdan, gəlib içəri girdi. Buluşdu bağban ilə görüşdi, Biri-birisiniŋ halın soruşdı”, “Qaçan kim dadını aldı Güləndam, Güləfrux şaha gəldi ol dilaram” (D.Ə.H.); “Qaçan ki sünbüli-zülfüŋ niqabı ayə düşər, Qəmər səhabə girər, afitabə sayə düşər” (Nəsimi); “Edər aqilləri məcnun Bəsiri, Qaçan kim, eşq dər­sin edə təkrar” (Bəsiri, XV-XVI əsrlər), “Qamu şahmat olur şaha fərəs filiylə fərzin sür, Qaçan kim baydaqi-xaliŋ ruxuŋ nətində şah eylər” (Həbibi, XV-XVI əsrlər), “Düşməniŋ məğlub olub daim zəfər bilməz nədir, Sən qaçan kim əfv qılsan, ol sanur onu zəfər” (nə zaman? / nəyi?) (Füzuli, qəsidə) və s.

Xətayinin dilində xaçan ki: “Başdan-ayağa bəndə Xətai xətalıdur, Zahid, xaçan ki, xubları sevmək günah ola”. “Qaçan yoldaşları qızı gördilər, Qamusi qorxubən candan keçdilər” (D.Ə.H.), “Bən qaçan görsəm səni kəndümi əsla bilməzəm, Bəxtiyar olduğumiçün ixtiyar olmaz baŋa” (Hamidi), “Əfsanə satar aşiqə əfsun ilə vaiz, Aşiq qaçan ol qissə vü əfsanəyə uğrar” (Nəsimi), “İki aləmdə məqsudum vüsaliŋə irişməkdir, Zəmirim, niyyətim oldur, qaçan fal açaram sənsiz” (Nəsimi) – “Yalnız bağlayıcı sözlə baş cümləyə bağlanan belə budaq cümlələr həm ilkindir, həm də son nəticədir, yəni bu ilk forma tədricən ədat və şəkilçi ilə zənginləşsə də, son nəticədə tədricən onlardan xilas olub yüngülləşməkdədir. Bu son nəticə tələffüz vaxtına qənaətlə əlaqədardır və budaq cümlənin baş cümləyə həm də intonasiyanın köməyi ilə bağlanmasından irəli gəlir” [4. 84].

Bəzən qaçan sözü ilə ki ədatı arasına başqa sözlər daxil olmuşdur: “Qaçan xurşid ki məşriqdən göründi, Ulu dağlar qamu nur tac urundi” (D.Ə.H.), “Ağzıŋ əsrarinə əndişə qaçan vaqif ola Ki, üqul əhli oŋa nükteyi-pünhan dedilər” (Nəsimi) – “Bu hal hələ ədatın bağlayıcı sözlə tam qovuşmadığını göstərir” [4.84].

4) müasir dilimizdə olduğu kimi, sadəcə olaraq, kim // ki bağlayıcıları və ya ədatı ilə: “Söyləşir idi ki bu sözi bular, Ol təbəqli cövhəri gətirdilər” (Y.M. “Vərqa və Gülşa”), “Ləbiŋi canlara sordum ki, nədir əsli deyü, Ruhi-qüdsi dəminə nuri-mütəhhər dedilər” (Nəsimi), “Düşməniŋ adını aşiqlərə sordum ki, nədir, Eşidən cümlə “nə kafər, nə müsəlman” dedilər” (Nəsimi).  XVII əsr şairi Fədainin dilində kim / ki bağlayıcısı çox sıx işlənir, hətta bəzən yersiz belə görünür, məs.: “Bu hal ilə gedərkən ol diləfkar, Kim uğradı ona bir neçə xunxar” (Fədai, “Bəxtiyarnamə”) [15.35] – bu nümunədə sırf kim bağlayıcısı işləndiyinə görə onu tabeli mürəkkəb cümlə hesab edirik, əks halda feli bağlama tərkibli sadə cümlədir.  Kim / ki bağlayıcısı çoxfunksiyalıdır, yəni budaq cümlənin hər növünə xidmət edir. “Ki bağlayıcısı qayda üzrə “baş cümlə + budaq cümlə” quruluşlu tabeli mürəkkəb cümlələrə xidmət edir. Zaman budaq cümləsi yeganə budaq cümlə növüdür ki, budaq cümlənin hər iki pozisiyasında ki bağlayıcısından istifadə olunur” [2.81]. “Ki ədatı ilə baş cümləyə bağlanan zaman budaq cümlələrində şərt və səbəb çaları da olur. Məs.: Ağ əlin ki dəyər o müşki-naba, Bənzər bulut içrə girən mahtaba (Vaqif) – misralarında “ağ əlin ki dəyər” sözlərini “ağ əlin dəyəndə”, “ağ əlin dəydiyi üçün” və ya “ağ əlin dəysə” kimi də düşünmək olar” [4.85].

5) Hər sübh ki // Hər gün ki: “Hər sübh ki, xurşidsifət qaldıra baş, Bəzmin bəzəyib gəzdirə ta şam qədəh” (Füzuli, rübai), “Mah hər gün ki, kəmalə yetə, nöqsanə düşər” (M.P.Vaqif);

6) Hər an ki: “Hər an ki bilmədi yarıŋ ğəmini eyni-səfa, Müyəssər olmadı ol cahilə kifayəti-eşq” (Həqiqi);

7) Hər an bağlayıcı sözü + şərt şəkilçisi: “Məlalət çəkməzəm hərgiz ki, hicran bərkəmal olsa, Hər an (=haçan) nəsnə kəmal olsa, fələk anı zəval eylər” (Nəsimi);

8) Hər nə çaq bağlayıcı sözü + şərt şəkilçisi: “Mən səniŋlə söyləşəndə gər zimistan, gər bahar, Hər nə çaq görsəm səni, aləm gülistandır maŋa” (Xətayi);

9) Hər qaçan ki: “Vəsfiŋdə hər qaçan ki Nəsimi açar ağız, Cövhər ləbindən axar ü gövhər nisar eylər” (Nəsimi);

10) Hər xaçan bağlayıcı sözü + -a /: “Xətti-səbziŋ hər xaçan ol ləli-xəndandan çıxa, Hər yana seylabi-xuniŋ çeşmi-giryandan çıxa” (Hidayət);

11) Hər qaçan bağlayıcı sözü + -sa / -sə: “Hər qaçan bir busə etsə can ləbiŋdən iltimas, Bağrımı xunxarə ğəmzəŋ edər ol dəmdə dunim” (Həbibi), “Hər qaçan badi-səhər dəprətsə müşkin zülfini, Xatirim olur pərişan, başuma sevda gəlür” (Həbibi);

12) Hər zaman kim: “Hər zaman kim qarşuma ol dilbəri-məhru gəlür, Canimə bir od düşür, bu dilimə yahu gəlür” (Xətayi);  

13) isə, -sa, -sə (şühudi keçmiş zamanlı feillə): “Surətiŋ vəsfini sordum isə hər taifədən, Məniniŋ güzgüsü vü surəti-rəhman dedilər”, “Bir qılıŋ qiymətini hər kimə sordumsa, oŋa Gənci-Qarun ilə miŋ mülki-Süleyman dedilər” (Nəsimi);

14) Necə, necə ki // neçə, neçə ki(m) (nə qədər ki mənasında): “Səniŋ tərkiŋi qılmaz bu Nəsimi, Necə ki bu qəfəsdə bir nəfəs var”, “Müshəfi-hüsnüŋ həqqiçün, ey dilaramım mənim, Neçə kim bu təndə canım var, səndən dönməzəm” (Nəsimi).

Qeyd edək ki, nə qədər (ki) bağlayıcı sözü ilə formalaşan zaman budaq cümləsinə hələlik rast gəlmədik. Belə düşünmək olar ki, zaman budaq cümləsini baş cümləyə bağlayan vasitə kimi digərlərindən daha yenidir.  

15) Necə kim // Hər necə kim bağlayıcı sözü ilə (elə ki mənasında): “Səndən necə kim, can ayru düşdi, Tən ya çürüdi, ya sayru düşdi” (Xətayi, “Dəhnamə”), “Zülfüŋlə rüxüŋ, hər necə kim, Müshəfə baxdım, Gördüm ikilik surələri Nur ü Düxandır” (Nəsimi), “Yengi aydır heyəti, əmma yeŋi aylar kimi Bədr olmaz, necə kim, göy üzrə sərgərdan gəzər” (Füzuli, qəsidə);

16) Netəkim: Netəkim ol gecə olurdu halət, Qız ilə olur idi ol hekayət (D.Ə.H.); “Amansız firqətiŋ hər dəm bu viran köŋlümüŋ şəhrin Əsasi-rəsmini yıxar, netəkim yaparam sənsiz”, “Vüslətiŋ maŋa müyəssər olmadı, Netə kim, bu yolda çəkdim çox əmək”, “Gözlərimiŋ bəhrinə ğərq olmuşam, Netə kim, seyr eylərəm misli-səmək” (Nəsimi);

17) Andan ki, andan bəri / andan bərü ki: “Zülfi kibi müşkin ilə uğramadı yolum, Andan bərü ki, bən əlümi aqına sundum” (Qazi B.), “Andan bəri kim, eynimiz ol üzüŋü gördi, Bir mu ilə asıldı canım, qıldı məəlləq” (Nəsimi); 

18) Şundan, şundan bəri: “Şundan bərü ki cadu gözün çavın eşitdüm, Əsrük yatıban, oyanmağı hər dəm iş etdüm” (Qazi B.);

19) Şol dəm ki // Ol dəm ki // Şol ləhzə // Şol nəfəs: Şol dəm ki ğəmzəŋ oxı qıldı dili nişanə, Qan axar oldı gözdən bir qətrə ab gəlməz (Qazi B.), “Ol dəm ki sən nuş edəsən cami-sifayi Cəm kimi, Ləliŋə cam irdügünə bağrım kəbab olur, şəha” (Həbibi), “Ol dəm ki, üzüŋ görmüşəm, yüz yerdə səcdə qılmışam, İman şəhadət etmişəm, andan müsəlman olmuşam” (Nəsimi), Ol dəm ki bu xakidanə düşdü, Halını bilib fəğanə düşdi (Füzuli), “Ol dəm ki mən ol cəmalı gördüm, özümdən özümni xali gördüm”, “Ol dəm ki mən ol pəriyə baxdım, Can ü dilimi ocağə yaxdım”, “Ol dəm ki yüzini gördüm anıŋ, Qalmadı dəxi qərarı canıŋ” (Xətayi, “Dəhnamə”);

Ki + ol dəm: “A şəmsəddini-canpərvər, titirər gög, qamu əxtər, Həbibi eşqiŋ odundan kʼol dəm dərd ilə ah eylər” (Həbibi).  Şol zaman ki // Şol zamanda kim // Ol zamandan kim // Şu dəmdən kim: “Nitqiŋ utandırır mələgi şol zamanda kim, Ləliŋ hədisə başlar ü gövhərfəşan olur” (Nəsimi); “Şol zaman ki bətni-ümmdə nütfeyi-mədfun idik, əmri-bari ilə anda pərdeyi-pürxun idik”, “Şu dəmdən kim sənin gördüm cəmalın, Giriftar olmuşam yüz min bəlayə”, “Canımı qurban qılardım yoluna ol dilbəriŋ, Ol zamandan kim, deyərlər ol büti-məhru gəlür” (Xətayi);

Vaqifin dilində ol gün ki // ol gündə ki + -a // ol zaman ki // o zaman ki bağlayıcı sözləri ilə: “Surətini çəkdi ol gün ki nəqqaş, Cəmalını qıldı hər gözəldən baş, Cəbininə qoydu bir müqəvvəs qaş, Siyah kirpiyini xəncər eylədi”, “Mən canımı qurban saŋa demişəm, Ol zaman ki, oldu qal ü bəla, qız”, “O zaman ki, aşnalığı tərk etdik, Cüda düşdük, xeyli ciyər bərkitdik, Aralıqdan könül quşun ürkütdük, Bir-birilə qonuşmadıq ayrıldıq!”, “Ol gündə ki, həngaməyi-məhşər ola, Vaqif, Tut daməni-mövla, Fəryadrəsin Heydəri-səfdər ola, Vaqif, Xof eyləmə əsla!” (müstəzad), – bu nümunədə ol gündə ki bağlayıcı sözü eyni zamanda ardıcıl ifadə edilmiş iki budaq cümləyə xidmət edir (1. Həngameyi-məhşər ola və 2. Fəryadrəsin Heydəri-səfdər ola); belə ki, sonrakı cümlədə təkrarlanmasa da, təsəvvür edilir. Digər tərəfdən, bağlayıcı sözlə birlikdə işlənən -a göstəricisi budaq cümləyə şərt çaları qatdığından, bu cümləyə “şərtli zaman budaq cümləsi” də demək olar.  “Ol gün ki, dövlətə şəmi Hidayət, Eşitsən sözüm, ey şəm Hidayət” (Hidayət) – bu misraların mənası anlaşılmasa da, bağlayıcı sözə əsasən zaman budaq cümləsi olduğu qənaətinə gəlinir. Baş cümlədə ol gün qəlib sözü işlənir: “Xəbərdar ola Xatuni qiyamət, Əlindən eylərəm ol gün şikayət” (Fədai, “Bəxtiyarnamə”) [15.38], – güman ki, budaq cümlənin yerində olan hissə “Xəbərdar ol, a Xatun, qiyamət” kimi oxunmalıdır. Belə olduqda baş cümlədəki qəlib sözün mahiyyəti aydın olur.

20) Şimdi ki: “Yar kənarə gəlicək, bən çü miyanə gəlmişəm, Şimdi ki, irdi fürqəti, dərd ilə canə gəlmişəm (nə zaman?)” (Qazi B.),

21) Hali // Haliya – ərəb mənşəli söz olub indi, indiki halda, indi ki ... mənalarında işlənib: “Haliya, zəngi eşitdi bu sözi, Ahi qıldı, yaş ilə toldı gözi (nə zaman?/ səbəbli)” (Y.M. “Vərqa və Gülşa(h)”), “Vərqə hali işbu sözi söylədi, Ağladı Gülşah fəryad eylədi” (Y.M. “Vərqa və Gülşa(h)”),

22) Məgər: “Məgər bir gün göründi şəhri-Bağdad, Gedərdi qayğısın, köŋül oldı şad (nə zaman? / səbəbli)” (D.Ə.H.), “Məgər xadimləri bir dayə gördi, Xəbər ol dəmdə Güləndamə verdi (nə zaman?)” (D.Ə.H.), “Məgər qapıçılar anı görürlər, Şoluqdəm xatuna xəbər verürlər (nə zaman?)” (D.Ə.H.), “Güləndam yüzüni çünkim açardı, Sarayıŋ içinə şölə saçardı (nə zaman? / səbəb-nəticə)” (D.Ə.H.), “Ol iki eşq əsrüki sözin məgər, Dedilər sultanə çün bildi xəbər, Gəldi Gülşahiŋ qatinə kəndözi... (nə zaman?)” (Y.M. “Vərqa və Gülşa(h)”), “Pabusinə yetdiŋ məgər, ey Kişvəri, bir gün (nə zaman?/ şərt çalarlı) Kim, xaki-təniŋ bolsa ayağ altına mədum” (Kişvəri),

23) Gər // Əgər: “Dastani-Əhməd Hərami”nin dilində: “Gər əfsun oxuyub bir gəz ürəydi, Oluq dəm ayı gögdən endirəydi (nə zaman? / şərtli)” (D.Ə.H.),– qrammatika kitablarında belə cümlələr şərt budaq cümləli tabeli mürəkkəb cümlə kimi qeyd edilir və buraya “Əgər hazırramasa, onda boynını vurduracaqam” (8.188) cümləsini də aid edirlər. Hansıki həmin kitabda “Necə ağlamayım, haçan doqquz canavar bircə inəyimi və bircə atımı parçaladı”, “Haçan axçanı (pulunu) gətirsən, onda çörək alıb gedərsən”, “Ova haçan getsən, mənə də de” (8.191-192) kimi cümlələr zaman budaq cümləsinə nümunə kimi göstərilir.  Düşü­nürəm ki, adətən şərt budaq cümləsini formalaşdıran bu bağlayıcının baş cümlədə qarşılığı onda, o zaman, oluq dəm kimi sözlər olduqda cümlənin ümumi mənasında zaman anlayışı da güclənir. Belə cümlələrdə hər iki məna (şərt və zaman) eyni qüvvətdə olduğu üçün onlara “şərtli zaman budaq cümləsi” və ya “zamanlı şərt budaq cümləsi” də demək olar.

Nəsiminin yaradıcılığında rast gəldiyimiz “Xızr əgər zülmatə vardı, istədi abi-həyat, Mən dodağıŋ çeşməsində abi-heyvan bulmuşam” – beyti də maraq doğurur. Belə ki, bu nümunə bütövlükdə qarşılaşdırma budaq cümləli tabeli mürəkkəb cümlə olsa da, əgər bağlayıcısını zaman budaq cümləsinə xidmət edən vasitə kimi də düşünmək olur: Xızr zülmatə varanda (nə zaman?) abi-həyat istədisə, Mən abi-heyvanı dodağının çeşməsində bulmuşam, və ya Xızr zülmatə varanda abi-həyatı istədi, mən isə dodağının çeşməsində abi-heyvan bulmuşam (zaman budaq cümləli qarşılaşdırma budaq cümləsi).

24) Bir cür zaman budaq cümləsi də vardır ki, baş cümləyə -mı (-mi, -mu, -mü) ədatı ilə bağlanır. Məsələn: “Sorma dedinmi ağzınıŋ xəbərin, Hər işim mənim müəmmadır (nə zamandan?/ səbəb-nəticəli)” (Hidayət).

Bu ədat mübtəda, tamamlıq və təyin budaq cümlələrinin bağlayıcılı variantında işlənib komponentlər arasındakı bağı daha da qüvvətləndirir. Müasir dilimizdə ədatı ilə daha çox zaman budaq cümlələri qurulur. Bu ədat ilə komponentləri bağlanan zaman budaq cümləsinin tərəfləri arasında müxtəlif zaman uyuşmaları olur. Bəzən bu ədatla qurulan zaman budaq cümləsi zahirən tamamlıq budaq cümləsinə oxşayır. Məsələn: Adam gəldimi, mənə xəbər ver. Bəzən də ədatı ilə qurulmuş cümlədə şərt və zaman əlaməti diferensiallaşmamış (başqalaşmamış) şəkildə özünü göstərir. Məsələn: Ağban evim şundan keçmiş gördünmü, degil maŋa (KDQ). Bu cümlədəki mı ədatının funksiyasını müasir dilimizdə sa / sə şəkilçisi daşıyır (5.77-78).

25) bunca ... ki / munca ... kim / anca / anca kim. Zaman budaq cümləsinə xidmət edən ança ki bağlayıcı sözünə qədim türk abidələrində, XVI əsrə aid qıpçaq dilində olan sənəd­lərdə rast gəlinir (8.183). Müasir dilimizdə işlətdiyimiz neçə ki, nə qədər ki, o vaxta qədər ki bağlayıcı sözlərinə yaxın məqamda bunca ... ki / munca ... kim / anca kim bağla­yıcı sözlərinə, hələlik əsasən Nəsiminin dilində rast gəldik: “Hüsn içində görməmiş mislin fə­lək, Bunca dövrani ki, dövran eyləmiş (neçə müddət?)”, “Dəldi şol ğəmzəŋ səhamı, canı­ma kar etdi uş! Munca fürqət kim (neçə müddət?/ haçandan?), maŋa bu çərxi-ğəddar etdi uş!”, “Müshəfi-hüsnüŋ həqqiçün, ey dilaramım mənim, Anca kim bu təndə canım var, səndən dönməzəm”. 

26) hər nə qədər kim bağlayıcı sözü ilə: “Yandığımız yar içün gizlü degil, mən dəxi Hər nə qədər kim, anıŋ köŋli dilər, yanaram” (nə vaxtacan? / kəmiyyət anlayışlı) (Nəsimi);

27) Şu dənli kim bağlayıcı sözü ilə: “Dünüŋ yarısına dəgin oturdı, Şu dənli kim, qamu xəlqi yaturdı” (D.Ə.H.) – bu nümunədə o vaxta qədər ki mənasında işlənib, nə qədər? / nə vaxtacan? suallarına cavab verən bağlayıcı söz, adətən dərəcə, kəmiyyət mənalarını ifadə etmək üçün işlənir. Zaman budaq cümləsinə xidmət edən vasitə kimi hələlik təkcə bu nümunəyə rast gəlmişəm.

28) Ol qədər bağlayıcı sözü ilə: “Olaydıq ol qədər dünyada zində, Onu görəydik biz belə gündə, Gedəydi gözümüzdən işbu qeyqu ...” (nə qədər? nə vaxta qədər? / məqsədli) (Fədai, “Bəxtiyarnamə”);

29) Eylə kim bağlayıcı sözü ilə: “Eylə kim ədlüŋ zərər rəsmin götürdi mülkdən, Ehtiyat üçün gərəkməz kimsəyə divar ü dər” (nə vaxtdan? / səbəb-nəticəli) (Füzuli, qəsidə), “Eylə ki görər məni, yaylıq çəkər rüxsarinə, Bir zaman qoymaz tamaşa eyləyim didarinə” (M.P.Vaqif, müxəmməs); 

30) Bir gün ki:  “Bir gün ki, dey əlamətin etmişdi aşikar, Tutmuşdı üz füsürdəliyə təbi-ruzigar” (nə zaman?) (Füzuli, qəsidə);

31) Onda kim: “Hal müşkildir onda kim, bir ola Sahibi-hökm ü sahibi-dəva” (nə zaman? / şərtli) (Füzuli, qəsidə);

32) intonasiya ilə: “Bülbül üŋün eşitdi, ğövğayə çəkər bu dil (nə zaman?), Gül qoxusunı aldı, səhrayə çəkər bu dil (nə zaman? / nəticə çalarlı)” (Qazi B.), “Zülfi yeli qoxusun eşitdim, Aldum başum ol diyarə düşdüm (nə zaman?)” (Qazi B.), “Səniŋ ədlini, insafın eşitdim, Göŋüldə mehrini canda iş etdim (nə zaman?/nəticə)” (D.Ə.H.), “Gördilər oldı Məlik Əntər əsir, Təbli-asayiş uruŋ, dedi vəzir (nə zaman?/ tamamlıq budaq cümləli)” (Y.M. “Vərqa və Gülşa(h)”), “Gördilər öldi bulardan üç kişi, Dedilər kim, səhl görməmək bu işi (ikiqat tamamlıq b.c.-li zaman b.c.)” (Y.M. “Vərqa və Gülşa(h)”), “Diləridi (ki) ah edə ol xub nigar, Vərqə ağzını dutdı dedi, zinhar! (nə zaman? / tamamlıq b.c.-li zaman)” (Y.M. “Vərqa və Gülşa(h)”), “Tərk evində sən əgər həmçü Nəsimi olasan, Bir gün ola (ki) deyəsən, cübbə vü dəstar nədir? (nə zaman? / tamamlıq budaq cümləli şərtli zaman budaq cümləsi)” (Nəsimi), “Sordum ərvahə üzüŋ vəsfini hərfən-hərfa, Kimsəniŋ şərhinə gəlməz bu güli-tər, dedilər” (tamamlıq budaq cümləli zaman budaq cümləsi) (Nəsimi), “Gördi tupi-ğəbğəbi-simini çövkan zülfüni, Tifl ruhim, neyləyim, ol tup ü çövkan arzular” [elə ki gördü / ta ki gördü / görəndən bəri] (Nəsimi), “Çarəyi-behbudimi sordum müalicdən, dedi: “Dərd dərdi-eşqdir, mümkin degil sıhhət saŋa” (tamamlıq budaq cümləli zaman budaq cümləsi) (Füzuli), “Gördüm səni, əldən ixtiyarım getdi, Baxdım üzüŋə, səbr ü qərarım getdi, Xak oldum ü hər yana qubarım getdi, Əlqissə, qapıŋda etibarım getdi” (Füzuli, rübai), – bu nümunələrdə elə ki, nə zaman ki bağlayıcı sözləri, yaxud sadəcə ki bağlayıcısı işlənməsə də onları təsəvvür edə bilirik. Məsələn, “Elə ki / nə zaman ki bülbül üŋün eşitdi, ğövğayə çəkər bu dil”,  “Elə ki / nə zaman ki gül qoxusunı aldı, səhrayə çəkər bu dil”.  

Bir sıra nümunələr vardır ki, onlarda zaman budaq cümləsinə xidmət edən bağlayıcı və ya qəlib sözlər iştirak etsə də onlara dürüst sual vermək olmur, dolayısı ilə, onları budaq cümlənin hansı növünə aid etməli olduğumuza qərar verə bilmirik. Buna bəzi hallarda durğu işarələrindən düzgün istifadə edilməməsi də səbəb olur. Nümunələr: “Çün dersəm müxalifət qılısar, Busə gərəkmi dersə, yox deyəlüm (nə zaman? / şərtli)” (Qazi B.). “Ta canumi irürəm ayağı qübarına, Badi-səbayilə oluram həm elan, bəgüm (nə zaman?/ məqsədli)” (Qazi B.), “Bülbül gərək ağlaya sabaha dəkin, anca Ki, düşə həyadan gəlinüŋ üsdinə şəbnəm (nə dərəcədə? + nə vaxtacan?)” (Qazi B.), “Çün qocala adəmi, aŋa gərəkdür tayaq (nə üçün? / nə zaman? / nəticə?)” (Qazi B.), “Dastani-Əhməd Hərami”nin dilində: “Gər əfsun oxuyub bir gəz ürəydi, Oluq dəm ayı gögdən endirəydi (nə zaman? / şərtli)” (D.Ə.H.), “Ol nigarıŋ qıldı ardınca nəzər Kim, görünməz oldı yarından əsər (haçanacan? / təyinli)” (Y.M. “Vərqa və Gülşa(h)”), “Yeddi yüz yetmiş yilindədür bu dəm Kim, bunuŋ tarixinə vurdum qədəm (nə zaman? /təyinli)” (Y.M. “Vərqa və Gülşa(h)”); “Çu cövhər dür saçam ol dəm gözümdən (nə zaman?// şərtli zaman), Xəyaliŋ lütf edüb mehman olursa” (qəsidə, Həbibi), “Səadət bulur ol dəm nəhsi-əkbər (nə zaman? / şərtli), Qapuŋda, ey Günəş, dərban olursa” (qəsidə, Həbibi), “Dilbəra, sən hüsnüŋə mən eyləmə mən aşiqi, Qanda kim bir gül bitər, bülbül qırağından gəlir (harda ki? Ya haçan ki?)” (Nəsimi), “Zalım olduŋ, zülm əkərsən yeŋə kəndi tarlana, Zalımıŋ zülm ü şərrindən tarlada üsyan bitər” (1. Elə ki zalım oldun / olanda; 2. əgər zalım olsan) (Nəsimi), “Yar ilə çün ki yar olduŋ, Nəsimi, Nə ğəm, gər xəlqi-aləm olsa əğyar (ikiqat şərt? / nə zaman?)” (Nəsimi), “Ləbləriniŋ şərbətindən bir qədəh suŋ, saqiya, (haçan ki / elə ki?) Ləliŋi içdi Nəsimi, hər zaman bir ku tutar” (Nəsimi), “Həqqiŋ əsrarını bən anda (haçan? Ya harda?) gördüm Ki, Musa söylər idi bər-səri-Tur” (Nəsimi), “Kəbə üzüŋdür, ey sənəm, üzüŋədir sücudumuz, Ta ki görə bu səcdəyi, narə yana həsu­dumuz (nə zaman?/ səbəbli? / məqsəd?)” (Nəsimi), “Girdi Hərəmi-Kəbəyi-təhqiqə Nəsimi, Hənnanə təvaf eylər ü Mənnanəyə uğrar” (nəticə çalarlı, nə zaman?: “Elə ki hərəmi-Kəbəyi-təhqiqə girdi” – intonasiya ilə düzələnə aid etmək olarmı? /) (Nəsimi), “Riyayi-zöhd ü təqvadən kəsildim çün bəqa buldum, Sözüm sirri-ənəlhəqdir, fəna darində mənsurəm” (1. Bəqa bulduğum üçün kəsildim? Ya 2. Elə ki bəqa buldum, ... kəsildim? / bəqa bulanda) (Nəsimi), “Ey Füzuli, nola gər saxlar isəm canı əziz, Vəqt ola kim, ola ol şuxi-sitəmkarə fəda” (zaman? Ya qarşılaşdırma?) (Füzuli),“Ey Füzuli, bunca kim tutduŋ nihan hali-diliŋ, Aqibət fəhm etdi el çaki-giribanıŋ görüb” (zaman? Ya qarşılaşdırma?) (Füzuli), “Hiç məskəndə qərarım yoxdurur ol zövqdən Kim, qaçan xaki-səri-kuyiŋ ola məskən maŋa” (nə zaman? / hansı? səbəbli, qismən də şərtli) (Füzuli), “Yengi aydır heyəti, əmma yeŋi aylar kimi Bədr olmaz, necə kim, göy üzrə sərgərdan gəzər” (Füzuli, qəsidə) “Ta ki, dəmi-vədə olmıya fövt, “Əl-müntəziru əşəddə bil-mövt” (?)” (Xətai, “Dəhnamə”), Elə tabeli mürəkkəb cümlələr vardır ki, ilk baxışda zaman budaq cümləli tabeli mürəkkəb cümləyə bənzəyir, əslində isə başqa olur. Məsələn, “Nə dəm durur ki, nədəm gəlməz ola ardınca, Vəleyk dün gecə key şol nədimə uçdu köŋül” (Qazi B.), – həm mübtəda budaq cümləsinin, həm də zaman budaq cümləsinin suallarını vermək mümkündür. Habelə kəmiyyət çaları da var: nə za­mandan? / nə zamandır ki / neçə müddətdir ki? / neçə vaxtdır ki və ya nə? – nədəm ardınca gəlmədiyi.

Abidələrin dilində zaman budaq cümləli tabeli mürəkkəb cümlənin qarışıq tipinə də rast gəli­rik: xəbər b.c.-li: “Göz ağızuŋı göriməz, əcəb budur ki, qaçan Aŋarsa, şəkkər olur dilünüŋ məza­qi dolu” (Qazi B.), tamamlıq b.c.-li: “Çünki sərxoş oldı başı ol cahiliŋ, Dedi: – duruŋ, ximəyi xəlvət qılıŋ” (Y.M. “Vərqa və Gülşa(h)”), “Gördi Gülşah anı kim, düşdi yüzin, Dutdı Həqq dərgahinə ol dəm yüzin” (Y.M. “Vərqa və Gülşa(h)”), “Diləridi ah edə ol xub nigar, Vərqə ağzını dutdı dedi, zinhar!” (Y.M. “Vərqa və Gülşa(h)”), “Çün yaxın irdi nigarın ol zəman, Dedi: - Qüvvət qoluŋa, ey pəhləvan” (Y.M. “Vərqa və Gülşa(h)”), “Çün Hilal anı eşidir ki, gəlir, Atlanır qarşu durur, izzət qılır ...” (Y.M. “Vərqa və Gülşa(h)”), “Gördilər öldi bulardan üç kişi, Dedilər kim, səhl görməmək bu işi (ikiqat tamamlıq b.c.-li)” (Y.M. “Vərqa və Gülşa(h)”), “Vərqə gördi kim, yavuz olur bu hal, Vurdı kəndu yüzin anıŋ yüzinə, Doldurub həsrət yaşını gözinə” (Y.M. “Vərqa və Gülşa(h)”), “Ta riza verdi qəzayə Kişvəri, bil kim oŋa, Şadiliq naşadiliq, naşadiliqdir şadiliq” (Kişvəri), “Ta mənim köŋlümdə, cana, həsrəti-cananədir, Həqq bilür kim, ağlamaqdan gözlərim peymanədir” (Xətai), “Ol sərvi-şəhi çü gördi anı, sordı: ...” (Xətai, “Dəhnamə”), “Çün gəldi, mənim yanıma yetdi, Sordum aŋa kim, nigar netdi?” (Xətai, “Dəhnamə”), “Gördüm ki gəlir, rəvan yügürdüm” (Xətai, “Dəhnamə”), “Fikr edərəm ki yazayım zərrəcə eşq sirrini, Bəhr midad, ağac qələm, tasi-fələk dəvat olur” (Nəsimi), “Zülfüŋlə rüxüŋ, hər necə kim, Müshəfə baxdım, Gördüm ikilik surələri Nur ü Düxandır” (Nəsimi), “Çün Nəsimi səndən ayrı bildi kim, yoxdur vücud, Küfr ü iman, vəsl ü hicran cümlə yeksan oldı, gəl!” (Nəsimi), “Çün vücuduŋ Tur olanda bil ki Musası nədir” (Nəsimi), “Çün qır ü qarıŋ qiymətin mənidə bildiŋ kim nədir, Kafurə döndi qarımız, həm ənbər oldı qırımız” (Nəsimi), “Çarəyi-behbudimi sordum müalicdən, dedi: “Dərd dərdi-eşqdir, mümkin degil sıhhət saŋa” (Füzuli), “Eşqə ta düşdüm, Füzuli, çəkmədim dünya ğəmin, Bil k, qeydi-eşq imiş dami-təəllüqdən nicat” (Füzuli), təyin b.c.-li:  “Əqli, ussi ki gəlir heyran olur, Ol arayə bir qarı övrət gəlür Kim, anıŋ evi Hilalıŋ evinə Qonşi idi” (Y.M. “Vərqa və Gülşa(h)”), “Ta ki verdim həlqeyi-zülfi-pərişanına dil, Kafəri kim, heç iman yüzini görməz, mənəm” (Kişvəri), “Mənim şax gülim ta kim bulubdur cilvəgər hər yan, Gözümdən su dögül, qandır dəmadəm kim, axar hər yan” (Kişvəri), “Ta kim, zülfiŋ niqabı mahtab üstündədir, Bir bulud nisbətlidir kim, afitab üstündədir” (Xətai), “Mənsur kimi cuşa gəlir, söylər “ənəlhəq”, Hər aşiqi-sadiq ki, bu bütxanəyə uğrar” (Nəsimi), təyin b.c. + şərt b.c.-li: “Çün görələr bizi kim, cəng istərüz, Bunlara qarşu yaraqlar düzərüz, Lacərəm bunlar dəxi atlanalar, Ğeyrət edüb bizə qarşu duralar” (Y.M. “Vərqa və Gülşa(h)”), mübtəda b.c.-li: “Vəqtidür kim, zövq ü işrət sürəvüz, Bir neçə gündür ki, səni görəvüz” (Y.M. “Vərqa və Gülşa(h)”), “Çün gedə ortadan hicab, eynə mübəddəl ola elm, Bilinə anda kim < (nə zaman?) / (nə?) >, kimiŋ qəlbi səlim içindədir” (Nəsimi), “Adəmiŋ surətinə səcdə qılanlar ki, səni Gördülər, surəti-Rəhman dedilər, gerçəkmiş (nə zaman? – elə ki səni gördülər , kimlər? – səcdə qılanlar – nə dedilər?)” (Nəsimi), mübtəda b.c. + tamamlıq b.c-li zaman b.c.: “Nagah ki, göründi (nə?) Namə gəldi, Dedim ki (nəyi?): “İşim nizamə gəldi” (nə zaman?)” (Xətai, “Dəhnamə”), “Qaranqu getdi, çün sübh oldu rövşən (nə zaman?), Baxıb gördü (nəyi?) ki, övrət torpaq üstə Yazıbdır (nə?): key fəqiri-dilşikəstə! Məni apardılar bu şəhrə, ey yar! Qırağa getməmişəm, ol xəbərdar!” (Fədai, “Bəxtiyarnamə”), təyin b. c.-li tamamlıq b. c.-li zaman b.c.: “Çü gördi ğəbğəbiŋ eynim, dedi əqlim (nə zaman?/ nəyi?): tamaşadır, Ki (necə?), ləliŋ höqqə altından müəlləq durmuş, ab oynar” (Nəsimi), şərt b.c.-li: “Məlalət çəkməzəm hərgiz ki (nə şərtlə?), hicran bərkəmal olsa, Hər an (=haçan) nəsnə kəmal olsa, fələk anı zəval eylər” (şərtli zaman) (Nəsimi), zaman b.c.-li səbəb b.c.: “Ləbləri yanında ögmən abi-heyvani ki (nə üçün?), mən Bu suyi ta ağzıma aldım, o sudan əl yudum (nə zaman(dan)?)” (Hidayət), “Ta ki həmdəmdir ğəmi-eşqiŋ köŋüldə, ğəm yemən (nə zaman(dan)?+ nə üçün?), Çün xəyalıŋı səniŋ, dil, sevgili mehman bilür” (Xətai), zaman b. c.-li qarşılaşdırma b.c.: “Nə qədər ki, yüzə yetirsə yaşı, Ta ki həkdən düşə, titrəyə başı, Genə can almağa gözilə qaşı, Qəmzəsinin heç cəlladı əksilməz” və s.

XIII-XVIII əsrlərin bədii abidələrini dil cəhətdən izlərkən dərəcə budaq cümləli zaman budaq cümlələrinə də rast gəldik. Bu cür nümunələrdə bir qayda olaraq, ardıcıllıq, nəticə anlayışı da qabarıq şəkildə özünü göstərir: “Sübhdəm vəqtində kim, bülbül fəğanın başlar, Ahım artar şöylə kim, axar gözümdən yaşlar”(Nəsimi), – Bülbül fəğana başlayan­da ahım o dərəcədə artar ki, gözümdən yaşlar axar (ağlaram); “Əməli-təbibiniŋ ol təbabətin gördüm, Əcəli-xətibiniŋ axır xitabətin gördüm, Ədəmi-pərisiniŋ anda məhabətin gördüm, Mən ol zaman kim, olarıŋ səlabətin gördüm, Dutuldı eylə kim, oldı zəban natiqə lal” (Hidayət, müxəmməs), ≈ Onların səlabətini gördükdə natiqin dili lal olacaq dərəcədə tutuldu; “Ta ki düşdüm hicriŋə, köŋlüm fəğanə başlar, Gəldi ahimdən mənim fəryadə dağ ü daşlar” (Xətai), – Hicrinə düşəndən bəri könlüm ahımdan dağ-daşı  fəryadə gətirəcək dərəcədə  fəğan eyləyir.

İSTİFADƏ OLUNMUŞ ƏDƏBİYYAT

  1. 1.                 Abdullayev Əlövsət, “Müasir Azərbaycan dilində tabeli mürəkkəb cümlələr”, Bakı, “Maarif”, 1974, 418 s.
  2. 2.                 Abdullayev Əlövsət, “Sintaksisin aktual məsələləri (Tabeli mürəkkəb cümlənin tədqiqi)”, Bakı, ADU, 1987, 84 s. 
  3. 3.                 Abdullayev Ə., Seyidov Y., Həsənov A., “Müasir Azərb. dili. Sintaksis”, IV hissə, Bakı, Şərq-Qərb, 2007.
  4. 4.                 Abdulla Kamal, “Azərbaycan dili sintaksisinin nəzəri problemləri”, Bakı, MTM-İnnovation, 2016, 360 s.
  5. 5.                 Cəlilov Firidun, “Mürəkkəb cümlə sintaksisi (Bağlayıcısız tabeli mürəkkəb cümlələr)”, Bakı, “Maarif”, 1983, 116 s.
  6. 6.                 Kazımov Qəzənfər, “Müasir Azərbaycan dili. Sintaksis”, Bakı, “Ünsiyyət”, 2000.
  7. 7.                 Kazımov Qəzənfər, Seçilmiş əsərləri, VIII c., Bakı, “Nurlan”, 2010, 544 s.
  8. 8.                 Kazımov Qəzənfər, “Azərbaycan dilində tabeli mürəkkəb cümlənin inkişaf tarixi”, Bakı, “Nurlan”, 2010, 176 s.
  9. 9.                 Гаджиева Н.З. – Серебренников Б.А., «Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Синтаксис», Москва, «Наука», 1986, 285 с. 
  10. 10.             Mirzəzadə Hadi, “Azərbaycan dilinin tarixi sintaksisi” (Ali məktəblər üçün dərs vəsaiti), Bakı, “Maarif”, 1968, 163 s.
  11. 11.             Mirzəzadə Hadi, “Azərbaycan dilinin tarixi qrammatikası”, Bakı, Azərbaycan Universiteti Nəşriyyatı, 1990, 376 s.
  12. 12.             Musayev Musa, “Türk ədəbi dillərində mürəkkəb cümlə sintaksisi”, Bakı, “Kitab aləmi”, 2010, 404 s.
  13. 13.             “XIII-XVI əsrlər Azərbaycan şeri”, AKƏK III c., Bakı, “Elm”, 1984, 544 s.
  14. 14.             İmadəddin Nəsimi. Seçilmiş əsərləri, AKƏK V c., Bakı, “Elm”, 1985, 368 s.
  15. 15.            Məhəmməd Füzuli. Seçilmiş əsərləri, AKƏK VII c., Bakı, “Elm”, 1986, 484 s.

Açar sözlər: zaman, tabelilik, budaq cümlə, bağlayıcı vasitələr

Keywords:time, dependence, adverbial clause, subordinating conjunctions

Ключевое слова: время, зависимость, придаточное предложение, способы связи

 

Complex Sentences with Adverbial Clause of Time in Azerbaijanian

Literary Monuments of 13rd-18th Centuries

SUMMARY

Adverbial clause of time depicts the time of the action or proposition in the main clause and answers the questions of adverbial. There is almost no difference from our modern language. However, when we talk about the connection between main and subordinative clauses, we see some historical conjunctions and subordinating conjunctions that have already lost their normal condition today. In this article, adverbial clauses of time used in the literary monuments of the 13th-18th centuries are given as groups according their conjunctional methods to the main clause.

 

Сложноподчиненные предложения с придаточной времени в азербайджанских

писменных памятниках XIII-XVIII веках

РЕЗЮМЕ

Сложноподчиненные предложения с придаточной времениотображает время действия или предложения в главном пункте и отвечает на вопросы наречия. От нашего современного языка почти нет отличий. Однако, когда мы говорим о связи между главными и придаточными предложениями, мы видим некоторые исторические союзы и подчиняющиеся союзы, которые сегодня уже утратили свое нормальное состояние. В этой статье сложноподчиненные предложения с придаточной времени, используемые в литературных памятниках XIII-XVIII веках, приводятся в виде групп по их совместным методам в главном предложении.

Rəyçi: dos.Quliyev Teyyub

 

Şəbnəm Həsənli- Qəribova

"KİTABİ- DƏDƏ- QORQUD" DASTANINDA MƏİŞƏTLƏ BAĞLI ETNOQRAFİK LEKSİKA

( XI-XII əsr türkdilli abidələri ilə müqay;sədə )

   XIX əsr türk xalqlarının keçmişinin qaranlıqdan aydınlığa çıxdığı, onun kimliyinin şahidi olan mənbələrin tapıldığı bir çox sirlərin açıldığı dövr kimi tarixə yazıldı. Stralenberqin Orxon-Yenisey abidələrini kəşfi, bu abidələrin şifrələrinin çözülməsi ilə türk dillərinin tədqiqi kütləviləşdi, Gyarmathi, R.Rask, V.Şot, M.A.Kastren, Klaproth, Y.Hofman kimi alimlər bu sahədə dərin araşdırmalar apar­mağa başladılar. 1815-ci ildə F.fon Ditsin elm aləminə gətirdiyi Kitabi Dədə-Qorqud isə türkoloji tədqiqatlarda yeni bir cığır açdı. “Kitabi Dədə-Qorqud alə lisani-taifeyi-oğuzan” adlanan əsərin sujet xəttinin siklopik canlıların mövcud olduğu dövrlərlə səsləşməsi və əsərin başlığındakı Oğuz tayfalarının dili ifadəsi türk dillərinin inkişa­fının və differensiallaşmasının həmin dövrə qədər elmə məlum olan tarixdən çox-çox əvvəllərə getdiyini göstərməklə yanaşı, türklərin dastan ənənələrinin qədim yunan mif və əfsanələrindən daha qədim olduğunu sübut etdi. Bu barədə tədqiqat aparan X.Xəlilli yazır: “Beləliklə, e.ə II minilliyin II yarısı – I minilliyin ilk yüzil­likləri hərbi demokratiya mərhələsində Azərbaycan oğuzlarının etnokonsoli­dasiyası prosesində xalq kimi təşəkkülünün ilkin mərhələsində bu dövrü tərənnüm edən “Dədə Qorqud Kitabı” ilə Azərbaycan oğuznamələrinin yaranması başa çatır, etnososial inkişafın nəticəsi olaraq oğuzların həyatında etnonim dəyiş­mə­si baş verir” (1.s.21). Lakin əsərin əldə olan nüsxələri çox daha senralara aiddir. H.Araslı da dastanların XI-XII əsrlərdə qələmə alındığı, XV-XVII əsrdə yenidən üzünün köçürüldüyünü qeyd edir. Ə.Dəmir­çizadəyə görə də bu dastanlarda XI əsrdən qabaqkı oğuzlar təsvir olunur. XI əsrin tarixi faktlarını da özündə əks etdirən bu əsər  oğuzların tarixi məskunlaşma və məişət ənənələri haqqında geniş məlumat verir. Ən qədim dini mifoloji təsəvvürləri ilə  III-IV əsrləri, əks etdirdiyi hadisələrlə VI-VIII əsrləri əhatə edən “Kitabi-Dədə Qor­qud” bu xüsusiyyətləri ilə konkret za­man kəsiyinə ilişib qalmır, bütün zamanların və bütün dövrlərin əsərinə çevrilir. Məhz bu baxımdan onu konkret dövrə aid etmək imkan­sızdır.  Üzünün köçürülməsi ilə hər dəfə tarixin müəyyən dövrünü də öz içinə alan “Kitabi- Dədə Qorqud” lako­nik olduğu qədər də monumentaldır. Sırf oğuzları əhatə etməsi, oğuzların sonrakı tarixi inkişafının öyrənilməsi baxımından bu əsəri əvəzsiz edir. Belə ki, Orxon-Yenisey abidələrindən başqa vahid dil olmuş ümumtürkcəyə aid hər hansı bir yazılı abidənin olmaması, XI-XII əsrlərdəki yazılı abidələrin daha çox karluq, qıpçaq qrupununun lüğət tərkibini əks etdirməsi (DLT istisnadır), oğuz türk­cəsində yazıl­dı­ğı ehtimal olunan Nizami “Divan”ının  və həmin dövrdə yaşamış digər şair və mü­tə­­fəkkirlərin əsərlərinin günümüzə gəlib çatmaması oğuz qrupu türk dillərinin tarixini araşdırmaqda bir qədər çətinliklərə səbəb olur (T.Hacıyev  V.V.Bartold və X-XI əsrlərdə yaşamış İran şairi M.Damğaninin məlumatlarına əsasən qeyd edir: "bütün bunlardan aydınlaşır ki, hələ XI-XII əsrlərdə, yəni XIII əsrdən iki yüz il əvvəl türk-Azərbaycan ədəbi dili mövcud olmuşdur.")(2.s.94). Bu baxımdan müasir oğuz qrupu türk dillərinin tarixini araşdırarkən “Kitabi-Dədə Qorqud” das­tan­ları və XIII əsrdə qələmə alınmış ədəbi nümunələrlə  yanaşı, türk-müsəlman mə­də­­niyyətinin ilk inciləri olan, XI-XII əsr Qaraxani türkcəsində qələmə alınmış “Qu­tad­ğu bilig”, türk xalqlarının etnogenezisini əks etdirən “Divanü luğat-it-türk”, Ə.Yüq­nəki təfək­kü­rü­nün məhsulu olan “Ətabətül-həqaiq”, “Piri-Türküs­tan”ın hik­mət­lərinin toplan­dığı “Divani-hikmət” kimi mənbələrə müraciət edilir. Xüsusi­lə, XI-XII əsr türk xalqlarının, o cümlədən, oğuzların etnoqrafik leksikasının, ya­şam tərzinin, məişətinin, mədəniyyətinin, adət və mərasimlərinin yaddaşlarda ya­­­şa­masına səbəb olan sözlərin etnolinqvistik təhlili zamanı yuxarıda qeyd olunan dörd dəyərli əsər əsas götürül­müşdür. Verilən əsərlərdə işlənən məişət etnoq­ra­fizm­lə­rinin müəyyənləş­diril­məsi, onların diaxron və sinxron şəkildə təhlili türklərin  ta­ri­xi yaşayışının, məişətinin öyrənilməsi üçün olduqca əhəmiyyətlidir. “Kitabi- Dədə Qorqud” dastanlarında işlənən yurt, otağ, tam, dünlük kimi etnoqrafizmlərin XI-XII əsr  abidələri ilə müqayisəli təhlili nəticəsində  bir çox maraqlı faktlar üzə çıxır. Məsələn, “otağ”  sözüM.Kaşğari tərəfindən “çadır” kimi izah edilir [3.s.364]. “Qutadğu bilig”də isə bu söz günümüzdəki mənası ilə  işlənməkdədir:

Bilişti yime ol kişilər bile.

Otağ tuttı özke yarudi küle.

O da sonunda bazı kişilerle tanıştı.

Kendisine bir oda tuttu, yüzü gülmeye başladı. [24. 499 b].

 “Kitabi-Dədə Qorqud”da da “otağ” sözü “Divanü luğat-it-türk”də işləndiyi kimi eyni mənanı daşıyır: “bir yerə ağ otağ, bir yerə qızıl otağ., bir yerə də qara otağ qurdırmışdı. (34). Ov ovlıyalım, qış quşlıyalım, saqın keyik yıkalum qayıdalım otağıma duşəlim”(42) (4.s.140).

“Kitabi Dədə Qorqud”da sözün “oda” variantına da təsadüf edilir: savaşalım, dögüşəlim, ölənimiz olsun, diri qalanımız odaya gəlsin (91); Qılıcının balçağı qan odaya gəldi(91) (4.s.139). İbn Mühənnanın “Hilyətül-insan və həlbətül-lisan” əsərində bu sözlə bağlı bir neçə ifadə var: otağ-od, atəş yeri [5.s..120]; otağçı/odağçı–çadır hazırlayan, düzəldən [5.s.118]; odaçı-qapıçı, dalandar [5.s.118].

Bütün bu abidələrdə verilən nümunələr sözün keçdiyi inkişaf  yolunu və semantik differensiyasını özündə əks etdirir. Türk abidələrində otağ, odağ, oda kimi yazılan bu sözün V.Aslanov klassiklərin əsərlərində fars dilində istifadə olunan “vosaq” şəklini aldığını qeyd edir. Xaqaninin bir beytində “ev, otağ” mənasında işlə­nən “vosaq” sözünü “otaq” sözünün assimilyasiya olunmuş variantı hesab edən müəl­lif “ocaq” sözünün də ərəb dilinə “vocaq” şəklində keçdiyini vurğulayır (6.s.31-32).

Qeyd olunan müxtəlif mənalar sözün etimologiyası ilə bağlı fərqli fikirlərin ya­ranmasına səbəb olmuşdur. Belə ki, H.Zərinəzadə “otaq” sözünün ən qədim fone­tik şəklinin “otraq” (düşərgə) sözü olduğunu qeyd edir (7).  C.Klauson isə İbn Mü­hən­nanın lüğətində verilən “od, atəş yeri” izahını əsas götürərək sözün ota:g “od qalanan yer” mənasından törəndiyini qeyd edir [8.s.46]. “Çadır”ın sinoniminə çev­ril­­mə isə sonradan “odun qalandığı, isti yer” mənasından “yaşayış yeri” məna­sı­na ke­çid nəticə­sində baş vermişdir. Bu zaman Azəbaycan dilində işlənən “ocaq” sö­zü­nü də “otağ” sözünün  bir fonetik variantı kimi dəyərləndirmək lazım­dır. Maraq­lı­dır ki, DTS-də “ocaq” sözü də məhz “od qalanan çala, yer” mənalarında veril­miş­dir [9.s. 362-363]. Ümumiyyətlə, türkoloji dilçilikdə hər iki sözün od/ot sinkretik kökündən törənməsi fikri geniş yayılmışdır [10, I, s.424]. B.Məhərrəmli isə “ocaq” isminin ot/od kökünə -çaq/-caq şəkilçisinin artırılması yolu ilə yarandığını qeyd edir (11.s.218). Lakin fikrimizcə, burada d→c əvəzlənmə­si müşahidə olunur. Yəni, sözün kökü C. Klauso­nun qeyd etdiyi kimi, “od qalanan yer”-“otaq”dır. [8,s.46] “Ocaq” isə ümum­türk dilləri səviyyəsində baş vermiş fonetik əvəzlənmənin nəti­cə­si­dir. Azərbaycan dilində müşahidə olunan iki sözün işlənməsi isə dillərarası söz alın­ma­sının nəticəsidir. Düz­dür, A.Axundov dialekt səviyyəsində müşahidə olunan bu əvəzlənmənin ədəbi dilin tarixi abidələrində təsadüf edilmədiyini qeyd edir (12.s.72). Keçid şivələrində fonem əvəzlənmələrinə toxunan A.Vəliyev isə belə əvəzlənmənin kombinator əvəz­lənməsi nəticəsində yarandığını və bunun Azərbay­can dilinin Qərb dialektinin təsirilə baş verdiyini yazır: “Söz ortasında şəkilçi artı­rıl­dıqda və eləcə də ç samiti ilə başlayan sözlə birgə tələffüz zamanı bu əvəzlənmə özünü təzahür etdirir”(13.s.162). Ümumtürk səviyyəsində V.Aslanovun türkmən və Azərbaycan dillərində apardığı müqayisədə bunu açıqca görmək mümkündür. Onun fikrincə, qıdıq (Az)=qıcıq (Türkm.) paralel­liyi “d”-“c” dialekt fərqinin mövcud olduğu dövrün məhsuludur (6.s.164) . Demək, bu proses tarixən fonetik hadisə kimi geniş yayılsa da, müasir dövrdə yalnız dialektlər səviyyəsində yaşamaqdadır. Beləliklə, verilən faktlara əsaslanaraq “otağ” və “ocağ” sözlərinin eyni kökdən törəndiyini və bu kökün “otag” olduğunu deyə bilərik. Xalq dilində “ocaq” sözünün bir mənasının “ev, ata-baba yurdu məskəni” olması da bu fikirləri əsaslandırır. Türk təfəkküründəki od, ocaq, ev müqəddəsliyi hər iki sözdə indi də yaşamaqdadır.

Yaşayış yeri ilə bağlı işlənən “yurd/yurt” etnoqrafizmi də XI-XII əsr türk leksikasında öz əksini tapmışdır. Lakin M.Kaşğarinin qeyd etdiyinə görə, XI əsr türkləri bu sözü müasir Azərbaycan dilindən fərqli olaraq “tərk edilmiş, xaraba qalmış yer” mənasında işlətmişlər. Orxon-Yenisey abidələrində “yaşayış yeri” kimi verilən söz əslində işlənmə baxımından XI əsrdəki mənası ilə eyniyyət təşkil edir: “ölügi: yurtda: yaltukaltaçı: ertigiz: Ölüləri yurtda yolda yataraq qalası idi (KT.Şm.9)” (14.s.83). V. Zahidoğlu “Kitabi-Dədə Qorqud”da yurd sözünün xaraba mənasında işləndiyini göstərərək yazır: “Bu söz II boyda...iki dəfə işlənmişdir: “Qazan bəg yola getdi. Gəli-gəli yurdının üzərinə gəldi. Gəldi kim, uçarda quzğun (qalmış), tazı tolaşmış yurtda qalmış.... Ağban evim dikilində yurdı kalmış (D-44)” (15.s.71).

“Qutadğu bilig”də isə “məskən” mənasında işlənən “yurt” sözü XIII əsr nümunəsi olan “Kitabi-məcmuu-tərcümani...” əsərində də bu mənasını qorumuş, “məskən, ev” kimi işlənmişdir (16.s.135).

Ölimug  unutma  gürüῆ yurtuῆ ol.

Ozüῆni unitma savi yurtuῆ ol.

Ölümü unutma asıl yer mezarındır;

Kendini unutma sözünü her an hatırla (24. 5412 b.)

Sözün mənşəyinə gəldikdə isə müxtəlif fikirlər mövcuddur. B.Məhərrəmli A.N.Kononovun “yür+ü+t> yurt” şəklində verdiyi izahı qəbul edərək sözün “-yürü” (köçmək köç yeri tapmaq) feilindən törəndiyini qeyd edir (11.s.218). Lakin nəzərə almalıyıq ki, əksər türk yazılı abidələrində və müasir türk dillərinin bəzilərində yurd “köçülən yer” deyil, “köçərkən geridə qalan yer, məskən” mənasını verir. Fikri­miz­cə, sözün kökü “yu/uy/ oy” feilidir ki “toplamaq, bir yerə yığmaq” mənasına gəlir. “Yu­va”, “yuvarlaq”, “yumruq”, hətta “ev” sözü də bu kökdən əmələ gəlmişdir. Müasir Azərbaycan dilində işlənən yurt-yuva birləşməsi də yaxın mənalı sözlərin birləşməsi kimi dildə yaşamaqdadır. V.Yegorov da “ev” sözünü bu feil kökü ilə əlaqələn­dirmiş­dir (17.s.73). Azərbaycan dilinin bəzi dialektlərində ev sözünün “öy” şəklində işləndiyini nəzərə alsaq, onun da insanların bir yerə toplandığı məskən, yuva mənasını daşıdığını və yu/uy/oy feilinin semantik çərçivəsinə aid olduğunu görə bilərik.

Yaşayış məskənləri ilə bağlı işlənən etnoqrafizmlərdən biri də “divar” mə­na­sı­nı daşıyan “ta:m”dır. “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanında “dam, ev” məna­sın­da işlə­nən “tam” sözünə  “Oğlan fikir eylədi, aydur. Bir tama dirək ururlar, ol tama tayaq olur.(36); Qara tonuz tamında yatur degil (75)” cümlələrində təsadüf olunur (4.s.166). Tarixən tağam/tam/dam şəklində işlənən etnoqrafizm arakəsmə, dam, kərpicdən tikilmiş konstruksiya, divar, türmə, ev və s.bildirir. Kül Tigin abidəsində “yiğirmi kün olurıp bu taşka bu tamka kop Yolığ tıgın bitidim” (20 gün oturub bu daşa bu vara bütünlüklə Yolığ tikin yazdım) [KT,c-ş,1] (14.s.76) cümləsində təsadüf edilən söz XI-XII əsr abidələrindən M.Kaşğarinin “Divanü lüğat-it-türk” əsərində “divar” mənasında işlənmişdir. Qədim türk dili lüğətində sözün “tağam” va­­riantına da təsadüf edilir (9.s.526). Müasir Azərbaycan dilində “evin üstü” mə­na­sında verilən dam, eyni zamanda 1) ev, bina, tikili; 2) bir və ya iki tərəfi açıq üstü örtülü yer, tikili; 3) heyvanları saxlamaq üçün qapalı yer, tövlə; 4) həbsxana mənasında işlənməkdədir. (10.I c.,s.525). Türk dilində isə sözün 4 mənasına təsadüf edilir: 1) tikililəri xarici təsirlərdən qorumaq məqsədilə üstlərində çox zaman kərpiclə tikilən örtük qatı, 2) üstü torpaqla örtülü ev, kənd evi, 3) həbsxana 4) axur [19, s. 468].

 “Kitabi-Dədə Qorqud” da məişətlə bağli işlənən bir digər etnoqrafizm isə “dünlük” sözüdür. “Damın üstü” mənasında işlənən bu söz XI-XII əsr abidələrində də işlənmişdir. “Dünlügi altun ban evimin qəbzəsi, oğul (47); Qazan bəgün dünlügi al­­tun ban evlərini bizə gətürmişüz.(49)” nümunələrindən fərqli olaraqXI-XII əsr abi­­dələrində “tüῆlük” şəklində və  “pəncərə” mənasında işlənmişdir.  Lakin sözün “ba­ca” mənası müxtəlif türk xalqları arasında geniş yayılmışdır. V.Radlov uy­ğur­lar­da sözün hər iki mənasının da işlək olduğunu qeyd edir [20.s.1554]. C.Klauson isə et­­noqrafizmə sinonim olaraq “tügü:nük” sözünü göstərmiş və onu daha qədim vari­ant hesab etmişdir. Müəllif qırğız və qazax dillərində işlənən “tündük” və “tündik” sözlərini “tüῆlük”lə əlaqələndirmiş, fars və s. dillərə keçdiyini vurğulamışdır. [8. s. 520]. Lakin müəllifin  qədim hesab etdiyi tügünük sözü əslində ŋ səsinin n-g parçalanması və “n”nin düşməsi, eyni zamanda “l”nin ŋ-nun təsiri ilə tələffüzdə “n”-ə çevrilməsi nəticəsində formalaşmışdır. Yəni, tüŋlük→tüŋnük→ tüngünük→ tügünük. H.Zərinəzadə fars dilində işlənən tün sözünü “tütün (tüstü) sözü ilə əlaqə­lən­dirir. Sözün fars dilindəki “hamamın ocağı və tüstü bacasi” mənası  bu iddianı doğ­ru­layır. Tütsü sözünə gəldikdə isə onun kökü “tü/tu(mək)” felidir.  Tarixən türk dillərində işlənən  tünərik (zülmət,qaranlıq), tün (gecə), tuman (duman), tünək (həbs­xana), tünərik (məzar), tüney (axşam üstü), tünlə (gecə vaxtı),  tünət (ge­cə­lət­mək), tütsüg (tüstü), tütsülüg (buxurdan), tütsülüg (günlük), tütünlüg (dumanlı), tut­qun, tütət/tütüt(mək) (tüstüləndirmək) kimi sözlərin kökündə duran bu fel T.Gülənsoy tərəfindən  “qaranlıq olmaq” kimi izah edilir (22.s.946)

“Yastuk” sözü  XI-XII əsr məişət əşyalarından biridir ki, “yasta” feili əsasında yaranan söz “yastı”, “yatsı” və s. sözlərlə eyni kökdən əmələ gəlmişdir. Maraqlıdır ki, M.Kaşğari “yastıq düzəltmək” mənasında “yasta”maq feilini işlətmişdir: Ol anar yastıq yastadı. [21.III, 302]. Sözün mənşəyi ilə əlaqədar qeyd etməliyik ki, burada səslərin yerdəyişməsi prosesinin baş vermişdir. Sözün ilkin variantının “yatsık” olmuş. Belə ki, s→t yerdəyişməsi türk dillərində tarixən izlənilən bir proses olmuşdur. (məsələn, dutsaq→dustaq). Demək ki, sözün kökü “yat” feilidir. Lakin yastığa “yaslanmaq” və ya “yayxanmaq” kimi ifadələrin işləndiyi türk dillərində sözün kökünün “ya” olduğu görünməkdədir. B.Xəlilov və B. Məhərrəmli də artıq türk dillərində işlək olmayan bu feil kökünün “yastuk” sözünün kökü olduğu fikrilə razılaşır (23.s.189; 12). Tarixən türk dillərində “yastuk” etnoqrafizmindən düzələn “yastukluq” sözünə də təsadüf edilir ki, “çoxlu yastıqların olduğu yer” mənasında işlənir [8, s. 1019].

Etnoqrafizmlər arasında “yadım / yayım” və “töşek” sinonimləri də diqqəti cəlb edir. Müasir türk dillərində bu və ya digər şəkildə yaşayan “töşek” sözü “döşə­mə (mək), sər(mək)” feilləri əsasında yaranmışdır. Tarixən müasir mənasını qoru­yan bu söz bəzi abidələrdə “kilim” sözünün sinonimi kimi də işlənir. [9, s. 503]. Bu sözdən törənmiş “töşekçi” sözü isə “Qutadğu bilig”də peşə adı kimi verilir:

Bir ança yime bar takı işçiler.

Töşekçi ya kuşçi yime aşçılar.

Başka işçiler daha vardır

Döşekçi, kuşçu ve aşçılar gibi.[24. 4148 b.].

Bu dövr məişət etnoqrafizmləri arasında “yoğurkan” diqqəti cəlb edir ki,  C.Klauson bu sözün “yuğur+kan” şəklində düzəldiyini və “yoğun” sözü ilə eti­mo­lo­ji əlaqədə olduğunu qeyd edir (8. s. 907). "Kitabi- Dədə Qorqud" da Ala yorğan için­də səninlə tolaşmadım ( 4.s.13).

 Ümumiyyətlə, tədqiqat nəticəsində məlum olur ki, türk xalqlarının məişət lek­sikası “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarında və XI-XII əsrlər türk dilli  abidə­lə­rin­də eyniyyət təşkil edir.

 

ƏDƏBİYYAT

  1. Xəlilli.X Dədə Qorqud oğuzlarının yaranma tarixi və digər oğuznamələrlə paralellərin dövrü və səbəbləri Bakı, Nurlan 2007, s.21
  2.  Hacıyev T.Azərbaycan ədəbi dilinin tarixi, I cild, Bakı, Elm, 2012, 476 s.
  3. Kaşğari M. Divanü-luğat-it türk. Çeviri: S.T.Yurteser, S.Erdi, İstanbul, 2005, 725 s.
  4. "Kitabi- Dədə- Qorqud"un izahlı lüğəti. Bakı, Elm, 1999.
  5.  Ə.C.İbn Mühənna. Hilyətül-insan və Həlbətül-lisan. Bakı,2008.
  6.  Aslanov V. Azərbaycan dilinin tarixinə dair tədqiqlər.  III c. Bakı,2012.
  7.  Zərinəzadə H. Fars  dilində Azərbaycan sözləri. Bakı, 1962
  8.  Clauson G. Etymological Dictionary of pre-thirteenth century Turkish. Oxford,1972
  9. Древнетюрксий Словарь, Ленинград, 1969,  677 стр.
  10. Этимологический словарь тюркских языков, Общетюркские и межтюркские основы на гласные, Отв. ред Э.В.Севортян, Москва 1974, 766 с.
  11. Məhərrəmli B. Türk dillərində isim köklərində leksik-semantik inkişaf.  Bakı, “Elm və təhsil”, 2012, 400s.
  12. Axundov A. Azərbaycan dilinin tarixi fonetikası, Bakı,  Azərbaycan Dövlət Universiteti nəşriyyatı,1973, 110 s.
  13. Vəliyev A. Azərbaycan  dilinin keçid şivəsi. Bakı, 2005, 335 s.
  14. Rəcəbov Ə, Məmmədov Y. Orxon- Yenisey abidələri. Bakı, Yazıçı, 1993, 390 s
  15. Zahidoğlu V. “Kitabi-Dədə Qorqud”un leksikası haqqında bəzi qeydlər. AMEA Xəbərləri. Ədəbiyyat, dil və incəsənət seriyası,1998, № 1-2,  s.66-.74.
  16. Курышжанов А.К, Исследование по лексике «Тюркско-Арабского словаря старокыпчакского письменного памятника ХIII в.», Алма-Ата, Изд-во Наука 1970, 233 с.
  17. Егоров В. Г, Этимологический словарь чувашского языка, Чебоксары, Чувашское  книжное изд.-во,1964, 356 c.
  18. Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti.  I cild, Bakı, Şərq- Qərb, 2006, 744 s.
  19. Türkçe sözlük. TDK Yayınları, Ankara 2009, 2244 s.
  20. Радлов В.В. Опыт словаря тюркских наречий Т.2-3, Санкт-Петербург, 1893-1911.
  21. Kaşğari M. Divanü- lüğat-it-Türk. IIIc., Tərcümə edən: R.Əskər., Bakı 2004
  22. Gülensoy T. Türkiye Türkçesinde Türkçe sözlüklerin köken bilgisi sözlüğü.  O-Z. 2.cilt. TDK yayınları, Ankara, 2011, 1204 s., s.946
  23. Xəlilov B. Feillərin ilkin kökləri, Bakı, Təhsil, 1998.
  24.  Balasaqunlu Y., Kutadgu Bilig. Kabalcı yayınevi, İstanbul, 2008, 1285 s.

Açar sözlər: etnoqrafizmlər, Kitabi-Dədə-Qorqud, Divanü-luğat-it-türk, et­noq­­­ra­fik leksika

Keywords: ethnographism, Kitabi-Dede-Korkhud, Divan-ligat-it-turk, ethnographical lexicon

Ключевые слова:этнографизм, Китаби-Деде- Горгуда, Дивани- лугат-ит-Тюрк, этнографическая лексика

 

The ethnographical lexicon about household in "Kitabi- Dede Korkud"  epics.

( İn comparison with XI-XII centuries turkic monuments )

SUMMARY

The article is devoted ethnographical lexicon using in "Kitabi- Dede Korkud"  epics and  “Divanu-Lugat-it-turk”, “Kutadgu-Bilig”, “Atabetul-Hakayik”, “Divani-Hikmet”. The  author analyzed  ethno-linguistic features of  household lexicon used in different monuments writing in medieval period,  based on the numerous cases. Compared these turkic monuments shown that turkic household lexicon  has remained unchanged after accepting Islam. The author analyzed the etymology of these words, and proved that, most ethnographism used these epics belong to the Turkic origin.

 

Этнографическая лексика связано  с домашнее хозяйство  в эпосе «Китаби- Деде- Коркуда»

(по сравнению с XI-XII вв тюркских памятников)

РЕЗЮМЕ

Статья посвящена этнографической лексики , используемы  на епосе «Китаби Деде Коркуд» и «Дивану - лугат - ит-тюрк », « Кутадгу – Билиг», «Aтабетул – Хакаик» , «Дивани– Хикмет».  Автор  анализирует  этно­лингвис­тические осо­бен­ности бытовая лексика, используемые в памятниках написанные в период средних веков, на основе многочисленных фактов.По сравнению этих тюркских памятников показано, что тюркская бытовая лексика остался неизменным после принятия Ислама.  Автор проанализировал этимологию этих слов и доказал что,  большинство этнографизмов исполь­зуе­мые  этих эпосах  принадлежит тюркских происхождением. 

 

Rəyçi: prof. Mehdiyeva Sevil

                                                     

 

                                                                  


Mehri İmanquliyeva Tofiq qızı

AFAD QURBANOVUN ELMİ VƏ SİYASİ FƏALİYYƏTİ

Аzərbаyсаn ədəbi dilinin sistеmli şəkildə inkişаfındа və zənginləşməsində müs­təsnа хidmətləri оlаn görkəmli dilçi-аlim, türkоlоq Аfаd Qurbаnоvun 80 illik ömrü­nün 60 ili Rеspublikаnın аpаrıсı аli təhsil осаqlаrındаn sаyılаn Аzərbаyсаn Dövlət Pеdаqоji Univеrsitеti ilə bаğlı оlmuşdur.Prоfеssоr А.Qurbаnоv burаdа tələbə, аspi­rаnt, аssistеnt, bаş müəllim, dоsеnt, kаfеdrа müdiri, dеkаn və nəhаyət rеktоr vəzifə­sinə qədər böyük bir yоl kеçmişdir. Rəngаrəng və çохşахəli fəаliyyətinin mü­hüm hissəsini еlmi yаrаdıсılıq təşkil еdən prоfеssоr Аfаd Qurbаnоv qеyd еtdiyimiz kеş­məkеşli yоldа müəllimliklə аlimliyi qоvuşdurmаğı bасаrmışdır. “Azər­baycan dil­çili­yinin elə bir sahəsini tapmaq çətindir ki,alimin bununla bağlı sanballı tədqiqatları olmasın. Ümumilikdə bu zəngin irs 70-dən çox kitab, mono­qrafiya, dərslik və 500-dən artıq elmi məqalədən(o cümlədən respublikadan kənarda çıxmış) ibarətdir. (6,səh.6)

“1970-ci ildən başlayaraq Afad Qurbanov Azərbaycan  elminin inkişafında və yüksək ixtisaslı elmi və pedaqoji kadrların hazırlanmasındakı xidmətlərinə görə dəfə­lərlə həm ölkə başçısı,həm də Ali Sovetin Rəyasət Heyəti,Milli Elmlər Akade­mi­ya­sının Rəyasət Heyəti və Təhsil Nazirliyi tərəfindən fəxri fərmanlara,təltiflərə layiq görülmüşdür.”(1.səh.10)

Görkəmli türkоlоq, Аzərbаyсаn Milli Еlmlər Аkаdеmiyаsının üzvü, əməkdаr еlm хаdimi, Dövlət Mükаfаtı lаurеаtı, filоlоgiyа еlmləri dоktоru, prоfеssоr “А.Qur­bаnоv 1981-1989-сi illərdə Аzərbаyсаn Dövlət Pеdаqоji Institutun rеktоru vəzifə­sində ”( 3., səh.8 ) çаlışdığı müddətdə dəyərli və zəngin еlmi yаrаdıсılığını dаvаm еtdirməklə bərаbər Univеrsitеtin nüfuzunun аrtmаsındа və çаtışmаzlığın аrаdаn qаldırılmаsındа əlindən gələni əsirgəməmişdir.

Dünyаşöhrətli Аzərbаyсаn dilçi-аlim Аfаd Qurbаnоv АDPİ-nun rеktоru işlədiyi dövrdə, yəni “1981 – 1989-сu illərdə Filоlоgiyа Еlmləri üzrə Müdаfiə Şurаsının və Pеdаqоgikа Еlmləri üzrə Müdаfiə Şurаsının sədri olmuşdur.”(1.,səh.60)Аlimin zən­gin və çохşахəli еlmi fəаliyyəti təkсə Аzərbаyсаnda dеyil, həm də Rusiyаdа, Türki­yədə və bаşqа dövlətlərdə  yüksək qiymətləndirilmiş, 1981-сi il 3 iyul tаriхli fərmаnlа türkоlоq, dilçi-аlim və pеdаqоq “А.Qurbаnоv Аzərbаyсаn SSR-in “Əməkdаr еlm хаdimi” fəхri аdına lаyiq görülmüşdür.”( 1.,səh.54)

Prоfеssоr А.Qurbаnоvun dоqquz il rеktоrluq еtdiyi Аzərbаyсаn Prеdаqоji İns­titu­tundа həm kеyfiyyət, həm də kəmiyyət bахımındаn аpаrdığı yеnidənqurmа işləri İnstitutu təkсə Аzərbаyсаndа dеyil, bütün SSRİ-də ondə gеdən təhsil müəs­sisələ­rindən birinə çеvirməyə nаil оlmuşdur. Аlim yеni kаfеdrаlаr, fаkültələr yаrаtmаqlа İnstitutun nüfuzunu аrtırmış, bununlа yаnаşı çохmərtəbəli tədris binаlаrı inşа еtdir­məklə А.Qurbаnоvun rəhbərliyi  dövründə аli təhsil осаğı tаmаmilə yеnidən qurul­muş­dur. Bununla yanaşı, İnstitutun yаtаqхаnаlаrı  da əsаslı şəkildə təmir еdilmişdir. Yеnidənqurmа işlərinə хüsusi diqqət аyırаn prоfеssоr А.Qurbаnоv yüksək qiymətlən­dirilmiş və “1982-сi ildə Аzərbаyсаn SSR-i Mərkəzi Kоmitəsinin birinсi kаtibi Hеydər Əliyеv Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunda olmuş, Аzərbаyсаn SSR Аli Sоvеti Rəyаsət  Heyətinin Fəxri Fərmanı ilə təltif etmiş və İnstitutun  Qırmızı  Əmək  Bаyrа­ğına   оrdеn sаnсmışdır.”( 1.,səh.13)

Аzərbаyсаn Pеdаqоji Institutunun yеnidən qurulmаsındа А.Qurbаnоvun fəаliy­yətini bununlа yеkunlаşdırmаq оlmаz. Bеlə ki, milli hərbçi kаdrlаrın yеtişdirilməsi sаhəsində аlimin böyük хidmətləri оlmuşdur. Ötən əsrin 80-сi illərində ümummilli lidеr Hеydər Əliyеvin dəstəyi ilə Аzərbаyсаn Pеdаqоji Institutundа Qаfqаzdа birinсi, SSRI-də isə dördünсü hərbi fаkültə yаrаdılmışdır. Hərbi fаkültənin işi yüksək səviy­yədə təşkil еdilmiş, mаddi-tехniki bаzаsı tаm təmin оlunmuşdur. А.Qurbаnоv rеktоr işlədiyi dövrdə rеspublikа tаriхində ilk dəfə оlаrаq аli məktəb 450 nəfər məzununа hərbi rütbə vеrilmişdir.

Rеktоr А.Qurbаnоvun həm еlmi, həm pеdаqоji, həm iсtimаi, həm də inzibаti fəаliyyəti həmişə diqqət mərkəzində оlmuş, yüksək qiymətləndirilmiş və müхtəlif vахtlаrdа fəхri fərmаnlаrа, təltiflərə lаyiq görülmüşdür. Gərgin və səmərəli əməyin nətiсəsi оlаrаq dilçi-türkоlоq А.Qurbаnоv 1983-сu ildə Аzərbаyсаn Еlmlər Аkаdеmiyаsının müхbir üzvü  sеçilmişdir.

Аlim 1983-1989-сu illərdə “Аzərbаyсаn SSR “ Birlik ” Сəmiyyətinin Nаtiqlik və mühаzirəçilik məhаrəti kоmissiyаsınа sədrlik”(1..səh.60) еtmiş və bu istiqаmətdə хеyli işlər görmüşdür. Bununlа yаnаşı, 1983-1989-сu illərdə dilçi-türkоlоq, rеktоr А.Qurbаnоv Аzərbаyсаn Аli Məktəbləri Rеktоrlаr Şurаsının Rəyаsət Hеyətinin üzvü оlmuşdur.

Prоfеssоr А.Qurbаnоv 1984-сu ildə Аzərbаyсаn nitq mədəniyyəti məsələlərinə dаir gеniş еlmi kоnfrаns təşkil еtmişdir.“ ХХ əsrin 80-сi illərindən başlayaraq onun səyi nəticəsində  ilk dəfə Pеdаqоji İnstitutdа “Nitq  mədəniyyətininəsаslаrı”хüsusi fənn kimi tədris оlunmаğа bаşlаnmışdır.”

( 1.,səh.27 ) А.Qurbаnоv bu fənnin tədrisində sistеm yаrаtmаq məqsədilə prоqrаm tərtib еtmək və tələbələrin mədəni nitqə dаhа yахşı yiyələnməsi üçün dоlаşığı аrаdаn qаldırmışdır.

 А.Qurbаnоv rеktоr işlədiyi dövrdə “ 1984-1989-сu illərdə SSRI-i Еlmlər Аkаdеmiyаsı Sоvеt Türkоlоqlаrı Kоmitəsinin üzvü,Tədrisi-mеtоdiki bölməsinin sədri, Türk оnоmаstikаsı bölməsi bürоsunun üzvü , həmin Kоmitənin sədr müаvini vəzifələrində çаlışmış”( 1., səh.60), еlmi təşkilаtçılıq bасаrığını təkсə Rеspublikа dахilində dеyil, bütün sоvеt məkаnındа göstərmişdir.

Altmış  ildən аrtıq еlmi fəаliyyətlə məşğul оlаn prоfеssоr А.Qurbаnоv ölkədə təhsilin təşkilində tаriхi və əhəmiyyətli хidmətləri ilə öz bəhrəsini vеrmişdir. Bеlə ki, аlim ilk dəfə Rеspublikа аli məktəblərində tədris оlunаn dilçilik fənlərini qruplаş­dırmış, sistеm və аrdıсıllıq yаrаtmışdır.

1984-сu ildə А.Qurbаnоv  gеniş еlmi kоnfrаns təşkil etmişdir. Аlim kоnfrаnsdа “Rеspublikаnın аli məktəblərində Аzərbаyсаn dilinin öyrənilməsinin vəziyyəti və əsаs vəzifələri ” mövzusundа dərin məzmunlu məruzə ilə çıхış еtmiş və bir sırа mühüm işlərə tохunmuşdur.

Pеdаqоji Univеrsitеtdə prоf. А.Qurbаnоvun şəхsi təşkilаtçılığı və təşəbbüsü ilə sоnrаkı dövlətlərdə mütəmаdi оlаrаq müхtəlif fənlərə dаir Ümumrеspublikа еlmi sеmi­nаrlаr, еlmi mеtоdik, еlmi-prаktik kоnfrаnslаr, müşаvirələr kеçirilmişdir. Sеmi­nаr və kоnfrаnslаrdа tоplаnаn mаtеriаllаr “Аzərbаyсаn dili tədrisi mеtоdikаsının təkmilləşdirilməsi prоblеmləri” (1983), “Аzərbаyсаn dili ” (1984), “Аzərbаyсаndа məktəb və pеdаqоji fikir tаriхinin аktuаl prоblеmləri” (1984), “Musiqi еstеtik tərbiyə vаsitəsidir” (1984) “Dilçilik fənlərinin tədrisi mеtоdikаsı” (1987), “Yеnidənqurmа və Аzərbаyсаn dili məsələləri” (1988), “Ümumi dilçilik fənlərinin tədrisi prоblеmləri” (1989), “Institut və kоmpyutеrləşdirmə prоblеmləri” (1989) və s. adlаr аltındа dərс еdilərək elmi iсtimаiyyətə təqdim оlunmuşdur.

Аzərbаyсаn Pеdаqоji Institutundа rеktоr işlədiyi dövrdə prоfеssоr А.Qurbаnоv аli pеdаqоji təhsilin inkişаfınа хüsusi diqqət yеtirmiş, оnun nəzəri prоblеmləri istiqаmətində özünəməхsus təşkilаtçılıq nümаyiş еtdirmişdir.

А.Qurbаnоvun müаsir Аzərbаyсаn ədəbi dilinin araşdırılmasında,tədrisində  və inkişаfındа xüsusi хidmətləri olmuşdur. “ Professor Afad Qurbanov dünya və Azər­bay­can dilçiliyinin təcrübəsindən və nailiyyətlərindən faydalanaraq müasir Azər­bay­can ədəbi dili məsələlərinin ətraflı şərhini verə bilmişdir.”(1.,səh.22) Bеlə ki, аlim hələ dərsliyi yаzаnа qədər оnа yахın mоnоqrаfiyа, dərslik və dərs vəsаitləri nəşr еt­dir­miş və bu sаhədə tədqiqаtlаrın nətiсəsi оlаrаq sаnbаllı «Müаsir Аzərbаyсаn ədəbi dili» аdlı kitаbı elmi- pedaqoji iсtimаiyyətə təqdim еtmişdir. “Əsər barədə akademik A.N.Kono­no­vun fikri maraqlıdır: “A.M.Qurbanovun kitabı yalnız Azırbaycan dili materiallarını deyil,həm də başqa türk dillərinin materiallarını əhatə edən mövzuları işıqlandırır.” (4.,səh.4) Rеktоr А.Qurbаnоv müхtəlif şöbələr üzrə tədqiqаtlаrını təkmil­ləşdirərək 1985-сi ildə dərsliyi kiril qrаfikаsı, 2003-сu ildə isə lаtın qrаfikаsı ilə çаp еtdirmişdir.

“A.Qurbanov ictimai fəaliyyəti ilə bərabər,elmi araşdırmalarını da daim diqqət mərkəzində saxlamışdır. Azərbaycan dilçiliyində onomalogiya sahəsi məhz A.Qur­bano­vun adı ilə bağlıdır.”( 5.,səh.8) Аzərbаyсаn оnоmоlоgiyаsının müstəqil bir şöbə kimi fоrmаlаşmаsının əsаsını qоyаn А.Qurbаnоv “Müаsir Аzərbаyсаn ədəbi dili” (1985, “Оnоmalоgiya” bölməsi), “Аzərbаyсаn оnоmalоgiyаsı” (1986), “Аzərbаyсаn оnоmalоgiyаsı məsələləri”(1986), “Pоеtik оnоmаstikа” (1988), “ Оnоmаlоgiyаyа dаir еlmi-mеtоdik göstərişlər ” və s. bu kimi kitаblаrını nəşr еtdirmiş və sonrakı аrаş­dır­mаlаrа еlmi istiqаmət vеrmişdir. “Alimin bu sahədə ən böyük müvəffəqiyyəti 1988- ci ildə nəşr edilmiş və 1989-cu ildə Dövlət mükafatına layiq görülmüş “Azər­baycan dilinin onomalogiyası” adlı mükəmməl və əhatəli monoqrafiyası olmuşdur. Əsər­də Azərbaycan dilçiliyində ilk dəfə olaraq onomastika problemləri elmi-nəzəri aspektdən şərh edilmişdir.”(1.səh.35)Аlimin əsərini yüksək qiymətləndirən İstаn­bul­dа nəşr еdilən “ Türk dünyаsı аrаşdırmаlаrı ” аdlı еlmi məсmuənin bir nеçə səhifəsi əsərin təhlilinə həsr оlunmuşdur.Afad  Qurbanov “ 2002-ci ildə çap etdirdiyi “Türk xalqlarında ad vermə ənənələri” kitabında onomalogiyanın tədqiqi sahəsində hələ toxunulmamış bir problem olaraq öz həllini gözləyən boşluqların mövcudluğundan söz açaraq  göstərir ki,qədim və müasir türk xalqlarında advermə problemlərinin ta­rixi istiqamətdə tədqiqi hazırda türkoloji dilçiliyin təxirəsalınmaz problem­lərin­dəndir.”(3.səh.61)

Rеktоr А. Qurbаnоv pаrаlеl şəkildə təşkilаtçılıq və gərgin əmək sərf еtməklə  “ 1986-сı ildən bаşlаyаrаq Аzərbаyсаnın оnоmаstikаsı prоblеmlərinə həsr оlunаn 13 Rеspublikа kоnfrаnsı kеçirilmiş ”(1.,səh.36 ) və kоnfrаns mаtеriаllаrı kitаb şəklində çаp еdilmişdir. Еyni zаmаndа аlim Аzərbаyсаn dilçiliyi kаfеdrаsı nəznində 1986-сı ildə rеspublikаnın еlmi həyаtındа ilk dəfə оlаrаq Оnоmаstik еlmi mərkəz yаrаtmışdır. Müəyyən vахtdаn sоnrа həmin mərkəz еlmi-tədqiqаt lаbоrаtоriyаsınа çеvrilmiş və еlmi tədqiqаt işləri аpаrılmışdır. “ 1986-cı  ildən fəaliyyətdə olan  cəmiyyət Azər­bay­can onomalogiyasının formalaşması və tərəqqi etməsində xüsusi rol oynamışdır.” (2.,səh.229)

“Azərbaycan  onomastika cəmiyyəti aşağıdakı məsələlərin reallaşmasına böyük təsir göstərmişdir:

1.Onomastik elmi mərkəzin meydana gəlməsinə.

2.Onomastika elmi məktəbinin yaranmasına.

3. “Azərbaycan onomastikası problemləri ” məcmuəsinin nəşrə başlamasına.

4. “ Onomastika günü ” nün müəyyənləşdirilməsinə.Respublikada hər il sentyabr ayı­nın 25- i onomastika günü elan olunmuşdur.”( 2.,səh.229)

 Bundаn yanaşı, аlim “1985-сi ildə Аşqаbаddа kеçirilmiş IV Ümumittifаq Türkоlоji Kоnfrаnsındа, 1986-сı ildə Dаşkənddə kеçirilmiş ХIХ Bеynəlхаlq Аltаyşünаslıq Kоnfrаnsındа, 1988-сi ildə Mоskvаdа kеçirilmiş Хаlq Təhsil İşçilərinin Ümumittifаq Qurultаyındа,1990-cı ildə İstanbulda keçirilmiş Azərbaycan Cəmiyyətlərinin I Qurul­tayında  və başqa beynəlxalq məclislərdə məruzələr oxumuş,elmi ictimaiy­yə­timizi yüksək səviyyədə təmsil еtmişdir.”(1.səh.45)

“Professor A.Qurbanov onomalogiya problemlərinə xüsusi əhəmiyyət verərək 2004-cü ildə onomastika məsələlərinə dair 2 cilddən ibarət böyük fundamental mono­qrafiya ( “ Azərbaycan  onomalogiyasının əsasları ”,I  və  II  cild ) nəşr etdirmişdir.”( 3.,səh.51 )

Аlimin еlmi fəаliyyəti təkсə ölkə dахilində dеyil, Rеspublikаmızın hüdudlаrındаn kənarda dа diqqət mərkəzində оlmuş, bir sırа dilçilik prоblеmlərinin həllinə və düzgün еlmi-tədqiqinə təkаn vеrmişdir.

Еlmi-pеdаqоji fəаliyyətilə Аzərbаyсаn dilçiliyinə zəngin töhfə vеrən аlim Rеs­publikаmızın iсtimаi-siyаsi həyаtındа fəаl iştirаk еdərək “1981 və 1987-сi illərdə iki dəfə Bаkı şəhər Sоvеtinin dеputаtı ” (1.,səh.60 )оlmuşdur. О, dеputаt оlduğu müd­dət­də Bаkı şəhərinin еlmi-mədəni, sоsiаl-iqtisаdi prоblеmlərin həllinə dair çoxlu tək­lif­lər vermişdir. Türkоlоq, iсtimаi хаdim, bеynəlхаlq və milli аkаdеmiyаlаrın аkа­dеmi­ki, əməkdаr еlm хаdimi, filоlоgiyа еlmləri dоktоru, prоfеssоr Аfаd Qurbаnоv vətəni­nə, хаlqınа bаğlı bir şəхsiyyət kimi həyаtını və еlmi fəаliyyətini bаğlаmışdır. Rеk­tоrluq kimi məsuliyyətli vəzifə ilə pаrаlеl аlimin хidmətləri sırаsınа АBŞ-ın İndiаnа Univеrsitеtində kеçirilən Türk Tədqiqаtlаrı üzrə İkinсi Bеynəlхаlq Kоn­frаnsdа “ Аzərbаyсаn оnоmаstikаsı sаhəsində еlmi tədqiqаtlаrı ” аdlı məruzəsi dinlənilmiş və yüksək qiymətlən-dirilmişdir.

1989-сu ildə isə аlim А.Qurbаnоvun Оslо şəhərində kеçirilən Dаimi Bеynəlхаlq Аltаyşunаslıq Kоnfrаnsının 32-сi iсlаsındа “Kutiаnlаr və оnlаrın şəхs аdlаrı” аdlı məruzəsi yüksək səviyyədə qаrşılаnmış vаə dinlənilmişdir.

“Filologiya fakültəsinin dekanı vəzifəsində çalışdığı dövrdə professor Afad Qurbanov yüksək təşkilatçılıq bacarığını nümayiş etdirərək fakültənin müxtəlif təltiflərə layiq görülməsinə və institutun Keçici Qırmızı Bayrağı dəfələrlə almasına müvəffəq olmuşdur.”(1.səh.12)

Pеdаqоji Univеrsitеtdə həm еlmi, həm iсtimаi fəаliyyətilə sеçilən, tələbədən rеk­tоrluq  vəzifəsinə kimi uсаlаn Аfad Qurbаnоv rеktоr  işlədiyi müddətdə  bеlə еlmdən kə­nаr qаlmаmış, dilimizi öyrənmiş, аrаşdırmış, müxtəlif аspеktdən tədqiqаtа сəlb еtmişdir.

İstifadə edilmiş ədəbiyyat

1.Afad Qurbanov.Bakı,Elm,2010,392 səh.

2.Afad Qurbanov.Azərbaycan onomalogiyasının əsasları.I cild, Bakı, Nurlan, 2004,340 səh.

3.Dilçi Afad Qurbanov .monoqrafiya.Bakı,2005,176 səh.

4.Ə.Tanrıverdi. Şöhrətli xalq dilçisi.Respublika.21 fevral,2009-cu il,səh4.

5.Ə.Tanrıverdiyev. Unudulmaz dilçi-alim.Azərbaycan müəllimi.16 oktyabr,2009-cu il,səh.8.

6.Sara Osmanlı. Elmə sərf olunmuş ömrün salnaməsi .Respublika. 28 iyul ,2011-ci il,səh.6.

Açar sözlər : Dilçi-alim,elm,siyasət,onomalogiya

Ключевые слова : Лингвист-ученый,наука,политика,ономастика

Key words :Lingcuist-scientist,science,politics,onomalogy

Pезюме

Научная и политическая деятельность Афана Гурбанова

В статье рассматривается научная и политическая деятельность профессора , тюрколог Афада Гурбанова.В то же время систематическое изучение лите­ра­тур­ного языка Азербайджана говорит об услугах ученого. В статье упоминают­ся достижения Афада Гурбанова в политической, педагогической и научной областях. Ономалогическая наука связана с ее именем. В статье также упоми­нают­ся достижения профессора в области ономалогии.

 

Summary

Scientific and political activity of Afad Gurbanov

 

The article deals with turkologist Afad Qurbanovs scientific and political activity.Besides it,the article highlights the scholors achievements in the systematic study of Azerbaijan literary language.His political,pedagogical and scientific creative activity is also noted  in the article.İn the Azerbaijani linguistics the development of Onomalogy is related to Afad Qurbanovs.name.İt also finds itself in the given article.

 

 

RƏYÇİ: dos. S.Abbasova
Мамедова Рена Гамид кызы

ОБ АРХАИЗМАХ В ГАБУСНАМЕ

Как известно, изменения в лексическом составе языка тесно связаны с переменами в жизни народа. В лексике находят свое отражение абсолютно все процессы развития общества. Бесконечные  изменения словарного состава «состоят в утрате некоторого количества устаревших слов, в пополнении гораздо большим количеством новых слов, в развитии новых значений у сохранившихся и активных слов, в образовании новых выражений». (4, 47) Но эти изменения происходят не в один день, и, даже, не за короткий период времени. «Утрата слова или того или иного его значения - результат длительного процесса архаизации соответствующего языкового факта. Сначала слово из активного словарного запаса переходит в пассивный словарь, на данном этапе оно еще понятно носителям языка, знакомо им по речи более взрослого поколения, но при общении у людей уже не возникает потребности в использовании пассивного слова, и лишь потом оно постепенно забывается и совершенно исчезает из языка. (5) Слова вышедшие из активного словарного запаса принято относить к устаревшим словам. «Архаизмы(от греч. archaios - древний) - это устаревшие слова, вытесненные из активного употребления синонимичными лексическими единицами». (5) Архаизмы — это устаревшие названия предметов и явлений, у которых есть новые, современные названия. К вышеприведенным цитатам и рассуждениям можно добавить, что «Изучение устаревшей лексики представляет большой интерес, потому что этот пласт лексики некогда «жил» в языке народа, но со временем в силу ряда причин перестал быть таковым. Причины чаще всего экстралингвистические - это изменение политической системы государства, переход к новым морально-этическим и религиозным принципам и другие». (6, 135) Автор Габуснаме Унсур-ал-Меали Кейкавус ибн-Искендер ибн-Кабус ибн Вушмагир ибн-Зийар один из первых среди своих соотечественников стремился писать на своем родном языке. Значительное место в словарном составе этого произведения занимают устаревшие слова, большей частью которых являются простые существительные. Примером употребления таких слов может послужить целый ряд предложений. Приведем некоторые из них:

سگ همانجا كه نخجير گيرد بخورد.(5)                                                                              

Собака, где дичь поймает, там и съест.(47)

و باجماع همه خردمندان‌ نه دولتى است قوى ‌تر از دولت اسلام و نه امرى است روان ‌تر از امر اسلام.

По признанию всех разумных мужей, нет власти и мощи сильнее мощи ислама и нет веления действительнее велений Его.(55)

نبينى كه در دنيا معاملهء درگاه پادشاه هم خداوندان ‌ساز توانند كرد.(20)                                      

Разве ты не видишь, что в этом мире доступ ко двору царскому тоже имеют только люди с достатком? (

و اندرعمارى نشسته بود خرامان و نازان در باديه همى شد با ساز و آلتى كه در حضر باشد.(21)      

А [сам] он сидел в носилках и ехал по пустыне, покачиваясь и нежась, со всеми припасамиутварью, что бывают и дома].(58)

تو در ان نعمت‌همى روى و من درين شدت همى روم!(21)                                                     

«Ты же едешь в таком богатстве, а я в таких мучениях!».(58)

پس چون ترا ساز حج باشد در طاعت تقسیر مکن و ساز حج پنج چیزست: مکنت و نعمت و مدت و        

داد حرمت و امن و راحت.(22)                                                                                       

Итак, о сын, если будут у тебя средства на хаддж, не допускай оплошности в

служении богу. А для хадджа нужно наличие пяти условий:власть,богатство, свободное время, почет и безопасность, и спокойствие. (59)

چون پادشاهی که یک رهی را روزی ده قومی کند پس{اگر}این رهی که روزی ده باشد روزی خورد

و ندهد از خشم پادشاه ایمن نباشد.(22)                                                                                

Так и царь сделает слугу кормильцем какого-нибудь народа, а если тот слуга сам будет кормиться, а им не даст, не уйти ему от царского гнева.(59)

و زنهار باد بر تو كه در نهاد حج و زكوة دل با شك ندارى.(23)                                                

Берегись, о сын, и по поводу хадджа и зеката не позволяй сомнениям появляться в сердце.(59)

حكيمان‌ سخن را مانند بنبيذ كردند كه هم ازو خمار خيزد و هم بدو درمان خمار بود.(28)                

Мудрецы сравнивают слово с вином: от него и головная боль и от

него же и лекарство от этой головной боли.(65)

و گر غم و شاديت بود غم و شاديت با آن كس بگوى كه‌ او را تيمار و غم‌ تو بود.(32)                    

Если будет у тебя печаль или радость, то тому о них говори, кого печали и радости твои могут озаботить.(68)

گفت: از بهر آن خندهء ديوانه كه تا وى از جمله سوداى خويش جز وى‌ بامن نديد با من نخنديد چه       

گفته‌اند: «كل طاير يطير مع شكله ».(37)                                                                            

Ответил: «По причине смеха того бесноватого, ибо если бы он в черной немочи своей, кроме нее, ничего во мне не увидел, он не посмеялся бы надо мной, ибо говорят, каждая птица летает с той, которая подобна ей по облику».(72)

و ابو السوار مردى‌{بر جاى} و خردمند بود، و پادشاهى بزرگ وسايس و عادل و شجاع و فصيح و  

متكلّم و پاك دين و پيش بين، چنانكه ملوك پسنديده‌ باشند.(42)                                                    

А эмир Бу-с-Сувар был царь великий, и муж стойкий, и разумный, и красноречивый, и ученый, и чистый верой, и предусмотрительный, какими бывают правоверные цари.(76)

چون بگويى يا خشم ‌آن محتشم ترا حاصل آيد، يا آزار دوست حاصل شود، يا بيم شوريدن غوغا و عامه

باشد بر تو.(44)                                                                                                           

Если скажешь — или добьешься гнева того вельможи, или вреда тому другу, или будет для тебя опасность смуты и волнения черни.(78)

بدانكه چنين خوانده‌ام از اخبار خلفاى گذشته كه مأمون خليفه رحمه اللّه‌ بتربت نوشروان عادل شد.(50)

И знай, что так я читал в известиях про древних халифов, что халиф Мамун, да помилует его Аллах, поехал на гробницу Нуширвана.(83)يرى ‌كه جوانى كند در هزيمت بوق زدن باشد.(59)                                                               

Молодиться в старости — это трубить в рог во время бегства.(91)

و چون‌ ترتيب نان خوردن بدانستى‌ ترتيب شراب خوردن بدان كه آن‌{را} نيز هم‌ نهادى ‌و رسميست.  ‌

Когда выяснен распорядок еды, узнай распорядок питья вина, ибо и здесь тоже есть особые обычаи и правила, чтобы и это дело было упорядочено. (96) 

پس بايد كه چون نان خورده باشى در وقت نبيد نخورى تا سه بار تشنه شوى ‌يا آب يا فقاع بكار برى.  

И вот нужно, чтобы ты, закончив еду, сразу же за вино не принимался. Пусть три часа пройдет, чтобы тебе три раза пить захотелось и ты воды (хмельной напиток) попил.(97)

پسر مقله طیره گشت و نصر را بخواند و گفت: اى خواجه اين مال كى بمن دادى؟ (73)                  

Сын Мукла удивился, позвал Насра и сказал: «О ходжа, когда ты дал мне это золото?».(102)

پسر مقله‌ بخنديد و گفت: خط و برات بستان و برو بسلامت كه اين زر بدندان مزد بتو دادم.(74)         

Сын Мукла рассмеялся и сказал: «Бери расписку и ступай с миром, эти деньги я дарю тебе, как подарок гостю [дандонмузд].(102)

و اگر ازمطربان سماعى خواهى همه راهها{ى} سبك مخواه تا برعنائى و سبكى منسوب ‌نه‌باشى.(76)

И если от музыкантов музыки потребуешь, не требуй только легких напевов, чтобы не обвиняли тебя в сладострастии и пьянстве.(104)

‌اگر نرد باشد نخست كعبتين بدو ده تا كتار كند و در شطرنج در دست اول بازى بدو بده.(77)            

А если играешь в нард, сначала дай кости сопернику и в шахматы первую руку дай ему.(105)

شيخ ابو سعيد بو الخير رحمه اللّه گفته است كه: آدمى را از چهار چيز ناگزير بود: اول نانى، دوم      

خلقانى، و سوم ويرانى، چهارم جانانى. (82)                                                                        

Шейх Абу-Саид-и-Бу-л-Хейр говорит, что для человека неизбежны четыре вещи: во-первых, кусок хлеба, во-вторых, рубище, в-третьих, развалина,       в-четвертых, возлюбленный друг. (109)

نخاس را بفرستاد و آن غلام را بهزار{و} دويست دينار بخريد و بگرگان پيش امير آوردند.(83)       

Повидал работорговца, сказал, чтобы привели гуляма, купил его за тысячу двести динаров и привез в Гурган. (110)

پس اگر بدادى درم اوام داده را از خواستهء خويش مشمر و اندر دل چنان دان كه اين درم بدين دوست 

خويش بخشيدم.(106)                                                                                                     

Потому, если уж дашь в долг, не считай этих денег своими и про себя думай так, что эти деньги я тому другу подарил.(129)

بى دو گواى عدل چيز خويش بنزد هيچ كس وديعت منه و بدانچه دهى حجّتى‌ از وى بستان تا از داورى

رسته باشى.(110)                                                                                                        

Без двух верных свидетелей своего добра никому не давай на хранение и на то, что передал, бери у него расписку, чтобы избавиться от тяжбы. (132)

بدانكه شرايط مماليك سه شرطست.(112)                                                                            

Знай, что при покупке рабов три условия.(133)

اكنون اول علامتى ‌كه بنده‌ از بهر خلوت و معاشرت خرى، چنان بايد كه معتدل بود بدرازى و كوتاهى.

 Раб, которого покупаешь для личных покоев и общения, должен быть в меру высок и низок.(134)

و نشايد كه در چشمش رعونت بود و ترى بود كه چنين غلام با زن‌ دوست بود يا قواده بود. (114)    

И не годится, чтобы в глазах у него была томность и влажность, ибо такие люди любят женщин или сводничают.(135)

علامت غلامى كه بى‌ شرم و عوان بود و ستوربانى را شايد، بايد كه‌ گشاده و فراخ برو چشم بود.(114)

Признаки раба бесстыжего, годного, чтобы смотреть за собаками или лошадьми, [таковы]: нужно, чтобы он был с широкими бровями, с глазами навыкате.(135)

و بر تن جاى‌{جاى}كه نه جاى داغ كردن ‌بود داغ بينى و يا وشم كرده، نگاه كن تا زير او برص نباشد.

Если на теле в разных местах, где обычно клейма не ставят, увидишь клеймо или поставленную метку, то гляди, нет ли под ней знаков проказы.(137)

و بندهء نخّاس فرسوده مخر بايد كه بنده از نخّاس چنان ترسد كه خر از بيطار.(119)                      

Раба, который перебывал у многих работорговцев, не покупай, ибо раб так должен бояться работорговца, как осел коновала.(139)

و در مزگت‌ كوى جماعت بپاى دار.(121)                                                                           

В мечети своей улицы проводи пятничную молитву.(141)

  البته از عمارت كردن ضياع و عقارمياساى كه ضياع بدخل عزيز بود.(122)                                

Не делай перерыва в улучшении поместий и земель, ибо земли дороги доходом.(143)

و اسب اقود نيز بد بود يعنى راست گردن و چنين اسب اندر وحل نيك برنگرد.(126)                      

Конь аквад, т. е. С прямой шеей, тоже плох, такой конь на грязь хорошо не смотрит.(145)

و اسب قالع شوم بود آنكه‌ بالاى كاهل گردباى‌ موى دارد.(126)                                                 

Конь с лохмами под седлом — дурная примета, также если он космат

между плеч. (145) (каhэл – затылок, загривок)

‌ از دل صنما مهر تو بيرون كردم و ان كوه غم ترا بهامون كردم.(149)                                       

‌Из сердца, о кумир, изгнал я любовь к тебе, И эту гору горя сравнял с долиной.(165)

چنان بايد كه درمى گناه را نيم درم عقوبت كنى تا هم‌ رسم سياست بجاى آورده باشى و هم شرط كرم نگه

داشته باشى تا هم از كريمان باشى‌ و هم از سايسان، كه نشايد كه كريمان كار بى ‌رحمتان كنند.(153)  

Надо [действовать] так, чтобы за один дирхем проступка карать на полдирхема, дабы ты мог отнестись к числу великодушных и в то же время

достойных, ибо не годится, чтобы великодушные поступали, как безжалостные.(169)

و الفغدهء تو بايد كه كتابها و اجزا وقلم و قلمدان و محبره و كارد قلم‌تراش و مانند اين چيزها بود.(159)

Ты должен всегда иметь при себе книги, и тетради, и калам, и каламдан, и чернильницы, и нож для подрезания калама, и тому подобные вещи.(173)

و جز بر خط معتمدان اعتماد مكن.(159)                                                                             

И поступай только по писаниям лиц, заслуживающих доверия.(174)

و بى ‌زاد براه‌ نرود.(170)                                                                                               

Без провианта в путь не пускайся.(183)

و خفير و مكارى را خشنود دارد.(170)                                                                               

Погонщика старайся удовлетворить.(183)

و اگر بيمار را كاهش وسرفه بود خدوى او بر گوى بگير و خشك كن و آنگه رگوى را بشوى اگرنشان 

بماند هم علامت بد بود.(182)                                                                                            

Если больной чахнет и кашляет, возьми его мокроту на тряпочку и высуши, затем тряпочку вымой: если останется след,— это тоже плохой признак.(192)

اگر بر سر آب زردى باشد و بن آب سيه‌ بام باشد علت از گش سبز بود دارو مكن.(183)                  

Если поверх мочи желтизна, а снизу она черновата, то это от жёлтой флегмы, не лечи.(193)

اما حديث مولدها من از استاد خويش‌ چنان شنودم كه مولد مردم نه آنست بحقيقت كه از مادر جدا شود  

كه مولد اصلى طالع زرعست.(187)                                                                                   

Что же касается гороскопа рождений, то я так слышал от своего учителя, что дата рождения людей не та, когда он действительно отделяется от матери, а основной гороскоп —зачатие.(196)

اول دستان خسروانى زنند و آن از بهر مجلس ملوك ساختند .(193)                                            

‌ Сначала играют напев хусравани, который создан для приемов у царей.(203)

ديگر بايد كه اگر نديم شاعر نه‌ باشد در شعر بداند، نيك و بد نظم بر وى پوشيده نباشد.(203)              

В-четвертых, если надим не будет поэтом, он все же должен различать

хорошие и плохие стихи, поэзия не должна быть от него сокрытой. ( در – всловаре 4) уст. глава, раздел (книги) )(212)و تكلفهاى نامهء تازى خود معلوم است كه چون‌ بايد كرد و اندر نامهء تازى ‌سجع هنرست و خوش آيد.

А украшения арабского письма известно, как их надо писать. В арабском письме рифма — искусство, очень она хороша и приятна.(216)

بو بكر قهستانى را خلعت فرمود و ساخت زر، و فرمود تا ميان نديمان بنشيند و بدين يك سخن درجهء  

بزرگ يافت.(209)                                                                                                        

Абу-Бекру Кухистани он пожаловал драгоценный халат и приказал ему сидеть среди надимов и повысил его в сане, и за это одно слово получил он два великих повышения.(217)

       Литература

  1. Юсофи Голам-Хосейн. Кабус-наме (на персидском языке). Наука и культура. Тегеран, 1378/2000, 609 с.
  2. Бертельс Е.Э. Кабус-намэ. Издательство восточной литературы, Москва, 1958, 296 с.
  3. Рубинчик Ю.А. Персидско-русский словарь, Москва, 1983, 864 с.
  4. Виноградов, В. В. Избранные труды. Лексикология и лексикография // М. : Наука, 1977, 318 с
  5. .Зайнуллин Г. Г. , Л. Р. Мухаметзянова. Вестник Челябинского государственного университета. 2012. № 33 (287).

Ключевые слова- Кей-Кавус, Кабус-наме, архаизмы.

Açar sözlər- Keykavus, Qabusnamə, arxaik sözlər.

Key words- Keikavus, Qabus-nameh, archaisms.

Xülasə

Məqalə əmir Ünsürülməali Keykavus ibn İskəndər ibn Qabus ibn Vəşmgir ibn Ziyar tərəfindən XI əsrdə yazılan Qabusnamə əsərinə həsr edilmişdir. Əsər klassik fars dilində yazılan ilk nəsr nümunəsidir. Məqalədə əsərdə istifadə olunmuş bəzi  arxaik sözləri araşdırılır.                    

Summary

The article deals with Qabus-nameh written by Onsor-al-Ma’ali Keikavus ebn-e Eskandar ebn-e Qabus ebn-e Vushmagir ebn-e Ziyar in the XIth century. The literary work is the first example of prose which has been written in classic Persian language.  This article considers  archaisms of the work.  

                                                                              Рецензент: доц.Мамедова А.Б.

DILÇİLİK-ЯЗЫКОЗНАНИЕ

 

Qıpçaq M., Xanməmmədov Q.

TÜRK DİLLƏRİNDƏ SAİTLƏR MƏSƏLƏSINƏ DAİR

Müasir türk dillərinin böyük qismində 8-9 sait müşahidə edilir. Təkcə müasir özbək ədəbi dilində 6 sait səs var. Bəzi türk dillərində (başqırd, tatar, noqay və s.) yarımdar [ĕ], [ĭ], [ŏ], [ə] saitləri qeyd olunur. Kök türk dilində 8, yaxud 9 saitin ol­ması problemi hələ də mübahisəli şəkildə qalmaqdadır. Əksər tədqiqatçılar pratürkdə 8 saitin olduğunu qəbul edir. Mübahisə [ə], yaxud [e] foneminin ilkin olması üstün­dədir. Güman etmək olar ki, [ə] fonemi ilkin olmuş, türk dillərinin sonrakı inkişafı zamanı Azərbaycan, uyğur, qazax, tatar, başqırd, türkmən dil­lərində özünü qorumuş, digər türk dillərində isə [e] səsinə doğru inkişaf etmişdir.

İlkin uzun saitlər. Türk dillərində saitlər kəmiyyət baxımından da qarşılaş­dırı­lır. Bu baxımdan sait səslər iki qrupa ayrılır: qısa (normal) saitlər və uzun saitlər. Türkoloji dilçilikdə uzanmanın iki növü fərqləndirilir: ilkin uzanma (ilkin uzun saitlər) və sonrakı uzanma (sonrakı uzun saitlər).

Türkologiyada o saitləri “ilkin uzun saitlər” adlandırırlar ki, onların meydana çıxması hər hansı səs birləşmələrinin transformasiyasının nəticəsi kimi izah oluna bilmir. Uzun və qısa saitlərin qarşıdurması türk dillərindən yalnız türkmən və yakut dillərində özünün aydın ifadəsini tapır. Bu qarşıdurmanın izləri özbək dilinin oğuz şivələrində, Azərbaycan dilinin xalac şivəsində, eləcə də türk dili şivələrində qismən müşahidə olunur. Uyğur-oğuz qrupu türk dillərində ilkin uzun saitlərlə qısa saitlərin qarşıdurması cüzi şəkildə qorunur. Pratürkdəki uzun saitlər çuvaş dilində diftonqlara doğru inkişaf etmişdir.

Qədim türk yazılı abidələrinin dilində də ilkin uzun saitlərin varlığı tədqi­qat­çılar tərəfindən qeyd olunur. A.fon Qaben uyğur abidələrində sözlərin ikili yazılı­şına əsaslanaraq qədim türk dilində uzun [o] və [ö] saitlərinin olmasını söyləyir. Məsələn, oon “on”, oot “od”, toon “don”, tooz “toz”, ööc “öc, qisas”. [u] və [ü] sait­lərinə mü­na­sibətdə də bu fikir özünü doğruldur. Məsələn, buu “bu”, uu “yuxu”, küü “şöh­rət”, süü “ordu”, tüü “saç, tük”. Brahma yazısı ilə yazılmış türk abidə­lə­rinin araşdırılması isə öz növbəsində uzun [i] səsini təsbit etməyə imkan verdi. A.fon Qaben qədim türk yazılı abidələrinin dilində uzun [a] səsinin də ola bilmə­sini güman edir. Türk alimi T.Tekin qədim türk dilində [a:], [u:], [o:], [ı:], [i:], [e:], [ö:], [ü:] uzun saitlərinin olmasını göstərir. Görkəmli türkoloq A.N.Kononov da qədim türk dilində uzun sait­lərin varlığını qəbul edir. Onun fikrincə, M.Kaşğarinin “Divan”ında uzun [a] saitinin iki əliflə ifadə olunması, manixey dini məzmunlu uyğur abidələrində uzun saitlərin saiti ifadə edən qrafemin iki dəfə yazılması ilə göstərilməsi, brahma yazısında qısa, uzun və reduksiya olunmuş saitlərin fərqli qrafemlərlə yazılması belə nəticə çıxar­mağa imkan verir.

İlkin uzun saitlərin mənşəyi barədə türkologiyada müxtəlif fikirlər mövcuddur. Bəzi alimlər ilkin uzun saitləri Altay dövrü ilə bağlayır və Altay dilləri səviyyəsində bərpa etməyə çalışır. Lakin qeyd olunmalıdır ki, kök Altay dilində ilkin uzun saitlərin varlığı mübahisəlidir. Bu cəhət kök monqol dilinə münasibətdə özünü aydın şəkildə göstərir. Altayşünasların kök monqol və kök tunqus-mancur dillərində ilkin uzun saitləri sübut etmək üçün gətirdikləri bəzi faktlar əslində kök Altay dilində ilkin uzun saitlərin olmadığını göstərir. Türk dilləri saitlər sisteminin nostratik dillər səviy­yəsində bərpası da ilkin uzun saitlərin Altay dillərinin hamısında deyil, yalnız türk dillərində olmasını söyləməyə imkan verir.

Türk dillərindəki ilkin uzun saitlər bir çox hallarda sözəvvəli və sözortası mövqelərdə [h] səsinin itirilməsinin refleksi ola bilər. Çünki müasir türk dillərində [h] samiti bəzən protetik səs xarakteri kəsb edir. Nostratik dillərin materiallarından çıxış edərək bu tip uzanmanı müasir türk dillərindəki aşağıdakı sözlərdə izləmək müm­kündür: a:l “qabaq”, a:ş- “aşmaq”, ə:r “ər” (Müq. et: xalac şivəsində hər “kişi”), ö:r- “qalxmaq”, ba:ş “yara”, u:ç “son” və s.

İlkin uzanmanın səbəbi ilkin söz köklərinin quruluşu (V, CV, VC, CVC, VCC, CVCC, CVCV və s.) və kökün bir quruluşdan digərinə keçməsi də ola bilər. Art “arxa” tipli sözlər aydın şəkildə göstərir ki, ad-feil omonimliyi şəkilçilərlə söz yara­dıcılığı mərhələsində meydana çıxmışdır və türk dillərinin daha əvvəlki inkişaf mər­hə­lələrində CV və (C)V strukturlu, eləcə də bu strukturlardan nəşət edən (C)VCV tipi mövcud ola bilərdi. Məhz bu baxımdan da ilkin uzun saitlərin bəzi mövqelərdə özünü göstərməsini kökün heca strukturunun yenidən qurulmasında axtarmaq lazımdır. Bu mənada N.A.Baskakovun türk dillərində ilkin köklərin yal­nız CVC strukturuna malik olması barədə fərziyyəsi özünü doğrultmur. Görünür, CVC strukturuna malik olan köklərin böyük qismi türk dillərinin tarixi inkişafının sonrakı mərhələlərində (C)VCV strukturlu köklərin CVC strukturlu köklərə keçməsi nəticəsində meydana çıxmışdır. İstər türk dillərinin özünün materialları, istərsə də Altay dillərinin materialları bunu sübuta yetirir. Belə ki, müasir türkmən və yakut dillərində uzun saitlərlə düzələn təkhecalı söz kökləri digər türk dillərində ikihecalı struktura malikdir. Məsələn, türkməncə a:r- “yorulmaq” ~ qırğızca, altay­ca arı- “yorulmaq”; türkməncə da:ş- “daşmaq” ~ qırğızca taşı- “daşmaq”; türk­mən­cə yo:n- “yonmaq” ~ uyğurca yonı- “yonmaq”; türkməncə a:v “ov” ~ mon­qolca aba “ov”; türkməncə ə:r “kişi” ~ monqolca ere “kişi”; türkməncə gö:k “göy, mavi” ~ monqolca köke “göy” və s.

Ümumən, pratürkün son mərhələsində uzanmanın meydana çıxmasını bir sıra amillər şərtləndirir:

1. Farinqal (larinqal) saitlərin itirilməsi;

2. Kökün heca strukturunun dəyişməsi ilə bağlı aksent strukturunun yenidən qurulması (o cümlədən ahəng qanununun inkişafı);

3. Dildəki sintaqmatik dəyişmələr.

Farinqal saitlər. Farinqal saitlər (boğaz tutulması ilə tələffüz olunan saitlər) uyğur-oğuz qrupu türk dillərindən Tuva və tofalar dillərində müşahidə olunur. Məsələn, tuvaca “aclıq” ~ ahş “yemək”, et “əşya” ~ eht “ət”, tofalarca qat “gilə­meyvə” ~ qaht “sıra” və s. Tuva və tofalar dillərində farinqal saitlər, əsasən, uyğun gəlir. Məsələn, aht “at”, eht “ət”, çühk “yük”, ohk “ox”, oht “ot”, çeht- “çatmaq” və s. Bir çox hallarda isə tofalar dilindəki farinqal saitlərə Tuva dilindəki “təmiz” saitlər uyğun gəlir. Məsələn, ahk- ~ ak- “axmaq”, aht- ~ at- “atmaq”, bahs- ~ bas- “basmaq”, bohş ~ boş “boş”, dehş- ~ deş- “deşmək”, hş- ~ düş- “düşmək” və s.

Tofalar dilinin materiallarını türkmən dili faktları ilə müqayisə etdikdə belə bir qənaətə gəlmək olar ki, tofalar və Tuva dillərindəki “təmiz” saitlər türkmən dilindəki uzun saitlərə, farinqal saitlər isə qısa saitlərə uyğun gəlir. V.İ.Rassadin tofalar dilin­dəki, V.M.Nadelyayev isə Tuva dilindəki farinqallaşmanı substratla əlaqələndirirlər. Tofalar və Tuva dillərinin səs sisteminin nəzərdən keçirilməsi belə bir qənaətə gəlməyə imkan verir ki, bu dillərin fonetik sisteminin bərqərar olmasında bir neçə komponent iştirak etmişdir: türk komponenti; samodi komponenti; monqol kompo­nenti; Yenisey komponenti. Yenisey və türk səs sistemlərinin çulğaşması nəticəsində türk dillərindəki “uzun - qısa” qarşıdurması “təmiz - farinqal” qarşıdurması ilə əvəz olunmuşdur.

Sait səslərin səciyyəsi. Pratürk saitlər sistemini 16 üzvdən ibarət sistem kimi aşağıdakı kimi müəyyənləşdirmək olar:

a     ə    o    ö    ı     i    u   ü

a:    ə:   o:   ö:   ı:   i:   u:  ü:

a saiti. Pratürkdəki [a:] səsi yakut və türkmən dillərində qorunmuş, digər dillərdə isə qısa [a] səsi ilə əvəz olunmuşdur. Qısa [a] səsi isə müasir türk dillərinin çoxunda özünü qorumuşdur. Bu səs özbək, tatar, başqırd dillərində qismən dodaq­lanan varianta ([ao]) malikdir. Özbək dilində bu səs o, tatar və başqırd dillərində isə a hərfi ilə ifadə olunur. [a] səsinin dodaqlanması çuvaş dilində də mövcuddur. Məsələn, azərbaycanca baş ~ çuvaşca pos // pus, azərbaycanca at ~ çuvaşca ot // ut və s. Məhz bu cəhət həmin dildə o-laşan və u-laşan dialektlərin meydana çıxmasına səbəb olmuşdur.

[a] saitinin dodaqlanmasını çox vaxt başqa dillərin təsiri kimi (özbək dilinə tacik, çuvaş dilinə fin-uqor, tatar və başqırd dillərinə isə fars dillərinin) izah edirlər. Azərbaycan dili şivələrində müşahidə olunan a > o səs keçidini də bəzən fars və tat dillərinin təsiri sayırlar. Lakin bu, hər bir türk dilinin daxili inkişaf qanunları ilə də izah oluna bilir.

Uyğur dilində [a] səsi [e] səsinə (Müq. et: azərbayvanca atı > uyğurca eti, azərbaycanca başım > uyğurca beşim), Tuva, yakut, şor, çuvaş dillərində isə [ı] səsinə keçir. Müq. et: azərbaycanca bal ~ çuvaşca pıl; azərbaycanca qarın ~ tuvaca xırın; azərbaycanca ay ~ yakutca ıy və s.

ə saiti. Pratürkdəki [ə:] saiti yalnız türkmən dilində qorunmuş, digər türk dillərində isə qısa [ə] və ya digər saitlərə keçmişdir. Qısa [ə] saiti altı dildə - Azər­baycan, tatar, başqırd, uyğur, türkmən, qazax dillərində qorunub. [ə] saiti Azər­baycan, uyğur, tatar və başqırd dillərində həm kök, həm də şəkilçi morfemlərdə, türkmən və qazax dillərində isə, əsasən, söz köklərində müşahidə olunur. Türkmən və qazax dillərində şəkilçi morfemlərdə [ə] səsi [e] səsinə keçir. Xalis qısa [ə] səsi yalnız Azərbaycan və uyğur dilləri üçün səciyyəvidir. [ə] səsi çuvaş dilində [a] səsinə keçmişdir: kəs- > kas-, tər > tar, ər > ar, səp- > sap- və s. Əksər türk dilində [ə] saiti [e] səsinə keçir. Müq. et: mən ~ men, sən ~sen, səkkiz ~ sekiz və s. Tatar və baş­qırd dillərində [ə] səsi [i] səsinə keçir: mən ~ min, sən ~ sin, gəl- ~ kil-, kəs- ~ kis- və s. [ə] səsinin [i] səsinə keçməsinə az-az hallarda xakas və çuvaş dillərində də rast gəlirik. Müq. et: sən ~ sin, gəl- ~ kil-, ət ~ it, kəs- ~ kis (xakas), gəl- ~ kil- (çuvaş) və s.

o saiti. Pratürkdəki [o:] səsi türkmən, yakut, qismən də uyğur-oğuz qrupu türk dillərində qorunmuşdur. [o] səsi isə müasir türk dillərinin əksərində müşahidə olunur. Bu səs türk mənşəli sözlərin, əsasən, birinci hecasında işlənir. [o] səsi tatar, başqırd və çuvaş dillərində [u] səsinə keçir: qol ~ kul, on ~ un, od ~ ut, yox ~ yuk, yol ~ yul (tatar və başqırd); qol ~ xul, ocaq ~ vuçax (çuvaş). Bundan əlavə, çuvaş dilində [o] səsi [ü] və [a] səslərinə də keçə bilir. Müq. et: soy- ~ sü, koğşaq (zəif) ~ xavşak və s. [o] səsinin [a] səsinə keçməsi Azərbaycan yazılı abidələrinin dilində (onlar ~ anlar, onun ~ anın), eləcə də Azərbaycan dili şivələrində (ov ~ av, dovşan ~ davşan) müşahidə olunur. Bu səs müasir özbək dilində daha çox fərdi xüsusiyyət kəsb etmişdir. Belə ki, bu dildə [o] saiti daha da qapalılaşaraq [o] səsi ilə [u] səsi arasında tələffüz olunur. Həmin səs yazıda u hərfi ilə ifadə olunur. Müq. et: otur- ~ utir, qol ~ kul, od ~ ut, tox ~ tuk və s.

ö saiti. Pratürkdəki [ö:] saiti türkmən dilində qorunmuş, yakut dilində [üö] diftonquna çevrilmiş, digər türk dillərində isə itmişdir. [ö] saiti müasir türk dillərinin çoxunda işlənir. Bu saitin həm qapalı, həm də açıq variantları var. Əksər türk dillərində daha çox sözün birinci hecasında işlənsə də, dodaq ahəngi qüvvətli olan qırğız və Altay dillərində sözün bütün hecalarında müşahidə olunur. [ö] saiti müasir tatar və başqırd dillərində [ü] saitinə keçir: göz ~ küz, göl ~ kül, söz ~ süz və s. Çuvaş dilində [ö] saiti əsasən [ü], qismən də [u], [a] səslərinə keçir. Məsələn, göl ~ küle, göz ~ kus, kömür ~ kămrăk və s. Krım-tatar dilində [ö] saiti adətən [o] saitinə keçir: göl ~ qol, öz ~ oz və s. Müasir özbək dilində [ö] saiti [ö] səsi ilə [ü] səsi arasında tələffüz olunan xüsusi səsə keçir. Bu səs yazıda ŭ hərfi ilə verilir. Müq. et: göl ~ kŭl, börü (qurd) ~ bŭri, söz ~ sŭz, ördək ~ ŭrdak və s. 

ü saiti. Pratürkdəki [ü]: saiti türkmən və yakut dillərində qorunmuş, digər türk dillərində isə itmişdir. Qısa [ü] saiti əksər türk dillərində sözün müxtəlif hecalarında müşahidə edilir. Bu səsin dar və geniş variahtları var. Müasir tatar və başqırd dillə­rində sözün bəzi mövqelərində [ü] saiti [ö] saitinə (göz ~ küz, göl ~ kül və s.), çuvaş dilində [ĕ] saitinə (bütöv ~ pĕtĕm, gümüş ~ kĕmĕl və s.) keçir. [ü] saiti müasir noqay dilində [u] səsinə (yüz ~ yuz, üç ~ uç), karaim dilində isə [i] səsinə keçir: üçün ~ için, üç ~ iç və s.

u saiti. Pratürkdəki [u:] saiti türkmən və yakut dillərində qorunmuş, digər türk dillərində isə itmişdir. Qısa [u] səsi əksər türk dillərində işlənir. [u] saiti daha çox birinci hecada işlənir, sonrakı hecalarda az-az müşahidə olunur. Müasir başqırd, tatar, qazax, qaraqalpaq və noqay dillərində [u] saitinin daha qısa variantı da özünü göstərir. Çuvaş dilindəki [u] saiti daha çox fərqli xüsusiyyət kəsb etmişdir. Belə ki, bu dildəki [u] səsi digər türk dillərindəki [a], [o], [ö], [ü], [i] saitlərinə uyğun gəlir. Məsələn, qara ~ xura, yol ~ sul, göz ~ kus, gün ~ kun, il ~ sul və s. Digər türk dil­lərindəki [u] səsinin qarşılığı isə çuvaş dilindəki [a], [ı], [o], [ĕ], [ŏ] səsləridir. Baş­qırd, tatar və noqay dillərində [u] səsi sözün bəzi mövqelərində [o] səsinə keçir: uzaq ~ ozak, un ~ on, qulaq ~ kolak və s.

ı saiti. Pratürkdəki [ı:] saiti türkmən və yakut dillərində qorunmuş, digər türk dillərində itmişdir. Türkmən və yakut dillərində bəzi sözlərdə [ı:] saiti diftonqlaşaraq yakut dilində [ıa], türkmən dilində isə [ıy] diftonquna çevrilir. Müq. et: yakutca bıa “ip”, ıal “qonşu”, bıar “bağır, ciyər”; türkməncə qıyz “qız”. Qısa [ı] saiti əksər türk dillərində müşahidə edilir. Uyğur və özbək dillərində [ı] səsi yoxdur. Bu dillərdə [ı] səsinin yerinə [i], bəzən də [e] səsi işlənir. Müasir Azərbaycan ədəbi dilində sözəvvəli mövqedə [ı] səsi işlənmir. [ı] saiti daha çox qapalı olub [u] saitinə yaxın məxrəcdə tələffüz olunduğundan bəzi türk dillərində ı > u əvəzlənməsi də baş verir. Türkoloqlar [ı] saitinin [a] saitindən törəməsi fikrindədirlər. Yakut dilinin faktları da bunu təsdiq edir. Belə ki, yakut dilindəki [ı] saiti bir çox hallarda digər türk dillərindəki [a] saitinə uyğun gəlir. Müq. et: ay ~ ıy, at ~ ıt və s. Qısa [ı] saiti müasir çuvaş dilində [ĕ] saitinə keçir: qız ~ xĕr, qış ~ xĕl, qırx ~ xĕrĕx və s.

i saiti. Pratürkdəki [i] saiti yakut və türkmən dillərində qorunmuş, digər türk dillərində isə itmişdir. Qısa [i] saiti isə əksər türk dillərində işlənir. Müasir tatar, başqırd, qazax və noqay dillərində [i] səsi [e] səsinə keçir: bir ~ ber, bil- ~ bel- və s. Müasir çuvaş dilində isə [i] səsi [ĕ] səsinə uyğun gəlir. Müq. et: bir ~ pĕr və s.

 

ƏDƏBİYYAT

1. Qıpçaq M. Türk dillərinin səs quruluşu, Bakı, 2005.

2. Serebrennikov B.A., Hacıyeva N.Z. Türk dillərinin müqayisəli tarixi qram­matikası, Bakı, 2001.

3. Zeynalov F. Türkologiyanın əsasları, Bakı, 1981.

4. Zeynalov F. Türk dillərinin müqayisəli qrammatikası (Fonetika, leksika, morfo­logiya), Bakı, 2008.

5. Мамедов А.М. Тюркские согласные: анлаут и комбинаторика, Баку, 1986. 6. Щербак А.М. Сравнительная фонетика тюркских языков, Л., 1970.

 

Açar sözlər: türk dilləri, saitlər, uzun saitlər, farinqal saitlər.

Ключевые слова: тюркские языки, гласные, долгие гласные, фарингальные гласные.

 

РЕЗЮМЕ

К вопросу о гласных в тюркских языках

В статье рассматриваются характерные особенности гласных звуков в тюркских языках и даются сведения об исконно долгих гласных и фарингальных гласных.

 


Rəsulova Cəmilə Xosrov qızı

BARAK OBAMANIN QƏLƏBƏ VƏ ANDİÇMƏ CIXIŞLARININ

MÜQAYİSƏLİ ANALİZİ

Diskurs və janr anlayışının tədqiqi ilə bağlı yetərli qədər tədqiqatlar  aparıl­mışdır (N.Feəklou, R.Uodak və digərləri), lakin siyasi diskursun janr spesifikliyi daha geniş təhlil tələb edir. Məhz bu səbəbdən bu məqalədə siyasi diskursun qələcək prezi­dentin seçim sonrası qələbə və inaqurasiya çıxışları janrı vasitəsi ilə genişləndirməsi əsas götürülmüşdür.

Andiçmə diskursu sahəsində tədqiqat aparmış E.S. Şeyqal andiçmə nitqinin funksional təhlilini verərək siyası diskursun  seçim sonrası qələbə cıxışı janrı ilə andiçmə janrı arasında təhlili müqayisələr etmişdir. Hər bir janr inteqrativ, inspirativ və performativ funksiyalar baxımından bir-birinə bənzəyirlər. Onun nəzəriyyəsində bu təsnifata interdiskursiv funksiya da əlavə olunmuşdur. [5;138]

Bununla belə bir neçə fərqliliklər də mövcuddur. E.S.Şeyqalın fikrincə, inaqurasiya nitqlərinə deklarativ funksiya da aiddir. Amma seçki sonrası qələbə çıxışları daha çox ekspressivliyi ilə fərqlənir və bud a öz növbəsində dil materialının stilistik xüsusiyyətləri vasitəsi ilə ifadə olunur. Deməli seçki sonrası qələbə nitqi də ekspressiv funksiya daşıyır.

Inqilis dili siyasi diskursun janr spesifikliyini araşdırmaq üçün misilsiz bazaya malikdir. Lakin fərqli dilçilər bu janrı fərqli təsvir edirlər. Məsələn prof. O.S. Axmanovanın “Linqvistik terminlər” adlı lüğətində janr haqqında verilən açıqlama əsas götürülmüşdür. O, janrı situasiya şəraiti və istifadə məqsədi olan “nitq növü” kimi verir (24; 148). Situasiya və kommunikasiya siyasi diskursda əsas rol oynaydığından  bu açıqlama  bizim tədqiqata tam uygun gəlir

Müasir dövirdə inqilis dilinin siyasi diskursundan janr spesipikliyinə andiçmə nitqləri və parlament debatları aid edilir. Bu meyl  muasir dünyada siyasətə artan maraqdan irəli gəlir. Andiçmə nitqi ölkədə keçirilmiş seçkilərin nəticəsində preziden­tin qalibiyyəti ilə, parlament debatları isə ölkənin siyasəti ilə əlaqədar müzakirələrlə bağlıdır. Beləliklə, birinci halda nitq söyləyən diskurs  adresatlarının seçimini doğrultmalı, ikincisi isə - onların düzgün qərar verəcəklərinə inandırmalıdır.

Andiçmə çıxışlarının ənənəsi uzun zamandır ki, mövcuddur və məhz bu hal onların məzmun normalarının bütövlüyünü və auditoriya qarşısında söylənməsinini izah edir. Bu o deməkdir ki, müəllif andiçmə nitqini  konkret qaydalar üzərində qurur və bunlardan yayınmaq mümkün deyil. Siyasi diskursun diqər bir növu - gələcək prezidentin seçki sonrası qələbə çıxışıdır. Qeyd etmək lazımdır ki, bu çıxış zamanı nitq söyləyən mövzu seçimində, onun strukturunda və müraciət üsullarında daha azaddir.

                Aristotelin ritorik növlərinin təsnifatina nəzər yetirdikdə onun seçki sonrası qələbə və andiçmə nitqini epideyik ritorikaya aid etdiyini müşaidə etmək olar. (1; 15-69). Filosof Obamanın triumf nitqi kimi xarakterizə edir və əsas funksiya kimi auditoriyanın hisslərinə müraciəti göstərir. Bu təntənə nitqi əsasən xüsusi rəsmi hal ilə bağlı söylənilir və xalqın tarixində vacib və əlamətdar hadisəni əks etdirir. Bu zaman çıxış edərkən dilin ali və ritorik üslublarından istifadə olunur.

Seçki sonrası qələbə və andiçmə çıxışlarının xarakteristikasını onların funksiyalrının izahı ilə başlamaq olar. E.İ. Şeyqal andiçmə çıxışlarının 4 əsas funksiyasını önə çəkir.

Qələbə cıxışı da andiçmə çıxışları kimi inteqrativ funksiya daşıyır, yəni xalqın bütün nümayəndələrini birləşdirir (6; s.333). Məs., Amerika prezidentləri öz nitqlərində Amerika xalqının birliyini gostərərək, irqi və təbəqə qarşıdurmalarına son qoymağ kimi çağırışlar edirlər. Bu hala keçmiş Amerika prezidenti B. Obamanın çıxışlarında da rast gəlinir. Məsələn:

It's the answer spoken by young and old, rich and poor, Democrat and Republican, black, white, Hispanic, Asian, Native American, gay, straight, disabled and not disabled <…> we are, and always will be, the United States of America.[12]  It doesn't matter whether you're black or white or Hispanic or Asian or Native American or young or old or rich or poor, abled, disabled, gay or straight. <…> We are, and forever will be, the United States of America. [13] ( Ağ ya qara,ispan, şərqli,ya  yerli, cavan ya qoca, imkanlı ya kasıb, şikəst ya sağlam, cinsi azlıq ya normal ........ Biz hamımız varıq və həmişə Amerika Birləşmiş Ştatları olacayıq)

Belə bir yanaşma ABŞ da yaşayan xalqların eyni formada sadalanmasını özündə əks etdirərək B. Obama diskursunu fərqləndirən elementlərindəndir. Bu element müəllif ilə güclü assosasiya yaratmışdır. Bu nümunələr də B. Obamanın xalqın ona  olan dəstəyə gorə təşəkkürünü  göstərir, çunki bu dəstək olmasa idi ABŞ-da prezident seçkilərində birinci afroamerikanlının qələbəsi mümkun olmazdı. Bundan ələvə, o, xalqın və prezidentin gücünü birləşdirərək həmvətənlərini yaxın gələcəkdə ölkənin inkişaf kursunu müəyyənləşdirməyə çağırır.

Onun diskursiv nitqində birliyin ən yüksək dərəcəsini ifadə etmək məqsədi ilə prezidentin və xalqın daha da yaxşı gələcək uğrunda mubarizə aparmasını əks etdirən söz birləşmələri  və ikinci şəxs cəm “you” və birinci şəxs cəm “we” əvəzliklərindən istifadə olunur. Məs.

I will never forget who this victory truly belongs to - it belongs to you. This is your victory. [12] It [the task of perfecting our union] moves forward because of you. [13] You and I, as citizens, have the power to set this country’s course. [11]  (Mən heç bir zaman unutmayacan bu qələbə kimindir – O,sizə məxsusdur . Bu sizin qələbənizdi ). O, sizing hesabınıza irəli gedir. Siz və mən, vətəndaşlar kimi, bu ölkənin siyasətini qurmaq ixtdarına malikik)

Seçki sonrası qələbə və andiçmə çıxışlarının janrlarını birləşdirən başqa bir funksiya  - inspirativ funksiyasıdır. Bu funksiya auditoriyanı qələcəkdə görüləcək böyük işlərə vadar (motivasiya)edir, çunki hər yeni lider ölkəni yaxşı tərəfə dəyişəcəyinə ümid bəsləyir  və bunun üçün ona xalqın dəstəyi lazımdır.

Amerika prezidentlərinin təcrübəsi və XXİ əsrin geniş imkanları sayəsində bu janrlara müraciət gələcək prezidentlərin siyasi planına daxil olmuşdur. Və məhz bunun sayəsində Amerikanın yeni inkişaf mərhələsinə nail olması mümkündür. Bu ideya B. Obamanın bütöv diskursunda bir sıra yenilik və dəyişikliklərin meydana gəlməsi ilə səciyyələndi. Məsələn. nitq yenilik mənası daşıyan leksik vahidləri vasitəsi ilə davam etdirilir. Məs.

There is new energy to harness and new jobs to be created; new schools to build.  [12]

…prepare the nation for a new age.

… begin again the work of remaking America. [10]

Our economy is recovering. [13]

So we must harness new ideas and technology to remake our government, revamp our tax code, reform our schools… [11] ( Başlamaq üçün yeni energiya, yeni iş yerləri, yeni məktəblər qurmalıyıq.

…xalqı yeni dönəmə hazırlamaq

…yenidən Amerikanı qurmağa başlayaq

Bizim iqtisadiyyatımız yenilənir.

Beləliklə biz yeni idealara qoşulmalıyıq ki, öz hökümətimizi yenidən quraq, verqi qanunlarını düzəldək, məktəbləri yaxşılaşdıraq.

Yenilənmiş ölkədə əsas diqqət milli dəyərlərə və ölkənin dünya arenasında olan yerini, xalqın əzəmətini sübut edərək dövlətin möhkəmləndirilməsi siyasətin istiqamətləndirilməsinə yönəlmişdir. Bu səbəbdən yeni prezident öz çıxışlarında bir sıra üstünlük dərəcələrindən  istifadə edərək Amerikanı yü ksəklərə qaldırmışdır.

We have the most powerful military in history… [12]

We remain the most prosperous, powerful nation on Earth. [10]

… we live in the greatest nation on Earth. [13]

(Bizim ordumuz  ən gücludür. Biz dünyad ən inkişaflı ən güclü xalqıx. …. Biz dünyanın ən nəhənq xalqına məxsusuq)

B. Obama onun diskursuna qulaq asanları Amerikanın güdrətinə inandıraraq  ölkənin gələcəyi barəsində insanlarda optimist hisslər yaradır.

Yuxarıda sadalanan funksiyalardan başqa, qələbə və andiçmə çıxışları  perfor­mativ funksiyanı da yerinə yetirir. Bu nitqlərin hər biri illər boyu formalaşan rəsmi ritualın aparıcı anıdır. Auditoriyanın bu çıxışlardan həmişə müayyən gözləntiləri olur. Natiq iki yeni rolu ifa etmiş olur: seçkilərin qalibi və ölkənin seçilmiş prezidenti.  Bu isə insanların belə mərasimlərə olan marağını göstərir və nəticədə nitq söyləyən öz natiqlik məharətini tam göstərmiş olur.

Performativ funksiya nitqdə polemik ifadələrin olmağı ilə fərqlənir. E.S. Şeyqal and icmə nitqini “risksiz retorika” adlandırır. (Joyslinin termini – riskless rhetoric) (8, s. 316) (5, 205). Bu açıqlamanı qələbə nitqinə də aid etmək olar, çünki onun vəzifəsi yeni informasiyanın çattirılması yox, həm də auditoriyaya ictimai faktorları bildirməkdir.

Burada B. Obamanın natiqlik bacarıqları qeyd olunmalıdır: o, standart və hamıya məlum üsullardan istifadə edir, lakin onları ustalıqla birləşdirərək auditoriya­dan öz diskursuna qarşı əvəzolunmaz amil qazanır. Bu hal britaniyalı dilçi David Kristalın diqqətini cəlb etdiyindən o, öz bloqunda  qələbə nitqinin detallı ritorik təhli­lini çap etdirmişdir. Onun fikrincə Obama ritorikanın əsas qanunlarından birinə riayyət edir, yəni mümkün olan yerlərdə ifadə qruplarının üçlü təşkilatı qanuna üstünlük verir. Belə struktur tamaşaçıların diqqətini cəlb edir və nitqi daha asan mənimsəməyə səbəb olur. Məs.

If there is anyone out there

1)who still doubts that America is a place where all things are possible,

2)who still wonders if the dream of our founders is alive in our time,

3)who still questions the power of our democracy,

tonight is your answer. [12]

(Bəlkə kimsə şübhələnir ki,  Amerika yeganə olkədir ki,  burada hər şey mümkündür,və bəlkə demokratiyanın gücünə inanmayanlar vardır. Bu gün sizə cavab veriləcək)

Obamanın diskursda bu tipli təsnifat çoxluq təşkil edir.

 Homes have been lost; jobs shed; businesses shuttered. [10] (Evlər dağıldı, isl yerləri bağlandı,bizneslər çökdü)

We believe in a generous America, in a compassionate America, in a tolerant America…[13](Biz mərhəmərdkar,rəhimli,dözümlü Amerikaya inanirıq)

Together, we determined that… Together, we discovered that… Together, we resolved that… [11] (Birlikdə biz müəyyənləşdiririk …….., Birlikdə biz inanirıq ki……,  Birlikdə biz aşkar edirik ki……..,)

B.Obama nitqində həm də sintaksik paralelizmlərdən də məharətlə   istifadə edmişdir.

It's the answer told

by lines that stretched around schools and churches <…>;

by people who waited three hours and four hours… [12] (Bu cavabı məsçidlərin və məktəblərin qabağında olan novbələrdə dayananlarə və üc-dörd saat  gözləyənlərv verir)

Bu cür ifadə vasitələri nitqin daha da aydın və inandırıcı səslənməsinə imkan yaradır və ictimai çıxışların uğuru məhz bununla izah olunur. Şeyqalın vurğuladığı andiçmə nitqinin növbəti funksiyası – deklarativ funksiyadır. Prezident auditoriya qarşısında öz nitqini didaktikayla genişləndirərək müdrik müəllim kimi çıxış edir. Onun əsas məqsədi insanların muasir cəmiyyətin tərbiyəsinə əsaslanan,  nəsildən nəsilə keçən dəyərləri qoruyub saxlamaq, dövlət və xalqın qarşısında olan mənəvi borcdan və seçim etdikdə  hansı prinsiplərə  uyğun olaraq hərəkət etməli olduqlarını yada salmaqdır.(6; s. 337-339).

Andiçmə nitqlərində mənəvi borcla bağlı modal fellərin və sözlərin geniş işlənməsi bununla izah olunur.

Starting today, we must pick ourselves up, dust ourselves off, and begin again the work of remaking America.(Bu gündən başlayaraq, biz qalxmalıyıq, üzərimizdən tozu çırpıb  Amerikani yenidən qurmalıyıq )

What is required of us now is a new era of responsibility - a recognition, on the part of every American, that we have duties to ourselves, our nation, and the world… [10] (Bizdən indi yeni məsuliyyət erası tələb olunur – hər bir Amerikalı dərk etməlidi ki, bizim özümüzə, xalqımıza və dunyaya  qarşısında vəzifələrimiz var)

… and we must carry those lessons into this time as well. (və biz bu dərsləri indiki zamanda reallaşdırmalıyıq)

You and I, as citizens, have the obligation to shape the debates of our time -- not only with the votes we cast, but with the voices we lift in defense of our most ancient values and enduring ideals. [11](Siz və mən, vətandaşlar kimi, indiki zamanda baş verən mübahisələri qaydaya salmalıya məcburuq – sadəcə səs verməklə deyil, həmçinin bizim ən qədimi  dəyərlərimizi və idealarımızı qorumaq üçün səsimizi qaldırmalıyıq)

Andiçmə nitqindən fərqli olaraq, seçkilərdə qələbə anında belə bir rəsmi hadisə olmadıqdan, seçki sonrası qələbə nitqində ön plana didaktika yox, emosiyaların ifa­dəsi çıxır. Deklarativ funksiya burada andiçmə nitqindəki kimi gözə çarpan deyil. Seçki sonrası qələbə nitqində daha çox ekspressiv funksiya üstünlük təşkil edir, çünki qələbə nitqi namizədin seçki nəticələrinə olan ilk reaksiyasıdır. Sözsüz, qalib güclü, müsbət hisslər keçirdir və o, bu hislərini qalibiyyətə aparan yolda onu dəstəkliyən­lərlə bölüşür. Məhz qələbə nitqi ilə gələcək prezident seçkilərdəki qələbəsinin sevin­cini bildirir və xalqa bir daha xatırladır, ki seçki kompaniyası zamanı soylədiklərinə əməl edəcəkdir.

Ekspressiv funksiyasının mövcudluğu qələbə nitqinin janr stilini təyin edir və onun bu nitqində insanlara işıqlı, sevinc dolu qələcək haqqında ümidverici, müsbət konotasiyalarla zəngin leksik vahidlər üstünlük təşkil edir.(democracy, power (power, democracy, brave, perfected union, new [12], the best, grateful, appreciation, determination [13]). Qeyd etmək lazımdır, ki qələbə nitqinin uğuru məhz stilistik ifadə vasitələrinin qarışımından asılıdır.

E.Y.Şeyqal andiçmə janrının xarakteristikasını deklarativ funksiyanın təsnifi ilə bitirir. Lakin bununla seçki sonrası qələbə və andiçmə çıxışlarının funksional xü­susiyyətləri bitmir. Bu siyahını natiqdən əvvəl gələnlərin təcrübəsinə və diskursiv praktikasına tez tez istinad edən interdiskursiv funksiyası ilə də artırmaq olar. Belə­liklə, keçmiş və gələcək ilə sıx əlaqə yaranır və gələcək nəsillərin uğuru vurğulanır. Deməli B. Obamanın diskursunda yalnız  “yeni” prezidentdən qabaq vəzifə tutanların  sədaları səslənmir, həmçinin Amerika xalqının hüquqları və həyatı uğrunda mübarizə aparan və bu dövlətin təməlini qoyan bütün nümayəndələrinin adı cəkilir. Bu xü­su­siyyət B. Obamanın prezidentlərin çıxışlarında özunə qarşı sadəcə öz əhatəsində yox, həmçinin də ondan öncə qələn prezidentlərin də  arasında dəstəyini tapır. (4; 142)

Beləliklə, interdiskursiv funksiya “ümümi biliyi” aktivləşdirməyə imkan verir. (E.S. Kubryakovanin terminidir) (3; s. 174-175). Bu funksiyaya həm diskursun adresatı həm də müəllif, ümumi mədəni fon sayəsində malik olur. Bu hal natiqin auditoriya ilə sıx kontakt yaratmasına və söylədiklərinin praqmatik çərçivəsini genişləndirməyinə imkan verir.

Bu məqalədə keçirilən seçki sonrası qələbə və andiçmə nitqinin funksional xüsusiyyətlərinin analizi onların arasındakı oxşarlıqları üzə çıxartmışdır. Lakin onları tam eyniləşdirmək olmaz; belə, ki seçki sonrası  qələbə nitqi daha çox ekspressiv funk­siyasi ilə xarakterizə olunur, andiçmə nitqi isə - deklarativ funksiya malikdir. Bu o deməkdir ki, qələbə nitqi bir janr kimi baxıla bilər, çünki nəzərdən keçirilən funksiyalar baxımından o, andiçmə nitqi ilə eynilik təşkil etmir və xüsusi təyinata malikdir – yəni cari situasiyanın qanuna uyğunluğunu göstərir; seçki kompaniyasını başa çatdirir; postulatlarını cəmləşdirərək, prezident namizədi onu dəstəkləyən hər bir kəsə təşəkkürünü ifadə edir; insanların düzgün seçim etdiklərini sübut edir, çünki bu seçim xalqi mükəmməl cəmiyyətə yaxınlaşdırmağa imkan yaradır verir. Bundan əlavə, yeni diskursla bağlı “ümumi bilqinin” aditoriyaya təsir gücünü artiraraq onun xələflərinin və müasirlərinin diskrsununda hər iki janra xas olan interdiskursiv funksiyasınından da yan kecmək olmaz.

Bütün bu söylənilənlərdən bu qənaətə qəlmək olar ki, siyasi diskursun janr siyahısını və onların funksiyalarını yeni komponentlərlə genişləndirmək mümkündür.

 

Ədəbiyyat siyahısı

  1. Аристотель. Риторика. Книга 1 // Античные риторики. – М.: Изд-во МГУ, 1978. – 278 c.
  2. Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов. Изд. 4-е, стереотипное. – М.: КомКнига, 2007. – 576 с.
  3. Краткий словарь когнитивных терминов / под общей редакцией Е.С. Кубряковой. – М.: Филол. ф-т МГУ им. М. В. Ломоносова, 1997. – 245 с.
  4. Чантуридзе Ю. М. Интердискурсивность как часть когнитивного подхода к коммуникации (на примере победной речи Б.Обамы, 2s008) // Ярославский педагогический вестник. - 2014. - № I (Гуманитарные науки). - С. 140-144.
  5. Шейгал Е. И. Инаугурационное обращение как жанр политического дискурса  // Жанры речи - Саратов, 2002. - №3 - С. 205-214
  6. Шейгал Е. И. Семиотика политического дискурса: дис…док.филол.наук – Волгоград:  Волгоградский государственный педагогический университет, 2000.  – 440 с.
  7. Crystal D. DCBLOG. URL: http://david-crystal.blogspot.ru/2008/11/on-obamas-victory-style.html. (дата обращения 20.10.2014)
  8. Joslyn R. Keeping Politics in the Study of Political Discourse - Columbia (S. Car.), 1986.
  9. Klein E. Obama’s victory speech: Behind the return of the president’s rhetoric // The Washington Post - 7.11.2012. URL: http://www.washingtonpost. com/blogs/wonkblog/wp/2012/11/07/obamas-victory-speech-behind-the-return-of-the-presidents-rhetoric/. (дата обращения 21.10.2014)
  10. Obama B. Inaugural Address, 2009. URL.: http://abcnews.go. com/Politics/ Inauguration/president-obama-inauguration-speech-transcript/story?id=6689022. (дата обращения: 05.02.2015)
  11. Obama B. Inaugural Address, 2013. URL.: https://www.whitehouse.gov/the-press-office /2013/01/21/inaugural-address-president-barack-obama. (дата обра­ще­ния:  05.02.2015)
  12. Obama B. Victory Speech, 2008. URL.: http://www.americanrhetoric. Com / speeches/convention2008/barackobamavictorsyspeech.htm. (дата обраще­ния 12.10.2014)
  13. Obama B. Victory Speech, 2012. URL: http://www.bbc.com/news/world-20236369. (дата обращения 12.10.2014)

Açar sözdər: siyasi diskurs, and içmə nitqi, seçki sonrası qələbə nitqi, funksiya, prezidenlərin çıxışları

Keywords: political discourse, inaugural address, victory speech, function,  address of the president

Ключевые слова: политический дискурс инаугурационное обращение, победная речь, функция,  обращение президента.

Резюме

Сравнительный анализ победных и инаугурационных речей Барака Обамы.

В данной статье проводится сравнительный анализ функциональных особен­ностей победных и инаугурационных речей  Барака Обамы.  В результате  данного анализа были выявлены некоторые сходства между ними, а также были выделены их отличительные функции.

 

Summary

Comparative analysis of victory and inaugural addresses of Barak Obama.

This article deals with comparative analysis of victory and inaugural addresses of Barak Obama and their functional features As a result of the analysis some similarities were detected between them as well as their differentiating functions.

 

 

Rəyçi:         fil. e. n.  A. Seyidova


Мамедбейли Фираван

КОМПОНЕНТНЫЕ ЗНАЧЕНИЯ ПРИСТАВОК РУССКОГО ЯЗЫКА

Приставки русского языка также характеризуются по степени продуктивности. Так, исконно русские приставки над-, пере- высоко продуктивны в сочетании с основами существительных и глаголов /заголовок - надзаголовок, избыток - переизбыток, строить - надстроить, считать - пересчитать/; меньшей степенью продуктивности характеризуются иноязычные приставки типа анти-, псевдо-, ультра-/сочетающиеся с основами разных частей речи: вице-, контр- обер, -прото-, суб-, экс-, сочетающиеся с основами одной части речи.

Несомненным является тот факт, что о продуктивности / непро­дуктивности аффикса следует говорить только в связи с деривацион­ной функцией аффикса, т.е. тогда, когда суффикс или приставка выражают в слове словообразовательное значение, т.е. образуют новые слова.

Как словообразующий и грамматический элемент префикс всегда представлен в качестве форманта только в словах, относящихся к той же части речи, что и мотивирующая /производящая/ основа, по­этому префикс в русском языке характеризуется как аффикс внутрикатегориального значения.

Префиксом называется аффикс, стоящий перед корнем /от лат. рrаеfixus: prae - впереди, fixus - прикрепленный/. Приставка может выражать три типа значении в слове: деривационное /слово­образовательное/, реляционное /формообразовательное, грамматичес­кое/ и синкретическое /словоформообразовательное/. Большинство лингвистов указывает на словообразовательную роль префикса в язы­ке, видя зависимость приставки от соответствующих предлогов, час­тиц и наречии. По мнению Е.А.Земской, суффиксы и префиксы являются основными видами деривационных морфем в русском языке (2).

Приставки более автономны, свободны, независимы от влияния окончаний по сравнению с суффиксами.

Присоединение приставки к слову не изменяет его частеречный принадлежности, в отличие от суффикса. Для приставок необязательна тесная связь со словами одной части речи. Сохраняя одно и то же значение, приставки способны присоединяться к словам, относящимся к разным частям речи:

анти - : антивещества, антигуманный

пре-   : премилый, пресытиться

 противо- : противогаз, противопожарный

раз- : раскрасавица, развеселый> разгадать

 со- : соавтор, соучастие, сострадать

сверх- : сверхчестность, сверхбыстрый

экстра- : экстракласс, экстралингвистический

Сочетаясь с глаголами, привербальные деривационные префиксы либо образуют глаголы с новыми лексическими значениями, либо вно­сят в глагольные основы оттенки таковых /ср.: отправить, преодолеть, предвидеть, улететь, предавать, завлечь, повидать, дописать.

 Приставки русского языка присоединяются преимущественно к при­лагательным, глагольным и наречным основам, так как они обозначают признаки и действия, проявляющиеся в определенном направлении, времени протекания, степени признака. Менее продуктивен процесс присоединения приставок к именам существительным.

Таким образом, приставки могут входить в состав почти всех знаменательных слов, но словообразовательные связи приставок с глаголами наиболее активны. Заменяя приставки, можно создать ряд однокоренных глаголов, свободно сочетающихся со многими продуктивными префиксами: переписать, дописать, выписать, исписать, расписать, приписать, подписать, списать.

Деривационное значение глагольной приставки более обнаруживается в производных глаголах, имеющих глагольную производящую основу. Основы, образованные с помощью префиксов, не меняют частеречной принадлежности новых слов: префикс не в силах изменить лексико-грамматический разряд слов.

Универсальность и многозначность префикса проявляется также и в том, что, помимо деривационной функции, он может иметь формо­образующую и синкретическую функцию.

Н.М.Шанский справедливо замечает, что «диапазон действия у приставок значительно уже, чем это можно наблюдать у суффиксов. Продуктивные модели префиксального и суффиксально-префиксально­го образования в именах и наречиях очень немногочисленны и одно­образны. В качестве активно производящих приставок наблюдаются лишь в сфере глагола и глагольных   образовании» (5, с. 99).

В своих словообразующих и формообразующих свойствах префиксы зависят от производящего слова, иногда в сопровождении постфикса -ся /разрумяниться, раскраснеться, рассредоточиться/.

Лексичность приставок русского языка связана с их этимологией словообразовательной зависимостью от соответствующих предлогов и реже - частиц, значения которых они сохраняют даже тогда, когда превращаются в служебную морфему. Следовательно, приставки более самостоятельны в строе языка, чем суффиксы, что подтверждается также «отдаленностью» приставок от флексии, их препозитивным положением в слове.

 С фонетической точки зрения известны префиксы однозвуковые (а-, о, у-, с-, в-) или состоящие из комплекса звуков - от двух до нескольких (от-, до, за-, на-, при-, раз-, без, -кое-, около-, между-, среди-, близ-, противо-, ультра-, экстра-) могут быть открытыми, если окан­чиваются на гласный, и закрытыми, если оканчиваются на согласный.

По составу и происхождению приставки делятся на простые, произ­водные и заимствованные. Исконно русские приставки восходят к русским предлогам, частицам, наречиям. Исконно русские приставки распались на простые (без-, в-, вз-, до-, за-, на-; о-, по-, при-, раз, с-, у-) и производные, соотносительные с знаменательны­ми частями речи русского языка - существительными, наречиями. Так, приставка под- восходит к древнему существительному под, обозначающему «верх русской печки» «отсюда - подовый пирог, т.е. испеченный в верхней части печки), однако это толь­ко единичный случай, когда можно установить древнейшие связи морфе­мы. Основная масса исконно русских производных префиксов восходит к наречиям и частицам русского языка. Это следующие приставки: близ, -меж-, между-, около-, противо-, пред-, сверх, не-, ни-, кое-.

В литературе по данному вопросу отмечается, что приставки, в отличие от суффиксов, почти не бывают составными. Н.Д.Шанский в качестве составных префиксов выводит только две приставки, как единственно регулярные и производящие: недо- и обез- (-обес) (5, с. 101). Потиха З.А. же указывает на три составные_приставки: недо-, обез-(обес~) и небез- (3, с. 41).

Слова с цельной приставкой недо- отличаются от слов с приставкой до- с отрицанием не: Я не досмотрел этот фильм до конца. Его недолюбливает. Недооценка ситуаций.

Приставка недо- обладает целостным характером значения. Кроме того, часты случаи, когда слова с приставкой до- без отрицания не не употребляются (недоедание, недомерок, недопроизводство).

Составная приставка обез-(обес-) отличается от простой суммы приставок о-без- новым дополнительным значением: «лишение чего-либо» (обезземелить, обезлесить, обессилеть, обезвреживание, обезоруживание).

Другая составная приставка небез- образует прилагательные и обозначает неполноту, слабую степень качества, признака: небезвредный (т.е. не совсем вредный/, небезосновательный (т.е. в какой-то степени основательный/, небезрадостный/до некоторой степени радо­стный). Это значение подчеркивается и орфографией, когда частица не пишется раздельно со словами с отрицательной приставкой без-: не безызвестный, т.е. известный.. Двойное отрицание приводит к ут­вердительному значению основы прилагательного.

Суффикс, как формообразовательный элемент значения слова, бо­лее абстрагирован от реальных значений, вносимых им в слова, приставка же обладает большей реальностью значения в слове, так как з висит от значения образующей основы.

 Деривационное значение приставок ослабляется тогда, когда производное слово возникает бессуффиксальным способом от приставочно- производящей основы. Ряд существительных русского языка образован «нулевой суффиксацией» (иначе – «бессуффиксальным» способом) от произ­водящих глагольных основ, содержащих словообразовательный префикс напев-напевать, заплыв-заплывать, вьезд-вьезжать, нагрев-нагревать, оплата-оплатить, защита-защитить. Происходит трансформация функции префикса:  из словообразовательной морфемы он превращается в грамматическую, формальную, необходимую в слове лишь как структурный элемент. «Нулевое» значение префикса в данных основах сводится к механическому перенесению его от образующей основы к производной, к «унаследованию» префикса новой производной основой, поэтому префикс лишается словообразовательной функции.

Генетическое родство приставок и предлогов проявляется также в их тавтологическом употреблении при сочетании глагола с предложно-падежной формой имени: въехать - ворота, убежать до финиша, сте­кать с крыши, изготовить из глины, подложить под дверь, отойти от окна, увидеться у  друзей, поговорить по телефону,

Особое место в языке занимают именные приставки па-, су-, пра-(пасынок, сумрак, прародина), однако и они связаны со славянскими предлогами по, с, про и представляют собой их фонетические варианты.

Особенность приставки проявляется и в том, что она участвует в образовании новых основ и самостоятельно (при префиксальном способе словообразования), и вместе с суффиксом (при префиксально-суффик­сальном словопроизводстве).

Важная особенность приставки в грамматическом строе языка сводится к тому, что, образуя видовые пары глаголов, она превращается в многофункциональную морфему и с точки зрения словообразования, и со стороны формообразования.

Префиксы, как и слова, могут быть синонимичными. Синонимичные префиксы «выражают абсолютно одно и то же понятие». Однако представляется, что синонимические приставки не всегда обладают абсолютностью совпадения выражаемых значений; чаще всего они характеризуются близостью значений. Одно и то не реальное или чисто грамматическое значение имеют следующие префиксы: выбросить - изгнать       ; прескверный – наилучший; полететь - заиграть               ; неграмотный – аритмичный; ослабеть – наточить (5, с. 105).

Рассматривая синонимические префиксы в глаголе, следует учиты­вать структурно-семантическое содержание соответствующих бесприс­тавочных глаголов, к которым присоединяется приставка.

Синонимичны и производные наречные префиксы типа: чрез-/через-, интер-, архи-, анти-, а-, ультра- с простыми по составу при­ставками или производными: архибыстрый - сверхбыстрый, ультрареакционный;  аполитичный - невеселый, безболезненный; антихудожественный –противоатомный; интервокальный – межсуставный; окололунный – близлежащий.

В словообразовательной системе языка отмечается  явление омонимии морфем - закономерное явление в языке. В процессе исторического развития язык пополняется новыми омонимичными префиксами. Омонимическими следует считать префиксы, генетически не связанные и не выводимые одно из другого. Как правило, такие приставки всегда словообразующие.

Омоморфемы совпадают по звучанию, образуя определенную семан­тическую группу слов: изжить – исписать; отлить-отоспаться; доезжать – дозваться; выбежать - высушить – выплакаться; запеть - завезти - забежать (за угол); возводить- возликовать-воскресить; окаменеть- оклеить- обсудить.

Омоморфема в глаголах считаются префиксы словообразующие и формообразующие (для  образования форм совершенного вида): сбежать- опахать - словообразующие; ослабеть- опечалить(ся) - формообразующие.

В именах префиксы-омонимы встречаются реже: пролесок, проседь – проректор; развалина, раздумья – раскрасавица.

В основе выделения омоморфем, как и омонимов, лежит семантический критерий, применяемый в лексикологии, учет не только структуры слов, но и смыслового содержания слова и его частей. Значения глагольных омопрефиксов выявляются непосредственно в конкретном глаголе, и чем продуктивнее приставка, тем более она «окружена» омоморфемами.

Исследование показывает, что приставки русского языка многофункциональны. Приставки как аффиксальные морфемы имеют две основные функции в составе различных частей речи русского языка: деривационную (словообразовательную) и реляционную (грамматическую). Сочетаясь с основами разных частей речи, приставки русского языка  характеризуются как межкатегориальные независимые от корней морфемы русского языка. Приставки русского языка характеризуются разной степенью продуктивности и различны по происхождению.

 

ЛИТЕРАТУРА

  1. Зализняк А.А. Русское именное словоизменение. – М., 1967.
  2. Земская Г.А. Современный русский язык. Словообразование. - М., 1973.
  3. Потиха З.А. Современное русское словообразование. - М., 1970.
  4. Современный русский язык  / Под ред. В.А.Белошапковой. - М.,1999.
  5. Шанский Н.М. Очерки по русскому словообразованию и лексикологии. - М., 1959

Ключевые слова: приставка, аффикс, словообразование, значение, продуктивность

 

RUS DİLİNDƏ SÖZÖNLƏRİN KOMPONENT MƏNALARI

           Məqalə rus dilində sözönlərinin komponent mənalarının araşdırılmasına həsr olunub. Tədqiqat göstərir ki, rus dilinin prefiksləri çoxfunksiyalıdır. Prefikslər rus dilinin müxtəlif nitq hissələrinin tərkibində iki əsas funksiyaya malikdir: sözyaradıcı və sözdüzəldici. Müxtəlif nitq hissələrinin köklərinə birləşərək rus dilinin prefiksləri köklərdən asılı olmayan şəkilçi kimi xarakterizə olunur. Rus dilinin prefiksləri məhsuldarlığı və mənşəyi ilə fərqlənirlər.

Açar sözlər: sözönü, şəkilçi, söz yaradıcılığı, məna, məhsuldarlıq

 

 

COMPONENTAL VALUE OF PREFIXES OF RUSSIAN LANGUAGES

 

Article is devoted studying of componental values of prefixes of Russian. Research shows that Russian prefixes are multipurpose. As affixal morphemes two basic functions as a part of various parts of speech of Russian have prefixes: derivational (word-formation) and relational (grammatical). Being combined with bases of different parts of speech, the prefixes of the Russian language are characterised as morphemes of Russian independent of roots. The prefixes of the Russian language are distinguished by their productivity and origin.

Keywords: prefix, affix, word formation, meaning, productivity

 

Rəyçi: dos. L.Ələkbərova


Мусаева Нигар М.

О СТЕПЕНИ ИЗУЧЕННОСТИ АРАБИЗМОВ В ПЕРСИДСКОМ ЯЗЫКЕ

Проблема  языкового заимствования является одной из наиболее актуальных проблем в лингвистике. В свете изучения проблемы языковых контактов и взаимодействия языков представляет большой научный интерес влияние арабского языка на персидский язык. Значительную часть лексического фонда персидского языка составляют арабские заимствования, которые вошли в него  как новые слова, обозначающие различные понятия из области религии, науки, общественной жизни и т д, либо стали употребляться  как эквиваленты соответствующих персидских слов, нередко полностью вытесняя их. Многие иноязычные слова проникли в персидский язык через арабский, а ряд чисто персидских слов подвергся арабизации. Основную массу арабских заимствований составляют слова, отдельные словосочетания, предложения, вошедшие в персидский язык в период господства арабского халифата, а также – заимствования более поздних эпох, в том числе из современного арабского языка. Они органически вошли в словарный состав персидского языка и полностью подчиняются его фонетическим, лексическим и морфологическим закономерностям.

Об арабизмах или арабских заимствованиях в персидском языке написано не мало. Однако, можно сказать, во всех работах, посвященных непосредственно этому вопросу, арабизмы рассматриваются или в плане их перечисления, или описания тех моделей, по которым они образованы в арабском языке, либо дается семантико-хронологическая классификация арабской  заимствованной  лексики в персидском языке. В соответствии с этим, данные работы можно выделить в две основные группы:

а) учебники, учебные пособия и грамматические очерки персидского языка. В работах данного типа сведения об арабских заимствованиях преимущественно сводятся к тому, что предлагаются  арабские модели образования различного типа, заимствованных из арабского языка имен- масдаров (т. е имен действия), причастий (действительного и страдательного залогов), прилагательных, имен места, профессии и орудия, а также ломаного множественного числа .

Отметим, что среди подобного типа работ « Грамматический очерк персидского языка» Ю.А.Рубинчика отличается тем, что в нем дается еще и краткая, но весьма удачная лексикологическая характеристика арабских заимствований в персидском языке. Нельзя не упомянуть здесь работу Г.Ализаде « Арабские элементы в персидском языке», вышедшую в 1969 году отдельной книгой  в качестве учебного пособия, в котором в сопровождении конкретных примеров, перечисляются , можно сказать, все типы арабских заимствований, представленных в современном персидском языке. Тот факт, что в подобного рода работах арабские заимствования не получили  своего структурно-семантического освещения, является вполне оправданным, поскольку все они, как уже было сказано выше, являются учебниками, учебными пособиями, грамматическими очерками и. т.п., в задачу которых вовсе не входит освещение данного вопроса в широком  лексикологическом плане.  Те же сведения, которые даются в этих работах, как удачно отмечает В.С Расторгуева, необходимы каждому человеку, изучающему персидский язык, так как в последнем очень велико количество арабских заимствований. 

Н.З. Хатями в учебнике «Персидский язык» (на азербайджанском языке) упоминает об арабских заимствованиях как отдельный раздел учебника. Она пишет об арабских масдарах и породах.

«Масдары , взятые из арабского языка обозначают действие, состояние, или имя действия. В арабском языке бабами называют слова из 3 согласных:

1)             ف   ; 2)   ع  ;  3)   ل  ,к  которым прибавляются  определенные гласные, один или несколько согласных, и при этом образовываются новые слова. В арабском языке 15 бабов, 9 из них (I  - VIII  и Х  бабы ) в персидском языке употребляются . У каждого из бабов есть своеобразные модели и значения.»

1.           فعل                    [ fə, əl]                                                    عمل       

2.            تفعیل                 [ təf , il]             tə12;3                           تحکیم

 

3.             مفاعله              [mofaele]           mola2e3e   مراجعه

4.              افعال               [ef, al]                e12a3                          اعلام

5.              تفعل                [təfə,ol]              telə22o3      تشکر

6.                تفاعل            [təfa, ol]             təla203                        تجاوز

7.                 انفعال           [enfe ,  al]         enle2a3                         انقلاب

8.                 افتعال           [efte ,al]             elte2a3                        اکتشاف

9.                استفعال         [estef ,al]          este12a3                      استخراج                            

Значения арабских пород .

  1. I –порода-  различные масдары и значения;
  2. II –  порода – обозначает понудительное действие;
  3. III –порода – обозначает взаимное действие;
  4. IV –порода -обозначает понудительное действие;
  5. V –  порода – обозначает возвратное действие ;
  6. VI –порода – обозначает постепенное развитие  и взаимное старание;
  7. VII –порода -  обозначает возвратное действие;
  8. VIII –порода – обозначает возвратное действие;
  9. Х –порода – обозначает просьбу и желания;

 В « Учебнике персидского языка» Е.Э. Бертельс рассматривает так же  породы и их значения . Он пишет : « Каждый арабский корень теоретически восходит к трем согласным. Таким образом, в основе  каждого глагола лежат тоже три согласные, причем все производные глагольные формы получаются путем манипуляций с этими тремя согласными, их перегласовки, введение инфиксов, префиксов, удвоений, долгот и. т. д.  Так как теоретически каждый глагольный  корень допускает одни и  те же  изменения, совершаемые с механической  точностью и почти не допускающие отклонений, то арабские теоретики изобрели способ изображения этих  изменений путем особых формул, напоминающих формулы алгебраические. Они берут  глагол , ələ - делать и при помощи его трех коренных  ف   ,     ع  ,    ل   ,  образуют все необходимые  им формы,  которые  и служат как бы моделью, показывающей как подобная форма образуется. При этом        всегда обозначает первую коренную,   ع    - вторую,      а      ل    -третью.» Он продолжает : « Каждый арабский глагольный корень теоретически допускает 15 изменений, называемых «породами» и  в известной  степени соответствующих нашим « залогам.» Каждая из этих пород специфически изменяет значение корня, хотя в общем с абсолютной точностью фиксировать теоретическую значимость всех пород все же невозможно. Теоретически от каждого корня возможны все 15 изменений, но практически, конечно, далеко не от всякого корня их действительно можно образовать. Кроме того породы ХI –XV крайне редки так же как и порода IX.»

Е.Э.Бертельс после этих изречений перечисляет все породы (I- VIII и IX) и указывает их значения.

Он пишет, что по своей форме арабские заимствования в основном являются именами ,- это отглагольные имена, называемые в арабском языке масдарами, причастия ( действительного и страдательного залогов,) прилагательные , имена места , профессии, орудия. Они выступают в персидском языке как существительные, прилагательные наречия. Кроме того, из арабского языка были заимствованы  некоторые числительные, сочинительные союзы и междометия. В основе образования арабских имен лежит глагольный корень, состоящий из трех и редко из четырех согласных.  Он составляет как бы скелет арабского слова. От одного и того же корня , путем внутренней  флексии, а также с помощью префиксов и суффиксов могут быть образованы разные слова.

Арабскому глаголу свойственны особые лексико-грамматические формы, которые называют в арабских грамматиках породами. Они изменяют первичное значение корня в отношении качества, количества, направления действия или состояния.

Всего  в арабском языке 15 пород, из которых наиболее употребительны 10, кроме 9 –ой. Каждая порода имеет определенные модели для образования различных  глагольных, отглагольных форм и характеризуется одним или несколькими значениями. Нет ни одного корня, от которого употреблялись бы все породы, хотя теоретически можно образовать все породы  от любого корня.

Эти же высказывания мы встречаем в его книге « Современный персидский язык.» Но в « Грамматическом очерке персидского языка»  говорится конкретно о породах и причастиях, и дается их таблица.

В « Современном персидском языке» Ю.А.Рубинчика нет никаких сведений о породах.

         Б) Работы исследовательского характера . Это в основном, те работы , которые либо непосредственно посвящены вопросу арабских заимствований в персидском языке, либо посвящены изучению таких вопросов персидского языка, которые в той или иной степени связанны и с арабскими заимствованиями.  К таковым относятся и работы по истории персидского языка, особенно касающиеся его лексикологии. Так, в 3-томном труде известного иранского ученого Малик-ош-шоара Бахар  «Стилистика или история развития персидской прозы» вопрос об арабских заимствованиях в персидском языке рассматривается в третьем разделе восьмой главы, где автор, историю проникновения арабизмов, весьма обоснованно делит на четыре основных периода и примечательно, что впервые в разрезе данного вопроса, особо выделяются факты контактов арабского и персидского языков в доисламский период. Отметим также, что именно в этой работе впервые дается подробная хронологическая и тематическая классификация арабских слов в персидском языке как в доисламский, так и в период первых нескольких столетий после принятия ислама носителями персидского языка. Вместе с тем, отдавая должное работе этого ученого, заметим, что арабизмы здесь, в плане персидского словообразования, отдельно не рассматриваются, хотя это и является одной из важнейших задач лексикологической работы.

В двухтомной «Истории персидского языка» Парвиза Нателя Ханлари вопрос об арабизмах затрагивается в одном разделе, в контексте ряда исторических факторов, свидетельствующих о проникновении арабизмов в персидский язык .В данной работе автор особо подчеркивает, что в течение почти первого столетия после захвата арабами Ирана, на территории этой страны административно-управленческие переписки выполнялись иранцами на персидском языке, лишь только в 746 году  хиджры  правителем Ирана Юсифом бен Умаром официально был дан указ об обязательном ведении переписки только на арабском языке. Лишь после этого, по мнению П.Н. Ханлари, по всему Ирану стал употребляться арабский в качестве официального управленческого языка.

Уместно отметить, что хотя в оттенировании именно такого исторического факта в определенной мере чувствуется какое-то негативное отношение к огромному потоку арабских слов, вызванное патриотическим консерватизмом, однако и П.Ханлари вынужден признать тот неоспоримый факт, что после исламизации Ирана новоперсидский язык (особенно письменно-литературный)  наполнился огромным количеством арабизмов. 

            Темне менее, в своей работе автор особо не останавливается на арабизмах, а ограничивается лишь констатацией указанного выше обстоятельства. Анализируя работы, посвященные арабизмам в персидском языке, нельзя особо не отметить здесь книгу Хосрова Фаршидварда «Арабские элементы в персидском языке». Эту работу отличает подробность и всесторонность описания фонетико-орфографической и грамматической основы арабских заимствований в персидском языке. И хотя здесь арабизмы в персидском языке, в плане персидского словообразования , не затрагиваются, тем не менее она является первым огромным трудом, в котором до мельчайших подробностей освещаются исходные грамматические и орфографические особенности арабских заимствований. Достаточно сказать, что эта книга, объемом в  321 страницу, выходила в Иране в пяти изданиях. То, что она носит сугубо грамматический характер и подготовлена для содействия изучающим персидский язык, отмечается и самим автором, который по этому поводу пишет:

زبان عربی تحت تاثیر عوامل مذهبی، سیاسی، اجتماعی بیش از هر زبان دیگری در فارسی تاثیر کرده است و به آن لغت و ترکیب و جمله وام داده است. به این جهت نیاز ما به قسمتی از دستور این زبان بسیار است. از این دو موضوع کتاب حاضر نیز مجموعۀ قواعدی است از صرف عربی که برای توجه دستوری کلمات متعمل در فارسی آن زبان لازم است.

(«Арабский язык в силу религиозных, политических и  общественных факторов больше любого другого языка оказал влияние на персидский и отдал ему слова, словосочетания и предложения, поэтому  и мы очень нуждаемся в  определенной части грамматики этого языка. По этой причине и настоящая книга представляет собой совокупность тех правил арабской морфологии, которые необходимы для объяснения грамматической структуры  арабских слов в персидском языке»)

В одном небольшом разделе  данной работы (объем чуть более одной страницы) (под названием     تغییر معنی      «Изменение значения») попутно затрагивается  вопрос об изменении значения ряда арабских заимствований в персидском языке. Автор подчеркивает, что целый ряд арабских слов имеет в персидском языке такое значение, которое отлично от такового в арабском языке, и в качестве примера приводит факты следующего типа:   رعنا  - «самодовольная женщина» - в арабском, а в персидском      زن زیبا پیکر   и  زن جزاب      -«привлекательная женщина» и «красивая женщина»;     ملت    -в арабском и в классическом персидском имеет значение «религия», а в современном персидском – «народ» и др. В заключении автор отмечает, что данный вопрос, т.е. семантическое  изменение арабских заимствований  в персидском языке может быть предметом отдельных монографических исследований и многих книг:

تغیّراتی که در معنی کلمات عربی در فارسی صورت گرفته است خود میتواند موضوع رسالات و کتابهای بسیاری قرار گیرد.

Стало быть, автор в своей книге не останавливается  подробно на данном вопросе по той простой причине, что это как он правильно считает, не входит в задачу его исследования.

В докторской диссертации Н.З.Хатеми «Лексика персидского языка и пути ее обогащения» процесс образования слов в персидском языке нашел свое вполне подробное научное освещение, однако  участие арабских заимствований в создании новых слов (как производных, так и сложных) рассматриваются здесь, судя по автореферату, не отдельно от исконноперсидских  слов, а вместе с ними, т.е. арабские заимствования рассматриваются  в данном процессе в качестве равноправных с персидскими словами лексических единиц, входящих в словарный состав этого языка.

В этой работе  имеется специальный раздел, посвященный вопросу семантического изменения слов в персидском языке, где данное явление конкретно объясняется на примере двух слов   ملت      и      دولت    , которые  приводятся в данном разделе в числе персидских слов. Иными словами, описание семантического изменения этих слов предваряется в работе следующим обобщением: «В свете сказанного остановимся на семантических изменениях персидских слов»

Разумеется такой подход к этому вопросу следует считать для данной работы вполне оправданным и обоснованным, поскольку он  диктуется той основной задачей, решению которой посвящено указанное исследование ученого. К тому же, в современном иранском языкознании, можно сказать, никем не оспаривается  такое общепринятое положение, что функционирующие  в персидском языке арабские заимствования так прочно обосновались в этом языке, что приобрели уже статус персидских лексических единиц.

Говоря о работах, в которых так или иначе ставится или затрагивается вопрос арабских заимствований в персидском языке, нельзя не отметить книгу Т.З. Рустамовой, посвященную исследованиям причастий и причастных оборотов в персидском языке. Работа отличается подробным описанием причастных оборотов персидского языка, весьма справедливо  признается та значительная роль, которая отведена причастиями арабского происхождения в образовании  производных имен и сложных глаголов в персидском языке.

В специальном разделе «Роль причастий  арабского происхождения в словообразовании персидского языка»  автор весьма правильно отмечает, что закрепившиеся в словарном составе персидского языка арабские причастия различной  модели принимают активное участие и в словообразовательном процессе персидского языка, что конкретно реализуется  в этом языке, в основном, следующим образом: а) целый ряд причастий  арабского происхождения переходит в разряд прилагательного и существительного, обогащая тем самым состав соответствующих частей речи в персидском языке; б) причастия арабского происхождения, соединялись с персидскими словообразующими аффиксами, а также с разными вспомогательными глаголами, образуют производные слова и сложные глаголы.

Огромную научную ценность в изучении лексического состава  персидского языка имеет книга Л.С. Пейсикова « Лексикология современного персидского языка». Основываясь на анализе богатого историко-лингвистического материала, автор констатирует, что из арабского языка заимствованы  не только многочисленные пласты разнородной лексики, отдельные фразеологические единицы, крылатые  слова и выражения, письменность, некоторые служебные слова, но и вместе  с этим материалом пришли в персидский язык словоизменительные словообразовательные морфемы, значительно повлиявшие на грамматический и фонетический строй персидского языка.

В данной работе мы встречаем следующее высказывание: « Из всех языков Ближнего и Среднего Востока, подвергшихся арабскому влиянию, персидский язык по количеству арабских лексических заимствований стоит на первом месте .Не случайно некоторые иранские ученые считают, что персидский язык обладает двумя словарными составами – персидским и арабским. Причина этому не только арабское нашествие и господство арабского халифата, не только исламская религия и экономические, политические и культурные связи персов и арабов, но и длительная языковая мода, многовековая ориентация на арабский язык, сильные арабоязычные тенденции вплоть до начала ХХ в.»

Он добавляет: « Как известно, из арабского языка заимствованы  не только многочисленные пласты разнородной лексики, отдельные фразеологические единицы, крылатые слова и выражения, письменность, некоторые служебные слова, но и вместе с этим материалом пришли в персидский язык словоизменительные и словообразовательные морфемы,  отдельные звуки, значительно повлиявшие на грамматический  и фонетический строй персидского языка. Заимствование из арабского происходило разными путями- через устное общение, религию, книжный язык науки и культуры. Как известно, процессы заимствования были обоюдными: и в арабском языке многочисленные персидские слова неотделимы от его словарного состава.»

Дальше Пейсиков говорит, что основная масса арабских заимствований относится к периоду становления литературного языка фарси-дари, к эпохе расцвета персидско-таджикской классической литературы. Следует, однако, отметить, что арабская лексика стала проникать в литературный персидский язык спустя почти два года с половиной  века после начала арабского нашествия. Это можно установить по статистическому обследованию письменных памятников. Как отмечалось выше, согласно подсчетам П.Эмбера, количество арабских заимствований в «Шахнаме» составляет 984 лексические единицы (всего лишь 0,2% к общему числу слов поэмы.) М. Бехар утверждает, что в ранней прозе и поэзии на языке фарси-дари (до второй половины ХI в. ) арабский заимствований мало –около 10-15%. Начиная с середины и второй половины ХI в. количество арабизмов резко возрастает. Так, в «Калиле и Димне» (персидский перевод с арабского текста, выполненный Абу-ль Маали в ХIIв.) насчитывается 22% арабских слов. Более поздней литературной и не литературной прозе (ХIII-XVI в в.) количество арабской лексике достигает примерно 70-80% В современном языке приблизительное  представление об арабском лексическом массиве дают словари, например пятитомный словарь Али Акбера Нафиси.

Начиная со второй половины ХI в. в персидский  литературный язык широкой струей вливаются сотни арабских слов, связанных прежде всего с религиозными, административными, политико-экономическими  сферами общественной практики. Заимствуются также термины науки, культуры, военного дела, городского и сельского быта и.т.д. Достаточно обратиться к длинным спискам заимствованных арабских слов, приведенных М.Бехаром, чтобы убедиться в степени влияния арабского языка на персидский в классическую эпоху. Отметим, что и в современном языке большинство старых арабских заимствований сохранилось, в чем можно легко убедиться, посмотрев литературную и внелитературную печатную продукцию.

Вместе с арабской лексикой заимствовались и новые понятия в области религии, административного устройства, экономики, культуры, которые   пополняли словарный состав. Вместе с тем процесс заимствования арабской лексики часто вытеснял персидские эквиваленты или засорял язык ненужной синонимикой. Большое количество заимствованных в классическую эпоху слов арабского происхождения в составе современного персидского языка не удержалось или находится на периферии лексического « архива.»

Это ,как правило, слова витиеватого, книжного стиля эпохи арабоязычной моды, малопонятные даже хорошо образованному иранцу.

Достаточно обратиться к любому памятнику персидской литературы XI-XV в в., чтобы убедиться  в наличии архаичных слов. (напр. «Голестан» Саади.)

                Дальше он добавляет: «Одновременно с заимствованием новой арабской лексики, арабизацией персидских слов и процессом отмирания некоторой части книжных слов  шел естественный процесс  семантического развития и переосмысления арабизмов на персидской почве.

Основная масса арабской заимствованной лексики с точки зрения лексико-грамматической классификации подразделяется на три разряда: имена существительные, прилагательные (включая многочисленные причастные формы ) и наречия. Глаголы в тех флективных формах, какие нам известны в арабском языке, в персидский язык не вошли. Однако персидским языком заимствован ряд арабских «застывших» предикативных и статус- конструктурных сочетаний, функционирующих в качестве отдельных слов или компонентов персидских фразеологических единиц.

Помимо бесчисленных лексических пластов, а также застывших сочетаний (статусконструктных, предикативных,) персидский язык заимствовал из арабского письменность и некоторую систему словоизменительных (формообразующих), словообразовательных и синтаксических моделей.

Арабские формы словоизменения – грамматические форматы- достаточно хорошо известны. Это – суффиксальные показатели множественного числа, «ломанное» множественное число, двойственное число, показатель женского рода, а также названные  нами многочисленные формоизменения по арабским породам и.т.д. Все это обычно рассматривается в грамматических справочниках, хотя отнесение , например, формообразования масдаров и причастий к грамматике является вопросом весьма спорным.

Арабские заимствования оказали значительное  влияние на персидскую словообразовательную систему. Арабские лексемы и словоосновы служили широкой базой для словообразования. Некоторые словообразовательные аффиксы (суффиксы и префиксы), заимствованные вместе с арабскими словами, широко соединяются с персидскими основами. Отдельные арабские слова превратились в полуаффиксы и функционирует как словообразовательные  элементы. Помимо всего этого арабские формообразующие модели служат словообразовательными моделями в персидском языке.

Особый интерес представляет развитие персидского словообразования на базе арабских формообразующих моделей. Как известно, система арабских пород (масдаров, причастей) органически вошла в персидскую лексику. Формулы масдаров и причастий  постоянно повторяясь, открыли путь для словообразовательного моделирования. Отдельные формулы стали словообразовательными моделями. Иными словами, на персидской почве появились арабские по «духу» слова, не существующие в самом арабском.

В системе персидского словообразования моделирование по арабским формулам занимает небольшое место по сравнению с такими способами словообразования, как аффиксация, полуаффиксация, словосложение, транспозиция. Однако некоторые факты проливают свет на малоизученный вопрос о влиянии арабского языка в области персидского словообразования.

Прежде всего имеют  место случаи образования слов на базе арабских формул из материала персидских основ. Из некоторых иранских по происхождению слов как бы «извлекается» трехсогласный корень (по типу арабских корней), и из этого извлеченного корня образуются новые слова по формулам масдаров, причастий, имени места и. т .д. Показательно в этом отношении персидское прилагательное  nazok  (     نازک      ) «тонкий», из которого по «извлечении »корня  n-z-k (         ن- ز- ک       ) образовано слово nəzakət (     نزاکت     ) «изящество» , «тонкость» , «вежливость» по одной из формул арабской первой породы. Точно так же образованы слова kəffaş (     کفاش       ) «сапожник» (по формуле имени профессии и интенсивного признака от персидского слова kəfş (   کفش    ) «обувь».) К этим единичным случаям образования слов из персидских «корней» можно прибавит еще некоторые  случаи словообразования на базе арабских корней, когда производное слово, образованное по одной из арабских моделей, не существует или не употребительно в самом арабском языке.  Например, от арабского слова əks (   عکس    ) «отражение», «фотография» по формуле профессии на персидской почве образованно  əkkas (     عکاس    ) «фотограф», не существующее в арабском языке, хотя теоретически такое слово в арабском может быть образовано.

На основе конкретных фактов подробно рассматриваются  случаи участия арабских заимствований  в образовании именных и глагольных фразеологических единиц в персидском языке Ю.А. Рубинчиком в его монографии, исследующей основы фразеологии этого языка. Однако отметим, что участие арабских заимствований  в образовании персидских фразеологических единиц рассматривается в этой работе не отдельно, а в числе персидских лексических единиц.

Л.Жирков  в своей работе « Арабские заимствования»  пишет: «Арабский язык нужен каждому, кто стремится к чтению древней персидской литературы так как древние поэты Персии писали языком переполненным арабизмами».

«В персидском языке огромное количество понятий, передаваемых   каждое отдельным глаголом, выражаются сочетаниями имени с каким –либо глаголом универсального значения, чаще  всего «делать» и «делаться.» Вот здесь и есть огромное поле для применения арабских заимствований. Имя, входящее в такое сочетание, по большой части бывает арабским отглагольным именем или причастием.»

Он отмечает: « Самая бедность персидского языка самостоятельными глаголами находится в связи с явлением массового заимствования арабских имен. Глаголы заимствуются чрезвычайно редко. Глагол в каждом языке крепко опутан собственной системой спряжения, и не легко подчиняется чужой системе. Наоборот , имя, как термин, обозначающий какое –нибудь культурное приобретение, вместе с заимствованием культурного факта, заимствуется чрезвычайно легко. Когда масса таких заимствованных арабских имен вошла в персидский язык, отпала надобность во многих самостоятельных глаголах. Многие из них устарели, стали употребляться только в архаичном языке поэзии, а их место в живой речи заняли сочетания из арабского имени с персидским глаголом универсального значения.»

Он продолжает: « Арабский язык вообще легко навязывает слова другим языкам.» Причину этого он видит в особенностях грамматического строя арабского языка, принадлежащего к группе семитских языков. В этих языках основное значение слова связано со скелетом согласных звуков слова, которых бывает три. Это – так называемый « трехбуквенный» корень. На самом деле здесь суть, конечно, не в « трех буквах», а в звуках и их связи со значением. Название же это утвердилось потому, что система письма в арабском и других семитских языках изображает на письме только согласные звуки, почти всегда пропуская гласные. Такой «трехбуквенный» скелет корня с разнообразной огласовкой выражает разнообразные модификации основного значения корня. Это дает языку возможность  богато развивать правильное, однообразное  в каждом типе огласовки, словопроизводство. Следовательно, в арабском создание нужных людям новых культурных терминов из собственного запаса основных корней, весьма облегчено. Потому сам арабский язык заимствует очень мало, но массой терминологических заимствований он наградил все языки, с которыми входил в культурное взаимодействие.

Итак, язык как общественный продукт и средство общения между людьми на протяжении всего исторического пути отдает и получает языковый материал благодаря историко - языковым контактам.

Персидский язык в процессе своего развития подвергся многократному влиянию, в результате которого не только обогащал свой языковой фонд, но и в определенном смысле обогащал и видоизменял свой грамматический строй. Наибольшему чужеземному влиянию подвергся персидский язык со стороны арабского языка. В результате абсолютное большинство лингвистических терминов являются арабскими по происхождению. Персидский язык, заимствовав арабскую лексику под его грамматическим влиянием, переработал и освоил ее в соответствии с собственными законами и нормами. Арабское грамматическое влияние в силу социально-политических изменений, происшедших в Иране в конце 70х годов прошлого столетия и в настоящее время, привело к тому, что роль арабизмов в словарном составе персидского языка заметно возросла.

Литература.

  1. Г. Ализаде « Арабские элементы в персидском языке» 1969г.

Ю. Рубинчик «Грамматический очерк персидского языка; Персидско-русский словарь» 1983г

 

Резюме

В свете изучения проблемы языковых контактов и взаимодействия языков представляет большой научный интерес влияние арабского языка на персидский.

Основную массу арабских заимствований составляют слова, отдельные словосочетания, предложения, вошедшие в персидский язык в период господства арабского халифата , а также  заимствования более поздних периодов, в том числе из современного арабского языка. Они органически вошли в словарный состав персидского языка  и полностью подчиняются его фонетическим, лексическим и морфологическим закономерностям.

  1.            

 

Summary

In the light of the study of the problem of contacts and interactions of languages, the influence of the Arabic language on Persian is of great scientific interest.

The bulk of Arabic borrowings are words, individual phrases, sentences that entered the Persian language during the reign of the Arab Caliphate, as well as the borrowing of later eras, including from modern Arabic. They organically entered the vocabulary of the Persian language and are completely subordinated to its phonetic, lexical and morphological patterns.

 

Rəyçi: dos. N.Əfəndiyeva.

 

                                 

 

 


Abdullayeva Xədicə Ramiz qızı

XÜSUSİ LEKSİKANIN TƏRKİB HISSƏLƏRİ VƏ ONLARIN QARŞILIQLI ƏLAQƏLƏRİ

(İnformatika sahəsinə dair material əsasında aparılan təhlil)

                Dilə daxil olan leksik vahidlər nizamsız şəkildə olmur – onlar, ifadə etdikləri məhfumların həyatın hansı sahəsinə aid olmasına görə, həmçinin də funksional aspektəsasında sistemləşərək müxtəlifqruplara bölünür.Bu baxımdan,ilk növbədə sosial yönümlü leksik vahidləri qeyd etmək lazımdır.Buradaxil olan və əksər hallarda bir-birilə dixotomiyalar təşkil edən alt qruplar – ümumişlək söz və birləşmələr, dialektlər, alınma və beynəlmiləl sözlər, neologizmlər və arxaizmlər və s. bərabər -müxtəlif elm, ixtisas, peşə fəaliyyətləri sahələrinə aid olan xüsusi leksikaqrupunu da qeyd etmək lazımdır. Xüsusi leksikanın fərqli cəhəti ondad ibarətdir ki, bura daxil olan leksik vahidlər sosial leksikanın bütün digər alt-qrupları ilə müəyyən sistem əlaqələri ilə bağlıdır. Bu o deməkdir ki, xüsusi leksika özündə həm ümumişlək və dialekt, həm də alınma və beynəlmiləl sözləri, eləcə də neologizmləri və arxaizmləri ehtiva edə bilir.Təqdim olunan məqalənin tədqiqat obyekyini də elə xüsusi leksika və onun tərkib hissələri təşkil edir.

Xüsusi leksikaelm, bilik, peşə sahəsinin termin və nomenlərini, peşə yönümlü leksik vahidləri və eləcə də peşə jarqonlarını əhatə edir.Bu leksikanı bildirmək üçün bəzi mənbələr və müəlliflər  xüsusi sözlər (4; 26), ixtisas sözləri (5) terminlərini işlətməyə üstünlük verirlər. Zənnimizcə, sözü gedən qrupu təşkil edən vahidlərin mahiyyəti və sintaktik quruluşunda olan müxtəlifliknəzərə alınarsa,xüsusi leksika adı daha münasib sayıla bilər. Müasir həyatda baş verən elmin sürətli inkişafı nəticəsində yeni peşə və ixtisasların yaranması və şaxələnməsiprosesixüsusi leksikanın və onun yuxarıda adı çəkilən tərkib hissələrinin araşdırılması məsələsini aktuallaşdırır. Bu səpgidə aparılan tədqiqatlarda əsas diqqət xüsusi leksika anlayışının tərifinə vəmüvafiq leksik qrupun tərkib hissələrinin müəyyənləşdirilməsinə və təyininə (8),onların leksik-semantik və funksional-üslubi təhlilinə (10) yönəlir.

Bizim məqsədimiz informatika sahəsinə aid olan material əsasında xüsusi leksikanı təşkil edən terminlər, nomenlər, peşə yönümlü leksik vahidlərvə peşə jarqonlarının əsas xüsusiyyətlərini, onların arasında olan əlaqələri təhlil etməkdir. Faktiki materialın hansı dildə təqdim olunması məsələsinə gəlincə, məqalədə ümumi dilçilik prinsiplərindən çıxış edilir və tədqiqatın predmetini təşkil edən dil faktlarının (ekvivalentliklə bağlı xüsusiyyətləri çıxmaq şərti ilə) universallığı nəzərə alındığından, nümunələr parallel olaraq bir neçə dildə - Azərbaycan, rus, ingilis, fransız dillərində təqdim olunur.

Terminlər xüsusi leksikanın əsas tərkib hissəsi olmaqla yanaşı,bu və ya digər elm, bilik, ixtisas sahəsinə dair məhfumların rəsmi qəbul olunan adlarını bildirir. Onlar mütəxəssislər tərəfindən işlənib hazırlanır və ifadə etdikləri anlayışların məntiqə uyğun şəkildə verilən təyinlərini əks etdirir. Hər termin müvafiq əşya haqqında dəqiq və yığcam məlumat verir.Terminlərin əsas səciyyəvi xüsusiyyətlərindən biri onların aid olduqları bilik sahəsi çərçivəsində mümkün qədər bir mənalı olmasıdır. Digər tərəfdən, terminlər emosional – ekspressiv çalardan azad olur(1), (2). Həttaterminlərin gündəlik işlənən sözlərin əsasında müvafiq obrazın və yaxud subyektiv çaların köçürülməsi yolu ilə düzəldiyihaldabelə, terminləşmə prosesi başa çatdıqdan sonra onlar obrazlılığını və ekspressiv çaları itirir və üslubiyyət baxımından neytrallıq kəsb edir. İşlənmə sahəsinə görə terminlər kitab üslubuna aid edilir. Deyilənləri “İnformatika. Azərbaycan, rus və ingilis dillərində İzahlı terminlər lüğəti”ndən götürülən misallarla göstərmək olar: ulduzşəkilli şəbəkə - hesablama mərkəzlərinin və abonent məntəqələrinin ulduzşəkilli topologiya bazasında qurulan şəbəkə; ячейка –yuva (xana);каскад–(rus və Azərbaycan dillərinə fransız dilindən keçən bu sözün ümumişlək mənası “şəlalə” deməkdir) - ekranda bir neçə pəncərənin alt-alta yerləşdiyi forma;ulduzcuq – proqramlaşdırma dillərində vurma və dərəcəyə yüksəltmə əməliyyatlarını ifadə edən işarə;дорожка – sərt diskin üzərində olan və məlumat saxlanılan çığırlar.

Funksional aspektdən yanaşdıqda,terminlər, adətən, iki qrupa bölünür:1) dar sahədə -  yalnız mütəxəssislər tərəfindən başa düşülən və işlənən terminlər (DST) və 2) ümumişlək- yəni müəyyən bilik sahəsinə aid olmaqla bərabər qeyri-mütəxəssislərtərəfindən bu və ya digər dərəcədə başa düşülən və istifadə olunan terminlər (ÜT).Bu qrupların arasında daimi (bir qayda olaraq, birinci qrupdan ikinciyə doğru )hərəkət baş verir: bir çox termin daha geniş kütlələr tərəfindən işlənməyə başladıqda dar sahəni tərk edərək ümumişlək terminlər qrupuna keçir(DST → ÜT). Terminlərin bu cür hərəkəti bir neçə obyektiv amillə şərtlənir. Belə amillərdən biri - dil daşıyıcılarının ümumtəhsil, mədəni və ixtisas biliklərinin səviyyəsinin artmasıdır. Digər tərəfdən, cəmiyyətin inkişafının müəyyən mərhələsində bu və ya digər elm, təsərrüfat, mədəniyyət sahəsinin rolu artmış olur. Bu zaman, müvafiq biliklərin, elmi nailiyyətlərin əhəmiyyətinin cəmiyyətdə mövcud vasitələrlə təbliğivə geniş kütlələrin nəzərinə çatdırılması terminlərin tez-tez işlənməsi və insanlar tərəfindən daha aydın dərk olunmasına gətirib çıxarır. Bu kimi təbliğat vasitələrinə,ilk növbədə, kütləvi informasiya vasitələri – mətbuat, radio, televiziya, həmçininelmi-populyar ədəbiyyat, bədii ədəbiyyat və s. aiddir. Son onilliklərdə ən çox populyarlaşan elm sahələrindən biri də informatika sahəsidir. Bu sahənin özəlliyi ondadır ki, onun elm və texnikanın nailiyyətlərinin qovşağında yaranması və inkişaf etməsi ilə bərabər, bu gün get-gedə daha çox insanınəsas ünsiyyət və informasiya vasitələri kimi qəbul etdiyi whatsApp, elektron poçtu, çatlar, face book, instaqram və s. - məzh burada fəaliyyət göstərir. Bununla əlaqədar olaraq bir sıra informatika termini : monitor, siçan, pəncərə, yaddaş, eləcə dəyuxarıda sadalanan elektron vasitələrinin adları whatsApp, elektron poçtu, çatlar, face bookvə s. ən geniş istifadəçilər tərəfindən asanlıqla başa düşülür və işlənir. Terminlərin ümumişlək qrupa keçməsinə səbəb olan amillərdən biri də onların düzəlmə üsulları ilə bağlıdır. Belə ki, bir çox termin düzələn zaman dil daşıyıcılarına artıq tanış olan şəkilçilər və digər dil ünsürləri və üsullarındanistifadə olunur. Əksər hallarda yeni terminlər beynəlmiləl səciyyə almışlatın və yunan kök və şəkilçiləri vasitəsilə düzəlir.Bu isə terminlərin başa düşülməsini asanlaşdırır : multimedia (az.), конфигурация (rus.), archive (fr.), format (fr.), standard (ing.), status(ing.) və s.. Terminlərin asan başa düşülməsinə səbəb olan digər bir amil isə onların, ümumişlək sözlərin əsasında mənanın məcaziləşməsi yolu ilə yaranmasıdır: fırlanan kartoteka(az.) – axtarış sisteminin adı;ünvan(az.) – avtomatlaşdırılmış sistemdə mühafizə edilən verilənlərin yerləşdirilməsi, identifikasiyası və axtarışı məqsədilə yaddaş sahəsini ifadə edən rəqəm, yaxud əlifba işarələri (kodları);mémoire tampon (fr.) – verilənlərin ötürülməsi, alınması,oxunması yaxud yazılması prosesində onun müvəqqəti mühafizəsini təmin edən və müxtəlif qurğular arasında paylayan yaddaş qurğusu; menu (fr.) –displey ekranı vasitəsilə seçmək üçün istifadəçiyə təklif edilən variantların (rejimlər, əmrlər, cavablar və s.) siyahısı;шина(rus.) –elektron hesablama maşınlarında elektrik siqnallarının verilişini və onun qurğuları arasında əlaqələri təmin edən fiziki kanal;room (ing.) – yaddaş sahəsi;ribbon (ing.) –lent – windows proqramında istifadə olunan və ekranın yuxarı hissəsində üfüqi şəkildə yerləşərəközündə eyni zamanda alətlər paneli və menyu sətirini əks etdirən zolaq. İlk dəfə Office 2007 proqramında istifadə olunub.

Terminlərin bir növünü də nomenlər təşkil edir. Nomenlərterminlər kimi müəyyən elm, bilik, peşə sahəsinə aid olan leksik vahidlərdir, sahə mütəxəssisləri tərəfindən yaradılır. Lakin nomenlər mücərrəd anlayışları deyil, bu və ya digər sahəyə aid olan konkret əşyanı və yaxud seriya şəkildə olan istehsalın məhsullarının adlarını bildirir. Belə adların terminlərə aid edilməsinə imkan verən əsas keyfiyyəti onların rəsmi qəbul olunan adlar siyahısına daxil olmasıdır, lakin nomenlər terminlərdən fərqli olaraq müvəqqəti xarakter daşıyırlar : müvafiq əşyalar istifadədən çıxdıqda,və ya onların istehsalı dayandıqda bu cür adlar köhnəlir və aktiv leksikanı tərk edir.

Terminlərlə nomenlərin bir-birindən fərqləndirilməsinin vacibliyini ilk qeyd edənlərdən biri də Q.O.Vinokur olmuşdur. O, nomenləri tamamilə mücərrəd və şərti işarələr sistemi hesab edirdi və onların əsas təyinatını əşyaları adlandırarkən  praktik cəhətdən rahat bir vasitə olmalarında görürdü. Nomenlərin simvol xarakteri daşımasını vurğulamaqla dilçi - alimonlarınistifadəsizaman xüsusi  nəzəri əsaslandırmalara ehtiyacın olmamasıməsələsinə diqqət çəkirdi (7; 8). Terminlərlə nomenlərin qarşılıqlı əlaqələri məsələlərilə həm də A.A.Reformatski, V.A.Leyçik, A.V.Superanskaya, S.V.Qrinnyov-Qrineviç, A.Q.Xodakova və başqa tədqiqatçılar məşğul olmuşlar. A.Q.Xodakovanın fikirinə görə, terminlərlə nomenlərin əsas fərqi üç aspekt üzrə müəyyənləşir: 1) ifadə olunan anlayışın xarakterinə görə; 2) yerinə yetirilən funksiyaya görə; 3) leksik vahidin formasına görə. Digər tərəfdən, terminlərlə nomenlər bir - birindən (yuxarıda da qeyd olunduğu kimi) ifadə etdikləri anlayışın mücərrəd və yaxud konkret olması ilə fərqlənir: mücərrəd olanları terminlər, konkret olanları isə nomenlər bildirir. (13; 412). Bir daha vurğulayaq ki, nomenlər mücərrəd və şərti işarələr sisteminə aid edilsə də  konkret anlayışlar bildirir. Nomenlərin bir hissəsini qrafem və rəqəmli hissələrdən düzələn identifikasiya işarələri təşkil edir. Funksional aspektə gəlincə isə, N.V.Serbinovskaya nomenlərinreal obyektləri adlandırmasınıetiketləmə prosesi ilə müqayisə edir ( 11; 11-12).İnformatika sahəsində işlənən nomenlərə dair aşağıdakı misalları çəkmək olar: fon Neyman arxitekturası; Assembler dili; ASCİİ; MS-DOS əməliyyat sistemi; Windows əməliyyat sistemi; Word redaktor; Paint redaktoru; Java, Alqol dilləri və s..

Beləlikə, terminlər  ilk növbədə nəzəri aspektdən səciyyələnir, müvafiq məhfumları əks etdirərkən ideallaşdırılmış mahiyyəti adlandırır və tədqiqatçının şüurunda informasiyanın obyektiv şəkildə əks olunmasına yönəlir. Bununla bərabər,yuxarıda gətirilən dəlillərdən bəlli olduğu kimi,terminlərlə nomenlərin qarşılıqlı əlaqələri şübhəsizdir: nomenlər terminlərin inkişafının növbəti mərhələsini təşkil edir, mütəxəssislər tərəfindən yaradılır, rəsmi qəbul olunur və obyektiv mövcud olan əşyaları bildirsə də, eyni zamandaonları yaradan mütəxəssislərinətraf aləmlə bağlı subyektiv qavrayışlarını əks etdirir.

Terminlərlə bərabər xüsusi leksikanın ayrıca bir tərkib hissəsini peşə yönümlü leksik vahidlər (PYLV) təşkil edir.Bu qəbildən olan söz və söz birləşmələri bu və ya digər peşə sahəsinə aid olan əşya və yaxud məhfumları bildirsə də,adlar olaraq rəsmi xarakter daşımır. PYLV-lər, müxtəlif peşə sahəsində çalışan insanların bir-birilə ünsiyyəti zamanı müəyyən əşya və yaxud məhfumları qeyri rəsmi şəkildə  adlandırdıqlarısöz və ifadələrdirvə PYLV statusunuyalnız rəsmi qəbul olunana qədər qoruyub saxlayır. Rəsmi qəbul olunarsa, onlar terminlər qrupuna keçir: PYLV → termin. Beləlikə, terminlərlə PYLV arasında olan əsas fərq onların rəsmi qəbul olunub – olunmamasındadır. Bundan başqa, PYLV nitqdə çox zaman rəsmi terminlərin sinonimləri kimi işlənir. Yəni onlar eyni məhfumları, dilin hansı səviyyəsinə - dil və ya nitqə aid olunmasından asılı olaraq, fərqli leksik formada təqdim edir və bu manada funksional variativlik kəsb edir. PYLV-lə terminlərin bir fərqi də onların çoxmənalılıq xüsusiyyətinə malik olmalarıdır. Nəhayət, PYLV-lərin bir mühüm fərqləndirici keyfiyyəti də onların  yalnız nominativ funksiya deyil, həm də ekspressivlik funksiyası yerinə yetirmələridir.Onlar işlənmə sahəsinə görədanışıq üslubu üçün səciyyəvidir(14). PYLV-ə dair aşağıdakı misalları çəkmək olar: аккоrd(az) - Ctrl+Alt+Del düymələrinin eyni zamanda basılması; аstma(az.) –Assembler proqramlaşdırma dili; delfin (az.)–Borland Delphi proqramlaşdırma dili; Кarlson(az.) –kompüterin ventilyatoru; оboylar(az.) –işçi masasının üzərindəki fon şəkili;аве Мария (rus.) –Sound Blaster; автогад (rus.) –Cad avtoproqramlaşdırma dili; аська (rus.) –ASCİİ kodlaşdırma cədvəli;бацила (rus.) –kopüter virusu; белая сборка (rus.)–Avropa və Şimali Amerika ərazisində yığılan kompüter, yəni daha keyfiyyətli kompüter; Баба Яга(rus.) –EGA videoadapteri; Васик (rus.) – Basik proqramlaşdırma dili; гроб (rus.) –kompüter apparatının korpusu; глист (rus.) –internet qurdu, virus; Емеля (rus.)–e-mail ünvanı;жать (rus.) –faylları arxivləşdirmək – yəni sıxmaq; живность (rus.)–(müxtəlif xırda canlılar deməkdir) virus; мозги(rus.) - əməli yaddaş;app (ing.) – kompüter əlavəsi; blog (ing.) – şərhlər yazmaq üçün onlayn gündəlik, jurnal; meatspace (ing.) –virtual aləmə qarşı başa düşülən fiziki dünya (gənc İnternet istifadəçilərinin işlətdiyi termin); on the blink (ing.) – sıradan çıxmış, işləməyən proqram, cihaz və s.; ordi (fr.) – fransız dilindəki “ordinateur” – kompüter sözünün qısaldılmış variantı; mac (fr.) – makintoş (Apple korporasiyasının istehsal etdiyi fərdi kompüter); casser la figure (fr.) – serverin işinin qəflətən dayanması; Nunux (fr.) – Linux əməliyyat sisteminin emosional şəkildə adlandırılması;...Çəkilən misallardan göründüyü kimi, PYLV əmələ gəlməsində metaforaların rolu önəmlidir: bura aid olan leksik vahidlər, gündəlik işlənən sözlərin mənasının əşyaların arasında mövcud olan bu və ya digər cəhətdən – forma, istehsal olunması prosesinin xarakteri, təyinatı, emosional assosiasiyalar və s. keyfiyyətlərin oxşarlığı əsasında yeni ada köçürülməsi yolu ilə düzəlir. 

Bütün qeyd olunan keyfiyyətləri nəzərə alaraq, PYLV - lə terminlərin bir-birilə funksional variativlik əlaqələri kəsb etdiyini və PYLV-in, terminlərin danışıq dilinə xas olan emosional çalarlı ekvivalentləri hesab etmək olar.

     Terminlər və PYLV-dən başqa xüsusi leksikaya həm də peşə jarqonlarıaidddir (PJ). Ümumiyyətlə, jarqonlarhər hansı bir cəmiyyətin nümayəndələrinin aid olduqları sosial qrupun fərqliliyini və eləcə də  qapalılığını qoruyub saxlamaq məqsədi ilə ümumi dilin leksik ehtiyyatları və morfoloji ünsürlərindən istifadə edərək öz aralarında işlətdikləri söz və söz birləşmələridir. Belə jarqonlara dair bir çox misal çəkmək olar: Fransada XVII-ci əsrdə zadəganların (xüsusilə də, xanımların) bir qisminin xalqdan seçilmək məqsədi ilə dildə mövcud olan söz və ifadələri qəliz və əksər hallarda gülməli səslənən  formalarla əvəz etmək cəhdləri; oğruların və cəmiyyətdən kənar hesab olunan müxtəlif ünsürlərin arasında baş verən danışıq zamanı müvzunun məxfiliyini saxlamaq məqsədilə işlədilən söz və ifadələr (dilçilikdə bunlara arqo da deyilir); gənclərin, tələbələrin və başqa sosial qrupların ünsiyyət zamanı, daha çox zarafatyana işlətdikləri leksik formalar(slenqlər) və s..

Lakin peşə jarqonlarıtermini həm də bu və ya digər peşə nümayəndələrinin öz gündəlik peşə həyatında hər hansı əşya və məhfumun  rəsmi qəbul olunmuş adı olduğu halda,daha çox, nitqdə yarananbir vərdişsəbəbindən işlətdiklərileksik vahidlərə də aid edilir.PJ, adətən, ekspressiv çalar daşıyır və rəsmi qəbul olunan terminlərlə sinonim təşkil edir. Göstərilən keyfiyyətlər, PJ anlayışı ilə PYLV anlayışı arasında eyniliyin olması haqda danışmağa imkan verir. Qeyd etmək lazımdır ki, həqiqətən də bir sıra müəllif PYLV ilə PJ-ı eyniləşdirirlər. (6), (9).

Beləliklə, aparılan təhlilin əsasında aşağıdakı nəticələrə gəlmək olar:

1. Xüsusi leksikanın mövcud olması, ümumilikdə, dilə xas olan nominativlik və təsvirilik, obrazlılıq yaratmaq funksiyaları ilə müəyyənləşir.

2. Xüsusi leksika yekcins deyil. Onu təşkil edən alt qruplar – terminlər, nomenlər, PYLV və peşə jarqonları - bir-birilə sıx əlaqəlidir.

3.Xüsusi leksikanın əsas ünsürlərini terminlər təşkil edirl.

4.Nomenlər terminlərə aiddir - onların bir növünü təşkil edir, lakin konkret anlayışlar bildirir.

5.PYLV-lər termin hesab olunmur, lakin terminlərlə eyni məhfumlar bildirdikərinə görə onların üslubi variantları kimi çıxış edir.

6. PJ iki formada mövcuddur– xüsusi sosial qrupun ünsiyyət vasitəsi və PYLV-lə leksik-semantik və funksional cəhətdən eynilik təşkiledən leksik vahidlər şəkilində; onlar  hər iki mənada terminlərin üslubi variantları hesab edilə bilər.

7.Terminlərlə PYLV-in və PJ-ın əsas fərqi onların elm, peşə, ixtisas sahəsinə aid olan aləmin eyni fraqmentləri haqqında olan informasiyanın müxtəlif cür kodlaşdırmalarındadır. Təhlil olunan altqruplarınhər birimüvafiq  (eyni) obyektlərin fərqli əlamətlərini və xüsusiyyətləriniönə çəkir.Terminlər sisteminin yaratdığı fraqment,əsasən,statik vəziyyətdə götürülür və əsas diqqət obyektiv xüsusiyyətlərin aşkar olunmasına yınəlir.PYLV və PJ vasitəsilə əks olunan fraqment isə dinamik xarakter daşıyır və subyektiv təcrübə, dəyərlərdən irəli gələn məqsədlər, etik-estetik baxışlarla müəyyənləşir.

ƏDƏBİYYAT

Azərbaycan dilində

1.ƏliquliyevR., Qurbanova Ə. Terminoloji informatika: formalaşma mərhələləri və inkişaf istiqamətləri. – Bakı, 2014 –70 s.

2. Paşa T. Azərbaycan dilində iqtisadi termin yaradıcılığının vacib prinsipləri. http://www.xalqqazeti.com/az/news/economy/68608

3.Sadıqova S. Azərbaycan dili terminologiyası. http://www.azerbaijan-news.az/index. php?mod=3&id=31234

4.Xəlilov B. Müasir Azərbaycan dilinin leksikologiyası. –Bakı,2008 - 4414. 5.http://azgrammar.top/umumisl-k-v-umumisl-k-olmayan-sozl-r/

Rus dilində

6.Валгина Н.С., Розенталь Д.Э., Фомина М.И.. Современный русский язык: Учебник. - Москва: Логос, 2002 - 528 с..

7. Винокур Г.О. О некоторых явлениях словообразования в русской технической терминологии // Труды МИФЛИ. 1939.Т V. C.3-54

8.ЕвсееваВ., Лузгина Т.А., СлавкинаИ.А,. СтепановаФ.В. Современный русский язык: Курслекций.Сибирский федеральный ун-т.- Красноярск, 2007 - 642 с..

9.Касаткин Л.Л., Крысин Л.П., Львов М.Р., Терехова Т.Г.. Русский язык. Учеб, для студентов пед. ин-тов по спец. «Педагогика и методика нач. обучения». Ч. I. — М.: Просвещение, 1989 - 287 с..

10.Лачимова Л.Я., ГусеваТ.И., Бегаева Е.В., Янсюкевич А.А.. Современный русский язык. Практическоепособие». – Москва, 2005

11.Сербиновская Н.В. Формирование и развитие терминологического поля «Маркетинг» в русском языке: Автореф. дис. …канд. филол. наук. Ростов-н-Д.. 2008, 25 с.

12.Словарь терминов по информатике http://uchu2008.narod.ru /razdely/ infor­matika/slovar_terminov.html

13.Ходакова А.Г. Термины и номены. Вестник Нижегородского университета им. Н.И.Лобачевского. 2014, № 4 [1], с. 411-416

14.http://www.bibliotekar.ru/russkiy-yazik-2/74.htm

15.http://ibrain.kz/russkiy-yazyk/specialnaya-leksika

Faktiki materiala dair mənbələr

1.Rüstəmov Ə.M., E.M.Hüsüynov İnformatika. İzahlı terminlər lüğəti. – Bakı,BDU nəşriyyatı, 1996. 363 s.

2.Словарькомпьютерногосленга. http://www.kostroma.net/~kivok/slov.htm

3.Компьютерный сленг на английском https://www.englishdom.com/blog/sleng-kompyuternyj-sleng/

4.Хаперский В.Н. Компьютерный жаргон во французсуом языке. https: //www.pglu .ru/upload/iblock/7af/uch_2011_iv_00044.pdf

Açar sözlər: xüsusi leksika, terminlər, nomenlər, peşə yönümlü leksik vahidlər, peşə jarqonları

Keywords: special vocabulary, terms, nomenclature, professionalism, professionaljargon

Ключевыеслова: специальная лексика, термины, номены, профессионализмы, профессиональные жаргоны

Xülasə

Məqalədə dilin, elm,bilik, peşə, müxtəlif fəaliyyətlər və s., sahələri əhatə edən xüsusi leksika adlı kateqoriyası və onun tərkib hissələri olan terminlər, nomenlər, peşə yönümlü leksik vahidlər və eləcə də peşə jarqonları barədə məlumat verilir, onların qarşılıqlı əlaqələri təhlil olunur. Misallar informatika sahəsinə dair lüğətlərdən götürülür.                                             

 

Резюме

Статья посвящена анализу структуры и взаимоотношений между составляю­щими категории специальной лексики, охватывающей сферы науки, знаний, различных видов деятельности, - такими как термины, номены, профессиональная лексика, профессиональные жаргоны. Проводимый анализ иллюстрируется на материале словарных единиц по информатике.

Summary

This article is devoted to the analysis of the structure and relationships between the components of the category of special vocabulary, covering the spheres of science, knowledge, various activities, such as terms, nomenclature, professional vocabulary, professional jargons. The analysis is illustrated on the material of vocabulary units in informatics.

 

Rəyçi :          dos. Ş.Qasımova

 


Бабаева Гюнай Гумбат гызы

ТЕКСТООБРАЗУЮЩАЯ И СТИЛИСТИЧЕСКАЯ ФУНКЦИИ

ТРОПОВ И ФИГУР РЕЧИ В АНГЛИЙСКОМ ЯЗЫКЕ

В качестве основного компонента текста разной направленности в любом языке выступают тропы и фигуры речи. Тропы и фигуры – достаточно изученные средства языка как в русской, так и в английской лингвистике.  Основными тропами являются метафоры, эпитеты, сравнения, метонимия, перифраз. С античных времен существует огромное количество классификаций фигур речи (стилистических, или риторических), к которым относят антитезу, градацию, оксюморон, гиперболу, литоту, иронию и пр. Долгое время считалось, что тропы и фигуры  принадлежат только к области исследования риторики и стилистики (см., например, работы Цицерона, Квинтилиана,  Т.Г. Хазагерова, Л.C. Шириной, Л. Бенсона, О. Бертона и др.). В основном эти ученые считают тропы и фигуры украшением произведения или речи, но не основным компонентом их построения и реализации. Анализ языка художественных произведений издавна осуществлялся с подразделением стилистических средств на изобразительные (тропы: метафора, метонимия, гипербола, литота, ирония, перифраз и др.) и выразительные (фигуры речи: инверсия, риторический вопрос, параллельные конструкции и др.).

На современном этапе многие исследователи отмечают, что изобразитель­ные средства можно характеризовать как парадигматические, поскольку они основаны на ассоциации выбранных автором слов и выражений с другими, не представленными в тексте словами, по отношению к которым им отдано предпочтение. Выразительные средства являются синтагматическими, так как они основаны на линейном расположении частей (3, с.131).С появлением нового направления в лингвистике ‒ лингвистики текста ‒ тропы и фигуры речи рассматриваются также в качестве текстообразующего средства, формирующего текст разной стилистической тональности в языке. С этой точки зрения под тропами понимаются средства создания текста, которые реализуются на уровне слова или словосочетания, а под фигурами речи ‒ средства создания текста, которые реализуются в определенном смысловом отрезке, равном предложению или большем, чем предложение (сложное синтаксическое целое). Текстообразующая функция тропов и фигур речи –это их способность передавать разнообразные оттенки смысла и реализовывать коннотативные значения на основе общности значения, закрепленного за ними в языке и речи(6, с.7). Эта функция тропов и фигур речи опирается на их способность модифицировать, трансформировать свое основное значение в процессе речевой реализации, т.е. в процессе создания текста. Текстообразующая функция тропов и фигур речи проявляется не только на семантическом, но и на структурном (строевом) и композиционном уровне.

Текст и сложное синтаксическое целое – явления  взаимообусловленные и взаимосвязанные. Текст – это особая единица, формирующаяся, но уже имеющая свои специфические структурно-семантические особенности, которая включает в себя сложное синтаксическое целое и самостоятельные предложения. Единство и целостность  ССЦ позволяет говорить о них как об особых синтаксических единицах, имеющих отличные от других синтаксических единиц структурные, семантические и коммуникативные особенности. Текстообразующая функция тропов и фигур речи не имеет четкого описания в современной теории русского и английского языков, несмотря на то, что в текстовых условиях и в системе средств выражения ведущих категорий (персональности, когезии и когерентности) им принадлежит значительная роль. Известно, что в качестве составного понятия текстообразующей категории персональности может выступать модальность – понятийная категория со значением отношения говорящего к содержанию высказывания. Текстообразующая категория персональности может также рассматриваться с точки зрения лексико-семантических средств (эпитеты, ассоциативно-образные сравнения, эмоционально-экспрессивная лексика, антропоморфизмы, коннотативные значения слов) и грамматических средств выражения (обращения к читателю, парцеллированные конструкции и риторические вопросы, сочинительные союзы, безличные предложения, вводные слова и выражения, модальные глаголы, а также предложения, подлежащее которых выражено местоимением 1 лица единственного числа) (5,с.14).Под когезией понимается линейная внутренняя организация текста посредством различных средств языка. Она охватывает формально-грамматические аспекты связи высказывания внутри текста. Когерентность понимается как цельность текста, заключающаяся в логико-семантической соотнесенности и взаимосвязи входящих в него предложений, как смысловая связь предложений. Таким образом, когерентность  есть свойство текста, а когезия ‒  свойство элементов текста(2. с.89).

Использование в тексте и в сложных синтаксических целых тропов и риторических фигур способствует реализации вышеназванных текстовых категорий. При этом некоторые тропы и фигуры речи могут участвовать в образовании нескольких категорий текста одновременно, так, например, асиндетон и полисиндетон формируют все три категории, а гипербола ‒ категории персональности и когерентности. В зависимости от функциональной принадлежности текста по-разному распределяются тропы и фигуры, участвующие в текстообразовании.

Например, в следующем ССЦ из политической речи Обамы перед чернокожим населением Филадельфии (2016) анафорический повтор как риторическая фигура участвует в формировании категорий персональности и когерентности: «We can play Reverend Wright’s sermons one very channel, everyday, and talk about them from no wand until the lection… We can pounce on some gaffe by a Hillary supporter as evidence that she’s playing the race card, or we can speculate on whether white men will flock to John McCain… We can do that. But if we do, I can tell you than in the next election, we’ll be talking about some other distraction. And then another one. And then another one. And then nothing will change» (8]. Произнесению речи предшествовали выступления негритянского  проповедника Райта, постоянно подстрекавшего в своих проповедях  афроамериканцев к агрессивным действиям. Сквозные анафорические  повторы используются в данном ССЦ как средство выделения лейтмотива: мы можем сделать за вас выбор, но хотим предоставить вам (чернокожим избирателям-Б.Г.) самим сделать его, т.е. оттолкнуть от преподобного Райта и подтолкнуть к нужному Обаме голосованию. Таким образом, данные повторы формируют, с одной стороны, категорию персональности, т.к. на них держится имплицитный авторский замысел высказывания: анафорический повтор модального словосочетания «we can» делает эмоциональный акцент на вовлеченности всех граждан Америки в процесс будущих преобразований. Обама не отделяет себя от общества, формируя чувство единения и значимости каждого его члена. Повторы заостряют внимание аудитории на важных положениях высказывания и дают возможность слушателям глубже вникнуть в его содержание.

Особым эмоциональным эффектом в приведенном ССЦ обладает также синтаксический параллелизм («And then another one. And then nothing will change»), усиливающий экспрессивность высказывания и служащий его смысловой доминантой. Здесь можно усмотреть и риторическую составляю­щую ССЦ ‒ риторическое умолчание: повторы подводят слушателей к основной мысли, содержащейся в конечном предложении, в котором реализуется недосказанность, т.е. имплицитная уверенность в правильном выборе стратегии поведения. С другой стороны, данные анафорические повторы участвуют в формировании категории когезии, определяющей логическую последовательность и взаимозависимость отдельных сообщений, фактов, действий и пр. (1, с.127).

Релевантную текстообразующую функцию могут выполнять тропы и фигуры в художественном тексте. Например, в следующем ССЦ из англоязычного произведения В.В.Набокова это – повтор на лексико-семантическом уровне, выступающий «ключом» к  декодированию образного наполнения сравнения: «At time she felt like a child given a farr a goof wires and ordered to produce the wonder of light. And he did produce it; and sometimes he would not be conscious at all of the way he succeeded in doing so, and at other times he would be worrying the wires for hours in what seemed the most rational way ‒ and achieve nothing» (9).В данном случае мы имеем дело со сравнением-ситуацией, которое сопоставляет ситуацию, имеющую место в настоящий момент, с ситуацией, в чем-то сходной или подобной. В качестве образа сравнения (ситуация-образ) выступает жизненная ситуация, знакомая читателю либо из собственного опыта, либо из художественной литературы и, следовательно, способная вызвать соответствующие ассоциации. В английском языке такое сравнение вводится неопределенно-личной конструкцией с союзами as if, like (7, с.16).

В данном ССЦ ситуация-образ («как ребенок со спутанными проводами, из которых нужно сделать иллюминацию»), введенная в первое предложение сравнения, получает развитие и уточнение во втором предложении: сравнивается человек и абстрактное понятие. В художественных произведениях английских авторов, которые являются образцами классического стиля, используются, по преимуществу, лексические средства выразительности, которые, однако, могут сочетаться с синтаксическими средствами, например, параллелизмом.

В следующем контексте из художественного произведения такая фигура, как параллелизм, способствует развитию единой(как выясняется, иронической) темы: «We cannot work, we cannot think, unless our stomach will sso It dictates to us our emotions, our passions. After eggs and bacon, it says, ¾Work! After beefsteak and porter, it says, ¾Sleep! . . . it says to the brain, ¾Now, rise, and show your strength... And after brandy... it says...». (12).Ирония, присутствующая в данном контексте, построена на олицетворении желудка. Таким образом, средством художественной выразительности здесь являются олицетворение, как лексическое средство, и параллелизм, как синтаксическое средство.

На олицетворении-метафоре построен следующий контекст (10), характеризующий обстановку в гостиничном номере: «When I had lain awake a little while, those extraordinary voices with which silence teems began to make themselves saudible. The closet whispered, the fireplace sighed, the little washing-stand ticked, and one guitar-string played occasionally in the chest of drawers. At about the same time, the eyes on the wall acquired a new expression, and in every one of those staring rounds I saw written, DON'T GO HOME». Выделенный фрагмент представляет собой цепочку метафор, создающих сложный метафорический образ тайны. Ч.Диккенс довольно часто использует в своих произведениях стилистические тропы, такие, например, как литота (приём, используемый для ослабления положительного признака слова): «Sissy Jupe had not an easy time of it, between Mr. M'Choakum‒ child and Mrs. Gradgrind, and was not with out strong impulses, in the first months of her probation, tor unaway. It hailed facts all day long so very hard, and life in general was opened to her as such a closely ‒ ruled ciphering book, that assuredly she would have run away, but for only one restraint» (10, c. 7).В данном примере фраза «not without strong impulses» является литотой, помогающей истолковать значение целого предложения по-разному: то ли желание убежать не покидало героиню, то ли это желание исчезало, но появлялось вновь.

В публицистическом тексте чаще всего используются тропы ‒ метафоры или эпитеты, позволяющие создать экспрессивный фон высказывания. Так, метафоры(перенесение свойств одного предмета на другой по принципу их сходства в каком-либо отношении или по контрасту) привлекают внимание читателя своей новизной, формируя у него определенное эмоциональное состояние. Однако во многих случаях метафоры требуют авторского коммен­тария. Примером может служить публицистическая статья «Shifting sands», посвященная выборам в Саудовской Аравии (11), в которой используются неявные, подтекстовые метафорические образы. В одном из ССЦ этой статьи речь идет о местном электорате, который еще не знаком с элементами западной демократии: «Take this week’selections. They are for only alf the seats on town councils. Half the potenal electorate – women – are not invited. Only a hird of eligible men have registered to vote in the capital. So it is a sort of democracy – withing-sized training wheels», где метафорой является последнее выражение высказывания. Без авторского комментирования это выражение, которое буквально обозначает ‘одно из двух маленьких колес, которые прикрепляются к детскому велосипеду, пока ребенок учится на нем кататься’, неясно читателю. Суть метафоры заключается в том, что население Саудовской Аравии настолько не привыкло к демократии, что в их стране ему необходимы учебные колеса гигантского размера, которые помогут жителям медленно, шаг за шагом приблизиться к демократическому обществу (4, с.134).

Таким образом, тропы и фигуры речи служат средством достижения поставленной цели: образные фрагменты, взаимодействующие между собой, раскрывают при этом одну из микротем текста и включаются, таким образом, в число факторов текстообразования как средства обеспечения цельности и связности текста.

ЛИТЕРАТУРА

  1. Гальперин И.Р. Текст как объект лингвистического исследования. М.: Наука, 1981, 139 с.
  2. Казаченко О.В. Когерентность и когезия текста// Альманах современной науки и образования. Тамбов: Грамота, 2009. № 8 (27): в 2-х ч. Ч. II. c. 88-90, с.89.
  3. Линтвар О.Н.К вопросу о классификациях выразительных средств языка и стилистических приемов// Филологические науки. Вопросы теории и практики. Тамбов: Грамота, 2013. № 12 (30): в 2-х ч. Ч. I. c. 129-131.
  4. Празин Н.О. Роль метафоры в организации текста (на материале английского политического дискурса)// Вестн. Челяб. Гос. ун-та. 2009. № 35 (173)//Филология. Искусствоведение. Вып. 37, c. 132-137.
  5. Стратийчук Е.Ю. Персональность как текстообразующая категория художественного текста(на материале русского и английского языков): Автореф. дис… канд. филол. наук. Ростов-на-Дону, 2006, 23с.
  6. Сырма Н.А. Тропы и фигуры речи и их текстообразующая функция (на материале русского и английского языков):Автореф. дис… канд. филол. наук. Ростов-на-Дону, 2007, 18с.
  7. Шевченко А. Е. Сравнение как компонент идиостиля писателя-билингва В Набокова(на материале русско- и англоязычных произведений автора): Автореф. дис… канд. филол. наук. Саратов, 2003, 21с. с.16.
  8. Barack Obama's powerful speech on race) [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1582110/Barack-Obamas-powerful-speech-on-race.html
  9. The Real Life of Sebastian Knight // (http://lingualeo.com/ru/jungle/v-nabokov-the-real-life-of-sebastian-knight
  10. Ch. Dickens Hard Times. Collins Classics, 2010
  11. TheEconomist.February 12, 2005
  12. Jerome K. Jerome. Threemeninaboat//http://fenglish.ru/jerome-k-jerome-three-men-in-a-boat-dzherom-k-dzherom-troe-v-lodke-ne-schitaya-sobaki/

 

Ключевые слова: текст, сложное синтаксическое целое, текстообразующие категории, тропы, фигуры речи, функциональный стиль.

Açar sözlər: mətn, mürəkkəb sintaktik bütöv, mətnyaradan kateqoriyalar, vəzn, nitq fiqurları, funksional üslub.

Keywords: text, complex syntactic whole, text-forming categories, trails, figures of speech, functional style.

 

İngilis dilində məcazların və nitq fiqurlarının nitqyaradıcı və stilistik funksiyaları

Xülasə

Bu məqalədə ingilis dili materialı üzərində müxtəlif funksional yünümlü mətnlərdə məcazların və və nitq fiqurlarının nitqyaradıcı və stilistik funksiyaları araşdırılır. Məqalənin məqsədi onların personallıq və koheziyanın kateqoriyalarının yaranmasında iştirak səviyyəsini, həmçinin mülahizələrin ifadəliliyinin yaranmasında rolunu təyin etməkdir. İstənilən dildə müxtəlif yönümlü mətnlərdə əsas komponenti kimi məcazlar və nitq fiqurları çıxış edirlər. Məcaz və mətn fiqurları həm rus, həm də ingilis dilində kifayət qədər öyrənilmiş dil vasitələridir. Metafora, epitet, təşbeh, metonimiya və parafraz əsas məcazlar hesab olunurlar.

 

Text-filing and stylistic functions of tropes and figures in the english language

Summary

The article deals with text-forming and stylistic functions of tropes and speech figures in texts of different functional orientation on the material of the English language. The aim of the article is to determine the extent of their participation in the formation of the categories of personal and cohesion, as well as their role in the creation of expressive utterances. As the main component of a different orientation of the text there are tropes and figures of speech in any language. Tropes and figures are sufficiently studied resources of language both in Russian and in English linguistics. The main tropes are metaphors, epithets, comparisons, metonymy, periphrasis.

 

Rəyçi: dos. S.H.Fataliyeva

 


Cəmilə Əliyeva

LATİN DİLİNİN DÖVRÜ ETAPLARI

         Latın dili uzun və çətin bir tarixi inkişaf yolu keçmişdir. Romanistikanın ən vacib  problemlərindən biri odur ki, Latın dilinin hansı stilistik müxtəlifliyi roman dillərinin əsasını təşkil etmişdir. Latın dilinin tarixi inkişafını şərti olaraq 3 əsas dövrə bölmək olar: a) arxaik dövr   b) klassik dövr, c) sonuncu dövr.

     Arxaik dövr latın dilində olan ilkin yazı nümunələrindən, yəni e.ə. III əsrdən başlayaraq e.ə. II əsrin axırlarına qədər olan vaxtı əhatə edir. Az saylı abidələrdən Latın dilinin ilkin dövrü  haqqında məlumat alırıq. Romada Forumun  qazıntıları zamanı qara ( lapis niger)  divar üzərində yazılmış yazı fraqmentləri tapılmışdır. Bu yazılar e.ə. VII – VI əsrlərə təsadüf edir. Bundan başqa IV əsrə aid olan vaza üzərində yazı nümunələri, III əsrə aid olan e.ə. Ssipionların məqbərəsində qəbr daşları üzərində olan yazılar. Bu yazı nümunələri miqdarca az olsalar da arxaik latın dilinin klassik latın dilindən olan fərqli cəhətlərini təyin etmək üçün şərait yaradır.

Məsələn: qoşa samitlərin birinin düşməsi, mittit ----mitit, bonus---- buenos, deus---deivos və s.

     E.ə.III əsrin sonunda italik tayfalarının Roma tərəfindən işğal edilməsi prosesi başa çatır. Xalq dilinin, yəni tacirlərin, dənizçilərin, sənətkarların, qulların dilinin, bundan başqa yunan dilindən keçən bir çox sözlərin, birləşmələrin istər leksikada, istərsə də qrammatikada çox geniş istifadə olunması, ədəbi dilin, yəni klassik dilin inkişafına böyük təsir göstərir.

      Birinci  latın şairi, milliyyətcə yunan olan Liviy Andronik olmuşdur. Digəri, komedialar müəllifi (20) Tit Plavt Umbriya vilayətindən idi. Terentiy Afer afrikadan olan qul olmuş, sonralar azadlığa çıxmış, o da komediyalar müəllifi idi.Arxaik dövrün yazı nümunələrinin komediya janrında Latın dilinin danışıq dili təhlil olunmuş, təmizlənmiş halda istifadə olunmuşdur.

      Arxaik dövrün mətinlərində elə dil xüsusiyyətlərinə rast gəlirik ki, onlar ədəbi dilə yol tapa bilməmişlər, lakin danışıq dilində istifadə olunmuşdur. Sonralar bu çalarlar tədricən  roman dillərinə keçmişlər.

KLASSİK  DÖVR

      Klassik dövr şərti olaraq e.ə. I əsirdən ( 81il, Roma natiqi Siseronun nitqləri ) başlayaraq eramızın II əsrinə qədər davam etmişdir.

Bu dövr «qızıl əsr»,  Roma ədəbiyyatınin, mədəniyyətinin, incəsənətinin inkişaf dövrü də adlanır. Bu dövr Siseronun ilk nitqlərindən başlayaraq imperator Avqustun ölümünə qədər (eramızın 14 ilinə qədərki dövr) olan dövrü əhatə edir.

       Klassik dövrün ikinci hissəsini ( eramızın I-II əsri) gümüş dövr adlandırırlar.

Bu dövrə Lutsiy Senekanın orijinal fəlsəfi və dramaturji fəaliyyəti bədii əsərləri, Petronikin «Satiraları», Anuleyin «Metamarfozaları», Korneley Tasitin ədəbi əsərləri və s. aiddir. Müxtəlif  stilistik xüsusiyyətlərə  baxmayaraq (komediya, faciə və s.)  bu dövrdə klassik latın dili praktiki olaraq dəyişməz qalmışdır.

       Bu dövr əvvəlki dövrdən nə ilə fərqlənir?

     Əyalətlərdə latın dilinin yayılması nəticəsində o, tədricən yerli dilləri sıxışdırıb çıxarır və gündəlik ünsiyyət vasitəsinə çevrilir.

     E.ə. I əsrdə müxtəlif tayfalardan ibarət olan qüdrətli Roma imperiyasında bir birindən uzaqda yerləşən bütün tayfaların başa düşə biləcəyi və ünsiyyət yarada biləcəyi bir dil – koyne yaranır.

Bu yeni ədəbi dilin yaranmasında e.ə. I əsrin yazıçılarından olan Tit Lukretsiy Kar (98-54), «De rerum natura», Gay Yuliy Sezar, (100-44) «Commentarii de bello Gallico, Tit Liviy (59-17), «Ab urbe condita», dahi tarixçi Qay Sallustinin “ Conyuratio Catalini” ,Bellum İugurtinum” və Katullun (lirik şeirlər) böyük rolu olmuşdur. Bu əsərlər imperiyanın tarixini əks etdirirdi.

      Mark Tulliy Siseron (106-43)  istedadlı natiq və məşhur fəlsəfi traktatların müəllifi olmuş,  natiqlik sənətinə aid olan öz nəzəriyyələri ilə o, natiqlik üslubuna böyük fayda vermişdir.

      Dilin təmizliyi və normativliyi uğrunda klassik dövrün alimləri çox çalışmış və bir sıra elmi əsərlər yazmışdılar. Öz əsərlərində onlar yunan qrammatikasına istinad edərək ədəbi latın dilinin elmi təsvirini verməyə çalışmışdılar. Məsələn romalı alim Mark Terentiy Varron  “De lingua latina” (latın dili haqqında) adı altında fundamental 25 ensiklopedik kitab yazmış, lakin onlardan yalnız 5 kitab bizə gəlib çatmışdır. Bu dövrün yazıçılarının dili «klassik və ya qızıl dövr» adı almışdır. Bu dil artıq dəqiq istifadə normalarına, tam formalaşmış qrammatik qaydalara malik olan bir dil idi. Baxmayaraq ki, müxtəlif müəlliflər başqa-başqa üslubdan istifadə edirdilər, lakin bir dil kimi  yazıda bütün qaydalar qorunub saxlanılırdı.

         Bu dövrlərdə rəsmi ədəbi dil ilə, yəni klassik latın dili ilə birlikdə, bütün Roma imperiyasında istifadə olunan, danışıq latın dili də mövcud idi. Bu dil bir neçə ad altında məşhur idi- sermo cotidianus,( gündəlik dil) usualis,(istifadə dili) plebeius,(kasıbların dili) vulgaris,(sadə dil) rusticus (kəndli dili). Romanın danışıq dili, göstərilən adlardan da məlum olduğu kimi, eyni deyildi. Bütün bu dillər xronoloji cəhətdən eyni dövrə aid olsalar da müxtəlif sosial qruplara aid olan təbəqələrdə o müxtəlif idi.                     

SONUNCU  DÖVR

     Sonuncu dövr b.e. III-VII əsrlərini əhatə edir. Bu dövr Roma imperiyasının böhranı, onun Qərb və Şərq hissələrinə bölünməsi, Qərbi Roma imperiyasının süqutu (V əsr) və onun ərazisində varvar dövlətlərin yaranması dövrü idi.

     Roma dövlətinin sonuncu dövrü Roma imperiyasının qüdrətinin simasını kəskin surətdə dəyişir. Tarixi hadisələrin dəyişməsi mədəni həyatda da özünü göstərir. Elm və mədəniyyət tənəzzül edir. Ədəbi norma öz nüfuzunu itirir. Məktəblərin sayı kəskin surətdə azalır.

     Varvar dövlətlərin yarandığından sonra latın dili yalnız sənəd dili, saray və kilsə dili kimi qalmaqda davam edir.

      Qaliyada, İspaniyada və İtaliyada inzibati işlər üçün, idarəetmə üçün hüquqi sənədləri tərtib etmək üçün mirzələr və məmurlar lazım idi. Məhz buna görə  Qərbi Roma imperiyasının süqutundan sonra da müxtəlif imperiya məktəbləri fəaliyyət göstərirdilər (ritorika, qrammatika,hüquq sahəsində).

     Zadəganlar üçün olan məktəblər fərqlənirdi, belə ki, burada klassik latın dili, ədəbiyyat və incəsənət tədris olunurdu. Lakin, tədricən bu məktəblər adi məktəblər tərəfindən sıxışdırılıb çıxarılırdı. Adi məktəblərdə yalnız inzibatçılığa və ticarətə aid olan fənlər tədris olunurdu və burada dərslər gündəlik xalq arasında istifadə olunan dildə aparılırdı. Bununla bərabər əhalinin əksəriyyəti savadsız idi.

     Xristian kilsəsinin nüfuzunun möhkəmlənməsi ilə Roma dövlətində klassik nümunələrin sıxışdırılması halı başlanır. Tədricən klassik ədəbiyyata müraciət zəifləyir, dini ədəbiyyat yayılmağa başlayır.

     Lakin, buna baxmayaraq əksər halda İtaliyanın özündə və əyalətlərində ədəbi, yəni yazı dili xalq dilindən fərqlənirdi. Yazı dili ilə danışıq dili arasında nəzərə çarpan dərəcədə fərq yaranır. Tədricən danışıq dilində olan bu fərq yazıya da keçir. Sonuncu dövrdən bəhs edərkən nəzərə almaq lazımdır ki, yazı mətinlərində danışıq dilinin nümunələrinə rast gəlmirik, lakin bu dilin xüsusiyyətlərini onun əsasında yaranmış roman dillərini tədqiq etməklə təyin edə bilirik.

           Vulqar latın dili - bu termin romanistlər tərəfindən çox geniş istifadə olunur. «Vulgus» sadə, xalq (sifət kimi) deməkdir. XIX əsrdə bu termin adı altında Romanın aşağı təbəqədən olan sosial qruplarının istifadə etdiyi dil nəzərdə tutulurdu. Bu dillər iki müxtəlif dil kimi qarşı-qarşıya qoyulurdu. Lakin, belə bir münasibət sonrakı dövr filoloqlarının mübahisəsinə və tənqidinə səbəb olmuşdu. Çünki, Romanın bütün təbəqələrinə aid olan insanlar, gündəlik dildən istifadə edirdilər, ona görə də xalq latın dili termini bu nöqteyi nəzərdən uyğun gəlmirdi və daha dar bir anlayış yaradırdı.

       Hal-hazırda romanistlər xalq latın dili termininə belə bir tərif verirlər: xalq latın dili bu dilin mövcud olduğu bütün dövrlərdə istifadə olunan, sonrakı dövrlərdə qəbul etdiyi bütün yenilikləri (innovasiya) saxlamaqla, birbaşa roman dillərinin yaranmasına gətirib çıxarmış bir dildir.

      Bu çox dilçilər, M.V.Serqiyevski, T.Kalyavini, R.Reyxenkron və s. əsərlərində bu cür tərifi əsaslandırmış və təsdiq etmişlər. Yadda saxlamaq lazımdır ki, bütün roman dillərinin əsasını latın dilinin qrammatik və leksik fondu təşkil edir.

      Beləliklə, roman dillərinin qenezisini öyrənərkən mütləq latın dilinin bütün xüsusiyyətlərini  (həm xronoloji həm də sosial)  və dilin bütün aspektlərini nəzərə almaq lazımdır. Çünki, yalnız tam həcimdə öyrənilərkən dilin inkişafı haqqında dəqiq rəy söyləmək olar.

XALQ  LATIN  DİLİNİN ROMAN DİLLƏRİNƏ  KEÇMƏSİ

    Xalq latın dilinin faktorları əsasında roman dillərinin yaranması şərti olaraq etnik, xronoloji və sosial qruplara bölünür.

a) etnik nöqteyi nəzərdən-  romalıların uzun müddət əlaqədə olduğu digər xalqlarların dillərinin latın dilinə təsiri,

b) xronoloji cəhətdən – romalıların işğal edib romanlaşdırdığı əyalətlərdə bu proses uzun sürən bir proses olmuşdur,

c) sosial faktorlar – Roma imperiyasının siyasətinin, iqtisadiyatının və mədəni inkişafının xüsusiyyətləri olmuşdur.

       Xalq latın dilinin differinsiallaşma (fərqlənmə) faktorları

    Etnik faktorlar: substrat, superstrat, adstrat.

1.Substra – bu hər hənsı bir dilin təsir etdiyi və bu dildə iz qoyduğu başqa dil vasitəsilə sıxışdırılıb istifadədən çıxarılması halıdır.

Belə bir latın dilidir. O, işğal olunmuş torpaqlarda digər yerli dilləri sıxışdırıb çıxarmış, lakin, bu dillərin bəzi çalarları xalq latın dilində qalmışdır.

      Latın dilinin danışıq formasında italik dillər və digər yerli dillər substrat təşkil edir. Latın dilinin Qall variantında kelt dillərinin substratı özünü göstərir. Kelt substratı qall dillərinldə o cümlədən fransız dilində də mövcuddur.

Balkan latın dilləri qrupunda franko-dakiya dillərinin substratı özünü göstərir.

     Superstrat – bu termin altında hər-hansı bir dilin başqa dildə yayılması və daha sonra isə bu dildə əriyib itməsi halıdır.

      Müxtəlif reqionlara aid olan latın dili üçün superstrat qerman tayfalarının dili olmuşdur. Onlar Qərbi Roma imperiyası ərazisində Roma imperiyasının süqutu ərəfəsində öz dövlətlərini yaratmışdılar. Bu tayfaların dilləri böyük mədəni ənənələrə malik olan latın dilinə  müqavimət göstərə bilməmişdilər. Qerman dilləri latın dilinin tərkibində və roman dillərində əriyərək məhv olmuş, lakin, bu dillərdə bəzi izlər qoymuşlar. Bu xüsusilə fonetika və leksika sahəsinə aiddir.

     Superstrat termini heç də mütləq iki müxtəlif xalqın müvafiq dili demək deyildir. Müxtəlif tarixi şəraitdə eyni ümumiləşmiş insan cəmiyyətində iki müxtəlif sferalarda istifadə olunan dildən söhbət gedə bilər. Məsələn, orta əsrlərin əvvəllərində şifahi xalq latın dili ilə bərabər( daha sonralar bu dildən roman dilləri yaranır)  latın dili- yazı dili, elm dili və mədəniyyət dili kimi istifadə olunurdu.

       Adstrat – tarixi anlayış kimi bir dilin uzun müddət başqa bir dil ilə kontaktda olub, bu dildə iz buraxması, lakin, bu dildə əriyib yox olmadan, hər iki dilin qarşılıqlı əlaqəsi bitdikdən sonra da, sərbəst surətdə  inkişaf edib yaşaması deməkdir.

    Buna misal qədim yunan dilinin latın dilinə olan qarşılıqı münasibətini göstərmək olar. Bu dil latın dilinin inkişafına, xüsusilə onun leksikasına böyük təsir göstər­miş­dir. Roman dillərinə qədim yunan dilinin sözləri latın leksikasının elementi kimi daxil olmuşdur.

     İber-roman dillərinin adstratı isə əsas etibarilə leksikada, ərəb dili hesab olun.

         Roman dillərinin yaranmasında xronoloji və sosial faktorlar

   Yeganə mənbə olan – latın dili əsasında müxtəlif roman dillərinin yaranması heç də stratlar nəzəriyyəsi ilə bitmir. Bir çox dilçilər bu nəzəriyyəyə skeptik surətdə yanaşaraq, onu inkar edir, bu nəzəriyyəyə öz əsərlərində heç bir ayırmırdılar. Onlar digər fərziyyələr irəli sürürdülər. Məsələn, XIX əsrdə Q.Qörber tərəfindən xronoloji və ya tarixi nəzəriyyə irəli sürülmüşdü. Bu nəzəriyyəyə əsasən Roma əyalətlərinin romanlaşdırılması üç əsrdən artıq bir dövrü əhatə edir. Bu illər ərzində latın dili özü müxtəlif təsirlərə məruz qalmış və dəyişmişdir. Bu dəyişmələr tarixi hadisələrlə də izah olunur. Bu fərziyyələr doğru olsa da onlar tam mənada roman dillərinin yaranmasına səbəb ola bilməzlər.

     Roman dillərinin yaranması faktlarında böyuk rol sosial faktorlara da aiddir.

    Sosial faktorların roman dillərinin yaranmasında vacib rol oynamasını  Q.Muller də öz əsərlərində qeyd etmişdir. O. təsdiq etmişdir ki, keçmiş roman əyalətlərinin iqti­sa­di və siyasi sərbəstliyi, bu ərazilərdə dillərin sərbəst inkişafında əsas faktor olmuşdur.

Hal-hazırda da roman dillərinin yaranma problemlərini öyrənərkən sosiolinqvistik aspektlərə xüsusi yer verilir.

 

Ədəbiyyat:

1.Ümumi dilçilik. B.2001

2.Latın dili. B.1992.

Key words: period, latin language, archaic

Açar sözlər: etap, latın dili, arxaik, klassik, son dövr

Ключевые слова: этап, латинский язык, архаичный, классический, поздний

 

The different periods of latin language

SUMMARY

The article describes different periods of development of latin language, namely archaic, classic and late. There are examples as well as emergence of roman languages based on speaking latin language, i.e. base latin.

 

Различные периоды латинского языка

РЕЗЮМЕ

        В статье рассматриваются разные периоды развития латинского языка, а именно архаичный, классический и поздний. Приводятся примеры; а также образование романских языков на основе разговорного латинского языка, т.е. вульгарной латыни.

 

RƏYÇİ: dos. S.Abbasova

 


Rüfət Məmməd oğlu İbrahimov

“KITABİ-DƏDƏ QORQUD” DASTANINDA İNSANIN BƏDƏN ÜZVLƏRİNİ İFADƏ EDƏN SÖZLƏRİN MÜASİR AZƏRBAYCAN DİLİ İLƏ MÜQAYİSƏDƏ LEKSİK-SEMANTİK SİSTEMİ

    Dünya dillərinin formalaşmasında onların qədim yazı nümunələrinin xüsusi çəkisi vardır. Bu baxımdan türk dilləri ailəsinə daxil olan Azərbaycan dili də istisna deyil. Sözsüz ki, dilimizin inkişaf tarixcəsindən danışdıqda  “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanını vurğulamamaq təəccüb doğurar.

   Bədən üzvləri adları arasında fonomorfoloji ümumilikdən savayı, semantik bağlılıqda vardır. Bu həmin sözlərin bir-biri ilə semantik əlaqəyə girməsində özünü göstərir. Lakin bədən üzvlərinin semantik münasibətlərindən danışmaq üçün ilk növbədə onların semantik təsnifini vermək lazımdır. [3,s.53] “Kiabi-Dədə Qorqud” dastanında insanın bədən üzvlərini ifadə edən sözlərin çoxmənalılığı kəmiyyətcə seçilir. Müəyyən təsəvvür yaratmaq üçün insanın  bədən üzvlərini ifadə edən və əlamət bildirən bəzi sözlərin çoxmənalığına və müasir Azərbaycan dili ilə müqayisəli olaraq onların leksik-semantik sisteminə və  sahəsinə diqqət yetirək.Dastanın dilində “üz” sözü aşağıdakı mənalarda işlənib.

1.Gözün qıya tikibən Bayburabəyinüzünə baxdı.

2.Qarapoladüz qılıncım əlimə alayım.

3.Doqquz ay dar qarında götürdüyüm oğul! On ay deyəndə dünyaüzünəgətirdiyim oğul.

4. Qadir Allah üzünü ağ etsin, Basat-dedi.

Verilmiş  cümlələrdə “üz” polisemantik söz kimi müstəqil,əsas (üzünə baxdı) və əlavə mənalarda ( qılıncın üzü, dünya üzü) işlənmişdir. Görkəmli dilçi alim Tofiq Hacıyev “qara polad üz qılınc” ifadəsinə digər bir prizmadanda açıqlama verir: “Dastanın F. Zeynalov və S. Əlizadə tərəfindən nəşrində “qara polad üz qılınc” ifadəsindəki üz sözü üz kimi verilir. Bu, bizcə özünü doğruldan  oxunuşdur. Əslində həmin ifadə əlavəli konstruksiyadan ibarətdi. Birinci tərəfdə qara böyük mənasındadır, ikinci tərəfdə onun müqabili üz uzun/iri məzmunu bildirir ” [2,s.115]

Dilimizin leksik və semantik tərkibinə nəzər saldıqda bu nümunələrin müasir interpretasiyadan elədə çox uzaqlaşmadığını müşahidə edirik. Lakin yeni semaların mövcudluğuda diqqətimizi cəlb edir. Ağamusa Axundovun müəllifi olduğu ”Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti”nə nəzər saldıqda “üz” sözünün üç variantlı izahı ilə rastlaşırıq:

1. İnsan başının qabaq hissəsi ( isim)       2. Toxunma şeylərin üst tərəfi (sifət)      3.Bir şeyin ön tərəfi

Hər iki interpretasiyanı nəzərə alaraq “ üz “ sözünün müqaisəli leksik-semantik sistemini  sxematik olaraq aşağıdakı kimi göstərmək mümkündür.

Yuxarıda qeyd olunanlardan fərqli olaraq gündəlik istifadədə “üz” sözünün daha bir işlənmə forması- “üzlü adam” diqqətimizi cəlb edir.Bu ifadə semantik baxımdan müasir dilimizdə insanın xarakter və keyfiyyətlərinə ( əsasən mənfi mənada) işarə edən sözlərin leksik-semantik sahəsinə aid edilir.

Digər bir dilçi alim İsmayıl Məmmədovun fikrincə “baş” sözü müasir Azərbaycan dilində öz fono-morfoloji görkəmini və əsas mənasını indiyədək  mühafizə etməklə yanaşı, bir sıra əlavə mənalarda da işlənməkdədir. Bu söz “ Kitabi- Dədə Qorqud” dilində də polisemantik forma kimi işlənmişdir. [2,s.119]

Mərə ,sən başımıkəsdin? Qanımı tökdün?

Yerdən uca dağlarbaşına yoldaşlarım alıb çıxdı.

Mənim qarabaşıma nələr gəldi.

Əmiraxurbaşı qarşıladı, endirdi, qonaqladı.

Birinci nümunədə öz müstəqil-nominativ mənasında “baş” sözü , sonrakı nümunələrdə “anormal” leksik-semantik mühitdə işlənərək yeni siqnifikativ məzmun daşıyır və bu assosiativ əlaqə müasir dilimizdə sözün “böyük” (əmiraxur başı), “yuxarı” (dağlar başı), “tale, aqibət” (başıma nələr gəldi) kimi yeni semantika qazanmasını, müvafiq mənalı leksemlərin sinonimi kimi işlənərək onların leksik-semantik sahəsinə daxil olmasını şərtləndirir. Müasir dilimizdə “baş” sözü “başına yığmaq” , “başına toplamaq” birləşmələrinin tərkibində işlənərək “ətraf” mənasını da ifadə edir. Bu məna variantı KDQ-ın dilində “boy/boyun” sözü ilə ifadə olunur. Görünür həmin məna variantı “baş” sözünə dilimizin sonrakı semantik inkişafı nəticəsində keçmişdir.

“Ağız” və “əl” sözlərinin işlənmə mənalarına nəzər yetirdikdə görürük ki, KDQ-də “ağız” sözü “sərhəd” ; ”əl” sözü isə “tərəf, yan, səmt” kimi əlavə mənalar kəsb edir:

1. Bir yanda bazirganlar  gelibəni Qara Dərvənd ağzında qonmuşlardı. Amma sası dinli Gürcüstan ağzında oturursan, ordun üstünə kimi qorsan.

2. Sağ ələ baxdığımda qardaşım Qaragünəyi gördüm. Solum ələ baxdığımda dayım Aruzu gördüm.

 “Ağız” sözünün “sərhəd” mənasında işlənməsi ilk baxışda təəccüblü görünür, çünki həmin sözün əsas mənası ilə bu məna variantı arasında müasir Azərbaycan dili baxımından əlaqə yoxdur. Göstərilən nümunələrdə bu sözün işlənmə mövqeyi onu omonim hesab etməyimizədə maneəçilik törədir. Çünki bu mənanı “ağız” sözü polisemiya üçün ümumi qayda hesab edilən spesifik semantikalı vahidlərlə (toponimlərlə-Gürcüstan, Dərbənd) əlaqələnmə sayəsindəifadə edə bilir. Deməli,“sərhəd” sözünün malik olduğu və müasir dildə nisbətən arxaikləşmiş semlərdən biri dayanmalıdır. Qədim abidələrdən birinin lüğətində “ağazmaq”- “başlamaq” feli və “ağız” isminin giriş mənası qeyd olunur. Deməli fonetik ekvivalenti “ağız” feli ilə eyni olan “ağız” isminin “sərhəd" leksik- semantik variantınin əsasında məhz “giriş”, “başlanğıc” semi dayanır. Dediklərimizi müasir Azərbaycan dili ilə müqaisədə sxematik olaraq aşağıdakı kimi göstərmək olar:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Çox təəssüfki, türk dillərinin müxtəlif dövrlərdəki leksikasını özundə əks etdirən bir çox nüfuzlu lüğətlərdə bu məna bəzən göstərilmir. Qədim türk dili lüğətində “əl” sözünün altı omonimivə bir necə mənası (“aşağı yer”, “qapı”, “alçaq”) göstərilir, “tərəf” mənası isə qeyd olunmur. E.V.Sevortyan “əl” sözünün türk dillərinin qədim və müasir dövründə on dörd mənasını sıralayır, “tərəf, yan, səmt” mənasının isə adını çəkmir. [4,s.169]

Lakin prof. Ağamusa Axundovun müəllifi olduğu “Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti” ndə “əl” sözünün dörd variantda izahı verilmişdi [1,s.95]: qolun biləkdən aşağı hissəsi dəfə, kərə, ixtiyar, sərəncam, tərəf, səmt

Göründüyü kimi sadaladığımız bəzi lüğətlərdən fərqli olaraq burda “əl” sözünün “tərəf \ səmt” mənası öz əksini tapmışdır. Güman etmək olar ki,”əl” sözünün bu mənası “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarının yarandığı dövrlərdən işlənməyə başlanmış və sonralar öz aktivliyini itirmişdir.  “ Sağ əldə” birləşməsinin  “tərəf \ səmt” məzmunu isə Azərbaycan ümumxalq dilində indi də işlənməkdədir.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

      Şifahi nitqimizdə “ağız və əl” sözlərinin frazeoloji birləşmələr daxilində müxtəlif mənalarda işlənməsinə də rast gəlirik. Bu zaman onlar bir necə semantik sahə tərkibinə daxil olurlar. Məs:

A.

“Ağzınnədiki gəlməyəsən” – Hüquq/ixtiyar bildirən sözlərin LSS

“Ağzindan çıxdı gərək edəsən” – Öhdəlik bildirən sozlərin LSS

“Ağız-ağıza dayanmaq” – Qarşılıq bildirın sözlərin LSS

“Ağzınagələni danışmaq” – Yalançılıq\qeyri-səmimilik bildirən sözlərin LSS

B.

“Əl qaldırmaq” – Fiziki cəzalandırma bildirən sözlərin LSS

“Əldən qalmaq” – Gecikmə (vaxt baxımından) bildirən sözlərin LSS

“Əliaçıq insan” – Xarakter bildirən sözlərin LSS

“Əl-ələ vermək” – Həmrəylik bildirən sözlərin LSS

      Beləliklə, müasir Azərbaycan türk ədəbi dilinin inkişaf dinamikasını və ümumi türk mədəniyyət tarixini izləmək baxımından zəngin material verən “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanı əvəzsiz bir mənbədir.

                    Ədəbiyyat

  1. Ağamusa  Axundov.  Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti  Bakı-2005
  2. Kitabi Dədə Qorqud Ensiklopediyası        Bakı-2000
  3. Qüdrət Cəfərov. Azərbaycan dilinin leksik-semantik sistemi   Bakı-1984
  4. E.V.Sevortyan.  Türk dillərinin etimoloji lüğəti   Moskva-1974

 

Açar sözlər: Kitabi Dədə Qorqud, semantik sistem, leksik-semantik sahə, linqvistik ənənə, müasir açıqlama.

Key words: Book of Dadah Gorgud, semantic system, lexico-semantic field, linguistic tradition, contemporary interpretation.

Ключевые слова: Китаби деде Коркуд, семантическое система, лексико-семантическое поле, лингвистическая традиция, современное толкование.

 

Lexico-semantic field of words denoting human body in the epos “Book of Dadah Gorgud” in compare with modern Azerbaijani language

Abstract

In the article lexical content, words denoting human body in the epos Book of Dadah Gorgud have been investigated in the compare with modern Azerbaijani language. Lately this epos has attracted scientist’s attention for its new valuable features. Differences and equality of our nation’s old and modern linguistic traditions are characterized schematically. This will help to understand differences and similarities of the language variations easily. Semantic field of both kinds of words investigated focuses our attention not only with its importance but also with its historical and cultural colorfulness. The existence of some word combinations in various semantic fields is shown. Some thoughts of local researchers are analyzed. In this way an important role of this epos both in our nation’s life and in the whole Turkish world is shown. This makes us be proud of our language from richness point of view. The investigated issues and the conclusions we have come to will have to be interesting to students and researchers.

 

Лексико-семантическое  поле слов , указывающих на части тело в эпосе «Китаби деде Коркуд» в сравнение с современным Азербайджанским языком.

Резюме

В статье исследуется лексический состав эпоса «Китаби деде Коркуд», слова, указывающие на части тела и их сравнение с современным Азербайджанским языком. За последнее время этот эпос привлек внимание ученных к своим новым ценным качествам. Приводится схематический анализ старых и новых лингвистических традиций нашего народа, рассказывается об их разных и схожих характеристиках. Это поможет с легко понять различия и сходства языковых вариаций. Семантическое поле обоих типов исследуемых слов сосредоточивает наше внимание не только своей важностью, но и своей исторической и культурной разноцветностью. Доказано что, некоторые словосочетания входят в разные семантические поля. Анализируются разные мнения местных ученых и исследователей на эти темы. Таким образам подчеркивается важность этого эпоса не только для нашего народа, но и для всего Тюркского мира.Это заставляет нас гордиться своим языком с точки зрения богатства. Исследованные проблемы и выводы, к которым мы пришли, будут очень интересны для студентов и исследователей. 

 

Rəyçi: prof.Çingiz Qaraşarlı


Namazova Aygün Yaşar q.

MƏTNİ TƏŞKİL EDƏN ƏSAS VASİTƏLƏR

     Mətnin  kateqoriyaları sırasında aktual üzvlənmənin xüsusi yeri vardır. Aktual üzvlən­mə müxtəlif sistemli dillərdə özünü eyni dərəcədə göstərdiyinə görə M.Holidey və R.Heyzn bu mətn kateqoriyasına dilin sintaktik strukturunun universal funksional komponentləri kimi baxmışlar: “Aktual üzvlənməyə mətnin ümumi kateqoriyası fonunda baxmaq lazımdır”. (5. səh.23)  Aktual üzvlənmə başlıca vasitələrdən biri kimi, həm informasiyanın ümumi hərəkətini aşkar etməyə, həm də rabitəli mətndə implisit vahidləri ayırmağa və şərh etməyə imkan verir.

Cümlələrin aktual üzvlənməsi zamanı söz sırası böyük rol oynayır. Yəni cümlələr obyektiv söz sırasına mübtəda birinci gəlir ki, bu tema, xəbər isə remadır. Lakin inversiya hadisəsi baş verdikdə cümlənin teması və reması da dəyişir. Söz sırasının yerdəyişməsi nəticəsində yaranan aktuallaşma sintaktik vasitə kimi sintaktik bütövün əmələ gəlməsində semantik, paradiqmatik və sintaqmatik münasibətləri təmin edir, mətnin hissələrini bir-biri ilə əlaqələndirir. Bir inversiya hadisəsinə baxaq:

Suddenly she saw a shady silhouette at the door. Then entered a fashionable man with a bunch of flowers in his hand.

Bu mətndə “entered” feli mübtədadan əvvələ keçərək tam inversiya yaratmışdır. İnversiya daha çox poetik mətnlərdə rast gəlinir.

Buraxma, ey könül, ol nazlı  yarı özbaşına!

Rəva deyil, qala ellər nigarı özbaşına

Gözilə kipriyi birlikdə qan tokür gecələr,

Əcəb qalıb yenə dərya kənarı özbaşına!

O qarə gözlünü gözdən kənarə qoyma, könül,

Buraxmaz ovçu gözəl bir şikarı özbaşına!            (Ə.Vahid)

Mətnin kompozisiyasına nəzər saldıqda görünür ki, mətnin əsas komponentləri cümlələrdir. Cümlələr özləri ayrı-ayrılıqda bitkin olsalar da, onlar mətnin tərkibində birləşdikdən sonra tam bitmiş fikir ifadə edə bilir. K.Abdullayev mətni üç hissəyə bölür və öz bölgüsünü belə izah edir: “Başlanğıc mərhələsi mətnin ümumi mövzu­sunun mübadilə aktına daxil edilməsidir. Bu mərhələdə hər hansı bir mövzunun əsası qoyulur və bu məzmunun açılışı da orta mərhələdə başlayır. Mətnin ən mühüm mərhələsi orta mərhələ, yəni izahedici hissədir. Bu hissədə bütün fikirlər, anlayışlar, müəllifin məqsədi öz ifadəsini tapır. Nəhayət, mətnin son mərhələsi, yəni nəticə hissəsi gəlir. Bu mərhələdə hər şey öz aydın həllini tapır”. (1. səh.12) 

Missal olaraq Cənubi Afrika yazıçısı Piter Abrhamsın “İldırımlı Yollarla” əsərinin sonuna nəzər salsaq belə bir nəticəyə rast gələ bilərik.

The Eastern Post of the next day carried a story on its front page in bold black letters:

“A young colored teacher, Lanny Swartz, Had run amok, killed a prominent farmer, Mr. Villier. Miss Sarie Villier was alone in the house. He found a gun, shot her too. Then in the shooting he killed three more men before he had been shot.”

The story ended with a strong protest against educating black people.

Mətnin əsas xüsusiyyətlərindən biri də modallıqdır. Hər bir danışan öz nitqinə şəxsi münasibətini bildirir. Eynilə də müəllif mətndə baş verən hadisələrə, faktlara, proseslərə öz münasibətini, mövqeyini ifadə edir. Bu münasibət müxtəlif vasitələrlə təzahür edə bilər. Məhz bu xüsusiyyətləri ön plana çəkən İ.R.Qalperin modallığı mətnin qramatik kateqoriyası adlandırır.

Qeyd etdik ki, modallıq müxtəlif vasitələrlə ortaya çıxır. Buraya modal sözləri: məsələn, əlbəttə, bəlkə, yəqin, görəsən, elə bil, sanki, ümumiyyətlə; of course, probably, certainly, perhaps, may be, as if, as though və s. aid etmək olar. Bu modal sözlər müəllifin subyektiv fikrini ifadə etməklə yanaşı, sintaktik bütövlər, abzaslar, eyni zamanda cümlələr arasında əlaqə yaradır. Məsələn:

It was a pity she had never had a chance of playing Rosalind, she would have looked all right in boy’s clothes, of course it was too late now, but perhaps it was just as well she hadn’t risked it. Though you would have thought, with her brilliance, her roguishness, her sense of comedy she would have been perfect.

(S. Maugham)

Bu mətndə bir sıra modal sözlər işlənmişdir-of course perhaps, though.

Azərbaycan dilində də modal sözlərə tez-tez rast gəlinir:

Sevgili qızım! Sən bilirsən ki, mən və atan səni nəhayət dərəcədə sevirik. Sən ali oxumuş bir qız, əlbəttə, çox şeyi bizdən yaxşı bilirsən, biz sənin uğrunda can verməyə hazır olduğumuz halda, sənin ürəyində olan dərd, başındakı fikirləri bilmək istəyirik. (N.Nərimanov)

Modal sözlərdən istifadə etməklə müəllif mətni təşkil edən cümlələr arasında sıx əlaqə yaradır. Cümlənin biri digərini izah edir və növbəti cümlənin yaranmasını tələb edir.

Modallıq müxtəlif mətnlərdə özünü müxtəlif şəkildə göstərir. Məsələn, bədii ədəbiyyatda, xüsusilə poetik mətnlərdə modallıq daha qabarıqdır. Elmi mətnlərdə modallığa yol verilmir, çünki belə mətnlərdə konkretlik, dəlillərdən istifadə etmə, məntiqi münasibət daha xarakterikdir.

Müxtəlif həcm və üslubda yazılmış mətnlər üzərindəki müşahidələr onların əsas vahidlərini ümumiləşdirməyə imkan verir. Dil vasitələrinin strukturu baxımından yanaşdıqda müəyyən olur ki, cümlə üçün əsas vahidlər sözlər və onlar arasında formal struktur və semantik münasibətlər olduğu kimi, mətnlər üçün də əsas vahidləri cümlələr və onlar arasındakı münasibətlər təşkil edir. Hər hansı bir mətni nəzərdən keçirdikdə, onun struktur semantik xüsusiyyətlərini və bu özünəməxsusluğun müx­təlif cəhətlərini dərk edirik. Dilçilik ədəbiyyatında mətnin parametrlərinin müəyyən­ləş­dirilməsinə müxtəlif cəhətdən yanaşılır. Məsələn, T.Todorov mətnin üç aspektini müəyyən edir: verbal, sintaktik və semantik aspektlər. Verbal aspekt mətni formalaş­dıran konkret cümlələr, sintaktik aspekt mətnin komponentləri arasındakı qarşılıqlı münasibət, semantik aspekt isə mətnin qlobal mənasının əks olunması hesab edilir. (8. səh.37) 

N.E.Enkvist də mətnin linqvistik parametrlərinin üç növüün göstərir: topik (tema), focus (dil vahidləri) və linkage (əlaqə). Onun fikrincə, “topik” mətnin əsas mövzusu (teması), başlıca məzmunudur. “Focus” termini ilə mətnin elementləri-sözlər, söz birləşmələri, frazalar, cümlələr nəzərdə tutulur. N.Enkvistin fikrincə, “focus” müxtəlif fonoloji, leksik və sintaktik vasitələri üzə çıxarlar. “Linkage”-söyləmin müxtəlif parçalarını, bir-birinə birləşdirən vasitələrdir. (4. səh.57) 

Mətnin məzmun və struktur cəhətləri arasındakı münasibətləri aşkar etmək müəyyən çətinliklər yaradır. Mətnin məzmunu əsas həlledicidir və mətnin struktu­runu özünə tabe edir. Lakin bu tabeliliyin dərəcəsi və birinin digərinə təsirinin xarakteri müxtəlifdir. Burada tema-rema münasibətləri, mətnaltı məna, mətnin komponentlərini bir-birinə bağlayan vasitələr, mətnin informativlik tutumu, tərəflər arasındakı inteqrasiya və s. məsələlərin müəyyənləşdirilməsi zərurət kimi meydana çıxır. Dilçilik ədəbiyyatında bu problemləri özündə əks etdirən anlayışlar mətnin qrammatik kateqoriyaları kimi müəyyənləşdirilir.

Mətn kateqoriyalarının müəyyənləşdirilməsi ilə rus germanistikasında ilk dəfə məşhur alim I.R.Qalperin məşğul olmuşdur. O, mətnin kateqoriyaları sırasına informativlik, qapanma, kontinium, inteqrasiya, birləşdiricilik (сцепление), retro­spek­siya, prospeksiya, proqramatika, dərinlik (подтекст), aktual üzvlənmə və sair anlayışları daxil etmişdir. I.R.Qalperin müəllifi olduğu “Mətn linqvistik araşdırmanın obyekti kimi” kitabında mətnin kateqoriyalarını belə dəqiqləşdirmişdir: informasiya, mətnin üzvlənməsi, koheziya (bəzən bu termin “birləşmə” (сцепление) termini ilə ifadə olunur), kontinuum, mətn parçalarının avtosemantiyası, retrospek­siya, prospeksiya, modallıq, inteqrasiya və mətnin qapanması. (6. səh.81) 

Mətnin kateqoriyaları müxtəlif üslublarda və janrlarda bir-biri ilə fərqli şəkildə qarşılıqlı münasibətdə olur. Bu qarşılıqlı münasibətə görə də mətnin kateqoriyalarını iki növə ayırmaq olar:

a)              semantik kateqoriyalar-mətnin informativliyi, proqramatika, podtekst, presuppozisiya.

b)             formal-struktur kateqoriyalar-koheziya, inteqrasiya, kontinuum, retrospeksiya, prospeksiya, aktual üzvlənmə, predikativlik.

Mətnin qurulması, təşkili prosesi onun praqmativliyi, yəni hər bir mətnin oxucu üçün nəzərdə tutulması ilə bilavasitə bağlıdır. Praqramativlik onunla şərtlənir ki, mətn oxucunun informasiya qəbul etmə qabiliyyətini nəzərə alsın. Hər bir cümlə sintaktik bütövün (mətnin) komponenti kimi və eləcə də hər bir sintaktik bütöv mürəkkəb sintaktik bütövün komponenti kimi birbaşa deyilməmiş fikrin açılmasında, hər hansı niyyətin aktuallaşdırılmasında əhəmiyyətli rol oynayır. Bu mənada mətnin əsas qrammatik kateqoriyası onun informativliyidir. Bu kateqoriya mətnin digər kateqoriyaları ilə qarşılıqlı əlaqədədi və xüsusilə koheziya və inteqrasiya vasitəsilə aşkara çıxır. Məsələn, məşhur Cənubi Afrika yazıçısı Piter Abrahamsın “İldırımlı Yollar” (Peter Abrahams, “The Path of Thunder”) əsəri bu baxımdan diqqəti cəlb edir. Məzmun-faktual informasiya hadisələr, şəxslər haqqında məlumat verir. “İldırımlı Yollar” əsərində informativliyin bu növü ağ dərili insanların “qaralar”a olan münasibəti hadisəsində əks olunmuşdur. Burada “ağlar” “qaralar”a qarşı, dünyaya yeni baxış köhnəliyə qarşı qoyulmuş və onlar müqaisə edilmişdir. Bundan başqa, məzmun-konseptual informasiyanın nəticəsində aydın olur ki, bu əsərdəki hadisələrlə Afrika qitəsində, habelə keçən əsrin 50-ci illərində bir çox qərb ölkələrində baş verən hadisələrlə müəyyən uyğunluqlar, paralellər mövcuddur.

Beləliklə, məhz məzmun-konseptual və məzmun-podtekst informasiyaları bu əsərlərin daha qlobal məna daşıdıqlarını aşkara çıxarmağa imkan verir.

P. Abrahamsın otuz dörd xırda başlıqdan ibarət olan “İldırımlı Yollar” əsərindəki əsas informasiya ikinci və otuz üçüncü başlıqlarda həyata keçirilir. Əvvəlcə müəllif kiçik bir hadisə ilə xəbərdarlıq edir:

Suddenly the man’s hand shot out and cracked across Lanny’s mouth. The man struck again and again. The red blood filled Lanny’s mouth and dropped on the dust. Lanny didn’t answer him. He knew if one raised his hand against the white, his end would come.

Beləliklə, burada eyhamın mahiyyəti dərk olunmuşdur: “ağlar”la “qaralar” qarşı-qarşıya qoyulmuş, onlar müqaisə edilmişdir.

Mətnin kateqoriyaları sırasında aktual üzvlənmənin xüsusi yeri vardır. Aktual  üzvlənmə müxtəlif sistemli dillərdə özünü eyni dərəcədə göstərdiyinə görə, M.Holidey və R.Heyzn bu mətn kateqoriyasına dilin sintaktik strukturunun universal funksional komponentləri kimi baxmışlar.

Aktual üzvlənmə mətndəki cümlələr arasında əlaqələri sahmana salır və beləliklə, cümlələr yalnız bütöv bir mətndə özünün struktur-semantik şərhini tapır.

Hər hansı bir bədii mətnin məzmunu onun strukturundan əhəmiyyətli şəkildə asılıdır. Bunu P.Abrahamsın “İldırımlı Yollar” əsərində məzmun-proqmatik üzvlən­mə­nin həyata keçirilməsində aydın görürük. Əsərin struktur üzvlənməsi P.Abrahams tərəfindən ardıcıl həyata keçirilir, fəsillərdəki hadisələr əsərin sujet xəttinə paralel, qanunauyğun şəkildə uyğunlaşdırılır.

İ.R.Qalperin mətnin hissələrə bölümündə əsas üç cəhəti ayırmışdır: müəllif nitqi, örgə nitq və vasitəsiz nitq. Onun fikrincə, müəllif nitqinin kontekst-variativ baxımın­dan iki növü mövcuddur: təhkiyə və personajların, şəraitin, hadisə yerinin təsviri. (6. səh.47) 

E.L.Nosenkonun göstərdiyi kimi, mətnin “gərginlik” strukturu üçün 6 element səciyyəvidir: Situasiyaların cəmi (xülasə); Orientasiya; Mürəkkəbləşmə; Qiyamətlən­dirmə; Həll olma; Nəticə. Əlavə edək ki, istənilən bədii mətndə təhkiyənin özəyini mürəkkəbləşmə-həllolma kateqoriyaları təşkil edir.

Mətnin üzvlənməsində təsvirin də böyük rolu vardır. Somerset Moemin “Teatr” əsərində təsvirlərin əksəriyyəti təhkiyə yolu ilə maraqlı şəkildə verilmişdir. Bunlardan birini kontekst-variativ üzvlənmə baxımından təhlil edək.

He still had at fifty-two a very good figure. As a young man, with a great mass of curling chestnut hair, with a wonderful skin and large deep blue eyes, a straight nose and small ears, he had been the best looking actor of the English stage. The only thing that slightly spoiled him was a thinness of his mouth. He was just six foot tall and he had a gallant bearing. It was his obvious beauty that had engaged him to go on the stage rather than to become a soldier like his father.

Bu mətndəki bütün cümlələr adi məişət üslubundadır.Mətndə təsvir olunan per­sonaj haqqında əlavə informasiya verən təyin budaq cümləsindən istifadə edilmişdir.

Göründüyü kimi, aktual üzvlənmə bədii mətnin yaradılmasında, mətnin komponentlərinin bir-biri ilə struktur-semantik bağlılığında mühüm rol oynayan kateqoriyalardandır.

“Koheziya” termini latın mənşəli olub “bağlanmış, ilişmiş” mənasını verir. Elmi ədəbiyyatda bu termindən cazibə qüvvələrinin (molekullararası qarşılıqlı təsir, hidrogen rabitəsi və kimyəvi təsir qüvvələri) təsiri ilə cisim molekullarının (atomların) bir-birinə calaşması, ilişməsi mənasında istifadə edilir.

Dilçilikdə “koheziya” mətnin komponentlərini əlaqələndirən vasitələr toplusu kimi qəbul edilir. İngilis dilçiləri M.Holidey və R.Heyzn “İngilis dilində koheziya” (Cohesion in English) adlı əsərdə koheziyanı belə müəyyənləşdirirlər: “Koheziya bütün mətnlər üçün ümumi olan və ayrı-ayrı hissələrin məzmununun qarşılıqlı müna­sibətini aşkara çıxaran vasitə rolunu oynayan mənalı əlaqələr toplusudur. Kohe­ziya mətnin hansı informasiyanı verdiyini deyil, mətnin məna bütövlüyünün necə təşkil olunduğunu aşkara çıxarır.” (5. səh.51)  İstər elmi, istər bədii, istərsə də publisistik hər-hansı bir mətnin təhlili göstərir ki, onun tərkib hissələri bir sıra vasitələrlə bir-birinə bağlanaraq vahid mətn aktına çevrilir, aradakı hadisələrin, faktların ardıcıllığı təmin edilir. O zaman bütöv bir mətn yaranır ki, təsvir olunan hadisələr arasında hansısa ardıcıllıq, əlaqəlilik olsun, cümlələr arasında müxtəlif vasitələr bu bağlılığa xidmət etsin.  Belə əlaqə vasitələri son vaxtlar “koheziya” termini altında biləşdirilmişdir. Bu cəhətləri nəzərə alaraq, İ.Qalperinin anlamında koheziya-ayrı-ayrı məlumatların, faktların, hadisələrin qarşılıqlı asıllığını, ardıcıllığını (kontinuumunu) təmin edən xüsusi əlaqə növüdür.

 Ədəbiyyat

  1. Abdullayev K.  Azərbaycan dili sintaksisinin nəzəri problemləri. B.-1998.
  2. Abdullayev Ə.  Aktual üzvlənmə və mətn. B.-1998.
  3. Kazımov Q.    Müasir Azərbaycan dili. B.-2000.
  4. Enkvist N.E. Text Cohesion and the Coherence – Cohesion and Semantics  publications of teh research Institute of the Abo Akademi Foundation, 1979
  5. Halliday M.A.K / Hasan R.   Cohesion in English, 1976 
  6. Гальперин И.Р. Текст как объект лингвистического исследования. Москва-1981
  7. Todorov T. The place of style in the structure of the text – “Literary Style: A symposium”. London – New York-1971 

Açar sözlər: Mətn semantikası, aktual üzvlənmə, inversiya, modallıq, linqvistik parametrlər, koheziya.

Key words: Text semantics, actual disarticulating, inversion, modality, linguistic parameters, cohesion.

Ключевые слова: Семантика текста, актуальное разъединение, инверсия, модальность.

Main means of text compilation

Abstract

In the article, text semantics and main means that compile the text have been investigated. The position all these main means (actual disarticulating, inversion, modality) has been analyzed. Their importances are reflected in the patterns taken from local and foreign writers’ work. The investigation shows that formation and compilation process of a text are directly connected with its pragmatic features. If we pay attention to the text composition, it will be obvious that sentences are the main components of texts. The observation of some texts written in various volume and style lets us summarize its main units. A content of the text is the main resolver and subordinates text structure. But the degree of this subordination is various. The notions that reflect these problems in linguistic literature are defined as grammatical categories of the text. All mentioned above show the importance and novelty of the article.                                                  

Основные срдства формирования текста

Резюме

В статье исследованa семантика текста и основные средства, которые составляют текст. Сделан анализ всех этих основных элементов (актуальное разъединение, инверсия, модальность). Их значения отражены в шаблонах, взятых из произведений местных и зарубежных писателей. Исследование показывает, что процесс формирования и компиляции текста напрямую связан с его парадигматическими особенностями. Если мы обратим внимание на текстовую композицию, будет очевидно, что предложения являются основными компонентами текстов. Наблюдение за некоторыми текстами, написанными в разных объемах и стилях, позволяет суммировать его основные единицы. Содержание текста является основным преобразователем и подчиняет себе структуры текста. Но степень подчинения различна. Понятия, которые отражают эти проблемы в лингвистической литературе, определяются как грамматические категории текста. Все вышеизложенное показывают важность и новизну статьи.       

     i: yanət nov (filologiya üzrə lsədoktoru)

Giləxanım Qasım Paşayeva

XIX-XX ƏSR RUS NBƏNDƏ NAXÇIVANA D

ORONİMLƏR DRONİMLƏR

XIX-XX əsr rus mənbələrində Naxçıvanın təsvirini verən və ayrı-ayrı mahallardan bəhs edən müəlliflər ərazidə yerləşən dağ adlarını (oronimlər) və çay adlarını (hidronimlər) da qeydə almışlar. Belə mənbələrdə əksini tapmış oronimlərin və hidronimlərin öyrənilməsi vacib məsələlərdəndir. Çünki onlar qədimliyi etibariləseçilir və oykonimlərlə müqayisədə daha az fonetik dəyişikliyə məruz qalmış onomastik vahidlərdir.

XIX əsr rus müəlliflərindənİ.Şopen “Исторический памятник состояния Армянской области в эпоху ее присоединения к Российской империи” əsərində Şərur mahalını əhatə edən Qaratəpə, Qaraquş dağları (17, 443), Ordubadın cənub-şərq hissəsini əhatə edən Qapıcıq dağları (17, 447), Biləv mahalının sərhədlərini təş­kil edən Qarabağ dağları (17, 447) haqqında məlumat verir.V.Qriqoryev  Naxçıvan ərazisində şimaldan başlayaraq uzanan Siçanlıdağ, Kotanlı, Quşibilək, Kısırdağ, Keş­bəy, Salvarti, Gəl-dağ dağlarının adını çəkir (11,3-4). Düzlərdən bəhs edərkən Duz­da­ğın adını çəkir. 1831-ci ilə aid kameral təsvirdə Dərələyəz dağlarının, Gülüdüz dü­zən­liyinın adı çəkilir. (5, 157). “Qafqazın ərazi və tayfalarının təsviri məcmuəsi”ndə S.P.Zelinskinin “Üç mahal: Naxçıvan, Ordubad və Dərələyəz. Coğrafi-statistik və kənd təsərrüfatı təsviri” (“Три магала: Нахичеванский, Ордубадский и Дара­ла­гезский. Географо-статистическое и сельскохозяйствен­ное описание”) məqa­ləsində yazılır: “Mahallar Şuşa qəzasından Qapıcıq dağları vasitəsilə ayrılır. Qapıcıq dağı Ordubad ətrafında Karlan-Kuş adlanır. Bu dağ silsiləsi Araz çayına qədər düz xətt boyu uzanır. Onun müxtəlif yüksəklikləri vardır: Ağdağ, Qazangül, Bacıdağ, Şıx­yurdu, Soyux, Gənzə və s. Dərələyəz mahalının şərq hissəsində isə Təpədağdan tutmuş Kö­mürlü dağa, oradan da Vedi  dağa qədər dağ silsiləsi uzanır” (13, 209). Göründüyü kimi, bu məqalədə Qapıcıq dağlarından bəhs olunur, onun zirvələrinin adları sadalanır. Müəllif bəzi dağ adlarının izahını verməyə çalışır. Məsələn, Ağdağ adını ağ rənglə bağlı izah edir, Qazangül dağ adını “qazana bənzər gül” mənasında, Şixyurdu dağını “biya­ban­nişin yer” kimi, Gənzə oronimini “xəzinə”, Soyux dağ adını “soyuq” mənasında izah edir (13, 209). Dağ zirvələrinə gəldikdə isə Keçəldağ, Gəlinqayası, İlan dağ, Əlincəçay qalası, Küküdağın adı qeyd olunur (13, 210). Həmin məcmuədə K.A.Nikitinin məqaləsində Keçəldağ, İlan dağ, Küküdağ, Tarudağ dağlarından bəhs olunur.

V.M.Sısoyevin “Нахичевань на Араксе и древности Нах. ССР” məqaləsində Böyük Ararat, Kiçik Ararat, Duz dağ, Dəmirri dağ, Haça qaya dağ, Piçnaq dağ, Qara dağ oronimləri, Biçənək aşırımının adı çəkilir.

Bu oronimlərdən bəzilərini nəzərdən keçirək.

Ağdağ – Culfa rayonu Dizə kəndi ərazisində dağdır. Ağ sözü burada “böyük”, “uca”, “iri” mənasında işlənmişdir (3, 224).

Ağrı dağı – Ordubad rayonunun Yuxarı Əylis kəndi ərazisində dağların adıdır. Dağ haqqında söylənilən rəvayətə görə, “dünya tufanı” zamanı Nuh peyğəmbərin gə­misi su altında qalan bir dağa toxunub bərk silkələnir. Nuh peyğəmbər yanın­da­kılara deyir: “Bu çox ağır dağdır”. Elə o vaxtdan bu dağa Ağır dağ deyiblər (2, 26-27). Ağrı sözü də Ağır sözünün fonetik variantı hesab olunur. Oronim iki mənada izah oluna bilər: türk dillərində “hündür, yüksək” mənasında işlənən ağrı sözü əsasında, və ya arqu türk etnonimi əsasında.

Biçənək aşırımı – Ərikli dağın zirvəsində yerləşir. Oronim qədim türk tayfalarından olan peçeneq tayfalarının adını daşıyır. Qeyd edək ki, eyni adlı yaşayış məntəqə adı da mövcuddur. V.M.Sısoyev oronimi Piçnaq dağ şəklində qeyd edir.

Dəmirli dağ – Culfa rayonu ərazisində yerləşir. Dağa bu ad süxurların tərkibində dəmir olduğuna görə verilmişdir.

Dərələyəz dağları - Naxçıvan ərazisindədir. Ermənistan ilə Naxçıvan sərhədi boyu qərb, şimal-qərbdən şərq istiqamətinə uzanır. Arpaçay ilə Naxçıvançay arasında yerləşir. Eyni adlı mahal adı ilə bağlıdır.

Duzdağ – Naxçıvanın qədim coğrafi obyektlərindəndir. Burada duz yataqları olduğuna görə belə adlandırılmışdır. Bu dağdan tapılan maddi nümunələr göstərir ki, e.ə. 4-2-ci minilliklərdən bəri insanlar buradan duz çıxarmışlar.

İlan dağ (İlanlı dağ) – Culfa rayonu ərazisində yerləşir. Çox güman ki, burada çox sayda ilan olduğuna görə dağ belə adlandırılmışdır. İlandağın digər adı Haça dağdır. Rus mənbələrində Qaçi qaya dağ (Haça qaya dağ) şəklində qeydə alınmış oronim dağın formasına görə adlandırılmışdır. Haçadağ formasına görə haçalanmış, ikiyə bölünmüş dağ kimidir.

Keçəldağ – Şahbuz rayonu ərazisində dağdır. Mərkəzində vulkan püskürmələri olur. Yəqin ki, bu səbəbdən bitki örtüyü zəif olan bu dağı Keçəldağ adlandırmışlar.

Kotanlı (Kotandağ) – Babək rayonu ərazisində dağ. Çox güman ki, oronim eyniadlı oykonim əsasında yaranmışdır, “kotan/xotan” etnonimi adı ilə bağlıdır.

Kömürlü dağ (Gömür dağı) – Şahbuz rayonunda dağdır. Tədqiqatçıların fikrincə, gömür – “dağ zirvəsində dar, yarğanlı yer” mənasında işlənir (4, 66). Kömürlü dağ da dağ yarğanın üzərində yerləşdiyinə görə bu fikir öz təsdiqini tapır. Digər bir fikrə görə, bu tipli toponimlərdə kömür dağ süxurlarının rəngini ifadə edir. “Kömür oronimləri vulkan mənşəli dağ süxurları qara rəngdə olduğuna və kömürə bənzədiyinə görə belə adlandırılmışdır” (6, 38).

Küküdağ – Şahbuz rayonu ərazisindədir, Dərələyəz silsiləsinin ən hümdür zirvəsidir. Oronim bitki örtüyünün rənginə görə belə adlandırılmışdır. Qeyd edək ki, kük/kök/kuk göy sözünün fonetik variantı kimi özünü göstərir (15, 1423),

Qapıcıq dağları – Zəngəzur silsiləsinin və Kiçik Qafqaz dağlarının ən yüksək zirvəsidir. Bu dağ formasına görə böyük bir gəmini xatırlatdığına görə ona Gəmiqaya da deyirlər. Qapıcıq “kiçik qapı” mənası bildirir. Xalq arasında bu dağ adını “dünya tufanı” ilə bağlı izah olunur. Ehtimallara görə, bu yer Nuhun gəmisindən çıxan insan­lar üçün yer üzünə açılan ilk qapı olduğuna görə dağ belə adlandırılmışdır (3, 215)

Qara dağ  - Şahbuz rayonu Külüs kəndi ərazisində dağ. Qara dağ “nəhəng dağ”, “böyük dağ” mənasında işlənir.

Qarabağ dağları – Qarabağ ərazi vahidinin adından götürülmüşdür. Qarabağ burada “iri, nəhəng, geniş bağ” mənası bildirir.

Qaraquş dağları – Babək rayonu Cəhri kəndi ərazisində yerləşən Qaraquş oronimi qara sözünün quş sözü ilə birləşməsindən yaranmışdır. Fikrimizcə, burada quş sözü qut sözünün fonetik variantıdır. Qədim türk dillərində qut “can, ruh, həyati güc”, “xoşbəxtlik, səadət, bərəkət, uğur” mənalarında işlənmişdir (12, 471). M.Seyi­dov qutun türklərdə ağacdan düzəldilmiş kiçik inanctanrı olduğunu yazır. Qara­quş/Qaraqut oronimi də “böyük tanrı, ruh” mənasında işlənmişdir. Oronim qədim türklərin dağa tapındıqları vaxtlardan günümüzə gəlib çatmış dağ adlarındandır.

Qaratəpə - Şərur rayonu ərazisində dağdır. Qara sözü rəng bildirməklə yanaşı, coğrafi obyektlərdə adətən “böyük”, “nəhəng” mənasında işlənmişdir. Qara təpə oronimi də “böyük təpə”, “nəhəng təpə” mənası ifadə edir.

Qazangül (Qazangöl) – Ordubad rayonunda Gəmiqaya ərazisində dağdır. Culfa rayonundakı Qazangöl ətrafında yerləşir, adını buradan götürmüşdür. Qazan komponentli bütün toponimlər oğuz tayfaları ilə bağlı yaranmış adlardandır. Qeyd edək ki, Naxçıvan ərazisində bu tayfa adı ilə bağlı Qazançı, Qazanköç yaylağı toponimləri də mövcuddur.

Quşibilək – XIX əsrdə Şərur mahalında qeydə alınmış eyniadlı kənd adı, çay adı mövcud olmuşdur. Toponim quşçu türk etnonimi ilə bağlı yaranmışdır (7, 39). Quşi-bilək “quşçu/quşi tayfasının payı, yeri” mənasında işlənir.

Salvarti – Şahbuz rayonu ərazisində dağdır. Bu dağ adının türk dillərində “dağ beli, yoxuş” mənalarında işlənən art sözü və sal komponentindən ibarətdir. Bəzi tədqiqatçlara görə, sal qədim türk etnonimidir (Q.Qeybullayev, İ.Bayramov, B.Buda­qov). Fikrimizcə, sal sözünün köməyi ilə yaranan oronimlər ərazinin relyef xüsisiy­yətlərini əks etdirir (sallı – “daşlı, qayalı” mənasında). Beləliklə, Salvarti – “sallı, qayalı dağ yoxuşu” mənasında işlənmişdir.

Soyuq dağ (Soyux) – Ordubad rayonu ərazisində dağ. Çox güman ki, burada müşahidə olunan soyuq hava ilə bağlı yaranmış oronimdir.

Şıxyurdu – Ordubad rayonu ərazisində, Ordubadçayın mənbə hissəsində dağdır. Şıxyurdu “şeyx yurdu” mənasında izah olunur (3, 294).

Tarudağ – Culfa rayonu ərazisində dağdır. Ada Darudağ şəklində də rast gəlinir. Fikrimizcə, oronim tanrı sözü əsasında yaranmışdır, “tanrı dağı” mənasında işlənir. “Tanrı” sözü dialektlərdə tarı şəklində işlənir.

Təpədağ (Təpələr dağı) – Culfa rayonu ərazisində dağdır. Günbəzvari yüksəklik formasında olduğuna görə Təpədağ adı verilmişdir.

XIX-XX əsr rus mənbələrində Naxçıvana aid hidronimlər.

XIX-XX əsr rus mənbələrində Naxçıvan hidronimləri haqqında aşağıdakı məlumatlara rast gəlinir.

İ.Şopen qeyd edir ki, Naxçıvan mahalı Araz çayı boyu uzanan əraziləri əhatə edir (17, 446). Müəllif Əylis mahalının Nühədi çayı dərəsində (17, 447),  Ordubadın Dəstə mahalının Vənəndçay dərəsi boyunca yerləşdiyini yazır (17, 447), Əlincəçayın adını çəkir.

V.Qriqoryev Naxçıvan ərazisində 4 əsas çay olduğunu yazır. Bunlar Araz, Arpaçay, Naxçıvançay və Əlincəçaydır (11,6). Sonra müəllif bu çayların axıb keçdiyi yerlər, buradakı keçidlər haqqında danışır. Müəllif yazır ki, Ordubad tərəfdən Araz çayına beş çay tökülür. Bunlar Gilançay, Üstüküçay, Venatçay, Əylisçay, Ordubad­çaydır. Arpaçay adını arpa bitkisinin adı ilə bağlı izah edən V.Qriqoryev qeyd edir ki, bu çayın yuxarı ətraflarında yabanı arpa bitdiyinə görə çay belə adlanmışdır. Müəllif bu fikri XVII əsr səyahətçisi Turnefora əsasən söyləyir (11, 10). 

1831-ci ilə aid kameral təsvirdə Dərələyəz mahalını suvaran və Arpa çayı­na tökülən bir çox çayların adı çəklir:  a) Sağ sahildən Ələyəz və Dorani çaylarının da qarışdığı Kotanlı çayı və Qoytul çayı; b) Sol tərəfdən Köçbək çayı, Martiros çayı, Əyər çayı və Həmzə Əli Dizəsi çayı, Qırxbulaq irmağı (5, 157).

S.P.Zelinski Naxçıvan ərazisindəki əsas çaylardan, süni göllərdən (Qanlı göl, Şan-Girey (Şahin Girey)) bəhs edir.

K.A.Nikitinin “Naxçıvan şəhəri və Naxçıvan qəzası” adlı məqaləsində Naxçıvan əhalisinin əsasən üç ərazidə məskunlaşdığı qeyd edilir ki, bunların da ikisi Naxçıvançay boyu və Gilan çay boyu uzanır (13, 133)

Daha sonra K.A.Nikitin mahalları suvaran çaylardan Gilançay, Əlincəçay, Köndələnçay, Naxçıvançay, Arpaçay, Quşibiləkçay, Bazarçay, Qarababaçay, Üstükü­çay, Venatçay, Əylisçay, Ordubadçay, Qoşaçay, Cəhriçay haqqında məlumat verir.

V.M.Sısoyev Akulis çay (Əylis çay), Gilançay, Naxçıvan çay, Əlincə çayın adını çəkir (16).

Rus mənbələrindən F.A.Brokqauz və İ.A.Yefronun tərtib etdikləri “Ensik­lopedik lüğət”də Naxçıvanın ən böyük çayı olan Araz çayından geniş bəhs olunur. Qeyd olunur ki, Naxçıvan qəzasının cənub sərhədini Araz çayı təşkil edir. Araz çayı İrəvan quberniyasını İrandan ayırır. Relyef cəhətdən Naxçıvan Kiçik Qafqazın Göyçə gölü və Araz çayı arasında olan hissəsini əhatə edir. Ümumilikdə, yüksəkliyi şimal­dan cənuba doğru azalan dağlıq ərazidir.  Naxçıvan Araz çayı hövzəsi və onun sol sahili boyu yerləşib. Onun sol qolları – Naxçıvançay, Əlincəçay, Gilançay ərazi üçün xüsusi əhəmiyyətli çaylardır (8, 705). Qədim müəlliflərə istinadən ensiklo­pediyada yazılır ki, indi Kür çayının ən böyük qolu olan Araz çayı qədimdə birbaşa Xəzər dənizinə tökülürmüş. Araz boyu düzənliklərdə vaxtilə sıx məskun­laşma olub. Arazın köhnə qolunun Ermənistanın qədim paytaxtı Armavir ərazisindən axdığı göstərilir. Armavir salınarkən hökmdar Armais (e.ə. 1980-ci ildə) öz nəvəsinin şərəfinə çayı Erasx adlandırır (9, 7). “Qafqazın ərazi və tayfalarının təsviri məcmuəsi”ndə qeyd edilir ki, Araz Ermənistanda çaydır və bu ad ona Arazdan Pilinin oğlu tərəfindən verilmişdir (SMOMPK, 4-cü buraxılış, Tiflis, 1884). Göstərilən mənbələrin hamısın­da müəlliflər Araz adını ermənipərəst mövqedən izah etmişlər.

Araz sözünün mənşəyi barədə elmi ədəbiyyatda müxtəlif fikirlər mövcuddur. Tarixi mənbələrdə Araz sözü Rass, Arras, Rude-Aras, Eraks, Araks, Aras, Araz şəklin­də işlənmişdir. Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğətində bu sözün “ar” və “aks/əks” komponentindən ibarət olduğu göstərilir. Burada qeyd olunur ki, “ar” qədim türk və monqol dillərində “şimal, dağın şimal yamacı, qərb” mənalarında işlənir, aks/əks komponenti isə türkdilli xalqların toponimiyasında “aksu/oksu” formasında “axan su, çay” mənalarını ifadə edir. Qədim türklərdə istənilən böyük çay okuz adla­nır­dı (14, 20). Şərqi Türküstanda İkki-okuz, Tumuşqan-oquz, Karakaş-okuz, Monqolus­tanda – Orkun-uquz, Yar-uquz kimi çaylar vardır. Araz sözünün qədim mənbələrdə Araks kimi qeydə alındığı bizə artıq məlumdur. Zənnimizcə, əvvəllər “Aro­kuz/ Arokus” şəklində olan ad sonralar fonetik dəyişikliyə uğrayaraq Araks, sonra da Araz halını almışdır. Mənbələrdə qeyd olunur ki, Araksu (Araz) hidronimi “qərbdən axan çay” mənasında izah oluna bilər”. Bundan əlavə, çayın adı qədim türk dillərindəki oraz/uraz/ərəz (sakit, dinc, xeyirxah, xeyir verən) sözü ilə də əlaqələndirilir (1, 58).

Ensiklopediyada Bazarçay haqqında da məlumat verilir. Mənbədə göstərilir ki, İrəvan quberniyasında Arazın sağ qoludur (9, 685). Hidronim bazar və çay sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmişdir, quruluşca mürəkkəbdir.

Naxçıvançay – Bu çay barədə Brokqauz və Yefronun “Ensiklopedik lüğə­ti”ndə yazılır: “İrəvan quberniyasının Naxçıvan qəzasında çaydır. Arazın çayının sol qoludur, öz başlanğıcını Naxçıvan qəzasının şimal-şərq tərəfindəki dağlardan götürür və 35 verstə yaxın ərazi boyu, Qarababa yaxınlığından dərin və geniş dərədən axır, buna görə də bəzən burada Qarababaçay adlanır” (8, 704). Çay eyniadlı oykonimə əsasən adlandırılmışdır.

Arpaçay – Araz çayının sol qoludur, Şərur rayonu ərazisindən axır. Eyniadlı kənd adından götürülmüşdür.

Cəhriçay – Naxçıvançayın sağ qoludur, Babək rayonu ərazisindən axır. Eyni adlı yaşayış məntəqəsinin adı ilə bağlıdır.

Əlincəçay – Araz çayının sol qoludur, Culfa və Babək rayonlarının ərazisindən axır. Eyni adlı oykonimlə bağlı yaranmışdır.

Əylisçay – Arazın sol qoludur, Ordubad ərazisindən axır. Eyniadlı yaşayış məntəqəsi adından götürülmüşdür. Orta əsrə aid bu yaşayış məntəqəsi Əylis çayının hər iki sahilində yerləşirdi.

Gilançay - Arazın sol qoludur, Ordubad ərazisindən axır. Yerli əhali çayı Əyriçay adlandırır. Gilançayın sol sahilində yerləşmiş orta əsr şəhərinin adı ilə bağlıdır.

Həmzə Əli Dizəsi çayı – Şərur rayonu ərazisində kənd adı ilə bağlıdır. Eyniadlı yaşayış məntəqəsinin adından götürülmüşdür.

Qanlı göl – Şahbuz rayonu ərazisində göldür. Naxçıvançayın sağ qolu Küküçayın hövzəsində yerləşir.

Qoşaçay – Naxçıvançayın qollarından biridir.

Ordubadçay – Arazın sol qoludur, Ordubad rayonunda çaydır. Eyniadlı oykonimlə bağlı yaranmışdır.

Üstüküçay (Üstüpüçay) – Ordubad rayonu ərazisində çaydır. Arazın qolu olan Düylün çayın sol qoludur.

Vənəndçay – Ordubad rayonu ərazisində çaydır. Aşağı axınında Dəstə çayı adlanır. Eyni adlı oykonimlə bağlı yaranmışdır.

 

İstifadə olunmuş ədəbiyyat

Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti. I cild, Bakı, “Şərq-Qərb”, 2007.

Bağırov A.N. Naxçıvanın oykonimləri. Bakı, 2008, 336 s.

Bağırov A.N. Onomologiya problemləri: 2 cilddə, I c., Bakı: Elm və təhsil, 2010.

Budaqov B., Qeybullayev Q. Naxçıvan diyarının yer yaddaşı. Bakı: Nafta Press, 2004, 120 s.

Dərələyəz mahalının kameral təsviri (1831-ci və 1842-ci illər). Tərcümə edən, çapa hazırlayan Nazir Əhmədli. Bakı, “Elm və təhsil”, 2017, 313 s.

Quliyev Ə.A. Orxon-Yenisey abidələrinin dilində toponim və etnonimlər. Bakı: Nurlan, 2004, 128 s.

Vəlili (Baharlı) M. Azərbaycan (coğrafi-təbii, etrioqrafik və iqtisadi mülahizat), Bakı, Azərnəşr, 1993, 208 səh.

Брокгауз Ф.А., Ефрон И.А. Энциклопедический словарь: в 86-х т.Т.20, Санкт-Петербург, 1897, 502с.

Брокгауз Ф.А., Ефрон И.А. Энциклопедический словарь: в 86-х т.Т.2, Санкт-Петербург, 1890, 495 с.

Ганн К.Ф. Опыт объяснения Кавказских географических названий. СМОМПК, вып. 40, Тифлис, 1909, с. 1-64.

Григорьев В. Статистическое описание Нахичеванской провинции. Санкт-Петербург, 1833, 239 с.

Древнетюркский словарь, Л., «Наука», 1969, 676 с

Зелинский С. П. Три магала: Нахичеванский, Ордубадский и Даралагезский. Географо-статистическое и сельскохозяйственное описание. // Сборник сведений о Кавказе, т. VII, Тифлис, 1880

Камолидцин Ш.С. Древнетюркская топонимия средней Азии / Отв. ред.М.Исоков. – Т.: Шарк, 2006, 192 s.

Радлов В.В. Опыт словарья тюркских наречий, т.II, ч. 2, СПб, 1899, 1814 стр, s.1423

Сысоев В.М.. Краткий путеводитель наиболее известным памятникам древности и природы в Азербайджане. Баку, 1930, 47 с.

Шопен И. Исторический памятник состояния Армянской области в эпоху ее присоединения к Российской империи. Санкт-Петербург, 1852, 644

ar zlər: XIX-XX əsr rus mənbələri, Naxçıvan oronimləri, Naxçıvan hidronimləri

Ключевые слова: русские источники XIX-XX веков, Нахичеванские оронимы, гидронимы

Keywords: russian sources of XIX-XX centuries, Nakhchivan oronims, Nakhichevan hydronyms

 

Резюме

Нахичеванские оронимы и гидронимы в русских источниках XIX-XX веков.

Статья посвящена исследованию Нахичеванских оронимов и гидронимов, имеющих место в русских источниках XIX-XX веков.Изучение оронимов и гидронимов в таких источниках представляется важным. Потому что эти единицы­ считаются самыми древними из остальных онимов, они меньше подвер­жены фонетическим изменениям, сохроняют в себе особенности древнего языка.

 

Summary

Nakhichevan oronyms and hydronyms in Russian sources of the XIX-XX centuries.

The article is devoted to the study of Nakhichevan oronyms and hydronyms taking place in Russian sources of XIX-XX centuries. The study of oronyms and hydronyms in such sources seems to be important. Because these units are considered to be the oldest of the other onyms, they are less prone to phonetic changes, they synchronize the features of the ancient language.

 

Rəyçi                   prof. Əbülfəz Aman oğlu Quliyev                

 

 


Xədicə Heydərova

JARQON, ARQO, SLENQ  VƏ PROFESSİONALİZMLƏRƏ LEKSİKOQRAFİK

ASPEKTDƏN BAXIŞ

Qeyri-normativ leksika Azərbaycan lüğətçiliyində həm nəzəri, həm də tətbiqi baxımdan işlənməmiş bir sahədir. Jarqon, arqo, professionalizm və slenq ilə bağlı leksikoqrafik aspektdən apardığımız tədqiqat terminlərin variativliyi (bir məfhumun bir neçə adla adlandırılması) faktı ilə bizi üz-üzə qoydu. Məsələn, dilçilik terminləri olan jarqon və arqonun müxtəlif lüğətlərdə eyni mənalı definisiyalarla verilməsi tədqiqatçılarda çaşqınlıq yaradır. "Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti"ndə bu sözlərin izahı belə verilmişdir [5]:

JARQON [fr.] dilç. Ümumxalq dilindən ayrılan və öz spesifik söz və ifadələri ilə ondan fərqlənən müəyyən ictimai və ya peşəkar qrupun danışdığı dil. // Yalnız müəyyən ictimai qrup içərisində başa düşülən şərti dil.

ARQO [fr.] dilç. Yalnız bir məhdud və peşəkar qrupun və s.-nin işlətdiyi və başqalarının başa düşmədiyi şərti ifadə və sözlər.

Hər iki definisiya demək olar ki, eyni məna ifadə edir. Həm jarqon, həm də arqo burada "peşəkar qrupun dili" hesab edilir. Əgər elədirsə, onda peşə-sənət leksikası və ya professionalizmlər nədir? Yaxud "ümumxalq dildən ayrılan müəyyən ictimai qrupun danışdığı dil" olan jarqon slenqdən nə ilə fərqlənir?

"Azərbaycanca-rusca lüğət"də göstərilir [6]:

JARQON I сущ.  жаргон (речь какой-л. социальной или профес­сиональной группы, содержащая большое количество специфических слов и  выражений)  (jarqon, müəyyən ictimai və ya peşəkar qrupun danışdığı,  çoxlu miqdarda xüsusi söz və ifadələrdən ibarət dil). Aktyor jarqonu актерский жаргон, oğru jarqonu воровской жаргон, tələbə jarqonu студенческий жаргон; II прил. жаргонный. Jarqon ifadələr жаргонные выражения.

ARQO сущ. лингв. арго (речь социально или профессионально обособлен­ных групп, сообществ) (sosial və ya peşəkar qrupun, cəmiyyətin dili).

Göründüyü kimi, hər iki definisiyada yenə heç bir fərq qoyulmayıb. Bəs onda jarqon nədir? Axı izahlı lüğətdə jarqon "şərti dil" adlandırılmışdı? S.İ.Ojeqovun lüğə­tinə müraciət edək: "müəyyən sosial və ya ümumi maraqları olan, ümummilli dildən fərqli söz və ifadələrlə zəngin, bəzən süni və şərti dil" [13]. "İzahlı dilçilik terminləri" lüğətində isə "müəyyən məqsədlə öz fikirlərini geniş kütlədən gizlətmək üçün bəzi adamların yaratdıqları uydurma, süni dil. Oğru jarqonu. Burjua jarqonu." [3]

Əslində dilçiliyin birbaşa problemi olan jarqon, arqo, slenq, professionalizm anlayışları arasında sərhədin qoyulmaması təkcə Azərbaycan dilçiliyinin deyil, rus dilçiliyinin də problemlərindən biridir. Ə.Dəmirçizadə arqo və jarqon sözləri eyni leksik vahidlər hesab edir və onları demək olar ki, bir-birindən ayırmır. Onun fikrin­cə, xalqdan ayrılıb məhdud bir zümrə təşkil edən o qədər də geniş ictimai bir təbəqə mahiyyəti daşımayan "peşəkarlar" arasında məxfi anlaşma vasitəsi kimi işlənən sözlər arqo və jarqon sözlər adlanır [8, s. 18]. "Azərbaycanca-rusca lüğət"də jarqona aktyor jarqonu, oğru jarqonu, tələbə jarqonu [6] aid edildiyi halda, H.Xoşbatini arqonu jarqonun bir növü hesab edir və tələbə, narkoman, ailə, şagird, idman, qo­ca­lar, oğru və cani, satıcı, alverçi və dəllal, qumarbaz, quşbaz, xalçaçı qadınların işlət­diyi gizli kodlaşdırılmış sözləri arqoya aid edir [12, s. 7-15]. Əslində belə aydın olur ki, arqo gizli kodlaşdırılmış dildir. "Arqodan istifadə məlumatın ötürülməsində məxfiliyə nail olmaqdır" [11, s. 89].

Azərbaycan dilçiliyində jarqonizmlər M.Adilovun "Jarqonun bəzi növləri" və "Jarqon və arqo" adlı məqalələrində, Ə.Əliyevin "Azərbaycan dilində jarqonlar" namizədlik dissertasiyasında tədqiqata cəlb olunmuşdur [1; 2; 10]. Ə.Əliyev göstərir ki, jarqon termininə müxtəlif tədqiqatçılar hər zaman fərqli yanaşmışlar. Təkcə Azərbaycan dilçiləri "arqo", "sənətkarların dili", "peşə-sənət dialekti", "sosial dialekt", "məxfi dil", qarğa dili", "quş dili" və s. danışıq leksik təbəqələrini "jarqon" adı altında öyrənməyə çalışmışlar. Ə.Əliyevin elmi qənaətinə görə, yuxarıda sadala­nan anlayışlar jarqonun variantlarıdır. O, jarqonları işlənmə şərtlərinə görə aşağıdakı qruplara bölür: 1) peşə-sənət leksikası sistemində jarqonizmlər (müxtəlif sənətkar­ların, peşə sahiblərinin: balıqçılar, həkimlər, müəllimlər və s.); 2) sosial qrupların jarqonu (qumarbazların, alkoqoliklərin, gənclərin, tələbələrin, ailə jarqonu və s.; 3) sosial statusu aşağı olanların (oğruların, yoxsulların və səfillərin və s.); 4) şərti və ya məxfi dil ("qurd dili", sazəndələrin arqosu); 5) sinfi jarqon; 6) sektant jarqonu [10, s. 24].  Ə.Əliyev arqodan başqa jarqonun digər növlərinin dəqiq adlarını söyləmir və nəyə görəsə "qarğa dili"ni arqoya aid etmir.

Ümumiyyətlə, jarqon, arqo, slenq və professionalizmlər hansı sosial təbəqələrə aid edilməlidir, cəmiyyətdə nə qədər geniş yayıla bilir və yaranma səbəbləri hansı kriteriyalar üzrə ayırd edilməlidir. Beləliklə, bu dörd söz qrupunun hər birinə yaxından nəzər yetirək:

Jarqon  − fransız sözü olub, hansısa bir sosial və  ya ümumi maraqları olan bir qrupa xas, ümummilli dildən fərqli, süni, bəzən şərti danışığa məxsus söz və  ifadələrdir. Biz Ə.Əliyevin fikri ilə razıyıq və belə hesab edirik ki, jarqonizmlər həm sosial, həm də professional qrupa xas leksikanı əks etdirib, arqo, slenq və professional leksika kimi növlərə ayrılır.  Məsələn, qızılı əritmək – qızılı satıb pula çevirmək; qruzlamaq – kiminsə boynuna pul qoymaq; atmaq, atış gəlmək, loxlamaq – aldatmaq; lox – aldadılan adam, oliqarx – varlı adam və s.

Arqo – "argot" fransız sözündən götürülüb, çox dar, qapalı və asosial xüsusiy­yətə malikdir. "Arqodan istifadə məlumatın ötürülməsində məxfiliyə nail olmaqdır" [11, s. 89]. Bu leksik qrupu geniş linqvistik təhlilə ilk dəfə Boduen de Kurtene cəlb etmişdir [7, s. 161-162]. Başqalarının başa düşməməsi məqsədilə yaradılmış oğru dili, narkomanların işlətdiyi leksika arqo hesab olunur. Azərbaycanda oğru sözləri, əsasən, rus kriminalistikasının təsiri altında formalaşdığından rus dilindən alınmalar hesabına əmələ gəlir, ancaq istisna hal təşkil edənlər də vardır: hərif – adi cinayətə görə həbsə düşən oğru; şey, mal – nəşə; palajeniyaya baxmaq – əraziyə nəzarət etmək; qrev – oğru başçısına digər kameralarda olan“həriflər”dən gələn pay; xərac – dolya; vorzakon – qanuni oğru; aftoritet – oğrular arasında ən nüfuzlu şəxs; qrex – səhv; sxodka – yığıncaq; kraxabor – xəsis; şumlar – yaxşı qumarbaz; ment, it – polis; kliçka – ləqəb; blattı – oğru həyat tərzinə xas üstünlüyün ifadəsi və s.

Professionalizmlər – qeyri-normativ leksikaya aid olub, müəyyən  peşə və ixtisas sahəsində işlənən terminlərin qısaldılmış, başqa sözlərlə əvəz edilmiş, sosial statusu bir qədər yüksək olan sosial qrupa aid danışıq nitqidir. Qeyd etmək lazımdır ki, professionalizmlər arasında bəzən rəsmi şəkildə işlənən sözlərə rast gəlmək mümkündürsə, arqo və slenq tamamilə qeyri-rəsmi canlı danışıq  dilinə məxsus olan sözlərdir. Biz peşə-sənət leksikasını professionalizmlərdən ayırmaq qərarına gəldik, çünki peşə-sənət leksikası ədəbi dilin bir leksik təbəqəsidir, arxaik sənətkarlıq (zər­gərlik, xalçaçılıq, dulusçuluq və s.) terminlərini ifadə edir və normativ lüğətlərdə əks olunur. Professionalizmlər isə normativ filoloji lüğətlərdə verilmir. Kompüter mütə­xəs­sislərinin professionalizmləri hal-hazırda böyük sürətlə inkişaf edən dildir. Məsələn, komp – kompüter; admin - administrator; akkord – Ctr+Alt+Del üç düy­məni basmaqla çıxış; abqreyd – təzələmək; baq, baqlanmaq, baq olmaq – proq­ram­dakı səhf; butit – komputeri təzədən yükləmək; vind – Windovs əməliyyat sistemi; vir – kompüter virusu; vint – xarici yaddaş qurğusu, vinçester; veqea – videoadapter VGA; qiqa – qiqabayt (təqribən 1 milyard bayt); qif – .gif tipli fayl; ekran – monitor; qurd - virus; dok – sənəd; direktoriya – qovluq; drava – drayver; kirpi-nöqtə-kirpi – *.* işarəsi, bütün fayllar; imeyl – elektron poçt ünvanı; diskə atmaq – informasiya daşıyıcısına köçürmək; zipləmək - “ZİP” proqramı ilə faylları sıxmaq; doun etmək  – internetdən köçürmək, yükləmək; aybiem – IBM tipli kompüter; aydişnik – kompüter mütəxəssisi; inet - internet; kaşa – keş, yaddaş; klava - klaviatura; klik etmək, klik­ləmək – mausun düyməciyini basmaq; kilo – kilobayt; konnekt – internetlə əlaqə; konfiq – config.sys faylı; siçan – maus qurğusu; krək – proqramları sındıran; servak – ser­ver; şəbəkə – internet şəbəkəsi; sisadmin – sistem administratoru; slot – platalar üçün yer; smayllar – çatlaşma zamanı istifadə olunan şəkillər; soft – proqram; floppi – disk yeri; font – şriftlər; xaker – kompüteri yaxşı bilən, amma dələduzluqla məşğul olanlar; hard disk – yaddaş qurğusu; çaynik – kompüterdən başı çıxmayan; yuzer – istifadəçi.

Burada qısaltma və univerbasiyalar müşahidə olunur. Qısaltmalardan aşağıdakıları misal gətirmək olar: komp – kompüter; drava – drayver; meqa – meqabayt; vint –vinçester, admin - administrator və s.

Kompüter professionalizmləri arasında rast gəldiyimiz univerbasiyalardan (kök və şəkilçinin və ya söz birləşmələrinin birləşdirilərək bir ifadə əmələ gətirməsi) müşahidə etdiklərimiz bunlardır: aydişnik – kompüter mütəxəssisi, vind – Windovs əməliyyat sistemi, sisadmin – sistem administratoru və s. Bu tip qısaldılmış və uni­ver­basiya nəticəsində dəyişdirilmiş jarqonizmlər rus dilçiliyində "errativlər" ( lat. errare "səhv etmək") adlandırılır. Elmə "Errativ" terminini ilk dəfə həmyerlimiz H.Hüseynov gətirmişdir. O, "Erratik semantikaya giriş" (2005) məqaləsində [142] göstərir ki, tələffüz zamanı dəyişdirilərək tanınmaz hala salınan sözlərə errativlər deyilir.

Yuxarıda verilən professionalizmlərdən feillərin bəziləri artıq neologizm kimi ədəbi dilimizə də keçmək üzrədir: klik etmək, klikləmək – mausun düyməciyini basmaq; donmaq – kompüter proqramının donuq vəziyyət alması; diskə, fləşə atmaq – informasiya daşıyıcısına köçürmək, admin – administrator və s.

Slenq – ingilis mənşəli "slang" sözündən götürülüb, “standart dil normalarına zidd olan sözlərdir. Məişətdə  haqqında danışılan  əşyalara verilən çoxifadəli, isteh­zalı  adlardır” [3, 301]. Daha çox nitqin ekspressiyasını ifadə edən bu termin Qərb dilçiliyində təzadlı definisiyaların verilməsi ilə anlaşmazlıq yaratdıığına görə, əslində, ayrıca tədqiqat tələb edən bir mövzudur. Lakin biz səthi də olsa, bunlara aydınlıq gətirməyə çalışacağıq. Slenq daha çox ingilis dilçiliyində tədqiq olunmuşdur. Bu termin ədəbi dildə işlənən söz və ifadələrin ekvivalenti olaraq istifadə olunaraq eks­pressiv rəngə, konnotasiyaya malikdir. Məsələn, yeni çıxmış London taksilərinə həm rənginə, həm də formasına görə badımcanı xatırlatdığına görə el arasında “badımcan-taksi” deyilir: “Badımcanı çağır. Badımcana mindim.” və s. kimi metoforikləşmiş, lakin ədəbi dildə qəbul edilməyən söz və ifadələr slenq hesab olunur. Slenq ingilis dilçiliyində daha çox gənclərin dili hesab edilir. Məsələn, müasir Azərbaycan gənc­lərinin dilində işlənən slenq sözlərə bunları misal gətirmək olar: ok!, xətdə qal, oldu da, nömrəm var da, əlaqə saxlıyaram, qırıl (başından etmək mənasında); mırt, mırtdaşmaq (məzələnmək); çatdaşmaq, mesaj atmaq (əl telefonu vasitəsilə məktublaşmaq); duzzz, duza qoymaq, duza yaxın otur, sən bir az duz ye (yəni çox şit zarafat edir); təkər, təkərə düşmək (hər şeyi səhv başa düşmək, təşvişə düşmək); ormantik (türk dilində orman sözündən yaradılıb, "romantik olmayan, meşə adamı" mənasını daşıyır); avtoş – avtoxuliqan və s.

Nəticə etibarı ilə onu demək olar ki, dilçilikdə öz həllini tapmış jarqon, arqo, professionalizm və slenq ilə bağlı leksikoqrafik aspektdə apardığımız tədqiqat termin­lərin variativliyi (bir məfhumun bir neçə adla adlandırılması) faktı ilə bizi üz-üzə qoydu. Məxfi dili ifadə edən arqo; ekspressiv rəngə, konnotasiyaya malik, məxfilik məqsədi güdmədən cəmiyyətdə qeyri-iradi yaranan və danışıq dilində işlənən sözlərin emosional-ekspressiv ifadəsi olan slenq; müəyyən ixtisas sahiblərinin başa düşə bildiyi, yenə məxfilik məqsədi güdmədən yaranan və terminlərin danışıq ekvivalenti olub söz və söz birləşmələrini ifadə edən professionalizmlər, – bu üç söz qrupu jarqonun növləridir. Təəssüf ki, lüğətlərdə bu xüsusiyyətlər hələ bu günədək qeyd edilmədiyindən terminoloji variativlik təəssüratı yaranır.

 

Ədəbiyyat siyahısı

  1. Adilov M. Jarqonun bəzi növləri. ADU-nun Elmi əsərləri. Dil və ədəbiyyat seriyası. №3, -1973, s. 56-64.
  2. Adilov M. Jarqon və arqo. Azərb. SSR Ali və Orta İxtisas Təhsili Nazirliyinin Elmi əsərləri. Dil və ədəbiyyat seriyası. №3, 1978, s. 50-56.
  3. Adilov M.İ., Verdiyeva Z.N., Ağayeva F.M., İzahlı dilçilik terminləri (sorğu lüğəti). Bakı: Maarif, 1989, 364 s.
  4. Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов. М.: Советская энциклопедия, 1969,  608 c. 
  5. Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti. Dörd cilddə. Bakı: “Şərq-Qərb”, 2006-2011.
  6. Azərbaycanca-rusca lüğət. Dörd cilddə. Bakı: Şərq-Qərb, 2006.
  7. Бодуен де Куртенэ И.А. "Блатная музыка" В.Ф.Трахтенберга// Бодуен де Куртенэ И.А. Избранные труды по общему языкознанию. -т. 2. М.: АН СССР, 1963, -т 2.
  8. Dəmirçizadə Ə. Azərbaycan dilinin üslubiyyatı, Bakı: Azərtədrisnəşr,1962.
  9. Dilçilik terminləri lüğəti. Bakı: Azərb.SSR EA nəşriyyatı, 1957.
  10. Əliyev Ə. Azərbaycan dilində jarqonlar: namizədlik dissertasiyasının avtoreferatı. Bakı: ADU, 1982, 26 səh.
  11. Hüseynzadə Ç., Rəhmanov C. Dil norması və kriminalistika. Bakı: Nurlan, 2005.
  12. Xoşbatini H.M. Güney Azərbaycan danışıq dilində arqolar: Fil.ü. f. dok. elmi dərəcəsi almaq üçün təqdim edilmiş dissertasiyanın avtoreferatı. Bakı, 2014, 25 s.
  13. Ожегов С.И. и Шведовa Н.Ю. Толковый словарь русского языка. 4-е изд., дополненное. М.: ООО «ИТИ Технологии», 2008. 944с.

Açar sözlər: jarqon, arqo, slenq, professionalizmlər, qısaltma, univerbasiya

Ключевые слова: жаргон, арго, сленг, профессионализмы, сокращение, универбация.

Keywords: jargon, argo, slang, professionalism, reduction, univerbation.

 

Взгляд с точки зрения лексикографии на жаргон, сленг, арго  и профессиональной лексики языке

Резюме

По мнению автора, жаргон является обобщённым понятием, где сленг, арго и профессионализмы являются его частью. В статье различаются совре­менные профессионализмы от профессиональной архаической лексики ремесел и специальных старинных промыслов. Арго отличается своей конфиденциаль­ностью от вышеуказанных пластов. Сленг больше всего  является молодёжной речью, которая обладает коннотативным и метофорическим значениями. Автор даёт заключение: не смотря на то, что вышеуказанные пласты языка нашли свое решение в языкознании и имеют определения в зависимости от назначения и функционирования, к сожалению, в словарях нет чёткой дифференциации при подачи их в словарях.

 

From the Point Of View Of A Lexicography For Jargon, Slang, Argo And Professional Lexicon

Summary

According to the author, the jargon is the generalized concept in wich argo, slang and professionalism are considered part of it. In the article modern professionalism from professional archaic lexicon of crafts and special ancient crafts differs. Argo differs in the confidentiality from in the above-stated layers. Mostly the slang is the youth speech which has connotive and metaphorical meanings. The author draws the conclusion: in spite of the fact that the above-stated layers of language have found the solution in linguistics and have definitions depending on appointment and there is no functioning, unfortunately, in dictionaries accurate differentiation when giving them in dictionaries.

 

Rəyçi: dos. E.Vəliyeva

 


Hacıyeva  Aytən Çapay q.

FARS DİLİNDƏ MƏSDƏRLƏRDƏ MÜŞAHİDƏ OLUNAN  İSİMLƏRƏ XAS MORFOLOJİ DƏYİŞİKLİKLƏR

Əşyanın hal və hərəkətini ifadə edən fel özünəməxsus leksik mənaya, morfoloji əlamətə və sintaktik vəzifəyə malik olan müstəqil bir nitq hissəsidir. Məsdər isə felin mücərrəd kateqoriyasıdır. Belə ki, şəxs, kəmiyyət və zaman bildirmir. Fars dilində mövcud olan məsdər şəkilçiləri bunlardan ibarətdir: تن  /tən/, دن  /dən/, یدن  /idən/.

N.Z.Hatəmi yazır ki, məsdər əlamətindən əvvəl 11 hərf gəlir. Həmin 11 hərf bunlardan ibarətdir: ا ، خ، د، ز، س، ش، ف، م، ن، و، ی 

Məsdər əlaməti تن  /tən/ olanda ondan əvvəl –   س، ش، ف خ،  hərfləri gəlir. Məsələn:

بافتن     - /baftən/  - toxumaq

ریختن   - /rixtən/  - tökmək

رشتن    - /reştən/  - əyirmək

شستن    - /şostən/ - yumaq

Məsdər əlaməti دن  /dən/ olanda ondan əvvəl – ا ، ز، ف، م، و، ی  hərflərigəlir. Məsələn:

بردن   - /bordən/    - aparmaq

چیدن   - /çidən/      - dərmək, düzmək

زدن    - /zədən/      - vurmaq

آمدن    - /amədən/   - gəlmək

غنودن - /qonudən/  - yatmaq

کندن   - /kəndən/     - qoparmaq, dərmək, qazmaq  (3; səh. 943)

Məsdərlər məna cəhətdən fel olduğuna baxmayaraq, isimlərə xas olan morfoloji dəyişikliklərə uğrayaraq cəmlənir, ön və son qoşma, mənsubiyyət şəkilçiləri qəbul edir. Bəzi məsdərlərin sonuna “yaye ləyaqət” adlanan “ی” şəkilçisi artırıldıqda, gələcək zaman feli sifəti – feli isim əmələ gəlir.

Məsdərlər sintaktik birləşmələrə də daxil olaraq, cümlədə mübtəda, vasitəli və vasitəsiz tamamlıq, zərflik  rolu oynayır, ismi xəbərin adlıq hissəsini təşkil edir.

Məsdərlər məna cəhətdən fel olduğuna baxmayaraq isimlərə xas olan morfoloji dəyişikliklərə uğrayır.

 İsimlər kimi cəmlənir –

                                                                        این آمد و رفتنها مرا عصبانی کرد

(Bu gəlib-getmələr məni əsəbiləşdirdi)

در  صورتی  که  همسایمان  حاج  علی  که  یک  سال  ﭙیش  ﭐه  نداشت  باز ناله

  سودا  کند  کم-کم داخل  ﭐدم  شده  و به آمد و رفتنها شروع کرد. (ص. ۴۵)          

(O halda ki, qonşumuz Hacı Əlinin bir il əvvəl bir qara qəpiyi də yox idi, yavaş-yavaş adam oldu və get-gələ başladı.)

Göstərilən nümunələrdə رفتن məsdərinə ها cəm şəkilçisi artırılmışdır.

Hal münasibətlərini bildirən önqoşma və sonqoşma qəbul edir –

از خواندنش خوشم می آید                                                                            

(Oxumağından xoşum gəlir)

Nümunədə خواندن məsdərindən əvvəl از önqoşmasından istifadə edilmişdir.

Mənsibiyyət şəkilçiləri qəbul edir –

از آمدنت همه خوشحال شد                                                                         

 (Sənin gəlişin hamını sevindirdi)

از  قایم زدنش به  قلیان  دود  از  دو  لوله  دماغش  با  قوت  تمام  بنای  بیرون

                                                           (7; səh. 53)      جهیدن  را  گذاشت.

(Qялйана еля мющкям няфяс верди ки, тцстц бурнунун дешикляриндян бюйцк гцввя иля байыра сычрады.)   

Yuxarıdakı nümunələrdən birincisində آمدن məsdərindən sonra II şəxsin təkini bildirən ت /ət/ mənsubiyyət şəkilçisi, ikincisində isə قایم زدن III şəxsin təkini bildirən  /əş/ mənsubiyyət şəkilçisi gəlmişdir.

Bəzi məsdərlərin sonuna “yaye ləyaqət” adlanan “ی” şəkilçisi artırıldıqda, gələcək zaman feli sifəti – feli isim əmələ gəlir –

                                                                                 این کتاب خلی خواندنی است  

(Bu kitab çox oxunaqlıdır)

هر شب اگر سپیده دوست داشتنی بود و انتظار کشیدنی،                   

                    (8; səh. 21) امشب تو زیباترین تا سپیده در انتظار منی.

(Яэяр щяр эеъя  севэи вя интизарын сцбщ чаьы олса, бу эеъя мяним интизарымда сян сцбщдян даща эюзялсян.)

Yuxarıdakı nümunədəki birinci cümlədə خواندن məsdərindən sonra, ikinci cümlədə دوست داشتن  və انتظار کشیدن məsdərlərindən sonra “yaye ləyaqət” adlanan “ی” şəkilçisi artırılaraq gələcək zaman feli sifəti – feli isim əmələ gətirilmişdir.

Məsdərlər sintaktik birləşmələrə də daxil olaraq, cümlədə mübtəda, vasitəli və vasitəsiz tamamlıq, zərflik  rolu oynayır, ismi xəbərin adlıq hissəsini təşkil edir:

Mübtəda rolunda – Felin məsdər forması adətən işin, halın, hərəkətin adını bildirdiyi üçün mənaca isimlərə yaxındır və buna görə də həm məsdərlər, həm də məsdər tərkibləri isim kimi mübtəda rolunda çıxış edə bilir. (4; s.68)

  سیگار کشیدن - ضرر دارد                                                                       

(Siqaret çəkmək - ziyandır)

خواستن توانستن است  (ضرب المثال)                                                          

(İstəmək bacarmaqdır)

 حاجی گوشت را واز کن: پول پیدا کردن آسونه اما پول نگه داشتن سخته. (ص.هدایت)

(Hacı qulağını aç: pulu əldə etmək asandır amma pulu əldə saxlamaq çətindir.)

Yuxarıda göstərilən nümunələrdən birincisində سیگارکشیدن məsdəri, ikinci nümunədə خواستن توانستن məsdərləri, üçüncü nümunədə isə پیدا کردن   və پول نگه داشتن  məsdərləri “nə?” sualına cavab verdiyi üçün cümlədə mübtəda rolunda çıxış edirlər.

Məsdərlər cümlədə mübtəda rolunda çıxış edə bildikləri üçün həmcins qrup da təşkil edə bilirlər. Bildiyimiz kimi, həmcins üzvlər cümlədə eyni bir sintaktik vəzifə daşıyırlar və eyni bir cümlə üzvülə əlaqədar məna ifadə edirlər. (4; s. 157-160)

از کوشش دست کشیدن و تن به مرگ دادن برای زنده تنگ است. (از مجلۀ سخن) 

(Səndən əl çəkmək və ölümə təslim olmaq canlı üçün eybdir)

نا جوانمردیست خطر را دیدن وحس کردن  و در پی رفع آن نکوشیدن .              

(از مجلۀ سخن)

(Təhlükəni görmək və onu ləğv etmək üçün çalışmamaq igidlikdən deyil)

سیصد تومانی گرفتن و پنهان کردن و قرض و قوله حکیم را ندادن از انصاف          (7; səh. 93) نبود.

      (300 tümən götürmək və gizlətmək, həkimin borc-xərcini verməmək insafdan deyildi)

Göstərilən nümunədə birinci cümlədə دست کشیدن و تن به مرگ دادن , ikinci cümlədə isə دیدن وحس کردن  , üçüncü cümlədə isə گرفتن و پنهان کردن məsdərləri həmcins qrup təşkil ediblər.

Vasitəsiz tamamlıq rolunda –  Fellər təsirli mənada işlənərkən vasitəsiz tamamlıq tələb edir.

کوشیدن را دوست دارم                                                                              

(Çalışmağı sevirəm)

در سن پنجسالگی خواندن و نوشتن را آموخته بود. (از مجلۀ پیام نو)                    

(5 yaşında ikən oxumağı və yazmağı öyrənmişdi)

... مثل اینکه تیر خوردن شاه  یا  فرمان  مطاع  عزرائیل  را  به  دستشان  داده

                               (7; səh. 30)  باشند یکه ای خورده سر و گوشی تکان دادند.

 (… sанки шащын йараланмасы йа да язраилин фярманыны ялляриня gəlмыш кими тяяъъцбляняряк , башларыны буладылыр)

Yuxarıdakı nümunədə birinci cümlədəki  کوشیدن را  məsdəri və ikinci cümlədəki خواندن و نوشتن را , üçüncü cümlədəkiرا  تیر خوردن شاه məsdərləri “nəyi?” sualına cavab verdikləri üçün vasitəsiz tamamlıq rolunda çıxış ediblər.

Vasitəli tamamlıq rolunda  – İsmin təsirlik halında çıxış etməmək vasitəli tamamlığın əsas xüsusiyyətini təşkil edir. Vasitəli tamamlıqlar da vasitəsiz tamamlıq kimi, adətən obyekt münasibətini ifadə edir. Lakin vasitəli tamamlıqları səciyyələndirən xüsusiyyət onların müstəqim deyil, qeyri-müstəqim obyekti ifadə etməlidir. Vasitəli tamamalıqlar cümlədə bir sıra vasitələrlə, o cümlədən, məsdərlə ifadə olunur. (4; s. 102)

بچه از گریه کردن خسته شد     (Uşaq ağlamaqdan yoruldu)

ریشه مان در خاک استوار و فرسوده قدرت محکمتر از این حرفهاست و من       

                           (8; s.57) توانم از پاسخ دادن به این سوالها، شانه خالی کنم. می

  (Бизим кюкляримиз мющкям вя эцъдян дцшмцш торпагда бу сюзлярдян даща мющкямдир вя мян бу суаллара cаваб вермякдян ращатлыгла бойун гачыра билярям.)

Göstərilən nümunədəki cümlələrdə birinci nümunədə  از گریه کردن  məsdəri, ikinci nümunədə از پاسخ دادن  məsdəri “nədən?” sualına cavab verdiyi üçün vasitəli tamamlıq rolunda çıxış etmişdir.

İsmi xəbər rolunda – İsmi xəbərlər müxtəlif nitq vahidlərinin xəbər şəkilçiləri ilə və xəbər şəkilçisi vəzifəsində olan köməkçi fellərlə işlədilməsi yolu ilə düzəldilir. Felin məsdər forması şəxs, zaman bildirmədiyindən isim mənası daşıyaraq, ismi xəbər ola bilir. (4; s. 86)

عالیترین کار آموختن است     (Ən yüksək iş öyrənməkdir)

راستی این است که در هنر هم مانند امور دیگر مهم آغاز کردن نیست ، بلکه

کامل کردن است. (از مجلۀ سخن)                                                              

(Həqiqət bundadır ki, incəsənətdə də digər elmlər kimi mühüm məsələ başlamaq deyil, mühüm olan işin öhdəsindən kamil şəkildə gəlməkdir)

در آن روزها (یعنی در روزهای جنگ میهنی) از ولگا گذشتن یعنی مرگ را در

آغوش کردن و با آن بازی کردن بود. (از مجلۀ پیام نو)                                    

 (Həmin günlərdə (yəni dünya müharibəsi günlərində) Volqadan keçmək, yəni ölümü ağuşuna almaq və onunla oyun oynamağa bərabər idi.)

Nümunə olaraq gətirilmiş misallardakı birinci cümlədə  آموختن است , ikinci cümlədə آغاز کردن نیستکامل کردن است məsdərləri “nədir?” sualına cavab verdiyi üçün ismi xəbər rolunda çıxış etmişdir. Bu nümunələrdən birincisində və ikinci cümlənin  ikinci misalında ismi xəbər təsdiqdə, ikinci cümlənin birinci misalında isə ismi xəbər inkarda göstərilmişdir. Üçüncü cümlədə در آغوش کردن بازی کردن بود məsdərləri isə keçmiş zaman ismi xəbəri rolunda çıxış etmişdir. 

با  qoşması مناسب بودن ، فرق داشتن ، تناسب داشتن ، منافات داشتن ، موافق بودن  və s. məsdərləri ilə birlikdə işləndiyi zaman vasitəli tamamlıqlar ümumi şəkildə qarşılaşdırılma obyektini ifadə edir. (4; s. 109)

اینکه با رفتن شما مخالفت کردم ، میخواستم با هم کمک کنیم. (ص. هدایت)        

(Sənin gedişinə ona görə etiraz etdim ki, birlikdə kömək göstərməyimizi istəyirdim )

Yuxarıdakı nümunədə  رفتن  məsdəri با  qoşması  ilə birlikdə vasitəli tamamlıq rolunda çıxış etmişdir.

Fars dilində tamamlıqlar " در"  qoşması vasitəsilə də formalaşır. " در"  qoşması ümumiyyətlə məkan anlayışı ilə əlaqədardır və isimlərlə birlikdə çıxış edərək adətən işin, hərəkətin baş verdiyi yeri bildirir. Bu mənada həmin qoşma əsasən yer zərfliyinin formalaşmasında iştirak edir. تاخیر کردن ، کوشیدن ، اندوختن، شرکت کردن  və s. bu kimi fellərin obyekti adətən " در"  qoşması ilə işlədilən isim və ya substantivləşə bilən başqa nitq vahidi, o cümlədən, məsdərlə ifadə olunur.  (4; s. 109-110)

سید نصرالله در اندوختن پول خیلی حسّاس بود . (ص. هدایت)                      

( Seyid Nəsrullah pul toplamaq məsələsinə xeyli həssas yanaşırdı)

Gətirilmiş nümunədə  اندوختن پول  məsdəri  در qoşması vasitəsilə tamamlıq rolunda çıxış etmişdir.

 

İstifadə edilmiş ədəbiyyat siyahısı

  1. N.Z.Hatəmi. Farsca-Azərbaycanca lüğət. II hissə. Tehran, 1999, 1101 s.
  2. H.Ş.Mahmudov. Sadə cümlə sintaksisi. Bakı, 1975, 166 s.
  3. O.C.Aхманова. Словарь лингвистических терминов. Москва, 1966, 606 s.
  4. جمالزاده . یکی بود و یکی نبود. به کوشش علی دهباشی. تهران: ١٣٧٩، ٢٤٣ ص.
  5. شجاعی سید مهمدی. مجموعه داستان. تهران: ١٣٨٠ ،١٢٥ ص.

Ключевые слова:причастие, субстантивация, лексико-семантическое значение, морфологический показатель, грамматические признаки

Key words: a participle, substantiation, lexico – semantic  value, a morphological indicator, grammatical signs

Açar sözlər: feli sifət, əsaslandırma, lexico semantik dəyər, morfoloji indikator, qrammatik əlamətlər

 

Резюме

Причастие обладает свойствами глагола и прилагательного. Некоторые субстантивированные причастия, потеряв свое лексическое значение, прев­ра­щаются в существительные. Субстантивированные причастия также как и существительные приобретают значение предметности, принимают суффиксы множественного числа, могут присоединять словообразующие суффиксы. Суб­стантивация причастий играет большую роль в обогащении словарного состава.

Summary

                The participle possesses properties of a verb and an adjective. Some Substantiation of participles, having lost the lexical value, turn to nouns. Substantiation  of participles also as well as nouns get value of concreteness, accept plural suffixes, can attach word the forming  suffixes. Substantiation of participles plays the big role in enrichment of dictionary structure.

 

Rəyçi: dos. N.Əfəndiyeva

 


Məmmədova Zemfira

DİSKURS ANLAYIŞININ FƏLSƏFİ VƏ LİNQVİSTİK ŞƏRHİ

Diskurs dəlillərlə sübut olunmuş elmi nitqin sinonimi kimi anlaşılır, əşya və cəmiyyətin təbiətinin öyrənilməsinə yönəlmişdir. Bu termin elmi problemlərin  məq­səd­yönümlü öyrənilməsi kimi şərh olunur. Başqa sözlə desək, Renesans dövrün­də diskurs elmi axtarışın və tədqiqat prosesinin ifadəsi planı kimi verilir. Yeni dövrdə diskurs normativ təhlil kimi şərh olunur. 

Diskursun belə şərhi bəzi tədqiqatçıların bu termini “ehkamlaşdırması”na gətirib çıxarır. Bununla əlaqədar İ.T.Kasavin qeyd edir: “Bu kontekstdə diskursun tarixi missiyası ilahi vəhyin funksional ekvivalentinin yaradılmasından ibarətdir” (4, 7).    

Analitik, sistematik təfəkkür “diskursiv” adlandırılmağa başlandı. Diskursiv təfəkkür sintetik təfəkkürün və intuisiyanın əksidir. Kant və Heqelin əsərlərində “diskursiv” “intuitiv”ə münasibətdə müxalifət təşkil edir. Kant (3, 68) belə qeyd edir ki, anlayışın diskursiv aşkarlığı əsaslandırma vasitəsilə, intuitiv aşkarlıq isə fikir vasitəsilə əldə edilir. Hegel isə diskursiv təfəkkürü formal kimi başa düşərək, onu spekulyativ təfəkkürə qarşı qoyurdu (2, 35). 

Formal-kommunikativ tərəfinə gəlincə, diskurs yazı, elmi traktat, strukturlaşmış elmi nitq kimi ifadə vasitələri olan monoloji nitq təşkili kimi nəzərdə tutulurdu. Bu göstəriş belə bir məntiq əsasında formalaşmışdır: mühakiməli təfəkkür özünü­ref­lek­siya və introspeksiyanın mütəmadi aktuallaşmasını tələb etdiyindən, diskurs özü-özlüyündə “qapanır”. Diskurs öz reproduksiyası üçün vacib potensialı özündə saxla­yan bir hadisədir. Məhz belə şərhdə (“diskurs monoloq kimi”, “diskurs özünü­ref­lek­siya kimi”, “diskurs sistem kimi”) o, şifahi nitq və ya gündəlik dialoqa qarşı qoyulur. 

XVIII əsrdə diskurs anlayışı onun esseist təşkilat kimi fikri ilə doldurulur, bu, onunla əlaqədardır ki, introspeksiya diskursun spesifik hissəsi kimi nəzərdə tutulurdu. İntrospeksiya və özünürefleksiya fikrin müstəqil ifadəsini təcəssüm etdirir, belə ki, burada tədqiqatın tərkibi və tədqiqat prosesinin daxili strukturuna müraciət olunmuşdur. Beləliklə, diskurs və esseist tipinin elmi traktatı bir-biri ilə sinonim anlayışdan çox tərkib və forma kimi yanaşı yaşayır. 

Lakin XIX əsrdə elmi üslubun şifahi və yazılı nitqinin esseist üslubu yavaş-yavaş təsvirin dəqiq üslubu ilə əvəz olunur. Bu vaxtdan etibarən elmi fikrin ifadəsində azad təsvirə yol verilmir. Bu baxımdan diskurs anlayışı da geniş anlayış olduğundan onun formal-məntiqi terminoloji və anlayış parametrlərinə düzəlişlər aparıldı.

Artıq XX əsrdən etibarən diskurs anlayışının işlənmə dairəsi də daralmağa başlayır. Bir daha qeyd etməliyik ki, XIX əsrdə elmin və tədqiqat prosesinin müasirləşməsi baxımından diskurs anlayışı eyni zamanda iki sferdə işlənməyə başlamışdır. Dəqiq elmlərdə diskurs anlayışı adı altında formal-məntiqi münasibətdə sistemli, məqsədyönümlü elmi təfəkkür nəzərdə tutulursa, estetika və ədəbiyyat sahələrində fikrin introspektiv, mühakimə, “müstəqil” ifadəsi kimi nəzərdə tutulur. Bu zaman fikir heç də həmişə elmi səciyyə daşımır. “Normativlik” diskursun əsas kateqoriyalarından biri olaraq qalır, formal və empirik elmlərdə diskursun  normativliyi dedikdə formal-məntiqi qaydalar və metodoloji prinsiplər sistemi, estetika və ədəbiyyatda isə ritorik və estetik fiqurların sistemi başa düşülür.

Beləliklə, diskursun ənənəvi paradiqmində anlayış və hökmlərdə ardıcıllıq, məntiqilik ilə səciyyələnən təfəkkür təcrübəsi anlaşılır. Qeyri-ənənəvi və neoənənəvi paradiqmlərdə bu anlayışın həcmi kifayət dərəcədə dəyişir.

XIX əsrin sonu – XX əsrin birinci yarısında analitik və linqvistik fəlsəfənin inkişafı ilə diskursiv problematikaya maraq artmağa başladı. Dil problemi Q.Freq, Ç.Pirs, L.Vitqenşteyn, Ç.Morris və başqalarının əsərlərində əhəmiyyətli yer tutur. “Dil mövcudluq səltənətidir” düsturu linqvistik yönümlü tədqiqatlarda işarəvi olur. Lakin diskurs termininin özü filosoflar tərəfindən geniş istifadə olunmurdu. Bizim fikrimizcə, dilin baza kateqoriyalarının yenidən anlamını nəzərə alaraq, onun tərkibi transformasiyaya məruz qalmamışdı.

XX əsrin ikinci yarısında diskurs problematikasına baxış köklü surətdə dəyişir. Diskurs elmi təhlilin vacib kateqoriyalarından birinə çevrilir, o, bir sıra fənlərin xüsusi tədqiqat obyekti olur. Bir tərəfdən, bu, elmlərin xüsusi fənlərə ayrılması ilə bağlıdır, belə ki, etnoqrafiya, sosiolinqvistika, sosial psixologiya, tarixşünaslıq, psixosemantika, sosial antropologiya və s. elmlər yaranmağa başlayır. Digər tərəfdən, diskurs-təhlilin çoxaspektli və çoxsəviyyəli predmeti onun fənlərarası metodoloji proqramın yaranmasını tələb edir. Artıq diskurs epistemoloji sferdən ontoloji sferə keçərək, bu və ya digər dərəcədə müstəqil linqvistik fenomen kimi nəzərdən keçirilir. Eyni zamanda o, hər hansı bir mədəniyyətin mövcudluğu üçün əsas və şərtdir. Onun öyrənilməsi elmi biliyin müxtəlif sferlərin potensial və cəhdlərin konsolodasiyasını nəzərdə tutur. Nəhayət, diskursiv tədqiqatların intensifikasiyası linqvistik nəzəriy­yələrinin transformasiyaları və semiotikanın inkişafı ilə bağlıdır. Bu proseslərin məcmusu müasir sosial-humanitar elmlərin, fəlsəfə və kulturologiyanın inkişafına əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərmişdir.

XX əsrdə humanitar elmlərdə “diskurs” termininin ekspansiyası Belçika dilçisi E.Byuissansın 1943-cü ildə “Linqvistik faktlarda – nitq, diskurs, dil – mücərrədlik və konkretlik haqqında” (Об абстрактном и конкретном в лингвистических фактах: речь, дискурс, язык) (6,17-23) əsərinin nəşri ilə bağlıdır. Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, o, ənənəvi “dil - nitq” binar müxalifətini genişləndirmiş, buraya yeni bir ünsür – diskurs termini əlavə etmişdir. Diskurs bir növ mücərrəd işarə sistemi və canlı danışıq arasında qovşaq rolunu oynayır. Başqa sözlə desək, diskurs bu müxalifətdə dilin təbii kommunikativ situasiyada aktuallaşma mexanizmi kimi başa düşülür. Lakin həmin əsrin 60-cı illərinin sonuna qədər “diskurs” anlayışı geniş anlamda müstəqil kateqo­riya kimi ayrılmamış, “mətn”, “nitq”, hətta “ünsiyyət” və “dil” anlayışlarının sinoni­mi kimi işlənmişdir. Bu, semiotikanın ümumi işarə sistemi nəzəriyyəsi kimi yaranmasına və inkişafı təkan vermişdir. Semiotik görüşlərə əsasən, dilin mövcudluğu formaları müxtəlifcəhətlidir, özündə verbal və qeyri-verbal reprezentasiyanı daxil edir. Dil həm verbal mətnlərdə qrafik şəkillərdə, həm də digər işarə formalarda bədən üzvlərinin jestlərində təcəssüm edir. 

Roman Bart qeyd edirdi ki, semiotik proyekt “böyük müqyaslı vahidləri”nin öyrənilməsini ehtimal edir. Buraya da funksionallıq, prosesuallıq, aktuallıq kimi cəhətləri özündə təcəssüm etdirən mətnlər və diskurs aid edilir ki, bunlar sintetik və birləşdirici transmətn təşkilidir. Diskursun transmətnliyi onun təşkilinin çətinliyinə dəlalət edir. Diskurs aşkar dil ünsürlərindən əlavə psixoloji (motiv, intensiya, tələbat), sosial (rol, status, interaksiya) və s. ünsürləri də özünə daxil edir. Diskursun məhz semiotik şərhi onu mədəniyyətin vacib aspekti - mövcudluğunun vacib forması kimi başa düşülməsini mümkün etdi. Bu anlamda diskurs kateqoriyası mətn kateqoriyasına müəyyən mədəni funksiyaların şərhinə münasibətdə rəqib olacaq.  

XX əsrin 70-ci illərində elmi tədqiqatlar fonunda “mətn” anlayışının dəqiqləşdiril­məsi ilə yanaşı, diskurs kateqoriyasının spesifikləşməsi prosesi də gedir. Diskurs ya mətnin aktuallaşması üsulu (semiologiyaya münasibətdə digər məntiqi cütlük “cümlə - hökm” arasında analogiya keçirilir), ya da mətn və nitq diskursun aspektləri kimi şərh olunur. Birinci halda diskursa münasibətdə mətnin birinciliyini qəbul etsək, mətnin mövcudluğunun dinamik formasının tədqiqini nəzərdə tutursa, təhlilin özü tədqiqatın formal-funksional xüsusiyyətlərini qazanır. İkinci halda diskursun birinciliyini qəbul etsək, tədqiqat proyektləri dil və nitqin istifadəsinin daxil olduğu daha geniş predmet sahəsinə yönəlmişdir.

Diskursdan danışarkən, onun xüsusi cəhətlərinin olduğunu da vurğulamaq lazımdır:

- İntensionallığın mahiyyəti bundadır ki, mətn diskursu əsas olaraq, danışanın verbal kanal vasitəsilə digər mühasiblə qurduğu ünsiyyət aktıdır.

- Mətn diskursu üçün adekvatlıq onun aktullaşmasında qeyri-linqvistik şəraitin məcmusudur. 

- Tematiklik elə bir səciyyələşmədir ki, o, ən azı bir spesifik, tanınan mühasib tərəfindən şərh olunan bir mövzunun inkişafına aiddir.

- Məlumatlılıq elə bir səciyyələşmədir ki, diskurs minimal informasiya məzmununa malik olmalıdır (7, 114).  

Diskursun semantik əlaqəliliyinin iki: koqerentlik və koheziya olan cəhəti 60-cı illərin sonundan geniş müzakirə edilir. Hər birini ayrılıqda nəzərdən keçirək:

Koqerentlik termini iki mənaya malikdir:

- “mətnlilik” termininin sinonimi kimi işlənir;

- leksika ilə ifadə olunan semantik münasibətlərlə bağlı olan texniki mənanı daşıyır.

Məqaləmizin məqsədi olmasa da, iki cümlə ilə koqerentlik və koheziya haqqında da yazmağı lazım bildik, belə ki, diskursdan yazarkən, bu məsələlərə toxunmaq məcburiyyətindəyik. Koqerentlik termininin mənalarına bir qədər açıqlıq gətirək:

1. Koqerentlik və mətnlilik. Mətnliliyə mənaca yaxın olan statik kateqoriya və verbal qarşılıqlı əlaqədə dinamik kimi də təhlil edilir. Bu kontekstdə diskursun koqerentlik-mətnliliyi yalnız mühasibin olması zamanı mövcud olur. Reallaşmış koqerentlik bir şəxsin digər şəxsin diskursunu kommunikativ hesab etməsi ilə baş verir.

2. Texniki mənada koqerentlik. Koqerentlik hadisəsinə bu yanaşma öyrənilən diskurs obyektinin xüsusi aspektini nəzərə çarpdırır. Koqerentlik insan şüurunun universal xüsusiyyəti kimi çıxış edir. Dillə diskursiv koqerentlik belə bir rakursda insan fəaliyyətinin koqnitiv funksiyasının öyrənilməsi kimi qəbul edilir. 

Koheziya, əsasən, semantik əlaqənin leksik-qrammatik aspekti kimi təyin edilir. Tə­bii dillərdə elə sözlər vardır ki, onlar cümlənin ünsürlərinə digər cümlənin söyləm­lərinə keçmək xüsusiyyəti verir. Bu sözlər eksplisit presuppozisiya vasitəsi kimi çıxış edir.   

Diskurs anlayışının paradoksal anlamı XX əsrin 70-ci illərində diskurs-təhlili məktəb və cərəyanlarının formalaşması və inkişafına səbəb oldu. Bu məktəbləri içərisində: a) diskurs-təhlil fransız məktəbi (M.Peşe, P.Anri, J.J.Kurtin); b) danışıq aktı nəzəriyyəsi (C.Ostin, C.R.Serl, P.Koul və b.); c) konversion təhlil (Q.Saks, E.Şeqlov, Q.Cefferson və b.); ç) diskurs-təhlil Birminhem məktəbi (C.Sinkler, M.Kulxard və b.); d) sosiolinqvistika (C.Fişman, S.Ervin-Tripp, U.Labov); e) tənqidi diskurs-təhlil məktəbi (T.A. van Deyk, R.Lakov və b.).

Qeyd etməliyik ki, bütün bu məktəblər ya parlaq linqvistik cərəyanları (Birminhem məktəbi və ya konversial analiz) özündə təcəssüm etdirir, ya da linqvistik konsepsiyalarını digər elmlərə, məsələn, fəlsəfə (diskurs-təhlilin fransız məktəbi), sosiologiyaya (sosiolinqvistika), politologiya və semiotikaya (tənqidi diskurs-təhlil) inteqrasiya etməyə təşəbbüs göstərmişlər.

Bu dilçilik cərəyanlarını birləşdirən cəhət onların diskursu tematik nüvə, mövzu kimi, əsas struktur vahid kimi nəzərdən keçirməsindədir. Dilçilik nöqteyi-nəzərindən diskursda mənanın təşkili, eləcə də onun spesifikası məqsəd, kontekslə, tədqiqat problemi kimi deyil, birbaşa mövzu ilə təyin edir. Bu da dunamik təşkillə bağlıdır ki, diskursiv təcrübə zamanı açıqlanır. Mövzu da öz növbəsində nəinki kommunikativ-nitq təşkili, həm də sosio-mədəni fenomen kimi şərh olunur. Başqa sözlə desək, diskursun reallaşması dilçilər tərəfindən konkret mədəni şərtlərlə əlaqələnmiş formal-funksional proses kimi nəzərdən keçirilir. 

Diskursin dinamik tərəfinə aksent, onun mətnə münasibətdə birincilik fikri kom­munikasiya nəzəriyyəsinin şərhində ən vacib aspektlərdən biridir. Diskurs kommu­ni­kativ fəaliyyət kimi nəzərdə tutulur, bu zaman mətnlər istehsal olunur və artikulyasiya olunur (5).

Diskursun anlamasını iki mərhələyə bölmək olar. Birinci mərhələdə propozi­sional reprezentasiya qurulur, bu da cümlənin üst formasına yaxındır. Bu rəmzi reprezentasiya hansısa mental dilə uyğun qurulmuşdur ki, onun lüğətini təbii dilin lüğəti ilə müqayisə etmək olar. Propozisional reprezentasiya informasiyanın sözbəsöz törəməsini, ən azı, qısa zaman ərzində mümkün edir və müəyyən təsvir üçün diskursun göstərilməsinin vasitəsidir. D.Meinqene belə hesab edir ki, propozisional reprezentasiya “söyləmin fonetik (və ya qrafem) transkripsiyasını deyil, üst formanı xatırladır, belə ki, doğma dildə danışan üçün bəzi sintaktik münasibət və sözlərin şərhi prosesini boğmaq mümkün olmur” (7, 195). 

Anlamanın ikinci mərhələsi (fakültativ) propozisional reprezentasiyanı mental modelin qurulması bazası kimi istifadə edir, onun strukturu diskursda təsvir olunan işlərə oxşardır. Qurulma prosesində kontekstdən çıxarılan məlumat və dünya haqqında biliyə əsaslanan nəticə də istifadə olunur. “Söyləm modelin qurulması üçün çertyej deyil, açar rolunu oynayır” (7, 54).

Beləliklə, deyilənlərdən belə nəticə çıxarmaq olar ki, müasir dilçilikdə mətn adı altında mücərrəd, formal konstruksiya, diskurs termini adı altında isə dilxarici faktorlarla bağlı, əlaqəli proseslər baxımından aktuallaşmanın müxtəlif növləri nəzərdə tutulur.

Ədəbiyyat:

1. Барт Р. Мифологии. М.: Директ-Медиа, 2007, 459 с.

2. Гегель Г.В. Феноменология духа // Сочинения. Т. IV. М. АН СССР, Институт философии, Изд. Социально-экономической литературы, 1959, 488 с.

3. Кант И. Критика чистого разума // Сочинения в шести томах. Т.3. M.: "Мысль", 1964, c.68-756.

4. Касавин И. ТТекст. Дискурс. Контекст. Введение в социальную эпистемологию языка. М.: Канон, 2008. 544 с. 

5. Карасик В.И. Языковой круг: личность, концепты, дискурс. М., 2002, 477 с. 

6. Buyssens E. De l'abstrait et du concret dans les faits linguistiques: la parole, le discours, la langue. Acta Linguistica 3.1943, pp.17-23.

7. Maingueneau D. Eléments de linguistique pour le texte littéraire. Paris, 2000, 203 р.

Açar sözlər: diskurs, sistem, formal, təsvir, nitq

Ключевые слова: дискурс, система, формальность, описание, речь

Key words: discourse, system, formal, description, speech 

 

The philosophical and linguistic interpretation of the concept of discourse

Summary

 The article is about the intrepretation of discourse. The author tries to give explanation of discourse from different point of view. It is noted that discourse and text are identified, but they are not the same. Identifying the text and discourse the author gets to the conclusion that text is abstract, formal construction, but under the discourse term we must understand the different types of actualization.

 

Философская и лингвистическая интерпретация понятия дискурса

Резюме

  Статья посвящена освещению дискурса. Автор пытается дать объяснение дискурса с других точек зрения. Отмечается, что дискурс и текст идентифициро­ваны, но они не совпадают. Выделяя текст и дискурс, автор приходит к выводу, что текст является абстрактным, формальным построением, но в контексте дискурса мы должны понимать различные типы актуализации.

 

Rəyçi: dos. L.Ələkbərova

 


Aytən Sadıqova

DİGƏR TÜRK DİLLƏRİNDƏ YER ALAN TDKF-LƏRƏLƏ MÜQAYİSƏ KONTEKSTİNDƏ

AZƏRBAYCAN TDKF-LƏRİ

Türkiyə türkcəsinin dilimizə maksimal yaxınlığı və ortaq dini etiqad seçimi bu iki dilinin TDKF-lərindəki ortaqlıqılarını maksimum həddə çatdırmışdır. Bununla belə, digər türk dillərində eyni səviyyədə olmasa da, kifayət qədər ortaq xarakterli və ya yaxın semantikalı frazeoloji vahidlərə təsadüf etmək mümkündür.

“Qıpçaq qrupu türk dillərinin frazeologiyası”nı araşdırmış Q.Mahmudova həmin dillərdəki “İslam dini zəminidə olan frazeoloji vahidlərin, demək olar ki, hamısının oğuz qrupu türk dillərində istər danışıqda, istəsə də bədii əsərlərdə paralel olaraq işləndiyini” xüsusi olaraq vurğulayır . Doğrudan da, bir çox ifadələrin funksional özəlliklərinin müqayisəli təhlili burada tam adekvatlığı müəyyən etməyə imkan verir. Məsələn:  Kuday kut kılsın! “Allah xoşbəxt eləsin!”; Kuday ursun! “Allah vursun!” , Kudayqa şüqür (və ya Kudaya şükür) “Allaha şükür!” . Bununla belə, hətta bu dillər arasında da tam semantik. adekvatı təsadüf edilməyən frazeoloji vahidlərə də rast gəlmək olar. Məsələn,Canına yetken, tañrisini qarğar) // Canı yanğan tañrısını qarğar  Həmin ifadələrin təxmini tərcüməsi “Canı yanan Tanrısını qarğayar” şəklindədir. Lakin, dilimizdə belə məzmunlu, frazeoloji vahidə təsadüf etmək mümkün deyil. Qazax türklərinin dilində yer alan teonim komponentli frazeoloji vahidlərin Azərbaycan dilində də, demək olar ki, eyni komponent tərkibli variantda təsadüf edilməsi “ortaq ideomatik fond” faktorunun müstəsna rol oynadığına şübhə yeri qoymur.Məsələn: Бір құдай біледі   - Одному богу известно, “Bir Allah bilir”,  Ібілістің өзі   ғой - Дьявол во плоти “İblisin özüdür ki, var”  .

Türk xalqlarından olan qaqauzların dili ciddi şəkildə ərəb fars leksik interferensiyasına məruz qaldığı üçün bu dildə “Allah” sözünün mənimsənilməsi (bax: , bəlkə də təsadüfi görünməyə bilər. Lakin milli identifikasiya baxımından, slavyan və roman dil qrupuna dair qonşuları ilə müqayisədə türk dili daşıyıcılığı ilə seçilən, türklər arasında isə xristian mənsubluğu ilə fərqlənən qaqauzların  bu teonimdən istifadəsi bir qədər paradoksal vəziyyət yaradır. Belə ki, xristian qaqauzlar özlərinin xristian ayinlərini, məhz, İslamiyyətdəki Tanrı anlayışının nominasiya vahidindən istifadə edirlər . Bu səbəbdən də, Azərbaycan və qaqauz türklərinin dilindəki teonim komponentli frazeoloji vahidlərdə müəyyən ortaqlıq izlənilə bilər. Məsələn: Allaa razı olsun!  Lakin həmin ortaqlığın sərhədləri İslam və xristian doqma və anlayışlarının tərənnümünü ehtiva edən frazeoloji vahidlərin müqayisəsinə qədər mümkün ola bilər. Belə ki, qaqauz türklərində “On iki imama yalvarınca, bir Allaha yalvar” ifadəsinə və ya İslamiyyətə görə, Tanrının adlarından biri olan “kərim” sözünün yer aldığı “Allah kərimdir” və s. bu kimi ifadələrin işlək ola biləcəyini gözləmək yanlışlıq olardı. Deməli, iki qohum xalqın dilindəki teonim  və demonim komponentli frazeoloji vahidlərin ortaqlığı üçün həmin xalqların eyni dini seçim faktoru mühüm rol oynayır.

Sözsüz ki, türk dillərində danışan topluluqların böyük qisminin İslam dininə sitayiş etməsi və eləcə də həmin dillərin leksik fondunun özəyini ortaq leksik fonddan şaxələnmələr təşkil etməsi müəyyən ortaqlığı labüd etsə də, fərqlər də az deyil. Belə ki, qaqauz dilindən fərqli olaraq, İslam dini qəbul etməmiş türk xalqlarının heç də hamısı ərəb dilindən alınma teonim və demonim terminlərdən istifadə etmirlər. Digər tərəfdən müəyyən dini doqma fərqlilikləri də mövcud ola bilər ki, bu da haqqında bəhs edilən ortaqlıq əmsalının aşağı düşməsinə rəvac verir. Məsələn, hem Gök Tanrı inancının günümüzdəki rudimentləri sayılan Şamanizmi, hem de Tibet Budizmi olan Lamaizmi mənimsəmiş” və eləcə də rusların təsiri ilə kütləvi xristianlaşma tendensiyasına məruz qalan tuvalıların  dilində “şeytan” anlamının ifadəsi üçün aza demonimindən istifadə edilir. Məsələn: аза алзын! чёрт возь­ми!, чёрт побери! “lənət şeytana” mənasında (bax: [Тыва-Орус словарь]). Tuva dilində teonim komponent də Azərbaycan, türk, türkmən, qırğız, qaqauz və s. türk dillərindən fərqli olaraq, ərəb alınması olan “Allah” sözü deyil, mövqeyinə görə, “çula”, “ejen” və s. teonimləri işlədilə bilər. Məsələn:

Azaga kıskaş-daa eves,

                Burganga çula-daa eves (Tuva türkcəsində)

(rus dilinə tərcüməsi: ни бoгу свечка, ни чёрту ко­черга [Тыва-Орус словарь]).

Şeytana kıskaç da değil

Burkan'a kandil de değil. (Türkiyə türkcəsində qarşılığı)  .

Dilimizə hərfi tərcümədə: “Şeytana kəlbətin də (və ya maşa da) deyil, Allaha şam da deyil”. Həmin ifadənin Azərbaycan dilindəki semantik analoqu kimi “Nə Əli  aşına yarayır, nə Vəliyə aşına” ifadəsini göstərmək olar, yəni heç nəyə yaramayan, tam yararsız, xeyirsiz adam, situasiya haqqında aparılan naqis səciyyələn­dirmədir[1]. Diqqətiçəkən məqam burada qızmar cəhənnəmdə (dilimizdə­ki frazeologizmdə deyildiyi kimi, “cəhənnəmin isti bucağında”) qərar tutan şeytana vacib olan alətlərin qarşılığında, Tanrıya ibadət üçün vacib olan ritual əşyanın adı, yəni şam sözü qeyd edilir. Bu isə artıq xristian tuvalıların təsirini ehtimal etməyə imkan verir.

 Ejen teonimin iştiarkı ilə meydana gələn эжен-не бо “Aman Allah!” эжен-сүл­де “Aman Allah!” ifadələrində [Тыва-Орус словарь] heç bir ritual ünsür və prosedurdan söhbət getmədiyindən ciddi fərqi təsbit etmək mümkün olmur. Bu nümunələrdə əsas fərq kimi teonimik komponentin fərqliliyini qeyd etmək olar. Belə ki, tuvinlər müsəlman olmadığından, burada Allah teoniminin mövqeyində ejen steoniminə yer verilmişdir.

Tatar dilindəki Тәңре малын шайтан кызганыр  Burada Tanrı – şeytan qarşılaşdırması mütləq şəkildə  Quran allüiziyası kimi qavranılmalı olsa da, verilmiş qəlib tarixi zaman kəsiyində xalqın yaradıcı təfəkkürünün bəhrəsi kimi səciyyələndirilə bilər. Məhz konkret xalqın yaradıcı təxəyyülü sayəsində meydana gəldiyi üçün, həmin ifadənin eyni komponent tərkibli və oxşar məzmunlu qarşılığına digər türk dillərində (məs: Azərbaycan  və Türkiyə türkcələrində) təsadüf etmək mümkün deyil. Semantik qarşılığı izlənməyən teonim komponentli tatar frazeologizmlərindən aşağıdakı nümunələr az maraq doğurmur: патша каһәре кичекмәсә, алланыкы кичегерPadşahın qəzəbi gecikməsə də, Allahınkı gecikər” (yəni, padşahın hökmü hələ hər şey demək deyil), Уңса — алладан, уңмаса — бәндәдән күрәләр. “Alınsa Allahdan, alınmasa bəndədən görərlər” [Tatara lüğət, s.119].  Türkiyə türkcəsindəki TDKF-lərlə müqayisədə izlədiyimiz kimi, burada da müəyyən (komponent, struktur və s.) fərqliliklərə malik fərqli adekvatlıq hallarına təsadüf etmək olar. Məsələn: ашау байдан, үлем Ходайдан “aş bəydən, ölüm Xudadan”. Azərbaycan dilində həmin ifadənin ərəb mənşəli teonim komponentli reduksiyalı varinatının işləkliyi müşahidə edilir. Aлладан кайтсын ‘да воздаст Аллах’ ifadəsi isə tam əksinə, dilimizdə daha geniş formada təzahür tapır: “Allah əvəzini qaytarsın”, “Allah əvəzini versin”. “Ölüm Allahdandır”. Өметсез – бер шайтан ди [Tatarca lüğət, 196] demonim komponentli ifadənin dilimizdəki tam semantik qarşılığı cüzi fərqə malikdir: “Naümid şeytandır”. Tatar və Azərbaycan dillərində, demək olar ki, dəyişməz şəkildə təkrarlanan TDKF-lər sırasında aşağıdakıları qeyd etmək olar: Алла бу кулыңны теге кулыңа мохтаҗ итмəс. “Allah bir qulunu digər quluna möhtac etməsin”, Алладан курыкмаганнан курык. “Allahdan qorxmayandan qorx” [Tatarca lüğət, 126],  Шайтан аягын сындырыр “Şeytanın qıçını (ayağını sındırmaq (qırmaq))” [Tatarca lüğət,115], Аллабәндәсе “Allah bəndəsi”, Aлла мәхлугы (букв. ‘божья тварь’) “Allahın məxluqu”, “Allahın heyvanı”, Aлланың биргәне (букв. ‘дары божьи’) “Allah vergisi”, “Allahın neməti (payı)” , "Алла сакласын!" (була күрмәсен), "Алла хакы өчен". (бик үтенү сүзе),  Качкан да «алла»!, куган да «алла»! ди “Qaçan da “Allah” deyir, qovan da “Allah” deyir”, Ишәкне элек бәйлә, аннан аллага тап­шыр. “Eşşəyini bərk bağla, sonra Allaha ismarla” , Aллага тәвәккәл “Allaha təvəkkül” və s.

Qurani – Kərim allüziyaları fonunda meydana çıxan teonim komponentli frazeoloji vahidlərin autentikliyə görə təsnifi

Azərbaycan dilindəki teonim komponentli frazeoloji vahidləri “Quran” allyuziyasının ifadəsi baxımından aşağıdakı qruplar çərçivəsində nəzərdən keçirmək olar: .İlkin mənbəyə tam adekvatlıq təşkil edən frazeoloji vahidlər. Bu qrupa birbaşa Qurani – Kərim sitatlarını aid etmək olar. Həmin sitatların, demək olar ki, bir qayda olaraq, tərcümə xarakteri kəsb etməsi həmin qrup iqtibaslarının dilimizdəki sayının məhdud olmasını qaçılmaz etmişdir. Belə ki, digər növlərdən fərqli olaraq, burada autentiklik (autentiklik  termini yunan dilində “əsl, xalis, saf, (ilkin mənbəyə) uyğun” mənasını ifadə edən  authentikys sözündən törəmiş termin olub “subyekt və ya resursun bildirilənə (və ya aidliyi önə sürülən mənbəyə - A.S. )  identiktikliyi, uyğunluğu” əks etdirir səviyyəsi ən maksimum həddə olmalıdır. Bu isə, təbii ki, insanın ətraf aləmin qavrayışına kreativ yanaşmasını təcəssüm etdirən frazeologizmlərin təbiətinə bir o qədər də uyğun gəlmir. Yəni ilkin mənbəyə tam adekvatlıq kimi çərçivənin mövcudluğu frazeoloji vahidlərin sayının çoxalmasına rəvac verə biləcək faktor deyil. Bununla belə, dilimizdə tam autentiklik nümayiş etdirən Quran sitatlarına istinadən meydana çıxmış TDKF-lər az deyil. Bu qrup frazeoloji vahidləri iki yarımqrup çərçivəsində nəzərdən keçirmək olar. Belə ki, 1.a) birinci yarımqrupa orijinal mətnin tam və ya qismən mühafizə edilməsi ilə əmələ gələn frazeoloji vahidlər, 1.b)  ikinci yarımqrupa tərcümə xarakterli frazeoloji vahidlər.

1.a) Birinci yarımqrup çərçivəsində dilimizdə işləkliyini davam etdirən və eləcə də arxaikləşmiş frazeoloji vahidləri müşahidə etmək olar. Bu yarımqrup çər­çivəsində nəzərdən keçirəcəyimiz dil faktlarının digər diqqətəlayiq özəlliyi bəzi hallarda, tərcümə edilmiş Qurani – Kərim sitatı şəklində təzahür tapmış frazeo­loji vahidlərin öz orijinal mətnlərindən kənar, əlavə məna konnotasiyaları əldə et­mə­yə müvəffəq olmasıdır. Konkret nümunələrə müraciət edək.  Nəsiminin dilində orijinal variantda istifadə edilən “Allahü əkbər” ifadəsi müasir dilimizdə sadəcə olaraq tərcümə şəklində işləkliyini davam etdirməkdədir. Məsələn:

Allahü əkbər, еy sənəm, hüsnündə hеyran olmuşam,

Qövsi-qüzеhdir qaşların, yayına qurban olmuşam [Nəsimi, I, 135].

Nəsimi şeirində Allahü əkbər ifadəsinin sevincin, ehtizazın dilə gətirlməsinə xidmət etdiyini görürük. XIX-XX əsrin əvvəllərində yazıb – yaratmış şair Səməd Mənsurun əsərlərində də orijinal Quran sitatına əsaslanan varianta təsadüf etmək olar.

Eyni nuri – didə, canım bəradər,

Bu nə xəbərdir, Allahu əkbər? [S.Mənsur,77].

Müasir dilimizdəki variant, yəni “Allah böyükdür” – tərcümə variantı daha fərqli məna çalarlıqlarının ifadəsində də iştirak edir. Məsələn:

Səlma (Evi göstərərək):

Haydı gir, çabuq bir tərəfdə saqlan;

Allah böyükdür, bir şey olmaz, inan! [ H.Cavid,I,43]. 

Burada “Allah böyükdür” ifadəsi Tanrının gücünə inamdan doğan ümidi canlandırır.

Cəmil bəy.  ...Bənim təbibim əcəl, istirahətgahım da məzarıstandır.

Nadir bəy. Mə’yus olma, Cəmil, Bu nümunədə isə həmin frazeologizmin təsəllinin ifadəsinə xidmət etdiyini görürük.

Onu da qeyd edək ki, Azərbaycan dilində bir çox halda modallıq semanti­ka­sının ifadəsinə yardımçı olan “Allah qoysa”, “Allah rast salsa”, “Allah eləsə” və s. bu kimi xüsusi növ frazeoloji vahidlərin mövqeyində işlənən Qurani – Kərim si­tat­larını frazeoloji vahid statusunda dəyərləndirilmir. Halbuki, istər Azər­baycan dilıçiliyində (bax, N.Seyidəliyev; N.Vəliyeva;  və başqaları), istər rus dilçiliyində bu qəbildən ifadələrin tərcümə variantları birmənalı şəkildə frazeologizm statusunda nəzərdən keçirilir. Onu da qeyd edək ki, tədqiqat sahələrinin yaxınlığı səbəbiylə, rus dilçi­lərindən“Allah” və “şeytan” komponentli frazeologizmləri araşdırmış N.V.Şve­dovanın məsələyə münasibəti xüsusi maraq doğurur. Belə ki, N.V.Şvedova da modallıq ifadə edən həmin ifadələrin (məsələn, слава бога “Allaha şükür”, с богом “Allah amanında”, бог с тобой “Allah səninlə olsun”, ради бога “Allah xatirinə”, “Allah naminə”, “Sən, Allah”, богом клянусь “and olsun Allaha”, бог весть, бог знает “Allah bilir”, “bir Allaha məlumdur”, разрази меня бог “Al­lah, məni öldür” və s.) frazeoloji vahid olması fikrində heç bir şübhə nümayiş et­dirmir . Halbuki, məlumdur ki, bir çox halda bu qə­bildən ifadələrdə teonim və ya demonim komponentin, bir növ, “semantik boşal­maya” məruz qalır və verilmiş kontekstdə modallıq ifadə edən frazeoloji vahidin leksik mənası deyil, situativ – kontekstual missiyası (xahiş, israr, yalvarış və s.) ifadə edir. Məsələn,

- A kişi, sənin ki, uşaqların var,

Sən allah, bəs burda nə azarın var? [B.Vahabzadə, II,24] .

M ə r c a n b ə y (fikirli) - Ay bivəfa arvad! Gör, sən allah, məni qoyub Kərbəlayı Qubada gedir [Ü.Hacıbəyli, I, 238].

Maraqlıdır ki, onların ərəbcə qarşılığı vaxtilə dilimizdə daha aktiv mövqedə olsalar da, gündəlik danışıq dilində və eləcə də müasir bədii üslubda həmin Qurani – Kərim sitatlarının Azərbaycan dilindəki qarşılqları istifadə edilmkdədir və onların frazeoloji vahid statusunda olması, heç bir şübhə oyatmır. Məsələn:  Qoca odur ki, dişləri olmaya, gözü görməyə, qulaqları eşitməyə, özü də yerindən tərpənə bilməyə, mən ki, əlhəmdülillah, quş kimiyəm [Ü.Hacıbəyli, I, 255].

Səb’ülməsanidir üzün, inna fətəhnadır хətin,

Əlhəmdülillah, dür dişin, gör mə’dəni-hər kan budur Dilimizin izahlı lüğətində qeyd edildiyi kimi, ərəb dilindən mənimsənilmiş olan bu söz (əslində, ifadə - A.S) “Allaha şükür olsun, şükür Allaha” mənalarını verir [ADİL,II 102]. Müqayisə üçün deyək ki, orijinal variantın iştirak etdiyi mətn nümunələrində həmin ifadənin teoloji məzmunu daha qabarıq ifadə tapır. Dilimizə tərcümə variantının işlənmə sahələri sırasında dini anlama adekvatlıqla bərabər, nisbi anlamda “semantik boşalma” halları da yer alır. Belə ki, bu qəbil­dən faktlarda sevinc və məmnunluqdan başlayaraq, tənə və iradəyədək ən fərqli konnotasiyalı modallıq situasiyalarını izləmək olar. 

 

ƏDƏBİYYAT

  1. Musa Y. Payıza baxıram. Şeirlər. Bakı: “Araz”, 2010, 386 s.
  2. Ramiz R. Nəfəs. Kitablar kitabı. Bakı: Qanun, 2006, 760,
  3. Seyidəliyev  N. Azərbaycan dastan və nağıl dilinin frazeologiyası.  Filol. elm. dok......  dis. Bakı, 2009, 271 s.
  4. Seyidəliyev  N. Dini məzmunlu frazeoloji birləşmələr  // Filologiya məsələləri,   № 4, Bakı, 2007, s. 138-146
  5. Алексикова Ю.В. Когнитивные основы формиро­вания эвфемизмов в современном английском языке. Автореф. дис. ...... канд. филол. наук. Томбов, 2010, 23 с.
  6. Али-заде А.Исламский энциклопедический словарь, М.: Ансар, 2007, 400 c.
  7. Аникин Н.В. Проблемы этнической идентификации гагаузов Молдавии. Автореф. дис. ...... канд. истор. наук. Москва, 2009, 37 с.

Açar sözlər: Türk dilləri,adekvatlıq, teonim  və demonim komponentli  frazeoloji vahidlər.

Ключевые слова:Турецкие языки, адекватность, анонимности идемоническая составляющая

 Keywords: Turkish languages, adequacy, theonyms and demonic component frazeological units.

     

 Резюме

Конечно, хотя большинство общин в тюркском языке, говорящих с исламом, и лексика лексиконного фонда этих языков, которые являются  частью общего фонда лексики, требуют определенного партнерства, есть  также различия. В отличие от гагаузского языка, ни один из тюркских народов, которые не обратились в ислам, использует арабское богословие и демонические термины.

 

Summary

Certainly, although the majority of communities in Turkic speaking to Islam and the lexicon of the lexicon fund of these languages, which are part of the common lexicon fund, necessitate a certain partnership, there are also differences. Unlike the Gagauz language, not all Turkish people who have not converted to Islam use Arabic theology and demonic terms.

            

Rəyçi: dos. S.Abbasova

         

                                                                             


Pərvin Şurəddin qızı Bayramova

DANIŞIQ AKTINDA İSTİFADƏ OLUNAN SÖZSÜZ ÜNSİYYƏTİN

KOMPONENTLƏRİ

Sözsüz ünsiyyətin komponentlərini şərh etməzdən öncə qeyd etmək lazımdır ki, praq­matikanın sahələrindən biri də məhz danışıq aktıdır. Qeyri-verbal ünsiy­yə­tin özü də praqma­tikanın faktorlarına daxil edilir. Danışıq aktı danışan və dinlə­yə­nə imkan verir ki, göndərilən istənilən cümlənin, ifadənin, eləcə də qeyri-verbal me­sajların mənasını açsın. Maraqlıdır ki, danışıq aktı cümlə ilə onu mü­şayiət edən hərəkətlərini birlikdə ehtiva edir.

Praqmatika dildən ünsiyyət qurmaq və bunun nəticəsində fikir mübadiləsi aparmaq niyyəti ilə ondan bu və ya digər formada istifadə edənlər (məlumatı göndə­rən və qəbul edənlər) arasındakı əlaqələri öyrənir. Biz qeyd edərdik ki, o dildən, eləcə də qeyri-verbal davranışlardan ünsiyyət məqsədilə istifadə edən insanlar arasındakı möv-cud olan və ola biləcək münasibətləri də özündə ehtiva edir. F.Veysəlli praqmatikadan danışarkən yazır ki, “Praqmatika dil işarələri ilə onlardan ünsiyyət məqsədilə istifadə edənlər (danışan və dinləyən) arasındakı münasibətləri öyrənən aspekdir” [1, s. 191]. Qeyd etmək lazımdır ki, praqmatika danışıq aktını əhatə edir və eyni zamanda “Praq­matika dilçiliyin və semiotikanın alt sahəsidir və kontekstə mənanın daxil edilməsi yollarını öyrənir” [7].

Praqmatika haqqında dünya dilçiliyində də geniş araşdırmalar aparılmışdır. Kartunen Lauri, Kadmon Nirit, Stepen Levinson, Berqelson və Kibrik, Robert Stolneyker və b.

Yan Huang praqmatika haqqında aşağıdakı fikirləri yazır:

“Praqmatika müasir dilçiliyin və dil fəlsəfəsinin sürətlə artan və canlanan sahələrindən biridir. Son illərdə o koqnitiv, informasiyalar, neyro elm, antropolo­gi­ya və sosiolinqvistika elmlərinin mərkəzi mövzusu olmuşdur” [ 4, s.1]

Praqmatika əslində dilin istifadəsini daha geniş şəkildə öyrənmə imkanına sahibdir, çünki o mürəkkəb bir sistemə malikdir. Mürəkkəb sistem dedikdə praqma­tika­nın tərkibinə daxil olan və dilin istifadəsində mühüm əhəmiyyət kəsb edən amilləri nəzərdə tuturuq ki, buraya danışıq aktı, pressuppozisiya, deyksis və referens daxildir. Deməli, danışıq aktı da praqmatik sistemə daxildir. Digər məsələlər daha çox verbal ünsiyyətə daxil olduğundan onlar haqqında bəhs etmirik. Sadəcə olaraq prosuppozisiya və ən əsası da danışıq aktı və onun əsas kompo­nentlərinə toxunacağıq.

Praqmatik yanaşma qeyri-verbal, eləcə də verbal vasitələrdən göndərənin hansı mənanı jestlərlə, mimikalarla və s. kimi davranışlarla ifadə etdiklərini nə­zərdə tutulur. Məs. Qarşımızdakı insana razı qaldığımızı çatdırmaq üçün xəfif bir təbəssüm göstərə, ya da kipriklərimizi yumub açmaqla razılığımızı ifadə etmiş olu­ruq. Bir sözlə, əslində praqmatika danışan (mesajı göndərən) və dinləyən (göndəri­lən mesajı qəbul edən) arasındakı münasibətləri özündə əks etdirir. Deməli, praq­matikada insanlararası müna­sibətlər mühüm rol oynayır. Praqmatikada insan amili və onun ikitərəfli rolu önəmlidir. İki tərəfli rol dedikdə biz danışan və dinləyəni nəzərdə tuturuq. Məs.  qapıda dayanan insana gəlin deyirik (təbii ki, verbal yolla) və ya əl hərəkəti ilə onu çağırırıq. Bundan sonra respiyent siqnallarını göndərir və biz də qarşılığında ona razılıq və narazılıq mesajlarını göndə­ririk. Beləcə ünsiyyət prosesinin gedişindən asılı olaraq dinləyən və mesajı gön­dərənin belə demək mümkünsə rolları dəyişir. Beləcə bu prinsip bir sistem olaraq ünsiyyət pro­sesi tamamlanana kimi davam edir. Burada bizim üçün önəmli olan onların göndərdiyi mesaj­ların hansı vasitələrlə ifadə olunmasıdır. Söyləmək istədi­yimiz sözün, söz birləşməsi­nin, cümlənin arxasında müəyyən məna dayanır. Eləcə də, qeyri-verbal ünsiyyətdə “yox” demək istədiyimiz zaman “hə” mənasını ifadə edən başı yuxarı və aşağı tərpətmək birbaşa ünsiyyətin kəsilməsinə səbəb olur, yəni belə davranışdan bir nəticə hasil olmur. Bu zaman mesajı göndərən prosesə yenidən müda­xilə edərək, əslində nə demək, hansı mənanı nəzərdə tutdu­ğunu qarşı tərəfə çatdırır. Bundan sonra ünsiyyət öz axarı ilə davam edir. Buna əsasən qeyd edə bilərik ki, praqmatika danışanların prosesdə ifadə etdiyi mənaları öyrənir, çünki danışan, yəni mesaji göndərən təsəvvür edək ki, natamam cümlələr­dən, söz əvəzinə hecalardan, cümlə əvəzinə sonsuz sayda semantikası olmayan ifa­dələr işlədir. Həmin zaman hansı mənadan, hansı anlamdan və nəhayət, ünsiyyətdən danışmaq olar. Bunun üçün danışan sözləri müəyyən kontekstdə, məqamda və mətndə birləşdirir və bir bütöv yaradır ki, nəticədə anlaşma və ünsiyyət yaran­ması­nın əsası qoyulur. Eyni fikirləri qeyri-verbal ünsiyyətə də aid etmək olar. Qeyri-verbal kommunikasiya prosesində mesajı kimin göndərdiyi, nə yolla göndərdiyi, nə vaxt göndərdiyi önəmlidir ki, qeyd edilən məsələlər kontekstual cəhətlərə əsaslanır.

Göndərənin qəbul edənə siqnalların necə çatması, həmin mesajların başa düşülüb qavranılması və onların ünsiyyətin gedişinə necə təsir göstərməsi kimi amillər praqmatikanı maraqlandıran məsələlərdəndir. Praqmatika dildən harada və necə istifadə edilməsini öyrənir. Buna əsasən qeyd edə bilərik ki, praqmatika qeyri-verbal mesajların da necə işlənməsini öyrənir ki, burada adresant və adresat da mütləq nə­zərə alınır. Mövcud kontekstə əsaslanaraq hər iki tərəf arasında olan münasi­bətlərin öncədən necə cərəyan etdiyini də anlamaq olar. Məs. bir otağa daxil olduğumuz an iki insanın (və ya insanların) əl-ələ verib görüşdüklərini, əllərindən birinin digərinin çiyninə qoyduqlarının şahidi oluruq (bu proses, ancaq bir tərəfin digərinin çiyninə əlini qoyması ilə müşahidə edilir). Bu zaman mövcud olan və müşahidə etdiyimiz qeyri-verbal davranışlara əsasən otağa daxil olmadan qabaqki situasiyanı və mövzunu bərpa edə bilərik. Deməli, onlar arasında bir anlaşma imzalanmış, ya da bir tərəf digər tərəfi öz idayaları ilə razılaşmağa vadar edə bilmişdir. Hadisələrin isə necə cərəyan etdiyini bilmədən bu iki fikirdən hansının doğru olduğunu dəqiqləşdirə bilmərik. Buna görə də propozisiya və presuppozisiya terminlərinə aydınlıq gətirmək lazımdır.

“Propozisiya dedikdə bəzi şeylərin səhv olması, düz olması və ya olmaması nəzərdə tutulur” [5]. Sözügedən anlayışın daha çox verbal ünsiyyətlə əlaqəli olduğunu nəzərə alıb onun haqqında ətraflı yazmırıq. Məs. yuxarıdakı nümunəni belə verək. Biz otağa daxil oluruq. Bir şəxsin digərinə əlini uzatdığını görürük. Qarşı tərəf də əlini ona uzaldır və bir-birinin əllərini sıxır­lar. Bundan sonra qarşı tərəflərdən hansısa biri digər əlini o birinin əlinin üstünə qoyur, bunun qarşılığında qarşı tərəfdəki şəxs də əlini onun çiyninə qoyur. Görə­sən, bu insanlar arasındakı münasibətlər necədir? Razılıq təzyiq altında əldə edilib, yoxsa hər iki tərəfin könüllü razılığı vardır? Verbal ünsiyyət zamanı “presup­pozisiya dünya haqqında gizli ehtimalların sözlərlə diskursda üzə çıxardılması kimi başa düşülür” [6]. Məs. Mənim dayım həkimdir. Göstə­rilən cümlədən belə nəticə hasil olur ki, mənim dayım vardır. Təbii ki, gətirilən nümunə məsələnin sözlü yolla izahıdır. Qeyri-verbal ünsiyyət prose­sində isə presuppozisiya davranışlara əsasən nəticə çıxarmağa imkan verir. Bu zaman sözlərin yerini dav­ranışlar tutur. Yuxarıda misal  gətirdiyimiz əl sıxma hərəkətlərinə əsaslanmaqla biz tərəflər ara­sında razılıq əldə edildiyini müəyyən edə bilərik. Praq­matikada və biz deyərdik ki, qeyri-verbal ünsiyyət prosesində presuppozisiya amili xüsusi önəm daşıyır. Fəxrəddin Veysəlli presuppozisiya haqqında aşağıdakı fikirləri yazır “Ünsiyyətdə bilavasitə adı çəkilməyən, ancaq deyilənin tərkib hissəsi kimi başa düşülən informasiya pre­suppozisiya kimi dəyərləndirilə bilər. Presuppozisiya danışanın öz fikrini ifadə et­mək üçün əsaslandığı dilxarici faktordur” ” [1, s. 206]. Atlas Cey, Devid Bivə,Ş  Tanya Reynhart, Stepen Levinson və başqa müəlliflərin əsərlərdə pre­suppozisiya və praqmatika məsələlərinə toxunul­muşdur.

Presuppozisiya nə cümləyə, nə də söyləmə aid məsələ deyildir, o mesajı gön­də­rənə və həmin mesajı qəbul edənə aiddir. Əslində presuppozisiya adresantın öz fikri­ni, ideyalarını, hisslərini ifadə etmək üçün istifadə etdiyi ekstralinqvistik faktordur. Deyilən cümlədən mənanın çıxarılması, edilən hərəkətin düzgün şərh olunması, əlbəttə ki, göndərən və qəbul edəndən asılıdır. Məs. qarşı tərəfin əlini alnına tutub dayanması onun nəyisə düşündüyünə və ya başının ağrıdığına işarə vurur. Belə hərəkətdən müəyyən mənanın üzə çıxarılıb şərh olunması sözsüz davranış üçün önəmli faktordur. Bunun hərəkətə heç bir aidiyyatı yoxdur. Əsas odur ki, qarşı tərəf mənanı düzgün aça bilsin əslində resuppozisiya mövcud hərəkətə məna qazandırır.

Praqmatikanın maraqlandığı əsas məsələ ünsiyyət prosesinin gedişində ilk mərhələdə açılmayan, açılması daha çox şüuraltı amillərlə bağlı olan məsələləri öy­rənir. Sözsüz ünsiyyətdən istifadə sosial amillərdən asılı olaraq fərqli ola bi­lir. Müx­təlif sosial qrupların qeyri-verbal siqnallardan istifadəsi fərqlidir. Əhatəmizdə müx­təlif sosial qruplar olsa da, hamısı ilə ünsiyyətdə olmuruq. Dostlar, tanışların əhatə­sin­də olduğumuz zaman çoxlu və sərbəst şəkildə qeyri-verbal davranışlar gös­tərə bili­rik, ancaq bizə yaxın olmayan insanlara (yad insanlar) bu cür davranışlar göstərə bilmərik.

İstər verbal olsun, istərsə də qeyri-verbal ünsiyyət kontekstlə sıx bağlıdır, çünki yaxşı qəbul edilən bir şey əslində pis qarşılana bilər. Məs. bir adamın ayaq­larını bir-birinə sıxdığını və yerində rahat dayana bilmədiyini görüb, onun ayaq­yolu ehtiyacı olduğunu düşünə bilərik, amma o bunu soyuq olduğu üçün də edə bi­lərdi. Bunun üçün ilk növbədə onun digər davranışlarına da nəzər salmaq lazımdır. Belə ki, əgər o, əynindəki paltarı (palto, pencək və s.) bədəninə daha sıx tutarsa, eyni zamanda qollarını da bir-birinə sıx keçirərsə, hətta hava soyuq olarsa, deməli, davranışlar bizə havanın soyuq olduğu üçün onun belə hərəkət etdiyini çatdırır. Burada bir məsələni qeyd etmək yerinə düşər ki, sözsüz ünsiyyət vasitələrini şərh edərkən onları ayrıca deyil, birlikdə təhlil etmək lazımdır ki, düzgün nəticə əldə edə bilək.

Praqmatikadan danışdıqda bir məsələni də qeyd etmək lazımdır ki, Çarlis Mor­ris işarələrdən bəhs edərkən onun 3 aspektini qeyd etmişdir ki, onlardan 3-cüsü praq­ma­tik aspektir. “Praqmatika: işarə ilə onu işlədənlər arasındakı, əlaqələri öyrənir”  [9].

Deməli, praqmatikada əsas rol oynayan məsələlər göndərən və qəbul edən ara­sındakı məsələlərdir. Çarliz Morrisin semiotikada 3 müxtəlif tədqiqat sahəsinin oldu­ğunu qeyd etməsi və onun sonuncu bəndinin (yəni 3-cü), göndərən və qəbul edə­nin (bunu şərh edənlər də adlandırmaq olar) işarəyə münasibəti kimi təsnif etməsi, bir daha sübut edir ki, qeyri-verbal ünsiyyət semiotik mahiyyət daşımaqla bərabər, se­mio­tikanın daxilinə aid edilən praqmatik aspekti (əsas da göndərən və qəbul edən) özündə əks etdirə bilir. Ona görə də, praqmatik sistemə daxil olan danışıq aktının verbal olmaqla yanaşı qeyri-verbal mahiyyət daşıdığını da bir daha sübut etmiş oluruq.

Sözsüz ünsiyyətin komponentlərə − göndərən, qəbul edən, mesaj, kod və s. kimi amil­lər daxil edilir. Göstərilən komponentləri aşağıdakı sadə sxemdə görmək mümkündür.

 

                                                              

 

 

 

 

Göndərən və qəbul edən haqqında irəlidə ətraflı məlumat verəcəyik. Burada qeyd edilməlidir ki, danışıq aktında göndərən – kodlaşma, qəbul edən üçün – dekod­laşma amili mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bir çox kitablarda ünsiyyət sis­teminin aspekt­ləri fərqli şəkildə verilsə də, onların hamısı üçün ortaq olan kod­laşma, dekodlaş­ma, mesaj, qəbul edən və göndərəndir. Bəzi müəlliflərin bu haqda deyilmiş fikirlərinə nəzər salmadan öncə qeyd edək ki, Roman Yakobsonun ünsiyyət barədə verdiyi model daha geniş yayılmışdır.

1) R.O.Yakobson modelində adresant və adresat iştirak edir. Belə ki, bu modeldə məzmun, kontakt (əlaqə), kod, danışan, mesaj, dinləyən prinsipləri ön pla­na çəkilir və kontekstdə koddan istifadənin mesajın məzmunu ilə bağlı olduğu qeyd edilir ” [3, s. 12]. Qeyd edək ki, danışan və dinləyən məsələləri Yakobsonun tədqiqat­larında xüsusi önəm daşıyırdı.

2) “Ünsiyyət sisteminin əsas strukturları ünsiyyəti başlayan adam, anlam, kodlama, mesaj, ünsiyyət şəkli, göndərmə bacarıqları, qəbul edən insanın özəllik­ləri və geriyə bildirmə daxildir” [2, s. 9].  Müəllifin qeyd etdiyi fikirlərdən də aydın olur ki, əsas proses yenə də göndərən və alıcı arasında baş verir. Belə ki, kodlama, ünsiy­yət şəkli, göndərmə bacarıqları – adresanta, qəbul edən insanın özəllikləri və geriyə bildirmə (cavab) isə adresata aiddir.

4) Lasvel ünsiyyət aktından danışarkən müəyyən suallar vermiş – kim?, nə deyir?, hansı yolla? kimə?, nə təsiri, effekti var? suallarını qoyur, qarşılığında onlara müvafiq kommutator – kontrol analizləri, mesaj – məzmun analizləri, vasitə, kanal – media analizləri, dinləyici – dinləyici analizləri, təsir –  təsirlərin, nəticələrin analizi adlı bölgü aparır. Lasvelin irəli sürdüyü ünsiyyət modeli, elm aləmində “Lasvelin ünsiyyət modeli” kimi tanınır ” [10].

Lasvelin irəli sürdüyü model daha çox siyasi sahədə geniş marağa səbəb oldu və Amerikada siyasi elmin formalaşıb inkişaf etməsində əvəzsiz rol oynadı. Deməli, bu modelin də əsasında danışan və dinləyən amili ön plana çəkilir ki, onların da birgə fəaliyyətinin nəticəsi olaraq mesaj, kod, nəticə və s. ünsiyyət komponentləri yaranır.

Gətirilmiş sitatların sayını xeyli artırmaq olar, ancaq burada ünsiyyət sis­teminin ünsürlərini açmağa çalışaq.

Kodlaşma – göndərilən mesajlar müəyyən məna kəsb edir. Məhz həmin mesajların dekodlaşması üçün görülən cəhdlər ünsiyyət sisteminin digər kompo­nent­lərinin prosesə qoşulmasına şərait yaradır. Kodlaşma prosesində məlumatı göndərən ötürdüyü mesajların qəbul edən tərəfindən dekodlaşmasında maraqlıdır. Bunun üçün o prosesə müvafiq zaman və məkanı, eləcə də qəbul edənin reaksiya­sını düzgün seçməlidir. Hər mesajı istənilən zaman və məkanda eyni şəkildə gön­dərmək mümkün de­yildir. Çox zaman mesajlar bizim istədiyimiz zaman və məkan­da deyil, olması gərəkən, lazımi zamanda və məkanda göndərilir. Məs. dostumuzla etdiyimiz zarafatı (məs. zarafatla onun başından vurmaq və s. kimi) heç zaman yad və ya yeni tanış olduğumuz insanlara qarşı edə bilmərik. Digər tərəfdən dostlar arasında olan belə zarafatı digər məkanda edə bilmərik. Biz zaman və məkanı düz­gün seçdiyimiz kimi qəbul edənləri də düzgün seçməliyik, çünki hər insana eyni tərzdə davranmağımız mümkün deyildir. Əgər belə hərəkət etsək, qəbul edən tərə­findən mesaj dekodlaşsa da, lazımi qiymətini ala bilməz.

Mesaj – Məlumdur  ki, informasiya sözlü və ya sözsüz vasitələrlə qarşı tərə­fə ötürülür. Sözsüz ünsiyyətdə bədən dili, geyim, rənglər və s. vasitələr prosesi me­sajlara çevirir. Məs. bir insanın başdan-ayağa qara və ya qadının ağ gəlinlik geyməsi sözsüz mesajlardandır.

Dekodlaşma – alıcının göndərənin mövcud mesajlarına müvafiq cavabları verməsidir, daha doğrusu göndərənin ötürdüyü mesajların mənasının düzgün şərh etməsidir. Məs. bir insanın ovucunu alnına dayayıb oturması qəbul edənin müvafiq şərh verməsi – yəni onun nəsə haqqında dərin düşündüyünü anlaması dekodlaşma prosesinin səmərəli yekunla bitdiyini göstərir. Alıcı göndərənə yaxınlaşaraq onun nə haqqında fikirləşdiyini soruşa bilər, ya da bir problemi varsa, ona kömək edəcəyini söyləyə bilər ki, bu da artıq dekodlaşmanın tamamlanıb kodlaşmaya keçməsinə səbəb olur ki, belə olan halda adresant və adresat öz yerlərini dəyişirlər.

Sözsüz ünsiyyətin əsas komponentlərinə isə adresant (göndərən) və adre­satdır (qə­bul edən, resipiyent), çünki bu iki aspekt olmasa digərlərinin mövcudluğu əhə­miy­yət daşımaz.

 

 

 

 

 

 

 

Danışan və dinləyənin olması ünsiyyəti qarşılıqlı təsiri olan bir prosesə çevirir.

Kommunikasiya situasiyasında ən azı iki tərəfin iştirak etdiyi mə­lumdur. Deməli, iki tərəfin (göndərən və qəbul edən) olması qarşılıqlı münasi­bətlərin əsasını qoyur. Bundan sonra baş verən proses mövcud münasibətləri ya müs­bət, ya da mənfi tərəfə istiqamətləndirir. Sözsüz ki, insanlar arasında mövcud olan əv­vəlki münasibətlərin də (dost, tanış, düşmən, yad və s) kommunikasiyada ciddi rolu vardır.

Bundan başqa qeyd edə bilərik ki, ünsiyyət prosesində iştirak edən tərəflər könüllü və məcburi olaraq qoşula bilərlər. Məs. müəllim dərs danışdığı zaman tələbə­lərdən biri səs salarsa müəllim ona sərt baxışlarla baxar və ya gözlərini daha geniş açmaqla ona müvafiq “sakit dur” mesajını yollayar. Burada müəllim də, tələbə də özləri istəmədən prose­sə qoşuldular. Belə ki, müəllim tələbəyə sakit dur mesajını göndərmək fikrində deyildi, sadəcə olaraq mövcud situasiya onu prosesə cəlb etdi. Tələbə də onun dərsə mane olmasını müəllimin görməsini istəməzdi və ya ola bilərdi ki, o, dərsi pozmaq niyyətində deyildi, ancaq hər iki halda onlar mövcud vəziyyətin tələbi ilə prosesə qoşulmaq məcburiyyətində qaldılar. Elə ola bilər ki, prosesdə iştirak edən tərəflərdən biri ünsiyyətə qoşulmaq məcburiyyətində qalsın. Məs. başımız bərk ağrıyır və kiminləsə danışmaq istəmirik, ancaq qarşı tərəf çoxlu informasiyalar gön­dərir biz isə məcbur olub onları qəbul edirik.

Könüllü şəkildə ünsiyyətə qoşulduqda isə, müəllim dərsi danışır, qarşı­lığında isə tələbə başı ilə onun söylədiklərini təsdiqləyir. Göndərən qəbul edənə (müəllimə) razılıq mesajları ötürürsə, müəllim də bunları görüb daha da həvəslə dərsi keçir­sə, deməli hər iki tərəf könüllü şəkildə prosesə qoşuldular. Qəbula gəlib müdirlə görüşmək istəyən insanı əlimizlə içəri dəvət edirik, o da qarşılığında bizə təbəssüm etməklə otağa daxil olur. Belə ki, onun gəlməsini müdir də gözləyirdi və eyni zamanda həmin adam da vacib bir iş təcili onunla görüşməli idi. Hər iki tərəf bu görüşün baş tutmasında maraqlı idi. Ona görə də həm müdir, həm də qəbula gələn adam könüllü şəkildə prosesə qoşuldu.

Ünsiyyət prosesini sadə şəkildə izah etməyə cəhd göstərsək, burada informa­siyanın bir insandan, müəyyən qrupdan və ya cəmiyyətdən digərlərinə ötürülməsini nəzərdə tutur. İnsan sosial aləmdə rahat yaşaması üçün hər zaman digər insanlarla əlaqə qurmağa çalışır, nəticədə hər iki tərəf prosesə qoşulur.

Deməli, sözsüz ünsiyyətin əsas komponentləri adresant (göndərən) və adre­satdır (qə­bul edən, resipiyent), çünki bu iki aspekt olmasa digərlərinin mövcudluğu əhə­miy­yət daşımaz. Onların istər verbal, istərsə də, qeyri-verbal ünsiyyətə qoşul­masını təmin edən elə mesajı göndərən və qəbul edəndir.

 

Ədəbiyyat

1) Veysəlli Fəxrədin. Struktur dilçiliyin əsasları. Studia Philologica. III cild. Bakı, Mütərcim, 2009, 272 səh, s. 191

2) Ersin Altıntaş, Devrim Çamur, Beden dili sözsüz ileti­şim. Mentis, 2013, 133 s. s. 9.

3) Кашкин В.Б. Введение в теорию коммуникации: Учеб. пособие.  Воронеж: Изд-во ВГТУ, 2000. 175 ст. c.12.

4) Yan Huang. Pragmatics, New York, Oxford University Press. 2nd.edition. 2014, 464 p. p.1

5) https://en.wikipedia.org/wiki/Proposition

6) https://en.wikipedia.org/wiki/­Presupposition

7) https://en.wikipedia.org/wiki/Pragmatics

8) http://plato.stanford.edu/entries/presupposition/

9) http://philologos.narod.ru/semiotics/semiotics.htm

10) https://en.wikipedia.org/wiki/Lasswells_model_of_communication

Açar sözlər: praqmatika, göndərən, qəbul edən, kodlaşma, dekodlaşma,

Kлючевые слова: прагматика, отправитель, получатель, кодирование, декодирование

Keywords: pragmatics, sender, recipient, coding, decoding

 

Компоненты невербальной коммуникации, используемые в речевом акте

Pезюме

В настоящей статье рассматриваются бессловесные  компо­ненты обще­ния, которые используются в речевом акте. В статье отмечается, что речевой акт является областью прагматики. В состав бессловесных компонен­тов обще­ния входят посылающий кодирование, месаж, канал, декодирование и прини­маю­щий. Основными компонентами процесса общения являются посылающий и принимающий. Без их участия невербальный коммуникацион­ный процесс невозможен. 

 

The components of the non-verbal communication used in the speech act

              Summary

This article discusses components nonverbal communication that is used in the speech act. The article notes that the speech act is an area of pragmatics. The composition of nonverbal communication components include sender, coding, message, channel, decoding and recipient. The main components of the communication process are sender and recipient. Without their participation, the process of nonverbal communication is not possible.

 

Rəyçi: dos. L.Ələkbərova


Rəhilə Quliyeva

DÜZƏLTMƏ ÖN QOŞMALAR

Ərəb dili qramatikalarında nitq hissələrini 3 qrupa-isim, fel və ədat qrupuna ayırırlar. İsim qrupuna isim, sifət, say, əvəzlik və zərflər, fel qrupuna fel, feli sifət və məsdərlər daxildirlərsə, ədat qrupuna isə ön qoşmaları, bağlayıcı və ədatlar, o cümlədən nida, sual, cavab, inkar və gələcək zaman ədatları daxildir.

Ədatların köməkçi nitq hissələri hesab olunmasına baxmayaraq, hər hansı bir fikri ifadə etmək üçün və ya hər hansı bir bitmiş cümlə tərtib etmək üçün onların bö­yük əhəmiyyəti vardır. Ədat və ya köməkçi nitq hissələri adı altında toplanan bu söz­lər əsasən cinsə, kəmiyyətə, hala, müəyyənliyə və qeyri-müəyyənliyə görə dəyiş­mə­yə­cək, cümlə üzvləri və ya cümlələr arasında sintaktik və semantik əlaqələr yaradırlar.

Ənənəvi qrammatika əsərlərində “حرف” (ədat) sözü altında ayrılıqda məna verməyən və isimlərlə hər cür əlaqəsini itirmiş, yəni isim xüsusiyyətlərindən və kateqoriyalarından heç birinə malik olmayan sözləri birləşdirirlər.

Ədat qrupuna daxil olan nitq hissələri içərisində ön qoşmaları mühüm yer tutur. Ərəb dilində 50-dən artıq ön qoşması vardır. Məlum olduğu kimi ön qoşmaları əsasən isimlərlə və ya isimləşmiş sözlərlə işlənərək, onlardan əvvəl gəlir və onların yiyəlik halda olmasını tələb edir. Azərbaycan dilinə tərcümə zmanı isə onlar təkcə yiyəlik halı yox, adlıq halı çıxmaqla, başqa halları da ifadə edə bilirlər.

Ərəb dilində işlədilən ön qoşmalar əsil və düzəltmə olmaqla 2 qrupa bölünür.

Düzəltmə ön qoşmaları əsil ön qoşmalarından çoxdur. Çünki düzəltmə ön qoşmalarının əksəriyyəti zaman və ya məkan bildirən sözlərdən düzəlmişdir ki, onların da sayı dildə çoxdur.

Ərəb ənənəvi qramatikalarında bunları zərf adlandırırlar. Həqiqətən də bunlar məna etibarilə zərfdir. Lakin bu sözlər yalnız digər sözlərlə əlaqəyə girdikdə, müəy­yən yeri və zamanı bildirirlər. Ayrılıqda isə tam zərf mənalarını ifadə etmir, daha doğrusu, heç bir müəyyən yeri və ya vaxtı bildirmir. Bunların zərf funksiyası yalnız digər sözlərlə əlaqəyə girdikdən sonra bitmiş olur. Onları ayrılıqda “zərf düzəldici sözlər” adlandırmaq daha doğru olar. Məhz onların məna natamamlığı üzündəndir ki, onları ön qoşmalara da məsub edirlər. Doğrudur, onlar ön qoşmalığa zərf yolu ilə gəlib çıxmışlar. Ismin təsirlik halı vasitəsilə düzəlmiş bu növ zərflər get-gedə kristallaşıb möhkəmləşib və daha ad qrupuna aid olan kateqoriyalara görə dəyişmir.

İsimlə işlənən düzəltmə ön qoşmalarının əsil ön qoşmalarından sonra hala görə dəyişməsinə gəldikdə, bu zərflərin hala görə dəyişə bilməsi ilə əlaqədar olmayıb, onların vaxtıilə isimdən düzəldiyini göstərir.

Qeyd etmək lazımdır ki, yer və ya vaxt ifadə edən sözlərin bir qismi tez-tez zərf kimi çıxış etdiklərinə görə, tədricən bərkimiş və dəyişilməz hala düşmüşlər, belə ki, hətta onların ismi şəkilçiləri heç təsadüf edilmir.

Onların inkişaf yollarına nəzər salınarsa, aydın olar ki, həmin sözlər isimdən düzəldiyi üçün, digər isimlərlə işlənərək, onlarla izafət birləşməsi təşkil etmiş və müəyyənləşdikləri üçün tənvinlərini itirmişlər. II tərəf isə izafət qaydalarına əsasən həmişə yiyəlik halda olur. Beləliklə bu növ sözlərdən sonra isimlərin yiyəlik halda işlənməsi zəruri bir hal olmuşdur ki, bu da əsil ön qoşmalarının təlabatına uyğundur.

Tamailə bərkimiş və ya ön qoşması olmuş zərflərin öz əvvəlki vəziyyətlərində işlənməsinə çox nadir hallarda təsadüf edildiyi halda (məs:اماما ،فوقا  və s.) hələ lazımınca kristallaşmamış ön qoşmalarının əvvəlki vəziyyətlərində işlənilmələrinə tez-tez rast gəlmək olur. Məs:

شمالا، شرقا، جنوبا، خارجا، داخلا، بينا və s. تقع هذه المنطقة على مسافة خمسين كيلومترا جنوبا من المدينة yaxud: تقع هذه المنطقة على مسافة خمسين كيلومترا جنوب المدينة

Bu rayon şəhərdən 50 km. cənubda yerləşir.

اشتدّت الهجمات على الحكومة خارجا و داخلا

Hökumətə qarşı hücumlar həm xaricdən, həm də daxildən güclənmişdir.

ان منتوجات مصانعنا تحظى برواج خارج حدود بلادنا

Zavodlarımızın məhsulları ölkəmizin sərhədlərindən xaricdə də rəvac tapmışdır.

Göründüyü kimi yuxarıda haqqında danışılan zərflər hələ ön qoşmalığa keçid mərhələsindədir.

İsimdən düzələn ön qoşmalarının çoxu bir anlayışı ifadə etdikləri halda, bir hissəsi müxtəlif məna çalarlığına malikdir.

I qrup ön qoşmaları bunlardır:

1)             qarşısında, qabağında –قدام  = امام

2)             arxasında, dalında –خلف  = وراء

3)             üstündə, üzərində -فوق 

4)             altında, aşağısında–تحت

5)             ortasında, arasında –وسعط

6)             kimi, oxşar, bənzər –مثل

7)             əvvəl, qabaq –قبل

8)             azacıq əvvəl, bir az əvvəl –اثر  = قبيل

9)             sonra, ardınca –بعد

10)      azacıq sonra, bir az sonra –بعيد

11)      ətrafında –حول

12)      yaxınlığında –قرب

13)      ərzində, müddətində, vaxtı, əsnasında –خلال، اثناء

14)      ardınca, arxasınca –اثر، تلو، تترى، عقب

15)      görə, ötrü, qarşı –لقاء، ازاء، حيال، تجاه

16)      müqabilində, əvəzində - مقابل

17)      qarşı, əleyhinə, əksinə - ضد

18)      təxminən, təqribən –نحو، حوالى

19)      boyunca, uzunu, boyu –مدى، طول، طيلة

20)      uyğun olaraq, müvafiq olaraq –وفق، طبق

21)      xaricində, kənarda –خارج

22)      daxilində, içərisində - داخل

23)      solunda –يسار

24)      sağında –يمين

25)      şimalında –شمال

26)      cənubunda –جنوب

27)      qərbində - قرب

28)      şərqində - شرق

29)      ... dən (dan) bəri, etibarən –منذ، مذ

Sonuncu ön qoşmalarının iki sözdən əmələ gəldiyi təqdir edilir. Bunlardan birincisi من ön qoşmasıdır. Buna görə də bəzən bu sözdəki “م” hərfini kəsrə ilə deyirlər. (مذ = منذ). II sözün nədən ibarət olması barədə isə müxtəlif fikirlər vardır. Bəziləri onun الذى nisbi əvəzliyinin (و) ذ şəklində qalmış ikinci hissəsi olduğunu, bəziləri sonralar ا (əlifini) itirmiş  اذolduğunu, başqa bəziləri isə işarə əvəzliyi olan ذا-dən ibarət olduğunu söyləyəcək, bu sözdən sonra ismi adlıq halda işlədirlər. məs:

تحررت هذه الدول من الذى منذ سنتان

I-lər belə cümlələri aşağıdakı kimi izah edirlər:

تحررت هذه الدول من الذى مرت سنتان

Sonuncular  isə bu ön qoşmadan sonra bir الوقتsözünün nəzərdə tutulduğunu qeyd edirlər.

تحررت هذه الدول من ذا الوقت سنتان

Bu zaman onları zaman ifadə edən sözlərə əlavə edilmiş zərf hesab edirlər.

Hər nə olursa olsun, bu ön qoşma deyilən sözlərin birləşməsindən əmələ gəlsə də, artıq ayrılmaz bir tərkib təşkil edərək, ön qoşma kimi çıxış edir. مذ isə منذ - nun müxtəsər variantıdır.

حتى kimi bu ön qoşma da fellərdən əvvəl gəldikdə çox vaxt ان ədatı olmadan da işlənə bilir. Bu ön qoşmadan da sonra fel həmişə keçmiş zamanda olur. Məs:

رقص الشبان و الشبات منذ ان بدأت السهرة

Yaxud:

رقص الشبان و الشبات منذ  بدأت السهرة

II qrup ön qoşmalar aşağıdakılardır:

عند، بين، لدى، دون

1)             عند

a)                                      İş, hərəkət və ya hadisənin nəyinsə yanında və ya yaxınlığında baş verdiyini və bir şeyin digərinin yanında , yaxud yaxınlığında yerləşdiyini bildirir. Məs:

ارتميت على الارض عند عين من الماء

Bir bulağın yanında yerə uzandım.

توقفت السيارات عند بناية شامخة

Maşınlar uca bir binanın (yaxınlığında) yanında dayandı.

b)             İş, hərəkət və ya hadisənin zamanını bildirir və Azərbaycan dilinə “yaxın” kimi tərcümə edilir. Məs: عند غروب الشمس رجعنا الى بيوتنا

Gün batana yaxın evimizə qayıtdıq.

c)              Əsasən ismi cümlələrdə bitişən əvəzliklərlə işlədildikdə nəyə isə malik olmağı bildirir və Azərbaycan dilinə “vardır” kimi tərcümə edilir.مع  ön qoşmasından fərqli olaraq ل ön qoşması kimi bu da bir şəxsin malik olduğu əşyanın təkcə onun yanında olduğunu bildirmir; həmçinin o şəxsin malik olduğunu əşya ola bilər ki, onun yanında deyil, başqa bir yerdə olsun. Bu zaman onun ifadə etdiyi mənanı konkretləşdirmək üçün yer zərflərindən istifadə edilir; məs: عنده أكثر من ثلاثين مجلة- onun 30-dan artıq jurnalı vardır.

عنده أكثر من ثلاثين مجلة- onun evdə 30-dan artıq jurnalı vardır.

 ç)Feli cümlələrdə bitişən əvəzliklərlə işləndikdə isə o “məndə”, “səndə”, “onda” və s. Mənalar ifadə edir; məs:

جرى عندنا يوم امس اجتماع حافل مكرس للانتخابات

Dünən bizdə seçkilərə həsr olunmuş böyük toplantı keçrildi.

شاهدنا عندك رزمة ضخمة من الحرائد العربية

Səndə ərəb qəzetlərindən ibarət böyük bir bağlama gördük.

d)             Tayfa, qəbilə, xalq, millət və müəyyən yer əhalisinin adlarını bildirən (məs: bakılılar, bağdadlılar və s.) sözlərlə işlədildikdə çox vaxt “görə” mənasını ifadə edir. Məs:

هذا العيد عند العرب اعظم الاعياد

Bu bayram ərəblərdə (görə) ən böyük bayramdır.

ان اللون الاحمر عند السوفييت احب الالوان الى فلوبهم

Sovetlərdə (sovetlərə görə) qırmızı rəng ən sevimli rəngdir.

e)              Hər hansı bir şəxsin nə barədə isə rəyini və ya fikrini bildirir. Məs:

اصبحت هذه المسألة عنده من المسائل الملحة

Bu məsələ onun fikrincə (rəyincə) zəruri məsələlərdən olmuşdur.

ان تطبيق احدث منجزات العلم و التكنيك عند المصممين سيطور صناعتنا بسرعة لم يشهد لها مثيل

Layihəçilərin rəyincə elm və texnikanın ən yeni nailiyyətlərinin tətbiq edilməsi sənayemizi misli görünməmiş sürətlə inkişaf etdirəcəkdir.

II) بين

a)              Nəyinsə iki tərəf və ya iki şey arasında yerləşdiyini bildirir. Məs:

ان معظم اراضى العراق تقع بين نهرى دجلة و الفرات

İraq ərazisinin əksəriyyəti Dəclə və Fərat çayları arasında yerləşir.

b)             Iki tərəf arasında qarşılıqlı əlaqə və ya münasibət bildirir. Məs:

بين مدن اذربايجان  و جورجيا يجرى تيادل البضائع

Azərbaycan və Gürcüstan şəhərləri arasında mal mübadiləsi aparılır.

تقوم بين البلاد الجمهورية العربية المتحدة و اذربايجان علاقات ودية لا تتزعزع

BƏR və Azərbaycan arasında sarsılmaz dostluq əlaqələri mövcuddur.

c)              Bəzi fellərlə işlənərək, onların mənalarına müvafiq olaraq, iki şeyin və ya anlayışın birləşməsini, yaxud bir yerə toplanmasını ifadə edir. Məs:

تربط هذه الطرق الا سفلت بين عاصمة الجمهورية و قراها

Bu asfalt yollar respublikanın paytaxtını onun kəndləri ilə birləşdirir.

جمعت وحدة الآراء بين هتين الفئتين

Fikir birliyi bu iki dəstəni birləşdirmişdi.

ç) Bir qrup fellərlə də işlənərək, onların mənalarına müvafiq olaraq, iki şeyin və ya anlayışın bir-birindən ayrılmasını bildirir. Məs:

قطعت الدول العربية علاقاتها الديبلوماسية بينها و بين اسرائل

Ərəb ölkələri İsraillə öz aralarında diplomatik əlaqələri kəsmişlər.

تحاول الدول الرأسمالية ان تضرب الاسفين بين البلدان الافريقية الضعيفة تطورا

Kapitalist dövlətlər zəif inkişaf etmiş Afrika ölkələrini bir-birindən ayırmağa çalışırlar.

d)             Iş və ya hərəkətin iki şey arasında tərəddüd etdiyini bildirir. Məs:

وضعت هذه المكتبة تحت متناول يد الشغيلة فى سنوات ما بين  ١٩٦٣- ١٩٦٤

Bu kitabxana 1963-1964-cü illər arasında zəhmətkeşlərin istifadəsinə verilmişdir.

كان المريض بين الموت و الحياة

Xəstə ölümlə həyat arasında idi.

يتراوح عدد طلبة المدارس العليا بين خمسة عشر و عشرين الف

Ali məktəb tələbələrinin sayı 10 minlə 20 min arasındadır.

e)              Iki tərəf arasında qalan məsafəni və ya iki vaxt arasında qalan müddəti bildirir. Məs:

يبلغ طول الطريق ما بين الجامعة و دار الطلبة نحو كيلومترين

Universitetlə yataqxana arasındakı yolun uzunluğu təxminən iki kilometrə çatır.

ə) III şəxs bitişən əvəzliklərlə işləndikdə bəzən “öz” mənasını verir. Bunun üçün fel də III şəxsdə olmalıdır. Məs:

اقام صديقى بينه و بين الطلاب العرب علاقات و طيدة

Dostum özü ilə ərəb tələbələri arasında möhkəm dostluq yaratmışdır.

كان يتحدث بينه و بين جنبيه

O öz-özünə danıçırdı.

f)                 Iki dəfə təkrar olunan və ya II dəfə آخر (اخرى) sözü ilə əvəz olunan və zaman bildirən sözlərlə işlənərək, “tez-tez, yaxud”... dan (dən) bir...” məna ifadə edir. Məs:

Tez-tez- بين فينة و فينة، بين فينة و آخر، بين لحظة و اخرى

Bir gündən bir-بين يوم و آخر

Bir saatdan bir-بين ساعة و أخرى

q) bir neçə idiomatik birləşmə əmələ gətirir. Məs:

Nə o yanlıq, nə də bu yanlıq, babat- بين - بين

Qarşısında- بين يديه

Arasında- بين ظهرا بين

Mane olmaq- حال بين... و بين

III لدى

a)              Bir şeyin həcmcə özündən böyükolanbaşqa bir şeyin içərisində yerləşdiyini bildirir. Məs:

كانت المكتبة الشرقية تقع لدى جامعة باكو الحكومية

Şərq kitabxanası Bakı Dövlət universiteti nəzdində yerləşir.

b)             Bir idarə və ya təşkilatın digər böyük idarə və ya təşkilata tabe olunduğunu bildirir. Məs:

يشتغل هذا الرجل فى لجنة الدولة للشؤون الخارجية لدى مجلس وزراء موسكو

Bu kişi Moskva Nazirlər Soveti nəznindəki xarici işlər üzrə dövlət komitəsində çalışır.

c)              Bir əşyanın digər bir əşyanın yanında və ya yaxınlığında olduğunu bildirir. Buradakı yaxınlıq عند ön qoşmasının ifadə etdiyindən məkan və ya zamanca daha yaxındır. Məs:

كانت لدى الافران قطع كثيرة من النحاس

Sobaların yanında çoxlu mis parçaları var idi.

ç)  Bu ön qoşması da ismi cümlələrdə ayrılıqda və ya bitişən əvəzliklərlə işləndikdə nəyə isə malik olmağı bildirir və Azərbaycan dilinə “vardır” kimi tərcümə olunur. Lakin bu malikiyyət həm bir şeyə bilavasitə yanında malik olmağı, həm də ümumiyyətlə malik olmağı bildirir. Mənanı konkretləşdirmək üçün yer zərfindən istifadə edilir. Məs:

لدى المتوافدين الى الاجتماع حقائب صغيرة

Yığıncağa gələnlərin kiçik çamadqanları vardır.

لدى هذا الشاب فى البيت راديو يعمل بالبطارية

Bu gənc oğlanın evdə batareya ilə işləyən radiyosu vardır.

d)               Vaxt bildirdikdə “yaxın” və “zaman” sözlərinin, yaxud –dıqda, -dikdə şəkilçiləri vasitəsilə tərcümə olunur. Məs:

خرجت من البيت لدى بزوغ الشمس

Gün doğana yaxın evdən çıxdim.

كان عمره لدى تخرجه من الجامعة لا يريد عن ٢٢  سنة

Universiteti bitirən zaman onun yaşı 22-dən artıq deyildi.

IVدون

a)              Hər hansı şeyin digərindən alçaqda və ya aşağıda olduğunu bildirir.

كانت البئر الارتوازية دون بناية المصحة

Artezyan quyusu sanatoriya binasının aşağısında idi.

b)             Nəyinsə başqa bir şeydən az olduğunu və ya ümumiyyətlə az olduğunu göstərir. Məs:

عدد هذه الملاعق دون غيرها

Bu qaşıqların sayı o birilərindən azdır.

لما انتقل الى المدينة كان دون الرابعة من العمر

Şəhərə köçəndə onun 4 yaşı olmazdı. (yaşı dörddən az idi.)

c)              Bir şeyin digərindən pis olduğunu bildirir. Məs:

هذه التفاحات دون التى صادفناها قبلها

Bu almalar ondan əvvəl rast gəldiyimizdən pisdir.

ç)  Bəzən “qarşısında”  mənasını ifadə edir. Məs:

كان دون السجناء سياج من الاسلاك الشائكة

Məhbusların qarşısında tikanlı məftillərdən ibarət bir çəpər vardır.

d)             Bu ön qoşma bəzən də غير “sözünü” əvəz edir, yəni “başqa” və ya “digər” mənalarını verir.

كان يتوفر فى غرفة جميع الاثاثات دون خزانة الكتب

Onun otağında kitab şkafından başqa bütün avadanlıq var idi.

حضر الاجتماع اكرم و سعيد و دونهما من اعضاء النقابة

Toplantıya Əkrəm, Səid və həmkarlar təşkilatının digər üzvləri gəlmişdir.

e)              من və ya بـ ön qoşmaları ilə işləndikdə -sız,-siz, -suz, -süz şəkilçiləri mənasında çıxış edir. Məs:

لا نفع للقراءة بدون الفهم

Başa düşmədən oxumağın heç bir xeyri yoxdur.

ذهبوا الى مسرح الدرام من دونه

Dram teatrına onsuz getdilər.

Əsil ön qoşmalardan yalnız من və الى düzəltmə ön qoşmaları ilə işlənə bilir. Bu ön qoşmaları isimlə birləşmə təşkil edən düzəltmə ön qoşmalarından əvvəl işləndikdə düzəltmə ön qoşmaları yiyəlik halda işlənir ki, deyildiyi kimi, bu da onların isimlik xüsusiyyətlərindən irəli gəlir. Onlar isimlə izafət birləşməsi əmələ gətirərək müəyyənləşir və hala görə dəyişir. Düzəltmə ön qoşmaları ayrılıqda bu ön qoşmalarından sonra işlədildikdə isə daima “i”-lə bitir və həmişə zərf kimi çıxış edir. Məs: من تحت-altında, من فوق-üstündə, من قبل- əvvəllər, من بعد-sonralar və s.

Bu birləşmələr başqa bir sözün köməyi olmadan (müəyyən dərəcədə) konkret məna ifadə edirlər. “Altdan, üstdən, sonralar, əvvəllər” və s. sözlərin digər bir sözə ehtiyacı olmadığı halda, “altdan, üstdən, arxasında, qarşısında” və s. sözlərdəki nisbət şəkilçiləri, onların başqa bir sözlə birləşmələrini zəruri edir, başqa sözlə onlar natamam məna ifadə etdikləri üçün mənanın konkretləşməsi və ya tamamlan­ma­sından ötrü başqa bir sözlə ehtiyac hiss edirlir ki, həmin söz “nəyin?” sualına cavab olmalıdır. Onların ayrılıqda konkret (tam) məna ifadə edə bilməmələri ön qoşma xüsusiyyətlərinə uyğundur.

Düzəltmə ön qoşmalarından امام, وراء, خلف, فوق və وسط məzkur əsil ön qoşmalarla işlədildikdə çox vaxt artikl qəbul edirlər və təbii ki, yiyəlik halda olurlar. Məs: من الامام-irəlidən, qarşıdan, (من الخلف) من الوراء-arxadan, الى الامام-irəli (yə), (الى الخلف) الى الوراء-geriyə,dala, من الفوق-yuxarıdan, الى الفوق-yuxarıya, من الوسط-ortadan, الى الوسط-ortaya və s.

Əsil ön qoşmalardan yalnız من və على bir-biri ilə işlənə bilir. Burada da من  ön qoşması əvvəl işlənir və “üstündən” mənasını ifadə edir. Məs:

مدوا من على البناية خطوطا كهربائية

Binaların üstündən elektrik xətti çəkdilər.

Bu mənada من ön qoşması فوق ilə daha çox işlənir. Məs:

تفضت الغبار من فوق الستارة

Pərdənin üstündən tozu çırpdım.

Ön qoşması ilə işlənən hər hansı cümlə üzvünə sual verdikdə həmin ön qoşması müvafiq sual sözü və ya əvəzliyi ilə birlikdə cümlənin əvvəlinə keçirilir. Məs:

سافر جماعة من طلابنا الى الجمهورية العراقية

Bir dəstə tələbəmiz İraq respublikasına səfər etmişdir.

الى اين سافر جماعة من طلابنا؟

Bir dəstə tələbəmiz haraya səfər etmişdir?

ان شعوب العالم تكن عطفا عميقا تجاه السلم

Dünya xalqları sülhə dərin hüsn-rəğbət bəsləyir.

تجاه ماذا تكن شعوب العالم عطفا عميقا؟

Dünya xalqları nəyə dərin hüsn-rəğbət bəsləyir?

 

İstifadə olunan ədəbiyyat

1)                            Azərbaycan dilinin qrammatikası, Bakı 1960.

2)                            Azəri Ə.İ. fars dili, 1952.

3)                            Əlizadə H., Hatəmi H. Fars dili, Bakı, 1961.

4)                            Məmmədov Ə.C. Ərəb dili, Bakı, 1958, Ərəb dili, Bakı, 1962, Ərəb dili, Bakı, 1988, Ərəb dili, Bakı, 2014.

5)                            Müasir Azərbaycan dili (sintaksis), Bakı, 1959.

6)                            Hüseynzadə M. Müasir Azərbaycan dili, Bakı, 1963.

7)                            Баранов Х.К. Арабско-русский словарь, Москва,1962

8)                            Бархударов А.С., Штелинг Д.А. Грамматика английского языка, Москва, 1960

9)                            Банк Н.А., Каткий Г.А., Лукянова Н.А. Учебник английского языка, част I, Внешторг.-издать, 1964

10)                       Борисов В.М. Арабско-русский словарь, Москва,1967

11)                       Галкина-Федорук Е.М., Горшкова К.В., Шанский Н.М. Современный русский язык (лексикология, фонетика, морфология) Москва, 1967

12)                       Грамматика русского языка, том I, II Москва, 1960

13)                       Гранде Б.М. Курс арабской грамматики в сравнительно-историческом освещении, Москва, 1963

14)                       Гвоздев А.Н. Современный русский литературный язык, часть I, II Москва, 1958

15)                       Каралова К.Н Грамматика английского языка, Москва, 1964

16)                       Ковалев А.А., Шарбатов Т.Ш. Учебник арабского языка, Москва, 1960

17)                       Миллер Б.В. Персидско-русский словарь, Москва, 1953

18)                       Овчинников И.К., Мамедзаде А.К. Учебник персидского языка, часть I, Изд. Московского Университета, 1966

19)                       Сегаль А.С. Начальный курс арабского языка, Москва, 1962

20)                       Семитские языки, Выпуск 2 (ч. 2) Москва, 1965

21)                       Халидов Б.З. Учебник арабского языка, Ташкент, 1965

22)                       Хащов А.О. Грамматика арабского языка, С.Петербург, 1910

23)                       Шарбатов Г.Ш. Современгый арабский язык, Москва, 1961

24)                       Юшманов Н.В. Грамматика литературного арабского языка. Ленинград, 1928; Краткая грамматика арабского языка. Изд. Ленинградского Университета, 1961

25)                       عباس حسن، النحو الوافى، الجزء الثانى، دار المعارف القاهرة ١٩٦٦

26)                       الشيخ مصطفى الغلايينى، جامع الدروس العربية، الجزان الاول و الثالث، بيروت ١٩٦٣

Key words: arabic language, initial forms and meanings, adverbial prepositions

 

RESUME

There is a certain group of nouns in Arabic language that is often used in accusative case as adverbs, and therefore has been used as prepositions and has turned into particles.

Some of these have even lost their initial forms and meaning as nouns. Unlike real prepositions, these are referred to as composite or adverbial (or adverb-like) prepositions. Such adverbial prepositions can be used with prepositions من or الى as well. In such cases, these prepositions are used in genitive case and acquire a kasra. 

 

РЕЗЮМЕ

В арабском языке существует группа существительных, которые часто используются в винительном падеже в качестве наречий и по той же причине признаны предлогами и трансформированы в частицы.

 Некоторые из этих слов даже потеряли свою первоначальную форму и значения как существительные. В отличие от настоящих предлогов, их принято называть производными или адвербиальными предлогами. Адвербиальные предлоги также могут быть употреблены вместе с предлогами منи الى. В таких случаях эти предлоги используются в родительном падеже и приобретают касру.     

Слова ключи: арабский язык,  группа существительных, первоначальная форма, адвербиальные предлоги

 

Rəyçi: N.Əfəndiyeva

 


Qurbanova T.İ., Ələsgərova Z.İ.

FELİ  BİRLƏŞMƏLƏRİN DİL SİSTEMİNDƏ YERİ

                Azərbaycan dilinin və ingilis dilinin qrammatikasında  söz birləşmələri və onların arasındakı sintaktik əlaqə vasitələri daim  diqqət mərkəzindədir. Söz birləşməsi özünəməxsus xüsusiyyətlərə malikdir. Söz birləşməsi bir tərəfdən sözlə, digər tərəfdən cümlə ilə bağlıdır. Söz birləşmələri iki və daha artıq sözün məna və qrammatik cəhətdən birləşməsidir. Bu sözlərin  birləşməsi təsadüfən deyil, məna və qrammatik cəhətdən birləşməsidir. Söz birləşmələri sözlərin təsadüfi yığımı deyil. Bu irəli sürülən fikrin, haqqında söhbət gedən anlayışın tələbindən asılı olaraq istifadə edilən sözlərin birləşməsidir. Söz birləşmələri bir sıra xüsusiyyətlərinə görə müəyyən növlərə bölünə bilər: əsas tərəfin ifadə vasitələrinə görə-ismi, feili, zərf birləşmələri.

                Söz birləşmələri içərisində feili birləşmələrin xüsusi rolu vardır. Digər söz birləşmələri, ismi və zərf birləşmələri ilə ümumi xüsusiyyətlərə malik olan feili birləşmələrin həmin birləşmələrdən fərqli cəhətləri var.

                Feli birləşmələrdə iki və daha artıq söz, əsas tərəf feli olmaqla məna və qrammatik cəhətdən birləşir. Əgər onlardan hansısa biri olmursa, yəni ya məna, ya da qrammatik əlaqələnmə yoxdursa, həmin birləşməyə feli birləşmə deyə bilmərik. Əsas hissəsi- tabeedici sözü feillərdən ibarət olan birləşmələr feili  birləşmə adlanır.

                Söz birləşmələrinin bu və ya başqa şəkildə qruplaşdırılaraq öyrənilməsi tədqiqatın ümumi istiqamətindən, məqsədindən, tədqiqatçının üslubundan çox asılıdır. Bununla yanaşı, burada söz birləşmələrinin təbiətinə və tələbinə də fikir vermək lazımdır. Söz birləşmələrini qruplaşdırarkən ən əhəmiyyətli ən mühüm əlamətlər nəzərə alınmalıdır. Söz birləşmələrinin əsas sözün nəzərə alıb onları ismi birləşmələr və feli birləşmələr olaraq iki yerə ayıra bilərik.

  1. 1.             İsmibirləşmələrəmisalolaraq:

 – day after day = gündə gün

 – a cut above someone or something = biri digərindən orta hesabla yaxşı

  1. 2.             Sifətbirləşmələrinəmisalolaraq:

– as cool as cucumber = əs