MÜNDƏRİCAT-CONTENTS-ОГЛАВЛЕНИЕ

DİLÇİLİK – ЯЗЫКОЗНАНИЕ...................................................................................5-155

Л. ГУЛИЕВА. К теории словообразования проприальных единиц...

Э. ГЕЙДАРОВА.Древние пласты лексики русского островного говора Азербайджана...

F. ALLAHVERDİYEVA. Müasir ingilis dilində sadə cümlənin struktur xüsusiyyətləri...

G. İBİŞOVA. Səbəb anlayışının fəlsəfi  mahiyyəti...............

Ş. MAHMUDOVA. Şəxs deyksisinin ifadə olunmasinda birinci şəxsin  şəxs əvəzliyinin rolu.

J. MƏMMƏDOVA . Kompüter lüğətçiliyi anlayışı.................

İ. QƏNİYEVA. Azərbaycan və ingilis folklorunda işlədilən toponimlərin   üslubi-kommunikativ xüsusiyyətləri.

А. ГУСЕЙНОВА.   Семантические отношения между словами-названиями одежды в азербайджанском языке.

R. RƏCƏBOVA. Çoxmənalılığın çalarları..

T. MUSTAFA.Çağdaş türkcələrdə xüsusiləşmiş sintaqmların struktur və semantikası..

L. XANBUTAYEVA. Dilçilikdə performativlik anlayışı.............

М. АЛЛАХВЕРДИЕВА. Особенности функционирования терминов налоговой сферы на современном этапе.

F. MEHDİYEV. Dil tipləri............

N. HABİBULLAYEVA. Концептуализация  идеологии  в  американском медиа дискурсе..

A. MURADOVA. Tema və remada retrospektiv adlandırma........................................

G. MİRZƏYEVA. Müstəqillik illərində Azərbaycan şeirinin frazeoloji üslubi özəllikləri.....

В. ПАНАХОВА. Нестандартная лексика английского языка.......................

Ş. ŞÜKÜRZADƏ. Nəsiminin dilində omonimlər və antonimlər........................

S. AĞAYEVA. Bədii əsərdə arxaik söz və arxaikləşmiş dil materialından milli-tarixi koloritin yaradılması..

G. ALLAHVERDİYEVA. Dil nəzəriyyəsinin leksik-semantik qruplar və semantik sahə haqqında təlimi

В. ИСАЗАДЕ. Проблемы семантического анализа юридических терминов  в трудах Г.Ф.Шершенев..

M. İSMAYILOVA . Azərbaycan dilində teonim komponentli frazeoloji vahidlərin struktur və semantik xüsusiyyətləri.

A. YUNUSOV. Müasir türk dilində mübtəda problemi...........................

M. QƏHRƏMANOVA, İ.İSMAYILOVA. Phonetics as a branch of a linguistic subject.........

Л. ВЕЗИРОВА. Коммуникативно-семантический характер категории обособления..

R. ZEYNALOV. Mahmud Kaşğarinin “Divanü lüğət-it-türk” əsərində işlənən atalar sözləri və məsəllərdə tabeli mürəkkəb cümlə
Ф. БАХШИЕВА. Обыгрывание концепта  «Редька» в русском и азербайджанском языках.

Ф. МАМЕДОВА . ФЕ, обозначающие отрицательные умственные способности в английском языке.

N. ƏLİYEVA.Dulusçuluq leksikasında metaforik söz yaradıcılığı...........

M. MƏHƏRRƏMOVA. Mürəkkəb feillərin yaranmasında iştirak edən birinci komponentlər...

G. ORUCOVA. Orta əsrlər farsdilli lüğətlərdə türk mənşəli yemək adları...........

A. QOCAYEVA. Le conditionnel dans la grammaire française..............................

S. RƏCƏBOVA . Rəsmi-işgüzar üslubunun leksik-semantik xüsusiyyətləri

S. ALMƏMMƏDOVA. Dillərarası  əlaqələrin  dillərin qarşılıqlı zənginləşməsinə  təsiri

N. АТАКИШИЙЕВА. Орфографийанын принсипляри...........

И.  ЩАЪЫЙЕВА. Азярбайъан ядяби дилинин функсионал цслублары

E.ƏHMƏDOVA. Qubadlı toponimlərində «göy”, “sarı”, “qara” sözlərinin semantikası.....

M. ƏLİYEVA. Dildə məchulluq sahəsinin feilin təsirlilik və təsirsizlik kateqoriyaları ilə əlaqəsi...

B. EMİNLİ. Emosionallığın morfoloji ifadə vasitələri........................

S. QASIMOVA. İngilis və Azərbaycan dillərində əqli feillər...........

Ф. ШИРИНОВА Сравнительной анализ грамматических категорий глагола в русском и английском языке.

Д. ХАНБАБАЕВА . Oособенности существительного в газетно -публицистической лексике...

X. ABDULLAYEVA. Ərəb mənşəli leksik vahidlərin sinonim müvaziliyi....

 

ƏDƏBİYYATŞÜNASLIQ – ЛИТЕРАТУРОВЕДЕНИЕ................................................156-283

M. XUDIYEVA. XIII-XVI əsrlər Azərbaycan poeziyasının inkişaf yolu.....

A. İSMAYILOVA.  Dədə Qorqud dastanlarında qəhrəmanlıq motivləri...   

T. QƏBULOVA. Naxçıvan aşıq mühiti: mərhələlər və özünəməxsusluqlar..........

O. BABAYEVA. Sezai Karakoç şeirlərinin dini-mifoloji xüsusiyyətləri................

R. ƏHMƏDOVA. Mirzə Cəlilin felyetonlarında elmsiz din, yoxsa dinsiz elm?......

M. KAZIMLI. Sezai  Karakoçun türk ədəbiyyatındakı özünəməxsus  yeri və mövqeyi..

L. MƏMMƏDOVA. Lirik-psixoloji nəsrin klassik qaynaqları.........

T. MİRZƏZADƏ. Müasir ingilis postmodern romanının ideya-estetik qaynaqları.....

İ. ORUCƏLIYEV. Hüseyn Cavidin Şərq və türk ədəbiyyatı haqqında düşüncələri....

S. HACI. Nizami Gəncəvinin “Sirlər Xəzinəsi” dastanındakı “Dünyanın axırı haqqında” adlı onuncu məqalənin şərhi.

Н. БАБАЗАДЕ. Русское литературоведение конца XIX – начала XX вв. о персидской  литературе..

M. ƏMRAHOVA. “Gülüstani-İrəm”in yarandığı tarixi-sosial mühitin A.A.Bakixanovun elmi  dünyagörüşündə rolu..

H. NƏSİBOVA.  Fərdin tənhalıq problemi.............................

Ş. MƏHƏRRƏMOVA. XIX əsrin II yarısı XX yüzilliyin əvvəllərində uşaq ədəbiyyatına baxış......

A. MUSAYEVA . Cəlil Məmmədquluzadə hekayələrində gözlənilməzlik effektləri.................

K. NƏCƏFOVA . N.Kamalın “Cəzmi” əsəri türk ədəbiyyatında ilk tarixi roman kimi.............

B. ƏSGƏROV.  Azərbaycan postmodern romanlarında tarixi yaddaşa qayıdış.......................

Ü. PEKTAŞ. XX əsrin əvvəllərində Türk uşaq ədəbiyyatının formalaşmasında  Türkiyəli yazarların rolu........

G. BAYRAMOVA. Rəsul Rza yaradıcılığında Ezop dili ənənəsi…

R. ƏLİYEVA. Ələviyyə Babayevanın uşaq nəsrində folklorizm............

Г. МЕДЖИДОВА. Социокультурный контекст русской реалистической прозы рубежа ХХ – XXI веков.

T. HASAN OĞLU.  XX əsr kumık ədəbiyyatında yazıçı və folklor problemi............

A. FƏRƏCOVA. Milli estetikamızın mötəbər qaynağı............................................

B. İSGƏNDƏROV. “ Dədə Qorqud”dastanında  işlənmiş bəzi məcazlar haqqında........

S. İSMİZADƏ . C.M.Kutzeenin “Barbarları gözləyərkən” romanında insan və cəmiyyət probleminin qoyuluşu ..

M. ŞAHALİYEVA. XIX əsrin II yarısında Cənubi Azərbaycanda ədəbi-mədəni mühit..............

S. SƏMƏDOVA. Yunus Oğuzun tarixi romanlarında Səfəvi hökmdarlarının təsviri.................

C. PЗАЕВА. Эстетическое переплетение литературы и читателя.........................................

Ə. QAFAROV. Quran ecazının işığında.......................................................................

А.  ГАСЫМОВА.   О романах Якуба Кадри 1920-ых годов .............................

A. QULİYEVA. Ədəbi əlaqələrin yaranmasında məktubların rolu..................

Г. ГАСАНОВА. Роль Толстого в развитии национального романа-эпопеи.....

X. ABDULLAYEVA. Elmi – fantastik ədəbiyyatın dəyərləri...........................

T. İSMAYILOVA.  Klassik Rus və Azərbaycan ədəbiyyatında satirik uslübun psixoloji cəhətləri..

E. FUAD (Şükürova). Urmu  hadisələri  və  Güney  Azərbaycan  epik şeiri....................

L. HƏSƏNZADƏ. Alman klassik ədəbiyyatı Azərbaycanda...........................

A. HƏŞİMOVA . Bədii ədəbiyyatda arxetip və mifoloji  simvolikalarda ruhi-mənəvi problemlərin əksi..

N. İSMAYILZADƏ . Əhməd Yəsəvidə ilahi eşq......

L. RAMAZANOVA . Viktor Hüqo ədəbiyyatşünaslığımızda.

 

PEDAQOGİKA-ПЕДАГОГИКА………...………….........................284-321

L. ALLAHVERDİYEVA. Ailə tədbirlərinin uşaqların mənəvi  keyfiyyətlərininformalaşmasında rolu...........

S. BƏKİROVA. Qloballaşma və tərbiyənin sosial aspektləri...............

Л. AЛЕКПЕРОВА. Психолингвистические и лингводидактические  основы использования игровых приемов..

S.  KƏRİMOVA. Səriştəli müəllim – təlim -tərbiyə keyfiyyətinin yüksəldilməsinin təminatçısıdır.........

S. AYDINOVA, R. ƏLƏSKƏROVA .The XXI Century IEIC on Importance of the Cuisenaire Rods…

X. MANAFLI. Ali məktəblərin rus bölmələrində leksik normanın tədrisi ilə bağlı bəzi məsələlər.....

L.ƏSGƏRLİ. Ana dili fənn kurikulumunda qrammatik  qaydalar və onların nitq mədəniyyətinin inkişafında rolu

S. ALLAHVERDİYEVA, V. ÇIRAQOVA. Yeni qiymətləndirmə sistemi və meyarları...

K. FƏRƏCBƏYLİ. İxtisasi dil olan ali məktəblərin yuxarı kurs tələbələrinə eşidib-anlamanın inteqrasiya üsulları ..

N. İMAMVERDİYEVA. Təlim prosesində şagirdlərin təlim nailiyyətinin artırılmasında valideynlərlə məktəbin əlbir işi...

M. QULIYEVA . Dünya pedaqoji fikir tarixində müəllimlik sənətinin inkişaf perspektivləri...................

C.  ГУСЕЙНОВА Социокультурный подход в методике преподавания английского языка ......

 

İNSANŞÜNASLIQ-ЧЕЛОВЕКОВЕВЕНИЕ………………….....................322-337

H. ГУСЕЙНОВА, C.НОВРУЗОВА. Несколько слов о великомазербайджанце…..

C. АЛЛАХЯРОВА, Э, ИБРАГИМОВ. Причины возникновения дентофобии.....

E. ŞƏFİYEVA, S. ALLAHYAROVA, S. QULIYEVA.  Aşaği ətrafları amputasiya olmuş xəstələrdə depressiya..

Y. YUSİFLİ. Mormon kilsəsinin tanrı inancı və ailə anlayışı......

 

JURNALİSTİKA - ЖУРНАЛИСТИКА…………………....………………....338-358

A. PAŞAYEVA. Xarici müəlliflərin publisistikası “Azərbaycan” jurnalında...

S. MƏMMƏDOVA. Müstəqillik dövrünə qədərki lüğətlərimizin qısa icmalı........

L. MƏMMƏDOVA. Dünyanın siyasi mənzərəsinin formalaşmasında yeni medianın rolu..

N. NƏBİYEVA. Sənədli televiziya filmlərində janr differensiasiyası problemi……

K. NİFTƏLİYEVA. Qəzetin tipoloji xarakterinin formalaşmasında auditoriya faktoru..

N. CAVADZADƏ. Cəmiyyət maraqları ictimai yayımın əsas meyarı kimi................

 

MƏRUZƏLƏR - ДОКЛАДЫ.....................................................................................359-367

F. MƏMMƏDOVA. Mürəkkəb sintaklik bütövün kompozisiyası...........

G. ƏMRAHOVA. M.Şəhriyarın “Heydərbabaya salam” poemasının tədqiqinə dair..

F. İSKƏNDƏROVA.     Corc Oruell: üsyankar ruh.................

 

ДИЛЧИЛИК-ЯЗЫКОЗНАНИЕ

Гулиева Лала

К ТЕОРИИ СЛОВООБРАЗОВАНИЯ ПРОПРИАЛЬНЫХ ЕДИНИЦ

(ономасиологический аспект)

       Способы языкового обозначения внеязыковой действительности образуют определенное направление в ономасиологии. Основные работы в этом ракурсе исследования связаны в русском языкознании с именем Е.С. Кубряковой. В её работе «Номинативный аспект речевой деятельности» указывается на понимание автором теории словообразования как специальной области моделирования таких единиц со статусом слова, которые обобщают признаки обозначаемого, зафиксированного первоначально в суждении о нем. По её мнению, производное слово, формируясь, проходит путь от суждения о предмете к его названию, «вбирающему» в себя один или несколько признаков предмета. Отсюда у Е.С. Кубряковой и «новое понимание места словообразования в системе языка и в теоретической ономасиологии – как промежуточного звена между «синтаксическим» разделом ономасиологии, где изучают обозначения средствами пропозиции и пропозициональных развёрток, и разделом «лексикологическим», где изучают обозначения разными лексическими структурами. Отсюда и новое понимание словообразования в речевой деятельности как источника не только готовых номинаций, но и правил их образования по определённым моделям и схемам» [ЕC. Кубрякова, 40].

      Существует и другое направление в трактовке ономасиологичекого процесса  [И.С. Торопцев и др.]. Сторонники его главную роль в создании нового слова отводят процессу лексической объективации, т.е. процессу воплощения понятия о каком-то  объекте действительности посредством звуковой оболочки лексической единицы.  И в том, и другом направлениях в качестве отправного момента рассматривается речевая деятельность. В языковой компетентности человека, обоснованной Н. Хомским, ученые усматривают наличие и словообразовательного компонента. Исследование словообразовательного компонента языковой компетентности выявляет механизм создания новых слов.  Сам акт словообразования рассматривается как процесс, как мыслительная деятельность, определенным образом организованная.

      Словообразовательный компонент, по мнению Е.М. Поздняковой   [1987, 5] «может быть представлен в виде определенной системы словообразовательной модели, имеющей определенную структуру и включающей понятие о ряде эталонов, вероятных для данного языка, по которым корректируется процесс словопроизводства, и понятие о выборе того или иного эталона или средства». Естественной, является, также реализация словопроизводственной модели, если быть последователем терминологического противопоставления Н. Хомского, в исполнении (языковая компетентность – исполнение). Процесс создания новой номинативной единицы регламентируется не словообразовательной моделью и соотносимым с ней словообразовательным значением, а рядом существенных признаков понятия. Классы сходных понятий и наиболее характерные для них суффиксы получили название ономасиологических классов. С помощью классификационного признака ономасиологического класса идентифицируется вновь возникшее понятие с классом подобных понятий, уже вычлененных языковой и познавательной практикой, делается выбор лингвистических  единиц, материализующих данное значение в своих звуковых  оболочках.    Ономасиологические роли различных способов словообразования нетождественны: суффиксация соответствует области таксономики и категоризации обозначаемого; префиксация и словосложение – субкатегоризации по разным основаниям; транспозиция – перекатегоризации явлений.

      Ономасиологический подход к семантике слова, предполагающий изучение истоков рождения слова и его связи с денотатом, учитывает не только из чего и по какой словообразовательной модели создана лексическая номинативная единица, но и мотивацию производного слова в самом широком смысле. Общая схема акта номинации может складываться из внешнего стимула; текста, в котором создается новая лексическая единица; выбора адекватных словообразовательных средств (основ, аффиксов, моделей) . По мнению А.Н. Третьюхина  [1981, 4] «в разных сферах общения доля сознательного выбора словообразовательных средств для достижения определённого прагматического  эффекта, т.е. цели номинации, различна».

      Ономасиологическая характеристика новой лексической единицы складывается из анализа того, чем представлен  в ней ономасиологический базис и ономасиологический признак. Так, базис может быть выражен отдельным словом или словосочетанием; суффиксом   в сочетании с флексией (материально выраженной или нулевой); суффиксом; префиксом;  префиксом в сочетании с суффиксом и т.д. Ономасиологический признак нулевым быть не может, чаще всего он выражается основой/основами, суффиксом, префиксом. С ономасиологической точки зрения, возникновение новой лексической единицы должно быть описано не только с  помощью понятий базиса и признака, но и с помощью понятия ономасиологического предиката или ономасиологической связки, которая характеризует тип отношений между базисом и признаком и конкретизирует этот тип.  При ономасиологическом подходе к простым и сложным лексическим единицам можно сказать, что в плане порождения однословные номинативные знаки создаются по словопроизводственным моделям, многословные – по синтаксическим моделям.  

    Ономасиологи  различают мотивировку всем содержанием и мотивировку признаком. Если понятие синтаксически объективировано развернутым словосочетанием, прибегают к мотивировке признаком, если одним словом – мотивировка идет через содержание.     Тип мотивировочных признаков у географических имен заложен в  лексико-семантических группах, построенных на основе вычлененных из топонимов лексем. По отношению к географической реалии существенность того или иного мотивировочного признака – категория относительная.  Взятые вместе, мотивировочные признаки составляют уже принципы мотивации, в которые заложена этническая психология, «особенности которой формируются под воздействием экономических, социально-политических, правовых, историко-культурных и географических факторов» [А.С.Петрова,1987, 12]  Но что самое существенное – тип мотивировки непосредственно влияет на выбор  способа словопроизводства. Это, с одной стороны, а с другой, - «процессы словообразования, как правило, мотивируются синтаксическими функциями…Только на основе различения синтаксического и деривационного аспектов становятся понятными отношения между членами предложения и частями речи» [Е. Курилович, 1969, 3-11].

      Очень часто синхроническое описание номинативных процессов не дает картины развития, эволюции номинативных механизмов, не позволяет проследить за влиянием функционирования на формальные характеристики и семантические особенности номинативных единиц. Подобную задачу может решить лишь диахроническая ономасиология. Если синхронное  изучение ономасиологических процессов помогает « связать мир действительности с миром языка, установить корреляцию между предметом и выработанным для его названия языковым отрезком, соединить точку пространства экстралингвистического с точкой пространства языкового» [Е.С. Кубрякова, 1978, 4], то диахроническое наблюдение даёт возможность установления связи экстралингвистического и лингвистического в процессах наименования. Изменение и развитие номинативных средств языка прежде всего связано со спецификой познавательной и практической деятельности человека. Номинативные процессы в диахроническом ракурсе – это как расширение и обновление понятийной сферы отнесённости наименований, так и изменения способов номинации. Механизмы номинации развиваются, имеют в каждый период истории языка свою специфику: «Специфика средств выражения обусловлена как системой самого языка, прежде всего спецификой стратегии номинации, так и различием материального опыта народов, носителей сопоставляемых языков, уровнем их культурно-исторического развития, естественно - географических условий жизни, спецификой мироощущения» [Л.И. Мишуровская, 1987, 8]. К сожалению, диахронический аспект для тюркской, отчасти славянской, топонимии остается закрытым.

      Последнее, на что хотелось бы обратить внимание – это существование на синхронном срезе нарождающихся и отмирающих номинативных единиц, проявлением чего является их варьирование. В системе проприальной лексики это приводит к возникновению официальных и бытовых вариантов имен, литературного и диалектного языка, стилистических вариантов, транскрипционных, хронологических и т.п. Это немаловажный фактор, если учесть его выходы, подчеркнутые В.Н. Ярцевой: «Что такое вариант и варианты? Необходимо ли при этом всегда иметь инвариант или можно обойтись без обязательного выделения инварианта? Одинаково ли понятие варианта  для различных уровней системы языка? До каких пределов могут варьироваться элементы структуры языка и когда наступает тот рубеж, пройдя который возникают разные элементы на базе расхождения вариантов? Последнее можно в равной мере отнести и к расхождению семантических вариантов многозначного слова, и к вариантам грамматической формы, и к развитию вариантов языковой системы в целом, и, наконец, к появлению разных языков на основе некогда единого языка  [В.Н. Ярцева, 1983, 17].

      Основные понятия словообразования в ономасиологии. В современной лингвистике для изучения производных слов не всегда проводится последовательное различение словообразования и деривации. К области словообразования относятся  только те процессы, в результате которых возникают новые слова, структурно и семантически мотивированные. При сопоставлении их с мотивирующими основами устанавливаются их словообразовательные значения. К области семантической деривации, или просто деривации, относятся процессы, в результате которых образуются семантически мотивированные варианты одного слова, т.е. возникает полисемия слова. Новые значения слова могут формироваться как механизм регулярной  многозначности, так и через индивидуальные изменения  его значений. Многозначность – это не просто исторически сложившийся в данной лексеме выбор значений, это набор, объединенный   актуальными деривационными связями значений. Следовательно, деривационное значение устанавливается при сопоставлении нового значения слова с семантикой исходного значения. В зависимости от характера полученного значения производные  слова делятся на неидиоматичные и идиоматичные. К первым оттносят производные, семантика которых представляет собой «сумму» значений мотивирующей основы и словообразовательного  значения.  Ко вторым – производные, значения которых включают дополнительные компоненты – «приращенные значения», не получающие выражения в формальной структуре производного. При этом дополнительные компоненты могут содержаться как  в мотивирующей, так и немотивирующей части производного»  [И.К. Архипов, 1984, 10].

      Под словообразовательным типом в науке понимается совокупность словообразовательных пар, выражающих  одно и то же словообразовательное значение  (слово, структурно и семантически обусловленное другим словом, выступает как мотивированное, а исходное – как мотивирующее. Общее значение, которое выявляется при сопоставлении значений всех мотивированных слов определенного типа и значений мотивирующих их слов, называется словообразовательным.  Для него характерна регулярность, т.е. повторяемость в группе словообразовательно соотнесенных слов) с помощью  одного и того же форманта. Важнейшим свойством словообразовательного типа является его воспроизводимость и повторяемость как в плане содержания, так и в плане выражения. Словообразовательные типы в односложных номинативных единицах – это аффиксальные общности. Корневые общности среди этих же лексем – это слообразовательные гнёзда. Полное семантическое  описание гнезда невозможно без изучения семантики таких составляющих  гнезда как словообразовательная парадигма и словообразовательная цепочка.

      Понятие словообразовательной парадигмы важно как для теории синхронного словообразования, так и для сопоставительного и контрастивного изучения родственных и неродственных языков. Сравнение словообразовательных перадигм разных частей речи и разных ступеней словопроизводства дает сходства и различия в словопорождающих способностях разных классов лексических единиц и показывает большое      различие здесь имён и глаголов.  

      Словообразовательная цепочка идентифицируется в науке со словообразовательной синтагмой. Она имеет свои чётко очерченные  границы и обладает определёнными закономерностями: а) последовательное возрастание усложнения в форме производных  от начала к концу цепочки не всегда соответствует  такому же возрастанию смыслов, б) в словообразовательной цепочке наблюдаются смысловые корреляции между звеньями, которые не обнаруживаются в словообразовательной паре, в) в словообразовательной цепочке происходит регулярное чередование идиоматичных и неидиоматичных производных, г) по мере усложнения словообразовательной модели слова сокращается количество его лексических значений. Например, конечные звенья словообразовательной цепочки, начатой словом с восемью-десятью значениями, бывают часто однозначными, или же имеют не более двух значений. Слово на четвёртой или пятой ступени деривации имеет, как правило, не более трёх значений. С формальной точки зрения, словообразовательная цепочка может быть охарактеризована по признаку  «количество компонентов (бинарные и полинарные цепочки); по признаку «лексико-грамматическая отнесённость исходного слова и конечного звена» (линейные и кольцевые цепочки);  по признаку «последовательное или чересступенчатое присоединение аффиксов» (полные и неполные); по признаку «одна мотивация у конечного/неконечного звена или более» (включающие мономотивированные и полимотивированные образования).

      Деривационная активность сосредотачивается, как правило, в кругу немногих словообразовательных типов.  Сочетание компонентов в сложных номинативных единицах обусловлено  определёнными закономерностями семантического, морфологического и фономорфологического порядка.

      Немаловажный вопрос дефиниции системности в словообразовании наиболее развернуто представлен у Э.М. Медниковой [ 1083, 33, 36]: «Под системой словообразования понимается сложный многомерный объект, в котором определённым образом взаимодействуют и функционируют совокупность словообразовательных средств – система аффиксов данного языка; совокупность свойственных данному языку способов словообразования – система словообразовательных моделей; совокупность единиц, полученных в результате словообразования, - система сложных и производных слов. Одной из наиболее характерных и чётко прослеживаемых черт системности  в  словообразовании является исторически изменчивая продуктивность его средств и способов. В разные временные отрезки развития языка на передний план по степени продуктивности выходят разные средства и способы словообразования». При этом «избыточность средств языковой системы и наличие ограниченных связей отдельных её элементов обеспечивает возможность их перегруппировки в случае выпадения отдельных элементов языковой системы, без нанесения какого-либо ущерба системе в целом. Всё это придаёт языковой системе  необычайную гибкость и маневренность,  чего лишены все созданные человеком искусственные системы» [Б.А. Серебренников, 1983, 13 ].

      Словообразование онимов тесным образом связано с содержанием проприальных единиц (семантический аспект), с номинативными моделями и категориальными разрядами слов и т.д. Попытка  исследования  способов проприальной  номинации на материале  тюркских и русских  географических имен (сопоставительный и контрастивный анализы), выявление  действующих в языке номинативных моделей и т.д. предпринята нами  на базе топонимической системы Азербайджана [Л.Г.Гулиева, 1991].

   Литература

1. Архипов И.К. Семантика производного слова  английского языка.- М.. Просвещение, 1984.

2. Бурлак С. Происхождение языка: факты, исследования, гипотезы. –М., Астрель, CORPUS, 2011.

3. Измайлов А.З. Структурно-семантический аспект формирования номинативных конструкций -// Весник МГОУ, серия: Лингвистика, 2014\ № 6, С.21-25.

4. Кубрякова Е.С., Номинативный аспект речевой деятельности, М., изд-во ЛКИ, 2008.

5. Кубрякова Е.С. Роль словообразования в формировании языковой картины мира // Роль человеческого фактора в языке. Язык и картина мира. М., Наука, 1988, с. 141-172.

6. Кубрякова Е.С. Части речи в ономасиологическом освещении.- М., Наука, 1978.

7. Курилович Е. Флексии прилагательного в балтийском и славянском //Вопросы языкознания,1969, № 3.

8.. Медникова Э.М. Соотношение нормы и системы в словообразовании // Вестник МГУ, М.., серия  9,  Филология. -1983, №5.

9. Мишуровская Л.И., Семантические поля без эквивалентной лексики английского языка и её формирование. АКД, Минск, 1987.

10. Подольская Н.В. Ономастическое словообразование. АДД, М., 1990.

11. Позднякова Е.М. Функционирование словопроизводственной модели. АКД, Воронеж, 1987.

12. Серебренников Б.А. О материалистическом подходе к явлениям языка. М., Наука, 1983..

13.Третьюхин А.И., Прагматический компонент в структуре номинативного акта. // Проблемы лексической номинации в английском языке. Сб.научных трудов МГПИИЯ им. М.Тореза, М.. 1981, вып.174

14. Ярцева В.Н. Проблема вариативности и взаимоотношение уровней грамматической системы языка // Вопросы языкознания, 1983, №5.

1 5. Ярцева В.Н. К определению понятия «языковой тип» // Лингвистическая типология, М., 1985, с. 6-12.

16. Гулиева Л.Г. Типологическое исследование топонимиконов разно системных языков (на материале топонимии Азербайджана), АДД. М., 1991.

XÜLASƏ

Məgalə onomastikanın nəzəri problemlərinə həsr olunub: proprial nominasiyanın nəzəri əsasları, onomastikada sözdüzəltmə üsulları, sözdüzəltmənin onomastik aspekti və s. Görkəmli onomatologların bu problemə münasibəti, proprial sözdüzəltmənin   semantik proseslərlə əlagəsi, appelyativlərlə (sözün yaranması mənbəyi), denotatnan bağlanması və s. göstərilmişdi

Рецезент: проф.Магеррамова Севиндж


Гейдарова Э.А.

ДРЕВНИЕ ПЛАСТЫ ЛЕКСИКИ РУССКОГО ОСТРОВНОГО ГОВОРА АЗЕРБАЙДЖАНА

(старославянские формы)

«В словарном составе русских говоров, как и в любом естественном языке, существуют древние и новые слова. Древнейшие пласты лексики восходят к общеславянскому единству, нередко имеют соответствия в других индоевропейских языках. Таковы многие термины родства и древнейших социальных управлений (мать, отец, род, племя), названия животных и растений (волк, зверь, дуб, дерево), явлений природы (осень, буря, вода), частей тела (рука, бедро), термины старых форм земледелия и скотоводства (овёс, горох, свинья), многие названия поселений, построек, орудий труда, бытовых предметов, отвлечённых понятий, действий и качеств.»

«На протяжении веков словарный состав русского языка и его говоров постоянно пополнялся новыми лексическими единицами, прежде всего за счет производных слов разных моделей». Помимо этого, «важным источником пополнения словарного состава русского языка и причиной многих диалектных различий являются заимствования из других языков». Данные процессы стали происходить с самых ранних периодов формирования великорусской народности. Исходя из этого, можно выделить древние слои лексики русского островного говора Азербайджана:

1) старославянские формы;

2) древнерусские элементы;

3) старорусские формы.

Обратимся сначала к словам, заимствованным из старославянского языка.

Как известно, старославянский язык – это язык древнейших сла­вян­ских пе­реводов греческих богослужебных книг, которые были сделаны Кириллом и Мефодием в середине IX века. Именно этот сла­вянский язык впервые был закреплен в письменности. Несмотря на то, что в его основе лежит южнославянский диалект, он никогда не исполь­зовался в качестве средства живого, повседневного общения. Изначаль­но старославянский язык задумывался как книжный, литературный, пись­мен­ный, созданный для нужд христианского культа. Именно в этой функции он и распространился среди славянских народов.

На Руси старославянский язык получил распространение в процессе переписки церковно-канонических книг, предназначенных для богослужения, т.к. писцы стремились следовать ему как образцовому книжному языку. При этом они не только следовали внешней форме, но брали из старославянского языка необходимую лексику, фразеологию, синтаксические обороты, риторические фигуры. Под влиянием данного языка формируются правила в области орфографии и грамматической системы.

В результате воздействия живой речи, в частности, древнерусской, старославянский язык видоизменялся, рядом со старыми написаниями появлялись новые, отражающие местные языковые особенности. С течением времени в раз­ных регионах старославянский язык стал выступать в мест­ной редакции. Данная разновидность литературного языка называется уже церковнославянским языком. Таким образом, историческим продолжением старославянского языка на Руси был церковнославянскийязык, который на протяжении нескольких веков использовался в качестве литературного языка.

Официальное принятие Киевской Русью христианства в 988 г. повлекло за собой признание кириллицы как единственной, одобренной светской и церковной властью, азбуки. Поэтому русские люди учились читать и писать по книгам, написанным на церковнославянском языке. На этом же язы­ке, с прибавлением некоторых древнерусских элементов, они стали писать церковно-литературные произведения. В дальнейшем церковнославянские элементы проникают в художественную литературу, в публицистику и даже в государственные акты. До XVII в. церковнославянский язык употреблялся в России в качестве одной из разновидностей литературного языка. Широко употребляясь в XVII-XVIII вв., он сыг­рал большую роль в формировании русского национального языка. Когда литературный язык в основном стал строиться на основе живой речи, старославянские элементы стали использоваться в качестве стилистического средства в поэзии и публицисти­ке.

Старославянский язык отражается не только в па­мятниках письменности, но и в современном русском литературном языке. Многие термины, названия отвлеченных понятий являются старославянскими по происхождению. Можно выделить ряд фонетических и мор­фологичес­ких особенностей, являющихся наследием старославянского языка. «Так, к фонетическим признакам старославянизмов относятся:

1) неполногласие, т.е. сочетания -ра-, -ла-, -ре-, -ле- между согласными в корнях и приставках, которым со­ответствуют русские полногласные сочетания -оро-, -оло-, -ере-, -ело- /после исконно мягких согласных/: град, глава, древесный, млеко, шлем, но город, голова, дерево, молоко, ошеломить;

2) начальные ра-, ла-, которым со­ответствуют русские ро-, ло-: равный, растение, ладья, но ровный, рост, лодка;

3) сочетание жд, которому соответствует русский ж: между, одежда, гражданин, но межа, одежа, горожанин;

4) щ, которому в русском языке соответствует ч: освещение, мощь, возвращение, но свеча, мочь, поворачивать.

5) начальный е, которому соответствует русский о: единственный, единый, но одинокий, один;

6) начальный а, которому соответствует русский я: агнец, но ягненок;

7) начальный ю, которому соответствует русский у: юг, юноша (ср. др-русск. угъ, уноша), но утро, ужин».

                К морфологическим признакам старославянизмов относятся:

1) приставки пре-, пред-, чрез- с неполногласными сочетаниями, которым в русском со­ответствуют приставки с полноглас­ными сочетаниями: предать, преступный, но передать, переступить;

2) приставка воз-/вос-, которой соответствует русская вз-/вс-: восход, воспоминание, возвращение, но всходы, вспомнить, взрастить;

3)приставка из-/ис-, которой семантически (не этимологически) соответствует русская приставка вы-: избрать, исход, но выбрать, выход;

4) приставка низ-/нис-: низвергнуть, ниспадать;

5) суффикс -знь: казнь, жизнь;

6) суффикс -стви(е): странствие, бедствие;

7) суффикс -ств(о): множество, богатство, братство;

8) суффикс -ни(е): веление, издание, собрание;

9) суффикс -ость: алчность, тягость, сущность;

10) суффикс -тель: хранитель, учитель, предатель;

11) суффиксы превосходной степени прилагательных -айш-/-ейш-: высочайший, огромнейший;

12) суффиксы действительных причастий настоящего вре­мени -ущ-/-ющ-, -ащ-/-ящ-, которым соответствуют исконно русские суффиксы прилагательных -уч-/-юч-, -ач-/-яч-: идущий, дающий, дышащий, летящий, но кипучий, колючий, лежачий, горячий».

Из церковнославянского языка в русский вошло так много слов, и употреблялись они настолько часто, что некоторые из них, утратив свой книжный оттенок, проникли в разговорный язык. Следовательно, старославянский язык отражается не только в памятниках письменности, в современном русском литературном языке, но и в диалектах. Лексика русского островного говора Азербайджана является тому примером.

Русский островной говор Азербайджана – это диалект­ный язык русских переселенцев, которые появились в Азер­байджане в первой трети XIX века. Он сформировался из разных диалектов русского языка и в иноязычном окруже­нии приобрел ряд общих черт, позволяющих представить его как одну из групп южновеликорусского наречия. Ост­ровным он называется потому, что не образует сплошного, компактного ареала и разбросан островками на территории Азербайджана.

Ф.П.Филин во введении в «Словарь русских народных говоров» пишет: «Для словаря имеют интерес и те русские говоры, которые находятся в иноязычном окружении, т.к. в таких говорах могут сохраняться особенности, утраченные или слабо отраженные в основном русском диалектном массиве». Исходя из этого, определенный интерес представляют и данные русского островного говора Азербайджана. Несмотря на то, что изучение его начинается с 50-х годов XX века, весь собранный диалектный материал был систематизирован и представлен читателям в виде словаря только в 2005 году. Тем самым представилась возможность исследовать, в частности с исторической точки зрения, это нивелирующееся уникальное языковое явление.

В результате проведенного исследования в русском островном говоре были выявлены следующие старославянские формы:

фонетические:

благо – добро, благой – добрый, блажной – глупый, младёжь – молодёжь, младость – молодость, слада – 1) сладость; 2) отрада; сладимый – сладкий; сладкий – вкусный; хладно – 1) медленно, пассивно; 2) равнодушно, безразлично; хладный – холодный;

враг – 1) противник, недруг; 2) черт, дьявол; вражина – враг, врата – калитка, градьба – изгородь, забор, плетень; гражба – ограждение, забор; заградьба – изгородь, забор, плетень; израсти – вырасти, обратно (ср. оборот) – вчера, ограда – изгородь на кладбище, остраматить и острамотить – осрамить, страм – срам; сравняться – исполниться;

вредный – 1) злой, 2) крепкий, 3) неприятный, противный; времянка – отдельная от дома комната

одежда – стеганая ватная куртка, в основном мужская; рожденец – уроженец;

юноша – мальчик от трех до семи лет;

морфологические:

чрезвычайно – хорошо, отлично;

возлюбить – полюбить, возрастать – расти;

израсти – вырасти;

научительзачинщик, вдохновитель, вожак; скупательпокупатель;

жизня – жизнь;

свахинясваха (после изменения [кы], [гы], [хы] в [к'и], [г'и], [х'и] в русском языке заднеязычные согласные употребляются с и в пределах одного слова, что привело в свою очередь к преобразованию суффикса -ыня → -иня), снохинясноха;

стараниепопытка, стремление, усилие;

качествонедостаток, крестьянствосельское хозяйство, лехарстволекарство, мальстводетство, обчествообщество, покорствопокорность, сродствородня, хлебосействохлебопашество, царствоцарствующие;

башковитостьразум, договорность – в выражении: делать договорностьдоговариваться, домашность – 1) предмет домашнего одихода, утварь; 2) домашнее хозяйство; знакомостьзнакомство, жаростьжара, живностьжизнь, младостьмолодость, нахальностьнахальство, обширностьтерритория, святостьсвятыня, тайность тайна;

вернеющий – очень верный, видющий – зрячий, добреющий – очень добрый, злеющий – очень злой, надеющий – надёжный, сильнеющий – очень сильный, текущий – прошлый;

завалящий – ненужный, негодный; лядащий – слабый, больной, бессильный (ср. глагол лядетьхудеть, тощать), негодящий – 1) плохой, ветхий; 2) недозволенный; 3) неприспособленный; 4) неприличный; 5) неподходящий, несоответ­ственный;6)  не имеющий должной квалификации, необходимых знаний; 7) неспособный к выполнению каких-либо обязанностей по возрасту или здоровью.

Всего в русском островном говоре Азербайджана зафиксировано 68 старославянских форм, 28 из них фонетические и 40 - морфологические.

 

Литература

  1. Гейдарова Э.А. Лексическая система русского островного говора Азер­бай­джана. Баку: Avropa, 2015.
  2. Гейдарова Э.А. Старославянский язык. Баку, 2008.
  3. Гулиева Л.Г., Мамедбейли Ф.АГ., Гейдарова Э.А., Керимова Г.О. Словарь русского островного говора Азербайджана. Баку, 2005; 2-е доп. изд., 2006.
  4. Русская диалектология. Под редакцией проф. Л.Л.Касаткина. М., 1989.
  5. Ожегов С.И., Шведова Н.Ю. Толковый словарь русского языка. М., 2005.
  6. Филин Ф.П. Словарь русских народных говоров. т. 1. М.-Л., 1965.
  7. Фомина М.И. Современный русский язык. Лексикология. М., 1990.
  8. Хабургаев Г.А. Старославянский язык. 2-е изд. М., 1986; 1-е изд. М., 1974.

РЕЗЮМЕ

В статье рассматривается русский островной говор Азербайджана. Это диалектный язык русских переселенцев, которые появились в Азербайджане в первой трети XIX века. Изучение его началось с 50-х годов XX века, но весь собранный диалектный материал был систематизирован и представлен в виде словаря только в 2005 г. Тем самым представилась возможность изучить его с исторической точки зрения. Были сопоставлены данные «Словаря древнерусского языка XI-XIV вв.» и лексики русского островного говора Азербайджана. В ходе исследования выявлено 28 старославянских форм, сохранившихся и дошедших до наших дней в говоре.

SUMMARY

The Old forms in the vocabulary of the Russian dialect of Azerbaijan

(the old Slavonic  forms)

In article it is considered the Russian dialect of Azerbaijan. Is the dialect language of the Russian settlers in Azerbaijan who came in the first third of the XIX century. The study of this dialect began in the fifties of the XX century, but all collected material was systematized and presented as a glossary only in 2005. It made it possible to study this dialect from the historical point of view. The data from the “Glossary of  the Old Russian language of the XI-XIV centuries” and the vocabulary of the Russian dialect of Azerbaijan were compared. In the process of research were revealed 28 Old Slavonic forms that had preserved and came down to nowadays.

Ключевые слова:  русская диалектология, история русского языка, русский островной говор, старославянизмы

Ачар сюзляр: рус диалектолоэийасы, рус дилин тарихи, рус шивяляри, гядим славйан сюзляри

Keywords: the Russian island dialect, history of the Russian language, the old Slavonic  forms  

 

Рецензент: Т.А.Джафарли
Allahverdiyeva Fəridə Məhəmmədəli qızı

MÜASİR İNGİLİS DİLİNDƏ SADƏ CÜMLƏNİN STRUKTUR XÜSUSİYYƏTLƏRİ

Konkret dildən asılı olmayaraq cümlə ünsiyyətin əsas vasitəsidir. Ünsiyyət pro­se­sində istifadə olunan fikrin həcmindən asılı olaraq müxtəlif quruluşlu, müxtəlif həcm­li cümlələr işlədilir. Digər dillərdə olduğu kimi,müasir ingilis dilində də cüm­lələr quruluşuna görə iki əsas qrupa bölünür: 1) sadə cümlə; 2) mürəkkəb cümlə.

Sadə bir fikir ifadə edən cümləyə sadə cümlə deyilir, məsələn:

Gemma closed the window (6,45). We were sitting in the dining-room having lunch (Braine). Old Jolyon refused (2,20). The sun of Martin’s good fortune rose (4,200). Lord Henry had not yet come in (7,46). 

Sadə cümlələr də öz növbəsində iki yarımqrupa bölünür: 1) sadə müxtəsər cümlələr; 2) sadə geniş cümlələr.

Ancaq baş üzvlərdən ibarət olan cümlələrə sadə müxtəsər cümlələr deyilir, məsələn:

I am a teacher. She is a doctor. Dorian Gray smiled (7, 20). Clara stopped (Stevenson). The Gadfly laughed (Voynich). I was afraid (Walsh).

Baş üzvlərlə yanaşı, həm də bir və ya bir neçə ikinci dərəcəli üzvdən ibarət olan cümlələrə sadə geniş cümlə deyilir, məsələn:

Birds return to our country in spring. Brown grinned at me (Braine). The Gadfly flung out both hands with a sharp cry (5,56). Promptly, the next afternoon, Maria was excited by Martin’s second visitor (4,24). He looked at me curiously (Walsh).  

Sadə müxtəsər cümlələr təktərkibli (one-member), yaxud cüttərkibli (two-member) olur.

Sadə cümlədə hər iki baş üzv iştirak edirsə, belə cümlələrə cüttərkibli cümlələr deyilir, məsələn:

Tom came. The sun has set. The rain is pouring. We all burst into laughing (Braine).

Baş üzvləri ayrı-ayrılıqda ifadə edilməyən, daha doğrusu, ifadə edilməsi mümkün olmayan cümlələrə təktərkibli cümlələr deyilir, məsələn:

Fire! Forward! A morning cold and chilly. The sharpening cold. The losing sky. Something falling apart (Lindsay).

Sözlər arasında müxtəlif əlaqə vasitələri qurmaq və bu sözlərin daşıdığı funksiyaları öyrənmək heç də sintaktik tədqiqatlarla bitmir, çünki əsas sintaktik kateqoriya olan cümləni izah etmir. Belə ki, “a large room” böyük otaq, “to look at him” ona baxmaq, “the doctor’s arrival” həkimin gəlişi və ya hətta “his having come” və “his saying that” kimi söz birləşmələrinə baxsaq, görərik ki, sözlərin bir-birinə düzgün qaydada birləşmələrinə və bu ifadələrin mənalarının aydın olmasına baxmayaraq, onlar real, aktual məna bildirmirlər. Bu söz birləşmələrində fikir tamlığı deyil, fikrin hissələri ifadə olunur. Onların cümlə şəklində birləşməsi və tam bir fikir ifadə etməsi üçün nə isə çatışmır. Buradan belə bir qənaətə gəlmək olar ki, söz birləşməsi və ya sözlərin qrammatik qanunauyğunluğa əsasən birləşməsi məsələsi və cümlə bir-biri ilə sıx əlaqəli məsələlərdir, lakin eyni zamanda iki müxtəlif problemlərdir ki, bunlardan da ən aparıcısı cümlənin qurulması məsələsi hesab olunur. Bununla əlaqədar bir daha qeyd etmək lazımdır ki, bəzi hallarda cümlə söz birləşmələrindən ibarət olmur, müəyyən hallarda bir sözdən ibarət olan cümlələrə də rast gəlinir və onlar tam fikir ifadə edir. Bununla yanaşı, belə cümlələrdə sözlərin birləşməsi yaxud hər hansı uzlaşma qaydaları ilə bağlı problemlər meydana gəlmir. Məsələn: Come! Gəlin!; Go! Gedin!; When? Nə vaxt?; Why? Nə üçün?; Which? Hansı?; Yes! Bəli və bir çox digərləri.

Belə hallarda mühüm məsələlərdən biri cümlənin qurulmasıdır: xüsusilə, “when”, “why”, “which” sözlərinin bitmiş fikri ifadə etmələri məsələsini aydınlaşdırmağa ehtiyac var. 

Dilə xas olan ən gözəl xüsusiyyətlərdən biri də ondan ibarətdir ki, dil sistemi ünsiyyətin tələblərinə uyğun şəkildə dəyişə bilir. Leksikada bu, yeni sözlərin yaranması və isimlərin məcazi mənada istifadə olunması, geniş dairədə isə sözlərin leksik mənalarının bir-biri ilə uzlaşması imkanlarında özünü göstərir.

Sintaksisdə bu, böyük, lakin məhdud sayda söz inventarı (lüğətlə müqayisədə) praktik olaraq qeyri-məhdud sayda qrammatik qaydanın əsasında son dərəcə fərqli cümlələrin qurulmasında özünü göstərir.

Lakin cümlənin ölçüsü və tərkibinin genişləndirilməsində struktur baxı­mın­dan məhdudiyyət yoxdursa, əks istiqamətlənmiş prosedur konkret sərhəddə ma­likdir. Bu sərhəd sadə cümlə adlanır. Onun tərkibinə aid olan hər hansı elementin buraxılması onun quruluşunu və semantik vahidliyini pozur. “When his wife, a tall, lovely creature in cloth of gold, had left us, I remarked laughingly on the change in his present circumstances from those when we had both been medical students”. (S.Maugham) cümləsi kifayət qədər mürəkkəbdir. Bu cümləni verilmiş mübtədaya yeni təyin artırmaqla, tabeli budaq cümlə yaxud modal sözlər əlavə etməklə daha da mürəkkəb etmək mümkündür. Sonradan əlavə olunmuş element­ləri də genişləndirərək mürəkkəbləşdirmək mümkündür. Bu proses sonsuz davam edə bilər. Lakin cümlənin qalan hissəsinin quruluşuna və semantik tamlığına heç bir təsir etməyən elementlərin buraxılması müəyyən sərhəddə qədər davam edə bilər. Hazırki misalda bu “I remarked on the change” konstruksiyasıdır. Bu cüm­lədə mübtəda+özündən sonra sözönlü tamamlıq tələb edən sadə xəbər+sözönlü tamamlıq sintaktik strukturu əks olunmuşdur.

Felin ətrafında olan cümlə üzvlərinin sayı və qrammatik xüsusiyyəti felin semantikasını əmələ gətirir. 

Real cümlələri nəzərə almadan biz əminliklə deyə bilərik ki, məsələn “to hate” feli cümlədə xəbər kimi mütləq mübtəda və sözönsüz tamamlıq tələb edən “to remind” – mübtəda və sözönlü tamamlıq; “to treat” (davranmaq mənasında) sözönsüz tamamlıq və tərzi-hərəkət zərfliyi və s.

Felin bu cür şərh olunmasını, fel və struktur elementləri arasında münasibətləri felin müstəqilliyi, birincilik xüsusiyyətləri, onun cümlədə asılılığının olmaması kimi başa düşmək düzgün deyil. Sadəcə olaraq, əvvəl fel, sonra onun ətrafına sözlər və bütün bunlarla əlaqəli şəkildə cümlə yaranır.

Felin valentlik xüsusiyyəti - əslinə (yaranışına) baxdıqda, felin cümlədə istifadə olunma məhsuludur. Lakin nəticə etibarilə, valentlik xüsusiyyəti müvafiq olaraq cümlənin müəyyən elementləri ilə sintaqmatik sırada felin daimi assosiasiyası və cümlədən kənarda, felin məna və stilistik xüsusiyyətləri kimi onun lüğətin bir vahidi olma xarakteristikasına çevrilir.

Minimal tərkibli, ən sadə qrammatik quruluşa və tərkibə malik struktur cümlənin struktur sxemi adlanır. Bu sxemin elementlərinin iştirakı ilə qurulmuş konstruksiyaya sadə cümlə deyilir. Feli cümlələr üçün bir neçə struktur sxemləri sadalayaq və onlara uyğun gələn sadə cümlələr misal göstərək:

Struktur sxemlər

Sadə cümlələr

  1. Mübtəda – xəbər fel, (məlum növdə)
  2. Mübtəda – xəbər (sözönsüz tamamlıq tələb edən fel, məlum növdə)
  3. Mübtəda – xəbər (iki sözönsüz tamamlıq tələb edən fel, məlum növdə) – tamamlıq ilə hərəkətin yönəldiyi ünvan – hərəkətin yönəldiyi obyekt
  4. Mübtəda – xəbər (yer zərfi tələb edən fel, məlum növdə) – yer zərfliyi
  5. Mübtəda – xəbər (zaman zərfi tələb edən fel, məlum növdə) – zaman zərfliyi
  6. Mübtəda – xəbər (sözönsüz tamamlıq tələb edən fel, məchul növdə)

Pages rustle. (S.Bedford)

Mor was enjoying the port.

(I. Murdoch)

I’ve taught him that. (J.Galsworthy)

 

 

 

 

The Judge is in the chair. (S. Bedford)

 

That was long ago. (P.Abrahams)

 

 

They had been seized: (H.G. Wells)

Hər bir dil üçün xarakterik olan struktur sxemlər nitqdə real cümlələr qurmaq üçün baza rolunu oynayır.

Məchul növdə olan cümlələrin statusu məsələsi üzərində dayanaq. Belə cüm­lələr xüsusi struktur sxemə malikdirmi, yoxsa onlar məlum növdə olan cümlələrin struktur sxemi əsasında ikinci dərəcəli sxemlə düzəlir? Əgər ikinci mülahizə doğrudursa, struktur sxem toplusu sadəcə məlum növdə olan cümlələrin qurulması ilə məhdudlaşır. Məchul növdə olan cümlələrin strukturunun da struktur sxemə daxil olduğunu əsaslandırmağa çalışaq. Hazırki vəziyyətin izahında əsas fikir ondan ibarətdir ki, məchul növdə olan cümlələr nitqdə heç də məlum növdə olan cümlələrin quruluşunun dəyişməsi nəticəsində yaranmır. Bu fikir psixo-linqvistik təcrübə sayəsində artıq sübut olunub. Məchul növdə olan cümlələrin məlum növdə olan cümlələrdən asılı olmadığını sübut edən faktlardan biri də ondan ibarətdir ki, dildə məchul növdə işlənən bəzi cümlələr var ki, onların məlum ekvivalenti mövcud deyil. Məsələn:

“I was born there” (E.M.Forster). “My father was killed in the war” (2,300). “Next day they were drenched in a thunderstorm” (T.Hardy).

Sadə cümlələr müxtəsər geniş olur. Müxtəsər sadə cümlələr cümlənin yalnız baş üzvlərindən – mübtəda (1) və xəbərdən (2) ibarət olur.

The car (1) stopped (2)                       Avtomobil dayandı

The sun (1) is shining (2)                   Günəş parlayır

GENİŞ cümlənin tərkibinə baş üzvlərdən başqa ikinci dərəcəli üzvlər də (heç olmasa onlardan biri) – tamamlıq, zərflik və təyin daxildir. Onlar baş üzvləri izah edir:

The blue (a) car (1) stopped (2) at the gate (4)      Mavi avtomobil darvazanın Təyin, mübtəda, xəbər, zərflik                               qarşısında dayandı.

MÜBTƏDA ona aid olan cümlənin ikinci dərəcəli üzvləri ilə (sağ və soldan mübtədanı təyin edərək) mübtəda qrupunu yaradır (geniş mübtəda).

XƏBƏR ona aid olan cümlənin ikinci dərəcəli üzvləri ilə (tamamlıq, zərflik, tamamlıq və zərfliyin təyini) xəbər qrupunu yaradır.

Mübtəda qrupu:                                      Xəbər qrupu:

The blue car                                           stopped at the gate.

Mavi avtomobil                                     darvazada dayandı.

A pretty young woman                          came up to me.

Gözəl cavan qadın                                mənə yaxınlaşdı.

Cümlənin ən əsas növü bir cümlədən ibarət sadə cümlədir. Sadə cümlə hətta bir sözdən də ibarət ola bilər: Qaçın!

Buna baxmayaraq, cümlə adətən mübtəda və xəbərdən ibarət olur. Hər bir mübtəda və xəbəri təyin edən sözlər = modifikatorlar ola bilər. Aşağıda göstərilmiş misallar sadə cümlələrə aiddir.

Melt!

Ice melts.

The ice melts quickly.

The ice on the river melts quickly under the warm March sun.

Lying exposed without its blanket of snow, the ice on the river melts quickly under the warm March sun.

Göründüyü kimi, sadə cümlə uzun ola bilər və uzunluğuna görə sadə cümləni mürəkkəb cümlədən ayırmaq haqqında düşünmək səhvdir.

Ən təbii cümlə sadə cümlədir. Sadə cümlə uşaqların ilk danışdıqları cümlə növü olmaqla bərabər, istənilən yaş qrupunun danışıq zamanı daha çox istifadə etdiyi cümlədir. Yazılı nitqdə sadə cümlələr oxucunun diqqətini cəlb etmək, yaxud hər hansı məsələyə yekun vurmaq üçün çox effektivdir. Lakin sadə cümlələrdən istifadə edərkən ehtiyatlı olmaq lazımdır. Belə ki, ondan həddən artıq istifadə etmək sizin yazınızı qeyri-ciddi göstərə bilər. Sadə cümlələrdən istifadə edərkən, onları bir-biri ilə əlaqələndirmək üçün ara sözlərdən istifadə etmək lazımdır.

 

İSTİFADƏ EDİLMİŞ ƏDƏBİYYAT

  1. Адмони В.Г. Основы теории грамматики. М.: Наука, 1964. – 105 с.
  2. Адмони В.Г. Типология предложения. – В кн.: Исследования по общей теории грамматики. М.: Наука, 1968, с. 232-291.
  3. Ganshina M.A., Vasilevskaya N.M, English Grammar, - Moscow: Higher School Publishing House, 196-547 p.
  4.  Ilyish B.A. The Structure of Modern English. – M. – L.: Prosvescheniye, 1965. – 378 p.

Bədii ədəbiyyat

  1. Cronin J.I. Hatter’s Castle. Moscow, Foreign Languages Publishing House, 1963, 694 p.
  2. 6.                 Galsworthy J. The Man of Property. Moscow, Foreign Languages Publishing House, 1950, 314 p.
  3. 7.                 Hardy Th. The Life and Death of the Mayor of Casterbridge. Moscow, Progress Publishers, 1964, 368 p.
  4. 8.                 London J. The Call of the Wild, White Fang. Moscow, Progress Publishers, 1971, 288 p.
  5. 9.                 Maugham S. The Moon and Sixpence. Moscow, Progress Publishers, 1972, 240 p.
  6. 10.            Voynich E.L. The Gadfly. Moscow, Progress Publishers, 1964, 345 p.
  7. 11.            Wilde O. The Importance of Being Earnest. Moscow, 1986, 346 p.

 

Açar sözlər: Sadə cümlə, sintaktik vahid, sintaktik əlaqə

Ключевые слова: простые предложения, синтаксическая единица, синтаксические связы.

Key words: Simple Sentence, syntactical unit, syntactical relation

 

Резюме

Структуральная характеристика простого предложения в современном  английском языке.

Предложения делятся на простые и сложные. Как простые, так  и сложные  предложения могут быть распрост­ранен­ными и нераспространенными, т.е. содержат или не содеражат кроме главных втростепенные члены (определения, дополнения, обстоятельства).

Простые предложения-это синтаксическая  единица, образованная одной синтаксической связью между подлежащим и сказуемым или одним главным членом.

 

Summary

The Structural character of the Simple Sentence in Modern English

The article deals with the Simple Sentence according to its structure. Simple Sentence are called simple because they contain only one subject and one verb, or  predicate. A simple sentence contains only one independent clause. This means that it doesn’t contain more than one indepedendent clause.  And it doesn’t contain any subordinate clauses. It expresses only one main idea.

Rəyçi: dos. Ş.Mahmudova

                                                                                              


İbişova Günay

SƏBƏB ANLAYIŞININ FƏLSƏFİ  MAHİYYƏTİ

     Şüur inkişaf etdikcə obyektiv aləmdə hadisələrin daim qarşılıqlı təsirini, gerçək- liyi müəyyənləşdirən amilləri dərk edərək nə kimi əhəmiyyət daşıdığını müşahidə edirik. İnsanı əhatə  edən gerçək mühitdə baş verən hadislərin müəyyən asılılıq ya- ratdığını inkarolunmaz bir faktla elmin nailiyyətləri əsasında görmək mümkündür. Gerçəkliyi daha yaxşı mənimsəməkdə insan ilk növbədə işin səbəbini axtarmalı olur. Gerçəklik imkanın həyata keçməsi, fəaliyyət göstərməsidir. İmkan deyərkən müəy­yən bir şəraitdə  həyata keçəcək, öz təsdiqini tapa biləcək gerçəklik başa düşülür.

   İmkan və gerçəklik kateqoriyaları predmet və hadisələrin inkişafı pilləsinin ini- kasıdır. Bu kateqoriyaların hansı xarakterə malik olduğu, onların qarşılıqlı əlaqəsi determinizm prinsipinə əsasən müəyyən edilir.

    Baş verən hadisələrin bir qismi digər hadisələrin təsiri nəticəsində həyata keçir. Hadisələr arasında obyektiv şərtlənmə, qanunauyğunluğun qarşılıqlı əlaqələnməsi, qarşılıqlı səbəblə bağlı olması  determinizm ilə mənimsənilir.

   Determinlik termini fəlsəfə elminin qədim prinsipi olub, latınca  determinare” sö-zündən götürülüb “müəyyən etmək” mənasını ifadə edir. ( 1, s.339).

   Maddi və mənəvi aləm hadisələrinin obyektiv qanunauyğun qarşılıqlı əlaqəsi və səbəbiyyətlə şərtlənməsi haqqında fəlsəfi təlim determinizm adlanır”. (2,s.84). Deter­mi­nizm elminin tam mahiyyətini mənimsəmək üçün təsadüf kateqoriyasını tamlığı ilə öyrənmək mühüm əhəmiyyət daşıyır. Determinizm zərurət və təsadüfün, qanuna­uyğunluqla azadlığın, səbəb və nəticənin nə kimi bağlılıq kəsb etməsini müəy­yən­ləşdirir. Bununla belə, obyektiv və subyektiv faktorların qarşılıqlı əlaqəsinin təza­hürü təcəssüm edilir.

    Zərurət obyektiv səciyyə daşıyır, müəyyən sistem hadisələr çərçivəsində nisbi sabit və əbədidir. Təsadüf müvəqqətidir, sabitliyi özündə saxlamır. Təsadüf zərurətdən yaranan bir amil deyil, onun da öz səbəbi vardır. Zərurət və təsadüf arasında dialek­tik qarşılıqlı əlaqə vardır. Dialektik qarşılıqlı əlaqələrdə  səbəb-nəticə ünsürlərinə  xüsusi yer verilir. Bu baxımdan səbəbsiz təsadüf olmaz, hər hansı bir təsadüf bu və ya başqa hadisələr sistemində əsaslı səbəblərlə bağlı olur. Təcrübədə zərurətlə təsadüfün bir-biri ilə əlaqəli olması tez-tez müşahidə olunur. Təsadüf zərurətin təzahür forma­sıdır. Belə düşünmək olar ki, bəzən zəruri proses zamanı tə- sadüflərə rast gəlmək olur. Təsadüfən əldə etdiyimiz bir cəhət şəraitlə ayaqlaşdı- rılaraq  zərurətə cevrilə bilər.

    Determinizm səbəbiyyət qanununu əhatə edir. Bu səbəbdən determinizm elmində qanun anlayışı xüsusilə vurğulanmalıdır. İstər təbiətdə, istərsə də tarixdə hadisələrin zəncirvari bağlılığı səbəb-nəticə əlaqəsinə görə müəyyən edilir.

    Hadisələr və proseslər arasındakı hər cür əlaqə qanun sayıla bilməz.  Bu anlayış obyektiv səciyyə daşıyır. Qanunlar özümüzdən asılı olmayaraq zəruri qüvvə ilə fəaliyyət göstərir və müəyyən dərəcədə inkişaf edir. Obyektiv gerçəkliyin qanun- larını mənimsəyib təcrübədə istifadə etmək əsas tələblərdən biridir. Məhz insanlar bu qanunları nəzərə alaraq təcrübələri sayəsində hər hansı bir sferada uğur əldə edə bilərlər. İnsan fəaliyyətinin əsas amalı qanunauyğun əlaqələrin ətraf aləmdə mahiy- yətini dərk edib onlardan öz mənafeləri üçün istifadə etməsidir. Qanunlar içərisində   təbiət və cəmiyyət qanunları əhatəsində olduğu sahələrdə fəaliyyəti daha aktivdir.

   Qanunauyğun əlaqələr səbəb əlaqədarlığı ilə sıx bağlılıq daşıyır. Onlar arasında müəyyən bağ yaranmasa, qanunauyğunluq haqqında mülahizə yürütməyə dəyməz. İlin fəsillərinin dəyişməsi səbəbi, yəni Günəş ətrafında fırlanması mövcud olmasa idi, həmin dəyişmədə möhkəm bir ardıcıllıq da ola bilməzdi.(1, s.323).

    Klassik determinist anlayışını, klassik fizika elminin təməlini qoyan Nyuton riyazi qanunlara görə kainatı hərəkət edən böyük bir maşın olaraq düşünmüşdür. Nyutona görə, kainatda hər hadisə bir əvvəlki hadisənin nəticəsi olaraq qəbul edilir.

   Determinizm termininə əsaslanaraq, bir hadisənin səbəb, digər hadisənin nəticədən ibarət olmasını və bu konsepsiyanın özəyini səbəbiyyət ideyasının təşkil etdiyini əminliklə bildirmək olar. Səbəb və nəticə bir-birinə  yaxın anlayışlar  sayıla bilər.

    Ziddiyyətlərin cəmiyyət həyatında müstəsna rolu vardır. Hər hansı bir varlıqda bir-birinə zidd olan cəhətlər öz aralarında vəhdət təşkil edirlər. Bu səbəbdən cə-miyyətdə təzahür edən ziddiyyətlərin inkişafı, hərərkətdə olması, daxili mübarizəsi və onların qarşılıqlı təsiri əldə edilmiş informasiya ilə, müəyyən dəyişikliklərə təsir edilmiş amillərlə əlaqədardır. Hətta inkişaf prosesi zamanı qarşılıqlı təsirin mahiyyəti ziddiyyətlərin mübarizəsini təzahür etdirməklə qiymətləndirilir.

    Ziddiyyətlər ilk növbədə proses sayılır. Müəyyən proseslərə dair ziddiyyətlər var ki, onların qarşılıqlı təsiri nəticəsində yeni bir hadisənin əmələ gəlməsi prosesi baş verir. Proses zamanı ziddiyyətlərin  xarakteri, kəmiyyət parametrləri və vəziyyəti dəyişir, hətta hərəkətdə olduqlarına görə özləri də dəyişir.

    Gerçəklik ünsürlərinə həm daxili, həm də xarici ziddiyyətlər aiddir. Daxili zid- diyyətlər inkişafın mənbəyi sayılır. Çünki bu tip ziddiyyətlər predmetin simasını, xüsusiyyətlərini müəyyən edir.

    Varlıqları ziddiyyətsiz düşünmək qeyri-mümkündür. Ziddiyyətsiz varlıq bu günə kimi  heç bir məkanda mövcud olmamış və ola da bilməz. Hərəkətin mənbəyi var- lıqlara məxsus olan  daxili ziddiyyətlərdədir. Cəmiyyətin inkişaf mənbəyi də bu cə- hətdən onun özündə və özünə xas olan daxili ziddiyyətlərdədir.

    Xarici ziddiyyətlər də inkişafa  kömək edə bilər. Bütün xarici təsirlər  həmişə ona xas olan daxili ziddiyyətlər vasitəsi ilə özünü göstərir, inkişaf zamanı  özünəməxsus xüsusiyyətləri ilə meydana çıxır və xüsusi rol oynayır. Ziddiyyətlərin mübarizəsi inkişafın əsasını təşkil edir. Bu ziddiyyətlərin qarşılıqlı əlaqəsini, qarşılıqlı təsirini cid­di surətdə nəzərə alsaq, müvəffəqiyyət əldə edə bilər. Qarşılıqlı təsirin inkişaf pro­se­sindəki rolu onun ziddiyyətlərinin  mübarizəsini təzahür etdirilməsi ilə qiymətlən­dirilir.

  “Dialektik ziddiyyətlər qanunu inkişafın mənbəyi impulsudur”. (1, s.333) Ziddiy­yət­lər tez-tez dəyişikliklərə uğrayır, daim hərəkətdə olurlar. Ziddiyyətləri hansı təsni­fatlara aid edilməsindən asılı olmayaraq (daxili və xarici, antoqonist və qeyri-antoqo­nist, konstruktiv və destruktiv ziddiyyətlər) onların cəmiyyət həya- tında müstəsna rol oynaması şübhəsizdir.     

    Hər bir hadisənin əsas səbəbini tanımaq fəlsəfənin əhatəsindən müəyyən qədər uzaq­laşaraq elmin əhatəsinə daxil olur. Fəlsəfi səbəbiyyət qanunu hər cür nəticənin səbəbə ehtiyaclı olmasını açıqcasına bildirir və bəyan edir. Fəlsəfə bu qanun əsasın­da ümumi şəkildə şərhini aydınlaşdırır. Xüsusi səbəbləri araşdırmaq, tapmaq üçün elm və təcrübənin əhəmiyyəti çoxdur. Təcrübə sayəsində səbəbsiz hadisənin mövcud ol­ma­yacağı fikrinə əsaslanmaq olar. Çünki səbəb ifadəsi hər hansı bir hadisənin əmələ gəlməsinə imkan verən, hadisələr arasında qarşılıqlı münasibət yaradan  bir amildir. Səbəbiyyət əqli qanun kimi də düşünülə bilər. Şüur bütünlükdə subyektiv reallığı təcəssüm etdirir. İnsan şüur vasitəsi ilə öz fikirlərini, hislərini, daxili sövqedici motiv­lərini, təxəyyülünü, iradəsini əks etdirir. Bu baxımdan belə fərz edək ki, təcrübə sa­yəsi ilə hər hansı bir alim nəzərdə tutulan hər hansı bir şərti dəyişməklə hadisənin sə­bə­bini kəşf etmək fikrinə düşür. Bu zaman gözlənilmədən yeni bir hadisə baş verir. Hadisənin baş verməsindən xəbərdar olan alim bu hadisənin səbəbsiz olmadığını dərk edir.

      Kainatda  belə bir nizam-intizam vardır. Səbəb və nəticələr bir-birini tələblərə uyğun olaraq nizamlayır. Bu nizamlanma həyata keçdikdə və onun mahiyyətini an- ladıqda səbəb və nəticələr  haqqında məlumat əldə eləmək, mənimsəmək mümkün olacaq. Səbəb-nəticə əlaqələrinin, səbəbiyyət asılılığının  mənimsənilməsində elmi-nəzəri araşdırmalar əsasdır. Elmi tədqiqatda səbəb və onun mahiyyətini aşkara çıxarmaq, la­zımlı nəticəyə gəlmək tam mümkün deyil. Bunların da praktik fəaliyyətdə xüsusi  rolu vardır.

    Səbəbiyyətin  məğzini şərh edərkən  hər bir hadisə və prosesə fərdi şəkildə yanaş­maq lazım gəlir. Ona görə ki səbəbiyyət müxtəlif material obyektlərdə müəyyən for­mada, fərqli olaraq özünü göstərir. Bu səbəbdən də fərqli mülahizələr, fərqli müd­dəa­lar öz əksini tapır.

      Fəlsəfi düşüncələri ilə hər zaman seçilən dahi şairimiz Nizami dünyanın dərk olunmasına dair ümumiləşdirmələr aparmış, mülahizələr yürütmüşdür. Şairə görə, Tanrının yaratdığı dünyanı dərk etmək olar:

      “Hər şeydən üstündür səbəb” deyirkən,

        O böyük qüdrəti sən kiçildirsən.

        Varlığın əvvəli əgər səbəbsə,

        Bəs səbəb pünhandır neçin hər kəsə? 

        Əgər od, su, torpaq, bu əsən külək

        Bir yerə toplaşsa uyğun gələrək,

        O böyük tanrıdan olmasa fərman,

        Məlumdur ki, gəlməz vücuda bir can. 

    Şairin  “Xosrov və Şirin“ poemasındakı fikirlərinə əsasən  Allah təkcə dərk edilə bilinməyən bir varlıqdır. Biz Allahı yox, onun yaratdıqlarını dərk edə bilərik.   Səbəbiyyətdən bəhs edən filosoflar arasında Yumun fikirləri xüsusi yer tutur. İn- gilis subyektiv idealisti Yumun təliminə görə, yalnız bir hadisə ardıcıl olaraq baş- qası ilə əvəz olunur: məsələn, Göy guruldayır, ildırımdan sonra yağış yağır; Gün çıxdı, aləm nura qərq oldu; Dolu yağdı, əkinə ziyan dəydi. Yumun subyektiv fikirləri  uzun müddət filosoflar tərəfindən əsaslı şəkildə qəbul edilmişdir. Yum səbəb dedikdə duyğularımızın ardıcıl olaraq əlaqələndiyini düşünürdü. Yum səbəbiyyətin obyektiv­liyini inkar edir və israrla bildirir ki, biz obyektiv reallığı heç bir vəchlə dərk edə bilmərik. Bir hadisənin digərindən əvvəl baş verməsi əsaslı səbəb deyil. Burada müx­təlif cür yanaşma ola bilər. Bu irəli sürülən fikirlər, şəksiz olaraq, obyektiv xarak­terə malikdir. Yum isə başqa mövqedən yanaşmışdır. O, səbəb anlayışını duy­ğu­larla əlaqələndirmiş və təcrübəni subyektiv duyğularda görmüşdür. Səbəbiyyət məsələsindəki subyektivizmlik fəlsəfi idealizm kimi bir sıra alimlər tərəfindən iddia edilir, hətta az-çox zəiflədilmiş, yumşaldılmış bir fideizm sayılır. Müasir fəlsəfənin və ilahiyyatın  ideya  ittifaqının əsası sayılan  fideizm tərəfdarları  dünyanın  yaranmasının ilkin səbəbini ilahi qüvvədə - Allahda görürlər. Bir sıra mütəfəkkirlər istənilən hadisənin baş verməsini Allahın təzahürü hesab edirlər.

      Filosoflar dünyanın yaranma səbəblərini arayıb-araşdırarkən daim hərəkətdə olduğunu bildirmişlər. Belə bir qənaətə gəlmişlər ki, kainat daxilində hərəkət zaman böyük dəyişikliklər  baş verə bilər, hər an yeni bir aləmin təşəkkül forması meydana gələ bilər. İnsanı kainatın ayrılmaz  bir hissəsi düşünərək və kainatın hər keyfiy­yətinin  insan  xilqətində  mövcudluğunu vurğulayırlar. XIX əsr mütərəqqi ictimai və fəlsəfi fikrinin ən görkəmli nümayəndəsi M.F.Axun­­dov real aləmin mövcud olmasının ilahi başlanğıca ehtiyacı olmadığı fikrini irəli sürür, öz fikir və düşüncələri ilə bunu  sübut etməyə çalışır. Mütəfəkkirin fikrincə, ilk səbəbin və bütün səbəblərin səbəbinin heç də Allahla bağlılığı yoxdur. Bu səbəbdən də bu cür fərziyyə irəli sürənlərin fikirlərini  inkar edir. 

     Filosofların fikrinə görə, habelə səbəb də özlüyündə bir varlıq kimi düşünülə bilər. Səbəbə başqa bir səbəb lazım gəlməlidir və başqa bir səbəbə eynilə yeni bir səbəbin lazım gəldiyi  müşahidə edilir.

    Deməli, səbəblər bu baxımdan nəticədə sonu olmayan bir ünsür kimi hesab edilə bilər. Lakin  M.F.Axundov bu fikirlə də razılaşmır, hətta o, hər bir varlığın, hər hansı bir səbəbin mövcudluğunu sübut etməyə çalışanların  hamısını əsaslı surətdə tənqid edir. Səbəblər silsiləsinin nə vaxtsa sona çatacağını təsdiqləyir.Yeni nəsillərin yaran­ması, inkişafı, o cümlədən su, hava  amillərinin  vasitəsi ilə bitkilərin pöhrələnməsi, bö­yü­məsi, bar verməsi, sonra çürüyüb torpağa çevrilmə kimi  prosesləri kainatın obyektiv qanunu hesab edir. Hər hansı bir insan istədiyinə nail olmaq üçün qarşısına bir məqsəd qoyur və bunu həyata keçirməyə çalışır. Təbiət aləmini də buna bənzət­mək olar. Məhz təbiət də öz inkişafı üçün müəyyən məqsədə can atır.  Təbiətdə baş verən hadisələrin, proseslərin  bu kimi səbəbləri elmdə, fəlsəfi aləmdə diqqəti cəlb edən məsələlərdən biridir. Bununla bağlı rəngarəng fikirlərə də rast gəlinir.

    Feyerbaxın “Təbiət yalnız onun özü vasitəsi ilə dərk oluna bilər” (4, s.205) müd­dəası ilə həmfikir olan M. F. Axundov hiss və duyğularımıza təsir edən materiyanın obyektivliyini təsdiqləyir. Materiyanı, eyni zamanda kainatın qanuna- uyğunlugunu  qəbul edir.  ələ qədim dövrlərdən fəlsəfə tarixində böyük xidməti olan  Aristotel “Təbiət heç nəyi əbəs yerə etmir” fikrini irəli sürmüşdür. Onun fikrincə, biliklərin mənbəyi təbiət, maddi  gerçəklik özüdür. Görkəmli yunan filosofu təbiətin bütün predmetlərinin daimi hərəkətdə olduğunu bildirmişdir.

     Ümumiyyətlə, qədim filosoflarımız təbiətdəki hərəkət məsələsi ilə bağlı bir çox fikirlər söyləmişlər ki, bu da müvafiq fəlsəfi düşüncələrinə təkan vermişdir. Bu məsə­lələr onların nəzərindən qaçmamış, hətta  tədqiqi ilə  daha dərindən  məşğul olmuşlar. Spinozanın gəldiyi qənaətə görə, təbiət öz qanunlarına əsasən inkişaf edir. Təbiətin özü öz səbəbidir və onun heç bir fövqəltəbii qüvvəyə ehtiyacı olmadığını bildirir.

   Bəzi mənbələrə əsasən qarşılıqlı təsir anlayışı  səbəbiyyət əlaqəsi ilə eyni tutulur. Bu da ondan irəli gəlir ki, qarşılıqlı təsir və səbəbiyyət anlayışı fəal və dəyişdirici  funksiya daşıyır. Obyektiv aləmdə hadisələrin qarşılıqlı təsiri olduğu kimi ictimai proseslərdə də hadisələrin qarşlıqlı təsiri özünü göstərir. Müəyyən ediblər ki, dün- yada  bütün proses və hadisələr səbəb-nəticə münasibətlərinə malikdir. Bir hadisə digər bir hadisədən törəyir. Törəyən hadisə səbəb  düşünülə bilər, nəticə isə  səbə- biyyətin  yekunu  sayıla bilər. Hadisə və predmetlərin arasındakı səbəb əlaqələri dilçilikdə - tabesiz və tabeli mürək­kəb cümlələrin xüsusi-mürəkkəb quruluşunda bir yarımsistem təşkil edir. Bu baxımdan  “Səbəb-nəticə əlaqəli tabesiz mürəkkəb cümlələr”, “Səbəb budaq cüm- lələri” adlı sintaktik vahidlər meydana çıxır. Məsələn: Bir dərviş oğluna əmilərindən mi­ras olaraq saysız-hesabsız nemət qaldı, yolundan azdı, pis işlərlə məşğul oldu və israfçılığa adət elədi. (S.Şirazi); Səlimnaz arvad Xanların ölümündən və Rəşidin başına gələn əhvalatdan necə həyəcanlanmışdısa, mətbəxdə iri bir boş- qabı yerə salıb sındırdı...(M.Hüseyn)

    Qeyd edək ki, cümlələrin komponentləri arasında qrammatik əlaqələnməni  müəy­yənləşdirmək olur. Komponentlərin tərəflərindən birinin digərindən asılı olub və ya olmaması  tədqiqat zamanı araşdırılmış və fikir müxtəlifliyi yaranmışdır. Araşdırma zamanı bu sintaktik vahidlərin komponentləri arasında zahirən müəyyən oxşarlıq özünü göstərsə də, ifadə etdiyi məzmuna görə fərqliliyi təyin eləmək olur. Həmin struktura malik olan cümlələrin komponentləri arasında daşıdığı müəyyən oxşarlığın olması və fərqli cəhətləri uzun müddət məktəb qrammatikasında, eləcə də digər dilçilik ədəbiyyatlarında mübahisəli şəkildə müzakirə olunmuşdur.

      Səbəb anlayışı ifadə edən cümlələri  təsnif eləmək  və tədqiq etmək  həm nəzəri cəhətdən, həm də praktik cəhətdən böyük əhəmiyyət daşıyır.

 

İstifadə olunmuş  ədəbiyyat:

1. Ağayar Şükürov. Fəlsəfə, Bakı, Adiloğlu, 2002, 490 s

2. Azərbaycan  Sovet Ensiklopediyası.IV-V cildlər. Bakı: 1981

3. Heydər  Hüseynov. Dahi filosof ( F. Engelsin fəlsəfi görüşlərinə dair ),

 Bakı, Э ААзф  nəşriyyatı, 1941, 27 s.

4.  Heydər  Hüseynov. Azərbaycanda  XIX əsr  ictimai və fəlsəfi fiir tarixindən, Bakı, Şərq-Qərb, 2007, 399 s

5. Həmid İmanov. Fəlsəfənin əsasları,  Bakı,Turan evi , 2009,  442 s

6. Maqsud  Fərhadoğlu. Fəlsəfənin  əsasları, 1-ci nəşr,Bakı, 1996, 389 s.

7.V.Q.Afanasyev. Marksizm fəlsəfəsinin əsasları,  Bakı,  Azərnəşr, 1962,  296 s

Açar sözlər : determinizm elmi, səbəbiyyət qanunu,  dialektik ziddiyyətlər,subyektivlik və obyektivlik.

Xülasə

     Məqalədə determinizm prinsipinin və səbəbi  yaradan  amillərin təfəkkürdə formalaşmasından bəhs edilir. Səbəbiyyət anlayışı tədqiq edilərkən burada  həyatda baş verən hadisələrin  qarşılıqlı əlaqələnməsi və qarşılıqlı  səbəblərlə  nə dərəcədə bağlılıq kəsb etməsi müəyyən edilir. Bunlarla yanaşı, ziddiyyətlərin cəmiyyət hə-yatındakı rolundan, zərurət və təsadüf kateqoriyasının mövcudluğundan, səbəbiy- yət münasibətlərinin əhəmiyyətindən  bəhs olunur.

Ключевые слова: наука детерминизм, закон причинности, диалектические  противоречия, субъективность и объективность.

                                                                                                Резюме

      В статье идет речь о формировании принципов детерминизма и факторов образующих причины в мышлении. При изучении понятия причинности опре­деляется взаимосвязь событий, происходящих в жизни и степень взаимосвязей и причинности. Кроме этого, в статье говорится о роли противоречий в жизни общества, о существовании категорий необходимости и случайности, а также о важности  отношений причинности.

Key words: Science of determination, the law of cause, dialectical conflicts, subjectivism  and objectivism.

Summary

     Determined  principle and the arguments of the creating  reasons about the form in thought are told in the article. Here while researching the conception of the cause, the mutual connections of the events happened in the life and how well the meaning of the ties with mutual causes are determined.

 With these, the role of the mutual in the society and the being of the necessity and casual  categories, significance of the cause considerations are told.

                                                                                           Rəyçi: prof.T.Hacıyev


Mahmudova Şəfaqət

ŞƏXS DEYKSİSİNİN İFADƏ OLUNMASINDA BİRİNCİ ŞƏXSİN  ŞƏXS ƏVƏZLİYİNİN ROLU

            Deyksis-(bu termin qədim yunanca” işarə”deməkdir)-bir qayda olaraq bir danişan və bir həmsöhbətin iştirak etdiyi söyləmlə yaradilmiş və mudafiə olunan fəza-vaxt kontekstinə dair danişilan yaxud yönələn, yada salinan şəxs, əşya, hadisə, proses və fəaliyyətin lokallaşdirma və eyniləşdirilməsidir. Deyksis cümlə quruluşu  prosesində mütləq istifadə olunan və onun nitqi söyləmə «çevrilməsi»nə hazırlama üçün (modallıq və referensiyayla yanaşı) əsas dərəcələrdən biridir. Bu şəkildə deyksis ədəbi söyləmin komponentlərinin  aktuallaşması üçün bir vasitə kimi xidmət edir. Deyktik vasitələr (şəxsi,denotativ və xronotopik) danışanın rolu və nitqin funksional-mənalı modelindən asılı olaraq müxtəlif cür qarşılıqlı əlaqə qurur.Xüsusən işarə əvəzlikləri deyksis funksiyani yerinə yetirirlər: 1)prosesin danişiq məqamindaki ele­mentlərin jestlər və dil vasitələrilə göstərilməsi:  2)söyləmlərdə deyiliş məqa­min­dan asili olaraq yer, şəxs və zaman strukturunun xüsusiyyət və ya funksiyasinin gös­tərilməsi(deyktik ifadə). Bu mənada şəxs, yer və zaman deyksislərinden danişirlar.  Deyktik ifadələr müəyyən mətn daxilində digər dil işarələrinə də aid ola bilər (anafor, sitat) və s. Təbii dil bütövlukdə  deyktik komponentlərdən ibarətdir.  Deyksis, se­mantikani praqmatika ilə birləşdirən vasitədir, çunki dil ifadələri praqmatik sub­situasiyalardan yaranir.

Deyksisin xüsusən şəxs deyksisinin ifadə olunmasinda  birinci şəxsin şəxs əvəzliyinin böyük rolu vardir. Birinci şəxsin deyksisi məhz danişan şəxsin özünə işarə etməsidir. Şəxs bildirən deyksislər ünsiyyət iştirakçilarinin rollarini müəyyənləşdirməyə xidmət edir. Şəxs əvəzlikləri buraya aiddir:  mən, sən, o, biz,  siz, onlar.

    Şəxs əvəzlikləri bağlı, balaca sistem kimi özlərini göstərir və deyktik söz kimi ğörünür. Hər bir söyləm adi dildə konkret yer və konkret anda tələffüz olunur. Söyləm müəyyən fəza-vaxt şəraiti ilə əlaqədardır, danışan tərəfindən tələffüz olunur və adətən dinləyənə ünvanlanır.

     Linqvistikada «deyksis» anlayışı artıq çoxdandir  ki, işlədilir. Deyksis anlayişi daha dəqiq, yaxud vurğulanan işarəyə deyktik xidmət edən bir anlayişdir. (yunan. deiktikos) .

     Elmi mühitə K.Büler tərəfindən XX -ci əsrin əvvəlində «dil nişanı» kimi daxil edilən  «deyksis» anlayışı hal-hazırda dilçilikdə geniş istifadə olunur. K.Büler çalışdığı zamandan bəri hər bir dilin lüğət tərkibi məna çalarliği və yerinə yetirdikləri funksiya xüsusiyyətinə görə iki sahəyə ayrılır: adlanan (simvolik) və işarəedici sözlər. Bununla həm bunlar, həm də digərləri öz mənalarının konkretləşməsinə ehtiyac duyurlar: simvolik sahə sözləri, yəni tam mənalı sözlər kontekstdə birincilərlə leksik cəhətdən uyğun olan digər sözlərlə işlənəndə öz semantik konkretliyini sinsemantik sürətdə alır; işarəedici  sözlər ünsiyyət vaxtı konkret məzmunla tamamlanir.

     Deyksis anlayışı söyləmin tələffüz yeri və vaxtı ilə əlaqədə olan dilin «səmtləmə»  xüsusiyyətlərini təsvir etmək üçün daxil edilir. Mənası söyləmin tipik halı olan «deyktik koordinatlara» yönümlü «şəxs əvəzliyi» adlanan (I, я,you, ты, вы,he,он və s.) sözlərin müəyyən edilməsi  dilin tək bir sinfini təşkil edir.

    K.Büler deyksis nəzəriyyəsinin mühüm hallarını üzə çıxarmışdı:

a) dildə yalnız tək bir işarə sahəsi var

b) işarəedici sözlərin semantik tamamlanmasi qavranilan işarəedici vasitələrə bağlıdır və onlar, yaxud onların ekvivalentləri olmadan keçinmir.

    Müasir dilçilikdə deyksisin müxtəlif klassifikasiyaları təklif olunmuşdur. Deyk­si­sin bu üç növü ənənəvidir: lokal,temporal və şəxsi. Lakin bu  klassifikasiya növündən  heç də bütün alimlər istifadə etmir. Misal üçün R.Lakoff(7,143)  aşağıdakı trixo­tamiyanı ayırır:

1) temporal-lokal deyksis 

2) diskurs deyksisi

3) emosional deyksis

     F.Veqener, K.Bruqmann və K.Büler dilin işarəedici sahəsini diqqət mərkəzində saxlayırdı. Hal-hazırda «deyksis» anlayışı ümumi halda hansısa hesab nöqtəsinin  müəyyən olunmasıni işarə kimi dürüst ifadə edilə bilər.

     Müasir tədqiqatçılar deyksisin əsas spesifikasını deyksisin nitq aktından asılı olması və deyktik söz və ifadələrin  referent nisbətinin nitq müəllifliyinin bir şəxsdən digərinə keçməsində görürlər. Şəxs əvəzliyi hansısa bir tammənalı vahidin  «müavini» rolunda olaraq mənanı götürmür, lakin müəyyən konteksdə hansısa bir hədəf haqqında nitqə işarə edir. Müasir dilçilikdə deyksisin əsas xasiyyətində onun eqosentrikliyi seçilir. Fəza, vaxt, şəxsi qarşılıqlı əlaqə hesablaması danışanın mövqeyindən  aparılır. Danışan deyktik sahənin mərkəzi kimidir. Misal üçün: I am honored to be with you today at your commencement from one of the finest universities in the world. I never graduated from college. Today I want to tell you three stories from my life.

    Söyləmin tipik vəziyyəti nitqlə danışıq  ifasının bir iştirakçıdan digərinə keçməsi həddindən asılı olaraq eqosentrikdir. Buraya deyktik sistem də yönəlir (I, mən, hər bir danışanın özünə, you, sən, isə qulaq asana   işarədir) Deyktik ifadələr xalis işarəedici deyil. Burada onların mənasının kontekstlə asılı olmasına baxmayaraq həmçinin kon­tekstual asılılığın olmadığını göstərən əlavə mənalar aşkar olunur. Şəxs əvəzlikləri tək danışıq aktında iştiraka münasibəti identifikasiya etmir, həmçinin şəxsin dərəcəsi və canlılığını bildirir.

    Şəxs əvəzlikləri, ümumilikdə eqosentrik element - birinci halın şəxs əvəzliyi kiçik, bağlı sistemi təşkil edir və dilin «deyktik sahəsi» əsasında yerləşir. Hər söyləmi danışan dinləyənə müraciət edərək tələffüz edir. Şəxs əvəzlikləri mənaca şəxslərin müavinidir və mətndə dil işarəsi funksiyasını yerinə yetirir. Bununla danışan deyktik sistem mərkəzində yerləşir və digər relevant deyktik parametrləri sıralayır (yer,vaxt). Misal üçün: I aropped out of Rud College after the first 6 months, but then stayed around as a drop-in for another 18 months or so before I really guit. So why did  I drop out? It started before I was born. (Scobsun nitqi, 2005)

    Deyktik akt yalnız qavrama prosesində mümkündür. Burada əşyaya işarə mövcuddur. Perseptiv aktda qavrama və nominantlıq müəyyən hallarda, yəni deyktik işarələrin qavrama halında vəzifələrini yerinə yetirməsi, uyğunlaşır. Bunlar  «referenti olan, desiqnatı olmayan işarələrdir». (3, 166)

    «Deyksis» anlayışının gələcək öyrənilməsi dilçiliyə ilk və təkrar deyksislərin korrelyativ anlayışının daxil edilməsidir. Deyktik sahənin suallarını tədqiq edərək Y.D.Apresyan müəyyən etdi ki, ilk dialoq deyksisi, ünsiyyət deyksisidir. Danışan və dinləyən bir birini görür, mühitdə olan həqiqətin eyni parçası onların şüuruna daxil olur, yəni  «canlı» ünsiyyəti. (2, 632)

    Qavramayla uyğunlaşmayan digər hal təkrar, narrativ deyksis adlanır (10, 3-11). Təkrar deyksisdə deyktik sözlər özgə şüuru təsvir etmək üçün istifadə olunur və qanun olaraq anaforik və kataforik funksiyalara malikdir. Təkrar deyksis nitq halıyla bağlı deyil, bu ədəbi təzkirin yenidən söylənilməsidir. Onun konstituir xüsusiyyəti danışanın  fəza hesab nöqtəsilə uyğun olmamasıdır.

     Deyksis anlayışının hadisəni nitq  anıyla  ilk və təkrar müqayisə baxımından ayrılmasını nəzərə alaraq hər bir koordinat bu ikiqat rakursda baxıla və ilk və təkrar deyksisdə reallaşa bilər.

    Insana çatdirilan bütün hissi qavrama məlumatı müəyyən ardıcıllığa –   başlanğıc nöqtəsi işarəedici I, here,now (S. Levinson öz monoqrafiyasinda ümumiləşdirmişdir) (8,156) sözlərilə gostərilən koordinat sisteminə malikdir. Deyksisin ənənəvi kateqo­riyaları sifət, vaxt və yer deyksisləridir.Şəxs deyksisi söyləmdə iştirakçıların roluna işarə edir. Birinci şəxs kateqoriyası danışanın istinadı özünə qrammatikləşdirmə, ikinci şəxs bir ya daha çox ünvanlanana   istinad, üçüncü  şəxs söyləmin nə danışanı, nə də ünvanlananı olmayan şəxs və obyektə istinad.

   Beləliklə personal yaxud  şəxs deyksisi zamanı xüsusiləşdirilmiş deyktik üslublar istifadə olunur. Bura kommunikativ akt iştirakçıları – danışan və ünvanlanana işarə edən əvəzliklər (1 və 2-ci şəxs) aiddir ( 1, 194). Bu deyktik vasitələr jestlə əvəz olunur. Danışan və dinləyənin kommunikativ akta qatılması jest analoqudur. Danışıq aktı kommunikasiya iştirakçılarını azaldır və bu siqnal dəyişməsində konkret göndərən və qəbul edənə işarə edir.

   Kommunikasiya zamanı danışan və dinləyən aktuallaşdırılmış olur. Danışıq aktı iştirakçıları təsəvvur edir və onlar bilavasitə kommunikativ akta qoşulur. K.Bülerin fikrincə here, therenin aid olduğu hansısa bir şey, danışanın mövqeyindən asılı olaraq, göndərən və  qəbul edən I və you, bir danışıq partnyorundan digərinə keçərək dəyişilir. [ 6, 48].

   Benvenist qeyd etdiyi kimi şəxs kateqoriyası (əvəzlik və fellərdə) həmcins deyil. Kommunikativ akt iştirakçılarını ifadə edən 1 və 2-ci şəxs Benvenistin «şəxs olmayan» kimi xarakterizə etdiyi 3-cü şəxsə müqabildir. Bu müqabilliyin bir çox şəxsi əksi var. Bir neçə dil (misal üçün Şimali Amerikanın atavask dilləri)  1 və 2-ci şəxsi bir tərəfdən və 3-cü şəxsi digər tərəfdən müxtəlif cür kodlaşdırır. Bir çox dillərdə (misal üçün bir neçə türk dili) 3-cü şəxs əvəzliyi işarə əvəzliklərindən ayrılmazdı. Bir neçə dildə 1 və 2-ci şəxs əvəzliyi fərqlənir (misal üçün yitas papuas dilində cəm halda müstəqil əvəzliklər).

    Nəhayət bir çox dildə «1,2-3» şəxsi yaxud deyktik iyerarxiya halı əmələ gəlir, yəni 1 və 2-ci şəxs 3-cü şəxs qarşısında müxtəlif qrammatik təzahürə qarşı prioritet əldə edir.

   C.Levinsonun «Praqmatika» monoqrafiyasında qeyd etdiyi bu 3 koordinat, koordinat sisteminin təsbit olunmuş nöqtəsində yerləşdirilir.(8,98) Deyktik leksika eqosentrikdir, onun semantik əsası I, ego, speaker anlayışıdır. Danışan söyləmin se­mantik  fəzasıni və dildə deyktik sözlərin sistemini hazırlayır. Bir tərəfdən K. Bülerin dediyinə görə,   kommunikasiya aktında vaxt və fəza     hesablamasınin aid olundugu danişan  yönəldici sayılır. Digər tərəfdən danışana istinad iki əsas vaxt və fəza  «here» və «there»  deyktik sözlərinin anlatmasını yaradır. Beləliklə işarəedici sahə bilavasitə perseptiv aktla bağlıdır və  perseptiv  deyktik sahəyə daxil olan bütün leksemlərin distinktiv nişanə bazasının rolunu oynayır.

    Biz S.D.Katsnelsonun(4,153) deyktik elementlərinin aşağıdakı xüsusiyyətlərlə ayrılması fikrini dəstəkləyirik:

1)                                    Situativlik, yəni  ətrafinda deyktik vasitələrin  mənası pərakəndə və anlaşılmaz ola bilən nitg situasiyasindan asililig ; 

2)                                    Eqosentrizm, yəni nitq subyektilə daimi əlaqə;

3)                                    Subyektivlik: xarici obyekt danışan şəxsdən daha müstəqil olan şəxsi nişanəsinə  görə yox onun danışanla uyğunluq prinsipinə görə seçilir;

4)                                    Bir istifadə halından digərinə çevrilən aktual mənanın anilik və efemerliyi.

Beləliklə deyktik elementlərin şərtləşdirilmiş iki əsas xüsusiyyəti – praqmatiklik  və qeyri şəffaflıqdır.

      Nəhayət birinci şəxsin şəxs əvəzliyi şəxs deyksisini reallaşdıran söz deməkdir. O, hər bir söyləmin müəyyən fəza-vaxt situasiyasıyla bağlı olduğunu, danışan tərəfdən tələffüz olunma və adətən dinləyənə ünvanlanma  koordinat sistemlərini təşkil edir. Deyksis bütövlükdə situasiya yaxud kontekstdən asılıdır, deyktik sözlərin referent uyğunluğu dəyişilir və bir şəxsdən digərinə keçir. Müasir dilçilikdə deyksisin əsas xarakteristikası rolunda onun eqosentrikliyi seçilir. Fəza, vaxt və şəxsi qarşılıqlı əlaqə hesablanılması danışan tərəfdən aparılır. Danışan deyktik sahənin mərkəzi sayılır. Deyktik ifadələr işarəedici sayılmır. Onlar özlərində işarə və işarəedici simvolların funksiyalarını uyğunlaşdırır. Onların mənasının kontekstlə asılı olmasına baxma­ya­raq, kontekstual  asılılığı olmayan əlavə mənaları var.

    Son zamanlar deyksisin öyrənilməsi teoretik öyrenilmeden daha çox, dünya dil­lərində deyktik vasitələrin empirik öyrənilməsinə arxalanır. Müxtəlif dillərin deyktik vəsitələri haqda bir çox məlumat əldə edilmişdir. U.Vizemanın hazırladığı «Əvəzlik sistemləri» toplusunda bir sıra areal, həmçinin az öyrənilən Amazoniya, Yeni Qvi­neya, Afrika və digər dillərdə zəngin material toplanılmışdır. Əvəzliklər əsas deyktik vasitələrin biri kimi deyktik mexanizmlərin tədqiqatında ən yaxşı  vasitə hesab olunur.

    Bizim işimiz başladığımız tədqiqata nöqtə qoymur, istisna deyil ki, öyrənmə davam edəcək. Deyksisi dərindən tədqiq edərək daha çox imkan yaratmış olduq. İnandıq ki, deyksis unikal təzahürdür. Onun əsas vəzifəsi, vəziyyətdən asılı olaraq dilin, praktiki cəhətdən boş qalan  formasını tərkiblə tamamlamasıdır. Buna görə də deyksisin ifadə planı və  tərkib planının tədqiqatı maraqlı olacaq.

 

Ədəbiyyat:

  1. 1.                 Арутюнова Н.Д. Типы языковых значений: Оценка. Событие. Факт (Текст) / Арутюнова Н.Д. – М: Наука, 1988-341с
  2. 2.                 Апресян Ю.Д. Дейксис в лексике и грамматике и наивная модель мира (Текст) / Апресян Ю.Д.// Семиотика и информатика. – М: школа Языки русской культуры, 1986, вып. 28-С. 5-32
  3. 3.                 Вейпрейх У. О семантической структуре языка. В кн: Новое в лингвистике. Вып. У.М.: Прогресс,1970 с. 163-249.
  4. 4.                 Кацнельсон С.Д. Содержание слова, значение и обозначение / под общей редакцией В.М. Жирмунского, М.М. Гухман, С.Д.Кацнельсона. Изд.3-е  М.: Едиториал УРСС, 2011-112с (Лингвистическое наследие ХХ века)
  5. 5.                 Лауонз Д. Введение в теоретическую лингвистику/ Перевод с англ. В.А.Звегинцева- М.: Прогресс 1978-543с.
  6. 6.                 Bühler K. Sprachtheorie-Vena: 1934-543 s.
  7. 7.                 Lakoff R.Remarks on This and that//Berkley studies in syntax and sevantics/London:1974-356p.
  8. 8.                 LevinsonS.C. Pragmatics. Cambridge: 1983-430p.
  9. 9.                 Lyons V.Semantics: In two volumes- London: 1977-373p.
  10. 10.             Todorov T. The place of style in the structure of the text-in:Literary style: A symposium.Y., N.Y.: 1970-p.31-32

Список цитируемых источников. Речь Стива Джобса htpp://news? stanford. edy/new/2005/june15/jobs-061505

 

Açar sözlər:  şəxs əvəzliyi,  ifadə,  şəxs deyksisi , söyləm.

Key words: personal pronoun, expression, personal deixis, utterance.

Ключевые слова: личное местоимение, выражения, личный дейксис, высказывание.

      

Личное местоимение первого лица как средство выражения личного дейксиса

Резюме

      В статье личное местоимение первого лица рассматривается как основное средство выражения личного дейксиса. В современном языкознании в качестве основной характеристики дейксиса выделяется его эгоцентричность. Личное местоимение первого лица представляет собой слово, которое реализует личный дейксис.

 

The personal pronouns of the first person as the way of expressing of the    person deixis

Summary

     The article deals with the personal pronouns of the first person as the way of expressing of the personal deixis. Egocentrism is considered to be the main peculiarity of deixis in contemporary linguistics. The personal pronoun of the first person is a word of implementing personal deixis.

                           

Rəyçi: f.ü.f.d. Aftab Hacızadə


Məmmədova Jalə Eldar q

KOMPÜTER LÜĞƏTÇİLİYİ ANLAYIŞI

                Qlobal internet şəbəkinin fəallığı leksikoqrafiya, kompüter lüğətçiliyinə də öz güclü təsirini etmişdir. Ümümdünya internet şəbəkəsi dayanmadan inkişaf edir, informasiya elektron şəkildə saxlanılır, lakin buna baxmayaraq elektron lüğətlərin kompleks halda linqvistik təsviri hələ də mövcud deyildir. Müxtəlif məqsədlər üçün istifadəçilər ənənəvi lüğətlərdən fərqli olaraq, elektron lüğətlərdən istifadə zamanı məhsuldar fikirlərdən bəhrələnirlər. Hazırda elektron məkanda kompüter lüğətləri yəni elektron lüğətlər mövcuddur. Əslində bu tip lüğətlərin sayını gələcəkdə çoxaltmaq lazımdır. Düzdür, bu lüğətlər funksiya etibarı ilə həmçinin də bacarıq qabiliyyətinə görə bir-birlərindən fərqlənirlər.

                Kompüterlərin lüğətçilikdə istifadəsi müxtəlif cür izah olunur. Bəziləri onun alət və yardımçı funksiyası daşıdığını iddia edirlər. Əslində bu belə deyil, kompüterlər lüğətçilikdə önəmli yer tuturlar. Lüğətçiliyin inkişafında yeni mərhələ məhz kompüterlərin mövcudluğu ilə bağlıdır. Lüğətlərin tərtibində kompüter­lərdən istifadə olunması məsələləri dilçiliyin müxtəlif sahə­lə­rində öyrənilir: kompüter lüğətçiliyi, hesablama lüğətçiliyi, ma­şın lüğətçiliyi, avtomatik leksikoqrafiya. Komputer texnologiyası, müasir kompüterlər bu mərhələdə lüğətçilərə böyük kömək göstərə bilər. Sözlüyün qruplaşdırması, sistemləşdirməsi və əlifba ardıcıllığı ilə düzülməsi işləri kompüterlərdə qısa zaman kəsiyində yerinə yetirilə bilər. Tərtibçi bir lüğətçi kimi öz işini keyfiyyətlə yerinə yetirməlidir.[1.32]

“Kompüter dilçiliyinin əsasları” kitabının müəllifi Y.N.Mar­çuk bu terminlərin hamısının kompüter dilçiliyinin pred­meti ol­du­ğunu göstərir və bu termin altında onların birləş­di­ril­məsini məq­sədəuyğun hesab edir [2.4]

“Kompüter dilçiliyi” kitabının müəllifi prof.M.Ə.Mahmudov monoqrafiyada kompüter lüğətçiliyinin ayrıca bir fəsil kimi verməsi və bu tipli məsələlərin həmin fəsildə araşdırılması məqsədəuyğun hesab olunmuşdur. Hesablama lüğətçiliyi, maşın lüğətçiliyi, elektron lüğət­çilik, avtomatik (avto­mat­laşdırılmış) lüğətçilik terminlərini kon­kret bir terminlə əvəz et­məklə termin müxtəlifliyindən və dola­şıq­lığından qurtul­maq olar. Kompüter lüğətçiliyi kompüter dilçiliyinin bir sahəsi kimi həmin kon­tekstdə öyrənilməlidir. Əslində, bu terminlər (hesablama lüğətçiliyi, maşın lüğət­çiliyi), avtomatik lüğətçilik, statistik lüğətçilik) sinonim terminləridir və onların təd­qi­qat obyekti kompüterlər vasitəsi ilə tərtib olunan, elektron məkanda yerləş­dirilən, müxtəlif sorğu və məlumat elementləri ilə təchiz olunmuş lüğətlərdir. Kompüter lüğətçiliyi kompüter dil­çi­liyinin bir sahəsi, kompüter lüğətləri isə bu sahənin obyektidir.

Kompüter lüğətlərinin ənənəvi lüğətlərdən fərqləri:

-              lüğətə müraciət və ondan müəyyən sorğular əsasında mə­lumatların alınması proseduru daha sadə və sürətlidir;

-              eyni zamanda bir neçə lüğətə müraciət edib, sözün məna­sının qısa zamanda dəqiqləşdirilməsi və ümumi nəticənin çıxarılması mümkündür. Adi lüğətlərdə bu işin yerinə ye­tirilməsi üçün xeyli vaxt və zəhmət tələb olunardı;

-              bu lüğətlərin hər birində hər hansı bir dili ön plana çək­mək və başqa lüğətlərdə müqayisə aparmaq imkanı var. Mə­sələn, 8-dilli tərcümə lüğətində hər hansı bir dil əsas götürülə bilər. Yəni çoxdilli lüğətlərdə təmsil olunmuş bü­tün dillər eyni hüquqa və axtarış imkanlarına malikdir;

-              adi lüğətlər çap olunduqdan sonra təkrar nəşrə qədər də­yişməz qalır, sözlərin sayı və izahı dəyişdirilə bilməz. Kom­püter lüğətləri açıq, hərəki sistemlərdir. Belə lüğət­lə­rə yeni sözləri ani olaraq əlavə etmək, düzəliş aparmaq və köhnəlmiş sözləri çıxarmaq (və ya həmin sözlər ayrıca qrupda yerləşdirmək) mümkündür. [3.66-68]

                N.A.Sivakova, Q.M.Mandrikova isə aşağıdakı xüsusiyyətlərinə görə elektron lüğətləri ənənəvi lüğətlərdən fərqləndirmişlər:

- Elastikliyi ilə - linqvistik və proqram üsulları kompleksi lüğətə müraciəti asanlaşdırır və onunla iş zamanı istifadəçinin imkanlarıı genişləndirir.

- Cəmliyi ilə - hər bir dildə leksik vahidlərin yazı vasitələri və bu dilin qanunlarından asılı olmayaraq, müxtəlif dilli leksik vahidlər arasındakı əlaqələri təşkil etmə qabiliyyəti ilə.

 - İkitərəfliyi ilə - lüğətə daxil olan istənilən bir dildən giriş dili kimi istifadəçi imkanı ilə.

- Dinamikliyi ilə -  daimi dolma korreksiya, köhnəlmiş sözlərin çıxması imkanları ilə

B.M.Andryuşenko və V.V.Morkovkin kompüter lüğətini EHM-da saxlanılan və istifadəsi üçün öz məqalələrinin zahiri formasını qoruyub saxlayan adi lüğət kimi müəyyən edir və onu “bir və ya bir neçə lüğət faylı (EHM-ə daxil edilmiş hər hansı lüğət məqalə parçalarını və mətnləri əks etdirən məlumatlar və ya onda yaradılmış lüğətlər), onların indeksi, bu lüğətin makro və mikrostrukturunu təsviri və proqramlar sistemi kimi xarakterizə edir ki, buda bu konstruksiyanın yaranmasını, onun işçi vəziyyətdə qalmasını, yenidən qurulması və ona sorğu üçün müraciəti, bir qayda olaraq, dialoji rejimdə və ya başqa proqramlarda, məsələn, leksikoqrafik prosessorda olmasını təmin edir. [4.23]

                L.L.Nelyubin bu növ lüğətlərin aşağıdakı əlamətlərini verir: “maşın lüğəti adı altında EHM-ın yaddaşında yerləşdirilməsi rahat olan və avtomatik işlənmə və dolma proqramları ilə təchiz olunmuş cədvəl, siyahı şəklində təqdim olunmuş istənilən sıralanmış nisbətən son linqivistik məlumat massivi” başa düşülür.

                Azad ensiklopediyada olan “Vikipediyada” [elektron resurs] elektron lüğət kompüter məlumat bazası kimi müəyyən edilir ki, bu da kodlaşdırılmış lüğət məqalələrini özünəməxsus şəkildə özündə cəmləşdirir, həmin məqalələr lazım olan sözlərin, morfoloji formaların, söz birləşmələrinin sürətli axtarışını, eləcə də tərcümə istiqamətini dəyişməyi həyata keçirməyə imkan verir. Viki texnologiyası əsasında qurulan virtual ensiklopediya bir axtarış sistemi kimi istifadəçilərin sorğuları əsasında tez bir zamanda informasiya xidməti göstərmək məqsədini daşıyır. Vikipediyada yerinə yetirilməsinə icazə verilən əməliyyatlar siyahısının içində başqa dillərə tərcümə edən Elektron tərcümə sistemi də daxil edilmişdir. Mövcud olan məqalələri başqa dillərə tərcümə etmək, belə ki, ingilis və rus dillərində olan məqalələr Azər­baycan bölməsindəki məqalələrin sayından bir-neçə dəfə çoxdur. [5]

                Son zamanlar leksikoqrafların bir sıra yazıları üzə çıxır ki, burada ənənəvi lüğətlərin çatışmamazlığı təhlil olunur və müasir lüğətlərin təkmilləşməsinin  mümkün yolları təqdim olunur. V.Seleqey ənənəvi praktik leksikoqrafiyada üç əsas uyğunsuzluğu  mümkündür.

1. Lüğətin həcmi nə qədər böyük olarsa, leksik mənaların təsviri nə qədər dolğun və sübutlu olarsa onlardan istifadə də o qədər mürəkkəbdir:

2. Leksik vahidlərin təsviri nə qədər tam və dərin olarsa, lüğət də hazırki dil və mədəniyyət situasiyasına bir o qədər az dərəcədə uyğun gələcək:

3. Lüğətin xüsusi leksikoqrafik konsepsiyası nə qədər maraqlıdırsa, leksik mənanın təsvir vasitələri nə qədər inteqraldırsa, onun leksik bazası da o qədər zərifdir: [6]

                V.Seleqey göstərir ki, elektron lüğət elə xüsusi leksikoqrafik obyektdir ki, burada kağız lüğətlərdə tələb olunmayan bir çox produktiv ideyalar gerçəkləşə və müraciətə daxil edilə bilər.

                E.P.İvanova  yazır ki, elektron lüğət keyfiyyətcə başqa lüğətdir, belə ki, başqa kordinant sistemində mövcuddur. Müəllif ona işarə edir ki, kağız lüğət “xətti iki ölçü­lü (2D)” metatekst (metomətn), M.Mak-Lyuenin adlandırdığı kimi “Qubernator qa­lak­tikası”dır, elektron lüğət isə özlüyündə elektron cəmiyyətin mətn informasiya mə­ka­­nının məhdud hissəsini əks etdirərək, üçölçülü modeli həyata keçirir ki, bu da qlo­bal internet şəbəkəsinin elektron hipermətni üçün xarakterikdir. Kompüter lüğətləri kitab nəşrli lüğətlərlə daşıyıcıların yalnız müxtəlif ölçülülüyünə görə ziddiyyət təşkil edir.

M.Mahmudovun “Kompüter dilçiliyi” adlı kitabında qeyd olunmuş, ingilis dilin­də ən çox yayılmış və geniş istifadə olunan kompüter lüğətlətdən “Dictionary. com”, “Dictionaries” və One­look Dictionaries” elektron resurslarını nümunə göstərmək olar. Bu lüğətlərin hər biri 200-dən çox lüğətdən ibarətdir. İngilis dilində olan “Your Dictionary” 240 dildə (ingilis, fransız, alman və b.) olan lüğətlərdən və 30-dan artıq çoxdilli sorğu kitablarından ibarətdir. Kataloq daxilində lüğətlər dil qrup­ları üzrə (german dilləri, roman dilləri, slavyan dilləri və s.) və başqa əlamətlərə görə (qədim dillər, müasir dillər və s.) yerləş­di­ril­mişlər. Sorğular əlifbaya görə sıra­lanmışlar. “Your Dictionary” ingilisdilli lüğətlərin xüsusi “On-line lüğət” və “On-line the­saurus” kataloqları istənilən sözü eyni za­man­da “Hypertext Dictionary”, “Wor dNet” və “Intralinguas Eng­lish Language Dictionary” tipli elektron resurslarda da ax­tar­mağa, onların fonetik xüsusiyyətlərini öyrənməyə və məna­la­rını dəqiqləşdirməyə imkan verir. “Word Net” lüğətində axtarılan sözün bu və ya digər nitq hissəsinə mən­subluğu, eləcə də həmin sözün sinonim, antonim və omonimləri haqqında məlu­mat əldə etmək olar. Kataloqda “Ame­rican Heritage Dictionary”, Thesaurus and Quotes”, “Camb­ridge Dictionaries Online”, “Dictionary of Difficult Words”, “The Jargon Dictionary”, “Online Dictionary”, “Data­base Query”, “Ono-look Dictionary”, “Grandiloquent Dictio­na­ry” və s. lüğətlər yerləşdirilmişdir. Bu lüğətlərin hər birinin çox­dil­li və xüsusi sahə lüğətlərinə çıxışı vardır. Xüsusi sahə lüğətləri 86 fəaliyyət dairəsini əhatə edir. Bura biznes, maliyyə, tibb, kompüter  texnologiyası, idman və s. daxildir.   Mul­tilüks elektron lüğətlər versiyasına 645 ümumi, termi­noloji, izahlı və ölkə­şünas­lığa aid lüğət 6 dildə daxil edilmişdir. İngilis dilinin izahlı lüğəti (Webster New World Dictionary – Thesaurus), eləcə də 23 sahə terminoloji lüğəti sistemdən işlə­ni­lən məlumatı almağa imkan verir. Terminoloji lüğətlər iqtisadiy­yat, bank işi, hüquq­şünaslıq, texnika, texnologiya, biologiya, tibb, ölkəşünaslıq və s. sahələri ehtiva edir.

Tərcümə kompüter lüğətləri internet məkanında ge­niş yer tutur. Kom­püter tərcümə lüğətlərinin ən çox istifadə olunanları Abbyy Lingvo 12, Multilex Delux 6.4, Context 7.0, Multitran 3.44, VERDict 2.0 Qigant, Polyglossum 3.20 və s. hesab olunur. On­la­rın hər biri lüğət dəstlərindən ibarət olub lüğət sistemi təşkil edir­lər. Məsələn, Abbyy Lingvo kompüter lüğətləri sistemi  47 lü­ğət­dən ibarətdir və sistem mütəmadi olaraq yenilənir. Lüğətin yeni ver­siyasına ingilis dilinin 120 min sözdən ibarət izahlı lüğəti (Collins English Dic­tionary), «Новый большой русско-англий­ский словарь» (tərtib­çilər D.İ.Yermoloviç və T.M.Krasavin, 110 min sözdən ibarət), “Русско-английский словарь религиозной лексики» (tərtibçi A.A.Azarov, 14 min söz), “Большой англо-рус­ский фразео­ло­гический словарь» (tərtibçi A.V.Kunin, 20 min söz) kimi lüğətlər əlavə olunmuşdur. Bütövlükdə sistemin lüğət bazası 2,5 milyon lüğət vahidinə çatdırılmışdır. Orada hər bir söz haqqında ətraflı qrammatik məlumat verilir, onların real mətn­lərdə işlənməsi nümunələr əsasında göstərilir, sözlərin bir qismi səsləndirilir. [7.69-71]

                Hazırda internet məkanda bir neçə şirkətlər mövcuddur ki, onlar həm android rejimli həm də online iki dilli tərcümə lüğətləri yaradıllar. İntelsoft da Azərbaycanda informasiya texnologiyaların yaradılması və hazır həllərin tətbiqinin həyata keçirən şirkətdir. Maşın tərcüməsi sistemi sahəsində fəaliyyətdir. Rusca-Azərbaycanca tərcümə lüğtinin tesisçisidir və sistemin əsas iki məqsədli olduğu geyd olunur: Rus dilini bilməyənlərə Rus dilinə anlaşıqlı tərcümə edir. Lüğətdə 110min çox söz və söz birləşmələri vardır. Onlayn versiyalı lüğət mütəmada olaraq yenilənir. Sistem hətta Bakutel 2010 sərgisində də sərgilənmişdi.[8]

                Lüğət proqramları arasında Babylon (Babilon) adlı proqram da vardı ki, bu proqramın  həmçinin onlayn versiyası da mövcuddur. Lüğətin ən çox xoşuma gələn cəhəti isə saytda olan bəzi hallarda isə digər saytlarda tapa biləcəyiniz xüsusən Babylon üçün hazırlanmış dünyanın ən nüfuzlu ingiliscə ödənişli və ya pul­suz Oxford, Longman, Collins, MacMillan, American Heritage, Merriam-Webster fran­sızca Larousse, rusca Muller eləcə də yüzlərlə digər dillərdə olan müxtəlif məzmunlu lüğətlərin proqrama əlavə edərək istifadə edilə bilinməsidir. Bu sayədə artıq bir lüğətdə tapa bilmədiyiniz sözü digər lüğətdə axtarmaq əziyyətindən qurtulmuş olacaqsınız. Pulsuz lüğətlər siyahısında poliqlot lüğətinin bazasından istifadə edilərək hazırlanmış rusca-azərbaycanca, ingiliscə-azərbaycanca və fransızca-azərbaycanca lüğətləri də Babylona əlavə edilərək istifadə edilə bilər. [elektron resurs]

                Artıq müasir dövrdə dilimizə o qədər internet məkana aid elektron terminlər, söz və söz birləşmələri daxil olmuşdur ki, böyükdən kiçiyə hamı bu sözləri əzbər­ləyib, tez-tez danışıqda istifadə edir və çox düzgündə tələffüz edirlər. Bu bir tərəfdən sevindirici haldır ki, insanların maraq dairəsi genişlənir həmçinin elektronlaşır amma dil öz orjinallığın itirir, sanki süniləşir. Bu cür sözlərin dilimizdə öz sözlərimizlə əvəzlənməsi çox yaxşı hal ola bilərdi. Artıq bu tip sözlər üzərində işlər gedir, lüğətlər hazırlanır dilə daxil olma hazırlıqları gedir. Bu sözlər indiyə qədər Azərbaycan dili­nin orfoqrafiya, eləcə də izahlı lüğətinə daxil edil məyib. Hər halda, dildə termin yaradıcılığı prosesi getməlidir.

Ayfon - səs, rabitə və görüntü imkanlarını özündə birləşdirən simsiz multimediya qurğusu.

Aypəd – internetə fərdi qoşulma cihazı, klavyaturasız noutbuk

Biopsiya – Xəstəliyin xarakterini mikroskopla müəyyən etmək üçün canlı orqanizim toxumasından kiçik bir bir parçanın kəsilib müayinə edilməsi.

Çat – internet şəbəkəsi dialoq rejimində qısa mətn məlumatları ilə mübadilənin təşkili. Bu halda dialoq iştirakçıları klaviatura vasitəsilə sorğu göndərir və displeyin ekranında cavab alır.

Data kart – informasiya əlamətlərini yerinə yetirmək üçün elektron kart. [9.elektron resurs]

                Elektron vasitələrin qlobal єəbəkənin formalaюmasэnэn mьkəmməlləєməsi ilə leksikoqrafiya iєlərinin imkanlarэ yeni səviyyədə geniєlənirdi ki, bu da elektron lьрətlərin mьxtəlif rakuslarda nəzərdən keзirilməsi ьзьn implus yaratdэ. Beləliklə, elektron lüğətlərin yaranması tətbiqi leksikoqrafiyanın perspektivli, aktiv inkişaf edən istiqamətidir.  Bu günkü gündə qlobal şəbəkənin imkanlarının üzə cıxarılması və leksiqrofik resursların araşdırılması xüsusi aktuallıq daşıyır.

 

Ədəbiyyat:

1. Рублева Ольга Сергеевна. "Слово в электронном словаре” (с позиций пользователя электронными ресурсами). Тверь 2010. -168 с.

2. Марчук Ю.Н. Основы компьютерной лингвистики. М.: МГОУ, 2002. -234 с.

3. Məsud Mahmudov “Komputer dilçiliyi”, Elm və Təhsil, Baki – 2013. -365 səh

4. Андрющенко В.М., Морковкин В.В. Базовое лексикографическое знание и компьютер: к постановке задачи создания лексикографических процессов // Машин­ный фонд русского языка: Предпроектные исследования. — М., 1988.-40 с.

5.  http://www.az.wikipedia.orghttp://www.en.wikipedia.org

6. http://www./linevoda.ru; www.tech-tr.ru). 

7. Məsud Mahmudov “Komputer dilçiliyi”, Elm və Təhsil, Baki – 2013. -365 səh

8. http://translate.intelsoft.az

9. www.science.gov.az home-page və http://azerdict.com/blog/2010/12/lugetler-ve-tercume-vasiteleri/

 

Açar sözlər: lüğət, kompüter, vikipediya, kontekst, kompüter leksikoqrafiyası, elektron lüğət

Key words: dictionary, computer, wikipedia, context, computer lexsicography, electronic dictionary

Ключевые слова: словарь, компьютер, википедия, контекст, компьютерная лексикография

 

Summary

The conception of computer lexsicography

                .

                The new stage of lexsicography and its spesific features had been researched in this article. Besides this, some computer dictionaries are introduced and at the same time their priorities are differed. The work style of lexsicographer are described in the article.

                                                                               Резюме         

Понятие компьютерной лексикографии.

                 

В статье исследуется новый этап развития в лексикографии и его специфические преимущества. Также представлены несколько компьютерных словарей в сравнении их преимуществ. В статье также отражен метод работы лексикографа.

 

RƏYÇİ: dos. L.Ələkbərova


Qəniyeva İradə Yasin qızı

AZƏRBAYCAN VƏ İNGİLİS FOLKLORUNDA İŞLƏDİLƏN TOPONİMLƏRİN   ÜSLUBİ-KOMMUNİKATİV XÜSUSİYYƏTLƏRİ

Dilçilikdə onomastik vahidlərin, cümlədən toponimlərin ədəbiyyat nümunələri əsasında öyrənilməsi yeni bir sahə olub, poetik onomastika adlanır. Buna həm də “onomoloji üslubiyyat”, “üslubi onomastika” demək mümkündür. Poetik onomastika – onomastikanın üslubiyyatı dilçiliyin yeni və az tədqiq olunmuş sahələrindəndir. Burada bədii əsərlərə, əsərdəki surətlərə, hadisələrin təsvir olunduğu yerlərə verilən adlar, onların üslubi xüsusiyyətləri,ideya-bədii təsir qüvvəsinin artmasında onomastik vahidlərin rolu, xüsusi adların komik təbiəti, onomastik vahidlərin obrazlılığı, bədii əsərlərdə xüsusi ad yaradıcılığı, xüsusi adların sintaktik və semantik cəhətləri, hər hansı yazıçının fərdi onomastikasının təhlili və s. məsələlər tədqiq olunur. Ümumi leksikanın üslubi laylarından bəhs edərkən onomastik vahidlərin emosional çalar­larını, bədiiliyini, ifadəliliyini, obrazlılığını, bədii mətnə milli kaloritin verilməsini linqvistik cəhətdən təhlil etmək olduqca vacibdir. [1, s.497]

Folklor materialları əsasında öyrənilən onomastik vahidlər də poetik ono­mas­tikanın bir sahəsi hesab edilə bilər. Azərbaycan folklorunda təsadüf olunan yüzlərlə onovahiddən bir qisminin yeri, məkanı məlum olsa da, daha əhatəli bir qismi haq­qında bu sözləri demək mümkün deyildir. [2, s.87] Folklorda xalqımızın yad­da­şındakı yer adları ilə bağlı saysız-hesabsız əfsanə və uydurmalar, rəvayət və nağıllar mövcuddur. Belə rəvayət və əfsanələrin bir qismi A.Məmmədovun “Coğrafi adların sirri” kitabında verilmişdir. Burada Suraxanı, Ağdam, Bərdə, Bilgəh, Qobustan, Qusar, Quba, Gəncə, Naxçıvan, Naftalan, Şəki, Şamaxı toponimləri rəvayət və ehtimal mənşəli coğrafi adlar, Səngəçal, Sumqayıt, Soltan burnu, Fit dağı, Cəngi meşəsi toponimləri isə əfsanə mənşəli coğrafi adlar kimi qruplaşdırılır. Müəllif Sumqayıt adı ilə bağlı üç, Fit dağı haqqında altı,  Saatlı toponimi barədə beş əfsanə vermişdir. Bu əfsanələrin hər birində həmin adların müxtəlif cür etimologiyası verilir.

Şifahi xalq ədəbiyyatında, yəni folklorda işlədilən toponimlər üslubi və leksik-semantik cəhətdən yazılı ədəbiyyatdan fərqlənir. Hələ lap qədim dövrlərdə yaranmış nağıllarda, dastanlarda, rəvayətlərdə və digər folklor nümunələrində rast gəlinən toponimlərin əksəriyyəti mücərrəd yer adlarını bildirir. Məsələn, Azərbaycan xalq dastanlarında rast gəldiyimiz Daşqala, Qayaqala, Qoşqar, Əzətin, Başcıq, Sinzər və s. şəhər adları buna misaldır. Şifahi xalq ədəbiyyatında rast gəlinən toponimlərin işlədilməsinin bəzi üslubi-kommunikativ məqamlarını nəzərdən keçirək:

1. Şifahi xalq ədəbiyyatında real toponomik vahidlər real həyat hadisələrini təsvir etmək və hadisələrin baş verdiyi məkanı göstərmək üçün işlədilir. Folklorda toponimlərin işlədilməsində ədəbi janrın da rolu böyükdür. İstər Azərbaycan, istər ingilis folklorlarının demək olar ki, bütün janrlarında həmin dövr üçün məşhur olan geniş yayılış toponimlərdən istifadə olunur. Azərbaycan və ingilis folklorlarının ayrı-ayrı janrlarından götürülmüş misallara diqqət yetirək:

Göyçə mahalının Ağkilsə kəndində Alməmməd adlı bir kişi vardı. Bir günü oğlunu gətirib Qarabağın məşhur mirzəsi Şəfi əfəndinin yanında oxumağa qoydu. (Azərbaycan xalq dastanları); Min yerdə ipək xalça döşənmişdi. İç Oğuz və Dış Oğuz bəyləri məclisə toplanmışdı. (Kitabi-Dədə Qorqud)

Bayatılarda isə toponimlərin işlədilməsi bir qədər fərqlidir. Eyni bir bayatıda yer adı hər bölgənin yaxud regionun öz toponomikası ilə əvəzlənir. Bəzən isə eyni bayatının müxtəlif variantlarına rast gəlinir. [5, s.15] Məsələn:

                       Corabın ağına bax, // Dəstələ, bağına bax.

                                   Mən yadına düşəndə, // Şəkinin dağına bax.=

                                                                         Çaxılın dağına bax.=

            Daşüzün dağına bax.

****

                        Köynək tik ağına bax, // Sədəf düz sağına bax.

                        Yar yadına düşəndə //  Zaqatala dağına bax.=

               Oğuzun dağına bax. =

              Naxçıvan dağına bax.

İngilis folklorundan gətirilmiş misallara diqqət edək:

The Lutely family was well-known in Cornwall for their remarkable power of healing.  There was once a farmer who had a small piece of land near Kentchurch in Herefordshire. The daughter of that man came from Cambridge with a young baby in her arms a year ago. (Folk tales of the British Isles); They agreed that all the lords of Britain should ride to Londonand meet in the Great Church on Christmas Day. (Английские предания и легенды); He ruled the country wisely and brought peace to England. Arthur rode quickly to London, came into the churchyard and easily pulled the sword out of the stone. The sword shine brightly in Arthur’s hand. Britain had a new king. (Legends of King Arthur); Robin Hood was the best bowman in England and he could fight very well with sword. The sheriff’s men left their place round the castle and went back to Nottingham. (Robin Hood)

      Now Robin Hood is Nottingham gone, // Where patched both beneath and aboon

      Then Robin Hood sware a solemn eath, //  It is good habit that makes a man. (Robin Hood)

İngilis atalar sözlərində də real toponimlərə rast gəlinir. Məsələn, Rome was not built in a day. When in Rome do as the romans do. Something is rotten in the state of  Denmark. Hamlet without prince of Denmark.

2. Həm Azərbaycan, həm ingilis dilindəki folklor mətnlərində real topo­nim­lərlə yanaşı uydurma yer adlarına da tez-tez rast gəlinir ki, bu da üslubi-kommu­nikativ məqam yaratmaq üçündür. Məsələn, Kitabi-Dədə Qorqud dastanındakı Dərbənd, İstanbul, Gəncə, Bərdə, Kərbəla, Məkkə, Mədinə, Sürməli, Qaradağ, Əlincə qalası real yer adlarıdırsa, Bam-bam təpə, Kafir sərhədi, Aslan yatağı, Yeni bayır, Qara yer kimi toponimlər uydurmadır. Eləcə də məşhur ingilis dastanı “Beawulf”-da rast gəlinən Whale’s Ness, Whale’s road, Geatland, Camelot və s. kimi yer adları uydurma toponimlərdir. Folklorların ayrı-ayrı janrlarından misallara nəzər salaq:

                                 Beyrək gedəli Bam-bam təpə başına çıxmısanmı, qız?

                     Boylanıb heç dörd yanına baxmısanmı, qız?!

                     Qarğı kimi qara saçını yolmusanmı, qız?!

                     Qara gözdən acı yaşlar tökmüsənmi, qız?! (Kitabi-Dədə Qorqud)

                                          ****

      Bu nişanda gözəl olmaz Başçıqda, // O vədə bu işlər müəyyən gərək.

      Camal ayna kimi, qəddi sərv ola, // Siyah zülfü qamətinə tən gərək. (Azərb. xalq dastanları)

Sin şəhərində Ağaxan adlı varlı, karlı bir xan var idi. Ağaxan Zər şəhərinə Qasım şahın yanına Səlbi xanımdan ötrü elçi göndərdi. Keçmişdə Əzətin şəhərində Əhməd Xoca və Xanverdi adında iki qardaş var idi. (Azərbaycan xalq dastanları); Bərdərpuş vilayətində Əhməd adında kasıb bir kişi olurdu. (Azərbaycan xalq nağılları); Dərəbizon çölünün ətrafında Qafur əfəndinin karvansarasının dalında gecənin bir aləmində dəvə bostana girdi. (El çələngi)

            İngilis folklorunun janrlarından gətirilmiş nümunələr:

As Beawulf came near to the gigantic rock under the Whale’s Ness, he saw that the smoke in a cave was more thickly than elsewhere. That night there was feasting and rejoicing in the royal Hall of Geatland. After king Arthur had rested himself at the abbey he rode to Camelot and was welcomed by his queen all the knights of the round table. Some months later a mysterious stranger appeared in the middle of the tournament in Camelot. (Английские предания и легенды)

   Beawulf ruled in Geatland, // Took then throne he’d refuced once,

   And held it long and well // He was old with years of wisdom. (Poetry anthology)

Bəzən uydurma və real toponimlərin yanaşı işlədilməsi məqamına da rast gəlinir. Məsələn, aşağıdakı nümunələrdə: Norway Newcastle toponimləri real, digər yer adları isə  uydurmadır:

I’ll have the king of Ulster for a husband, says one, “And İ’ll have the king of Winster for a husband”, says another; “and I’ll have no husband, but The Brown Bear of Norway” says the youngest. (Irish fireside folktales); They made to the fairs in Newcastle, Kilmallock and the rest of the places. (Folk tales of the British Isles)

3. Azərbaycan və ingilis folkloruna yüksək bədiilik, obrazlılıq gətirən vasi­tə­lərdən biri də toponimlərlə birgə təbiət gözəlliklərinin təsviridir. Nümunələrə nəzər salaq:

Dağlar arasında yerləşən Çənlibel Koroğlunun məskəni idi. Çənlibelin qarlı, uca dağları, sıldırım qayaları ağ buludların bağrını deşirdi. Yaz ağzı üstündən qar əskik olmayan təpələrin başında buludlar oynar, şimşək çaxar, göy guruldar, Çənlibel leysan yağışının altında öz daşlarını, yamaclarını yuyardı. Bir azca keçməmiş buludlar çəkilər, günəş çıxardı. Bircə saat bundan qabaq qucağında qara buludlar oynaşan Çənlibel dəyişib başqa bir aləm olardı. uğuldaşıb bir-birilə savaşan təpələr barışardı. Kəkliklər qaqqıldaşar, bildirçinlər qıy vurar, bülbüllər Koroğlunun səsinə səs verərdi. Sıldırımların bağrından qaynayan bulaqların töküldüyü ətəklərdə gül gülü, bülbül bülbülü çağırardı, ləpələr bənövşəyə göz vurardı. (Koroğlu)

In that pleasant district of merry England which is watered by the river Don, there extended large forest covering the greater part of the beautiful hills and valleys which lie between Sheffield and the pleasant town of Doncaster. (W.Scott “Ivanhoe")

Beneath the long ridges the eye may just

Discern where rocky Greece emerges from deep green banks of fern.

And standing tall between them, the drooping sheoaks cool,

The hard, blue-tinted water before they reach the pool. (The ballad of the drover and other verses)

4. Həm Azərbaycan, həm də ingilis folklor nümunələrində diqqəti cəlb edən məqamlardan biri də toponimlərin doğma məkan bildirməsi yaxud bu və ya digər folk­lor nümunələrini yaradan şəxsin öz yaşayış yerini ön plana çəkməsi, onun keyfiyyəti haqqında dəqiq məlumat verməsidir. Azərbaycan folklorunda bu cəhət aşıq ədəbiyyatında daha çox özünü göstərir. Məsələn, aşıq Molla Cümənin və aşıq Ələsgərin qoşmalarındakı yer adlarına diqqət yetirək:

  Aşıqlar anası, şairlər kökü, //  Gəzərəm dünyanə divanə təki.

              Mahalım Göynükdür, şəhərim Şəki, // Layısqı kəndinin binasıyam mən.

                                                          ****

              Nə gözəl vətənsən, mübarək kəndsən, // Qismət oldun biz hümmətə, Layısqı.

  Yan gəzənlər sənin qədrini bilməz, // Sən hayıfsan müxənnətə Layısqı.

                                                          ****

   Bu təzə kəlamdı olsun yəqini, // Kəbə-qibləm, dinim - Məhəmməd dini.

   Atam Alməmməddi, Göyçə sakini, // Adım Ələsgərdi, yaxşı bil, tanı!

Robin Hood said that he would not change his Green Wood to any other place of the world. (Robin Hood)

        It is not for Naplesthat I grieve, // But for Genoa that I grieve.

        The only city in the world // That I was both to leave. (The ballad of the drover and other verses)

5. Şifahi xalq ədəbiyyatında rast gəlinən üslubi-kommunikativ məqamlardan biri də toponimlərin metaforik mənada işlənməsi, yəni toponimlərin canlı varlığa bəzədilməsi yaxud toponimlərin canlandırılmasıdır. Məsələn:

 Məzlum millətlərin sorubsuz qanın, // Haqqı var vətəndə hər bir insanın.

 Bağlayıbsız gözün Azərbaycanın, //  Pərdələr çəkibsiz işıqlı gözə. (El çələngi)

                                                  ****

             Zülmü-əsarətdən qurtaran bizi, // Yağıdan hifz edən qoca Təbrizi.

             Çalışan bu yolda gecə-gündüzü, //  Babəklər nəvəsi qəhrəman kimdir? (El çələngi)

                                                               ****

Is this the result of Mother England’s power? She is England yet! The nations never knew her or if they knew, were ready to forget; The big bruised heart of England is in the Battersea. (The ballad of the drover and other verses)

We came from where the strong heart // Of all Australiabeats.

I’ve said farewell to Naples // With her long straight lines of lights. (The ballad of the drover and other verses)

6. Folklorda toponimlər metonimiya kimi də işlənir, yəni toponim aid olduğu ölkənin əhalisini, qoşununu, dövlət başçısını yaxud bir nümayəndəsini bildirir. Həm Azərbaycan, həm də ingilis folklorundan gətirilmiş misallara müraciət edək:

Mən istərəm Reyhanı, // Sənə göndərib cahanı.

Sabah yığın Naxçıvanı, // Tutulsun toyu Hüseynin. (Azərb.xalq dastanları)

                                                  ****        

           Tilsimli zülfləri gərdənə cadı, // Şahmartək dişləyir, yoxdu imdadı.

           Dərdə salmış cümlə Əliabadı, // Süsən sünbül, reyhan gülü Tellinin. (Molla Cümə)

Səttarxan neçə gün at sürüb Tehrana yetişdi, Tehran onu böyük dəbdəbə ilə pişvaz elədi. (El çələngi)

When Arthur and his knights returned to the town, all Cametot greated them with a warm welcome. He was sure that England was loyal to its king (Английские предания и легенды); To this day all Devon will swear that it was not the hooting of an owl, but the calling of a man. By the next morning all Darlaston had heard about the strange creature that lay in the fields. (Folk tales of the British Isles)

7. Folklor nümunələrində bədii obrazlılığı qüvvətləndirən və üslubi məqam yaradan vasitələrdən biri də toponimlərin sadalanmasıdır. Məsələn:

          Dağları, daşları duman bürüsə, // Qılınclar pas tutub qında çürüsə,

          Misir, İstanbul, Şam tamam yerisə, // Tək qabaqda duran qoç Koroğludu.

Xoca Yaqut Təbrizdəndi, özü də iyirmi ildən artıq idi ki, Təbriz, Dərbənd, Şirvan, Naxçıvan, Gəncə, Tiflis, Toqat, İstanbul, Hələb, Misir, Şam, Bağdad bazarlarında tacir-tüccarlıq edirdi. Xoca Yaqut Koroğlu ilə bərk dost olduğundan Gəncə, Tiflis, Alosman bazarlarına mal çıxarmaq sarıdan beli bərk idi. Amma Şərul, Dərələz, Çuxur oba, Ağrı, Qars karvan yolu sarıdan ehtiyat edirdi. Bu karvan yolunun bəndi-bərəsini Giziroğlu Mustafa bəy kəsmişdi. (Koroğlu)

Xotkar formanı möhürləyib müsəmbələdi verdi çaparlara. Çaparlar üz qoydular Toqata, Ərzuruma, Qarsa, Ruma, Ərzincana, Hələbə, Bağdada, Ağ şəhərə, Vana, Diyarbəkirə, Üsküdara. (Koroğlu)

Kəpəz, Murov, Qonur – gör neçə dağ var, // Üstünə nur yağsın, ay dəli Qoşqar.

Yayın ortasında yağdırarsan qar, // Səf çəkib üstünə sərdarın, dağlar (Aşıq Ələsgər)

He had temples everywhere: in Lincolnshire, Lancashire, Yorkshire, Wiltshire and even in the Isle of Wight. (Английские предания и легенды); One of the king’s daughters married the king of Spain, another the king of Norway and the youngest the young prince of  Greece. (Irish fireside folktales)

I’ll graft a year in London and if fortune  smiles on me,

I’ll take the track to India by France and Italy.

                                                     ****               

The captains sailed from Portugal, England, France and Spain,

Each sought to win his country’s ease, her glory and her gain.

The captains sailed to Southern Seas and sailed the Spanish Main,

And some sailed out beyond the world and some sailed home again. (The ballad of the drover and other verses)

8. Azərbaycan və ingilis folklor nümunələrində toponimlərin üslubi-kommunikativ xüsusiyyətlərindən biri də yer adlarının bir-birilə qarşılaşdırılması, yəni bədii təzad yaratmasıdır. Misallara nəzər salaq:

Düzlər duman, Kirs ayaz, // Aşıq dərdin Kirsə yaz.

Həkəridə gül açar, // Yetişincə Kirsə yaz. (Sarı Aşıq)

                                          ****

            Var olsun Qarabağ, əcəb səfadı, // Başa Xaçın axar, ayağa Qarqar.

            Göyçə qar əlindən zara gəlibdi, // Muğan həsrət çəkər: a yağa qar, qar. (A.Ələsgər)

But London town was not the Green Wood that Robin lived. (Robin Hood); There was once a townland called Gotham, but may be it has now swallowed up and covered with sand like the town of Bannow. (Irish fireside folktales)

Ümumiyyətlə, istər şifahi, istərsə də yazılı ədəbiyyatda işlədilən toponimlər zəngin üslubi imkanlara malikdir. Bədii ədəbiyyatdakı toponimlərin üslubi-kommunikativ xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi və tədqiqi dilçiliyin digər sahələri olan dil tarixi, üslubiyyat, dialektologiya üçün maraqlı faktlar verir.

 

Ədəbiyyat

  1. Qurbanov A. “Azərbaycan dilinin onomalogiyası”, Bakı:Maarif, 1988, 596s.
  2. Xalıqov F. R. “Folklor onomastikası”, Bakı: Elm, 2009, 132s.
  3. Məmmədov A. “Coğrafi adların sirri”, Bakı: Maarif, 1969, 293s.
  4. Molladzadə S. M. Toponimik vahidlərdə xalq təfəkkürü. // Bakı, AOP, IV, 1993, s.100-102
  5. Vaqifqızı L. Şəki folklor mühiti. Bakı: AMEA, Folklor İnstitutu, 2012, 248s.
  6. “Azərbaycan xalq dastanları”, Bakı: Yazıçı, 1980, 252s.
  7. Английские предания и легенды. Москва: Астрель АСТ, 2004, 495с.
  8. Folk tales of the British Isles. Moscow: Raduga Publishers, 1987, 368p.
  9. Ronald Baker. The role of folk legends in place-name research. // The Journal of American Folklore. published by American Folklore Society, vol.85, no.338, p.367-373, 1972. Stable URL: http://www.jstore.org/stable/539325

 

Açar sözlər: toponimlər, üslubi-kommunikativ, folklor, poetik onomastika, dillər

Key words:toponyms, stylistic and communicative, folklore, poetical onomasiology, languages.

Ключевые слова: топонимы, стилистический и коммуникативный, фольклор, поэтическая ономастика, языки.

Summary

Stylistic and communicative features of toponyms in the Azerbaijani and English folklore

           Azerbaijani and English folklore is rich with onomasiological units, especially with toponyms. In folklore toponyms are used not only as names of places, but also in stylistic positions as well. The study of the stylistic and communicative features of toponyms in folklore gives interesting facts to the other fields of linguistics.

 

Резюме

Стилистические и коммуникативные особенности топонимов в fзербайджанском   и английском фольклоре

         Азербайджанский и английский фольклор богат с ономастическими еди­ницами, особенно с топонимами. В фольклоре топонимы используются не толь­ко как названия мест, но и в стилистических позициях. Изучение стилис­тических и коммуникативных особенностей топонимов в фольклорe дает интересные факты другим сферам лингвистики.

 

 

Rəyçi: f.e.d., prof. F.R.Xalıqov

                                                                                 


А.Э.Гусейнова

СЕМАНТИЧЕСКИЕ ОТНОШЕНИЯ МЕЖДУ СЛОВАМИ-НАЗВАНИЯМИ ОДЕЖДЫ

В АЗЕРБАЙДЖАНСКОМ ЯЗЫКЕ В СРАВНЕНИИ С РУССКИМ ЯЗЫКОМ

Как известно, в области сравнительного изучения русского и азербайджанского языков проделана значительная работа; написан ряд монографий, статей, учебных пособий, словарей (А.Махмудов, А.Гулиев, Р.Кербалаева, А.М.Мамедли, Т.М.Мамедова, Н.Р.Мукимова и др.).

В азербайджанском языке важное место в лексической системе языка занимают названия одежды. Систематизация и лингвистическое описание этих слов позволяет определить их роль в общей лексической системе языка, где одним из верных методов исследования является изучение лексических единиц по тематическим группам и семантическим отношениям, например, в связи с метонимизацией и метафоризацией. Так, в процессе метонимизации для наименования одежды используется название ткани, из которой она изготовлена, например: (filankəs) al da geysə yaraşır, şal da. Под словом al подразумеваются изделия из al ipək, а şal- это изделия из шерстяной ткани [4, 104].

В конце XIX - начале XX века некоторые ткани из хлопка назывались по месту своего производства (страна, город) или по названию фабрики: «Firəng çiti», «rus çiti», «Tağıyev ağı», «Proxorov ağı» и т.д.По месту изготовленияименовались и шелковые платки kələğayı: Gəncə kəlağayısı, Şamaxı kələğayısı, или же Bаsqal, Heratı kələğayısı, Hələbi kələğayısı.

На территории Азербайджана употребляется большое количество  этнони­мов, топонимов и других ономастических единиц с компонентом «название одежды»: qarapapаq, Şişpapaqlar (Ağdam rayonu), Ağ köynək, Kəmərli, Qara­dolaq, Ağ şalvarlılar, Qaraşalvarlılar, Qarabörklü, Kəpənəkçi, Alaqurşaqlı [5, 104; 3, 86]. При этом компоненты «название одежды» в составе этих ономасти­ческих наименований не подверглись никаким значительным фонетическим изменениям: Bozpapaqlar (Ağdam rayonu); Papaxçılar (Tovuz rayonu); Pirqara­çuxa (Ağsu rayonu); Qarabörk (Ucar rayonu);  Qara­donlu (İmişli rayonu) [3, 86]. 

В языке может происходить и обратный процесс метонимического пере­носа топонимов, этнонимов и антропонимов на названия одежды:  Şamaxı kələ­ğa­yısı, Hələbi kələğayısı (по названию города, где производились эти платки); Xorasan kürdü, где слово kürdü этимологически восходит к этнониму kürd [3, 86].  В указанных сложных наименованиях одежды первый компонент выполняет атрибутивную роль: Bağdadi başmaq, Ərdəbil kürkü, Əcəmi çarıq, Xorasan kürkü, Şirvanı çarıq, Buxara papaq.Подобный процесс отражен и в русском языке в заимствованных названиях одежды: макинтош (по имени химика Ч.Макинтоша); кардиган (по имени графа Кардигана); панама (по названию страны в Центральной Америке) и т.д.

В некоторых русских фамилиях тюркского происхождения за основу были взяты названия одежды: Башмаков, Епанчин, Каблуков, Колпаков, Чарыков, Кол­чак, Кончак, Куршаков, Чулков, Шарапов[5]. На основе названий отдель­ных металлов и драгоценных камней были созданы имена и фамилии тюрк­ского происхождения: Алмазов,  Булат, Булатов, Гантимуров, Джанбулатов, Зенбулатов, Камбулат, Кантемиров, Кизилбай, Пулат, Темирязев/Тимирязев, Тюменцев и др. [5, 264-276].

Некоторые названия одежды известны своими метафорическими обоз­на­чениями, например, в азербайджанском языке: «Gendədur», «alışdım- yandım», «Qonşu bağrı çatdasın», «Küçə mənə dar gəlir», «Gecə- gündüz», «hacı bəri bax»// Hacı mənə bax» [4, 105].

Слова, относящиеся к тематической группе «Одежда», употребляются  и во многих фразеологизмах, пословицах и поговорках. Некоторые из них, в состав которых входят наименования одежды и обуви, рассмотрим в азербайджанском языке.

        Başmaq: başmaqlari da razı olmaq, başmaqlarını cütləmək, başmaqlarını cütləyib qabağına qoymaq в значении «прогнать» (требование уйти), iki ayağını bir başmağa dirəmək/ qoymaq, soxmaq в значении «упорствовать, упрямиться, стоять на своем»; başmaq seyrinə çıxmaq.

Papaq: papağı boş qalmaq; papaq mənə haram olsun. Пословицы и поговорки со словом «papaq» выражают, в основном, положительные понятия: «Papaq başda yırtılar, başmaq ayaqda», «Papaq isti, soyuq üçün deyil, namus üçündür», «Papaq altda oğlanlar yatır», «Papağı günorta yerindədir»( yəni kefin kökdür), «Doğru danışanın papağı yırtıq olar», «Qızı otaqlıya yox, papaqlıya ver», «Papağını hərləsən, il gəlib keçər», «Papaq elə, işimizi bilək», «Papağını qabağına qoyub fikirləşmək». Последнее выражение используется в значении «прийти к оконча­тель­ному решению; долго раздумывать». Cлово «papaq» в азербайджанском языке имеет символическое значение и обозначает такие понятия, как «мужество», «честь», «достоинство», поэтому  от принятого решения будет зависеть честь и достоинство обладателя этой папахи.

Don:  don biçmək, don geydirmək /geyindirmək/, dona  gir­mək или же dondan-dona  gir­mək (düşmək) «попадать в разные ситуации, положения»; dona salmaq, don geydirmək, donuna girmək, donunu dəyişmək. Первые два выражения могут употребляться как в прямом, так и в переносном значении: «don biçmək» – «кроить одежду» (прямое значение); «don biçmək»- «устыдить, поругать» (переносное значение).

Düymə:  dəvəcə boyun olunca, düyməcə ağlın olsun.

Yaxa: yaxa açmaq, yaxa qurtara bilməmək, yaxasını ələ vermək, yaxasını qurtarmaq, yaxası ələ keçmək, yaxasından yapışmaq, yaxasını buraxmaq, yaxasını qırağa çəkmək.

Kəmər: kəmər yeri, kəmər bağlamaq (перен. «быть готовым к приказаниям»; «быть в полной боевой готовности»), kəmər kimi – düz və uzun; kəməri altı boş olmaq «проголодаться, быть голодным»; kəmərin altını bərkitmək, шутливо « досыта наесться, насытиться» [1, III c., 45].

Köynək:  köynək- köynək /bir köynək/ ət tökmək «устыдиться, сильно сожалеть, разочароваться», «от стыда провалиться под землю»; köynəyinin yaxasından keçirmək (etnoqr. övladlığa götürmək əlaməti olaraq körpə uşağı köynəyinin yaxasından keçirməkdən ibarət köhnədən qalma adət) [1, III c., s.102].

Kürk: kürkünə birə düşmək və s.

Некоторые фразеологизмы не нашли отражения в толковых словарях азербайджанского языка: Şeytana papış tikmək; bundan Fatıya tuman olmaz  və s.

Таким образом, в результате метафоризации названий одежды возникли устойчивые словосочетания, которые обогатили лексическую систему азербайджанского языка.

Источники появления фразеологизмов с компонентом-наименованием одежды

Отметим для русского языка следующие способы образования:  1) ФЕ как результат калькирования: blue stocking (анг.) – синий чулок; 2) ФЕ из анекдотов: дело в шляпе [6, 120]; 3) ФЕ, образованные на базе пословиц и поговорок сложной структуры или крылатых фраз: когда у Ивашки белая рубашка, тогда у Ивашки и праздник; Весь в долгах как в шелках;  4) ФЕ из жаргонной речи: шнурки в стакане в значении «родители»[8, 579]; 5) ФЕ, созданные на основе метафоризации и метонимизации свободных сочетаний или их отдельных компонентов. Метонимические переносы образуются в результате наимено­вания совокупности лиц по характерной для них одежде, головному убору: белые воротнички (о лицах наемного труда, занимающихся умственной работой), синие воротнички (о лицах наемного труда, занимающихся физии­ческой работой), черные береты (бойцы ОМОН), краповые береты (спецназ), голубые береты (солдаты ООН) [8, 579]. Этот ряд можно продолжить: белые халаты;в азербайджанском языке:ağ xalatlılar (медработники); göy qurşaqlılar (духовенство).

 «Отражая постоянное взаимодействие объектов или категорий, понятий, метонимия становится регулярной, создавая семантические модели многозначных слов и словообразовательных типов, часто совмещающие принципиально разные типы значения: признаковые, событийные и предметные (абстрактные и конкретные)» [7, 62]. В процессе метафоризации и метонимизации происходит семантическое движение внутри лексико-семантических разрядов метафоризуемых существительных, при котором одушевленные существительные становятся неодушевленными, и наоборот. Например: оборотни в погонах.

В процессе метафоризации могут возникнуть новые семантико-стилистические неологизмы. Например, в произведении синонимический ряд может пополняться за счет слов с новыми значениями и экспрессивными функциями. Эти синонимы выступают как семантико-стилистические синонимы и привлекают к себе внимание своей оригинальностью, смысловыми оттенками. Рассмотрим это явление на материале азербайджанского языка. Приведем отрывок из произведения «Шамо» Сулеймана Рагимова:

Sultan əllərini oynadırdı: – Bu cərimə indiyə kimi hansı patavalının ayaqlarına buxov vurub, qabağını da hasar kimi alıb, özünün də qolundan yapışıb, hayqırıb ki, olmaz!

-     Siz, motalpapağın qabağındanmı? – şişman zabit Şamonun arxasında dayanan bir dəstə şələpapaq adamı qar işığında gözdən keçirtdi...;

-     Siz, şələpapaq, bu gününüzə ağlayın ki, sabah güllə qabağında dayanacaqsınız!

Во всех трех контекстах автор вводит синонимы-образы в речь пред­ставителей эксплуататорского класса для выражения иронии и сарказма по отношению к крестьянам, представителям угнетенного класса. Эти синонимы-образы возникают в результате метафоризации. Писатель, взяв за основу внешний облик крестьян, употребляет метафорически названия их одежды, переносит это наименование на весь низший общественный класс, тем самым выражает свою мысль в эмоционально-экспрессивной и иронической форме. Поскольку эти синонимы-образы характерны только для индивидуального стиля писателя, их можно считать семантико-стилистическими неологизмами [2, 74].

В следующем контексте функционируют новые синонимы-образы, которые выражают ироническое отношение к представителям буржуазного класса :

-     Bizə indi dürlü-düyünlü gərəkdir, Ağaxan, dürlü-düyünlü! – deyə, Gəray ağa həmdərdinin paltosunu tutub dartışdırdı. – Yoxsa, bu daqqapapaqlılardan, boğazı bantlılardan millət dərdinə ağlayan olmaz!

Подобный процесс метафоризации в словах синонимического ряда можно наблюдать и в произведении Расула Рзы «Кербала», в котором семантико-стилистическим неологизмом является словосочетание göy qurşaqlılar:

Ağlayır sonsuz gəlinlər,

Əli uşaqlılar.

Ağlamayan da var:

Qırmızı sifət,

Qara təsbeh,

Göy qurşaqlılar.

Автор, взяв за основу внешний облик духовенства и атрибуты его одежды, метафоризирует это название и подобным образом выражает сарказм по отношению к духовному сословию. Следует также отметить, что в образовании вышеприведенных семантико-стилистических неологизмов (daqqapapaqlılar, boğazı bantlılar, göy qurşaqlılar) участвуют и аффиксы –lar/lər. По нормам литературного языка эти аффиксы выражают, в основном, множественное число; в художественном же стиле они приобретают еще одну новую функцию – присоединяясь к словам, выражающим признак и качество, эти аффиксы выступают как словообразовательное средство.

Можно выделить следующие семантико-грамматические разряды ФЕ с компонентом-наименованием «одежда»: 1) субстантивные ФЕ: тришкин кафтан; сарафанное радио (т.е. народная молва) и т.д. В русском языке эта группа многочисленна; 2) предикативные ФЕ: Весь в долгах как в шелках; papağı boş qalmaq; papaq mənə haram olsun; 3) вербальные (глагольные) ФЕ: вышли из шинели; сесть в калошу; и в воздух чепчики бросали; don biçmək, başmaq seyrinə çıxmaq, yaxasını buraxmamaq и т.д. Эта группа многочисленна в обоих языках; 4) адвербиальные (наречные) ФЕ: спустя рукава; засучив рукава; дело в шляпе; köynək-köynək/bir köynək/ət tökmək; kəmər yeri; dəvəcə boyun olunca, düyməcə ağlın olsun; 5) адъективные: сапожник без сапога; kəmər kimi – düz və uzun.

 

Список использованной литературы

1. Azərbaycan  dilinin izahlı lüğəti. 4 cilddə, I c., 1966, 595s.; IIc., 1980, 576s.; IIIc., 1983, 555s.; IV c., 1987, 541s. Bakı: Azərbaycan  SSR  EA  Nəşriyyatı.

2. Əfəndiyeva T.Ə. Azərbaycan ədəbi dilinin üslubiyyat problemləri, Bakı , Elm, 2001, 183s.

3. Haciyeva A. Müxtəlifsistemli dillərdə geyim adları haqqında. S. 86-87// Mədəniyyətlərarası dialoq: linqvistik, pedaqoji və ədəbi aspektlər. Beynəlxalq elmi konfransın materialları (25-27 noyabr 2010-cu il). Bakı , ADU, 2010.

4. Məmmədov İ.O. Azərbaycan dilinin etnoqrafik leksikası. Bakı, 2008, 292s.

5. Баскаков Н.А. Русские фамилии тюркского происхождения. М., Наука, 1979, 280с.

6. Гамидова Л.И.  Фразеологические единицы, образованные на базе пословиц и поговорок сложной структуры //Tağıyev oxuları. Bakı , Kitab aləmi, 2004. С.120-122.

7. Гинзбург Е.Л. Конструкции полисемии в русском языке. Таксономия и метонимия. М., Наука, 1985, 220с.

8. Джафарова Л.А. Источники фразеологических новообразований современного русского языка. С. 578-579// Tağıyev oxuları. Bakı, Kitab aləmi, 2004, 686s.

 

Ключевые слова: названия одежды, метонимия, метафоризация, фразеологизация

Açar sözlər: geyim adları, metonimiya, məcazlaşma, frazeologizmləşmə

Key words: clothes names, metonymy, metaphor, phraseological units

 

Rus dili ilə müqayisədə Azərbaycan dilində geyim adlarını bildirən sözlər arasında semantik əlaqə

Xülasə

Məqalədə Azərbaycan dilinin geyim adları təhlil olunur. Məqalədə qısa şəkildə geyim bildirən sözlər arasında semantik münasibətlər açıqlanılır: metonimik, meta­forik proseslər. Azərbaycan və rus dillərində metonimik və metaforik proseslər əsa­sında yaranan frazeologizmlər göstərilir. Tərkibində geyim adları olan frazeolo­gizmlərin təsnifatı verilir.

                                                                                                                   A.E.Huseynova

Semantical comparison connection of words with its denomination of clothes in Azerbaijan and Russian

languages

Summary

Clothes names of the Azerbaijani are analyzed in the article. Semantic attitudes are explained briefly between words express clothes: metonymical, metaphorical processes. In Azerbaijan and Russian languages the phraseological units are shown, they formations on the basis of metonymical and metaphorical processes. Clothes names being in structure of the phraseological units are given classification.

 

Rəyçi: prof. Q.D.Udalıx


Ramizə Rəcəbova

ÇOXMƏNALILIĞIN ÇALARLARI

Müəyyən bir əşya, əlamət, kəmiyyət, hərəkət və sairəni ifadə edən sözlər diidə birdən–birə, hazır şəkildə, haradansa alınma yolla gəlməmişdir. Bunlar müəyyən bir ictimai hadisə, əlaqə və münasibət nəticəsində, bu və ya digər şəkildə ortaya çıxmışdır. Beləliklə, dildə sözlərin yaranması prosesi tarixi bir xarakterə malikdir. Bu nöqteyi–nəzərdən dilimizdə mövcud olan bütün sözləri nəzərdən keçirsək, hər sözün özünəməxsus bir tarixə malik olduğu müəyyən  edilə bilər.    

                Söz nə zaman, nə münasibətlə və nə cür əmələ gəlir gəlsin fərqi yoxdur, onun ifadə etdiyi əşya, əlamət, kəmiyyət və sairə ilə səs kompleksi arasında heç bir üzvü əlaqə yoxdur və ola da bilməz, çünki belə bir əlaqə olsaydı, müasir dilimizdə mövcud bir səs kompleksi ilə müxtəlif əşyanı  ifadə edə bilmək, bir sözün müxtəlif məna çalarlığı verə bilmək, müxtəlif səs tərkibi ilə bir–birinə yaxın mənaları bildirmək xüsusiyyəti də ola bilməzdi.

                Çoxmənalılığın tarixi qədimdir. Azərbaycan dilində çoxmənalılıq dilimizin qədim və ən qədim dövrlərindən başlayaraq mövcüd olmuşdur. Bu barədə S.Cəfərov yazır: “Sözlərin çoxmənalılığı, görünür ki, türk dillərində də hələ qədim  dövrlərdə böyük rol oynamışdır”(1). 

                Sözün ilkin, həqiqi mənasından mənanın genişlənməsi və ya daralması zəminində törəyən  yeni mənalara sözün çoxmənalılığı deyilir. ”Dil mənalarının spesifikası bundadır ki, dil vahidləri, kateqoriyaları və modelləri həqiqi və məcazi, struktur motivləşmiş və motivləşməmiş, sistemli və asistemli olur” (2).

                 Hər hansı bir dildə, o cümlədən, türk dillərində də tək bircə mənası olan sözlər mövcuddur, həm də belə sözlər təkcə terminlərə aid olmur. Təkmənalı sözlərə ümum­işlək sözlər arasında da rast gəlmək olur. Lakin dildə təkmənalı sözlər lüğət tərkibinin cüzi bir hissəsini təşkil edir. Xüsusən, türk dillərində təkmənalı sözlər həddindən artıq azdır. Buna görə də türk dillərində sözə məcazi məna, çox vaxt yanlış məna verməmək üçün danışan nitqində işlətdiyi sözdən əvvəl “türkün məsəli”, “türk demişkən” ifadələrini işlədir.

                Dildə olan hər bir söz semantik əlamətlərin (semlərin) məcmusudur. Semlərin toplusu sözün məna strukturunu əmələ gətirir. Məsələn, “su” sözünün bu əlamətləri vardır: 1) mayedir, 2) şəffafdır, 3) içməyə (insan, heyvan),  suvarmağa  əlamətləri vardır və  yaxud “baş” sözünün bu əlamətləri  (semləri ) var: 1) şəklinə görə - dəyir­mi­dir, 2) məkanına görə - insanın ən hündür yeridir, 3) vəzifəsinə görə - insanın bütün hərəkətlərini idarə edir, 4) əhəmiyyətinə görə - bədənin əsas üzvüdür. Buradan da  onun aşağıdakı çoxmənalılığı törəyir: 1) şəklinə görə - baş soğan, 2) məkanına görə - dağın başı, 3) vəzifəsinə görə - baş həkim, 4) əhəmiyyətinə görə - ailənin başı ( başçısı) .

         Sözün məna strukturunun tutumu sözü bu və ya digər şəraitdə işlətdikdə onun əlamətlərindən (semlərindən) birinin daha aktual işlədilməsinə səbəb olur. Çox­məna­lılıq dildə müəyyən səbəblərlə bağlı olaraq yaranır. Sözlər əvvəl təkmənalı olur, müəy­­yən tarixi dövrdən sonra çoxmənalılığa doğru inkişaf edir. Burada məcazlaşma üstünlük təşkil edir. Daha doğrusu, çoxmənalılığın yaranmasında məcazlaşma mühüm rol oynayır.

                Əşya və hadisə haqqında təsəvvür dərinləşdikcə əşya və hadisələr insan təfək­küründə bir neçə əlamətinə, keyfiyyətinə görə möhkəmlənir. Əşya və hadisələrin bu əlamət  və  keyfiyyətlərinin başqa bir söz forması ilə ifadə olunmasına zərurət yara­nır. Lakin əşya və hadisələrin əlamət və keyfiyyətləri yeni bir söz formasını tapa bilmir. Bu zaman söz təkmənalılıqdan uzaqlaşaraq çoxmənalılığa yaxınlaşır. Onu da nəzərə almaq lazımdır ki, hər bir məfhum başqa məfhumlarla müəyyən münasibətdə,  əlaqədə olur. Bu zaman da söz təkmənalılıqdan  uzaqlaşaraq çoxmənalılığa yaxın­laşır.Onu da nəzərə almaq  lazımdır ki, hər bir məfhum başqa məfhumlarla müəyyən münasibətdə, əlaqədə  olur. Bu zaman məfhumlar arasında yaxınlıq, oxşarlıq, əlaqə imkan verir ki, eyni bir söz başqa əşyaların, hadisələrin adı kimi işlənə bilsin, yəni bir əşyanın, predmetin, hadisənin adı başqasının üzərinə keçir və onu da adlandırır. Məhz bu prosesin nəticəsində sözdə həqiqi məna ilə yanaşı, məcazi məna da yaranır. Sözün həqiqi və məcazi mənaları birlikdə çoxmənalılığı əmələ gətirir.

                Deməli, çoxmənalılığın yaranması üçün əsas şərtlərdən biri odur ki, məfhumlar ge­niş olsun.Çoxmənalılığın yaranması üçün məntiqi amilə də üstünlük vermək lazım­dır. Belə ki, hər hansı bir söz yeni bir məfhumu ifadə etdiyi zaman əvvəlki mənasını saxlayır. Burada məntiqi amil sözlə yeni yaranmış məfhumu əlaqələndirir. Təkcə yeni məfhumun olması şərt deyil, həm də onu ifadə edən söz də lazımdır. Bu mənada dildəki sözlə yeni yaranmış məfhum arasındakı əlaqəni məntiqi amil şərtləndirir.

                Çoxmənalılığın yaranmasında dil amilini unutmaq olmaz. Dil amili sözün nitq­də işlənməsi ilə bağlıdır. Söz nitqdə işləndiyi şəraitdən asılı olaraq yeni məfhumları  ifadə etmək imkanı qazanır. Çoxmənalılığın yaranmasında  sözün əsas nominativ (il­kin mənasının)  mənasının mövcudluğu dayaq nöqtəsi rolunu oynayır. Ona görə ki, yeni mənalar əsas (ilkin)  mənaya görə qruplaşır. Yeni mənalarla əsas məna arasında qarşılıqlı əlaqə qanunauyğun şəkildə olur. Bir az da konkret desək, törəmə və məcazi mənalar bir əsas mənadan yaranır və bu əsas məna ətrafında birləşərək  bir məna qrupu yaradır. Törəmə və məcazi mənalar əsas mənaya tabe olur. Bu mənada H.Həsənov yazır: “Çoxmənalı sözlərin hər bir mənası başqa mənalarla əlaqədardır. Onların hər biri hər hansı əsas umumi əlamətləri ifadə edərək invariant məna yaradır. Çoxmənalı sözün əsas mənası ilə əlavə mənalar arasında tabelilik, əlavə mənaların özləri arasında isə tabesizlik əlaqəsi hiss olunur. Məsələn, “qol” sözünün bir əsas, bir neçə törəmə mənaları vardır;  qol ( bədənin bir üzvü kimi ), qol ( dastanın qolu), qol ( qol atmaq), qol ( qol qoymaq), qol (çayın qolu)  və s.” (3).

                 Çox zaman müəyyən əşyaya onun bu və ya digər  əlamətinə görə də ad verilir; məsələn, süzmə, ayran, çəkmə, düymə, dayça, əlcək, aşzüzən, vintburan, istiot və  s.

                Bəzi hallarda isə oxşar xüsusiyyətlərinə görə, müxtəlüf əşya və ya onların əlamətləri eyni səs tərkibi ilə ifadə edilir. Məsələn, qaşağac sözlərinin birincisi insanın gözləri üstündəki əyri şəkildə uzanan tükləri (Onun incə, gözəl qaşları var), ikincisi, iri qol budağı olan sərt bir bitkini (çinar ağacı, alma ağacı və s.) bildirir.   

                Digər tərəfdən, üzüyün üst tərəfində yerləşən, ona bəzək verən hər hansı bir daşa, yəhərin qabaq və dal tərəfində çıxıntı hissəsinə, dağın çıxıq yerinə qaş deyilir. Məsələn, üzüyün qaşı almazdır. Yəhərin qaşı balacadır. Dağın qaşında bir ağac bitmişdir. Bu söz, eyni zamanda, qaş qaralmaq, daş – qaş, qaş – göz və ya  göz – qaş kimi tərkiblərdə iştirak edir. Eləcə də  əlağacı (Atam qocalıb ağacla gəzir), tikinti üçün ağacdan hazırlanmış bütün materiallar (Bu binanın ağacını çoxdan hazırla­mışdılar), müəyyən məsafə (Arabamız on beş ağac yol getdikdən sonra  bir mənzilə çatdıq) yenə də ağac adlanır. Aydın  bir məsələdir ki, qaş və ağac sözlərinin ifadə etdiyi bu sonrakı mənalar onun ilk mənalarından törəmədir. 

                Çoxmənalı sözlərdə məna çalarlığı nə qədər çox olursa olsun, bunlardan biri mənaya az və ya çox yaxın olduğuna baxmayaraq, onun sonradan törəmiş olan  mənaları isə, ikinci və üçüncü, hətta dördüncü dərəcəli yeri tutur.

                Çoxmənalı sözlərdə sözün məna çalarlıqlarından əsas mənası həqiqi, ikinci və sonrakı mənaları isə məcazi məna adlanır.

                Dilimizdə sözlərin çoxmənalılığı söz yaradıcılığı prosesinin aşağıdakı xüsusiyyətlərini meydana gətirir:

1) Sözün sonradan kəsb etdiyi məna çalarlığından (məcazi mənalardan) biri öz inkişafı nəticəsində əmələ gəldiyi həqiqi mənadan uzaqlaşaraq, müstəqim məfhum ifadə edən  yeni bir mənaya çevrilə bilər; məsələn, köç( mək), saç(maq), düz( mək), fellərdən törəmiş olan köç, saç, düz isim və sifətləri tamamilə müstəqim məna ifadə edir.

2) Sözlərin çoxmənalılığı dilimizdə, mürəkkəb sözün əmələ gəlməsində mühüm rol oynayır; məsələn, ördəkburun sözü bir heyvanın adıdır. Onun ağzı ördəyin burnuna oxşadığına gorə bu ad ona verilmişdir.

İncəsənət mürəkkəb sözü dilimizdə insanın yaradıcılığı ilə əlaqədar onun ruhunu oxşayan, onda hiss və həyəcan oyada bilən hər hansı bir bacarığı tələb edən bir sənət kimi başa düşülür. Halbuki, həmin sözün tərkibində işlənən incə və sənət sözləri ayrılıqda hərəsi başqa mənaya malikdir.

                Danaburnu (həşəratın bir novü), balqabaq (qabağın bir şirin növü), istiqanlı (çox səmimi, hörmətli, yoldaş üçün ürəyi yanan və s.) kimi sözlər haqqında da bu fikri söyləmək olar.

3) Çoxmənalı sözlər düzəltmə sözlərin əmələ gəlməsində də az rol oynamır. Söz nə qədər çoxmənalı olarsa, ondan daha çox düzəltmə sözlər əmələ gətirmək mümkündür. Məsələn, açmaq feli və göz ismi çoxmənalı sözlərdən olduğu üçün bunlardan açar, açan, açıq, açıqlıq, açılış, açılışmaq, açılışan, açarçı, gözlü, gözlük, kimi düzəltmə sözlər əmələ gəlmişdir.

                Sözlərin çoxmənalılığının dərk edilməsində də məlum keyfiyyətlərin mühüm rolu vardır. Azərbaycan dilində pilləkən və nərdivan ayrı–ayrı sözlərdir. Lakin əşyaca vəzifəcə, sözlər isə mənaca bir–birinə yaxındır. Aşağıdan yuxarı qalxmaq və yuxarıdan aşağı enmək üçün  istifadə olunan alətə nərdivan və ya pilləkən deyilir.

                Lakin vəziyyətcə bu əşyalar bir–birindən seçilir. Belə ki, nərdivan hərəkidir, onu bir yerdən başqa yerə köcürmək, aparmaq mümkündür; pilləkən qeyri–hə­rəkidir, onu bir yerdən başqa yerə aparmaq, köçürmək qeyri–mümkündür. Azərbaycan dilinin müəyyən dialektlərində pilləkən və nərdivan sözləri həm də pilləkən mənasında işlənir. Birinə deyəndə ki, “ O pilləkəni buraya gətir” o adam nərdivanı gətirir. Çünki nərdivan və pilləkən sözləri bir sözlə ifadə olunsa da, bunların arasındakı fərq danışanların təfəkküründə aydındır.

                Əgər pilləkən və nərdivan sözləri hərəki və qeyri–hərəkiliyinə görə fərqlənirsə, yol sözünün mənaları konkretlik və abstraktlığına görə fərqlənir.

                Yol sözü iki nöqtə arasında gediş – gəliş üçün istifadə edilən sahədir.Lakin iki nöqtə arasındakı bu sahə müxtəlif şəkildə təzahür edir. Bunların bir qismini insanlar xüsusi olaraq düzəldir: dəmir yolu, şose yolu, yol çəkmək, yolu asfaltlamaq və s.

                Digər yollar isə gediş – gəliş üçün insanlar tərəfindən istifadə olunur, lakin bu yolları insanlar düzəltmir; bunların bəzisi məcazdır, su yolu, hava yolu, həyat yolu, yol yoldaşı və s.

                Bu yol sözünün semantikasındakı konkretlik və abstraktlııqla bağlıdır. Dəmir yolu, şose yolu, yol çəkmək, yola asfalt döşəmək ifadələrindəki yol konkretdir, lakin qaçış yolu, həyat yolu, yol yoldaşı, hava yolu birləşmələrindəki konkretlik yoxdur. Müxtəlif şəkilçilərə yol sözündən düzələn yoldaş, yolçu, yollu və s. sözlərdə ( isim və sifətdə) sözün abstrakt mənası əsasında yaranmışdır.

                Deməli, semantikasında çoxmənalılıq olan sözlərin əsas və əlavə mənaları müxtəlif cəhətlərə görə fərqlənir, lakin bu mənaların vahid məna ətrafinda birləşməsi, onların dərk edilməsi təfəkkürün abstraktlaşdırma xüsusiyyəti ilə bağlıdır.

Nəticə etibarilə demək olar ki, çoxmənalı sözlər bu və ya digər cəhətdən bir-birinə oxşar əşyaları, yaxud oxşar əlamət və hərəkəti bildirir. Əsasən, bu sözlər daha çox çoxmənalı söz kimi işlənir: qol, maşın, baş, tutmaq, ağız, keçmək, çəkmək, al­maq, saymaq, qaş, burun, göz, dil, kağız, şirin, acı, yumşaq, dolu, kök, güclü, dumanlı, dəmir, polad.

Çoxmənalı sözlərə dilimizin, demək olar ki, bütün əsas nitq hissələrində təsa­düf olunur. Bunların içərisində isimlər, fellər və sifətlər daha çoxdur.

Ədəbiyyat:

  1. Cəfərov S. Müasir Azərbaycan dili. Maarif nəşr., 1970, 234 s.
  2. Kazımov Q. Müasir Azərbaycan dili. Elm və təhsil, 2010, 300 s.
  3. Kazımov Q. Seçilmiş əsərləri, Bakı, Azərbaycan nəşr., 2008.
  4. Xəlilov B. Müasir Azərbaycan dilinin morfologiyası. II hissə, 2007, Nurlan, Bakı, 347 s.
  5. Müasir Azərbaycan dilinin semasiologiyası. “Elm” nəşr. , 1985, 240 s.
  6. Rəcəbli Ə. Göytürk dilinin leksikası. II cild, Bakı, Nurlan, 2004.
  7. Verdiyeva Z., Ağayeva F., Adilov M. Azərbaycan dilinin semasiologiyası. Maarif nəşr, 1979, 306 s.

Açar sözlər: məna, həqiqi, məcazi, türk dilləri, nitq

Ключевые слова: смысл, реальный, переносный, язык, речь

Key words: meaning, real, figurative, language, speech

 

Оттенки полисемантики

Резюме

В данной статье автор показывает, что семантика отличаются от дополнения с основным значением слов и много­значностью в различных аспектах, но это сочетание смыслов объединяются вокруг одного смысла, и воспринимается через абстракцию.

Многозначные слова в нашем языка можно увидеть почти во всех основных частях речи. Но имена существительные, глаголы и прилагательные встречаются довольно часто.

 

Tones of polysemantics

Summary

The polysemantics is considered in this article. The author shows that the semantics differ in addition to the basic meanings of words and the ambiguity in various aspects, but it is the combination of meanings around a single meaning, it is understandable by the nature of thinking through abstraction.

Polysemantic words of our language are in almost of all the major parts of speech. But nouns, verbs and adjectives are often shown.

 

Rəyçi: Ə.Ə.Rəcəbli


Turmuş Mustafa

 ÇAĞDAŞ TÜRKCƏLƏRDƏ XÜSUSİLƏŞMİŞ SİNTAQMLARIN STRUKTUR VƏ SEMANTİKASI

Türk mətnlərində elə cümlə formaları ilə qarşılaşmaq olur ki, onlar konstruksiyaların sərhədləri və inversiyalarını müəyyənləşdirməkdə böyük rol oynayır. Həmin vahidlər dil hadisəsindən çox, nitq hadisəsi sayılır. Bunlar əsasən əsas söyləm bitdikdən sonra əlavə məlumat, qeyd kimi verilən sintaqmlardır (söz, söz birləşməsi və cümlə biçimində).

Sözügedən söyləmlər dil sisteminin kommunikativ-sintaktik səviyyəsinə aid hadisədir, nitq sintaksinin tikik təzahürüdür, belə sintaqmlar bilavasitə düşüncə-nitq prosesi ilə ilgilidir. Sintaqmlar yalnız cümlənin nitq taktında yerləşmir, onlar bəzi hallarda əsas söyləmdən qopub ayrılır, ayrıca bir sahədə görünür. Onların mühüm əlamətlərindən biri də əsas söyləmlə parçalanmasındadır. Parçalanan sintaqmlar həmçinin də kontekstdə xüsusiləşir, xüsusi bir məna birliyi, intonasiya və fasilə yaradır.

Xüsusiləşmə dilin sintaktik səviyyəsində özünü göstərən maraqlı hadisələrdən­dir. Bu termin-anlayışın mahiyyəti ondan ibarətdir ki, cümlə üzvlərinin bir qismi məna birliyinə, intonasiyaya və fasiləfə görə cümlənin başqa üzvlərindən ayrılır. (1, s.239 (s.239-250).

Q.Kazımov yazır ki, məna yükünü nəzərə çarpdırmaq üçün xüsusi intonasiya ilə tələffuz edilən, fasilə və vurğu ilə ayrılan üzvlərə xüsusiləşmiş üzvlər deyilir. Xüsu­siləşmə cümlə səviyyəsində baş verən mürəkkəb semantik-sintaktik hadisədir. (2, s.231 (500 s.)

Çağdaş türkcələrdə cümlə üzvləri bəzən məna birliyinə, intonasiya və fasiləyə görə cümlənin digər üzvlərindən ayrılaraq xüsusiləşir, bəziləri isə xüsusiləşmir. Bu baxımdan sintaktik sintaqmları iki yerə bölmək olar: 1) xüsusiləşən sintaqmlar; 2) xüsusiləşməyən sintaqmlar.

Cümlə intonasiya və ritmik cəhətdən müxtəlif taktlara bölünür. Bu, nitq taktı adlanır. Bu terminə həmçinin «sintaqm» da deyilir. Nitq axını prosesində müxtəlif taktlar yaranır, həmin parçalar bir-birindən yarıpauza və ümumi fraza vurğusu ilə ayrılır. Tatar dilçisi M.Z.Zəkiyev yazır ki, podobnıe otrezki reçi nazıvaötsə reçevımi taktami ili sintaqmmi. Kak ritmiko-intonaüionnıe ediniüı reçi, sintaqmı korennım obrazom otliçaötsə ot slovosoçetaniy (sintaksiçesko-qrammatiçeskoy ediniüı reçi) (3, s.375).

Tatar dilində cümlə üzvlərinin xüsusiləşməsində zərflik sferasında xüsusilə­şən­lər sırasına səbəb və məqsəd zərfliyi, xüsusiləşməyənlər sırasına isə tərzi-hərəkət zərfliyi göstərilir (4, s.860-861).(863 s.)

İ.Kazımov ikinci quruluşu xüsusiləşmə əsasında əmələ gələn qoşulma yarımçıq cümlə adlandırır və onun bağlayıcısız və bağlayıcılı olmasını da göstərir: Şəfa yatırdı. Özü də üzüqoylu (5, s. 21).

F.S.Safiullina isə tatar danışıq dilinin sintaksisinə dair tədqiqatında belələrini qoşulma sintaqm adlandırır (6,s.197 ( (253 s.)

Müəllif tatar dilində belə sintaqmların çox işləndiyini aşağıdakı misallarla əsaslandırır: Xəzer barısı da açık. Xətta kirəqennən artık (Q.Axunov). Çın ir üzenen yaraların bütənnərqə kürsətmi. Xətta xatınına da (Q.Absalyamov).

Cümlə daxilində bu və ya digər cümlə üzvünün xüsusiləşməsi baş verir. Demək, bu və ya başqa üzvdən fasilə, vurğu və intonasiya ilə ayrılan söz və ya tərkib xüsusi­ləş­miş sintaqmların yaranmasına şərait yaradır. Xüsusiləşmiş sintamlar asanlıqla cümləyə çevrilə bilir.

Stintaqmlar bəzən xüsusiləşmə kimi də qiymətləndirilmiş, hər ikisi eyniləşdiril­mişdir. Xüsusiləşmə cümlədə özünü semantik-sintaktik səviyyədə göstərən hadisədir. Məna yükü bu vahidlərdə qabarıq nəzərə çarpdırılır.

Xüsusiləşmiş sintaqmları formalaşdıran şərait və səbəblərdə aktuallaşmanın rolu böyükdür. «Nitq prosesində bu və ya digər üzvün xüsusiləşməsi həmin üzvü mənaca aktuallaşdırmaq, daha artıq nəzərə çarpdırmaq istəyi ilə bağlıdır. Ona görə də xüsusiləşmə söyləm hissələrinin (sintanqmların) aktuallaşdırılması, cümlədə əlavə məlumat verilməsi vasitələrindən sayılır» (2, s.231).

Xüsusiləşmələr qoşmalarla, qoşmalaşmaqda olan sözlərin iştirakı ilə yaranır və cümlə içərisində bu və ya digər bir üzvün xüsusi fasilə və intonasiya ilə başqa üzvlərdən seçilməsinə səbəb olur.

Müqayisə edilən türkcələrdə cümlə üzvlərinin xüsusiləşməsi nəticəsində sintaqm ayrılır. Bunları aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar:

1)                       mübtədanın xüsusiləşməsi nəticəsində ayrılan sintaqmlar;

2)                       tamamlığın xüsusiləşməsi nəticəsində ayrılan sintaqmlar;

3)                       zərfliyin xüsusiləşməsi nəticəsində ayrılan sintaqmlar.

Mübtədanın xüsusiləşməsi ilə xüsusən, ələlxüsus, xüsusilə, hətta, o cümlədən sözlərinin iştirakı ilə sintaqmlar yaranır. Bunlar xüsusiləşmiş sintaqmlar adlanır. Xüsusiləşən sintaqmlar binar cümləyə qoşulur. Türk dillərində xüsusən, xüsusilə, o cümlədən, illah da, özü də, hətta və s. kimi sözlərin köməyi ilə sintaqmlar xüsusiləşir. Bu, iki formada özünü göstərir. Birincisi, eyni sintaktik konstruksiyanın tərkibində. Məs.: (A) Mənzərin bayaqdan bəri bütün bü hərəkətləri və xüsusən indiki son sözləri Gülzara bu cür təsir göstərdi ki, bir anda qonağın susuzluğu yatdı («Azərbaycan hekayələri»), Axı kim dedi ki, onlar-uzaq aləmlərin sakinləri çox iri azmandırlar və ya hətta elə bizim boyda, adamlar boyda olmalıdır («Ulduz» jurnalı); İkincisi isə xüsusiləşməni yaradan sözlər birinci cümlədən qopub ayrılır və yenidən cümləyə birləşir.Məs.: (A) Böyük Atabəy oğlanlarını da, qızlarını da yaxşı tanıyırdı. Xüsusilə Mələkəni (Ə.Cəfərzadə); (T) Konuşurken ağzından yabançı bir kelme çıktığı, herhangi bir zaman dil bildiğinden bahsettiği durulmamış, elinde veya cebinde ecnebi gazete ve mecmuaları görülmemişti. Hulasa, bütün varlıklarıyla (Sabahattin Ali), (A) Sahildəki ulğun kolları, yaşıl otlar, hətta çığırlar belə şehə bulaşmışdı (İ.Şıxlı).

 Mübtəda cümlədə söz sırasının normadan kənara çıxması ilə də xüsusiləşir. Məs.: Daha demir, bəlkə rayonun dərin yerinə girib, görəsən nə kef çəkir, bu saman altdan su yeridən?...(S.Rəhimov)

 Tamamlığın xüsusiləşməsi nəticəsində yaranan sintaqmların xətti uzunluğu «başqa», «qabaq», «savayı», «qeyri», «əlavə» «əvəzinə» sözləri ilə idarə olunaraq bitir: (A) Bu bulanıq boz tüstü zolağından başqa səmanın hər tərəfi apaçıq idi (Anar), ...bir həftə bundan qabaq köks qəfəsindən atılıb çıxmağa hazır olan qəlbinin, sanki içindən dışarıda səslənən döyüntüləri altında o, adını instituta qəbul olunmuşlar siyahısında oxudu (Anar), Raif efendiden savayı, hiç biri ehemiymiyet vermedi (Sabahattin Ali); Rəsmi vəzifədən başqa, bir də hər insanın vətəndaşlıq borcu var (İ.Şıxlı), Əşrəfə bundan əlavə, heç bir cəza verilməməlidir (İ.Şıxlı), Mənim əvəzimə, sənə versinlər (danışıq dilində).

Xüsusiləşmiş tamamlıqların bir tipi xüsusən, xüsusilə, ələlxüsus, o cümlədən, hətta sözləri ilə yaranır. Xüsusiləşmiş tamamlıqdan ibarət olan sintaqmların bu növü tamın hissəsi kimi görünür. Məs.: (A) Ancaq bir gün Mələk gözünü açdı və gördü ki, nun tay-tuşları, hətta özündən kiçik olan qızlar belə ərdədilər, ev-eşik sahibi olublar (İ.Şıxlı); (T) Yazı yazmıyor, birtakım çizğiler çızıyordu. Fakat bk haraketi, sinirli bir adamın, farkında olmadan, her hangi bir şeyle meşğul olması değildi. Hatta dudaklarının kenarında, sarı bıyıklarının hemen alt tarafında, kendinden emin bir tebessümün belirdigini görür gibiydim (Sabahattin Ali), Başka servislerdeki memurlardan birçoğuyla tanışmış, hatta akşam üzeri beraber çıkarak bir kahvede tavla oynamağa bile başlamıştık (Sabahattin Ali).

Təyinin xüsusiləşməsi. Türk dillərində bütün cümlə üzvləri xüsusiləşərək sintaqm yarada bilir. Azərbaycan dilində təyin təyinlənəndən əvvəl işləndiyi üçün təyinin xüsusiləşməsinə az hallarda təsadüf olunur. Buna baxmayaraq, elmi ədəbiyyatda təyinin xüsusiləşməsi haqqında oxuyuruq: «Təyin əksərən təyinlənənlə öz yerini dəyişərək cümlənin sonuna keçməklə xüsusiləşir. Bu cür təyinlər cümlədən xüsusi fasilə ilə ayrılır, daha aydın nəzərə çarpdırılır, əlavə semantik-informativ yük daşıyır, əsas cümləyə qoşularaq xüsusiləşir. Q.Kazımov aşağıdakı nümunələrdən istifadə edərək fikrini əsaslandırır: Xəzər bir aynadı-üzü ləkəsiz (S.Vurğun), Bir aya bənzədi-camalı solğun, Bir qıza bənzədi-gözləri dolğun (S.Vurğun) (2, s.237)

 Amma tatar dilində təyinin xüsusiləşməsi əvəzlikər hesabına geniş yayıldığı üçün bu dildə təyin quruluşunda olan sintaqmlar da çox işləkdir. (7).

«Təyinlənən təyin» (əks sıraya) N.K.Dmitiriyevin fikrincə, belə hala çağdaş türk dillərində rast gəlinmir. Sintaqm «təyinedənlə təyinolunan arasında münasibət»dir (8, s.19-20).

Tatar dilində təyinin xüsusiləşməsi inversiya hesabınadır. Məs.: Ul zaman ütte kitte, suday akkan, matur kızday, işek açıp kire yapkan (Qafuri Ə); Ə min, tile, koçaklarqa əzer üzenne (Taktaş H.); Mədinə atlı ikən, baxır (Xösni F.); Yaz kilde, dulkınlı, yalkınlı, çəçəkkə törendə jir öste ( Jəlil M.)

Xüsusiləşmiş təyindən ibarət olan sintaqmlar 3 funksiyanı yerinə yetirir: təyinin semantik rolunu gücləndirir; ifadənin əlamətini aksentləşdirir, konkretləşdirir, təyin olunan sözünün məzmununu dəqiqləşdirir, əlavə predikativlik ifadə edir.

Zərfliklərin xüsüsiləşməsi ilə ritmik-intonasiya qrupu yaranır, nitq taktını bir-birindən ayırır. Ə.Abdullayev yazır ki, zərfliyin xüsusiləşməsinə səbəb əksər halda onların izahedici sözlər hesabına genişlənməsi, bir məna bütövlüyü yaratması, xüsusi intonasiya ilə deyilməsi və fasilə tələb etməsidir (1, s.244)

Tərz zərflikləri daha çox feli sifət və məsdər tərkiblərinə kimi qoşmasının əlavəsi ilə məna birliyi, intonasiya və fasilə ilə ayrılır, yəni xüsusiləşir. Məs.:Bax elə o vaxtlar Cahandar ağa peyda oldu və ley cücə götürən kimi, onu çaynağına alıb birbaş evinə gətirdi (İ.Şıxlı)

Sözügedən türkcələrdə tərz zərfliyindən ibarət olan sintaqmların xətti uzunluğu –madan, -mədən feli bağlama birləşməsindən ibarət olur. Məs.: (T) Cevabını beklemeden bana yanında yer açdı; ...heç ses çıkarmadan kahve getirdi. Koltuğundan kalkmadan elini uzattı (Sabahattin Ali), (A) Əsgər heç nəyə məhəl vermədən, kolların arası ilə sürünürdü (S.Əhmədli)

Qrammatik situasiyadan asılı olaraq müqayisə bildirən kimi qoşması ilə tərz zərfliyi xüsusiləşə bilir, sintaqm bazis cümlədən ayrılaraq kənara çıxır. Məs.: (A) Mahir gözəl nitq söyləyirdi. Atası kimi (S.Əhmədli), (T) Tiz-tiz kızarmış. Raif efendi gibi (Sabahattin Ali)

 Sintaqmlar qarşılaşdırma zərfliyindən ibarət ola bilir. Məs.: (T) Aradan aylar geçtiği halde bir türlü bu tesirden kurtulamadım (Sabahattin Ali); (A) O, həmişə öz kədər və sevincini anasına deməyə tələsdiyi halda, indi nədənsə tək qalmaq istəyir, fikrini bir yerə toplamağa çalışırdı (Ə.Sadıq).

 Qarşılaşdırma zərfliyindən ibarət olan sintaqmların xətti uzunluğu Azərbaycan dilində «baxmayaraq», türk dilində isə «rağmen» sözləri ilə düzəlir. «Baxmayaraq sözü qoşmalaşan söz kimi işləndikdə aid olduğu feli sifət və feli isim tərkiblərinin xüsusi nəzərə çarpdırılmasına, cümlə daxilində fasilə ilə ayrılmasına və həmin tərkiblərin qarşılaşdırma zərfliyi kimi xüsusiləşməsinə səbəb olur (2, s.234).

 Məs.: (T) buna rağmen onun bana dair, benim ona dair öğrendiğimiz bazı şeyler, bazı küçük ve teferuata ait şeyler bizi ayrı istikametlere alıp götürmüşlerdi... (Sabahattin Ali), (A) Saat on olmasına baxmayaraq, insanlar evlərinə çəkilməmiş­dilər  (danışıq dilində), Onun çırpınmasına baxmayaraq atı Kürə salmış və birbaş o taya, meşəyə keçmişdi (İ.Şıxlı) ; Yaşının az olmasına baxmayaraq dərədən dörd-beş səhəng bulaq suyu gətirərdi (İ.Şıxlı).

 Türkcələrdə qarşılaşdırma zərfliyinin maraqlı bir tipi feli sifət tərkiblərinə halda\halde sözünü artırmaqla xüsusiləşməsidir. Həmin nitq vahidləri semantik baxımdan cümlənin o biri hissəsinə qarşı olur. Məs.: (T) Bu arada kıdemli olduğu halde, şuna buna bol bol para savuran şirketin, onun ücretini neden arttırmadığını sorunca, genc memurlar gülerek : «Hımbılın biridir de ondan. Birkaç kere teklif ettiğim halde kahveye gelmeye razı olmadı (Sabahattin Ali), (A) Gözləmədiyi halda, hadisə baş vermişdi (S.Əhmədli).

 Zaman zərfliyindən ibarət olan sintaqmın bir tipi feli sifət tərkiblərinə artırılan isimlərin zaman, vaxt, və ya onları idarə edən zərflərin (sonra, əvvəl, qabaq, bəri) iştirakı ilə yaranmasıdır. Məs.: (T) Başımı çevirip baktığım zaman camın arkasındaki çehreyi tanıdığımı zannetdim. Dışarı çıktığım zaman ortalık adamakıllı kararmış, sokak lampaları yanmıştı (Sabahattin Ali), (A) Mahman düşdüyü zaman katibə xala əlini yavaşca onun çiyninə qoydu (S.Rəhimov)

Feli sifət tərkibinə qədər qoşmasının əlavəsi ilə xüsusiləşmiş sintaqmlar yaranır. Belə quruluş –an+qədər biçimində olur. Məs.: (A) Qara damın qabağındakı çardağın dirəyini özünə dalda edən Çərkəz, qaraltının kimi olduğunu bilənə qədər əlini tüfəngin tətiyindən çəkmədi (İ.Şıxlı)

-an+ kimi quruluşlu: İçəri girən kimi aləmi murdarlayır. Onlar eşiyə çıxan kimi ayağa durub donunu əyninə keçirdi (İ.Şıxlı), O, yorğana bürünən kimi xoruldadı (İ.Şıxlı)

-mış+kimi quruluşlu zaman məzmunlu sintaqmlar: (A) -Ə, xeyir ola, gecə vaxtı qəbirdən xortlamış kimi haradan gəlirsən? (İ.Şıxlı)

 «Zaman» sözü əvəzinə «bir an» sözü də yuxarıdakı funksiyanı yerinə yetirir: (T) Odanın tenhalaştıği bir anda arkadaşım başını kaldırarak: «Sana bir iş buldum» dedi (Sabahattin Ali), (T) Bir bankadakı küçük memuriyetimden çıkarıldıktan sonra-neden çıkarıldığımı hala bilemordum (Sabahattin Ali), Nitekim araba beş on adım gittikten sonra durdu (Sabahattin Ali), (A) İndi bütün həyəcanlar, təlaşlar sovuşandan sonra, tələbə dərlərin başlanmasına qədər qalan bu müddətdə, bu qısa bekarçılıq fasiləsində nə edəcəyini, nədən başlayacağını bilmirdi (Anar)

 Sintaqmın xətti uzunlunda feli sifət tərkibi ilə beri (bəri) zərfi iştirak edir. Məs.: Sık sık görüştügüm Hamdiyi, bankadan ayrıldığımdan beri görmemiştim. Dün akşamdan beri ne Hamdi, ne de ben hakikatte degişmiş değildik . Aylardan beri süren işsizlik, buradan çıkınca nereye gideceğimi, nerede iş arayacağımı bilmemek...(Sabahatdin Ali), Bir haftadan beri şirkete uğramıyordu (Sabahattin Ali), (A) Bir ildən bəri anasını görmürdü (danışıq dilində).

 -ınca,-ince,-unca,-ünce;-anda,-əndə şəkilçili feli bağlama birləşmələri də sintaqm yaradır, zaman zərfliyi determinantı olur. Belə sintaqmlar da xüsusi semantik tamlıq əmələ gətirir, prosodik vasitələrlə cümlənin başqa sintaqmlarından ayrılır, müstəqilləşir. Məs.: (T) Nedense, hayatta bir müddet beraber yürüdüğümüz insanların başına bir felaket geldiğini, herhangi bir sıkıntıya düştüklerini görünce be belaları kendi başımızdan savmış gibi ferahlık duyar ve o zavallılara, sanki bize bize de gelebilecek belaları kendi üstlerine çektikleri için, alaka ve merhamet göstermek isteriz (Sabahattn Ali), (A) Aralıdan düşməni görüncə ürəyi tirədi (danışıq dilində).

 Xüsusi məna tamlığı əmələ gətirən, intonasiya, fasilə ilə cümlənin digər üzvlərindən ayrılan –anda,-əndə,-dıqca,-dikcə şəkilçili feli bağlama tərkibləri xüsusiləşərək sintaqm yaradır. Məs.: (A) Qardaşı yadına düşəndə Şamxalın həm ürəyi kövrəlirdi, həm də qəzəbi artırdı (İ.Şıxlı), Bir neçə gün əvvəl su daşanda əmələ gələn gölməcəyə yaxınlaşdı (İ.Şıxlı), Onlar qamışlığa çatanda heç kəsi görmədilər (İ.Şıxlı), Karvan yolu haçalanıb göy qübbəsində göz işlədikcə uzanırdı (İ.Şıxlı).

 Belə sintaqmlar kadar (qədər), can,-cən, kimi qoşmalarının köməyi ilə də for­ma­laşır: (T) Bir hafta sonra bitecek olan lokanta karnesini yenileyecek kadar bile param kalmamıştı (Sabahattin Ali), Yerinden kalkar gibi bir hareket yaptı. İstediğin kadar şiir yaz... (Sabahatttin Ali), (A) Çərkəz qaraltının kim olduğunu bilənə qədər əlini tüfəngin təytiyindən çəkmədi (İ.Şıxlı), İçəri girən kimi aləmi murdarlayır (İ.Şıxlı).

 Feli sifət tərkiblərinə üçün, görə qoşmaları əlavə olunur və bu zaman xüsusiləş­miş səbəb sərfliyindən ibarət sintaqmlar yaranır.Səbəb zərfliyindən qurulan sintaqm­ların xətti uzunlu, əsasən, feli sifət tərkiblərinə göre (görə), üçün(için) qoşmalarını əlavə etməklə yaranır. Məs.: (T) Yolda anlattığına göre, çalıştığı şirketin bazı fabric­kalarını dolaşmaktan geliyordu. (Sabahattin Ali), (A) O, ağanı hirsləndirdiyi üçün peşmançılıq çəkirdi (danışıq dilindən), (T) Ne yapacağımı bilmediğim için onlardan birini aldım, daha açmadan Hamdi kapıda göründü (Sabahatdin Ali)

 Məqsəd zərfliyinin xüsusiləşməsi nəticəsində «maq,-mək+üçün» strukturlu sintaqmlar formalaşır. Məs.: (A) O, ağanı hirsləndirməmək üçün həmişəki kimi kababı özü bişirməyi qərara aldı (İ.Şıxlı), Mələk sirrini çölə salmamaq üçün qonum-qonşuya belə getmirdi (İ.Şıxlı), (T) Kendisine yaklaşmak için attığım her adım beni birçok yeni muammalarla karşılaştırıyordu (Sabahattin Ali).

 Kəmiyyət zərfliyinin xüsusiləşməsi nəticəsində sintaqm yaranır, bu zaman feli bağlamanın tərkibində-dıqca,-dikcə,-duqca,-dükcə şəkilçi iştirak edir. Məs.: (A) Ocaq çatırdadıqca qığılcımlar ətrafa sıçraşır, yavaş-yavaş kök düşürdü (İ.Şıxlı), İllər keçdikcə onlar böyür və bir-bir nişanlanıb ərə verilirdi (İ.Şıxlı)

 Xüsusiləşmiş sintaqmlarda aktuallaşma imkanı vardır; xüsusiləşmiş sintaqm­larla nəzərdə tutulan anlayışı daha qabarıq çatdırmaq məqsədi güdülür.

 Ə.Abdullayev yazır ki, xüsusiləşmə yaradan səbəblərdən biri də cümlədə söz sırasının dəyişilməsi nəticəsində axıra keçən cümlə üzvünün qoşulma əlaqəsi ilə sadə cümləyə bağlanmasıdır: İcazə ver, bircə piyalə içim, iştaha üçün (M.İbrahimov); Yaz ki, bu Mələknisə işdən birdəfəlik qovulur, küçük məsciddən qovulan kimi! (S.Rəhimov); Rizvanın əlindən heç bir sənət gəlməzmiş; təkcə odunçuluqdan başqa «Azərbaycan nağılları») (1, s.241).

Qeyd edilənlərdən aydın olur ki:

Xüsusiləşmiş sintaqmlar qoşulma tipi cümlənin qalan hissəsindən intonasiya ilə fərqləndirilir. Bunlar məna yükünü nəzərə çarpdırmaq üçün xüsusi intonasiya ilə bir qədər ucadan səslənir.

Xüsusiləşmiş sintaqmları formalaşdırmaq üçün bir çox leksik-semantik vasitələr (qoşmalar və qoşmalaşmaqda olan sözlər) tələb olunur. Bu zaman cümlə üzvlərindən tamamlıq və zərflik ilkin funksiyasını davam etdirir.

Xüsusiləşmiş sintaqmlar mətnə əsasən xarakterizə olunur.

Xüsusiləşmiş sintaqmlar da üzvlərin çevrilməsi kimi meydana çıxır. Bunlar arasında tabelilik münasibəti olur.

Xüsusiləşmiş sintaqmlar sözlərdə ziddiyyət, səbəb-nəticə, güzəşt və s. münasibətlərdə distant pozisiyada öz varlığını qoruyub saxlayırlar.

Xüsusiləşmiş sintaqmların əmələ gəlməsində «özü də», «qabaq», «üçün» sözləri də iştirak edir. Məs.: (A) Gərək həmişə belə bir əngəl çıxsın. Özü də lap son dəqiqə.Üç il gözləyəndən sonra (Anar.Seçilmiş əsərləri. 2 –ci cild, Bakı, Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı, 1988); -Axı mən növbəyə yazılmışdım. Üç həftə bundan qabaq, yox, üç il...Üç il bundan qabaq (Anar); -Bir bilet verə bilərəm. Pişik üçün (Anar)

Digər formalara da rast gəlmək olur. Məs. (A) Ancaq vaxtı ilə qızının çarpayının yanından vurduğu böyük xəritə hələ də divarda dururdu. Sovet İttifaqının siyasi xəritəsi. (Anar).

Bəzən ikinci planda olduğu üçün, çox sıra yaratdığı üçün nitqin xəttiliyi pozulur, Bu da bəzi hallarda danışanın fikrinin dağılmasına, əvvəlki hissənin lazımsız yerə təkrar edilməsinə səbəb olur. Məs.: (A) Ağaç yarpaqları, kövrək, incə söyüd salxım­ları hərəkətsiz asılıb qalmışdılar, elə bil havanın qatılığına yapışdırılmışdılar, şəhər ci­va­rında, çöllükdə atılmış kağız, qəzet parçaları da beləcə torpağa yapışıb, daha doğ­rusu, mıxlanıb qalmışdı. Ehtizasız, tərpənişsiz (Anar), (T) Uzun bir yolun sonunda, adeta şehrin bittiği yerlerde, sola saptım ve köşedeki kahveye girerek evi öğrendim: Taş ve kum yığılı arsların arasında tek başına duran iki katlı, sarı boyalı bir bina (Sabahattin Ali).

Beləliklə, intonasiya məna birliyi və fasilə kimi kommunikativ-sintaktik funksiyanı yerinə yetirir. Söyləmi bütöv vahid kimi formalaşdırır, eyni zamanda onu ritmik qruplara-sintaqmlara ayırır.

Xüsusiləşmiş sintaqmların nitq axınında meydana çıxması onların bir semantik bütöv əmələ gətirməsi, xüsusi intonasiya ilə seçilməsi və fasilə yaratması ilə şərtlənir. (9, s.69-90)

Xüsusiləşmiş sintaqmlar əsas söyləmin ən güclü ağırlıq mərkəzini təşkil edir. Bu tip sintanmlar konstruksiyanın xüsusiləşə bilməyən parçası ilə müəyyən semantik münasibətlər əmələ gətirirlər. Əksər hallarda bu sintaqmlar istisnaetmə, aidetmə səciy­­yəlidir (xüsusiləşmiş tamamlıqlar), yəni xüsusiləşən hissənin təzahür etdiyi iş və hadisə istisnaetmə, aidetmə mənasını daşıyır və cümlənin digər hissələrindən seçilərək fərqləndirilir.

 

Ədəbiyyat

1.Abdullayev Ə. Xüsusiləşmə.-Müasir Azərbaycan dili. III cild, Sintaksis, Bakı, «Elm» nəşriyyatı, 1981

2.Kazımov Q.Seçilmiş əsərləri. V cild, Bakı, «Nurlan», 2008

3.Закиев М.З.Синтаксический строй татарского языка. Казань, 1963

4.Татарско-русский словарь. Изд-во «Советская энциклопедия», Москва, 1966

5.Кязимов И.Б.Неполное предложение в тюркских языках огузской группы. Автореф. Дисс. Канд. филол. наук. Баку, 1987

6.Сафиуллина Ф.С.Синтаксис татарской разговорной речи.. Изд-во Казанского Университета, 1978

7.Гатибович Г.Ф.Обособленные определенния в татарском языке. Филоло­гические науки. Вопросы теории и практики. Тамбов: Грамота. 2013

8.Дмитриев Н.К.Детали простого предложения\\Исследованич по сравни­тельной грамматике тюркских языков. Синтаксис. М.: Изд-во АН СССР, 1961

9.Кротевич Е.В.Обособленные синтагмы\\Вопросы слпвянского языкознания. Львов, 1948

Mənbələr

  1. Sabahattin Ali. Kürk Mantolu Madonna.Roman. ÜKÜ, İstanbul, 2009.
  2. Anar.Seçilmiş əsərləri. 2 –ci cild, Bakı, Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı, 1988

 

Açar sözlər: xüsusiləşmə, xüsusiləşmiş sintaqmlar, nitq taktı, xətti uzunluq, məna yükü.

Ключевые слова: специлизирование, специальные синтагмы, речевой такт, длина линии.

Key words: specialization, specialized syntagmas, speech tact, line length, meaning bulk

ty

Structure and semantics of specialized syntagmas in modern Turkish language

Summary

 The formation condition of an interesting type of specialized syntagmas are reviewed on the materials of Turkish language in this article. On the result of specialization of members of sentence, especially objects and adverbial modifiers the formed syntagmas - the linearity, their structural and semantic peculiarities of speech tact, the difference in the structure and meaning are found out. It is certain that the specialized syntagmas have great role in the discourse.

 

Структура и семантика специальных синтагм в современном турецком языке

Резюме

Состояние формирование интересного типа специальных синтагм пере­смат­риваются по материалам турецкого языка в этой статье. По итогам спе­циализация членов предложения, особенно дополнения и обстоятельства обра­зо­вавшиеся синтагмы - линейность, их структурные и семантические особен­ности речевого такта, разница в структуре и смыслу выясняются. Очевидно, что отдельные синтагмы играют большую роль в дискурсе. Этот тип специальных синтагм формируют определенные семантические отношения с конструкциями, которые не могут быть специлизированы.

Rəyçi: dos.Qətibə Mahmudova

                                                                                                                  


   Xanbutayeva Leyla

DİLÇİLİKDƏ PERFORMATİVLİK ANLAYIŞI

Performativlik məntiqi-fəlsəfi anlayış olub, söz və hərəkətin vəhdəti kimi elmdə XX əsrin 50-60-cı illərindən etibarən işlənməyə başladı. Performativlik rus və  xarici dilçilikdə müxtəlif aspektlərdə tədqiq edilsə də, Azərbaycan dilçiliyində demək olar ki, bu problem araşdırılmamışdır. Azərbaycan dilçiliyində  bu problem kifayət qədər yenidir və  bu sahədə bu günədək heç bir tədqiqat işi aparılmamışdır. Məqalədə performativlik anlayışı, onun növləri haqqında danışılacaq. 

“Performativ” ingilis dilində “to perform”- “ifa etmək” mənasını verir. Perfor­mativ, eyni zamanda, “performance”  ismi kimi  “ifa, tamaşa” mənasını da verir.

Performativlik terminini dilçiliyə ingilis filosofu, dilçisi, danışıq aktları nəzə­riy­­yəsinin əsasını qoyan XX əsr dilin fəlsəfi konsepsiyasının banisi hesab olunan Con Lenqşou Ostin tərəfindən gətirilmişdir. Danışıq aktı nəzəriyyəsinin klassik variantı C.Ostin tərəfindən yaranmış, tələbəsi C.R.Syörl tərəfindən inkişaf etdiril­mişdir. Həmin nəzəriyyəyə C.Ostin tərəfindən məruzə edilmiş 12 mühazirə mövzusu daxil edilmişdir. Mühazirələrin mətni ölümündən sonra  “How To Do Things With Words” (1962)  məqalələr toplusunda  çap edilmişdir. Fəlsəfi-məntiqi əhəmiyyət kəsb edən bu dil nəzəriyyəsi beynəlxalq rezonans doğurmuşdur.

C.Ostinin fəlsəfəsinin əsasını dil vahidlərinin təkcə ətraf aləm haqqında infor­masiya verməsi deyil, eyni zamanda onların (dil vahidlərinin) reallığa birbaşa təsir etməsi təşkil edir.

Performativ elə söz və  ifadələrə, söyləmlərə deyilir ki, bu söyləmlərdə hərəkət və hərəkətin icrasi eyni vaxt ərzində baş verir. Başqa sözlə, performativlər dedikdə, “söz - işdir, fəaliyyətdir” başa düşülməlidir. C.Ostinin təbirincə desək, “to say is to do something” - “Nəyisə demək, onu etməkdir”. C. Ostinin diqqət yetirdiyi cümlələrdəki məlumat, adi məlumat deyil, bu məlumat əsas informasiya daşıyıcısıdır. “Belə cümlələr daha çox hərəkətə, fəaliyyətə ekvivalent cümlələrdir” (2, 46).

Dilçilik ensiklopediyasında performativ söyləmlər belə xarakterizə olunur: “Per­formativ söyləm - danışıq aktı nəzəriyyəsində müəyyən hərəkətlərin tamam­lan­dığını bildirən söyləmlərin adıdır. Bunlar nəyisə təsvir edən və ya təsdiq edən söylə­mlərə qarşı qoyulur. Sonralar bu iki  söyləm  tipləri lokusion və illokusion aspektlər kimi göstərildi. Eyni zamanda dilçilikdə eksplisit və implisit performativ söyləmləri fərqləndirilir. Məs. Azərbaycan dilində - Sən yanılırsan - implisit söyləmini eksplisit formada belə deyərik. Mən inandırıram (təsdiq edirəm) ki, sən yanılırsan. Eksplisit söy­ləmdə “bununla, beləliklə” və s. kimi leksik illokusion indikatorlar çıxış edir” (7,  91).

C. Ostin performativ söyləmlərin  iki əlamətini göstərir:

1) onlar heç nəyi “təsvir etmir” və heç nə haqda “məlumat vermir”. Onlar nə həqiqəti, nə də yanlışlığı ifadə edir.

2) performativlər icra olunmuş hərəkəti bildirir  (8, 3).

Nitq aktında 3 səviyyəli aktın olduğu qeyd edilir:

Lokutiv akt, illokutiv akt, perlokutiv akt. 

Lokutiv (ingilis dilindən “locution”- ifadə, deyim) fonetik, leksik -qrammatik və semantik quruluşa malik olan söyləmin tələffüzü olub  danışıq aktında əsas məna daşıyır.

İllokutiv akt (-“il”, - “in” – içində) söyləmin kommuunikativ məqsədini təşkil edir. Bu akt şərti xarakter daşıyır. İllokutiv akt ünsiyyətin ən kiçik vahidi olub niyyətin sözə çevrilməsidir.

Perlokutiv akt- (lat. “per” - vasitəsilə) kommmunikasiya prosesində hər hansı bir nəticə əldə etmək üçün adresata yönəlir. Bu akt şərti xarakter daşımır (9).

Bu aktların hər üçü eyni vaxt ərzində biri digərinin ardınca baş verir.

Lokutiv akt özü də üç səviyyədən asılıdır:

a) fonetik akt – səslərin tələffüzü

b) fatik akt (konseptual) – sözlərdən istifadə

c) retik akt   (struktur) – məlum cümlənin tələffüzü.

Bu aktlar eyni vaxtda söyləmdə öz realizasiyasını tapir.

Danışan lokutiv aktı həyata keçirərkən eyni zamanda illokutiv aktı da həyata keçirir. İllokutiv akt – soruşmaq, suala cavab vermək, informasiya vermək, əmin etmək, xəbərdarlıq etmək, qərar qəbul etmək, işə təyin etmək, təsvir etmək, müəyyən etmək kimi feilləri özündə cəmləşdirir.

İllokutiv aktda eyni zamanda  eksplisit performativlər də özünü göstərir. Məs. Söz verirəm ki, vaxtında qayıdacağam. 

İllokutivliklə perlokutivlik arasında müxtəlifliyi əldə etmək asan deyil. İllokutivliyə  xəbərdar etmək, əmr etmək, perlokutivliyə isə dilə tutmaq, dilxor olmaq, təəccübləndirmək  və s. aiddir.

İ.P.Susov illokutiv aktın modelini belə verməyi təklif edir.

In saying /x /  I was doing /y / I did /y /.

Perlokutiv akt by sözönü ilə işələnir.

By saying/x/ I did /y/ I was doing (9).

Deyilənlərdən belə nəticə çıxır ki, cümlənin illokutiv gücü cümlənin düzgün qurulmasından və mənanın qavranmasından asılıdır. İllokutiv aktın həyata keçməsi üçün feil I şəxs təkdə, indiki zamanda, feilin xəbər şəklində, təsdiqdə, məlum növdə olmalıdır. Bu aktların hər üçü eyni vaxt ərzində həyata keçir.

C.Ostin mühazirələrində danışıq aktı nəzəriyyəsin işləyib hazırlamaqla, konsta­tivlərlə performativ söyləmlər arasındakı fərqi göstərməyə çalışmışdır. Performativ söyləm faktı nə təsvir, nə də təsdiq edir. Konstativ söyləmlərsə, ətraf aləmi təsvir edir və ya hadisə haqqında məlumat verir, həqiqəti ifadə edir. Başqa sözlə performativ - konstativ anlayışları “söz - hərəkət”, “söz - təsvir” kimi başa düşülməlidir  (8, 3 - 4) .

“Performativi konstativdən fərqləndirən dil vasitəsi yoxdur, ünsiyyətdəki uğursuzluq həm təsdiqləmədə (konstativdə), həm də performativdə (nə doğru, nə də səhvdə) mümkündür. Konstativ təsdiqləmə  danışıq aktının reallaşmasıdır. Bəzən on­lar arasında sərhəd qoymaq çətindir: Mən səni xəbərdar edirəm ki..., Mən təsdiq­ləyirəm ki... kimi cümləlr bir-birindən az fərqlənir ya da heç fərqlənmir” (6, 291).

Deməli, performativlər aşağıdakı parametrlərə cavab verməlidir: performativ feilin performativlik ifadə etməsi üçün o, I şəxs təkdə, təsdiqdə, indiki sadə zamanda, feilin xəbər şəklində, məlum növdə olmalıdır. Eyni zamanda belə cümlələrin tamamlığı ikinci şəxsə aid olmalıdır. Performativ feil söyləmdə səbəb bildirməli və həmin söyləmdə mütləq təsdiqlik elementi olmalıdır. Məhz real fakr söyləmi doğru edir, yəni performativ edir.

Müşahidələr göstərir ki, performativ feil üçün birinci şəxsin təki əsas deyil. Performativ söyləmlərdə birinci şəxs cəm formasını da  işlətmək olar və bu özünü əsasən dualarda göstərir.  Məsələn: // We worship the God /. 

Performativ söyləmlərdə performativ feilin məchul növdə işlənməsi də mümkündür.

Məsələn: // The passengers are warned to get off  the ship /.

“Dilçilikdə “güclü” və  “zəif” performativlər fərqləndirilir. Sosial, hüquqi, gündəlik həyatda işlənən performativlər “güclü” performativlər (məs.inkar etmək), danışanın verdiyi informasiyanın  mahiyyətini açan, onu təsvir edən forma isə, “zəif” performativ adlanır. Performativ söyləmləri “sərt” və “qeyri-sərt” olmaqla iki yerə bölürlər. “Sərt” performativlər “qeyri-sərt” performativlərdən fərqli olaraq personalizasiyanı üzə çıxara bilmir”. (Aзадова Н.А. Сопостовительные исследование перформативного глагола (1, 36-37).

Performativlər standart və qeyri-standart olmaqla da iki yerə bölünürlər (1, 40). Standart performativlər qrammatik formaya malik olan formalardır, başqa sözlə, belə performativlər I şəxs təkdə, indiki sadə zamanda, feilin xəbər şəklində, bitməmiş tərz­də işlənir. Qeyri standart performativlər isə qrammatik formaya uygun gəlmir. Bu qru­pa əsasən feilin şəkil kateqoriyasında və ya feilin əmr şəklində işlənən formalar aiddir.

Performativlərin digər formaları da fərqləndirilir: ritual, kolloborativ (əmək­daşlıq bildirən), qrup, metalinqvistik performativlər (4, 697-700).

Ritual performativlər söyləmin xüsusi əhəmiyyət daşıyan formasıdır. Ritual performativlər yüksək dərəcədə mədəni ifadələrdir. Rituallardan xüsusi şəraitdə, xüsusi vəziyyətdə, xüsusi insanlar tərəfindən deyilən söyləmlərdə istifadə olunur. Rituallar C.Ostinin təbirincə desək, uğurlu söyləmlərə   (felicity conditions)  də  çox oxşardır  (4, 697).

Məs. (1) I name you Tom.               (2)  I baptise you.

Bu söyləmlərin hər biri o zaman uğurlu və  yerində deyilən olur ki, onlar xüsusi insanlar tərəfindən xüsusi vəziyyətlərdə deyilmiş olsun. // I name you Tom /cümləsi o zaman ugurlu alınır ki, valideynlərin iştirakı ilə Toma ad verilir. Və ya //I baptise you / cümləsi də o zaman uğurlu hesab olunur ki, xaçlama prosesi keşiş tərəfindən kilsədə valideynlərin iştirakı ilə keçirilmiş olsun. Əks təqdirdə bu cümlələr uğur bütün dillərdə azlıq təşkil edir. Məs. I say / protest / object / apologize / deny / promise  / declare və s.

Kolloborativ performativ uğurla ifa edilməlidi. İfa olunan hərəkətə  qarşıdakı insanın cavab reaksiyası olmalıdır. Qrup performativlərdə birdən çox insanın iştirakı nəzərdə tutulur. Məs. zirvə konfransından məruzə, komitənin raportu, jurinin verdiyi qərar və s. (4, 698).

Cümlədə performativ feilin performativlik ifadə etməsi üçün   bir sıra göstəricilərin olması yuxarida qeyd edilmişdir. Məs., o, I şəxs təkdə, təsdiqdə, indiki sadə zamanda, feilin xəbər şəklində, məlum növdə olmalıdır. Eyni zamanda belə cümlələrin tamamlığı ikinci şəxsə aid olmalıdır. Əsas göstəricilərdən biri isə “hereby” – “bununla” sözünün işlənməsidir. Cümlədə “hereby” sözünün işlənməsi dilçilər tərəfindən birmənalı qarşılanmır.

J.Kulpeper və M.Haf tərəfindən yazılan “Pragmatics and the English language” adlı kitabda Oksford lüğətində olan 2 billion sözün içindən “hereby”la ən çox işlənən 25 söz təqdim edilmişdir. Onlar aşağıdakılardır: declare, agree, give, grant, order, find, sentence, aknowledge, consent, authorize, certify, undertake, invite, confirm, present, dismiss, call, announce, proclaim, request, appoint, offer, release, pledge (3, 157).

Stefan Şnayder  C.Ostin tərəfindən qəbul edilmiş “hereby” sözünün  söyləmdə işlənməsinə qarşı çıxır və onun şifahi nitqə xas olmadığını, yazılı dildə isə çox az işləndiyini qeyd edir. Eyni zamanda, o, söyləmdə performativlərin ayırd edilməsində “You” əvəzliyinin xüsusi vurğulanmasını təklif edir  (5, 268, 272).

Söyləmin performativliyi təkcə performativ feilin varlığı ilə ölçülmür. Söyləmdə performativliyin yaranmasında digər vasitələrin də rolu danılmazdır. Belə ki, vurğu, intonasiya, jestlər, mimika da performativliyin yaranmasında  mühüm rol oynayır. Performativlik özünü əsasən situasiya daxilində biruzə verir.

Məs. Əmr edirəm ki, otağı tərk edəsiniz.  -   I order you to go out.

Hər iki dildə bu cümləni jest və ya mimika ilə demək mümkündür.

Istər ingilis, istərsə də Azərbaycan dilində performativlərin işlənməsi əsasən danışıq dili üçün, rəsmi-işgüzar dil üçün, nadir hallarda isə publisistik və bədii üslub üçün xarakterikdir.

 Məs. Mən təsdiqləyirəm. Məclisi bağlı elan edirəm.

I declare the meeting open. I thank you.  I greet you.

 Üzr istəyirəm. Salamlayıram sizi. Ad gününüzü təbrik edirəm və s.

 Peformativ feillərlə ifadə olunan söyləmlərin özəlliyi ondadır ki, belə söyləm­lərdə hərəkət təsvir olunmur. Belə söyləmlər eyni zamanda reallığı ifadə edən, danı­şıq anında həyata keçən dil faktı olurlar. Buradan belə nəticə çıxır ki, belə söy­ləmlər reallıqla əlaqəsi olmayan faktlar haqqında  informasiya vermir,  çünki onlar özü informasiyanın yaradıcısıdırlar. Performativ söyləmin məğzini söyləmdə öz təsdiqini tapmış fikir təşkil edir.

 

ƏDƏBİYYAT:

1. Aзадова Н.А. Сопостовительные исследование перформативного глагола. (на материале лезгинского, английского и русского языков). Махачкала 2007, дисс. канд. филол. наук.

2. H.Д.Арутюнова. Предложение и его смысл: Логико-семантические проблемы. АН СССР. Ин-т языкознания. – М.: Наука, 1976.

3. Culpeper J., Haugh M. Pragmatics and the English language. Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2014.

4. Yelena L.A. Performative speech act verbs in Present Day English. İnterlinguistika 16(2), 2005, 697-700.

5. Stefan S. Parenthetical Hedged performatives.

6. F.Y.Veysəlli. Dilçiliyin əsasları. Studia Philologica. Bakı, Mütərcim, 2013.

7. Dilçilik ensiklopediyası, 2-ci cild, Mütərcim, Bakı-2008.

8. www.ling.uppen.edu J.L.Austin. How to do things with words. HarvardUniversity Press, Cambridge, Massachhhusetts.

9. homepages. tversu. ru. Cусов И.П. Лингвистическая прагматика. Речевой акт в понимании Дж.Л.Остина.

Açar sözlər: performativlik, performativ və konstativ söyləmlər, danışıq aktı feilləri, performativlərin növləri

Key words: performativity, performative and constative utterences, speech act verbs, the types of performatives

Ключевые слова: перформативность, перформативные и констативные  высказывание, глаголы речевого акта, типы перформативов

 

                                                  The term of performativity in linguistics

                                                                                 Summary

The article deals with the performativity, its historical creation, types, and the utterances which are expressed by the performative verbs. The utterances  expressed by the performative verbs do nоt describe the action, they are the language facts which are realized at the moment of speaking, because they are the crеaters of the information. Performativity shows itself within the situation.

 

Понятие перформативности в языкознании

Резюме

                В статье изучется перформативность, история её возникновения, виды, а также высказывания, выраженные перформативными глаголами. В высказы­ва­ни­ях, выраженных перформативными глаголами, само движение не описы­вается, превращаясь в языковой факт, который реализуется в момент речи. Это связано с тем, что они сами являются создателями информации. Перформа­тив­ность прежде всего выявляется внутри самой ситуации.

 

 

Rəyçi: prof.A.Y.Məmmədov

 


Малахат Аллахвердиева

ОСОБЕННОСТИ ФУНКЦИОНИРОВАНИЯ ТЕРМИНОВ НАЛОГОВОЙ СФЕРЫ НА

СОВРЕМЕННОМ ЭТАПЕ

 (на материале газетно-публицистических текстов)

          Терминология сферы налогообложения на современном этапе ее развития  представляет собой специальную группу лексических единиц, отличающихся от общеупотребительных слов рядом черт и занимающих особое место в лексической системе языка.

Специфические особенности терминов налоговой сферы на современном этапе обусловлены радикальными изменениями в экономической структуре общества. Появление новых отраслей экономики, расширение сферы налогообложения способствовали увеличению количеству терминов, обозначающих новые понятия современной социально-экономической действительности.

          Отметим, что одной из отличительных особенностей налоговой терминологии на данном этапе является незамкнутость, «открытость», обусловленная, с одной стороны, ее тесной связью с общеупотребительной лексикой, с другой стороны – выходом терминологических единиц за пределы своей терминосистемы в общее употребление.

          Переход терминов из сферы профессионального общения в разряд общеупотребительных слов оказывает влияние и на изменение специфических особенностей терминологических единиц. А.А.Реформатский считал, что за пределами сферы своего употребления термин, наделенный «принципиальной стилистической нейтральностью», функционирует как обычное слово,  как «слово теряет свою характеристику термина». (5, с.9). «Хорошие термины должны быть ограничены от полисемии, от экспрессивности и тем самым от обычных терминологических слов, которые как раз по преимуществу многозначны и экспрессивны», - отмечал А.А. Реформатский. (6, с. 116).

           При детерминологизации термин приобретает новые свойства, которых он не имел в своем поле, например, эмоционально-экспрессивную оценочность. Детерминологизированные термины входят в литературный язык, начиная с 30-х годов XIX века, что было связано с «глубоким интересом к фактам и понятиям точных и естественных наук, с увлечением новыми открытиями в их области, с широкой популяризацией естественно-научных знаний». (7, с. 134)

         Важнейшим средством вхождения терминологической лексики в общеязыковое употребление являются газетно-публицистические тексты, так как «заполнение терминами словесной ткани текста в любом газетном жанре облегчает задачу автора в выборе слов, обеспечивает ему точную передачу мысли». (4, с. 92).

         Использование специальной лексики в газетных текстах прежде всего определяется важнейшими функциями газеты – информационной и популяризаторской, связанными с «сообщениями о новых научных открытиях и новинках техники, проблемах экономики... Отсюда обращение газеты к средствам научной речи, которые проявляются не только в статьях, популяризующих научные знания, но и в материалах, представляющих анализ и обобщение политических, социально-экономических, финансовых и других проблем». (2, с. 342-343).

                В статьях на социально-экономические темы использование терминов способствует точности и ясности мысли по затронутой в газетном тексте проблеме. «Средства массовой информации в настоящее время служат основным «инструментом» внедрения экономической лексики и экономических знаний» (7, 214). Освещение социально-экономических реалий, комментирование фактов и событий экономической жизни способствуют широкому использованию терминов экономической, правовой, налоговой сфер не только на страницах специальных газет, но популярных изданий. Так, в информативно-комментирующих и аналитических публикациях наибольшей частотностью употребления отличаются термины, выражающие основные понятия сферы налогообложения, например: налог, пошлина: «Либералов не устраивает постоянное повышение налогов и строгости налоговых органов, государственников – офшорный характер олигархической собственности». («Московский комсомолец», 5 апр. 2011). «Вообще, ставки налогов на доходы  физических лиц в Европе удивительным образом различаются в разных странах». («Правда», 26.08.2012). «Госдума подправила транспортный налог». («Правда», 21.08.2014). «Пошлины на импорт не производимого в России оборудования и комплектующих для промышленности и сельского хозяйства предполагают обнулить». («Известия», 2 февр. 2015).

                Информационная функция газетно-публицистического текста проявляется прежде всего в использовании лексики разных областей знания. В терминологизированных текстах чаще всего используются широкоупотребительные термины и терминологические сочетания, получившие распространение в литературном языке. В современной налоговой терминологии как и в других терминосистемах предпочтение отдается наиболее мотивированным способам терминообразования, и соответственно растет число составных многословных терминологических образований, включающих основные термины налогового права, например: «На экспортные пошлины и налог на добычу полезных ископаемых приходится 49% от этой суммы…» («Московский комсомолец», 3 апр. 2014 г.). «Самые высокие налоги на наемных работников и работодателей среди стран Евросоюза установлены в Бельгии». («Правда», 26.08.2012) и др.

                В средствах массовой информации получили распространение  налоговые термины с прозрачной внутренней формой: «Не прошло и года, а порядок налогообложения имущества индивидуальных предпринимателей уже изменился, в общество вброшена старая идея прогрессивного налогообложения доходов граждан». («Московский комсомолец», 22 апр. 2014). «Наша задача – предусмотреть возможные последствия обращений налогоплательщиков». («Московский комсомолец», 24 июля 2015). В газетных текстах нередко встречаются усеченные формы терминов, например: плательщик это повысит финансовую дисциплину плательщиков» (19 июля 2015) и профессионализмы – разговорные варианты налоговых терминов, например: налоговик, таможенник. Ср. налоговик <работник налоговых органов и служб>: «Нынешний свободный художник – писатель, ученый или высококвалифицированный спортивный тренер – формально может быть невидим для налоговиков не полгода, на год и более» («Московский комсомолец», 7 апр. 2015 г.); таможенник - <работник таможенной сферы>: «По данным ведомства, внимание таможенников прилекли несколько крупногабаритных сумок» («Ведомости», 02.02.2015).                                                                                                                

                В специальной литературе неоднократно отмечалось, что термины с прозрачной семантикой правильно ориентируют языковое сознание читателя даже в списках, в «сфере фиксации». (3, 27). Это объясняется доминирующей на современном этапе развития налоговой терминологии тенденцией отдавать предпочтение мотивированным способам терминообразования.

                В газетных текстах терминологическая лексика органически сочетается с лексикой других функционально-стилевых групп; абстрактно-книжной, официально-деловой и т.д. В материалах, представляющих обобщение социально-экономических, финансовых и др. проблем. Книжные и нейтральные средства взаимодействуют с экспрессивными. Особенностью термина как элемента естественного языка является использование общеупотребительных слов в специальных значениях. Новые термины образуются в результате семантических трансформаций в смысловой структуре общеупотребительных слов. Семантические преобразования в структуре общеупотребительных слов могут быть связаны с внешними и внутренними ассоциациями, функциональным сходством и т.д. Такая лексика понятна всем, она состоит из специализированных слов утвердившихся в  литературном употреблении.

                Другая важнейшая функция газет – экспрессивная, обусловленная прежде всего ее воздействующей направленностью на адресата, проявляется в стремлении к новизне значений и необычности словосочетаний.

                В современной налоговой терминологии в отличие от терминосистем предшествующего периода функционирует немало составных терминов, отличающихся нестандартной сочетаемостью и регулярно встречающихся в газетных текстах. Такие устойчивые словосочетания нередко приобретают характер речевых стандартов, широко используемых в газетных текстах: налоговое бремя, налоговый иммунитет, налоговые каникулы и др., например: «Отказ правительства на протяжении пяти лет повышать налоговое бремя серьезно скажется на балансировке бюджета». («Известия», 12 илл. 2012); «Правительство отправило в Думу законопроект о налоговых каникулах». («Комсомольская правда», 27.10.2014). «Кабинет ввел плавающий акциз, чтобы стабилизировать цены на заправках». («Сегодня», 16 мая 2012).

                Стремление к экспрессии и подчинение функции воздействия, свойственной газетно-публицистическому тексту, способствует появлению и закреплению необычных сочетаний, образовавшихся в последнее время в результате стяжения элементов текста. Такие устойчивые сочетания чаще всего формируются по метафорической или метонимической модели. Ср.: налоговое бремя, налоговый иммунитет, гармонизация налогов и т.д. «Именно там, на экзотических налоговых курортах прописаны материнские холдинги, контролирующие капитал российских кампаний» («Труд», 6 февр. 2015). «Но сегодня на фоне грозящих РФ санкций, оффшоры для российских олигархов, бизнесменов могут превратиться из налогового рая в налоговый ад» («Правда», 24 апр. 2014). «В ряде образований налоговые льготы введены в отношении хозяйствующих субъектов, основная цель деятельности которых направлена на получение прибыли» («Московский комсомолец», 24 июля 2015 г.).

                Расширение лексической сочетаемости налоговых терминов в газетных текстах приводит все чаще к образному употреблению терминов. Такие «необычные» с точки зрения «строгой» и «умной»  (А.А. Реформатский) терминологии сочетания приобрели особую продуктивность в последние годы. Подобного рода нестандартные сочетания нередко дополняются поясняющими фразами: «Налоговые страшилки от правительства: Власти решают, вводить ли сбор за покупку товаров». («Московский комсомолец», 18 сент. 2014).

                «Налог на тунеядство»:  «В Белоруссии вводят сбор для социальных иждивенцев». «…Гнать нужно  таких горе управленцев, и желательно с «волчьим билетом». А заодно ввести для них «собственно иждивенческий налог – от благодарных сограждан» («Московский комсомолец», 7 апр. 2015). «Налоговое кольцо сжимается: с 2017 года мы будем платить налог за свои квартиры, дома и дачи с рыночной цены, а не с копеечкой инвентаризационной, как прежде». («Московский комсомолец», 24 сент. 2015).

                Нестандартность значений слов в современном газетном тексте,  как принцип словоупотребления, характерный для нее, нацелена на реализацию «эффекта новизны», повышающего экспрессивность и оценочность высказывания.

               

ЛИТЕРАТУРА

1. Даниленко В.П. Русская терминология. Опыт лингвистического описания. М., 1977.

2. Кожина М.Н. Стилистика русского языка. М., 2008.

3. Лотте Д.С. Основы построения научно-технической терминологии. М., 1961.

4. Пумпянский А.Л. Функциональный стиль научной и технической литературы. // Вопросы языкознания, 1977, №2. С.87-97.

5. Реформатский А.А. Что такое термин и терминология. М., 1959.

6. Реформатский А.А. Введение в языкознание. М., 2004.

7. Русский язык конца XX столетия. (1985-1995). М., 2000.

8. Суперанская А.В., Подольская Н.В., Васильева Н.В. Общая терминология: Вопросы теории. М., 2009.

Açar sözlər: vergi hüququn terminologiyası, determinologizaiya, qəzet-publisistik mətn, məlumat funksiyası, təsir etmə funksiyası.

Ключевые слова: терминология налогового права, детерминологизация, газетно-публицистический текст, информационная функция, функция воздействия.

Key words: terminology tax law, determinologization, newspaper and journalistic texts, information function, the function of exposure.

 

Müasir dövrdə vergi sahəsində işlənən terminlərin işlənmə xüsusiyyətləri

Xülasə

                Müasir dövrdə vergi hüquq terminlərinin spesifik xüsusiyyətləri cəmiyyətin ictimai-ekoloji strukturunda baş verən radikal dəyişikliklərlə bağlıdır. Vergi hüquq terminologiyası işlənmə sahəsinin günişlənməsi ilə seçilir. Buraya təkcə xüsusi ədəbiyyat yox, həmçinin KİV-də daxildir. Məqalədə vergi sahəsində işlənən terminlərin işlənmə xüsusiyyətləri qəzet mətnlərin materialları üzərində təhlil edilir.

 

Features of the operation of terms tax field today

Summary

The specifics of the terms of tax law at the present stage due to radical changes in the social and environmental fabric of society. Terminology tax law differs expansion of the use, including not only technical literature, but also the media. Materials used in terms of development in the field of tax characteristics of the article on the newspaper texts are analyzed.

 

 

Rəyçi: prof. V.C.İsazadə

 


Firuz Nadir oğlu Mehdiyev

DİL TİPLƏRİ

Tipologiya. Dil tipləri. Kontrastiv linqvistika yeni dilçilik sahəsi kimi. Müxtəlif dillərdə müşahidə olunan oxşar və fərqli cəhətlər.

Hər hansı bir sistem kimi, dil sistemi də ayrı-ayrı ünsürlərdən (fonem, morfem, söz, söz birləşməsi, cümlə) və strukturdan ibarətdir. Dil ünsürləri maddi substan­siyaya – səs tərkibinə malikdir. Dilin daxili quruluşu, onun saysız-hesabsız ünsür­lərinin əlaqə sxemləri o dilin strukturunu təşkil edir.

Yer üzündə dillər çoxdur. Bu dillərin hər birində başqa dillərə məxsus xüsu­siy­yətlər olduğu, onları başqa dillərə yaxınlaşdırdığı kimi, hər dilin yalnız özünəməxsus cəhətləri və onu başqalarından ayıran xüsusiyyətlər də vardır. Elə xüsusiyyətlər də vardır ki, yalnız müəyyən qrup dillərə xasdır. Buna görə də həmin dillər digər qrupa məxsus dillərdən fərqlənir.

Linqvistik tədqiqatlarda müqayisə üsuluna geniş yer verilir. Müqayisə çox geniş məntiqi əməliyyatdır və demək olar ki, bütün elm sahələrinə aiddir. Müqayisədən nəinki elmi tədqiqatlar zamanı, hətta gündəlik həyatımızdakı adi söhbətlərdə də istifadə edirik. Xüsusən, dinləyən tərəf, haqqında danışılan şəxs, əşya və ya hər hansı bir hadisə barəsində məlumata malik olmadıqda danışan müqayisədən daha geniş şəkildə istifadə edir. Antuan Meyenin fikrincə, müqayisə iki müxtəlif məqsədlə: ümu­mi qanunauyğunluqları aşkar etmək və ya tarixi məlumatları əldə etmək məqsədilə tətbiq oluna bilər. Tarixi məlumatlar dilçiyə ona görə lazımdır ki, dilin və ya qohum dillər qrupunun inkişaf tarixini daha aydın təsəvvür etsin.

Dillərin müqayisəsi zamanı hətta adi bir şəxsin çox asanlıqla sezdiyi uyğunluqları aşkar etmək olar. Məs., ingilis dilini öyrənən alman görə bilər ki, father, mother, hand, ice və s. sözləri Vater, Mutter, Hand, Eis alman sözlərinə bənzəyir. Roman dillərindən birini bilən şəxs fransız dilindəki un, une, italyan dilindəki uno, una, ispan dilindəki uno, una – “bir” sözünün mənasını biləcək. Zaman və məkanca daha uzaq olan dilləri nəzərdən keçirsək, uyğunluqlar daha az üzə çıxacaq. Dildəki hər bir fakt bütövlükdə dilə məxsus olduğundan, bir dilin yarımsistemi (podsistema)[1] – fonoloji, morfoloji, sintaktik, semantik – nəzərdən keçirilən dillərin qohum olub-olmamasını müəyyənləşdirmək məqsədilə digər dilin yarımsistemi ilə müqayisə olunur.

Məntiqi əməliyyat kimi, demək olar ki, bütün elm sahələrində geniş tətbiq olunan müqayisə metodu ilə yaradılmış dilçilik sahəsinə müqayisəli dilçilik deyilir.

Məlum olduğu kimi, dilçilik sahəsində müqayisə metodunun 2 növü vardır: 1) müqayisəli-tarixi metod, 2) müqayisəli tutuşdurma metodu.

Qeyd edək ki, son illər müqayisəli metodun daha bir növündən – tarixi-müqayisəli adlanan növündən də danışılır. V.İ. Koduxov həmin metodu belə təqdim edir: “Tari­xi-müqayisəli metod ayrıca bir dilin daxili və xarici qanunauyğunluqlarını meydana çıxarmaq üçün həmin dilin tarixi inkişafının öyrənilməsində istifadə edilən üsullar və təhlillər metodikası sistemidir. Tarixi-müqayisəli metodun prinsipi dilin forma və səslərinin eyniliyi və fərqini müəyyənləşdirməkdir. Onun mühüm üsulları bunlardır: daxili bərpa və xronologiyalaşdırma, dialektoqrafiya, mədəni-tarixi izahat, habelə tekstologiya üsulu”.

Müqayisəli metod dilçilikdə müəyyən sərhədi, üsulları olan elmi tədqiqat vasitəsidir. Müqayisəli metod dillərin müqayisəsinə əsaslanır. Müxtəlif dövrlərdə dilin vəziyyətinin müqayisəsi onun tarixini yaratmağa kömək edir. A. Meyeyə görə, dillərin tarixini yaratmaq üçün dilçinin malik olduğu yeganə vasitə müqayisədir. Onun ən möhkəm sabit elementləri müqayisə üçün material kimi xidmət edir. Məs., morfologiya sahəsində – sözdəyişdirici və sözdüzəldici şəkilçilər, leksika sahəsində – etmoloji cəhətdən etibarlı sözlər (qohumluq terminləri, çox mühüm anlayışları və təbiət hadisələrini bildirən sözlər, saylar, əvəzliklər və digər sabit leksik elementlər).

Müqayisəli-tarixi metod özündə tədqiqat üsullarının müəyyən kompleksini cəm­ləşdirir. Bu metod qanunauyğun səs uyğunluqlarının müəyyən edilməsi hallarından başlanır. Məs., latın dilindəki host- kökünü, qədim rus dilindəki qost, qot dilindəki gast köklərini müqayisə edərək alimlər latın dilindəki h və qədim rus, qot dillərindəki q, d uyğunluqlarını müəyyənləşdirmişlər. Slavyan və german dillərindəki kipləşən cingiltili, latın dilindəki kar səslərə qədim hind dilindəki kipləşən gh səsləri uyğun idi. Latın, qədim rus dillərindəki o səsinə qot dilindəki a uyğun gəlirdi (latın–nox, rus–noçğ, qot–nahts), ancaq o səsi daha qədimdir. Kökün başlanğıc, əsas hissəsi dəyişilmir. Yuxarıda göstərilən uyğunluqları nəzərə alsaq, ilkin formanı, yəni sözün arxetipini ghost- formasında bərpa etmək olar.

Dillərin tipoloji tədqiqi müqayisəli-tarixi metodla sıx əlaqədardır, belə ki, bərpa olunmuş pradillərin müqayisəsi qohum və ya qohum olmayan dillər qrupuna xas tarixi dəyişikliyi aydınlaşdırmağa və bu dillər arasındakı münasibətləri anlamağa kömək edir.

Tipoloji metodun üstünlüyü bundadır ki, onun əsasında müqayisəli-tarixi metodun istifadəsi zamanı olduğundan daha çox əlamətlər mövcuddur. Bu əlamətlər isə qohum və müxtəlifsistemli dillərdə ümumi və fərqli cəhətləri müəyyən etməyə imkan verir. Tipologiyanın prinsiplərinə görə bütün dillərə xas olan ümumi cəhətləri müəyyənləşdirmək tələb olunur.

Tipologiyanın nəzəri əsaslarının işlənilməsində çex dilçisi V. Skaliçkanın böyük xidmətləri olmuşdur. Onun dilçilik konsepsiyası qrammatik əlamətlərə əsaslanır. O, dil tipi müəyyənləşdirməyə cəhd etmişdir.

Dillərin tipoloji təsnifini ilk dəfə alman alimi F. Şlegel vermiş və onları iki böyük qrammatikaya ayırmışdır: 1) şəkilçili dillər (Çin, bantu, türk, polineziya dilləri), 2) fleksiyalı dillər (sami dillər, gürcü, fransız dili). Hal-hazırda mövcud olan tipoloji təsnifi isə ümumi şəkildə V. Humboldt ilk dəfə irəli sürmüşdür.

Dil tipi o dilin bir-biri ilə müəyyən əlaqələrdə olan əsas əlamətlərinin məcmusudur. Öz qrammatik quruluşuna və istifadə etdiyi qrammatik vasitələrə görə dünya dilləri 4 tipə bölünür: 1) kök, 2) aqqlütinativ, 3) flektiv, 4) inkorporlaşan. 

Kök dillərə amorf (formasız), monosillabik (təkhecalı), təcrid edilən və s. dillər də deyilir. Dillərin bu qrupu köklərdən ibarət olan dilləri nəzərdə tutur. Bu qram­ma­tikaya daxil olan dillərdən ən zəngini Çin dilidir. Aqqlütinativ (iltisaqi) dillər, əsasən, söz köklərinə şəkilçi artırılması ilə xarakterizə olunur. Kök və şəkilçi morfemlər hər bir halda öz müstəqilliyini qoruyur. Kökün söz olması üçün heç bir şəkilçiyə ehtiyac yoxdur. Aqqlütinativ dillərdə, məs., Azərbaycan dilində hər şəkilçi yalnız 1 qram­matik məna daşıyır. Kök aqqlütinativ dillərdə şəkilçilərdən kəskin surətdə fərqlənir və onları öz arxasınca aparır. Belə xüsusiyyətlər digər dil tiplərində yoxdur. Flektiv dillər, ilk növbədə, sözün dəyişməsini nəzərdə tutur. Sözün dəyişməsi isə onun sonundakı şəkilçinin və ümumiyyətlə, sözün səs cildinin dəyişməsi ilə olur. Bununla əlaqədar fleksiyanın 2 növünü: xarici və daxili fleksiyanı göstərmək olar. Bu iki yol bütün flektiv dillərə aiddir. Xarici flektiv sözün sonundakı şəkilçi hissəsinin dəyişməsi yolu ilə əldə edilir (kniqa, kniqi, kniqe), daxili flelktiv sözün daxilində baş verir (hökm, hakim, məhkum). Flektiv dillərdə şəkilçilər çoxmənalı olur.

İnkorporlaşan dillərdə sözlə cümlənin sərhədi sanki eyniləşir, qrammatik cəhətdən tərtib edilmiş bu və ya digər bir söz özündə həm mübtəda, həm də tamamlıq və təyini birləşdirir. Ünsiyyət vasitəsi kimi çıxış edən xüsusi növ sintaqmatik vahidlər müxtəlif köklərin birləşməsindən əmələ gəlir. Bu dillərə çukot-koryak dilləri qrupu və əksər Amerika hindularının dilləri daxildir.

Bu təsnifat müvafiq dillərdə sözün formal əlamət və xüsusiyyətləri, sözə söz­dü­zəl­dici və sözdəyişdirici morfemlərin birləşmə xüsusiyyətləri baxımından aparılmışdır.

Müasir tipologiyada isə nəinki forma tipləri, həm də sözlər arasındakı əlaqə tipləri nəzərdə tutulur. Müasir dövrdə habelə dilin müxtəlif səviyyələri üzrə tipoloji əlamətlər müəyyən edilir.

Dillərin genealoji və tipoloji təsnifləri arasında yaxın əlaqə var. Bütün qohum dillər eyni dil tipinə daxil olur. Lakin onların mütləq qohum olması zəruri deyil. Məs., bütün digər Hind-Avropa dilləri kimi ingilis dili də flektiv tipli dildir. Bu dildə aqqlütinativ dil tipinə məxsus əlamətlər də az deyildir. Belə ki, ingilis dilində qrammatik cins kateqoriyası yoxdur və bununla əlaqədar isimlə sifətin uzlaşması yoxdur, bu cəhətdən türk dillərindən fərqlənmir: the new town – the new towns – təzə şəhər – təzə şəhərlər. Halbuki rus dilində uzlaşmanın tələbi ilə hər iki komponentdə dəyişmə baş verir: novıy qorod – novıe qoroda.

İngilis dillində də türk dillərində olduğu kimi, bəzi sözdəyişdirici şəkillərin yalnız bir qrammatik mənası vardır. Məs., cəmlik anlayışını ifadə edən -es, -en morfemləri başqa məna bildirmək üçün işlənmir. Cümlənin strukturunda söz sırası baxımından ingilis və türk dillərində ümumi cəhət belədir ki, bu dillərdə sabit söz sırası vardır. Lakin bu sabit söz sırası türk dillərində mübtəda–tamamlıq–xəbər şəklində (“Bağban gül əkir”), ingilis dilində isə mübtəda–xəbər–tamamlıq şəklində (The gardener plants femers) təzahür edir. Bu baxımdan ingilis dili köksözlü dillərə (Çin dilinə) yaxınlaşır [S (mübtəda)+P(xəbər)+O (tamamlıq)].

Türk dilləri üçün müştərək olan xüsusiyyətlər belədir: a) sözdüzəldici şəkiçilərin hər biri bir qrammatik məna bildirir; b) ahəng qanunu bu dillərin hamısına xasdır; v) yalnız şəxsə və kəmiyyətə görə uzlaşma vardır, cinsə görə uzlaşma yoxdur; q) təyin təyinlənəndən əvvəl gəlir; d) feli sifət, feli bağlama və məsdər tərkibləri geniş yayılmışdır.

Bir sıra dillər üçün ümumi olan başlıca əlamətlərin belə sabit toplusu müvafiq dil tipini təşkil edir. Göstərilən əlamətlər türk dilləri tipi əlamətləridır.

İ.İ. Meşşaninov yazırdı ki, bütün dillərə xas olan ümumilik nəinki cümlədə sözlər arasındakı münasibətlərdə, habelə dillə ifadə olunan əşyalıq və hərəkət, öz modal çalarlığı ilə subyekt, predikat, obyekt, atribut və s. anlayışlarda təzahür edir.

Bütün dillərdə ümumi cəhətlər vardır. Məs., bütün dillərdə sait və samitlər möv­cuddur. Lakin bəzi dillərdə sait fonem az, samit fonem çox olur. Məs., rus dilində 6 sait, 34 samit fonem var. İngilis dilində 21 sait, 25 samit fonem olduğunu göstərilir. Deməli, dilin strukturunda sait sistemi ilə samitlər sistemi olması ümumi universal səciyyə daşıyır. Tək-tək istisnalar nəzərə alınmasa, demək olar ki, bütün dillərdə felin indiki zaman forması vardır. İngilis dilində isə indiki zamanın dörd forması özünü göstərir. Buna baxmayaraq, indiki zaman formasının bütün dillərə xas, universal səciyyəli olduğunu söyləmək mümkündür.

Elə bir dil yoxdur ki, o dildə söz və ya cümlə olmasın.

Hind-Avropa dillərində hallanma sistemi vardır. Lakin bu dil ailəsinə mənsub olan bəzi dillərdə isimlər hallanmır. Məs., bolqar, fransız, ispan, ingilis dilləri.

Rus və bolqar, Azərbaycan və tatar dillərində çoxlu ümumi söz kökləri var. Bunun səbəbi odur ki, həmin dillər mənşəcə eyni dil qruplarına (slavyan dilləri) və ya dil ailəsinə (türk dilləri) daxildir. Bununla belə, məs., rus dilində ismin hallanma sistemi var – isimlərin 6 halı var, bolqar dilində hal sistemi yoxdur. Deməli, ismin strukturu baxımından rus və bolqar dilləri fərqlənir.

Ən müxtəlif, həm də mənşəcə qohum olmayan dillərdə ümumi struktur əlamətlər müəyyən edilə bilər. Məs., birinci tərəfi sifət, ikinci tərəfi isim olan təyini söz birləşmələri ingilis və türk, monqol və yapon dillərində və s. özünü göstərir.

Slavyan dilləri önlüyə malik dillərdir və bu dillərdə yiyəlik halda olan isim onu idarə edən isimdən sonra gəlir: kniqa studenta. Önlüyə malik olmayan dillərdə (türk dilləri, fin-uqor və s. dillərdə) isə yiyəlik halda işlənən isim onu idarə edən isimdən əvvəl gəlir: təbələnin kitabı.

Dil yalnız son şəkilçilərə malik dildirsə, deməli, o, dildə yalnız qoşmalar var (önlük yoxdur), habelə dil yalnız ön şəkilçilərə malikdirsə, deməli, o dildə önlüklər vardır. Birinci qrupa türk, monqol, yapon dilləri, ikinci qrupa Hind-Avropa dilləri daxildir. Türk dillərində həm leksik, həm də qrammatik dəyişmələr son şəkilçiləri sözə qoşmaqla düzəlir.

Rus dilində sözlər kök və əsasdan ibarət olur. Çox zaman kök ayrılıqda bir söz kimi mövcud olmur. Türk dillərində kök müstəqil olub, əsasla eyniyyət təşkil edir: əl, baş, çiçək, dünən və s. Odur ki, bu dillərdə kök elə söz hesab olunur.

Rus dilində yalnız sözdəyişdirici morfem qoşulmaqla müstəqil leksik vahid for­malaşa bilər. Əsasən, sintetik quruluşlu hesab edilən bu dildə analitik quruluş əla­mətləri də vardır. Məs., rus dilində gələcək zaman forması, sifətin dərəcələri analitik tərzdə meydana çıxır.

Söz sırası rus dilində nisbətən sərbəst səciyyəlidir. Lakin burada da əsas variant (mübtəda–xəbər–tamamlıq) və digər üslubi variantlar müəyyən edilə bilər: Ə çitaö kniqu – Ə kniqu çitaö – Kniqu çitaö ə – Kniqu ə çitaö…

Flektiv dillərdə nitq hissələri hər hansı dil tipinə nisbətən daha qəti və aydın şəkildə fərqləndirilir. Çünki hər bir nitq hissəsinə məxsus olan morfoloji əlamətlər vardır. Lakin flektiv dillərdən olan ingilis dili müasir dövrdə konversiya hadisəsinin təsiri nəticəsində aqqlütinativ və ya köksözlü dil tiplərinə xas xüsusiyyətlər kəsb etməkdədir. Halbuki, bu sonuncu dil tiplərində nitq hissələri bir-birindən o qədər də kəskin və aydın tərzdə frqlənmir.

B.A.Serebrennikov aqqlütinativ dil tipinin geniş səciyyəsini müəyyənləş­dirmişdir. Bu dil tipinin sabitliyini müəllif iki səbəblə əlaqələndirir: 1) aqqlütinativ dillərdə isimlər siniflər üzrə qruplara bölünmür. Qədim Hind-Avropa dillərində isə belə bölgü olmuşdur və bunun nəticəsində də həmin dillər sintetik quruluşdan analitik quruluşa keçmişdir; 2) bu dillərdə söz sırası sabit olur: təyinlər təyinlənən şəklində olur. Özü də təyin sifət, isim, feli sifət, atributiv söz birləşməsi və tərkiblərlə ifadə oluna bilər. Onun fikrincə, aqqlütinativ dillərdə yanaşma əlaqəsi inkişaf edib geniş yayıldığı üçün sifətlər hallanmır.

Bütün bunlardan məlum olur ki, əslində “saf”, təmiz dil tipi yoxdur. Hər bir dilin quruluşunda başqa müxtəlif dil tiplərinin əlamətləri özünü göstərir.

Bir çox alimlər dilçiliyin bir elm kimi meydana gəlməsini məhz müqayisəli-tarixi dilçiliklə bağlayırlar. Onlar müqayisəli-tarixi dilçiliyə qədər olan dövrü elməqədərki dövr adlandırırlar. Müqayisəli-tarixi metod XIX əsrin I rübündə kəşf olunmuşdur. Müqayisəli-tarixi dilçiliyin əmələ gəlməsi dörd böyük alimin: F. Bopp, R. Rask, Y. Qrimm, A. Vostokovun adı ilə bağlıdır. Bu dilçilər bir-birindən asılı olmayaraq, Hind-Avropa dilləri ailəsinin müxtəlif qruplarına aid dillərin müqayisəli qrammatikalarına dair əsərlər yazmaqla dilçilik tarixində yeni dövr açmışlar.

Müqayisəli qrammatika termini ilk dəfə 1808-ci ildə Fridrix Şlegelin nəşr etdiyi “Hinduların dili və müdrikliyi haqqında” kitabda işlədilmişdir. İki (və daha artıq) dilin qrammatik sistemini müqayisə etməklə meydana çıxarılan məzmun planı əsasında həmin dillərdən hər birinin ifadə planı müəyyənləşdirilir. Bununla da müxtəlif dillərin morfoloji və sintaktik yaruslarında (mərhələlərində) bənzər və fərqli cəhətlər aşkar edilir.

 

Ядябиййат:

  1. А. Ахундов. Цмуми дилчилик. Б., 1979; Н.
  2. Мяммядов, А. Ахундов. Дилчилийя эириш. Б., 1980;
  3. Я.Ряъябов. Дилчилик тарихи. Б., 1988;
  4. М.И. Адилов, З.Н. Вердийева, Ф.М. Аьайева. Изащлы дилчилик терминляри. Б., 1989;
  5. Контрастив фонетика. Б., 1986;
  6. З. Вердийева, Ф. Аьайева, М. Адилов. Дилчилик проблемляри I щисся. Б., 1982;
  7. О. Семереньи. Введение в сравнительное языкознание. М., 1980;
  8. Э.Э. Макаев. Общая теория сравнительного языкознания. М., 1977;
  9. Сравнительно-историческое изучение языков разных семей. Задачи и перспективы. М., 1982;
  10. Ф.М. Березин, Б.Н. Говолин. Общее языкознание. М., 1979.

 

Rəyçi: dos.Ş.Qasımov


Nigar Habibullayeva

КОНЦЕПТУАЛИЗАЦИЯ  ИДЕОЛОГИИ  В  АМЕРИКАНСКОМ МЕДИА ДИСКУРСЕ

 Главной целью данной статьи является анализ лингвистических средств концептуализации «идеологии» в американскоммедиа дискурсе. Как известно, медиа дискурс является наиболее значимой платформой, где происходит концептуализация идеологии. Одним из важных вопросов - насколько положительно или отрицательно средства массовой информации влияют на формирование идеологии общества. В первую очередь, мы должны отметить функцию средств массовой информации как социальной силы, которая определяется доминирующей ролью группы людей и институтов.  средств массовой информации также воспринимается как сила средств массовой информации.

Идеология является самоочевидной основой социального восприятия. Она представляет различные интересы социальных групп, таких как например, личность, цель, ценности, социальные взгляды и т.д. Согласно данному подходу, идеологию можно представить как «схему», согласно которому группы имеют свою определенную позицию в социальной сфере. Если рассматривать дискурс как социальную практику[4; 258-284], то можно согласиться с мнением что, не только дискурс идеологичен, но также и тем, что им создаются идеологии.

Н. Зайчикова указывает  на 3 основные  характеристики  дискурса; 1.Дискурс  закреплен в тексте 2.У дискурса есть когнитивная основа, 3.Дискурс идеологизирован. При анализе любого типа и жанра дискурса эти характерные черты являются фундаментальными.[1; 145-146]

Исследования  типов и жанров дискурса показывают ,что некоторые из них как например, медиа, литературный, политический дискурсы привлекают особый интерес, так как они культурно и идеологически мотивированы.[10; 7; 71]C точки зрения Пешо, – дискурс это точка, где встречаются язык и идеология, а дискурсивный анализ – это анализ идеологических аспектов использования языка и реализации в языке идеологии. Смыслы слов меняются в зависимости от классовых позиций в политической борьбе. Дискурс рассматривается Пешо как не отъемлимая часть идеологических классовых отношений. В лингвистических терминах дискурсивный процесс описывается им как система отношений парафраз (пересказываний), синонимии и метонимии с идеологическими символами. При этом идеологические структуры рассматриваются как связка между индивидуальными и социальными моментами в дискурсе. [2;145-146]

Следует также отметить, что  любого типа дискурс обладает определенной коммуникативной стратегией. Исходя из понимания дискурса как платформы для репрезентации концептов и образов, можно говорить о наличии интерфейса дискурса, который  является ретранслятором эмоционального заряда, фактически посредством дискурса осуществляется культурно-историческая коммуникация между поколениями. Специфика медиа дискурса заключается в том, что он служит “средством” для многочисленных коммуникативных систем. Вследствие этого концепция медиа дискурса вбирает понятие  типов и жанров дискурса таких сфер деятельности социальной жизни, как например, экономический, политический, рекламный, спортивный и т.д.

Медиа тексты а также их структуры являются главным ресурсом для формирования моделя мышления и мнения о социальных событиях. Детальный анализ медиа дискурса способствует  познанию модели мышления, который косвенно влияет на развитие новых взглядов и идеологий. Это влияние более очевидно в тех случаях когда у аудитории нет достаточного информационного ресурса или где в первую очередь идеология не сформирована согласна повседневным или общим понятиям.

Также, хотим отметить, что медиа тексты не только передают конкретные события, новости, а также  способствуют формированию общественного мнения. Читатели средств массовой информации впрямую выбирают элементы новых мыслей или идеологий. Медиа дискурс является одним из важных ресурсов для формирования или восприятия идеологии или мышления. Особенно в ситуациях или случаях, где идеология все еще не полностью сформировалась, в этом случае медиа овладевает дополнительным влиянием. Например, при восприятии таких понятий как развивающиеся страны, глобальная экономика или этнические конфликты, формирование моделей общества и социального образа общественности зависит от средств массовой информации.

Каждый журналист создавая свой текст в первую очередь думает о своих получателях, и особенно об их идеологической и культурной принадлежности, чтобы получить как можно больше позитивной реакции. Целью медиа  дискурса является создание консенсуса среди граждан, чтобы легче определить действие которое лучшим образом решит проблему[5]. Считается что отправители медиа текста знают свою потенциальную публику(аудиторию) и готовят свою речь согласно этому. В американском медиа дискурсе ситуация более осложненная, так как весь мир читает средства массовой информации США. Данный  интерес  имеет определенное воздействие на формирование медиа текстов  в США.

Американские журналисты отличаются большей толерантностью и выдержанностью. Аргументы в адрес оппонентов безусловно присутствуют, но она представлена более аргументировано и структурировано, она строится на логических доводах, а не на критике. Цель аргументации заключается в том чтобы мнение адресанта стало мнением адресата, для чего используется естественный язык, и обращенность «к человеку целостному, к его уму, чувствам и воле» [3;157].

Сила медиа дискурса определяется не только умением контролировать интеллектуальную модель и социальную картину которая является его же последствием, но также и сформировать условия контроля. Идеологическая тональность медиа текстов проявляется через использование приемов воздействия на подсознание читателя- языковые игры, имплицитные способы передачи информации. Рассмотрим следующий текстовый отрывок статьи Rick Hampson из газеты “USA Today”

1.Almost all Americans over 55 remember when they learned John F. Kennedy had been shot. And almost all Americans, regardless of age, know something about that 50 years ago, when everything seemed to change.(USA Today| November, 2013;1A)

Отправитель этого текста, журналист газеты “USA Today” предполагает, что аудитория его или ее газеты в курсе тех событий произошедшие в начале 60-х годов прошлого столетия. Историко-политический контекст того времени диктовал некоторые изменения политики страны в зависимости от идеологической подоплеки, что и отражено в конце текста.

         Идеология отличается своей консолидированной силой в дискурсе, так как она вмещает в себя и другие концепты (патриотизм, социальная дифференциация, гендер). В процессе вербализации данных концептов происходит и одновременная репрезентация идеологии. Доминирование этих концептов естественны и очевидны, так как они отражают различные процессы общества, и также они тесно взаимосвязаны между собой. Например, идеология является главным принципом социальной дифференциации, также она имеет сильную связь с патриотизмом. Для любого вида дискурса, идеология является основой, но конечно ведь приоритеты меняются, в зависимости от контекста в которой идеология существует. Как мы заметили, согласно точке зрения В. Дейка о формировании идеологии в газетном и политическом дискурсе, он считает что, каждая идеология, несмотря на ее глобальную природу, зависит от конкретной социальной культуры.[9;]

Различные риторические стратегии лексических и стилистических единиц широко используются в медиа дискурсе, чтобы привлечь внимание его участников. Данными языковыми средствами служат клише, фразеологизмы, метафоры, являющиеся ядром медиа дискурса и представляющие авторскую интенцию.

В текстах медиа дискурса с идеологической тональностью широко представлена также и имплицитность. Имплицитность это подразумеваемое, скрытное и понимается как семантико-прагматическая категория, цель которой состоит в плане содержания и в плане выражения, когда мысли оказываются наиболее шире своего выражения в языковых единиц. Способами выражения имплицитного значения являются такие приемы как например; метафора, литота, гибербола и другие.  Метафора является одной из сильнейших и важных среди стилистических единиц, который помогает слушателям понять и осознать заметные ценности и предпочтения, и тем самым построить свою идеологию.[6; 69-86] Рассмотрим следующий заголовок статьи De Wayne Wickham, газетa“USA Today”;

GOP Tea party wing launches second civil war (USA Today\ November, 2013;9A)

GOP”от Good Old Party- «добрая старая партия»,является аббревиатурой  республиканской партии США. Крыло Республиканской партии, которые являются сторонниками ультраконсервативных взглядов, названо метафорическим выражением, которое концептуализирует идеологическое разделение не только между консерваторами и либералами, но также и  между умеренными и радикальными силами внутри республиканской партии. Данное разделение ярко выражено в следующем отрывке статьи Paul Krugman “Wall Street's Revenge”, газеты“International New York Times”

Meanwhile, it’s hard to find Republicans expressing major reservations about undoing reform. You sometimes hear claims that the Tea Party is as opposed to bailing out bankers as it is to aiding poor, but there’s no sign that this alleged hostility to Wall Street is having any influence at all on Republican priorities.(December\ 2014;11)

В данном тексте использованы две метонимии Tea Party и Wall Street. Как мы уже отметили, Tea Party выражает конкретную идеологию внутри Республиканцев и автор этого текста успешно ассоциирует данную метонимию с другой не менее важной метонимией Wall Street, которая олицетворяет финансовую элиту США концептуализируя социальную дифференциацию. Фактически показывая, что Tea Party выступает против Wall Street, автор строит своего рода континуум идеологии, которая концептуализирована двумя метонимическими выражениями.

В данной статье мы проанализировали силу и влияние медиа дискурса на общество. Сила ее не ограничивается только влиянием медии на свою аудиторию, но также включает роль медии в более широкие рамки социального, культурного, политического и экономического структуры общества.

Литературa

  1. ЗайчиковаН.В. 2003. Political Text-Political Discourse-Political Novel.  In; Полифония образования и англистика в мультикультурном мире. Тезисы первой международной конференции Ассоциации англоведов и преподавателей английского языка. 25-26 ноября, МГЛУ, Москва;55-56
  2. Пешо М. Дискурс Анализ, 1979, 145-146
  3. Тертычный А.А. 2000, Жанры Периодической печати, 157
  4. Fairclough Norman L., 1997. Critical Discourse Analysis. In ; Discourse Studies. A Multidisciplinary Introduction. Teun A. van Dijk, Vol. 2; Discourse as social Interaction. London; Sage Publications, 258-284
  5. Johnson, David W. & Johnson, Roger T. 2000. Civil Political Discourse in a Democracy; The Contribution of Phychology.www.co-operation.org\ pages\contro-pol. html
  6. Mammadov A. 2010 Metaphors in the American and Russian Political discourse. Rask Journal,31, University of Southern Denmark, 69-86
  7. Mann, William C. & Thompson, Sandra A. 1992. Discourse Description; Diverse Linguistic Analyses of a Fund-Raising Text. Amsterdam; Benjamins.
  8. Ricento, Thomas. 2000. Ideology, Politics and Language Policies; Focus on English, Amsterdam; Benjamins.
  9. Van Djik, Teun A. 1998, Ideology; A Multidisciplinary Approach, London; Sage Publications.
  10. ZadorinI., Burova Yu., &Syutkina A. 1999. Mass Media and Mass Political Cognition; Mutual Influence and Mutual dependence; Russian Society, the Establishment of Democratic Values. Moscow; Gandalph.

 

Acar sözlər: ideologiya, mediyadiskurs, kütləvi informasiya vasitəsi, ideologiya kontinuumu

Keywords:  ideology, media discourse, implicit, mass media, ideology continuum

Ключевые слова: идеология, медиа дискурс, имплицитность, СМИ, континуум идеологии

 

 

Summary

Conceptualization of Ideology in American Discourse

This article deals with the role and   power of the mass media in the conceptualization of ideology in American society. We define media power first of all in terms of the social power of the groups and institutions. Ideology is the basic mechanism of the social cognitions,  that controls the coherence and the development of social attitudes. In this article, we analyzed media texts, their structure and how they influence on the formation of the culture and the ideology of society.

 

Xülasə

Amerikan Diskursunda Ideologiyanın Konseptuallaşma yolları

Bu məqalədə, biz amerikan cəmiyyətində ideologiyanın konseptuallaşmasında kütləvi informasiya vasitəsinin rolunu və gücünü analiz etdik. Biz ilk olaraq, kütləvi informasiya vasitələrinin gücünü cəmiyyətin və təşkilatların gücü kimi qeyd etdik. İdeologiya cəmiyyət şuurunun əsas mexanizimdir, hansıki sosial münasibetin inkişafına nəzarət edir. Bu məqalədə, biz mediya tekstları, onların strukturunu və onun cəmiyyət mədəniyyətinə və ideologiyasının formalaşmasında təsirini analiz etdik.

 

 

Rəyçi: prof. Məmmədov Azad

 

 


Muradova Aynur Vəliəddin qızı

TEMA VƏ REMADA RETROSPEKTİV ADLANDIRMA

Mətnlərin semantik istinadlarında dəyişkən elementlərdən biri mətnin özünə is­tinad etmə dərəcəsidir. Buna müvafiq olaraq ən çox əsaslı mətnlər yüksək göstəri­ciyə malikdir. Mətnlərin özlərinə istinad etməsi yollarından biri mətn birləşdiricilə­rinin – however, therefore, furthermore (bununla belə, nəticədə, bundan əlavə) ki­mi vahidlər birləşməsinin işlədilməsidir. Bu vahidlər üçün hələ geniş surətdə qəbul olunmuş termin yoxdur: Fransis tərəfindən (2;85) işlənmiş termin anaforik isim ad­landırılmışdır, lakin İvanik (12;125) tərəfindən heç bir kateqoriya daşıyıcı isimlər kimi tanınmamışdır. Bu vahidlərin aşağıda verilmiş təsviri Fransis (4;86) tərəfin­dən diskurs adlandırılması kimi irəli sürülmüşdür.

Halidey Temasının funksiyası barədə irəli sürülmüş empirik cəhətdən nəzəri müddəaları yoxlamağa çalışsaq, diskurs adlandırılmasının üzvlərinin yerləşdirilmə­si faktı daha məhsuldar yanaşmanın mövcud olması ehtimalını irəli sürür. Aşağıda­kı bölmədə bu hadisənin Fransisin necə qiymətləndirməsinə qısaca nəzər saldıqdan sonra mətnin Tema-Rema seqmentasiyası ilə nə dərəcədə əlaqədar olması barədə müəyyən fikirləri irəli sürmək olar. Fransisə (6; 83) görə adlandırma, nominal qruplarla genişlənmiş leksik əlaqə­nin bir növüdür və o, nominal qrupların birləşərək diskurs yaratmasının ən başlıca yollarından biridir. Adlandırma özünəməxsus xarakter daşımır və yüksək dərəcədə kontekstdən asılı olur (6;89). Adlandırmanın iki əsas qrupu var: retrospektiv, ya­xud anaforik və advance, yaxud kataforik. Bu tədqiqatda biz diqqətimizi daha çox retrospektiv adlandırmaya yönəldirik, çünki onlar həm advance adlandırma ilə mü­qayisədə daha geniş yayılmışdır

Retrospektiv Adlandırma funksiyası diskursda qısaca şərh olunur (2;85). Retro­spektiv adlandırma üçün əsas kriteriya ondan ibarətdir ki, o, yalnız bir nominal qrupa istinad etmir. Eyni zamanda, əvvəldə işlənmiş hər hansısa bir element ya təkrar olu­nur, ya da onun sinonimi işlənir, bu onun əvəz etdiyi budaq cümlə və ya cümlələrə ekvivalent kimi çıxış edərək, onlardan birinci dəfə olduğu kimi istifadə edir. Retros­pektiv Adlandırma (RA) funksiyasının təşkilində məzmunun dəyişil­məsi, yaxud məzmundaxili dəyişikliyə diqqət yetirilir, eyni zamanda, verilmiş çər­çivə daxilində yeni məlumatı yerləşdirərək ardıcıllığı qoruyur.Fransis zənn edir ki, RA-ların əsas ismi elementi budaq cümlədəki məlum informasiya kimi təqdim olunur. Halideyə isti­nad edərək o, bunu budaq cümlələrin intonasiya quruluşuna əsaslanaraq təsvir edir; əgər budaq cümlə daha hündürdən tələffüz olunsa, RA-nın əsas ismi elementi xüsusi əhəmiyyət daşıya bilməyəcək və nəticədə, Yeni kimi şərh oluna bilməyəcək (4;85). O, həmçinin, Tema və Məlumum qeyd olunmamış əlaqədə olması və budaq cümlələrdə RA-nın tipik tematik xarakter daşıması fikrin­də də Halideyə istinad edir (5;88). Qısaca olaraq qeyd edək ki, Halideyin Tema anlayışına əsasən, Temanın funk­siyası başlama nöqtəsi kimi çıxış etməkdir. Yuxarıda ümumiləşdirdiyimiz Fransi­sin verdiyi izahatda RA-lar başlama nöqtəsinin təbii iddiaçısı kimi çıxış edirlər. Halideyin (8;108) də qəbul etdiyi kimi, budaq cümlələr üçün doğru sayılan müd­dəaların genişləndirilərək cümlələr üçün də doğru sayıldığını qəbul etsək, empirik olaraq yoxlanılması qəbul oluna biləcək fərziyyə aşağıdakı kimi səslə bilər:

Retrospektiv Adlandırma cümlənin Remasında yox, səciyyəvi olaraq Temasın­da işlədilir.

Bu cür fərziyyəni Matizenin “mətnin başlıca sistemində loqogenetik artma nöqtələrinin yerləşdirilməsində Tema səciyyəvi məkan rolunu oynayır” müd­dəasına əsaslanaraq da irəli sürə bilərik.

RA-lar qapalı sinif olmadığı üçün onların 40.000 söz qrupunda tanınması yük­sək miqdarda vaxt və səy tələb edir. Fransis qeyd edir ki, RA-ların əsas ismi ele­menti, de­mək olar ki, həmişə xüsusi təyinedicilərdən – the, this, that, such və s.-dən sonra iş­lənir O, həmçinin, müəyyən edir ki, RA bəzən onun “mətn təyinedici­ləri” adlan­dırdığı elementləri də öz tərkibində birləşdirə bilər və bu da RA-ların təşkiledici roluna onları sıralamaqda birbaşa təsir edir. Bu növ təyinedicilərə same, similar, different, next, further, other. another, first, second və digər sıra sayları da daxildir (2;85). Tədqiqat zamanı belə bir fakt da məlum olmuşdur ki, bu mətnlərdəki bir çox RA-lar əksər hallarda əvəzliklərlə ifadə olunur, məs:

a.“Two heads are better than one.”

b.This means that ideas produced by two people are better than one person.

Halideyin təyinediciləri nominal qrupun başlıca göstəriciləri adlandırmasına baxmayaraq (10;194), Fransisin tədqiqatında onun bu cür qapalı qrup vahidlərini özünün “adlandırma” ümumi qrupuna daxil edəcəyi fikri öz əksini tapmır. Bununla belə, bu tədqiqatın əsas marağı mətndaxili bütün ardıcıllıq əlaqələrinin Tema-Re­ma sisteminə olan əlaqəsinə yönəldiyindən nominal qrupun əsas elementləri kimi çıxış edən təyinedicilər RA kimi qəbul olunmuşdur.

“Dar” Tema tərəfindən Halideyə əsaslanan və Frayz tərəfindən sadələşdirilən tərifdən RA vahidlərinin Tema və Remaya uyğunlaşdırılmasında istifadə olunmuş­dur (10;196). Onu da nəzərə almaq lazımıdr ki, bu halda bütün RA-lar izah olun­mamışdır. Yuxarıda da göstərildiyi kimi, bura yalnız avtomatikləşmiş üsullardan istifadə edərək müəyyənləşdirilməsi mümkün olanlar daxil olunmuşdur. Bura Fransisin nümunəsində olan “the” işlənmiş RA-lar daxil edilməmişdir:

a. He has the charisma of a wet fish.

b. This is probably the most memorable thing anyone has said about Graham Gooch.(3; 98)

Bununla belə, mətndəki bütün RA-ların nisbi miqdarının eyni olması fikrini də qəbul etmək məqsədə uyğun sayılır.

These və those-un işlədilməsində RA-nın miqdarında maraq doğuracaq sayda variasiya çatışmazlığına rast gəlirik; hər dörd yarımqrupda bunlar Tema ilə müqa­yisədə də daha çox Remada işlədilir. Bunun əksinə olaraq, Mütəxəssis qrupu iki aspektdə: həm RA-da such-ın işlədilməsində, həm də Temada that-in əvəzlik RA kimi işlədilməsində çıxış edir. Bu variasiyalar, qəzetlərin baş məqalələrinin bir janr olaraq müsbət aspektləri kimi qəbul oluna bilər. Aşağıdakı nümunələrdən də gö­ründüyü kimi, that müəyyən dərəcədə ayrılma, şəxslərarası məsafələrin strategiya göstəricisi ola bilər.

That is the true payback time

That may be (1;14).

Ümumiyyətlə, bu kəşflər daha əvvəl irəli sürülmüş fərziyyəni təsdiq edir: sə­ciy­yəvi olaraq RA-lara daha çox Temalarda rast gəlinir. Onlar məlum informasi­ya kimi şərh olunaraq, özlərindən əvvəlki diskursa, yaxud kontekstə istinad edir və sadə istinad olmaqdan daha çox həqiqi informasiya daşıyıcısıdırlar. Çünki bu halda onlar bir budaq cümlənin əvəzində işlənir və nəticədə müəyyən dərəcədə prediksi­ya rolunu oynayırlar .

Halidey və Hasandan sitat gətirərək Fransisin iddia etdiyi kimi, adlandırma prosesində zaman budaq cümlənin fakta çevrilməsinə (7;52) baxmayaraq, çevrilmə hadisəsi adlandırılan cümlənin daxilində həyata keçir. Bu cür çevrilmələr qramma­tik metafora daxilində daha geniş hadisənin mövcudluğunu sübuta yetirir və Martin bunu məlumatın tema, yaxud Yeni kimi qurulmasının ən parlaq üsulu kimi şərh edir. Yazının bu növündə qrammatik metaforanın çoxluq təşkil etdiyini iddia edərək, Martin nümunələrlə əvvəlki Remalarda irəli sürülmüş məlumatın birləşdi­rilməsi üçün qrammatik metaforadan necə istifadə olunduğunu izah edir:

a.   Between 1937 and 1945 the value of industrial production almost doubled.

b.   This increase was faster than otherwise {without World War II} would have occured.

c.   The momentum was maintained in the post-war years.

Faktiki olaraq belə məlum olur ki, təkcə əvvəlki cümlələrin Reması deyil, həm də bütün cümlələr burada cəmləşir və Martinin qrammatik metaforaları burada Fransisin RA-ları kimi çıxış edir. Martinin qrammatik adlandırdığı digər vahidlər eyni abzasda (rematik olaraq) Yeni məlumat kimi çıxış edir, məs:

The war had also revealed inadequacies in Australia’s scientific and research capabilities. After the war strenuous efforts were made to improve these (13; 399-400).

Bunlar retrospektiv vahidlər sayılmır və RA-larda olduğu kimi, əvvəlki diskur­sun budaq cümləsini, yaxud daha böyük seqmentini əvəz etmir. Martin onları daha geniş qrammatik əsaslarla qrammatik metafora kimi izah edir ki, bunlar da müva­fiq olaraq fel kimi (Australia could not do  science and research very well in some ways) qəbul olunan məfhumların nominallaşması kimi çıxış edirlər. Sonuncu mü­hakimə intuitiv­dir və onu empirik olaraq təhlil etmək çətinlik törədir. Xoşbəxtlik­dən, Fransisin RA tərifi qrammatik metafora analyışının bu aspektini “bərkitmək”, yaxud işə salmaq üsullarından birini təklif edir. Bu metaforaların səciyyəvi olaraq Temada işlədilməsinə olan empirik faktları tapmaq xüsusi maraq doğurur.

Əgər yazıçının, hətta əvvəlki diskursun geniş mətn seqmenti üzərindən budaq cümlə və ya propozisiyaları müvafiq nominalizasiyaya çevirmək üçün linqvistik bacarığı yoxdursa, amma seqmentlərə istinad etmək istəyi varsa, “this” ən müvafiq vahid, yaxud superordinant sayıla bilər. Əvəzliyin bu cür tez-tez işlədilməsi səbə­bindən birdən artıq isim qrupuna istinad edə bilməsi, yarana biləcək anlaşılmazlıq ehtimalı cümlənin dinamik canlılığı üzərindən artır. Aşağıdakı seqmentdə [b]-dəki cümlənin tematik RA-na nəzər yetirək:

[a]                The organisation of this type is hierarchical where there is a long chain of command.

[b]                This means that the person at the lower level of organisation has to report to the upper people, who in turn reports to the upper people.

Əgər yazıçı “this”dən daha sonra istifadə etməyə cəhd etsəydi, anlaşılmzalıq ortaya çıxa bilərdi:

[b I ]             The person at the lower level of organisation has to report to the upper people, who in turn reports to the upper people because of this.

Səviyyə yaratma və [b]-nin birinci budaq cümləsi [a] cümləsinə əlavə olraq, “this”-in potensial istinadlarına çevrilir. Əgər yazıçı leksik RA-lardan istifadə edirsə, eləcə də, bu halda “this kind of hierarchy, such hierarchical command chains” kimi ifadələrin işlədilməsində RA daha dəyişkən olur və [b] cümləsiin aşağıdakı mümkün variantlarını yardır:

[b II]            The person at the lower level of organisation has to report to the upper people, who in turn reports to the upper people because of such hierarchical command chains.

Əlbəttə, leksik RA-lara (bütün yarımqruplarda olduğu kimi) qeyd olunmuş və olunmamış Temalarda rast gəlinə bilər:

[b III]           In such  hierarchical command chains people waste a lot of time reporting to their immediate superiors.

[b IV]           Such  hierarchical command chains  waste a lot of staff time spent on reporting to immediate superiors.

Bununla belə, zənnimizcə, əvəzliklərdən istifadə yazıçnın yerləşdirmə seçimini məhdudlaşdırır.

“This”-in RA kimi yaratdığı digər məhdudiyyət ondan ibarətdir ki, bu halda hətta cümlənin əvvəlində işləndikdə belə, o, xüsusiləşmədən uzaq olur. Yuxarıda göstərilmiş ilkin [b] cümləsində, məs: “this”-in [a] cümləsinin hansı hissəsinə isti­nad etdiyi açıq-aydın məlum olmur. Mümkün ehtimallar aşağıdakılardır:

  • Bu növ quruluşların iyerarxik olması faktına
  • Iyerarxiyaların uzun zəncirvari xarakterli olması faktına
  • Bütünlükdə [a] cümləsinə

Bu məqsədlərdən hər hansısa biri nəzərdə tutulsa da, “this”-in işlədilməsində xüsusiləşmə çatışmazlığı esse əsaslandırılmasında onu lazımsız cəhd kimi qiymət­ləndirir. Yazıçının iyerarxiya faktını, yaxud müzakirə olunmuş quruluş növündə zəncirvari uzunluğun, yaxud da hər ikisini vurğulaması oxucuya aydın deyil. Ma­tizenin mətni izah etdiyi terminlərlə desək, “bilik” şəbəkələrində “this”-in istinad etdiyi vahidin xüsusiləşməyindəki çatışmazlıq Dinləyici üçün cari hissənin mətn daxilində hara əlavə olunmasını təyin etməkdə çətinlik törədir. Bu məqamda mətn dinamik olaraq işləyə bildiyindən, sinoptik olaraq onun mümkün ola biləcəyindən daha az təsirli olmasını görə bilərik: bu nöqtədə mətnə xülasə yazmaq, yaxud mətni yekunlaşdırmaq daha koqnitiv cəhd tələbedir, çünki yekunlaşdırıcı bu halda “this”-i yenidən şərh etmək üçün [a] cümləsinə geri dönməyə məcburdur.

Fransis (3;86) göstərir ki, RA-lar açıq-aydın şəkildə məhdudlşamış, yaxud se­çilmiş diskurs hissəciyinə istinad etməyə məcbur edir. O, bu faktı belə şərh edir ki, bu cür “qeyri-müəyyən istinad” yazıçı tərəfindən məqsədli şəkildə istifadə oluna bilər. Buna zidd olaraq Martinin (13;402) təklif etdiyi RA-ların nominallaşdırılma­sı pro­sesində irəli sürülən əsaslar yüksək dərəcədə xüsusiləşərək aşkarlanır. Əgər yazıçılar bu cür qrammatik metaforalar yaratmaq üçün tekstual, yaxud diskursiv texnologiya çatışmazlığı yaşasaydılar (11;114) onlar az xüsusiləşmiş əvəzlik for­malarından istifadə etməyə, məqsədli deyil, məcburi şəkildə qeyri-müəyyən əsaslar yaratmağa məcbur olardılar. Burada Tema-Rema məsələsinə ən çox müvafiq gələn fakt budur ki, RA-ların xüsusiuləşməsindən yazıçı nə qədər çox bacarıqlı olarsa, bu cür RA-ların Tema, yaxud Remaya yerləşdirməkdə onlar daha az çətinliklərlə üzlə­şirlər.

Yekunda onu deyə bilərik ki, bir tərəfdən NES (Native English Speaker) yazı­çılarına nisbətən NNES (Non-Native English Speaker) yazıçıları Halideyin Məlum - Tema uyğunluğunu müşahidə etməkdə daha çoz həvəs nümayiş etdirirlər. Daha ətraflı təhlildən məlum olur ki, bu tendensiyanın əsas səbəbi linqvistik bacarığın azlığıdır. Artıq deyilmişlə (Məlum) deyiləcək (Yeni) arasında əvəzliklərdən istifa­də etməklə əlaqə yaratmaq cəhdi Tema-Məlum ardıcıllığını yaradır. NES mətnlə­rindəki faktlar bizə belə deməyə əsas verir ki, əgər bu yazıçılar qrammatik metafo­raların nominallaşması məsələsində daha bacarıqlı olsalar, onlar cümlələri Martinin (13;143) xüsusi olaraq vurğulamaq istədiyi xüsusi növ məlumat Yığımına (Tema-Məlum uyğunluğu) faktiki cəhətdən daha az uyğunlaşardı.

Beləliklə, bu mülahizələr yuxarıda göstərilmiş ümumi yeniliklərdən, hətta NES nəsrlərindən retrospektiv adlandırma səciyyəvi olaraq tematikdir, bunu yuxarıda göstərilmiş müxtəlif nəzəriyyəçilərindən fikirlərində də görmək olar (9;13;14) fikrində heç də az qiymətləndirilməməlidir.

Ədəbiyyat siyahısı

  1. Crompton Peter (2002). Theme in argumentative texts: an analytical tool applied and appraised. A thesis submitted in fulfilment of the requirements for the degree of Doctor of Philosophy. LancasterUniversity
  2. Francis, G. (1985). Anaphoric Nouns. University of Birmingham: English Language Research.
  3. Francis, G. (1990). Theme in the Daily Press. Occasional Papers in Systemic Linguistics, 4, 51-87.
  4. Francis, G. (1994). Labelling discourse: an aspect of nominal-group lexical cohesion. In M. Coulthard (ed.). Advances in written text analysis. London: Routledge. .
  5. Fries, P.H. (1981/1983). On the status of Theme in English: arguments from discourse. Forum Linguisticum 6/1, 1-38. [Reprinted in Petofi, J.S. and E. Sozer (eds.), Micro and macro connexity of texts (pp. 116-152). Hamburg: Buske.]
  6. Fries, P.H. (1995a) A personal view of Theme (pp. 1-19). In Ghadessy, M. (ed.) Thematic Development in English Texts. London: Pinter.
  7. Hallidey, M.A.K. and R. Hasan (1976). Cohesion in English. London: Longman.
  8. Hallidey, M.A.K. (1984). On the ineffability of grammatical categories (pp. 3-18). In A. Manning, P. Martin, and K. McCalla (eds.), The Tenth LACUS Forum (1983). Columbia, SC: Hornbeam. Press [Reprinted in Benson, J.D.., M.J.
  9. Hallidey, M.A.K. (1985). An Introduction to Functional Grammar. London: Arnold.
  10. Hallidey, M.A.K. (1994). An Introduction to Functional Grammar. (second edition). London: Arnold.
  11. Hasan, R. (1984). Coherence and cohesive harmony. In flood, J. (ed.) Under­standing reading Comprehension. Delaware: International Reading Association.
  12. Ivanic, R. (1991) Nouns in search of a context: A study of nouns with both open and closed-system characteristics. International Review of Applied Linguistics in Language Teaching 29/2, 93-115
  13. Martin, J.R. (1992). English text: system and struc­ture. Philadelphia: Benjamins.
  14. Matthiessen, C.M.I.M. (1995). THEME as an enabling resource in ideational “knowledge” construction (pp. 20-54). In Ghadessy, M. (ed.), Thematic development in English texts. London and New York: Pinter.

Xülasə

Məqalədə müəllif dilçilikdə maraq kəsb edən məsələlərdən birinə - mətnlərin özlərinə isti­nad etməsi yollarına toxunmuşdur. O, dilçiliyin bu sahəsində tədqiqatlar aparmış Fransisin və Hallideyin fikirlərinə əsaslanaraq, müasir linqvistikada Halidey Temasının funksiyası barədə irə­li sürülmüş empirik - nəzəri müddəaları yoxlamış və diskurs adlandırılması barədə öz fikirlərini irəli sürmüşdür.

Açar sözlər: mətn, diskurs, Tema, retrospektiv adlandırma, Hallidey.

Резюме

В статье автор коснулся одному из интересных проблем в языкознании – вопросам путей самоссылок текстов. Автор, опираясь на работы таких видных ученых в этой области языкознания, как Френсис и Халлидея, проверил эмпирически-теоретические аспекты функции Темы Халлидея и выдвинул свои взгляды на эту тему.

Açar sözlər: текст, речь, тема, ретроспективное именование, Халлидей.

Abstract

İn the article the author touched upon one of the most important problems of linguistics – the problem of self-reference in the text. The author has verified empirical and theoretical aspects of Hallidey`s Theme and proposed her oün thoughts relying on üorks of such prominent figures as Francis and Hallidey.

Key words: mətn, diskurs, Theme, retrospective designation, Hallidey.

Rəyçilər:   F.e.d.,  T.Ə.Əbdülhəsənli, fil.ü.f.d. N.H.Nəbiyev

 

 

Günel Əmirxan qızı Mirzəyeva

MÜSTƏQİLLİK İLLƏRİNDƏ AZƏRBAYCAN ŞEİRİNİN FRAZEOLOJİ ÜSLUBİ ÖZƏLLİKLƏRİ

Dilin ifadə vasitələrindən biri olan frazeoloji birləşmələr şairlərimizin şeirlərini zənginləşdirən üsullardandı. Azərbaycan dilçiliyində frazeoloji birləşmələrin adı ilə bağlı müxtəlif fikirlər mövcud olmuşdur.  S.Cəfərov., Ə.Dəmirçizadə kimi dilçilərin “idiom” adlandırdığı frazeoloji birləşmələr H.Bayramov,  A.Qurbanov,  M.Mirzəliyeva, Q.Mahmudova  tərəfindən “frazeoloji vahid”, R.Məhərrəmova tərəfindən isə “frazeoloji ifadə” adlandırılmışdır. A.Qurbanovun fikrincə,  “Dildə bu və ya başqa məna , yaxud məzmunu ifadə edən, hər bir sabit birləşməyə, bölünməz ifadə və ibarələrə frazeoloji vahid deyilir” [1, 222] .

Frazeoloji vahidlər dedikdə ilk növbədə atalar sözləri, idiomlar, aforizmlər, hikmətli sözlər və s. nəzərdə tutulur. Ümumiyyətlə, hər hansı milli dilin frazeologiyasının dərindən öyrənilməsi həmin dilin tam mənimsənilməsində əsas halqadır. Əgər frazeoloji vahidlərdən düzgün, yerli-yerində istifadə olunmazsa, nitqin ifadəliliyindən hec cür danışmaq olmaz.

“Frazeoloji ifadələr bədii ədəbiyyatın elə mühüm ifadə vasitələridir ki, onları öyrənmədən hər hansı bir yazıçının dilini, üslubunu hərtərəfli tədqiq etmək mümkün deyildir” [2, 90]. Frazeoloji vahidlər hər bir dilin zənginliyinin bariz nümunəsidir. Hər bir şairin dilinin zənginliyi, ifadələrindəki obrazlılığın təcəssümü onun işlətdiyi frazeoloji vahidlərlə ölçülür.  Düzdür şairlərin şeir dilində frazeoloji birləşmələrdən əlavə metafora,  metonimiya, leksik semantik söz qrupları sinonimlər, antonimlər, sintaktik paralelizmlər mühüm yer tutur. Lakin onların heç biri  şairə duyğularını daha təsirli və obrazlı şəkildə ifadə etmək üçün frazeoloji vahidlərdən önə keçmir desək, zənnimizcə, yanılmarıq. Mövcud dilçilik ədəbiyyatında  vurğulamışdır ki, ”frazeologiya hər hansı bir dilin üslubi çalarlarının verilməsində, fikirlərin ifadə olunmasında ən qabarıq, aydın və özünəməxsus vasitədir. Sabit söz birləşmələrinin və onların mənalarının əmələgəlmə qanunauyğunluqları hər bir dilin mühüm spesifik xüsusiyyətini təşkil edir” [3,26]. Frazeologiyanın predmeti sözlər,  söz  birləşmələri və cümlələrdir. Bunlar  tərkib və quruluşca sabit, monolit  və semantik cəhətdən birikmiş dil vahidləridir.

Frazeologiyanın əhatə dairəsinə daxil olan ifadələr, atalar sözləri, zərb məsəllər, eləcə də aforizm və hikmətli sözlər dilin milli çalarını, milli özünəməxsusluğunu  daha da gücləndirir. Bəlkə elə buna görə də yazıçının bu və ya digər frazeoloji vasitəyə yerli - yerində müraciət etməsi onun yaratdığı obrazların xarakterinin,  peşəsinin,  sənətinin,  şəxsiyyətinin tam açılmasına xidmət etməklə yanaşı, həmin obrazların milli mənsubiyyətinin bütün aydınlığı və dolğunluğu ilə üzə çıxması üçün əsaslı zəmin yaradır.

 Frazeoloji vahidlər nitqə obrazlılıq, rəngarənglik, təsirlilik bəxş edir. Bu dil vahidləri həmişə obrazlı xarakter daşıyır. Onların məzmununda ilkin mənanın müəyyən bir hissəsi saxlanılır. Qazanılan yeni məcazi məna isə onun semantik  həcmini genişləndirir. Aforizmlər, eləcə də xalqın tarixini, müdrikliyini özündə qoruyaraq illərin, qərinələrin sınağından çıxarıb bu günümüzə gətirmiş paremiyalar, ümumiyyətlə, dilin frazeoloji sistemi dildə bir canlılıq yaradır, nitqə xüsusi rövnəq verir və onu daha da emosionallaşdırır. “Aktuallaşan frazeoloji vahidlər üslubi tələblərlə nizamlanır, mühüm bədii –estetik amil olaraq poetik məna diapozonunu müəyyənləşdirir və şeirin poetexnik quruculuğunda tənzimləyici rolunu da oynayır.  Ritm , təqti, vurğu və ahəng də frazeoloji vahidləri müəyyən təbəddülatlara məruz qoyur və mahiyyət etibarilə bu, şeir nitqinin həyatı gücünü təmin edən faktorlardan biri kimi təqdir olunur” [4,61] .“Frazeoloji vahidlərdə poetik müqayisə daha çox iştirak edir, komponentlərin təmsil etdiyi fikir , obyekt bir-birilə qarşılaşdırılır, adi şəraitdə nəzərə çarpmayan cəhətlər qabarıq şəkildə meydana çıxır, təsvir obyektinin səciyyəvi cəhətləri açılır, əyaniləşir, oxucunun gözləri qarşısında canlanır” [5,145]. Şairin oxucuya çatdırmaq istədiyi fikir, məlumat, informasiya və yaxud hər hansı bir hadisə frazeoloji vahidlərlə ifadə olunduqda sanki başqa bir don geyinir. Fikir oxucuya daha tez çatdırılır.

 “Başqa dil vahidləri ilə yanaşı,  frazeoloji material düzgün seçildikdə, ondan ustalıq və yaradıcılıqla istifadə edildikdə, sənət əsərinin ümumi dil-nitq fonu dilin ecazkar ifadəlilik vasitələri ilə rənglənmiş olur, yerinə düşən tutarlı ifadələr, hikmətli sözlər, aforizmlər dilin bədiilik keyfiyyətini qat-qat artırır,  ona güclü təsir edir.” [6,144].

 Müstəqillik illərində yazan şairlərimizdən Zəlimxan Yaqub, Ramiz Rövşən, Sabir Rüstəmxanlı, Nəriman Həsənzadə kimi məşhur söz ustalarının yaradıcılığı dil və üslub baxımından xüsusilə cəlbedicidir. İnsani ideya və milli dəyərlərə söykənən bu əsərlərin dilində frazeologizmlər mühüm yer tutur. Frazeoloji vahidlərin poeziyada işlənməsi, daha dəqiq desək, şairlərimizin fikir və düşüncələrinin bədii təcəssümündə misilsiz vasitəyə çevrilməsi də həmin poeziya nümunələrinin  oxuculara tez catdırılması və yaddaşlarda yaşamaq hüququ qazanması üçün münbit zəmin yaradır:                                                           Başı kəsik gözəl kötük,

 Bu dağı sənə kim çəkdi?

 Baltanı sənə kim vurdu ,

 Bıçağı sənə kim çəkdi?   s.11 (R.R)

Yuxarıdakı verilmiş nümunədə  “dağ çəkmək”  frazeoloji vahidi verilmişdir. Bu ifadə  “Azərbaycan dilinin frazeologiya lüğəti” ndə “ dağ çəkmək-“ ağır mənəvi zərbə vurmaq, yandırıb-yaxmaq, əzab vermək kimi verilmişdir [7,79]. Nümunə göstərdiyimiz  frazeoloji vahiddə şair təbiətə vurulan ziyanı, təbiətə olan qəsdi nəzərə çatdırmışdır. Frazeoloji vahidin işlənməsi şeirdə  obrazlılığı gücləndirmişdir.

Ramiz Rövşənin yaradıcılığının  digər  nümunələrinə nəzər saldıqda bir-birindən maraqlı  frazeoloji vahidlərə rast gəlirik:                                                                       Gözəl kötük,

                Yaraların köz bağlasın, sağalsın  s.12 (R.R)

 ”Köz bağlasın”  frazeoloji vahidinə  “Azərbaycan dilinin frazeoloji lüğəti”ndə rast gəlmədik. Lakin bu ifadə sağalmaq mənasındadır. Şair burada kötüyün sağalmasını, sağlam olmasını ifadə edir. Bu ifadə həm də üslubi sinonimdir.  Burada  “sağalsın “  leksik vahidi  “köz bağlamaq”  frazeologizminin sinonimi kimi işlənmışdir.  Kötüyü kəsməklə artıq ona qəsd edilib. Şair kötüyün yaralarının sağalmasını diləməklə sanki təsəlli tapır.

Bütün göy üzünü yaddan çıxarıb

bayaqdan başıma dolanan bulud,-

               Səni görən kimi qanım qaynadı   s.16 (R.R)

Qanım qaynadı” frazeoloji vahidinin  “Azərbaycan dilinin frazeoloji lüğəti”ndə  qanı qaynamaq- “məhrəm saymaq”, “doğma bilmək”, “çox bəyənmək”; suyu şirin gəlmək ,  “xoşuna gəlmək”,  “ürəyi tutmaq “  mənaları qeyd olunmuşdur [7,180] .  Şair burada  “qanım qaynadı “  frazeoloji vahidi ilə qarşısındakının ona  doğma, əziz olduğunu göstərir.  Digər bir şeirdə   “gor eşə-eşə “ frazeoloji vahidinə rast gəlirik:

Sarmaşıb qol-qıçıma

yaşıl-yaşıl otları,

    Bomboz buludları basır başımdan ,

Çayları su alır gözüm yaşından,

iynəynən gor eşə-eşə

dizimnən yer eşə-eşə

    Addatdım ömrümü otuz yaşından,-

                       gücüm çatmır bu dünyadan getməyə.  s.21(R.R)

 Bu frazeoloji vahid lüğətdə iynə ilə gor qazmaq –çox böyük zəhmət və əziyyət tələb edən çətin, ağır işlə məşğul olmaq; -dənizi çömçə ilə boşaltmaq , Sizif əməyi.kimi verilmişdir [7,165]. Şair burada əzab əziyyətə qatlaşmağı ifadə edir. Şair otuz yaşa gəlib çatmağında, bu yaşı adlamağında çəkdiyi əzab-əziyyətləri obrazlı, təsirli, insanın duyğularını oyadan bir şəkildə oxucuya çatdırmaq  üçün “iynəylə gor qazmaq”   frazeologizmindən istifadə etmişdir. ”Çayların  göz  yaşından su alması “ ifadəsinin təsir gücünü bu frazeologizm daha da qüvvətləndirir.

Şeirlərdə işlənən frazeoloji vahidlər müxtəlif tematik qruplara ayrılır. Müstəqillik illəri Azərbaycan şeirində somatik frazeoloji vahidlərə, zoofrazeologizmlərə,  coğrafi terminlər əsasında formalaşan frazeoloji vahidlərə  və s. rast gəlmək mümkündür. Ümumiyyətlə, dilçilərin apardığı araşdırmalar nəticəsində belə məlum olur ki, dildə bu tematik qruplardan ən çox somatik frazeologizmlər işlənir.  Müstəqillik illəri poeziyasının dilində də biz bunun şahidi oluruq. “Somatik frazeoloji vahidlər termini altında insanın  bədən üzvlərini bildirən sözlərin iştirakı ilə yaranan ifadələr başa düşülür.  Həmin sözlər somatik  frazeoloji vahidlərin tərkibində müasir dövrdə konkret mənasını itirərək məcazlaşır və digər komponentlə birlikdə yeni mənanın yaranmasına xidmət edir” [ 8, 136.].

Şairlərimiz bədən üzvlərinin adlarını bildirən sözlərin çoxmənalılığından istifadə edərək rəngarəng şeirlər yazmışlar. Bədii ədəbiyyatda somatik leksika ilə çoxmənalılıq  daha qabarıq şəkildə göstərilir. Aşağıdakı nümunələrə nəzər saldıqda “könül” somatik vahidi ilə verilmiş maraqlı üslubi frazeoloji birləşmələrə rast gəlinir. Şair bu nümunədə “ürək” sözünün sinonimi olan “könül”  leksemi işlətmişdir. Ümumiyyətlə, poeziyada “ürək” sözünü  sinonimlərlə “qəlb, könul” poetik vahidlərı ilə verilir:

Duru könüllərdə dönər bulağa ,

Sevgisi insanı döndərər dağa ,

Şairi qoysalar şair olmağa!..(Z.Y)

və yaxud

Qəlbimin qapıları hər vaxt üzünə açıq ,

                      Nə olar ki,bir dəfə mənim də qarşıma çıx! s.341(Z.Y)

Z.Yaqubdan verilən bu misralarda “ürək” sözünün üslubi sinonimi olan “qəlb”, “könül” sözləri  frazeoloji vahidin tərkibində verilib. Digər bir nümunədə işlənən somatik frazeologizmə nəzər salaq;

Ürəkdim ,

sevməyin dilini öyrətdin mənə,

nifrətin dilini də öyrətsəydin

nə olardı?    s.307 (S.R)

 Sabir Rüstəmxanlının bu şeir nümunəsində  “dil”  somatik vahidini verilmişdir.  Şair bu misrada  sevməyin dilini ona öyrətmiş ürəyindən sanki nifrət etməyin də yolunu ona öyrətməyi istəyir.

Bildiyimiz kimi, frazeoloji vahidlər ifadə olunduğu nitq hissələrinə görə iki hissəyə bölünür.  Adla ifadə olunanlar ismi birləşmələr, hərəkətlə ifadə olunanlar isə  feili birləşmələr adlanır. Dildə ən çox feili frazeoloji birləşmələr işlənir. Bu fakt özünü şeir dilində də bariz şəkildə göstərir. Frazeoloji vahidlərin əsas hissəsini feili birləşmələr təşkil edir. ”Feili birləşmələrdəki əsas xüsusiyyət bundan ibarətdir ki, eyni  bir feillə müxtəlif zəngin birləşmələrin əmələ gəlməsi, sözsüz ki, həmin feilin ifadə etdiyi mənalarla bağlıdır. Feillərin məna zənginliyi onların digər sözlərlə birləşmə imkanlarını daha da çoxaldır və bu zaman hər hansı məhdudiyyət aradan götürülür” [3,53] . Feili birləşmələrə şeirlərdə də rast gəlinir.                Ağızlara daş tıxandı,

Beyinlərdə fikir dondu,

Ürək yandı.

Yerin bağrı cadar-cadar,

                    Axmazlarda donub qaldı. s.119.(B.V.)

Bəxtiyar Vahabzadənin bu şeir nümunəsində  “beyinlərdə fikir dondu”  feili frazeoloji birləşməsinə rast  gəlirik.  Bu frazeologizm  insanın çətin anlarını özündə əks etdirir. İnsan çıxılmaz vəziyyətdə olanda beynində fikir donur,  ürək yanır, ağıza sanki daş tıxanır. Fikrimizcə , bir şəxsın keçirdiyi ağır anları B.Vahabzadədən daha obrazlı ,  emosional təqdim etmək mümkün olmazdı. Başqa bir nümunəyə nəzər salaq :                                             

Ömrümün kitabı bağlanır daha,

         Nə yazdım,yazmadım qaldı geridə

  Qaldı kasıblığın qurbanlıqları,

          Harın sevgilərin əsirləri də. s.158 (S.R.)

Yuxarıda verilmiş nümunədə “kitabı bağlanır”,  frazeoloji vahidi verilmişdir. “Azərbaycan dilinin frazeologiya lüğəti”ndə kitabı bağlanmaq-haqqında mənfi qərar verilmək, məsələsi həll olunmaq; - işi bitmək, kəlmeyi-şəhadəti oxunmaq, zurnası çalınmaq, eşşəyi ölmək anlamına gəlir [7,172].  Şair ömrünün son günlərini  “ömrünün kitabının bağlanması“ şəklində ifadə etməklə şeirdə obrazlılığı gücləndirmişdir. Özündən sonra yalnız şeirlərinin qalacağını, bu dünyada yaşanmış bir ömrünü şeirlərdə qoyub gedəcəyini bildirmək istəyir. Keçirdiyi kasıblıq da, sevgi dolu günlər də şairdən sonra yalnız şeirlərində yaşayacaqdır. Doğru deyiblər şeirlər şairin övladlarıdır. İnsanın həyatdakı əsas göstəricisi övladı olduğu kimi, şairin də göstəricisi, yaşadığı bir ömrün əksi yalnız şeirləridir.                                                                      Dərd çəkmək çətindir,

Dərd vermək asan ,

Sirrimi nə gözəl varaqlamısan,

         Bəlkə, mən ölmüşəm, sən ağlamısan ,

                   Mahnın da duadır, ağıdır mənə. s.433(S.R.)

Bu nümunədə  “dərd çəkmək”  frazeoloji vahidi lüğətdə ” dərd-sər çəkmək” – narahatlıq keçırmək,  narahat olmaq və “dərdini çəkmək” - bir şeyn, yaxud baş-qasının fikirini, qayğısını çəkmək kimi verilmişdir [7,86].

Mənəvi dünyasını bədii söz xəzinəsinin inciləri ilə bə­zəyən, ömrünü poeziya nuru ilə işıqlandırmaq istəyən, daxili aləmini şeir - sənət saflığı, tə­mizliyi, müqəddəsliyi ilə zənginləşdirən hər kəs sənətkar qələmindən süzülən hər sö­­zə, hər ifadəyə qiymət verməyi də unutmur.  Bu söz­ləri, bu obrazlı ifadələri özününküləşdirir, yeri gəldikdə öz nitqində də onlardan layi­qincə istifadə edir. 

                                                                     Millətin dərdini mən bilə-bilə,

Süzülür gözümdən yaş gilə-gilə

 Daşlara danışsam daş gələr dilə

                   Həyat,məni çəkmə belə sınağa s.111 (P.M)

  Burada şair xalqın,  millətin dərdinin çox olmasını,  hətta daşa danışsa daşın belə dilə gəldiyini vurğulayır.

Frazeologiya insan şüurunun hazirladığı ilk bədii məhsuldur. Frazeoloji vahidlər öz başlanğıcında məhz bədii əsərdir” [9,4] . Nəticə etibarı ilə demək olar ki,  frazeoloji vahidlər poeziya dilinin dil və uslub tərəfdən zənginləşdirir  və şeirdə daha da güclü emosiyaların  yaranmasına səbəb olur.              

               ƏDƏBİYYAT

  1. 1.                 Qurbanov A.M. Müasir Azərbaycan ədəbi dili. Bakı. Maarif. 1967. 376s.
  2. 2.                 Məhərrəmova R. Sabirin dili. Bakı. Maarif. 1976. 108 s.
  3. 3.                 Mirzəliyeva M.M. Türk dillərinin frazeologiyası. I cild. Bakı,”Nurlan” 2009. 220s.
  4. 4.                 Mirzəyev H.A. Poeziya dilində frazeoloji vahidlərin semantik elastikliyi.s.61 //Humanitar elmlərin öyrənilməsinin aktual problemləri.Baki 2015 №4.
  5. 5.                 Azərbaycan dilinin üslubiyyatı. Bakı. Elm.1990.s. 145.
  6. 6.                 Kazımov Q. Ş. Frazeoloji vasitələr.Frazeoloji vahidlərin komik təbiəti.Seçilmiş əsərləri. II cild. Bakı. 2008. 480s.
  7. 7.                 Azərbaycan dilinin frazeologiya lüğəti. Altun kitab. Bakı-2015.288s.                                                  
  8. 8.                 Mahmudova Q.Türk dillərinin frazeologiyası. I I cild. Bakı , ”Nurlan” 2009. 296 s.
  9. 9.                 Hacıyev T.İ. Azərbaycan ədəbi dili tarixi. 2 cilddə , I c., Bakı, ADU nəşri, 1976.
  10. 10.            Pərixanim M. Keçmişə qayıtmaq istəyirəm mən. I kitab. Elm və təhsil. Bakı. 2013. 308 s.
  11. 11.            Ramazan S.Yenə görüşdürdü bizi bu yollar.Bakı. 2013. 304 s.
  12. 12.            Ramiz R. Nəfəs kitablar kitabı. Qanun . 2006.760 s.
  13. 13.            Rüstəmxanlı S.Əbədi sevda. (şeirlər, poemalar)Bakı.Təhsil . 2012. 575 s.
  14. 14.            Vahabzadə B. İstiqlal. Bakı. 1999.          
  15. 15.            Zəlimxan Y. Bir əli torpaqda bir əli haqda. Bakı. 1997

      Açar sözlər; şeir, frazeoloji vahid ,müstəqillik,obraz

                                                              Резюме

      В данной статье были исследованы фразеологические единицы в стихах, которые написаны в годы независимости. Говоря о фразеологических единицах, в первую очередь, подразумевается пословицы, поговорки, идиомы, пословицы и т.д. В ней  были анализированы  фразеологические единицы стихов таких поэтов как Залимхан Якуб, Рамиз Ровшан, Сабир Рустамханлы, Нариман Гасанзаде и др.

Ключевые слова: поэзия, фразеологические единицы, независимость, образность

                                                                 Summary

      In the given article were investigated phraseological units in poems which are written in the years of independence. Speaking about phraseological units, first of all it is meant proverbs, idioms, proverbs, etc. Also were analyzed phraseological units on the basis of poems of poets Zalimkhan Yagub, Ramiz Rovshan, Sabir Rustamkhanli, Nariman Hasanzadeh.

 Key words: poem, phraseological units, independence, figurativeness

RƏYÇİ: dos.E.Vəliyeva


Вафа Панахова

НЕСТАНДАРТНАЯ ЛЕКСИКА АНГЛИЙСКОГО ЯЗЫКА

Любой язык социален по своей природе и именно поэтому он не может существовать и развиваться вне общества. Язык, прежде всего, является средством общения между людьми, которые активно воздействуют на формирование его лексики. При этом нельзя забывать, что язык представляет собой знаковую систему со своими внутренними законами функционирования.

В любом развитом языке одна и та же мысль может выражаться по-разному в зависимости от ситуации. Существуют слова нейтральные, которые являются ядром языка и употребляются независимо от сферы коммуникации, и стилистически окрашенные слова, использующиеся в определенных ситуациях. Такие слова отмечаются в словарях как нелитературные, которые мы также называем нестандартной лексикой.

Рассматривая нестандартную лексику, сначала остановимся на проблеме стиля. За основу принимается положение о существовании двух основных стилей: функционального и экспрессивного. Функциональный стиль, впервые предло­жен­ный лингвистами пражской школы, может быть определен как «сово­купность языковых средств, используемых в определенной среде общения и с определенной целью. Вместе с тем, это и определенные закономерности отбора и группировки языковых средств, потенциально закрепленных за какой-либо сферой человеческой деятельности. «функциональных стилей в современ­ной отечественной лингвистике чрезвычайно пестрое и многообразное. Как пра­вило, большинство классификаций такого рода базируется, с одной стороны, на сферах применения стилей (т.е. на общественно-социальном признаке), а с другой - на дихотомическом делении «разговорный» - «пись­менный». Линг­висты до сих пор не могут определиться с единой классифи­кацией функциональ­ных стилей, стараясь привести более полный список всех специализированных средств выражения различных типов информации. Таким образом выделяют стили: научный, обиходно-бытовой, публицистический, художественно-беллетрис­тический, разговорный, стиль корреспонденции, газет­ный стиль, поэтический, профессионально-технический, официально-деловой.

Обобщенное понимание функционального стиля дал В.В. Виноградов. «Стиль -это общественно-осознанная и функционально-обусловленная, внутренне объединенная совокупность приемов употребления, отбора и сочетания средств речевого общения в сфере того или иного общенародного, общенационального языка, соотносительная с другими такими же способами выражения, которые служат для иных целей, выполняют иные функции в речевой общественной практике данного народа.

Экспрессивный стиль выделяется на основе определенных эмоционально ситуативных критериев и определяется как традиционная совокупность языковых средств для экспрессивного уровня общения - нейтральный стиль, сниженный стиль. Используются и другие термины. Так, в концепции Р.Г. Пиотровского находим высокие стили, охватывающие торжественно поэти­ческий и научный обиход; средние стили, включающие литературно-повество­вательный и литературно-разговорный стили; низкие стили - просторечные. Дж. Кеньон указывает на два уровня - стандартный и субстандартный и на две функциональные разновидности - формальная и неформальная. Ю. Ханнерц говорит о высоком и низком или формальном и неформальном стилях. В.Н. Ярцева пишет, что «стилевые вопросы тесно связаны с расчленением книжно-письменного и устно-разговорного типов речи».

Итак, каждому пласту лексики приписываются определенные стилистические функции, которые фиксируются в лексикографических пособиях в виде функционально стилистических помет. В данной статье речь идет о нестандартной лексике, которая традиционно подразделяется на «низкие» коллоквиализмы (просторечная лексика), общий сленг, специальный сленг (жаргоны и арго), а также вульгаризмы. Но следует заметить, что до сих пор нет четких критериев распределения слов в ту или иную группу.

Коллоквиализмы находятся на границе между стандартной и нестандартной лексикой. Некоторые лингвисты относят их больше к нестандартному вокабуляру. Например, Э. Партридж в своем труде «Мир слов» характеризует коллоквиализмы ниже, чем стандартную лексику, но выше, чем сленг. А авторы нового словаря Уэбстера считают коллоквиализмы характеристикой разговорной речи и неделовой переписки и не рассматривают их как нестандартную или нелитературную лексику. Мы будем придерживаться мнения Э. Партриджа, что коллоквиализмы являются частью стандартного вокабуляра, а «низкие» коллоквиализмы входят в круг рассматриваемой нами проблемы нестандартной лексики.

Основную часть нестандартной лексики составляет сленг, то есть слова, которые могут использоваться в повседневной речи, но не входят в стандартную лексику. Хотя, В.А. Хомяков считает, что общий сленг входит в лексику литературного языка как общепринятое средство стилистически сниженной речи, несущей эмоционально оценочную нагрузку. А.Д. Швейцер, напротив, считает общий сленг одним из компонентов общенародного просторечия, находящегося за пределами литературного языка.

Жаргоном считается язык каких-то профессиональных групп, который доступен для понимания только им. К арго относятся слова, отграниченные употреблением какой-либо социальной или возрастной группой, особенно в криминальных кругах. Ученые до сих пор не могут прийти к единому мнению, относить ли жаргон и арго специальному сленгу или считать его отдельной группой нестандартной лексики. Из-за своего грубого и непристойного характера вульгаризмы однозначно относят к нестандартной лексике. Они несут в себе значение, которое определяется как табу с точки зрения стандартного английского.

Являясь частью национального языка и отражая его нормы, нестандартная лексика формируется по его тенденциям и законам развития. Иногда эти слова заимствуются из других языков. Значительное количество таких слов возникает в результате различного рода переносов, метафорических и, реже, метонимических.

Основным приемом пополнения словарного состава языка нестандартной лексикой является семантическая деривация, в результате которой происходит расширение смыслового объема слова литературного стандарта за счет появ­ления в нем просторечных лексико-семантических вариантов. И следует заме­тить, что эта закономерность не носит случайного характера. Нестандарт­ная лексика формируется преимущественно на базе корневых слов германского происхождения. Соответственно, источником возникновения этически снижен­ных слов, являющихся вторичными единицами номинации, служит в боль­шинстве своем та же лексика литературного стандарта, использование которой в переносных, сниженных значениях, характеризует нестандартную лексику в целом.

Кратко рассматривая процессы словообразования в нестандартной лексической системе, в данной работе мы будем приводить примеры из американского сленга.

Аффиксация - один из наиболее продуктивных способов словообразования в современном английском языке, где встречается большое количество аффиксов как исконных, так и заимствованных. Аффиксы включают в себя префиксы, суффиксы и инфиксы.

При образовании нестандартной лексики, в том числе и сленгизмов, используются те же аффиксы, что и в нейтральной лексике, но в сленге они приобретают более широкий спектр значений. Самым распространенным суффиксом, который передает культурную информацию и выражает значение активно действующего лица, является -er. Например, greener - новичок или неопытный рабочий (green - зеленый, незрелый); juicer - алкоголик (juice -сок, выпивка); jumper - вор, который проникает в дом через окно (jump - прыгать); penciller - журналист (pencil - карандаш). Таких слов в американском сленге насчитываются сотни.

Для образования существительных достаточно широко используется суффикс -ie, передающий в сленге оттенок фамильярности, иногда презрения или пренебрежения: drunkie - пьяница, алкаш; baddie - злодей, плохой дядя; goodie - хороший человек.

В единицах американского сленга используется отрицательный префикс no-, который передает очевидную нехватку, недостаток того, о чем идет речь в основе слова. Такие единицы, как правило, пишутся через дефис: no-hoper - неудачник, бесполезный человек (hope - надеяться); no-name - незначительный человек (name - имя); no-show - не явившийся (show - показывать).

Еще одним словообразовательным элементом является -aholic, выделенный из alcoholic и затем получивший распространение в общем американском сленге. Например: workaholic - трудоголик (work -работать); NewYorkaholic (NewYork - город Нью Йорк); coffeholic - очень любящий кофе (coffee - кофе); foodoholic - обжора (food - еда).

В английском языке существует такое понятие, как полуаффиксы, которые также используются для образования сленговых единиц, например: proof, -man, -land, -like, -hood, -head и прочие. Это такие аффиксы, которые содержат в себе черты суффикса, с одной стороны, и могут являться отдельным словом, с другой. Например: freshman -начинающий наркоман (fresh - свежий); jellyhead - дурак, глупец (jelly - желе); hayhead -человек, курящий марихуану (hay - сено); homeland - черный квартал (home - дом); knifeman - хирург (knife - нож).

Словосложение так же, как и аффиксация, по своим структурно-морфологическим характеристикам строится на базе норм литературного стандарта. Чаще всего это происходит путем сложения двух субстантивных основ, например: nutball - идиот (nut-орех, ball - мяч); nutbox - психиатрическая клиника (box - ящик, коробка); pigpen - полицейский участок (pig - свинья, pen - загон для скота).

Аббревиация (сокращения) является очень характерным приемом для образования сленгизмов: mon (money - деньги), biz (business - дело, бизнес), fess (professor - профессор), tec (detective - детектив). Т.М Беляева и В.А. Хомяков выделяют четыре  способа усечений, когда может усекаться начало, конец, середина или начало и конец слова.

Редупликация является одним из древнейших способов словообразования, при котором новые слова образуются путем удвоения основы слова, которая при этом может оставаться в своем первоначальном виде (bye-bye), либо меняться. Например: jaw-jaw -беседа, болтовня (jaw - челюсть). Чаще всего слова, образованные путем редупликации, встречаются именно в сленге. Такие единицы потом могут переходить в литературный стандарт, например, английское tip-top (отличный, первоклассный) или hocus-pocus (фокус-покус, мошенничество). В языке такие слова могут храниться веками.

Исходя из вышесказанного, можно сделать вывод, что изучение только стандартной лексики любого языка не даст нам полного представления о самом языке и о духе народа на нем говорящего. Знание нестандартной лексики, а в особенности американского сленга, необходимо для успешного понимания современной художественной литературы, вещания радио и телевидения, также для переводческой деятельности и простого общения с людьми, говорящими на данном языке.

 

 

 

ЛИТЕРАТУРА

1. Семенюк Н.Н. Из истории функционально-стилистических дифференциаций немецкого литературного языка. М., 1972. 215 с.

2. Русский язык в современном мире / отв. ред. Ф.П. Филин. М., 1975. 301 с.

3. Виноградов В.В. Итоги обсуждения вопросов стилистик // Вопросы языкознания. 1955. № 1.

4. Пиотровский Р.Г. Сосуществующие фонетические системы и стилистические корреляции в молдавском языке // Проблемы структурной лингвистики. 1962. № 1.

5. Kenyon J.S. Cultural Levels and Functional Varietes of English // Readings in Applied English Linguistics. N. Y., 2000. Р. 215-220.

6. HannerzU. Language. Variations and Social Relationships // StudiaLinguistica. 1997. Vol. 24, N 2.

7. Ярцева В.Н. Развитие национального литературного английского языка. М., 1969. 310 c.

8. PartridgeE. TheWorldofWords.London, 1938.

9. Хомяков В.А. Нестандартная лексика в структуре английского языка национального периода: автореф. дис. ... д-ра филол. наук. Л., 1980. 39 с.

10. Швейцер А.Д. Социальная дифференциация английского языка в США. М., 1983. 216 с.

11. Беляева Т.М., Хомяков В.А. Нестандартная лексика английского языка. Л.: Изд-во ЛГУ, 1985. 136 с.

 

Açar sözlər: ingilis dili, kommunikasiya, qeyri-standart leksika, funksional üslub, jarqon, vulqarizm, sözdüzəltmə.

Ключевые слова: английский язык, коммуникация, нестандартная лексика, функциональная стилистика, жаргон, словообразование.

Key words: English language, communication, non-standart leksikology, functional stylistics, word formation.

 

Xülasə

Məqalə amerikan slenqlərindən istifadə etməklə onun əsas hissəsini təşkil edən ingilis dilinin qeyri-standart leksikologiyasına həsr edilmişdir. Dilin inkişafı və cəmiyyət dildə daim yeni standart və qeyri-standart leksik vahidlərin yaranmasına səbəb olur. Həmin leksik vahidlərin tədqiqati və təhlili müasir ingilis dilində, ədəbiyyatda və kütləvi informasiya vasitələrində onların daha yaxşı başa düşülməsinə kömək edir.

 

Resume

In this article we try to show the effect of American slangs to non-standart English leksicology. In order to understand better this or that lecsikological unit in modern English we have to analyse them. It will help us better to understand non-standart leksicological units both in literature and mass media.

Rəyçi: prof.Ə.Abdullayev


Şükürzadə Şahnazxanım Cümşüd qızı

NƏSİMİNİN DİLİNDƏ OMONİMLƏR VƏ ANTONİMLƏR

Nəsiminin poeziyasi ənənəvi klassik üslub nümunəsi olduğu üçün burada xalq ədəbiyyatının janr xüsusiyyətləri, xüsusən aşıq ədəbiyyatı üçün səciyyəvi olan omonimlər və onların fonetik variantları nisbətən passivdir. Əsasən cinas yaradıcılığına xidmət edən omofonlar, omoqraflar sinonimlərlə, antonimlərlə muqayisədə qeyri-intensiv mövqeyə malikdir. Bununla belə, Nəsiminin dilində omonim söz qrupları da vardır.

Dilçilik ədəbiyyatında mövcud olan ənənəvi bölgünü nəzərə alaraq, Nəsimi dilində işlənmiş omonimləri aşağıdakı qruplara ayırmaq olar:

  1. Azərbaycan dilinin çoxmənalılığı əsasında yaranmış omonimlər;
  2. Etimoloji baxımdan müxtəlif olan alınma sözlər əsasında yaranmış omonimlər.

Azərbaycan dilinin çoxmənalılığı əsasında yaranmış omonimləri də iki qrupa ayırmaq olar:

1)                                    Əsli omonimlər, yəni qrammatik cəhətdən eyni nitq hissələrinə aid olan, leksik-semantik omonimlər;

2)                                    Müxtəlif nitq hissələrinə aid olan, müxtəlif qrammatik forma variantında omonimlik qazanan leksik-qrammatik omonimlər.

  1. Əsli omonimlər, yəni eyni nitq hissəsinə daxil olan leksik-semantik omonimlər.

Adlardan ibarət türk mənşəli omonimlər.

Al 1. is. hiylə, məkr: Al ilə ala gözləri aldadi aldı könlümü, Alini gör nə al edər, kimsə irişməz alinə (137II) və s.

2. is. parça növü: Nə dəryadır irişdim uşəyib ləşkəri-xamuş, Kimi al, kimi ətlaspuş, donu göy ğəmdən (108III) və s.

3. sif. qırmızı, parlaq qırmızı: Nuri-təcəlli şöləsi düşdü əzəldə alinə, Gözlərimin bu rəng ilə yaşı boyandı alinə, Yoxdur vəfası dünyanın, aldanma anın alinə, Rəngindən oldi münfəil kim ki, boyandi alinə (140 II); Surətin nəqşinə xəyal irəməz, Gözlərin alasına al irəməz (371I) və s.

Ayaq 1. is. insanın bədən üzvü: Məηa sürmə kimi gözdə ayağın tozu yaraşur, Ki yegrəngdür anın tozu həkimin tutiyasından (106 III).

2. is. piyalə, qədəh: Ayağa əl uralım uş, bu dəm eyşi sürəlim uş, Dəmimiz xoş görəlim uş, neçələr qaldı bu dəmdən! (110 III); İçər şərabi-ləli-cu sərxoş öpər ayağ, Nüql eyləməkdə canu cigərdən dilər kəbab (Lek. 52).

Baş 1.is. bədən üzvü: Ey Nəsimi xubların bir başi vardır, min dili, Eşq ilə bel bağlama ol əhdi-peymansızlara (109II).

2. is. tibbi termin, yara: Yanaram eşqindən axar gözlərimdən yaşlar, Firqətin dərdi çıxardi yürəgimdə başlar (342I) və s.

Bazar 1. is. alqı-satqı meydanı, bazar: Bu elmi oxuyub bilmədinsə kənduzini, İlət bu dəftərini tez bazarda bir pula sat (88 I) və s.

2. is. məcazi mənada hərc-mərclik, sözbazlıq olan meydan, yer: Dil bazarçisi yalandır, varmazam bazarına, Gerçək olmaz əgridil, inanmazam iqrarinə (150 II).

Yar – 1. is. ağız suyu: Ağzı yarı qəndü abi-heyvan, Hər çeşmə suyu zülal olurmu? (333I); Sorsam səni Xızrmışsan, ey can, Ağzın yarı cavidanə gəldi (Lek.53).

2. is. sevgili: Ayrılıqdan yar mənim bağrımı büryan eylədi, Özünü bir yana saldı, məni bir yan eylədi (338 III).

Beytlərdə omonim mənada işlənmiş sözlərin bir qismi (baş – yara, ayaq – piyalə, qədəh, yar – ağız suyu, tüpürcək mənasında) bu gün artıq dilimizdə tam arxaizm olsa da, tarixən bunların işlənməsi və bu haqda məlumatları qədim türkdilli lüğətlərdən almaq olar: ayaq – qədəh, piyalə: MK. I 305, Bud. I 227, Мал. Памятники…369, ДТС. 87; yar – ağız suyu, tüpürcək:  В.В.Рад. III 100, Мал. Памятники 385, Qəhr. 538. Türk dilləri yazılı abidələrində ayaq sözündən düzəlmiş ayaqcı – saqi, məclisdə mey paylayan sözü daha cox təsadüf olunduğu halda, Nəsiminin, Füzulinin dilində ayaq sözü daha fəaldır. Maraqlıdır ki, ayaqçı sözü çağdaş Azərbaycan dilində bəzən xidmətçi (курер) mənasında özünü göstərsə də, müasir türk dilində tez-tez müşahidə olunur. Azərbaycan klassiklərindən Qazi Bürhanəddinin dilində sonuncu məna müşahidə olunur. Həmin arxaizmlər dialektlərimizdə təsadüf olunmadı.

Tərəflərindən biri türk mənşəli Azərbaycan dili və alınma sözlərdən ibarət omonimlər. eyni nitq hissəsinə aid olan omonimlər:

Heyvan – 1. is. heyvan, canlı: Ləbindir çeşməyi-heyvan, və lakin, Ki hər heyvantəbiət bilməz ani (239 II).

2. heyvan (ə.) is. – həyat, sağlıq: Ləbindir çeşməyi-heyvan, və lakin, Ki hər heyvantəbiət bilməz ani (239 II).

Şair ləbindür çeşməyi-heyvan deyərkən sevgilinin dodaqlarının həyat üçün vacib atribut olduğunu demək istəyir.

 Dil – 1. is. dil, nitq: Heç kimsə Nəsimi sözünü fəhm edə bilməz, Bu quş dilidir, onu Sülüyman bilür ancaq (423 I).

2. dil (f.) is. ürək: Şərbəti-abi şərabü ahü dərdü xuni-dil, Ey Nəsimi, bihəqiqət, aşiqin aşındadır (192I); Gözünü süzüb düzərsin, dilü canə qəsd edərsin, Bu nədür ki, sən qılursan, çələbi, bəgim, əfəndi?! (291II). Nəsiminin dilində, ümumən klassik Azərbaycan ədəbiyyatında fars dilindən alınma olan del//dil (ürək mənasında) türkmənşəli yürək sözü ilə müvazi şəkildə ən fəal söz olmuşdur. Çağdaş ürək sözünün tarixə getdikcə, yürək fonetik variantı daha fəal olmuşdur hətta XVII-XIX əsrlərdə yazıya alınmış dastanların dilində də özünü göstərir (7, s. 149)

Pərdə – 1. is. pəncərəyə taxılan ev əşyası: Gül götürdü pərdə yüzündən açıldı, Rövşən gəldi və güldi bağü böstanın yenə (172 II).

2. pərdə (f.) is. – musiqi termini, musiqinin hissəsi: Həsrət yaşı hər ləhzə qılır bənzimizi saz, Bu pərdədə kim nəsnə bizə olmadı dəmsaz (374 I).

Sin – 1. is. dərinlik, dib: Saçın sinində Çin mişki necə yüzün örtmüşdür, Görəndən ənbərin xəttin qələm çəkmiş xətasindən. (64 II).

2. is. məzar (ə.): Nəsiminin tənin şol gün ki, tobraq eylədi eşq, Sinindən keç, niyaz eşit, həzaran mərhəbasindən (64 II).

Müxtəlif nitq hissəsinə aid olan omonimlər

Al – 1. Hiylə, is.

Al – 2. Qırmızı sifət.

Bən – 1. mən (əvəzlik, I ş.t.): Gənciyə, gənc issinun bən gənciyəm, Dərdi dərmansızların bən pənciyəm (Lek.70).

 2. is. bən (f.)  – xal: Təni nəsrin, bəni mişkin, pərişan ənbərin keysu (116 III).

Yar 1) is. sevgili: Əhdə vəfa eylədi yari vəfadarımız, Yar ilə gör kim, necə düşdü əcəb karımız!

2) kəsmək feilinin sinonimi, felin əmr forması, II şəxs tək: Yarımı ayırdın məndən çərxi qəddar üştə gör! Yürəgim baş oldu ğəmdən, gəl, içim yar, üştə gör! (169 I).

Axır – 1. zərf. son, sonuncu: Gözün dövrani-aləmdən götürdü zövdü təqvayi, Məgər axır zaman oldı fitnə xabindən (52 II).

2. qüvvətləndirici ədat: Mənim yari-vəfadarım, gəl axır! Mələk surətli dildarım, gəl axır! (HA 207).

Danla – 1. zərf. sabah: Dilbər aydır, ey Nəsimi, səbr qıl, etmə fəğan, Şimdi əfqan etməsəm, danla fəğanı neylərəm?! (549 I). Qədim türk abidələrinin dilində həmin mənada ilənmiş danla sözü (danla – завтра, утро. Bud. I h. 548, 1869, Pad, 1624, 1905, Qəhr, 233) Azərbaycan dilinin yazılı abidələrində həmin mənada işlənmidir.(7, s. 118; 9, s. 32)

  1. feilin əmr şəkli, II ş. t.: Badeyi qoy, ey könül, gəl, bu dəm xoşdəmdürür! Dün ki keçdi danla qaib, bəs bu dəm xoşdəmdürür! (232 I).

Azərbaycan dilinin qərb qrupu dialekt və şivələrində danlamaq gecəni yatmayıb oyaq qalmaq mənasında bu gün də işlənməkdədir.

 Çin 1. is. cərgə, səf: Salıbdır daneyi-xalin könüllər quşuna çinə, Xəbər düşdü bu mənidən Xətavü Rum ilə Çinə (135 III) və s.

 2. is. ölkə, toponim: Salıbdır daneyi-xalin könüllər quşuna çinə, Xəbər düşdü bu mənidən Xətavü Rum ilə Çinə (135 III) və s.

3. sif. doğru, düzgün: Dəhanindən xəbər verdi rəvanpərvər sözün, əmma, Bilinməz nəsnədən kimsə inanmaz kim, xəbər çindir (228 I) və s.

Yüz 1. is.sima, üz: Göstər yüzüni takim  Nəsimi can verə (65 III) və s.

2. say. miqdar sayı: Görsət yüzüni takim Nəsimi can verə, Çün eydi-ənbərdür yüzün, yüz can ona qurban gərək (65 III).

Yaş 1. is. gözdən axan maye, göz yaşı; Sulu inculərin şövqi gözümdən axıdar yaşı, Bu lölö mədənindən gör nə mərcan saçaram sənsiz! (387 I).

2. sif. sulu, quru sözünün antonimi: Şöylə yanar cigərimdə, ey sənəm, eşqin odu, Kim tütüşmüş şöləsindən həm quru, həm yaşlar (342 I).

Feillərdən ibarət omonimlər

Sormaq – 1. soruşmaq: Surətin vəsfini hər taifədən sordum isə, Məninin güzgüsünə surəti-rəhman dedilər (222 I); Zülfünün sirrin nə bilsün zahid, anı sor mana, Gər əsir olmaq dilərsən zülfi-canəfşanına (152 II); Abi heyvan qiymətin heyvana sorma, Xızra sor, Çünki idrak eyləməz hər dəgmə heyvan sizlərə (108 II).

2. sümürmək, əmmək: Şəha, könlümdə daim bir həvəs var. Soram şəkkər dodağındən məkəsvar (HA 198).

Qapmaq – 1. almaq: Taki gəldi eşqin ol mənliyi məndən qapdi, Bu xərabi qıldı məmur, xoş imarət yapdi (289 II).

2. dişləmək: Əjdəhayi göricək Musa əsasın taşladı, Əjdəha oldu əsası, əjdəhayi qapdi (289 II).

Omoqraflar

Bunlar elmi ədəbiyyatda morfoloji omonimlər adlanır (2, s. 28)

  1. I.                              Yara – işə yaramaq, kiməsə kömək etmək;
  2. II.                                           Yar(a) – yar (sevgili) isminin yönlük hal forması.

Cəhd eylə məcalın əldə ikən yarə yarə kim, Bir gəz əcəl irər, dəxi verməz məcalını (144 III).

I. Yarın – z. sabah, o biri gün;

  1. II.                                           Yar(ın) – yar isminin yiyəlik halda işlənməsi.

Ey məni dəvət qılan yarın günün cənnətinə, Mən bu gün şol xaki-dərgahi gülüstan buldum (414I); Möcüzat əhli ki, yarın görücək surətinə, Lövhi-məhfuzü-zülalilə Quran dedilər, gerçəkmiş (419 I).

I. Ax(ır) – ax feilinin indiki zamanda işlənməsi;

  1. II.                                           Axır – son, sonuncu;
  2. III.                                      Axır – qüvvətləndirici ədat.

Ləlindən axır , ey can, çeşmeyi-abi-heyvan, Gəl Xızra sor kim, içdi, oldıvü məsti-heyvan! (80II); Gözün dövrani-aləmdən götürdü zövdü təqvayi, Məgər axır zaman oldu, oyandı fitnə xabindən (52 II).Mənim yari-vəfadarım, gəl axır! Mələk surətli dildarım, gəl axır! Sənintək görmədim bir gül cahanda, Bənövşə, tazə rüzgarım, gəl axır! (HA, 2007);

I. Pəri is.sevgili dilbər

  1. II.                                           Pər(i) – (f.)qanad, pər sözünün təsirlik hal forması

Gər səni görsə idi duşda pəri, oda salaydı otuz iki pəri (Lek.241).

Omofonlar

Bunlara  fonetik omonimlər də deyilir. (2, s. 28)Fonetik omonimlər, əsasən, yanaşı yazılıb, eyni intonasiya ilə tələffüz edilir. Nəsiminin dilində bunlar azdır, amma var:

Yasına (qaşların yayına) – ya sına: Hər kim ki baxa bizim dilbər qaşı yasına, Navəklərinə yarın can duta ya sına (166 II).

Gülqəndinə (şirinlik, şərbət) – gül qəndinə: Gəlgil ki müştaq olmuşam şirin ləbin gül qəndinə, Gəlgil ləbin qəndin ilət, gül anların gülqəndinə! (157 II).

Dilbəri (sevgili) – dil bəri (eyləmək): Dil bəri eylə könül, keç qamudan ki, qamudan, Eyləməyincə dil bəri, bulmadı kimsə dilbəri! (229 II).

Büryan (yandırmaq)  – bir yan (ayrı tərəf): Ayrılıqdan yar mənim bağrımı büryan eylədi, Özünü bir yanə saldı, məni bir yan eylədi (338 III).

Əlbəttə, belə sözləri yalnız yazılı nitqdə bir-birindən ayırmaq mümkündür. Nəsimi öz istedadı və zəngin təfəkkürü ilə Azərbaycan türk cinasını əruza gətirdi (4, s. 208-209). Onun tuyuğlarında Ana dilinə bütün incəliklərə bələd olması alınma sözlərin milliləşməsinə gətirib çıxarır: Hər kim ki baxa bir dəm dilbər qaşı yasinə (yay), Navəklərinə yarın can tuta, ya sinə (sinə). Dedim sənə, ya naseh, yar tərkin edə bilmən, Bil doğru bu sözümni sınamavü, ya sına (sınamaq), Bimari qəmi-eşqin timar ilə önülməz, Yarəb, nola bir sorsan bu haləti yasınə. Daş alubani dilbər könlüm şişəsin atar, Qarşu tutaram, şişə bilməm, qala, ya sına (sınmaq). Məhbubi-dilaramsan, bir bax mana sən, yarəb, Yarəb dilərəm səndən bu sureyi-yasinə. Xəstə Nəsimi yarın əhvalını heç sormaz, Sormağına çün gəlməz, barı gələ yasınə (hüzür) (18, 166 II).

Beytlərdə şair həm türkmənşəli yay – oxun yayı, sinə – köks, sınmaq, həm də ərəb mənəli yasin, yas sözlərini türk Azərbaycan dili qrammatik qanunlarına uyğun olaraq, onları ismin yönlük halında işlətməklə diqqət cəlb edən cinas nümunəsi yaratmışdır: 1. Yay (oxun yayı) sözünü qədim mənsubiyyət şəkilçisilə (qaşların yayı//qaşlarının yası). Müqayisə edək: M.F.Axundzadənin “Vəziri-xani-Lənkəran” əsərində işlənmiş pərdənin dalısı (pərdənin dalı mənasında), sinə (köks, sinə) sözü ilə, sınmaq feilini arzu formasında işlətməklə (sına), ərəb mənşəli yasyasin sözlərini yönlük halda işlətməklə (yasınə – hüzürünə, yasinə - Quranın Yasin surəsinə) maraqlı bir cinas tipi yaratmışdır. Nəsimi məharətlə əruz vəznini Azərbaycan xalq şeirinin qafiyəsilə “cilovlayaraq”, “cinasla əruza Azərbaycan xalq şeirinin dilini daxil edir: Çün sənindir hər nə kim var, ey həkim! Kimdən umarsan əta, var, ey könül! Var-1. var-dövlət; var olmaq; 2. get” (4, s. 209)

Antonimlər

Antonimlər əksmənalı sözlər hesab olunur(2, s. 38). Bəzi alimlər bunu daha əhatəli izah edərək göstərirlər ki, “antonimlər eyni mənanın, eyni anlayışın müxtəlif  əks cəhətlərini qarşılaşdırma yolu ilə bildirən sözlərdir” (10, s. 210). Alimin fikrincə, ağır-yüngül bir anlayışın, yəni çəki anlayışının zidd keyfiyyətini bildirir.

Rəssamlıq sənətində tünd rəng üzərində açıq rənglər parlaqlıq qazandığı kimi, hadisə və obrazın hərtərəfli təsvirini vermək üçün antonimlər ən əlverişli söz qrupudur (8, s. 38). Antonimlərin müəyyən edilməsində çoxmənalılığın və məcazi mənaların mühüm rolu vardır (1, s. 38).

Antonimlər, əsasən, qarşılaşdırma məqamında meydana çıxdığı üçün çox vaxt bir mətn daxilində işlənir (6, s. 38).  Dil səviyyəsində mövcud olan antonimlər bədii dilin istemalında özünün ilkin funksiyasını bədii effekt və qarşılaşdırma, bədii təzadlar və bədii ziddiyyətlər (kontrastlar) yaratmaq məqamlarında yazıçı və şairlərin qələmində xüsusi effekt, bədii lövhələr vasitəsi olmuşdur. “Antonimlər vasitəsilə yaranan antiteza müxtəlif ziddiyyətli anlayışları bir-birindən fərqləndirməklə bərabər, üslubi effekt yaratmaq üçün də istifadə edilir... Antiteza poetik nitqdə geniş istifadə olunan bədii təsvir vasitəsidir” (3, s. 106-108). Antonimlər bədii dilin ən qüvvətli ifadə vasitələrindən olub, fikrin emosional, obrazlı ifadə edilməsində mühüm rol oynayır (10, s. 209).

Azərbaycan klassik şairləri öz əsərlərində ziddiyyətli, obrazlı ifadələri yaratmaq üçün antonimlərdən istifadə etmişlər (1, s. 125).  Nəsiminin poeziyasında da antonimlərdən əsas bədii poetik ifadə vasitəsi kimi istifadə edilmişdir.

Dilçilik ədəbiyyatında antonimlər iki qrupa ayrılır: 1) mütləq antonimlər; 2) mətni-üslubi antonimlər (10, s. 126).

Mütləq antonimlər əsasən, bir nitq hissəsi ilə ifadə olunub, çox vaxt bir cümlə, beyt daxilində işlənir (8, s. 38).

Nəsiminin dilində antonimlər adlar və fellərlə ifadə olunmuşdur.

Adlardan ibarət antonim cərgələr.

Türkmənşəli isimlərlə ifadə edilmiş antonimlər:

Gög – yer: Sən tək bu hüsnilə can kim gördü gögdə, yerdə Şu lütfilə sənə çün həqdən irişdi bürhan (80 II)

Tamu (cəhənnəm) – uçmaq (cənnət): Yerin yağmur həyatıdır, həyat uçmaq nəbatidir, Bahar onun səbatidir ki, göstərər bu aləmdən (109 III); Uçmaq ilən rizvan mənəm, tamu ilə səban mənəm, Dana ilə nadan mənəm, in olmuşam, an olmuşam (484 I); Tamu odundan acıdır nari-hicran aşiqə, Kimsənin canında səndən, yarəb, ol nar olmasun! (70 II).

Tamu “cəhənnəm”, uçmaq “cənnət” mənasında Azərbaycan dilinin bütün yazılı abidələrində işlənmiş, bu gün bir çox dialekt və ivələrdə ilənməkdədir (9, s. 33, 45).

Ər (kişi) – dişi (qadın, arvad): Tuba ağacının nədir yemişi, Hər ani ər yaratdı, yoxsa dişi? (Lek.559).

Türk dillərində(12, s. 57) eləcə də Azərbaycan dilində tarixən(9, s. 18-19) geniş dairədə işlənən “ər” sözü kişi mənasında “Yaxşılığa yaxşılıq hər kişinin işidir, Yamanlığa yaxşılıq ər kişinin işidir” atalar sözündə qalmaqdadır.

Var – yox: Aləmdə bu gün sənciləyin yar kimin var? Gər “var” desən “yox” deməzəm, “var” kimin var? (335 I); Eşqin bəlası yox deyibən eşqə düşmə, var, Kim aşiq oldur kim dedi eşqin bəlası yox (100 I).

Türkmənşəli sifətlərdən ibarət antonimlər

Quru – yaş: Yaşını yandırdı eşqin, həm qurusun konlümün, Kim ki eşqə düşdü, yandırdı quruvü yaşını (270 II).

Bütün (bütöv) – sınıq: Əzəldəndür mənəm eşqində peyman, Bütün peyman, sınıq peyman gərəkməz (373 I).

Ağ – qara: Düşdü könül ala gözün ağinəqarasinə, Ayruq anınla kimsənün aği nədür, qarasi nə? (164II); Məstanə gözlərindən düşdü cahana qovğa, Ağını desəm anın, ya gözləri qarası (251 II).

Yaxşı – yaman: Pəncşənbə günü yarə dedim pəndim eşitgil, Faş etmə bu razi-dilimi yaxşı-yamanə.

Köhnə – yenqi (yeni): Köhnə dünya yengi xələt geydi bu mövsümdə uş! Çöhrəmiz dürlü bu gün nəqşü nigar oldu yenə (176 II).

Gerçək – yalan: Dil bazarçısı yalandır, varmazam bazarinə, Gerçək olmaz əgridil, inanmazam iqrarinə (150 II).

Gerçək əgridil: Dil bazarçısı yalandır, varmazam bazarinə, Gerçək olmaz əgridil, inanmazam iqrarinə (150 II).

Yalan – çin: Xilafi vədə gər qılsa Nəsimi, qəm degil, şayəd, Tərəhhüm eyləyə bir kəz yalani dəgşirə çinə (135 III).

Acı – tatlu: Arisi yalandır, saqın, tatlusinə inanma kim, Acıdır anın şərbəti, ağuyi qatmış balinə (140 II).

Saylardan ibarət antonimlər

Bir – min: Ey Nəsimi, xubların bir başı vardır, min dili, Eşqilə bağlana gəl ol əhdi peymansızlara (109 II).

Əvəzliklərdən ibarət antonimlər

Bunda – anda: Gər bu gün bunda susuzluqdan olursan sən şəhid, Yarın anda həşr olasan ba Hüseyni-Kərbəla (42 I).

İn – an (işarə əvəzlikləri): Dana ilə nadan mənəm, in olmuşam, an olmuşam (484 I).

Zərflərdən ibarət antonimlər

Yarın – bu gün: Ey məni dəvət qılan yarın günün cənnətinə, Mən bu gün şol xaki-dərgahi-gülüstan buldum (414 I); Gər bu gün bunda susuzluqdan olursan sən şəhid, Yarın anda həşr olasan ba Hüseyni-Kərbəla (42 I); Yürəgimi yarəli eylədi şövqün iriş, Yarəsinə bax bu gün, qoyma ani yarinə (146, 47 II).

Danla – bu gün: Gəl bu gün fani ol bəqa bulasan, Danla sud eyləməz pəşimani (197 II).

Simdi – danla: Dilbər aydır, ey Nəsimi, səbr qıl etmə fəğan, şimdi əfqan etməsəm, danla fəğani neylərəm?! (549 I).

Gecə – gündüz: Gecə-gündüz fikrü zikrim şahidü-şəmü şərab, Hər zamanü hər nəfəsdür karü bimar ahü va! (44 I).

Dün – gün: Ləblərindən verəli Misrə xəbər əttarin, Qutusundan dünü gün qəndilə həlva tökülür (209 I).

Tərəflərdən  biri türkmənşəli, digəri alınma sözlərdən ibarət antonimlər:

Aydınlıq – zülmət (ə.): Möhnəti çoqdur cahanın, zülmətindən sən saqın, Ey gözüm aydınlığı, zülmətdən ənvar istəmə! (189 II).

Damu – cənnət (ə.): Damunun narində, şəksiz, yanəsidür ta əbəd, Kim ki eşqin atəşindən bihərarətdür bu gün (93 II); Zahidin mətlubü cənnət, aşiqin məqsudi yar, Rahı anın həqmidir, ya aşiqin rahi, görün? (440 I).

Dikən – gül (f.): Dünya çün murdardır, igrən, könül, murdardan, Gül degil dünya, dikəndir, nə umarsan nardan? (50 II).

Xar – gül (f): Bağrımi doğrar fəraqin xari, ey cənnət gülü, Növbahar olsun, gül olsun, arada xar olmasın (68 II).

Bal – zəhr (f.): Bir çibin təbinə bax, bal nədən, zəhr nədən, Yenə bir yerdə əcəb gənc nədür, mar nədür?! (275 I).

Səhər – şam (ə.): Səndən iraq, ey sənəm, şamü səhər yanaram, Vəslini arzularam daim betər yanaram! (554 I).

Gizli – zahir (ə.): Gəl gör məni batində kim, nə gizlü gəncəm fanisiz, Zahirdə gör bu surətin halində viran olmuşam! (477 I).

Asan – müşkül (f.): Məna kəsb eyləmək sənsiz, nigara! Əgər müşkül, əgər asan gərəkməz! (373 I).

Tolu-tolu (çox) – qətrə-qətrə (f.) (az): Necə nomid olayın çün gözümün əbrindən, Qətrə-qətrə yüzümə hər yana dərya tökülür (209 I); Gəzdim vücudim şəhrini, tolu-tolu gördüm ani, Hər yerdə çün sənsən əyan, adın nədən bica imiş? (411 I).

Qaranqu – nur (f.): Saçın qaranqusundan yüzün nuri göründü, Hər qanda şam olursa, ardınca sübhdəmdir (320 I).

Ağu – şərbət (ə.): Acıdır anın şərbəti, ağuyi qatmış balinə (140 II).

Acı – şərbət (ə.): Acıdır anın şərbəti, ağuyi qatmış balinə (140 II).

Səhər – şəb (ə.): Kim ki bidar olmadı eşqində hər şəb ta səhər, Ol yalançı müddəinin bəxti bidar olmasun (72 II).

Ari – napak (f.): Napak olan sənin nə bilir qədrü qiymətin, Zatında adəmin dəxi ari göhər gərək (434 I).

Asan – müşkül (çətin, əngəlli): Bu taği-təmtəraği qo ki, dövrani bu dünyanın, Keçər hər növ ilə dutsan, gərək asan, gərək mükül (416, 462 I)

Hər iki tərəfi alınma sözlərdən ibarət antonimlər

Əlif (ا) (düz, dik) – dal (د) (əyilmiş): Əlif tək qəddimi ol saldı dalə! (HA 45)

Ənvar (ə.) – zülmət (ə.): Möhnəti çoqdur cahanın, zülmətindən sən saqın, Ey gözüm aydınlığı, zülmətdən ənvar istəmə! (189 II).

Dərd (f.) – dəva (ə.): Gəldi fəğanə can yenə ney kibi süzdü dərd ilə, Kim nə bilür bu xəstənin dərdi nədür, dəvasi nə? (164 II).

Mömin (ə.) – kafir (ə.): Möminin Kəbə yeridir, kafirin bütxanələr, Aşiqin dost eşigidür Kəbeyi-bütxanəsi (256 II).

Şam (f.) – sübhi (ə.) -dəm (f.), sübh (ə.): Saçın qaranqusunda yüzün nuru göründü, Hər qanda şam olursa, ardınca sübhi-dəmdür (320 I); Kim ola xurşidi-taban dəbiyi-hüsn eyləyə, Zərrədən kəmtər yolunda sübhü şam uftadədür (328 I).

Atəş (f.)//nar – bihərarət (f.ə.): Damunun narində, şəksiz, yanəsidür ta əbəd, Kim ki eşqin atəşindən bihərarətdür bu gün (93 II).

Vəsl (ə.) – hicran (ə.): Səndən iraq, ey sənəm, şamü səhər yanaram, Vəslüni arzularam, daim betər yanaram (554 I); Odundan acı hicranın su olub axaram sənsiz (387 I).

Nur (f.) – zülmət (ə.): Kövnü məkanə vəslini qiymət edüb bəha qılan, Yoxdur anın gözündə nur, bilməz anın bəhasini (265 II); Möhnəti çoqdur cahanın, zülmətindən sən saqın, Ey gözüm aydınlığı, zülmətdən ənvar istəmə! (189 II).

Cənnət (ə.) – Cəhənnəm (ə.): Şol Məhəmməd Mehdi kibi ədl edüb cəhd edəsən, Hiç gümansız məskən ola cənnətül məva səηa (44 I); Gör ol fanusi-məhrumi, məni zeyd ilə qorxudur, Sanasan kəndi dün gəlmiş betar ilə cəhənnəmdən (110 III).

Zahir (ə.) batin (ə.): Gəl gör məni batində kim, nə gizlü gəncəm fanisiz, Zahirdə gör bu surətin halində viran olmuşam (477 I).

Xeyir (ə.)  – şər (ə.): Yaxşılıq eyləsən sənə yaxşılıq eyliyə xuda, aqibət əslinə qılır xeyr ilə şər müraciət (77 I).

Dost (f.) düşmən (f.): Zəfəran tək bənzimi döndərdi ol birəhm yar, Düşməni xəndan edüb, dostunu giryan eylədi (338 III).

Dana (f.) nadan (f.): Uçmaq ilən rizvan mənəm, tamu ilə səbah mənəm, Dana ilə nadan mənəm, in olmuşam, an olmuşam (484 I).

Küfr (ə.) – iman (ə.): Zülfünün küfrün əgərçi əhli-fəzli-iman bilür, Ey Nəsimi, sanma sən kim, kafər iman istəyə (142 II).

Feillərdən ibarət antonimlər

Qararmaq – ağarmaq: Nəsiminin bağrını hicrin qarartdı şöylə kim hərgiz, Ağarmaz yüz gəzin yusan əz in bəs ruyi çün hindu (116 II).

Əkmək – biçmək: Çün hər nə kim əkərsən, ani biçərsən axır, Dünyada əkmə ani kim, adı oldu üsyan! (75 II).

Yatmaq -  oyanmaq: Yatırdım dün gecə gördüm siyah zülfünü boynumda, Oyandım, dedim, ey dilbər, nədir bu rəmzimə təbir? (53 III).

Ölmək – dirilmək: Yar yolunda gər ölürsəm həq bilir qayıtmazam (97 III); Dəmi-İsa ölü dirildər, əmma... (110 I).

Mətni-üslubi antonimlər

Nəsiminin dilində tez-tez tam antonimlərlə bərabər, nisbi-mətni-üslubi antonimlər də özünü göstərir. Bu onunla bağlıdır ki, “Bədii ədəbiyyatda konkret antonimlərlə yanaşı, nisbi-mətni-üslubi antonimlər də geniş yer tutur. Yazıçı (ümumən, bütün yazıçılar) dilin mütləq antonimlərindən istifadə etməklə kifayətlənmir, ayrı-ayrılıqda antonim olmayan, lakin mətndə antonimlik kəsb edən söz və ifadələr də işlədir... bunlar şairə ironiya, istehza, kəskin kontrast yaratmaq üçün geniş imkanlar” (10, s. 225; 1, s. 9; 8, s. 41) verir.

Adlardan ibarət mətni-üslubi antonimlər

Aşina (f.) – biganə (f.): Mərifət satir, gəlür hər mərifətsiz canəvər, Bibəsirətdür, aşina bilmə, qo bu biganəyi (223 II).

Surət (ə.) – məni (ə.): Surətdə gərçi bənzişi çoxdur Nəsiminin, Mənidə adı hər həcərin kimiya degil (456 I).

Zahid (ə.) – aşiq (ə.): Zahidin mətlubü cənnət, aşiqin məqsudi yar, Rahı anın həqmidir, ya aşiqin rahi, görün? (440 I).

İncə - uzun: Eşqin qədimü zülfü rüxün daimül əbəd, Yarəb, nə incə işü, uzun karə düşmüşəm (492 I).

Acı – şərbət: Arisi yalandır, saqın, tatlusinə inanma kim, Acıdır anın şərbəti, ağuyi qatmış balinə (140 II).

Damu – qarı: Fani cahanın sevgisi damu odudur yandırır, Qaç ol qarıdan, ey könül, aldanma zülfü xalına (140 II).

Al – gög: Nə dəryadır, irişdim uş əyib ləşkəri-xamuş, Kimi al, kimi atlaspuş, kiminin donu gög ğəmdən (108 II).

Kafər (ə.) – əhli-fəzli-iman (ə.f.): Zülfünün küfrün əgərçi əhli-fəzli-iman bilür, Ey Nəsimi, sanma sən kim, kafər iman istəyə (142 II).

Acı – yağ-bal: Cəfaləri nə qədər acısə yegrəgdür, anın acısı rəqibin yağilə balindən (254 II).

Günəş – zərrə (ə.) (ə.): Bir günəşdir Nəsimi kim anın, Neçələr zərrəsinə həsrətdir (133 I).

Kəbə (ə.) – bütxanə (ə.f.): Möminin Kəbə yeridir, kafirin bütxanələr, Aşiqin dost eşigidir Kəbeyi-pütxanesi (256 II).

Sirr (ə.) – faş (f.): Ey Nəsimi, halını gər kimsə bilməz ğəm degil, Həq bilür xəlqü cahanın sirrini, həm faşini (270 II).

Feillərdən ibarət mətni-üslubi antonimlər

Gəlmək – keçmək: Hüsn içində Yusifi-Kənanə təzim etməzəm, Çün anın dövranı keçdi, gəldi dövran sizlərə! (108 II).

Qoymaq – girmək: Buldu Nəsimi çün səni, keçdi qamudan, ey sənəm, Qoydi hərirü atlasi, girdi əbavü şalinə (139 III)

Bulmaq – keçmək: Buldu Nəsimi çün səni, keçdi qamudan, ey sənəm, Qoydi hərirü atlasi, girdi əbavü şalinə (139 III).

Tutmaq – yapışmamaq: Ey kunəyi incudən edən, məndən eşit pənd, Söz dürrünü tut, lölöyi-şəhvarə yapışma (184 II).

Nuş etmək – içməmək: Gəl şərabi-xəmri nuş et, içmə hər peymanədən, Ta əbəd ğəmindən içmişəm peymanəyi (222 II).

Antonim feili frazeoloji vahidlər

Şam olmaq (gecə olmaq) – sübhi-dəm olmaq (işıqlanmaq): Saçın qaranqusunda yüzün nuru göründü, Hər qanda şam olursa, ardınca sübhi-dəmdür (320 I).

Övrət getmək (zəif, qüvvəsiz olmaq) – oğlan gəlmək (qüvvətli, qalib olmaq): Hər sözü ehsan eyləsən, ayinəni saf eyləsən, Şunlar ki, zikr oldi, yəqin övrət gedər, oğlan gəlür! (515, 12)

Xəndan etmək (xoşhal etmək, sevindirmək) – giryan etmək (incitmək, yandırmaq): Zəfəran tək bənzimi döndərdi ol birəhm yar, Düşməni xəndan edüb, dostunu giryan eylədi (338 III).

Bədr olmaq (gözəlləşmək, 14 gecəlik aya bənzəmək) – hilal olmaq (üzülmək, xəstə olmaq): Üzünə, qaşına anın özümü bənzədüm deyü, Gah dönər ay bədr olur, gah özünü hilal edər (153 I).

Zulmata düşmək – səhər eyləmək: Düşdü saçın zulmatına könlüm, ilahi! Kol hali-pərişanə bu şami səhər eylə! (179, 42 III).

Tədqiqat göstərir ki, Nəsiminin “Divan”ı leksik-semantik söz qrupları ilə zəngindir. Bu mənada sinonimlər və antonimlər daha fəaldır. Nəsiminin dilində işlənmiş sinonimlərin çoxluğu alınma sözlərin hesabına baş verir. Belə ki, Nəsiminin dilində hər iki tərəfi türkmənşəli Ana dili sözlərindən ibarət antonim cərgələrlə yanaşı, tərəflərindən biri türkmənşəli, digəri ərəb və fars dillərindən alınma antonimlər, hər iki tərəfi alınma sözlərdən ibarət, eləcə də şairin zəngin poetik təxəyyülü nəticəsində yaranmış mətni-üslubi həmcins antonimlər hesabına genişlənmiş və beləliklə şairin istedadı və qüvvətli bədii təxəyyülü nəticəsində dövrün ədəbi dili bədii ifadə vasitələri, Nəsimiyə məxsus bədii bənzətmələr – təşbihlər hesabına genişlənmişdir.

Ədəbiyyat

  1. Cavadova M. Şah İsmayıl Xətainin leksikası “Dəhnamə” poeması üzrə. B. Elm, 1977, s .121.
  2. Cəfərov S. Müasir Azərbaycan dili. Bakı, 1978, (üm. s. 230).
  3. Əfəndiyeva T. Azərbaycan ədəbi dilinin üslubiyyat problemləri. Bakı, Elm, 2001, s, 106-108.
  4. Hacıyev T. Azərbaycan ədəbi dilinin tarixi. s. 208-209
  5. İmadəddin Nəsimi. Əsərləri. 3 cilddə. Bakı, Elm, 1973.
  6. Гвоздев А.Н. Очерки по стилистикерусского языка. М. 1952, s. 38.
  7. Mehdiyeva S.H. Folklor abidələrinin linqvo-poetik tədqiqi (. Bakı, “Elm” 2003, s. 147.
  8. Mehdiyeva S.H. Yazılı dastanların dili. “Şəhriyar dastanının materialları əsasında”. Bakı, Elm, 1991, s. 38.
  9. Məhərrəmova R. XV-XVI əsrlər Azərbaycan ədəbi dili: leksika; söz yaradıcılığı
  10. Məhərrəmova R. Sabirin söz dünyası. Bakı, “Nurlan”, 2006, s. 185.
  11. Məhərrəmova R. Sabirin satirik şeirlərinin leksikası. Bakı, 1968, s, 90-110.
  12. Покровская Л.А. Термины родства в тюркских языках. М., 1961, s. 57
  13. Tağıyeva Z. Azərbaycan dilində omonimlərin əmələgəlmə yolları Azərbaycan SSR EA “Xəbərlər”i, № 4,s.54.

Açar sözlər: Nəsiminin dilində, omonimlər, omoqraflar, omofonlar, antonimlər, mütləq antonimlər

Ключевые слова: в языке Насими, омонимы, омографы, омофоны, антонимы, исконные антонимы, Key words: in the language of Nasimi, homonyms, homographs, homophons, antonyms, original antonyms,

                Резюме

Язык Насими богат омонимами и антонимами. В статье исследуюшся омонимы, антонимы, их структурно – семантические особенности, вявляюшся их стилистические особенности, приобретенные в процесса стихосложения великого поэта.

Summary

The language of Nasimi is rich in homonyms and antonyms. The article is useful to explore homonyms and antonyms, their structural and semantic features; to identify their stylistic properties acquired in the process of poetry of a great poet.

Rəyçi: prof.Mehdiyeva Sevil

Ağayeva Sevda Həsənalı qızı

BƏDİİ ƏSƏRDƏ ARXAİK SÖZ VƏ ARXAİKLƏŞMİŞ DİL MATERİALİNDAN MİLLİ-TARİXİ KOLORİTİN YARADILMASI ÜÇÜN İSTİFADƏ OLUNMASI VƏ ONLARIN TƏRCÜMƏDƏ TRANSFORMASİYASI

Tarixi romanların məxəz mədəniyyətin oxucusu, eləcə də tərcüməsi üçün həmişə müəyyən çətinliklər yaradır. Tarixi romandakı məlumatı tərk etmək üçün oxucu həmişə müəyyən dünya bilgisinə malik olmalı və təsvir olunan dövrün dilini anlaya bilməlidir. Məlumdur ki, tarixi roman müasir oxucu üçün tərcümə edilir, onun dili müasir dil olmalıdır. T.H.Savory-nin tezis və anti-tezislərində iki belə müddəa bar: “Tərcümə orijinalın müasiri kimi oxunmalıdır. - Tərcümə tərcümənin müasiri kimi oxunmalıdır. Tərcümə orijinalın müasiri kimi oxuna bilməz, çünki orijinalın müəllifi V.Skottun (1771-1832) özü bizdən təxminən iki əsr əvvəl yaşamışsa, yazdığı “Ayvənhəu” romanı on birinci əsrdə baş verən hadisələrdən bəhs edir. Təqdim olunan bu məqalədə də məqsəd adı çəkilən romanda milli-tarixi kolorotin hansı yollarla yaradılması və Azərbaijan dilinə tərcümədə həmin milli-tarixi koloritin hansı yolla transformasiya olunduğunu müəyyənləşdirməkdir.

Bizə qədərki, eləcə də Skotta qədərki ingilis dilində həm leksik, həm də qrammatik baxımdan böyük dəyişikliklər baş vermişdir. Məsələn, belə bir faktı qeyd edək ki, XIV əsrdə yaşamış və yazmış ingilis şairi C. Çosserin “Kenterberi hekayələri” müasir ingilis oxucularının oxuyub-anlaması üçün müasir ingils dilinə çevirilmişdir, yəni onun dili müasirləşdirilmişdir. Bu baxımdan V. Skottun “Ayvənhəu” romanının tərcüməsində də mütərcim  eyni problemərlə üzləşmişdir, mütərcim tərcümədə həm tarixilik-millilik ruhunu əks etdirməli, həm də onu müasir Azərbaycan oxucusuna müasir Azərbaycan dilində təqdim etməli idi,  bunu da deyək ki, bizim fikrimizcə, o bu məsələnin öhdəsindən, gələ bilmişdir. Məsələn, “Ayvənhəu” romanında təsvir olunan hadisələr onbirinci əsrdə baş verir, bu dövr ingilis dilinin qədim dövrüdür, bu dövrdə nə ingilis ədəbi dili, nə də indiki Böyük Britaniya və Şimali İrlandiya Krallığı formalaşmışdı. İndikindən fərqli geyim, silah, məişət əşyaları və sair mövcud idi. Misallara  müraciət edək: The nobles, whose power had become  exorbitant, during the reign of Stephen, and whom the prudence of Henry II had scarce reduced to some degree of subjection to the  crown, had now resumed their ancient license in its utmost extent: despising their feeble  interference of the English  Council of State, fortifying their castles, increasing the number of their dependents, reducing all aroubnd them to a state of vassalage, and striving by every means in their power, to place themselves each at the head of such forces as might enable him to make figure in the national  convulsions which appeared to be impending (3).

Hazırda lisenziya (icazə) mənasında işlənən license sözü latın dilindəki licentia sözündəndir, o, əvvəlcə qədim fransız dilinə, ordan da norman istilası zamanı orta ingilis (Middle English) dilinə keçmişdir (8, 1578). Bu söz indiki lisenziya, yəni müəyyən bir fəaliyyət növü ilə məşğul olmaq üçün icazə mənasında işlənməmişdir və işlənə də bilməzdi, çünki o dövrdə vətəndaşla dövlət arasındakı münasibətlətlər hələ indiki kimi formalaşmamışdı. Bəs mütərcim həmin sözü necə tərcümə etmişdir: “...Stefenin krallığı dövründə intəhasız hakimiyyət əldə etmiş, lakin ağıllı İkinci Henri (əslində tarixi prinsipə görə Henrix olmalı idi – A.S.) krala tebe olmağa müəyyən qədər məcbur edilmiş yerli zadəganlar yenə də əvvəlkitək azğınlıq edir, ingilis dşvlət şurasının zəif müdaxilələrinə məhəl qoymur, öz qala və qəsrlərini möhkəmləndirir, ətrafdakıların hamısını vassal vəziyyətinə salır, cidd-cəhdlə özlərinə elə silahlı dəstələr yaratmağa çalış ki, həmişə gözlənilən dövlət çevrilişləri zamanı ən nüfuzlu şəxs kimi tanınmaq imkanları olsun.” (10,13) “...had now resumed their ancient license in its utmost extent: despising their feeble interference of the English Council of State...” frazasını yerli zadəganlar yenə də əvvəlkitək azğınlıq edir, ingilis dşvlət şurasının zəif müdaxilələrinə məhəl qoymur frazası ilə müqayisə etdikdə məlum olur ki, burada ekvivalentlik baxımından license ilə azğınlıq ekvivalentola bilməz, əslində belə də olmalıdır. Eugine Nida “On Translating” adlı iri həcmli məqaləsində bədii tərcümədə formal ekvivalenti yox, dinamik ekvivalenti əsas götürür, çünki orada elmi-texniki tərcümədə olduğu kimi terminlərin üst-üstə düşməsi yox, ekvivalent təsir əsas götürülür.

Donuzotaran  Qurt və təlxək Vambanın zahiri görünüşünü təsvir edərkən yazıçı o zamanlar həmin iki nəfərin  social zümrəsuinə uyğun əlbisə və digər fərqləndirici əşya, silah və sairdən istifadə etmişdir: “Bu mənzərəni iki nəfər tamamlayırdı; görünüşlərindən və paltarlarından Qərbi Yorkşirin meşəli bölgəsinin sadə kənd sakinlərinə bənzəyirdilər. Onlardan böyüyünün bədheybət, yöndəmsiz görünüşü vardı, patarı təsəvvür ediləcəyindən də sadə idi: əynindəki dar, uzunqol gödəkcə aşılanmış dəridən tikilmişdi, dərinin tükü təmizlənməmişdi: gödəkcə o qədər geyilmişdi ki, üstünün tükü sürtüküb tökülmüş, orada-burada qalmışlardan isə hansı heyvanın dərisindən tikildiyi bilinmirdi. Adı gödəkcə olsa da, bu ibtidai geyim boğazdan dizə qədər uzanıb bütün paltarı əvəz edirdi, yaxalığı yox idi, boğaz tərəfinin darlığından görünürdü ki, sahibi onu köynək, qədim zirehli geyim kimi başına keçirib geyir. Ayağındakı səndəllər donuz dərisindən kəsilmiş bağlarla ayağına sarınmışdı, topuğundan dizinə qədər nazik dəri dolamışdı, şotlandlarda olduğu kimi  dizləri açıq idi. Bədəninə daha çox yapıçsın deyə belini mis toqqalı gön kəmərlə sıxmışdı, toqqanın bir tərəfindən torba, o biri tərəfindən bir qoç buynuzu asılmışdı, üfürüb çalmaq üçün buynuza dil qoyulmuşdu.Elə həmin kəmərdən uzun, enli, ucu iti, ikitiyəli, maral buynuzundan dəstəyi olan bir bıçaq asılmışdı, bu cür bıçaqlar elə qonşuluqda hazırlanır və şeffild bıçaqları kimi məşhur idi.Başında heç nə yox idi, soyuqdan və istidən qalın pırtlaşıq saçları qoruyurdu, günəşin təsirindən tünd-qırmızı pas rəngini almış saçları üz-gözünü basmış sarımtıl, yaxud kəhrəba rəngli saqqalı ilə təzad təşkil edirdi. Geyimi haqqında ancaq  deyilməmiş bir şey qalır ki, onun üstündən keçib-getmək olmaz: boynuna it xaltasına bənzər mis halqa keçirilmişdi; o, nə nəfəs almasına mane olacaq qədər dar, nə də başından çıxarıla bilinəcək qədər gen idi, ancaq  mişarlanıb boynundan çıxarıla bilərdi. Halqanın üzərində sakson hərfləri ilə aşağıdakı sözlər yazılmışdı: “Sedrik Rottervudun anadangəlmə qulu, Boüulfun oğlu Qurt.” Donuzotaranın yanında (Qurt donuzotaran idi), druidlərdən qalma, yanı üstə yıxılmış daşlardan birinin üstündə oturmuş şəxs görünüşcə Qurtdan on il cavan olardı, paltarları Qurtunkuna bənzəsə də, yaxşı parçadan tikilmişdi və daha fantastik idi. Gödəkçəsi adda-budda qırmızı boyanmışdı, üstündə alabəzək, anlaşılmaz, gülünc haşiyələr vardı. Gödəkçəsinin üstündən qısa bir plaş geymişdi, güclə dizinə çatırdı, kənarları tünd-sarı rəngli qaytanla baftalanmışdı, o qədər gen idi ki, asanlıqla bir çiynindən o birinə sürüşdürmək olardı, istədiyi vaxt ona bürünə də bilərdi, ancaq eni ilə uzunu düz gəlmədiyindən qəribə bir paltar forması alınırdı. Biləklərində nazik gümüş qolbaqlar, boynunda da eyni metaldan halqa vardı, üstündə isə belə yazılmışdı: “Vitlisin  (Yelbeyin) oğlu, Sedrik Rottervudun köləsi Vamba”. Ayaqqabıları da Qurtunku kimi idi, ancaq topuqdan yuxarı dəri dolaq əvəzinə çəkmə quncuna bənzər nəsə geymişdi, onlardan biri sarı, digəri isə qırmızı rəngdə idi. Baş geyimi də vardı: girdə idi, ətrafından bir neçə zınqırov asılmışdı, başını otərəf-butərəfə döndərəndə aramsız-aramsız cingildəyirdi, bu cür zınqırovları, adətən,qızılquşla ova gedənlər quşun boğazından asırlar ki, zınqırovun səsindən onun harada olduğu bilinsin. Papağının ətrafında qalın göndən qaytan vardı, qıraqları diş-diş kəsilmişdi, üstündə kəsmə naxışlar vardı, taca bənzəyirdi, içərisindən torba kimi bir şey çıxıb çiyninə sallanmışdı, qədim zamanlarda geyinilən gecə papağına, jele kisəsinə, ya da indiki qusarların papağına bənzəyirdi.Zınqırovlar papağın məhz bu hissəsinə bərkidilmişdi.Zınqırovlu papağından, papağın görünüşündən, axmaqtəhər, eləcə də biclik yağan gözlərindən bilinirdi ki, buradakı hansısa zadəganın evində təlxəklik edir, günlərini dörd divar arasında keçirməyə məcbur olan bu zadəganları əyləndirməklə məşğuldur (2, 15-16).

Bu nümunədə hər iki personaj elə incəliklə, təfərrüatla təsvir edilmişdir ki, rəssam çox asanlıqla bu iki şəxsin portretlərini yarada bilər. Yazıçı bu minvalla da o dövrün qəsr və qalalarını, cəngavər ordenlərinin geyim, silah-sursatını, cəngavər döyüşlərini, turnirlərin keçirildiyi məkan, onların təşkilatçıları və digərlərini də təsvir edərək tarixi fon yarada bilmişdir. Elə bu mətndəki hussar sözünə baxcaq: Bu söz dilimizə rus dilindən qusar şəklində keçmiş və bu söz bizim üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb etmədiyindən onunla maraqlanmamışıq. NSOD, I cild, səh. 1284 - də bu söz haqqında onun macar mənşəli olub süvari əskər mənasında işləndiyini göstərir. Əliheydər Orucovun redaktorluğu ilə çıxmış Rusca-Azərbaycanca üçcildlik lüğətdə həmin sözün mənşəi göstərilsə də, yazılışında rus variantı (qusar) əsas götürülmüşdür (I cild, səh. 276), bu da çox güman ki, rus dilində [h] səsinin olmaması ilə bağlıdır.

V.Skottun işlətdiyi istorizmlərdən biri də furniture sözüdür.: The worthy churchman rode upon a well-fed ambling mule, whose furniture was highly decorated, and whose bridle, according to the fashion of the day, was ornamented with siver bells (4, 12). Fransız mənşəli olan bu söz hazırda ən çox mebel mənasında ilənir, lakin vaxtılə bu söz ingilis dilində the harness, housings, trappings, etc. of a horse or other animal (at, yaxud digər heyvanlar üçün istifadə olunan cilov, yəhər-qayış, yəhəraltı, çul və s.)mənalarında işlənmişdir. Tərcümədə oxuyuruq: Bu dəyərli kilsə xadimi yaxşı yemlənmiş bir qatır minmişdi, qatırın palanı  yüksək dərəcədə bəzədilmişdi, günün dəbinə uyğun olaraq noxtasından zınqırov asılmışdı (11) Göründüyü kimi, mütərcim  Azərbaycan dilində toplum halında götürülmüş furniture sözünə gözə daha çox dəyən  palan sözünü  uyğun hesab etmişdir.

Romana tarixi görkəm vermək üçün V.Skott oradakı hadisələrin təsvirində o zamanlar işlənən əşya, ölçü vahidi və sairdən də istifadə etmişdir. Məsələn, orijinalda oxuyuruq: ‘Well, then,’ answered Wamba, ‘your reverences must hold on this path till you come to a sunken cross, of which scarce a cubit’s length remains above ground, then take the path to the left, for there are four which meet at Sunken Cross, and I trust your reverences will obtain shelter before the storm comes on.’(3, 17) Azərbaycan dilinin özündə də əvvəllər işlənmiş arşın, qulac və sair uzunluq vahidlərinə hazırda müasir ədəiyyatda rast gəlinmir, romandan misal gətirdiyimiz parçada da cubit iki məqsədə xidmət edir, o həm uzunluq vahididir, həm də tarixi koloritin yaradıcısı. NSOD (I cild, səh. 565) bu sözün istorizm olduğunu yazır və izahını belə verir: a unit of length approximately equal to the length of the forearm. Oruc Musayevin redaktorluğu ilə tərtib edilmiş “İnguiliscə-Azərbaycanca Lüğət”ə (Bakı, 2003) bu söz ümumiyyətlə daxil edilməmişdir. Oxford Russian-English, Ehglish-Russian Dictionary (Great Britain, 1995, p. 839) bu sözün mənasını предплечье kimi vermişdir, “Rusca-Azərbaycanca  lüğət” (II cild, Bakı, 1983, səh. 597.) предплечье-ni anatomiya termini kimi bazu önü (dirsəklə nəncə arasında hissə) kimi vermişdir. Tərcümədə isə oxuyuruq: - Onda yaxşı, bu yolla düz gedin, yarısı yerə sancılmış köhnə bir xaç görəcəksiniz, yerdən hündürlüyü bir dirsək olar, orada sola dönün, ehtiyatlı olun ki, çaşmayasınız, ora dörd yolayrıcıdır, dediyim kimi getsənis, inanıram ki, ora çatarsınız (7).

Norman istilası dövründə İngiltərədə ilənmiş və həmin dövrü xarakterizə edən qaydalardan biri də curffew law - dur.Bu  söz romanda aşağıdakı kontekstdə işlənmişdir: Oswald, the cupbearer modestly suggested, ‘that it was scarce an hour since the tolling of the curfew, an ill-chosen apology, since it turned upon a topic so harsh to Saxon ears. NSOD (I cild, səh.572) bu haqda yazır: A regulation  widespread in medieval Europe, by which fire had to be covered or extinguished at a fixed hour each evening, indicated by the ringing of a bell (also curfew-bell); the practice of ringing a bell at a fixed hour each evening. Tərcümədə oxuyuruq: İşıqların söndürülməsi üçün zəng bir saat olar ki çalınıb, şərabçı Osvald nəzakətlə dedi, ancaq deyəsən, o qədər də üzrlü bir səbəb kimi yerində və vaxtında deyilməmişdi, çünki bunu eşitmək hər bir  sakson üçün təhqir idi (7).             

V.Skott təsvir etdiyi dövrün məişət, ziyafət və sairəni də təsvir edərkən həmin dövrə məxsus incəlikləri belə unutmur. Məsələn, Sedrik Rottervudun qəfil qonaqları qəbul etməsini oxuculara belə təqdim edir: – ‘Bois-Guilbert? That name has been spread wide both for good and evil. They say he is valiant as the bravest of his order; but stained with their usual vices, pride, arrogance, cruelty and voluptuousness; a hard-hearted man, who knows neither fear of earth, nor awe of heaven. So say the few warriors who have returned from Palesine. Well, it is for one night; he shall be welcomed too. Oswald, broach the oldest wine-cask; place the best mead, the mightiest ale, the richest morat, the most sparkling cider, odoriferous pigments, upon the board; fill the largest horns – Templars and Abbots love good wines and good measure...’ Tərcümədə oxuyuruq: ... – Buagilber? Həm yaxşılıqda, həm də pislikdə ad çıxarıb. Deyirlər ki, cəngavərlər arasında ən cəsurudur, ancaq onlara xas olan bəd əməllərlə adını ləkələyib; qürurlu, kobud, kinli və qadın düşkünüdür, daşürəklidir, yer üzündə nə kimsədən, nə də cəhənnəm əzabından qorxur.Bunu Fələstindən birtəhər qayıtmış tək-tük döyüşçülər deyir.Nə olar, bir gecəlikdir də, xoş gəlblər. Osvald, lap çoxdanqalma şərab çəlləyini aç, süfrəyə ən yaxşı balı, ən tünd pivəni, ən yaxşı moratı, ən şəffaf alma şərabını, ən xoş qoxulu likörü qoyun, ən iri buynuzları doldurun – cəngavərlər və keşişlərin yaxşı şərab və iri qədəhdən xoşları gəlir (4, 39-40).

Belə bir təsvirə cəngavərlərin turnirinin qurtarması münasibəti ilə şahzadə Conun təşkil etdiyi ziyafət süfrəsinin təşkilində də rast gəlirik: The guests were seated at a table which groaned under the quantity of good cheer. The numerous cooks who attended the Prince’s progress, having exerted all their art in varying the forms in which their ordinary provisions were served up, had succeeded almost as well as the modern professors of the culinary art in rendering them perfectly unlike their natural appearance. Besides these dishes of domestic origin, there were various delicacies brought from foreign parts, a quantity of rich pastry, as well as of the simnel-bread and wastle cakes, which were only used at the tables of the highest nobility. The banquet was crowned with the richest wines, both domestic and foreign. The numerous cooks who attended the Prince’s progress, having exerted all their art in varying the forms in which their ordinary provisions were served up, had succeeded almost as well as the modern professors of the culinary art in rendering them perfectly unlike their natural appearance. Besides these dishes of domestic origin, there were various delicacies brought from foreign parts, a quantity of rich pastry, as well as of the simnel-bread and wastle cakes, which were only used at the tables of the highest nobility. The banquet was crowned with the richest wines, both foreign and domestic... Then Cedric, who dried his hands with a towel, insterad of suffering the moisture to exhale by waving them gracefully in the air, incurred more redicule than his companion Athelstane, when he swallowed to his own single share the whole of the large pasty composed of the most exquisite foreign delicacies,, and termed at that time Karum-Pie. When, however, it was discovered, by a serious cross-examination, that the Thane of Coningsburgh (or Franklin, as the Normans termed them) had no idea what he had been devouring, and that he had taken the contents of the Karum-Pie for larks and pigeons,whereas they were in fact beccaficoeas and nightingales, his ignorance brought him in for an ample sgare of the ridicule which would have been more justly bestowed on his gluttonu (6, 121-122). Tərcümədə oxuyuruq: Qonaqlar üstü hər cür ləziz xörəklərlə dolu bir stolun arxasında oturmuşdular. Stol bu xörəklərin ağırlığından, sanki, əyilib sınacaqdı. Şahzadəni həmişə müşayət edən çoxsaylı aşpazlar əllərindən gələni etmişdilər ki, süfrədə xörəklərin çeşidi çox olsun; hazırki kulinariya sənətinin biliciləri kimi adi xörəklərə elə bir görkəm vermişdilər ki,heç tanımaq olmurdu.Yerli xörəklərdən əlavə, xarici ölkələrdən də çoxlu ərzaq gətirilmişdi; içərilərində yağlı paştet, şirin meyvə piroqu, xalis buğda unundan bişirilmiş çörək də vardı.Belə çörək ancaq zadəgan süfrələrində olardı.Əla yerli və xarici şərablar süfrəyə xüsusi bəzək verirdi....Belə ki, Sedrik əllərini yuyandan sonra onları gözəl bir tərzdə havada yellətməklə qurutmaq əvəzinə məhrəba ilə sildi.Bu, oradakılara o vaxtlar “karum-pay” adlanan və içində xaricdən gətirilmiş ov quşlarının əti qatılmaqla ən ləziz təamlardan hazırlanmış iri bir piroqu Atelstanın təkbaşına yeməsindən də gülməli gəldi. Sorğu-sualdan məlum oldu ki, bu konninqsburqlu tan(yaxud normanların dediyi kimi “franklin”) heç bilmirmiş ki, nə yeyir; elə bilib ki, piroqun içindəki göyərçin və torağay ətidir, halbuki əncirdələn və bülbül imiş. Onun bu avamlığı qarınqululuğundan daha çox gülüş doğurdu.

Yazıçı bəzən elə heyvanların adını çəkir ki, onların nəsli çoxdan kəsilmişdir və müasir oxucunun o barədə heç bir anlayışı yoxdur, məsələn: The hermit only replied by a grin; and reurning to the hutch he produced a leatheren bottle, which may contain about four quarts. He also brought forth two large drinking cups, made out of the horn of the urus, and hooped with silver. Tərcüməsi: -Cavab əvəzinə rahib qımışdı, küncə gedib sandıqdan bir tuluq şərab çıxardı – yarım vedrə olardı. İki dənə də iri qədəh gətirdi, hər ikisi urus kəlinin buynuzundan hazırlanmış idi, ağızları gümüş ilə dövrələnmişdi (3).

   Romana tarixilik vermək üçün V. Skottun istifadə etdiyi vasitələrdən biri və ən başlıcası ingilis dilinin arxaikləşmiş fortmalarıdır, məsələn: The knight in the meantime, had brought the strings into some order, and after a short prelude, asked his host whether he would choose a ‘sirvente’ in the language of ‘oc’, or a ‘la’ in the language of ‘oui’, or a ‘virelai’, or a ballad in the vulgar English. ‘A ballad, a ballad,’ said the hermit, ‘against all the ocs and quis of France. Downright English am I, Sir Knight, and downright Englsh was my patron St. Dunstan, and scorned oc and oui, as he would have scorned the parings of the devil’s hoof – downright English alone shall be sung in this cell.’ ‘I will assay, then,’ said the knight, ’a ballad composed by a Saxon gleeman, whiom I knew in Holy Land.’ (4, 143) Tərcüməsi: Bütün bu zaman ərzində cəngavər arfanı birtəhər kökləyib qaydaya sala bilmişdi. Qısa bir müqəddimədən sonra rahibdən soruşdu ki, nə çalıb-oxusun, oc dilində sirvente, yaxud oui dilində lai, ya vierlai, ya da vulgar ingilis diluində ballada. Ballada, ballada, - rahib dedi, -ballada fransızların oc- ları və oui-lərindən daha yaxşıdır. Mənim əsil-nəcabətim ingilisdir, mənim hamim müqəddəs Dunstan da ingilis idi, yəqin ki, onun da bu oc oui- lərdən zəhləsi gedirmiş, bu ocoui- lərin çalınıb-oxunmağı ona şeytanın at çapmağı kimi gəlirmiş. Bu hücrədə ancaq ingilis mahnıları oxunmalıdır.

Yaxşı, onda qoy bir balladanı yadıma salım, müqəddəs torpaqlardan tanıdığım bir sakson bəstəkar yazıb...(s.176) Bu nümunədəkilərin mənasının elə tərcümə mətnində  açılması mümkün deyil, həmin mənalar elə yerndəcə açılsa, tərcümənin dili həddındən artıq ağırlaşa builər, ona görə də mütərcim onları kitabın sonundakı şərhlərdə verməyi lazım bilmişdir. Verilmiş izahatda oxuyuruq: Sirvente...vulgar ingilis dilində balladadır. Fransa əhalisi norman və tevton qəbilələrinə bölünmüşdü, onların dilində “yes” oui kimi tələffüz olunur, cənub bölgələrinin sakinləri italyansayağı danışır və eyni sözü ac kimi tələffüz edirlər Həmin qəbilədə şairə ministerel deyirlər, yazdıqları şeirə lays, o birində isə ministerelə turbadur, yazdıqlarına isə sirvente deyirdilər.

   Burada bir məqama da toxunmaq lazımdır: arxaikləşmiş dil formalarına əsasən personajların dilində rast gəlinir, qalan hallarda arxaikləşmiş əşya və predmetlərin adlarına rast gəlinsə də, bunlar mətnin məzmununun dərk edilməsinə heç də mane olmur. Təhlil və tutuşdurmalardan belə qənaətə gəldik ki, mütərcim tərcümədə milli-tarixi koloriti əks etdirmək, tarixən mövcud olmuş əşya və məfhumları transformasiya etmək üçün hədəf dildə vaxtılə mövcud olmuş əşya, silah və digərlərindən istifadə etmiş, arxaikləşmiş dil materialını isə canlı danışıq dili vasitələri ilə vermişdir.

Ədəbiyyat

1. W. Scott. “Ivanhoe”, London, 2000, 439 pp.

2. V. Skott. “Ayvənhəu”. Bakı, 2013, 518 s.

3. Q. H. Bayramov. Tərcümə sənəti, Bakı, 2008, 251 s.

4. I. R. Galperin. Stylistics, M., 1971, 343 pp.

5.P. Newmark. Approaches to Translation, Cambridge University Press, 1988, 200pp.

6.The Translation Studies Reader, edited by Lawrence Venuti, L., 2000, 524 pp.

7.Ch. Nord. Text Analysis in Translation, Amsterdam, 1991, 249 pp.

8.The New Shorter Oxford Dictionary, in 2 volumes, üNSOD (I cild, səh. 565)

9. Oruc Musayev.“İnguiliscə-Azərbaycanca Lüğət”, Bakı, 2003.

10. Oxford Russian-English, Ehglish-Russian Dictionary, Great Britain, 1993. 11.Əliheydər Orucovş “Rusca-Azərbaycanca  lüğət” (II cild, Bakı, 1983.             

Açar sözlər: arxaikləşmiş və yeniləri ilə əvəzlənmiş dil formaları, tam arxaikləşmiş sözlər və istorizmlər, milli-tarixi kolorit.

Key words: absolecent and absolete words and forms, archaic proper and historisms, national-historical background.

Ключевые слова: архаизмы и заимствованные слова, историзмы, национальный колорит.

 

Summary

The Article deals with the means used by the English writer Walter Scott for creating national-historical background in his novel “Ivanhoe” and the ways and methods used by the translator for the recreation of the same national historical background.

 

Резюме

В статье рассматривается вопрос о  важности правильного подбора методов и путей для перевода значений слов передающий национально – исторический фон в новелле «Айвенго» написанный английским писателем Вальтером Скоттом. Архаические языковые формы встречаются в речи персонажей. Переводчик в процессе перевода для отражения национально-исторического колорита использовал архаизмы живой речи.

 

 

Rəyçi: prof. Q.H.Bayramov

                                                                                                                                                                           

 


Allahverdiyeva Günel Teyyub qızı

DİL NƏZƏRİYYƏSİNİN LEKSİK-SEMANTİK QRUPLAR VƏ SEMANTİK SAHƏ

HAQQINDA TƏLİMİ

Dilçiliyin bölmələrindən biri kimi, semasiologiya milli dilin tərkibi olan sözlərin daxili forma və məzmununu, mənasını öyrənir. Dil vahidlərinin daxili forması müəyyən nitq situasiyasinda konkretləşərək bir nitq hissəsindən digərinə keçidini - transferini meydana cıxarır. Bu halda sozun semantik çalar funksiyasi konkretləşərək onu milli dilin işləklik hüququ qazanmış məhsuldar dil vahidinə çevirir. Burada dillərarası münasibət ön plana keçərək sosiumun, sosial amillərin üstün xarakterini aşkarlayır. Çünki dil ictimai kateqoriya olaraq cəmiyyətin inkişafı, xalqların qarşılıqlı əlaqələri və onların dillərində baş verən proseslərlə birbaşa bağlıdır. Bu zaman köklü – qədim ənənəyə malik dillərin lüğət tərkibində aşkar zənginləşmə gedir, qarşılıqlı əlaqələr nəticəsində münasibətdə olan dillərin lüğət tərkibində birbaşa alınmalar özünü göstərir. Burada sözlərin fonetik formalarında müəyyən dəyişmələr baş versə də, onların semantikasi qorunub saxlanır. Bu baxımdan, dilin lüğət tərkibinin zənginləşmə yollarından bəhs edən tədqiqatçılar sözün fonetik mənzərəsində baş vermiş dəyişiklərlə əlaqədar olaraq daxili məzmununu dəyişdirməsini öz araşdırmalarında qeyd etmişlər (2; 3 və s.)

Semantik konversiya bir nitq hissəsindən aid olunan sözün bütün leksik və qrammatik əlaqələr itirərək yeni bir nitq hissəsinə keçməsi ilə müəyyən olunur. Bu hal da tarixi inkişaf prosesində dilin ictimai-siyasi hadisələrlə bağlı yeni yaranmış, formalasmış sozlərin hesabına nitq hissələrinə bölünərək onların müəyyən cəhətdən zənginləşməsi ilə nəticələnir. Belə zənginləşmə, xüsusilə substantivləşmədə özünü daha qabarıq göstərir. Həm isimlərin daxilən yeni semantik məna qazanması üçün fonetik və morfoloji tərtibat baxımından dəyişməsi, həm də digər qrupa, substantivləşməyə ehtiyacı olan nitq hissəsinə malik dil vahidlərinin substantivləşməsi dilin lüğət tərkibini zənginləşdirən sosiolinqvistik proses kimi özünü göstərir. Məhz bu baxımdan, A.Leontyev yazır: "Sözün mənası onun işarə vahidi olmağı ilə deyil, həyatı ilə ortaya çıxır" (6, 279). Yəni söz elə bir vahiddir ki, həyatda onun daxili mənasını, semantik yükü özünü mütləq göstərir. Bu baxımdan, A.Luriya sözün mənası haqqında danışarkən yazır: " Sözün mənası ilk təmasda yaranan təəssürat nəticəsində adlandırmadır" (7, 33). Leksik-semantik baxımdan adlandırma – nominasiya sözü sosial vahidə çevirir. Söz – adlandıran vahid kimi daxili və xarici formaya malik olmaqla ünsiyyət vasitəsindən də əlavə, predmetin daxili məzmun və əhəmiyətini çatdırmağa xidmət edir. Antonomaziya – adlandırma və advermə yalnız onomasioloji proses deyil, həm də mümkün qədər, predmetin məzmun və əhəmiyyətini ümumiləşdirərək ona ad vermək, işarələmək, etiketləşdirmək. semantik dəyişmələrin mahiyyətində, əsasında məna keçidləri prosesi dayanır. Müxtəlif məna dəyişmələri semantik inkişafın göstəriciləridir.

Dildə sözün məna inkişafı ilkin məna ilə sonradan yaranan məna arasındakı sərhədlə müəyyənləşir. Həmin prosesdə ilkin məna arxaikləşə və ya itə bilər. Bəzi hallarda yaranan yeni məna ilkin  məna ilə semantik bağlılığı qoruyub saxlayır. Digər hallarda isə ilkin məna ilə bağlı olmayan, tamamilə yeni məna yaranır. Eyni zamanda sözün mənası darala da bilər, genişlənə də bilər.

Dilin əsas funksional-struktur vahidi olan söz, müxtəlif semantik çalarlara malikdir. Hər hansı bir dildə sözlərin leksik-semantik inkişafı və funksionallaşması milli dilin daxili zənginliyini əks etdirən hadisələrdən biri kimi təzahür edir. Dildə hər hansı əşya, hadisə, əlamət adı olan bir sözdən başqa əşya, hadisə, əlaməti əks etdirmək üçün də istifadə olunur. Bu fikri ilə A.Luriya onu nəzərdə tutur ki, sözün mənası yalnız mövcud olan, görünən predmetin deyil, həm də mücərrəd olanın adının anlaşılan cəhətini də çatdırmağa yönəlir. Eyni zamanda, nəzərə almaq olar ki, “dildə olan sözlər sistemin ünsürləri kimi bir-birindən təcrid olunmuş şəkildə deyil, qarşılıqlı əlaqə və münasibətdədir” (3, 5). İ.Məmmədovun bu fikri onu təsdiqləyir ki, sözlərin leksik-semantik inkişafı digər sözlərlə sintaktik əlaqədə meydana çıxır. Burada daha çox nəzərə çarpan sözlərin semantik əhatə dairəsi əldə etməsidir. Eyni zamanda, çoxmənalılıq da bədii üslubda özünə mühüm yer qazanır, ekspressivlik və emosionalliq, obrazlılıq yaradan vasitələrdən biri kimi özünü göstərir.

Bir əşyadan, hadisədən digərinə keçmə prosesi ilə əlaqəli yaranan leksik vahidlər də semantik inkişafı şərtləndirir, bu hal həm də semantik inkişafa zəmin yaradır. Deməli, dil sosial inkişaf proseslərindən kənarda qalmır. Burada isə morfoloji və semantik-kalka üsulları ilə yaranan semantik çalar zənginliyinə həsr olunmuş əsərlərin də az olduğunu diqqətə çatdırırıq. Leksik-semantik söz yaradıcılığı üsulu morfoloji-sintaktik söz yaradıcılığı ilə əlaqədardır və leksikologiyanın tədqiqat mənbəyi hesab oluna bilər. Azərbaycan dilçiliyində və ümumilikdə, türkologiyada sözlərin leksik-semantik inkişafı ilə bağlı dəyərli əsərlərin olduğunu da qeyd etməliyik (4, 12).

Məlum bir fikri də qeyd etmək yerinə düşərdi ki, sözlərin mənalarının dəyişməsi əsas götürülərək semasiologiyanın elmi problematik məqsədi leksik mənanın təbiətinin müəyyənləşdirilməsi, leksik vahidlərin məna quruluşunun ayrı-ayrı leksik ünsürlərinin qarşılıqlı münasibətinin öyrənilməsi, leksik məna tiplərinin və sözlərin məna inkişafının qanunauyğunluqlarının müəyyən edilməsi, sinonimlik, antonimlik, çoxmənalılıq və omonimlik kimi problemlərin üzə çıxarılması olmuşdur. Bununla yanaşı, sözlərin mənaca inkişafının etimologiya üçün çox əhəmiyyəti olduğu halda, omonimliyin və çoxmənalılığın mahiyyətinin müəyyənləşdirilməsi leksikologiyanın tədqiqi üçün əsas götürülə bilər. Burada isə dilin yaşadığı ictimai mühit və bu mühitin tarixi inkişaf prosesində dəyişməsi, ilk növbədə, dilin mənaca dəyişməsinə, həm də leksik-semantik zənginliyinə müsbət təsit göstərir.

Semantik inkişaf nəticəsində yaranan çoxmənalılıqla omonimliyi fərqləndirmək məqsədi ilə bəzi metodik vəsaitlər də çap edilmişdir ki, bunların da tətbiqi müəyyən qədər özünü doğrultmamışdır. Bu məsələnin şərhi ilə əlaqədar irəli sürülən fikirlərdən biri budur  ki, bu kateqoriyaları fərqləndirmək üçün çoxmənalı vahidlərin ayrı-ayrı tip və növlərini, sözlərin mümkün olan digər semantik variantlarını öyrənmək daha düzgün olardı. Belə olduqda, omonimlərin çoxmənalı sözlərdən fərqləndirməsi üsulunun qanunauyğunluğunu daha aydın şəkildə öyrənmək mümkün olar.

R.A.Budaqov çoxmənalılıq və omonimlik məsələsinin izahında semantik və qrammatik amillərin nəzərə alınmasını təklif edir (5, 14). Onun bu fikri bir daha təsdiq edir ki, sözün semantikası kontekstlə müəyyənləşir və konkretləşir. Belə konkretləşmə ümumilik və xüsusilik deyil, konkret adlandırmadır, yəni çoxmənalılıq qrupuna aid edilən sözlər mətnlərdə, kontekstlərdə, ifadə tərkiblərində geniş semantik əhatə dairəsinə malik olması ilə fərqlənir. Deməli, çoxmənalı sözlər semantik əhatə dairəsinə aid olunanda özünün mövcudluğundan kənarda qalır, semantik və leksik-semantik yuvada isə özünün təsdiqini tapır, onun zənginliyini  təmin edir.

Azərbaycan dilçiliyində, çoxmənalılıqla omonimliyin fərqi məsələsi, əsasən, leksik vasitələrin qarşılaşdırılması üsulu ilə müəyyənləşdirilir; məsələn, belə hesab edilir ki, çoxmənalı sözlərdə hər hansı sözün ifadə etdiyi bütün mənalar, bir məna ətrafında toplaşaraq, onun müxtəlif cəhətdən məna çalarlarını ifadə etdiyi halda, omonim olan sözlər iki və daha çox, bəzən məntiqcə yaxın – Ay (fəza cisminin adı), ay (30 gün), bəzən də heç bir yaxınlığı olmayan – biz (I şəxs əvəzliyininin cəmi), - biz (çəkməçilikdə işlənən alət) müxtəlif mənaları ifadə edir (1).

Qeyd etmək istərdik ki, bu meyar da özünü tam mənası ilə doğrulda bilmir, çünki burada dilin digər səviyyələrinin ümumi və fərdi cəhətləri nəzərə alınmır. Yəni sözü local və avtonom şəkildə götürmək, onu izah etmək söz-məfhum-məna triadasını təhrif etmək olardı.

Biz burada İ.Məmmədovun bir fikrini önə çəkmək istərdik: “dil işarəsinin hər iki tərəfi (məna, forma) konkret dildə danışanların şüurunda nisbi avtonomluğa malikdir” (3, 216). Haqqlı olaraq müəllif ona işarə edir ki, sözün omonimliyi, çoxmənalılığı psixolinqvistik prosesdir. Elə bir hadisədir ki, yalnız situasiyadan, psixoloji məqamdan asılı olaraq sözün semantik yuvası müəyyənləşir. Yəni elə ola bilər ki, söz deyilsin, lakin mənası anlaşılmasın. Hətta elə ola bilər ki, cümlənin mənası anlaşılmasın: “Mən Bakıdan danışıram”, “Mən almanı gördüm” və digər cümlələrdə nə deyildiyi məlum deyil. “Mən Bakı şəhərindən danışıram”, “Mən Bakı haqqında danışıram”, “Mən almanı (meyvəni) gördüm”, “Mən Almanı (insanı) gördüm” tipli cümlələrin mənası yalnız kontekst daxilində müəyyənləşir.

Çoxmənalı sözlərlə omonimlərin fonetik, leksik, qrammatik, semantik xüsusiyyətlərini, bu və ya digər nitq hissələrinə münasibətini nəzərə alaraq, onların oxşar və fərqli cəhətlərini aşağıdakı kimi ümummiləşdirmək mümkündür:

  1. Oxşar cəhətlər:

a) Çoxmənalı sözlər dilin müəyən səviyəsinə məxus vahidlər kimi özünü göstərir. Məsələn, baş sözü baş müəllim, baş həkim, baş çoban tərkiblərində yeni məna çalarlığı ifadə etməklə, çoxmənalı vahid olmaq hüququ qazanır. Yaz (fel), yaz (isim, ilin fəsli); qız (fel), qız (isim); bağır (fel), bağır (isim) sözləri isə omonim hesab olunur.

b) çoxmənalı sözlər eyni nitq hissəsinə də aid ola bilər:

Qol – “ağacın qolu, çayın qolu, adamın qolu”; göz – “görmə üzvü, stolun siyirməsi, pəncərə, evin otağı”. Bu sözlər eyni nitq hissəsinəməxsus çoxmənalı leksik vahidlər kimi özünü göstərir.

Dildə eyni nitq hissəsinə məxsus omonimlər də vardır:

Ağı (zəhər), ağı (mahnı); ağız (ağız), ağız (süd məhsulu, bulama) və s.

ç) çoxmənalı və omonim sözlər müxtəlif nitq hissələrinə aid ola bilər:

Köç (isim), köç (fel); düz (sifət), düz (fel), düz (isim) və s.

Hesab edirik ki, hazırda bu kimi omonim hesab olunan sözlər semantik inkişaf nəticəsində bir qədər – tamam deyil, fərqli adlandırma xüsusiyyəti əldə etmişdir.

Sözlər ayrı-ayrı nitq hissələrinə aid olsa da, aralarında məna əlaqəsi mövcuddur. Qeyd etməliyik ki, sözlərin belə leksik-semantik inkişafı – çoxmənalılıqdan omonimliyə keçidi sosiolinqvistik proses kimi dildaxili invariantlığı da müəyyənləşdirir. Yəni sözlər həm intralinqvistik, həm də ekstralinqvistik amillərin təsiri ilə öz məzmununu nitq prosesində, kontekst daxilində müəyyənləşdirir, semantik dəyişmələrə məruz qalır.

Müqayisə edək: biz (isim-alət), biz (əvəzlik); qan (isim), qan (fel) və s. bu tipli sözlərdə məna əlaqəsi hiss olunmur: qabar (isim - şiş), qabar (fel – şişmək); gün (isim – Günəş), gün (isim – bir gün) kimi sözlərdə isə məna əlaqəsi müəyyən dərəcədə mühafizə olunsa da müstəqilləşməyə doğru meyil də özünü biruzə verir.

Alınma sözlər əksər halda daxil olduğu dilin semantik qanunauyğunluqları üzrə inkişaf edə bilmədiyindən, başqa dildə çoxmənalı vahid sırasına da daxil ola bilmir.

Bəzi hallarda digər dildən – məsələn, rus dilində və rus dili vasitəsi ilə digər dillərdən alınan sözlər dilimizdə çoxmənalılıq əldə edir: ət maşını, paltaryuyan maşın və s. Fikrimizcə, məişətlə, həyat tərzi ilə bağlı sözlər daha çox çoxmənalılığa meyillidir.

Yalnız sözün çoxmənalılığı sayəsində dil konkret semantik məna boşluğunu müstəqil sözlərlə ifadə edə bilir. Konkret əşya və hadisələr sonsuz miqdardadır. Lakin bunları ifadə etmək üçün heç bir dil həqiqi mənalı sözlərlə ötüşə bilməz, çünki, ən zəngin dilin də ifadə ehtiyatları məhdud olub, obyektiv aləmin bütün müxtəlifliyini əhatə edə bilmir. Deməli, dildə çoxmənalılığın əsas səbəbi real aləmin sonsuz müxtəlifliyi, məfhum zənginliyi hər hansı təbii dil imkanlarının isə məhdudluğudur.

ƏDƏBİYYAT

  1. Azərbaycan dilində izahlı lüğət. 4 cilddə, I c. / Tərt. ed. Ə.Ə.Orucov. Bakı: Azərb. SSR EA. 1964, 595 s.
  2. Cəfərov S.Ə. Müasir Azərbaycan dili: II c., Bakı: Maarif, 1982, 214 s.
  3. Məmmədov İ. Azərbaycan dilinin semantikası. Bakı: Xəzər, 2006, 372 s.
  4. Məmmədov Y. Azərbaycan dilində sözlərin leksik-semantik inkişafı: Dərs vəsaiti. Bakı: APİ, 1987, 84 s.
  5.  Будагов Р. Литературные языки и языковые стили. М.: Высшая шк., 1967, 376 с.
  6.  Леонтьев А.Н. Деятельность. Сознание. Личность. М.: Политиздат, 1975, 304 с.
  7.  Лурия А.Р. Язык и сознание. М.: Изд-во МГУ, 1979, 320 с.

 

Açar sözlər: leksik və semantik məna, çoxmənalı və omonim sözlər

Key words: лексические и семантические значении, многозначные слова и омонимы

Ключевые слова: lexical and semantic meaning, ambiguous words and homonyms

 

Резюме

В статье рассмотрены произведении азербайджанских и русских языковедов, исследованы их идеи о лексико-семантических группах слов, изложено подробно о подготовке семантического поля. Проанализированы словарные определения, такие как лексико-семантическое значение, неоднозначные и одноименные слова, изменение словарного фонда.  Лексико-семантический анализ слова также находит свое отражение в сравнительных группах.

Summary

The article describes the work of the Azerbaijani and Russian linguists, research their ideas about the lexical-semantic groups of words, set out in detail the preparation of the semantic field. Analyzed dictionary definitions, such as lexical-semantic value, mixed with the same name and the words, change word stock. Lexico-semantic analysis of the word is also reflected in the comparison groups.

 

Rəyçi: dos.S.Ə.Süleymanova

 


ВалидаДжавидгызыИсазаде

ПРОБЛЕМЫ СЕМАНТИЧЕСКОГО АНАЛИЗА ЮРИДИЧЕСКИХ ТЕРМИНОВ 

В ТРУДАХ Г.Ф.ШЕРШЕНЕВИЧА

           Одно из центральных мест в русской общественной мысли конца XIX – начала XX вв. заняли проблемы государства и права, права и закона, права и нравственности. Реформы в юриспруденции во второй половине XIX века предполагали обновление терминологии, создание более широкой системы правовых понятий, отвечающих новым требованиям времени. Доминирующим направлением в теории права становится юридический позитивизм, предполагающий не только осмысление научных понятий, но и лингвистическую интерпретацию терминов.В этот период определяются многие правовые понятия, связанные с философско-социологическим осмыслением правовых явлений, разраба­тывают­ся юридические термины и дефиниции к ним.

Критическое исследование основных понятий юридической науки, их лингвистический анализ занимают особое место в работах по истории и философии права крупнейшего представителя юридического позитивизма в России Г.Ф.Шершеневича.

«Вполне точные юридические понятия вырабатываются только в догматической юриспруденции… Здесь в силу практических потребностей выше всего ставится методика точности», – писал один из самых выдающихся правоведов конца XIX в. Б.А.Кистяковский (4, 235).

Необходимость семантического анализа правовых терминов Г.Ф.Шерше­не­вич видит, главным образом, в расхождениях между обычным словоупотреблением, зачастую свободным, неточным, и действительными значениями применяемых названий. Анализ семантики терминов права обусловлен, по Т.Ф.Шершеневичу, тем, что правоведение имеет дело с готовыми, уже устоявшимися в жизни юридическими понятиями и выражениями, и потому нуждающимися в лингвистическом освещении.

Так, одним из основных понятий, используемых в юридической терминологии и исследуемых практически всеми юристами и правоведами конца XIX – начала ХХ вв., становится понятие право. Объективная трудность при определении этого понятия связана прежде всего с многозначностью этого слова в общем употреблении. В жизни со словом право соединяется ряд представлений различного характера. Так, говорят о нравственном праве, логическом праве, о праве на любовь, уважение, верность.

Обычное словоупотребление соединяет со словом право ряд представлений довольно разного характера, придавая ему то более узкое, то более широкое значение: право на визит, право на уважение, право на помощь. Приведенные примеры почти не обнаруживают несоответствия словоупотребления с действительным значением примененного названия. Но между словом и обозначаемым им явлением несоответствия появились, по Г.Ф.Шершеневичу, при употреблении термина право в юридической литературе, например, «право наказания», «правительство не имеет права начинать войну без достаточного повода и т.д. Название, присвоенное видовому понятию», – поясняет Г.Р.Шершеневич, – применяется к другим видам, принадлежащим к тому же роду и – становится названием родового понятия» (7, 5).

Вместе с тем общепринятое словоупотребление, при котором известное слово используется для обозначения самых разных явлений, лишает точности действительное значение этого слова. «Всякий, кто позволял себе такое вольное приложение названия «право», легко согласится с тем, что такое право неспособно быть обеспеченным» (10, 275), – заключает Г.Ф.Шершеневич. Термин право использовался Г.Ф.Шершеневичем, главным образом, для обозначения противопоставляемых им понятий объективного и субъективного права. Двойственность значения термина позволяет Г.Ф.Шершеневичу понимать право, с одной стороны, как совокупность социальных норм известного рода – объективное право, и как создающее для каждого субъекта свободу действий, возможности осуществления своих интересов, - субъективное право, с другой стороны.

В то же время связь правоведения с жизнью, практический характер этой науки не допускают пренебрежения к общепринятому словоупотреблению и обязывают считаться с установленными наименованиям»: «Правоведение не может заменить общепринятое наименование искусственно составленными словами, потому что это лишило бы его практической целостности» (10, 276).

Так же, как и другие выдающиеся правоведы конца XIX – начала XX вв., Г.Р.Шершеневич свою главную задачу видел в том, чтобы найти тот «существенный признак, который всегда и необходимо присущ праву» (10, 7). Такой признак включает в себя формальное определение права, которое осталось бы неизменным для всякого времени и места (выделено Г.Ф.Шершеневичем), несмотря на разнообразие его содержания и было бы применимо «не только к современным государствам, но и ко всем ранее существовавшим обществам» (8, 9).

В качестве определения, отвечающего основным требованиям, предъявляемым логикой к каждому определению, Г.Ф.Шершеневич приводит следующее: «Право есть норма, определяющая отношение человека к человеку, угрозою на случай нарушения известным страданием, которое будет причинно установленным для этой цели органами государственной власти» (8, 73).

Таким образом, определение права строится на выяснении defferencia specifica, выделении видового отличия юридических норм от прочих социальных норм. Задачу права Г.Р.Шершеневич как представитель юридического позитивизма видит не в том, чтобы выяснить содержание и сущность права, а в том, чтобы отличить норму права по её формальным признакам от прочих социальных норм. Так, проблема понятия права сводится к установлению формальных отличий правовой нормы от норм моральных, религиозных и др.

Юридический позитивизм понимает под правом нормы, правила поведения, приказы, выражающие требования, обращённые государством к подчинённым. Право трактуется как совокупность общеобязательных норм и правил поведения, обеспечиваемых принудительной силой государства. «Наблюдая право в жизни, – пишет Г.Ф.Шершеневич, мы обнаружили прежде всего, что оно всегда выражается в виде правил. Всякий закон в какую бы грамматическую форму ни был бы облечён, всегда представляет собой норму или правило поведения (10, 281). А «всякая норма, - полагает Г.Ф.Шершеневич, – это «приказ, требование, исходящее от высшей власти, требование государства» (9, 281-283). Трактовка права как нормативного суждения законодателя приводит Шершеневича к подмене права как сложного многоаспектного явления одним из его аспектов – нормой, законом. «Объективное право, – утверждает Г.Ф.Шершеневич, – составляет основное понятие, а субъективное право – производное. Определение понятия право должно быть направлено всецело на объективное право» (10, 274).

Современные правоведы отрицают такое узкое понимание права. «На самом деле, в области политических и правовых учений «субъективное право – это не автоматическое производное приказа суверена, а один из аспектов права как сложного социального явления», – они не сводятся одно к другому, являются самостоятельными аспектами, гранями права» (3, 60). Право рассматривается как сложное и многогранное явление: «Суть права не сводится к одним лишь его свойствам и особенностям как силового инструмента – институционного нормативного образования. Важнейшие черты права заключены и в его «втором измерении», когда оно существует и действует в качестве явления духовной жизни» (1, 204).

С середины ХХ века возрастает общественная значимость категории права и необходимости её реализации. Права человека получают не только общее признание, но и признание – юридическое значение (1,  657). Признавая нормы права требованиями государства, Г.Ф.Шершеневич вместе с тем возражает против теории первенства государства, на котором строится определение права по признаку принудительности, и приходит к убеждению, что государство не может быть источником права, потому что оно само вытекает из права» (9, 300). Весь юридический материал, по мнению Г.Ф.Шершеневич, а должен быть обобщён с помощью единого видового формального понятия нормы права, которое, в свою очередь, подводится под родовое понятие социальной нормы, также определяемой чисто догматически, т.е. «понятие право должно строиться без учёта содержания норм права, на основе «формального момента» (9, 21, 28).

Невозможность найти отличительные признаки права в его содержании Г.Ф.Шершеневич объясняет разнообразием правовых порядков, «не поддающихся обобщению» (8,71). Развитие права и дальнейшая дифференциация юридических понятий помогают Г.Ф.Шершеневичу обосновать разделение объективного права на гражданское и публичное, которое, по его словам, «в глазах римлян обладало нераздельным единством, а в настоящее время, с количественным ростом норм и их дифференциацией в государственной деятельности, само раскалывается на части» (9, 28; 10, 547).

Так, единое право в дальнейшем распадается на части, довольно далеко расходящиеся в своих главных характерных чертах. Прежде всего право распадается на две большие области, с резко выраженными чертами отличия, на публичное и частное право. В пределах каждой области идёт дальнейший процесс дифференциации понятий, связанных с правом.

Дифференциация сфер права и различение норм, наблюдающееся как в самой жизни, так и в государственном правоведении, естественно находит отражение и в терминологии, в разрабатываемых в трудах Г.Ф.Шершеневича юридических понятиях и юридических терминах.

Слово «публичность» («публичное право») имеет в юриспруденции особый смысл. Оно обозначает одну из основных сфер или частей права. Это такая правовая сфера, в основе которой – государственный интерес, «государственные дела», т.е. само устройство и деятельность государства как публичной власти, регламентация деятельности государственного аппарата, должностных лиц, государственной службы и т.д.

В публичном праве выделяется часть норм, которая определяет строение государства, и называется государственным правом. В современном праве этот термин используется для обозначения отрасли права, регулирующей основы социально-экономического, политического и территориального устройства государства, закрепляющей основные права и свободы граждан и определяющей систему органов государственной власти (2, 125).

Совокупность норм, определяющих отношения между органами управления и гражданами, называется административным правом. «Наука административного права, прежде известная под именем политического права, в новое время, с половины XIX столетия, значительно меняет свои задачи и объект», – отмечает Г.А.Шершеневич (10, 549). Так, современное административное право – отрасль права, регулирующая общественные отношения, возникающие в процессе организации и исправительно-распорядительный деятельности органов государственного управления (2, 10)/

Совокупность норм права, определяющих способы приобретения и расходования государством материальных средств, необходимых для осуществления им своих задач, относится к финансовому праву. Отсюда и соответствующий термин – финансовое право.

В государственной деятельности раскрывается и карательная функция государственной власти. Совокупность норм права, посредством которых государство соединяет с некоторыми правонарушениями правовые последствия в виде наказания, составляет основу уголовного права.

Под процессуальным правом понимается совокупность норм права, устанавливающих систему действий суда, как органа управления, в видах раскрытия, в конкретных случаях применимости последствий той или иной нормы права.

Дифференциация процесса и представленность его в виде гражданского процесса, уголовного процесса, административного процесса, связана соответственно с появлением соответствующих терминов. Деление процесса на гражданский и уголовный «составляет, – по словам Г.Ф.Шершеневича, - явление позднейшего времени». (10, 552)

С изданием Судебных Уставов 1864 г., происходит дальнейшее развитие судебной системы – гражданское право разъединяется на гражданское право и гражданский процесс. Гражданское право входит в систему частного права, а гражданский процесс – в систему публичного права. Использующиеся в Судебных Уставах термины судопроизводство и судоустройство соответственно примыкают к внутреннему управлению и государственному праву.

В законодательных документах к этому времени уже употреблялись термины преступление, проступок Г.Ф.Шершеневич вводит термин правонарушение, определяемое им как «действие противоправное» (10, 631). Этот термин используется в современной юридической терминологии для объединения «родового понятия, означающего любое деяние, нарушающее какие-то нормы права» (2,525). Г.Ф.Шершеневич определяет правонарушение аналогичным образом, как «действие, противное нормам объективного права» (10, 642).

Термин преступление используется Г.Ф.Шершеневичем в том же значении, что и уголовное правонарушение, например: уголовное преступление. Определение преступления как «действия, воспрещённого законом под страхом наказания», позволяет Шершеневичу представить это понятие следующим образом: «преступление = нарушение + наказуемость» (10,  644).

Формальное определение преступления признается Г.Ф.Шершеневичем единственно правильным, ввиду того «крайнего разногласия, какое раскрывается в содержании действий, признаваемых в разное время и в разных местах преступными». И, с этой формальной точки зрения, выявляется то общее, что объединяет такие, запрещённые уголовным законом действия, как «грабёж, произведённый с корыстной целью», «убийство из-за ревности», «кража хлеба матерью для своего голодного ребёнка» и др.

За преступными или уголовными правонарушениями следует наказание, суть которого определяется как «… страдание, испытываемое тем, к кому оно применяется» (10, 656). При этом отмечается, что «страдание причиняется намеренно органами государственного управления» (10, 657). Наказание может быть произведено не только судебным органом – оно может быть наложено и административным органом.

Анализируя основные виды наказания (нравственные, логические, религиозные и правовые), Г.Ф.Шершеневич считает, что «в самом существе государственно-правового порядка лежит принадлежащее государству право на подчинение или послушание граждан» (10, 662). Аналогичное мнение было высказано ранее В.Н.Сергеевичем: «Уголовное правосудие не нуждается для своего обоснования ни в особых абсолютных принципах, ни в каких-либо специальных целях, к служению которых могут быть направлены или приспособлены отдельные карательные меры. Оно вытекает из сущности правопорядка, и цель его достигается самим фактом применения наказания. Эта цель есть непрестанное поддержание авторитета велений законодателя» (6, 65).

Таким образом, другим важнейшим понятием, используемым Г.Ф.Шершеневичем в своих работах, наряду с понятием преступления, является понятие наказания, или юридического последствия, вносимого им в дефиницию термина юридическое определение, под которым понимается «соединение в одно суждение различных условий, совокупность которых способна вызвать определённый ряд юридических последствий». (10, 772)

Включение или выключение какого-либо признака изменяет понятие, и естественно юридический результат. Так, например, если устранить признак «тайное» из определения кражи как «тайного похищения с целью присвоения чужих движимых вещей» и заменить его признаками «открытое», «с насилием или с угрозою», то можно получить понятие грабежа, а не кражи, что вызовет ряд более тяжких карательных последствий. Так, отдельно рассматривая гражданское правонарушение, сходное с преступлениями по законности состава действия, Г.Ф.Шершеневич видит его отличие в «вызываемых им последствиях»: «одно и то же действие может иметь свои последствием и наказание и вознаграждение вреда, являясь одновременно преступлением и уголовным правонарушением, например: кража, подлог» (10, 677).

Анализируя различные виды преступлений, Г.Ф.Шершеневич приходит к логически правильному выводу о том, что непременным условием совершения преступления является причинность. В цепи мотивов (причин), воздействующих на человека в его поведении, вводится законом новый мотив, представление о наказании возможном, о наказании уже испытанном, о наказании в его реально воспринятой форме. «Если поведение человека не определяется причинами, то бесполезно вызывать в нём представление о наказании, - пишет Г.Ф.Шершеневич» (10, 670).

Таким образом, лингвистический анализ юридических понятий, представленный в работах Г.Ф.Шершеневича, является важным вспомогательным средством при изучении правовых явлений. Вместе с тем такой анализ далёк от существовавшей в истории юридического позитивизма в России крайности: сведения права и закона только к лингвистическим проблемам.

 

ЛИТЕРАТУРА

  1. Алексеев С.С. Право. Азбука. Теория. Философия. Опыт комплексного исследования. М., 1999.
  2. Большой юридический словарь. М., 1997.
  3. Зорькин В.Д. Муромцев. Из истории политической и правовой мысли. М., 1980.
  4. Кистяковский Б.А. Философия и социология права. СПб., 1998.
  5. Кузнецов Э.В. Философия права в России. М., 1989.
  6. Сергеевич В.И. Русское уголовное право. Изд. 6, М., 1905.
  7. Чичерин Б. Философия права. М., 1900.
  8. Шершеневич Г.Ф. Определение понятия о праве. Казань, 1896.
  9. Шершеневич Г.Ф. История философии права. Изд. 2, СПб., 1907.
  10. Шершеневич Г.Ф. Общая теория права. Т.1, Вып. I, Вып. II, Вып. III М., 1910.

Ключевые слова: юридический позитивизм, гражданское право, публичное право, административное право, финансовое право, уголовное право, преступление, наказание.

Açar sözlər: hüquqi pozitivizm, vətəndaş hüquqi, ictimai hüquq, inzibati hüquq, maliyyə hüququ, cinayət hüququ, cinayət, cəza.

Key words: the legal positivism, civil rights, public law, administerial law, law of crimes, crime, punishment.

XÜLASƏ

Q.F.Şerşeneviçin əsərlərində hüqüqi terminlərin semantik məhlili problemləri

XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvələrində Rusiya hüquq nəzəriyyəsində hüquqi pozitivizm əsas istiqamət təşkil edir. Hüquqi pozitivizmin görkəmli təmsilçisi olan Q.F.Şerşeneviçin əsərlərində hüquqi anlayışların məhlili üstünlük tutur.

SUMMARY

From the history of the legal term: semantic analyses of the legal terms in the works of Shershenevich G.F. In the end of the XIX century and beginning of the XX century the dominant direction in the theory of Law is the legal positivism. In the works of Shershenevich G.F., the outstanding representative of positivism considerable place is devoted to the linguistic analysis of the basic legal concepts.

 

Rəyçi: prof. T.H.Məmmədova

 


İsmayılova   Minayə Abbas qızı

AZƏRBAYCAN DİLİNDƏ TEONİM KOMPONENTLİ FRAZEOLOJİ VAHİDLƏRİN

STRUKTUR VƏ SEMANTİK XÜSUSİYYƏTLƏRİ

Hər bir dilin frazeoloji sistemini öyrənən və dilçiliyin müstəqil sahələrindən olan frazeologiyanın tədqiqat obyekti olan frazeoloji vahidlər, idiomlar, atalar sözləri, məsəllər və qanadlı sözlər, bir sözlə dildə mövcud olan sabit söz birləşmələri təşkil olunduğu sözlərin əsil nominativ mənasından uzaqlaşaraq məcazi məna daşıyır. Belə ifadələrin tərcüməsində frazeoloji vahidin yarandığı komponentlərin birbaşa leksik mənası əsas götürülməməli, frazemin, frazeoloji vahidin, idiomun və atalar sözlərinin ifadə etdiyi bütöv məna göstərilməlidir. Hər bir dilin leksik bazasının zəngin və böyük bir hissəsinin ibarət olduğu frazeoloji vahidlər  aid olduğu xalqın həyat, düşüncə və yaşam tərzini, adət- ənənələrini, mərasim və ayinlərini, məişətini, etiqad və dinini, keçdiyi tarixi inkişaf yolunu, keçmişini, mədəni, iqtisadi və siyasi vəziyyətini, milli xüsusiyyətlərini əks etdirir. Frazeoloji vahidlər qərinələr, əsrlərlə yaranır, cilalanır və dilə parçalanmaz vahid kimi daxil olur. Bu sabit söz birləşmələri komponentlərinin təşkil olunduğu sözlərə əsasən fərqləndirilir və biz də öz tədqiqatımızda teonim komponentli frazeoloji birləşmələrin, vahidlərin struktur və semantik xüsusiyyətlərinin araşdırılmasını obyekt olaraq hədəf götürmüşük. Belə ki, Azərbaycan dilinin xarici dil kimi tədris olunduğu auditoriyalarda əcnəbi tələbələrin dilimizi öyrənərkən rastlaşdığı başlıca problemlərdən biri də dilimizdəki bu tip daşlaşmış sabit söz birləşmələrinin semantikasının, mənasının başa düşülməsi, anlaşılması olur. Bu səbəbdən də belə ifadələrin quruluş, struktur özəlliklərinin və məna xüsusiyyətlərinin tədqiqi aktualdır və maraq doğurur.

Azərbaycan dilindəki teonim komponentli frazeoloji vahidlərin quruluşuna nəzər salanda onların fərqli struktur çeşidliyi ilə mövcudluğunun şahidi oluruq. Ümumiyyətlə, frazeoloji vahidlərdə struktur müxtəlifliyi diqqəti çəkən başlıca cəhətlərdəndir. Belə ki, M. Mirzəliyevanın qeyd etdiyi kimi “Frazeoloji vahidlər vahid bir məna ifadə etməklə sözə bərabərdirsə, struktur baxımdan söz, söz birləşməsi və cümlə ilə üst- üstə düşür” [1, 18]. Deməli, digər frazeoloji vahidlər, birləşmələr kimi teonim komponentli frazeoloji vahidləri də söz, söz birləşməsi tipli və cümlə tipli olmaqla iki növdə fərqləndirmək mümkündür.

  1. Bir söz kimi işlənən teonim komponentli frazeoloji vahidlər düzəltmə və ya mürəkkəb söz kimi Azərbaycan dilində az sayda işlənir. Məsələn:

a)                                     Düzəltmə söz şəklində olan teonim komponentli frazeoloji vahidlər: Allahsızlıq- dinsizlik, zalımlıq; yezidlik (islamın şiə təriqətində)- zalımlıq, zülmkarlıq; Yaradan- “Allah” mənasında;

b)                                    Mürəkkəb söz şəklində olan teonim komponentli frazeoloji vahidlər: cənnətməkan- çox gözəl yer,

II. Frazeoloji birləşmələrin söz birləşməsi kimi təzahürü hər bir dilin leksik qatında müşahidə olunur və Q. Mahmudovanın vurğuladığı kimi “Dilçilikdə, o cümlədən türkologiyada birləşmə tipli frazeoloji vahidlər bütün dilçilər tərəfindən yekdilliklə qəbul olunmuşdur” [2, 228]. Ancaq söz birləşmələri şəklində olan frazeoloji birləşmələr də aid olduğu dilə xas olan morfoloji və sintaktik xüsusiyyətləri ilə fərqlənirlər. Məsələn, Azərbaycan dilində söz birləşməsi kimi mövcudluğunu təsdiqləyən teonim tərkibli frazeoloji vahidlər aşağıdakı komponental özünəməxsusluqlara malik olurlar:

  1. İkinci növ təyini söz birləşməsi ilə ifadə olunan teonim komponentli frazeoloji birləşmələr. Belə birləşmələri təşkil edən komponentlər özləri də ifadə olunduqları nitq hissələrinə görə aşağıdakı kimi təsnif olunurlar:

a)                                     Isim+ isim birləşməsindən yaranan teonim komponentli frazeoloji birləşmələr: behişt mələyi- həm zahirən, həm də xasiyyətcə gözəl, mərhəmətli insan;  cənnət alması- 1. Cır alma növü; 2. Dadlı, şirin, qəşəng görünüşlü alma; behişt neməti- dadlı qida; nur kündəsi- çox gözəl insan; Allah xofu= Allah qorxusu- dini, əxlaqı və qanuni  baxımdan qadağa olunan əməllərdən çəkindirən hiss; abu- kövsər suyu- (Behiştdəki suya işarədir)- sərin və təmiz su; Allah yolu- Əxlaqı, dini və qanuni cəhətdən doğru sayılan yol, qayda; Allah “qonağı”- qəfil və gözlənilməyən qonaq; mələk xislətli= mələk xasiyyətli- gözəl xasiyyət, gözəl rəftarlı insan; cəhənnəm əzabı- işgəncə, ağır əzab; cənnət quşu= cənnət mələyi= behişt mələyi- ölmüş körpə uşağa deyilir; qıl körpüsü- qiyamətdə insanların bu fani dünyada günahlarının ölçüsünü göstərən körpü- günahkar adamların bu körpünü keçə bilməmələri qeyd olunur; Allah vergisi- ilahi, təbii, qeyri- adi istedad [3, 21]; haqq aşiqi- Allah adamı; qəbir əzabı=gör əzabı- ağır əziyyət;

b)                                    Cəm formada olan mürəkkəb isim+ isim birləşməsindən yaranan teonim komponentli frazeoloji birləşmələr: huri- qılmanlar məskəni- gözəllərin  olduğu gözəl yer;

c)                                     Sifət+ isim birləşməsindən yaranan teonim komponentli frazeoloji birləşmələr: ilahi eşq= ilahi sevgi- çox təmiz, pak, təmənnasız məhəbbət; adil Allah- hər şeyin düzünü bilən deməkdir; ilahi paklıq= ilahi saflıq- çox saf, pak, məkrsiz, yalandan, riyakarlıqdan uzaq xarakter; ilahi səbir- çox təmkinli, çox səbirli; ulu Tanrı- Allahın böyüklüyünə işarədir;

  1. Üçüncü növ təyini söz birləşməsi ilə ifadə olunan teonim komponentli frazeoloji birləşmələr. Belə birləşmələri təşkil edən komponentlər özləri də ifadə olunduqları nitq hissələrinə görə aşağıdakı kimi təsnif olunurlar:

a)                                    Isim+ isim birləşməsindən yaranan teonim komponentli frazeoloji birləşmələr: Allahın evi- məscid; Allahın cəzası- 1) pis adam haqqında deyilir 2) günahkar adamın başına gələn bəlalara işarədir; Fələyin qələmi- məcazi mənada insanın talehini yazan “qələm” nəzərdə tutulur; Fələyin çarxı= fələyin təkəri- dünyanın gedişatı nəzərdə tutulur; kasıbın Allahı (var)- məzlum, kasıb insanların bu həyatda tək, köməksiz olmadığına işarə olunur; Allahın heyvanı- məzlum insan, yaxud heyvan nəzərdə tutulur; Allahın qanmazı- küt və yazıq adam; Allahın qisməti- talehin qisməti;

b)                                   İsim+ zərf+ isim birləşməsindən yaranan teonim komponentli frazeoloji birləşmələr: Müsəlmanın sonrakı ağlı- sonradan düşünülmüş, yaxşı götür- qoy edilmiş bir iş;

c)                                    İsim+ zərf birləşməsindən yaranan teonim komponentli frazeoloji birləşmələr: Allahın altında- əgər..., kaş...;

d)                                  İsim+ var+ isim birləşməsindən yaranan teonim komponentli frazeoloji birləşmələr: Allahın var günü- hər gün;

  1. İsim+ isim+ bağlayıcı “ilə” ya da “-la” şəkilçiləşmiş variantlı birləşməsindən yaranan teonim komponentli frazeoloji birləşmələr: Allah- Allahla- ehtiyatla;
  2. Feli birləşmələrlə ifadə olunan teonim komponentli frazeoloji birləşmələr. Feli birləşmələri təşkil edən komponentlər özləri də ifadə olunduqları nitq hissələrinə görə aşağıdakı kimi təsnif olunurlar:

a)                                     İsim+ məsdər  birləşməsindən yaranan teonim komponentli frazeoloji birləşmələr: axirətə qovuşmaq= haqqa qovuşmaq- ölmək; Allahı gətirmək- bəxti gətirmək, şanslı olmaq, əziyyətsiz uğur qazanmaq [3, 22];  Allahlıq etmək- heç kimi saymamaq, çəkinməmək, istədiyini etmək [3, 22]; Allaha tapşırmaq- 1) Allahdan qorunmasını, hifz olunmasını arzulamaq; 2) Allahdan kimisə cəzalandırmağı arzulamaq, qarğış etmək [3, 22]; Qurban olmaq- təmənnasız canını fəda etmək (İsmayıl qurbanına işarədir); iman gətirmək- inanmaq;

b)                                    İsim+ isim+ məsdər  birləşməsindən yaranan teonim komponentli frazeoloji birləşmələr: Allaha pənah aparmaq= Allaha sığınmaq- Allahadan kömək istəmək, bütün ümüdlərini Allaha bağlamaq [3, 22]; Allahla allahlıq etmək- həddən artıq özündən razı olmaq, yuxarıdan aşağıya baxmaq, hədsiz təkəbbürlü olmaq, yolunu azmaq [3, 22]; Allah ümidinə qalmaq- düşdüyü vəziyyətdən çıxış yolu tapa bilməmək, əlacsız, çarəsiz olmaq [3, 21]; Allaha bəndəlik etməmək- itaətdən çıxmaq, yolunu azmaq [3, 21]; Allaha pay aparmaq= Tanrıya pay aparmaq- boyu uca olmaq [3, 21];   qıl körpüsündən keçmək- çox çətin bir işin öhdəsindən gəlmək; Allahın işinə qarışmaq- Allahdan gələn hər şeyə müdaxilə etmək; Haqqın rəhmətinə getmək- ölmək; Allahın qəzəbinə gəlmək= Allahın qəzəbinə düçar olmaq- bəlaya düşmək;

c)                                     Substantivləşmiş feli birləşmə+ məsdər birləşməsindən yaranan teonim komponentli frazeoloji birləşmələr: gedər- gəlməzə getmək- qayıtmaq mümkün olmayan yerə getmək;

d)                                   Sifət+ məsdər birləşməsindən yaranan teonim komponentli frazeoloji birləşmələr: Allahsız olmaq- zalım, zülmkar, dinsiz olmaq;

e)                                     İsim+ keçmiş zaman feli sifəti birləşməsindən yaranan teonim komponentli frazeoloji birləşmələr:  Allah saxlamış- Allah qoruyan adam;

III. Cümlə formasında olan teonim komponentli frazeoloji birləşmələr intonasiya baxımından nəqli, nida, əmr və sual cümləsi, quruluş baxımından isə sadə və mürəkkəb cümlə şəklində olurlar. Ancaq cümlə formasında olan teonim komponentli frazeoloji birləşmələr arasında bəzən komponentləri ellipsisə uğramış cümlələrə də rast gəlinir və belə frazeoloji birləşmələrin H. Bayramov “predikativ söz birləşməsi səciyyəsi daşımasından irəli gəldiyini” vurğulayır [4, 35]. Məsələn: Allahdan buyruq- ağzıma quyruq- tənbəl, heç bir iş görmədən ən yaxşı hər şeyə sahib olmaq istəyən adam; Sizdən hərəkət-Allahdan bərəkət!- insanı zəhmətə çağırış; Yaradana şükür!= Xaliqinə şükür!- hər gözəlliyi yaradan Allaha şükür etmək; Allaha pənah- yəni Allaha güvənib ona sığınıram! Allahvara!- Qoy, qoy olsun!; Allahverənə şükür!- Allahın verdiyi hər şeyə şükür etmək. Belə cümlələrdə bəzi “olmaq”, “etmək” və xəbər sonluqları ellipsisə uğramışdır. İntonosiyaya görə sadə cümlə formalı teonim komponentli frazeoloji birləşmələri aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar:

1)                                    Nəqli cümlə formasında olan  teonim komponentli frazeoloji birləşmələr: Cəhənnəmə vasil oldu- pis adam öləndə;  Başı əlhəd daşına dəyməyib.- çətinlik görməyib; Kasıbdan Allah da bezib.- kasıbçılığın, əsab- əziyyətin uzun sürməyinə işarədir; Buğda yeyib, cənnətdən çıxıb- heç nəyi vecinə almayan adam; Əzrayıl can alanda adını “vayqanlı” qoymaz- yəni insanın ölümündə müxtəlif səbəblərin olması və burada ölüm mələyi Əzrayılın guya xəbərsiz olmasına işarədir; Cəhənnəmdən biletsiz qaçıb- çox çirkin və pinti adam; Təklik Allahın şəninə yaranıb- insanın təklik arzusunda olmasının yaxşı və mümkünsüz olması; Yıxılıb- durmayan bircə Allahdır- Hər cür məşəqqəti nikbinliklə qarşılamaq; Allah da bağışlayandır- insanların mərhəmətli olmasının vacibliyi;  Allahın xoş saatında (xoş vaxtında) yaranıb- kamil gözəllik və ya gözəl insan; Allahın da gücü onlara çatmır- zülmkarlığı hədsiz olan insan; Allahın səbri- 40 ildir- Səbirli olmaq; Peyğəmbər də həyasıza “salam” verib, keçib- həyasız adama baş qoşmamaq;  Allah yeyənlə geyənin ruzisini yetirər- xəsis olub pul yığmamağa, ailəni firavan saxlamağa tövsiyə;  s.

2)                                    Əmr cümləsi formasında olan  teonim komponentli frazeoloji birləşmələr. Belə frazeoloji birləşmələr çox vaxt alqış və qarğış tipli frazeoloji vahidlər kim də dəyərləndirilir:

a)                                     Alqış tipli əmr cümləsi formasında olan  teonim komponentli frazeoloji birləşmələr:

Allah xeyir xersin!- xeyirli olsun!; Allah evini tiksin!- Allahdan kömək görəsən; Allah köməyin olsun!- kömək, xeyir arzulamaq; Allah axırını (aqibətini) xeyir etsin!- bir ömür boyu xeyirli günlər arzulamaq; Allah sənə yar olsun!= Göylər sənə yar olsun!=Allah başının üstündə olsun!- Hər zaman Allah yanında olsun! Allahın işinə qarışma- insanı asi olmaqdan çəkindirmək; Allah hər kəsə ürəyinə görə versin!- insanın əməllərinə görə cavabını almasını istəmək; Allah ulduzlarını barışdırsın!- kimlərinsə dostluğunu arzulamaq;

b)                                    Qarğış tipli əmr cümləsi formasında olan  teonim komponentli frazeoloji birləşmələr:

Fələyin qələmi sınsın!- talehdən, qədərdən şikayət; Cəhənnəm ol!- çıx get!; Üzünü gor- cəhənnəm (inkir- minkir) görsün!- ölüm arzulayaraq nifrətin sonsuzluğunu bildirir; Allah evini yıxsın!- hədsiz pislik arzulamaq; üzünü Əzrayıl görsün!- ölüm arzulamaq;  Allah başına daş salsın, yaxud Allah başını qoyub ayağına daş salmasın!- ölüm, çox pislik arzulamaq; Allah belini qırsın!- Böyük bədbəxtlik arzulamaq; Allah səni vursun!- cəzalandırsın; Allah şeytana lənət etsin!- ara qarışdıran, nifaq salan bir kəs görəndə;

                Əmr cümləsi formasında olan  teonim komponentli frazeoloji birləşmələrin semantikasının əsasında bəzən antonimlik müşahidə olunur. Məsələn: Allah evini tiksin!- Allah evini yıxsın!; Allah başına daş salsın, yaxud Allah başını qoyub ayağına daş salmasın!- Allah başından töksün, yaxud, Allah başından töksün ayağında bənd etsin! Allah qoluna qüvvət versin!- Allah belini qırsın! və s.

3)                                    Sual cümləsi formasında olan  teonim komponentli frazeoloji birləşmələr. Bu tip frazeoloji birləşmələr Azərbaycan dilində sayca çox olmasa da mövcudiyyəti ilə diqqəti çəkirlər:

Allahın bacısı oğlu deyilsən?- adi insanlardan birisən; Allahın nə çox sabahı var?-süründürməçilik edəndə, kimisə bəhanə ilə get- gələ salanda işlənir; Allahdan gizli deyil, bəndədən nə gizli?- heç nəyin gizli qala bilməməsinə, ən azı Allahın bundan xəbərdar olmasını bildirir;

Nida cümləsi formasında olan  teonim komponentli frazeoloji birləşmələr. Demək olar ki, nəqli, nida və sual tipli cümlə formalı hər bir teonim komponentli frazeoloji birləşmələr yüksək hiss, həyacan, emosiya, arzu ifadə edəndə nida cümləsinə çevrilirlər.  Yuxarıda sadaladığımız nümunələrdə də bunu aydın görmək olar. Məsələn: Allah mübarək eləsin!- xeyirli olsun; Allah saxlasın!= Allah qorusun!; Allah bərk əllə versin!- uzun ömürlü və sağlam olsun!; Allah qənim olsun!- cəzalandırsın! 124 min peyğəmbərə yalvarmaqdansa, bir Allaha yalvarmaq daha yaxşıdır – dolayısı ilə, vasitəçilərsiz iş görmək və s.

Azərbaycan dilində mürəkkəb cümlə formasında olan  teonim komponentli frazeoloji birləşmələr tabesiz və tabeli mürəkkəb cümlələr kimi dildə mövcuddur:

a)                           Tabesiz mürəkkəb cümlə formasında olan  teonim komponentli frazeoloji birləşmələr: Deyirlər Əzrayıl bala paylayır, balamıza dəyməsin, balasını istəmirik- əlində olanı şirin vədə görə vermək istəməyəndə; sən saydığını say, gör Fələk nə sayır- insanın deyil, Allahın hökm və qərarının önəmli olması; Mollanın “ver” əli var, “al” əli yoxdur- mollaların tamahkar və xəsis olduğunu göstərir;

b) Tabeli mürəkkəb cümlə formasında olan  teonim komponentli frazeoloji birləşmələr: Molla plovu gördü, yasin yadından çıxdı (nəticə budaq cümləsi)- dünya malına görə müqəddəs, vacib olanı unutmaq; Kəndə imam gəlir, ağzı var, yeməyə gəlir (səbəb- məqsəd)- xasiyyətini və məqsədini bilmədən kiminsə gəlişinə sevinməmək; Qiyamətdə bir daş var, qoyan da peşimandı, götürəndə (təyin)- heç bir halda yaxşı nəticə əldə edə bilməyəndə; Yaxşısı nədir, Allah onu da qismət etsin (xəbər budaq cümləsi)= İnsanın ağlı ilə deyil, Allah özü bildiyi kimi etsin; Allah dağına baxıb, qarın da yağdırıb (nəticə budaq cümləsi); Allah nə eləyir, yaxşılığa eləyir (tamamlıq budaq cümləsi); Allah dəvəyə qanad versəydi, uçurmamış dam- daş qoymazdı (şərt budaq cümləsi)- layiqsiz adamın vəzifə başında ağalıq etməsi;

Azərbaycan dilindəki teonim komponentli frazeoloji birləşmələrin arasında allyuziyal ifadələrə,  yəni bədii ədəbiyyat, tarixi keçmiş və filmlərdən qaynaqlanan teonim komponentli frazeoloji birləşmələrə rast gəlinir. Məsələn: Cənnət anaların ayağı altındandır (Məhəmməd peyğəmbərdən sitat); Ana haqqı- tanrı haqqıdır (Kitabi- Dədə Qorqud); Buğda yeyib, cənnətdən çıxıb (Adəm peyğəmbərlə Həvvanın cənnətdən çıxarılmasına işarədir); Tülkü Həccə gedir – hiyləgər adamın xislətini yalandan gizlətməsi (təmsil); Mələk bacamızdan “çörək” atacaq (salacaq) (S. S. Axundovun hekayələrindən)- gözlənilməz yerdən kömək görmək; Allah gözəlliyi birinə verir, ağlı da birinə (Molla Nəsrədinin lətifələrindən) və s.Dilimizdəki digər tip frazeoloji vahidlərdə təzahür edən variantlıq hadisəsi [5, 31; 6, 44] teonim komponentli frazeoloji birləşmələrin arasında variantlılıq müşahidə olunur. Məsələn: Mollanın “ver” əli var, “al” əli yoxdur= Mollaya “al” molla deyirlər, “ver” molla yox; tanrına təpik atma= Tanrısına təpik atır; Allah dəvəyə qanad versəydi, uçurmamış dam- daş qoymazdı= Tanrı bilir, eşşəyə buynuz vermir; Molla plovu gördü yasın yadından çıxdı= Molla aşı gördü yasin yadından çıxdı və s.

Azərbaycan dilindəki teonim komponentli frazeoloji birləşmələrin tədqiqi bu tip dil vahidlərinin əcnəbi tələbələr tərəfindən mənimsənilməsi zamanı qarşıya çıxacaq çətinliklərin və onların anlaşılmasındakı mürəkkəbliyin aradan qaldırılmasında və əcnəbi tələbələrin dilimizə mükəmməl yiyələnməsində atılan əhəmiyyətli bir addımdır.

 

İstifadə olunmuş ədəbiyyat:

  1. Mirzəliyeva M. Türk dillərinin frazeologiyası.I. Bakı- “Nurlan”- 2009.
  2. Mahmudova Q. Türk dillərinin frazeologiyası.II. Bakı- “Nurlan”- 2009.
  3. Məhərrəmli Q., İsmayılov R. Azərbaycan dilinin frazeologiya lüğəti. Bakı- “Altun kitab”- 2015.
  4. Bayramov H. Azərbaycan dili frazeologiyasının əsasları. Bakı- “Maarif”- 1978.
  5. Hacıyeva Ə. İngilis və Azərbaycan dillərində somatik frazeologizmlərin struktur- semantik xüsusiyyətləri. Bakı- “Nurlan”- 2004.
  6. Гулиев Г. А. Фразеологические единицы и пословицы с общим значенем «Интеллектуальные способности беловека» в современном русском языке. Баку- «BSU Kitab aləmi»- 2004.

Açar sözlər: frazeologiya, atalar sözləri, teonim, semantika, struktur xüsusiyyət.

Keywords: phraseology, proverbs, theonym, semantics, structural peculiarity.

Ключевые слова: фразеология, пословицы, теоним, семантика, структурные особенности.

 

Summary

This article analyses the structural and semantic peculiarities of the phraseological units of the theonym components in the Azerbaijani language. The author studies the varieties in the structure of the phraseological units of theonym components in the Azerbaijani language and differs them as word combination type and sentence type structures. In the structures of these phraseological units the linguistic phenomena such as variance, synonymity, anthonimyty exist.

Резюме

В этой статье проанализированы структурные и семантические особенности фразеологизмов с компонентом теонимом в азербайджанском языке. Автор изучает различие в структуре фразеологизмов с компонентом теонимом в азербайджанском языке и отличает их как тип словосочетания и структуры типа предложения. В структурах этих фразеологических единиц существуют лингвистические явления, такие как вариативность, синонимность и антонимнимность.

 

Rəyçi: prof.Ə.Rəcəbov  

 


Arif Yunusov

MÜASİR TÜRK DİLİNDƏ MÜBTƏDA PROBLEMİ

Müasir türk dilinə aid saysız hesabda araşdırmalar aparılsa da sintaksis sahəsində boşluqlar nəzərə çarpır. Bu boşluqlar arasında bəzən bir-birinə daban-dabana zidd gələn dilçilik görüşlərəinə təsadüf olunur. İstanbul dilçiləri ilə Ankara dilçiləri eyni məsələyə fərqli baxışdan yanaşırlar. Məqaləmizdə cümlənin baş üzvü olan mübtəda ilə bağlı düşüncələrimizi, bu məsələyə fərqli yanaşmaları açıqlayacağıq. Öncədən qeyd edək ki, aradan uzun illər keçsə də türk dilçiləri arasında ümumi konsensusa gəlinmir və təbii ki, bu vəziyyət həm türk dilinin tədrisinə, həm də bu sahədə mütəxəssis olacaq tələbələrə mənfi təsir göstərir.

Türk dilçiləri özləri də mövcud vəziyyətin fərqindədirlər və bunu etiraf edirlər. Məsələn, Abdurahman Tariktaroğlu "Türkçede Özne Sorunu"  adlı əsərində təəssüf hissi ilə qeyd edir ki, türk dilçiliyində hələ də mübtədanın sintaktik funksiyası, ifadə vasitələri, quruluşca növləri, qrammatik əlaqələri lazımı səviyədə araşdırılmamışdır. (Tariktaroğlu, s.192). Tədqiqatçının fikrincə, mövcud vəziyyətin başlıca səbəbi türk dilçiliyində fransız qrammatikasının və terminlərinin dominant olmasıdır. Fərqli dil sistemlərinə  malik olan türk və fransız dillərinin bir-birindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqli cəhətlərini unudan dilçilər mexaniki qaydada fransız dilinin  qrammatik qaydalarını türk dilinə tətbiq etdiklərindən ciddi yanlışlıqlara  yol verirlər.

Həqiqətən də cümlə üzvlərini araşdırdığımızda türk dilçilərinin başlıca olaraq iki qrupa bölündüyünü müşahidə etmək mümkündür. Bir qrup tadqiqatçı cümlə üzvlərinin sintaktik funksiyasını, digər qrup isə ifadə vasitələrini əsas götürür. Məsələyə bu cür yanaşmaq isə nəticə etibarilə pərakəndəliyə səbəb olur. Bizcə, ən doğru olan yanaşma tərzi, cümlə üzvlərinin həm sintaktik funksiyasına, həm də qrammatik ifadə vasitələlərinə kompleks yanaşmadır. Belə olarsa, türk dilçiliyində mübtəda növləri və onların qrammatik vəzifələrinin müəyyənləşdirilməsində ortaq məxrəcə gəlmək mümkündür. Əks təqdirdə, türk dilçiləri mübtədanı və onun növlərini “açıklayıcı özne, sözde özne, açıklayıcıdan özne, gerçək özne, gizli özne” vs terminlərlə adlandırmaqda davam edəcəklər.

 Hamza Zülfükar  da mövcud qarışıqlıqdan "Özne türleri ve bunların adlandırılışı"   adlanan məqaləsində şikayətlənmişdir.  (Zülfikar, s.45) Son zamanlarda türk dilinin sintaksisinə xüsusi xidmətlər verən İbrahim Deliceni də  qayğılandıran məsələlərdən biri, türk dilçilərinin cümlə üzvləri məsələsində yekdil ola bilməmələridir. Onun fikrincə, türk dilçiliyində sintaksisə lazımı dərəcədə diqqət ayrılmır, məsələlər illərlə öz həllini tapmır. (Delice, s. 192) Mübtədanın qrammatik təbiətinə yönəlik araşdırma aparanlardan biri də Alpaslan  Ertüksoydur. Onun “Tükkiye türkçesinde  özne” adlı işində bəzi məsələlərə dair maraqlı təkliflər diqqəti cəlb edir. (Ertüksoy, s.9) Türk dilçiləri mübtədasız cümlələrin varlığını qəbul etmirlər. Şəxsiz cümlələri “sözde özne” olaraq dəyərləndirərək qəribə qrammatik mühakimə irəli sürürlər.

 Mehmet Özmen Türk dil qurultayında “Özne üzerine düşünceler” adlı məruzəsində fərqli baxışların hər birində rasional düşüncələrin olduğunu dilə gətirmişdir. (Özmen, s. 2335) Mübahisəyə səbəb olan məsələlərdən biri də mübtədanın cümlənin zəruri baş üzvü olub-olmamasıdır. Özmenin fikrincə, cümlədə mübtədasının mövcud olması mütləqdir. Bu fikri dəstəkləyən və ona zidd çıxanlar da yetərincə mövcuddur. Müxaliflər mübtədanın ikinci dərəcəli olduğu fikrindədirlər. Xəbəri məchul feillərlə ifadə ounmuş cümlələrdə mübtədanın olub-olmaması məsələsində qətiyyən birlik yoxdur. Bəziləri onun mövcud, bəziləri də qeyri-mövcud olduğunda israrlılıq göstərirlər. Məsələn: Mektup yazıldı-cümləsində mübtədanın olub-olmaması ciddi fikir ayrılığına təkan vermişdir. Bəzilərinin fikrincə, “mektup yazıldı” cümləsindəki –mektup-sözü tamamlıqdır, çünki məktub öz-özünə yazıla bilməz. O, subyekt yox, obyektdir. Mübtədanın qrammatik əlaqə ilə bağlandığı xəbərin təsirli, təsirsiz, məchul, qarşılıq, qayıdış və şəxsiz feillərlə ifadə olunmasından asılı olaraq türk dilçiləri onu “ gerçek özne, gerçekte kimse, gramerce özne, sözde özne, mantıkça özne, güçte kimse, mantıkça kimse, görünmez özne, görünür özne, örtülü özne, dolaylı özne, belirsiz özne, gizli özne, açık özne, ortak özne, açıklamalı özne, açıklayıcıdan özne, yinelenmiş özne, pekiştirilmiş özne, pekiştirmeli özne, kalıplaşmış özne, bağlaçlı özne, seslenmeli özne, kayan özne, bildirme koşacıyla özne, dönük kimse, karşılıklı kimse, ortaklaşa kimse, ettiren kimse, olduran kimse, yapıcı özne, etkileyici özne, etkisiz özne, etkilenen özne, imeceli özne, yaptırıcı özne, aracılı özne, baskıcı özne, zorlayıcı özne, deneyimci özne, eyleyici özne, anlatımsal özne“ –adı ilə müxtəlif növlərə bölürlər. Qeyd olunan mübtəda növlərinin bəzilərini nəzərdən keçirək.

Açık Özne

Türk dilçiləri “açık özne”  terminini, cümlədə söz və söz birləşməsi şəklində təsadüf olunan mübtədalar üçün  işlədirlər. Xatırlatmaq lazımdır ki, Şimşek və Paçacıoğlunun məqalələrində  gerçek özne və sözde özne məhz “açık özne” şəklində təsbit edilmişdir. (Şimşek, s.81; Paçacıoğlu, s. 101) Məsələn: Sizler bu konuyu araştırınız. Bebek emziği ağzından düşürdü.  Tədqiqatçı İbrahim Delice belə  mübtədalara sadəcə öznə demənin yetərli olduğunu, bunun üçün ayrıca “açık özne” terimini  işlətmənin gərəksiz olduğunu bildirir. (Delice, s.195). Araşdırıcı Alpaslan  Ertüksoy da İbrahim Delicenin fikirlərini dəstəkləyir və “açık özne”nin əslində “gerçek və ya sözde özne” ilə eyni olduğunu bildirir.  (Ertürksoy, s.25)

Açıklayıcı özne.  Qeyd olunan mübtəda növünü H. Dizdaroğlu, Şimşek və Zeyneb Korkmaz  bu şəkildə izah edirlər: “Açıklayıcı özne, özne ile aynı cümlede bulunan özneyi vurgulayan, daha belirgin hale getiren, niteleyen veya pekiştiren ve kendisi de özne görevinde olan ara sözler için kullanılan özne türüdür.” (Dizdaroğlu, s.143; Şimşek, s. 83; Korkmaz, s.5). Araşdırıcılar aşağıdakı cümlələri nümunə gətirirlər:

1. İki ihtiyar, Behlül Efendi’yle Raşit Efendi, Yusufpaşa semtinin ileri gelenlerindendi.  2. O ilk yara, kalbimizin ilk yarası, her şeye rağmen daima sızlamayacak mı?  3. Bir sarıklı hoca, Said Molla, İngiliz karargahı kapılarında curnal verme nöbeti bekliyordu.

Azərbaycan türkologiyasında qeyd olunan cümlələrdəki sözlər mübtədanın əlavəsi şəklində nəzərdən keçirilir. Birinci cümlədəki “Behlül efendiyle Raşit efendi”, ikinci cümlədəki “kalbimizin ilk yarası”, üçüncü cümlədəki “Said Molla” sözləri, əslində cümlə üzvü deyildir. Həmin sözlər özlərindən əvvəlki cümlə üzvlərini izah edir, onlar haqqında əlavə məlumat verir. Türk dilçisi Vecihe Hatiboğlu bu cür sözlərə “açıklayıcıdan özne”adlandırır.(Hatipoğlu, s.119).  Maraqlıdır ki, İbrahim Delice qeyd olunan cümlələrdəki əlavələri  cümlə üzvü olmayan “cümle dışı unsur” hesab edir və tədqiqatçının fikrinə görə, onlar mübtəda deyil, ara sözlərdir. (Delice, s.195).   A. Ertürksoyun  mülahizəsinə görə, yuxarıda  qeyd  cümlələrin mübtədalarını müstəqil növ kimi yox, mübtədanın bir xüsusiyyəti olaraq dəyərləndirmək daha məntiqlidir. (Ertürksoy, s.29).

 Bağlaçlı Özne: Bəzi türk dilçilərinin də qəbul etdikləri “bağlaçlı özne” növünü ilk dəfə türk dili qrammatikasına Vecihe Hatipoğlu gətirmişdir. Onun düşüncəsinə görə, “bağlama grubundan oluşan cümlelerin öznesine  bağlaçlı özne denir”.  (Hatipoğlu, s.119). Qeyd olunan mübtəda növünü daha aydın təsəvvür etmək üçün  nümunələrə diqqət yetirək:

 1.Hem Ali, hem babası bu işe razı değildi.  2.Aysun ve Pınar bugünkü yarışmada dereceye girdiler. 3. Ne yiyecek bir lokma ekmek, ne de içecek bir damla su kalmış.  Dərhal qeyd etmək lazımdır ki, bu tipli mübtədalar, dünya türkologiyasında həmcins mübtədalar adlanır. Başqa sözlə, onları ayrıca terminlə ifadə etməyin lüzumu yoxdur. Tədqiqatçı Zikri Turan, mübtədanın ifadə vasitələrinə görə mübtəda növlərini təsnif etməyin məntiqsiz olduğuna inanır.

 Belirsiz Özne : İ. Hatipoğlu, N. Koç, Z. Korkmaz , İ. Şimşek  vb dilçilərin mülahizəsinə görə, “yüklemi gereklilik kipinin genel anlamlı 3. kişi çekiminden oluşan cümlelerin özneleri ile edilgen fiil kullanılmadan etken fiillerle belirtilmek istenmeyen özneler belirsiz özne”dir.  (Şimşek, s.184; Hatipoğlu, s.118; Koç, s.475; Korkmaz, s.39). Başqa bir tədqiqatçı Tahir Kahraman  isə  fərqli termin -“mantıkça özne” istilahı işlədir. (Kahraman, s.182). Nümunələrə diqqət  edək:  Geçmiş olsun. Afiyet olsun. 1931 yılının ilk haftalarıydı.  Efendim, tütün tabakasını ortada bırakmaya gelmiyor. Bundan bana ne. Sağlık olsun. Yazıklar osun.

 Azərbaycan dilçiliyində bu qəbildən olan cümlələr şəxsiz cümlələr olaraq qəbul edilir. Belə cümlələrin mübtədası olmur,  heç təsəvvürə də gətirilmir. Türk dilçisi Nurettin Koç təsirsiz məchul feilli  cümlələrlə vacib şəklindən ibarət cümlələrin mübtədalarını  qeyri-müəyyən mübtəda hesab edir. (Koç, s. 475). Mehmet Özmen də bu yanaşma üsulunu məqbul sayır. (Özmen, s.332). Məsələn:

 Her gün aynı saatte yatılıp aynı saatte kalkılacak.

 İyi düşünmeli, sonra bir sonuca varmalı.

İbrahim Delicə təklif edir ki, “belirsiz özne” yerinə ən uğurlu termin kimi “gizli özne” işlətmək daha məqsədəuyğun olar.  (Delice, s.196)  Ertüksoy hesab edir ki, cümlələr mübtədasız da işlənə bildiyi üçün mübtədanı cümlənin zəruri üzvü saymaq yanlışdır. (Ertüksoy, s.24)

  Bildirme Koşacıyla Özne

 Azərbaycan dilçiliyində mövcud olmayan bu mübtəda növünü də ilk dəfə Vecihe Hatipoğlu tətbiq etmişdir. Onun verdiyi tərifə görə, onlar “genellikle "bir" kelimesiyle başlayan ve “+dır” bildirme ekini alan, kendileri de cümle niteliğinde olan cümlede özne görevi gören öznelerdir”. (Hatipoğlu, s.120). Məsələn:

1. Bir yağmurdur başladı. 2.Bir kahkahadır koptu. 3.Bir sıcaktır ortalığı kasıp kavuruyor.

Bizim fikrimizə görə,  bu qəbildən olan cümlələr də türk dilçiliyində yanlış izah olunur. Məsələ burasındadır ki,  yuxarıda təqdim olunan cümlələr təyin budaq cümləsinə aid olan mürəkkəb cümlədir. Əslində o cümlələrdə bəzi sözlər ixtisara düşmüşdür.  Əgər cümlələri tam şəkildə bərpa etsək o cümlələr  aşağıdakı şəkli alar:

Öyle bir yağmurdur ki, başladı. Öyle kahkahadır ki, koptu. Öyle sıcaktır ki, ortalığı kasıp kavuruyor.

Diqqətlə baxsaq, cümlələrin mübtədaları birinci cümlədə –yağmur-, ikinci cümlədə -kahkaha-, üçüncü cümlədə-sıcak- sözlərdir. Başqa sözlə, hərəkətin failləri yağmur, kahkaha sıcaktır. Azərbaycan dilçiləri  bu tipli cümlələri, doğru olaraq, tabeli mürəkkəb cümlə olaraq qəbul edirlər. Cümlələrin önündə işlənən –bir- sözü prinsip etibarı ilə cümlənin sintaktik quruluşunu dəyişdirmir.

Məsələn:  Mən bir solmaz yarpağam ki, əldən-ələ gəzərəm. Mən bir süslü çiçəyəm ki, könülləri bəzərəm.

Birinci ve İkinci Kişi Özneler .

 Türk dilçiliyində  qeyd olunan mübtəda növünə Vecihe Hatiboğlu belə tərif vermişdir: “kullanılan, çekimli fiillerde veya zamirlerde konuşan ya da konuşanları oluşturan birinci kişi ile dinleyen ya da dinleyenleri oluşturan ikinci kişiden oluşan özne türüne birinci ve ikinci kişi öznelerdenir” (Hatipoğlu, s.111). Hatipoğlu bu cür mübtədalara nümunə olaraq aşağıdakı örnəkləri vermişdir:

 1.Annemin neden böyle öğütlerde bulunduğunu çok daha sonraları anlayabildim.  2.Yarının adamı olmak istiyorsan çok çalışmalısın. Yenə də yanlış yanaşma nəticəsində yeni mübtəda növü müəyyənləşdirmək cəhdi müşahidə olunur. Türkologiyada sadə bir həqiqət  mövcuddur: hərəkət birinci, ikinci şəxslərin təkinə və cəminə, üçüncü şəxsintəkinə aiddirsə, cümlənin mübtədası formal baxımdan olmasa da o cümlələr müəyyən şəxsli cümlələrdir. Başqa sözlə, yuxarıdakı  cümlələrdəki hərəkətlər birinci  və ikinci şəxsə aid olduğundan (anlayabildim, çalışmalısın) bu cümlələr müəyyən şəxsli hesab olunmalıdır.

 Dönük kimse :  Tahsin Banguoğlu türk dilində “yüklemi dönüşlü fiillerden oluşan cümlelerin öznelerini dönük kimse” mübtədası adlandırmışdır. (Banguoğlu, s.544). Bolulu isə  bu cür mübtədaları  “özneleri etkilenen özne” hesab edir. (Bolulu,s.46) Banguoğlu öz fikrini əsaslandırmaq üçün aşağıdakı nümunələri vermişdir:

1.Maymunlar durmadan kaşınıyorlardı. 2.Aliler yeni evlerine sonunda taşınabildiler. 3. Ayşe hanım elbiselerini giyindi.

 Qayıdış növ feillərlə  ifadə olunmuş xəbərli  müəyyən şəxsli cümlələri seçməkdə çətinlik çəkmiş T. Banguoğlu “qrammatik kəşf” etmək arzusuna düşmüşdür.  Yəni, bu cümlələrdə qeyri-adi heç nə yoxdur.

 Ettiren Kimse

 Xəbəri icbar növ feillərlə ifadə olunmuş cümlələri Tahsin Banguoğlu “ettiren kimse”li mübtəda növü  sayır: “Yüklem zorunlu olarak geçişli fakat gramerce kimse (üst kimse) doğrudan doğruya kılıcı olmadığından mantıkça kimse (alt kimse)yi gerekli kıldığı için ettiren kimse olarak adlandırılacaktır”. (Banguoğlu, s.544). Məsələn:

 1.Turgut mimara bir plan çizdirmiş.       2. Öğretmen kitaptaki şiiri öğrencilere ezberletmiş.

 Örnək cümlələrdə də çətin anlaşılan heç nə yoxdur. Banguoğlunu yanlışlığa sövq edən amil,  xəbərin icbar növ feillə ifadə edilməsi faktıdır.

Gramerce Özne

Türk dilçilərinin fikrincə,  “yüklemi edilgen fiillerden oluşan cümlelerde fiildeki iş oluş ve hareketi yapan "tarafından, yüzünden, etkisiyle, nedeniyle, dolayısıyla, vasıtasıyla" gibi kelimeler veya +ca/+dan eki sayesinde verilen bu türe örtülü özne” deyilir.   (Dizdaroğlu,s.41; Şimşek, s.79; Hatipoğlu, s.117; Koç, s.474). Həmin mübtədaları  “görünmez özne” (Korkmaz, s.104), “mantıkça özne” (Topaloğlu, s.80), “gramerce özne” (Kahraman, s.181) adlandıranlar da vardır. Məsələn:

Kar yüzünden yollar kapandı. Kapı çocuklar tarafından kırıldı. Sel tehlikesi belediye tarafından önlendi. Ağaçtaki kaysılar yabancılar tarafından toplanmış.

Nəticə olaraq bildirməliyik ki, mübtədaları feillərə əsasən təsnif etmək elmi məntiqə sığmayan yanaşmadır.

Ədəbiyyat

  1. Banguoğlu Tahsin. Türkçenin Grameri, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara,1995.
  2. Bilgegil Kaya  Türkçe Dilbilgisi, Dergâh Yayınları, İstanbul. Turkic Volume 4/3 Spring 2009, 371-377.
  3. Bolulu Osman  “Eylemler ve Özneler Üzerine Bir Anlam İncelemesi”,Türk Dili Dergisi, Ankara,1992
  4. Delice İbrahim. "Türkçe Sözdiziminde Özne", Türklük Bilimi Araştırmaları, 6. Sayı, Sivas, 1998, s. 191 – 208.
  5. Dizdaroğlu Hikmet.  Tümcebilgisi, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 1997.
  6. Ediskun Haydar. Türk Dilbilgisi, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1999.
  7. Eker Süer. Çağdaş Türk Dili, Ankaa, 2002.
  8. Ergin Muharrem. Türk Dil Bilgisi, Bayrak Yayınları, İstanbul, 1989.
  9. Ertürksoy Alpaslan.Türkiye Türkçesinde Cümlede Özne, Yüksek Lisans Tezi, Afyon Kocatepe Ünivesitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Afyon, 2005.
  10. Gencan Tahir Nejat. Dilbilgisi, TDK Yayınları, Ankara, 1979.
  11. Hatipoğlu Vecihe. Türkçenin Sözdizimi, Dergah Yayınları, İstanbul, 1982.
  12. Hengirmen Mehmet. Türkçe Dilbilgisi, Engin Yayınları, Ankara, 1998.
  13. KahramanTahir.  “Sözde Özne” mi, “Anlatımca Özne” mi”, Çağdaş Türk Dili Dergisi, 2003
  14. Karahan Leyla.Türkçede Söz Dizimi, Akçağ Yayınları, Ankara, 2004.
  15. Koç Nurettin.Yeni Dilbilgisi, İnkılap Kitapevi, İstanbul, 1996
  16. Korkmaz Zeynep. Gramer Terimleri Sözlüğü, TDK Yayınları, Ankara, 2003.
  17. Kükey Mazhar Türkçenin Sözdizimi, Kardeş Matbaası, Ankara, 1975.
  18. Özmen Mehmet. "Özne Üzerine Düşünceler", V. Uluslar Arası Türk Dili Kurultayı, (20-26 Eylül 2004), Türk Dil Kurumu Yayınları C. II, s. 2334-2339, 2004,
  19. Paçacıoğlu Burhan. Türk Dili Dersleri, Cumhuriyet Üniversitesi Yayınları, Ankara, 1987.
  20. Şimşek Rasim. Örneklerle Türkçe Sözdizimi, Trabzon, 1987.
  21. Tariktaroğlu, Abdurrahman. "Türkçe'de Özne Sorunu", Türk Dili , №.536,1996, s.192-194.
  22. Topaloğlu Ahmet, Dil Bilgisi Terimleri Sözlüğü, ÖtükenYayınları. İstanbul, 1989.
  23. Zülfikar Hamza. “Özne Türleri ve Bunların Adlandırılışı”, ‘Türk Gramerinin Sorunları’ Toplantısı (22-23 Ekim 1993), TDK, Ankara,1995, s. 43-51.

The problem of subject in the modern Turkish language

Summary

This study focused on the various types of subject. The introduction discusses the problem types, and were given the views of some linguists. In addition, in order to understand the problem better clarified the terms used by some linguists to be types. Description and examples of terms, and various opinions and criticism of these terms were summarized. It was concluded that most of the terms related to the content types should be assessed as particularly subject.

Key words: study, different, problem, subject, description

Проблема подлежащего в современном турецком языке

Резюме

Это исследование фокусируется на различные типы подлежащих. Во введении обсуждаются проблемы  типов, а также были предоставлены мнения некоторых лингвистов. Кроме того, для того чтобы понять проблему лучше, выяснены термины, используемые некоторыми лингвистами для типов подлежащих. Описание и примеры терминов, и различные мнения и критики эти термины были обобщены. Был сделан вывод, что большинство терминов связанные с содержанием типов следует оценивать как особенности подлежащих.

Ключевые слова: исследование, отличие, проблема, тема, описание

 

Rəyçi: prof. R.Hüseynzadə


Qəhrəmanova Mirvari, İsmayılova İlkanə

PHONETICS AS A BRANCH OF A LINGUISTIC SUBJECT

.The most important function of any language is to serve for intercourse. No thought, no idea can be xpressed without sentences which consist of words. Spoken words in all the languages consist of sounds. Letters are used to represent spoken words in writing only. Therefore any spoken language is firstly of all a language of sounds.

In order to speak any language one must be able to pronounce words and sentences in that language correctly. It means that the leaners of foreign language must first of all know how to pronounce isolated sounds, learn to join them within words and sentences. They must also know how sounds are modified in speech, which of the elements in words and sentences must be stressed and what intonation is used to express a certain thought.

Teachers of a foreign language must not only speak and read correctly, but also know how to teach correct pronunciation.

The teacher must also know all the difficulties that may arise in teaching good pronunciation and possess methods of overcoming these difficulties.

Now speech habits are attained by learning and remembering the articulation of new speech sounds and other phenomena, then by systematic training on the basis of special sets of exercises in order to make new speech habits stable.

General information about phonetic - Fonetika haqqında ümumi informasiya

The word “phonetic” is derived from the Greek and is used in two different meanings: 1) to some authors, usually non –phoneticians, phonetics is that part of grammar which deals with speech sound; 2) to phoneticians, however, phonetics is an independent branch of linguistics which is concerned with the phonetic structure of language.

Within the last few decades, the ever increasing recognition of the importance of phonetic in the study of a language, has led to great achievements in the field of phonetics. The development of the theory of phonemes, for instance, has caused a revolution, we may say, in the treatment of many phonetic phenomena. A number of other important phonetic concepts have been developed; it is therefore possible to assert that phonetics should no longer be considered a part of grammar. It is an independent branch of linguistics that has, in its turn, developed branch of linguistics that has, in its turn, developed branches of its own.

However, phonetics, being a branch of linguistics, occupies a peculiar position. On the one hand, it is quite independent, and develops according to its own laws. To –day the sphere of phonetics is wider and deeper than ever before: phonemes and their distribution in words, their mutual adaptation, stress, syllable formation, intonation, the relation between oral and written speech and a number of other problems have become objects of phonetic investigation.

On the other hand phonetics is closely connected with a number of other sciences, such as physics (or rather acoustics), biology, physiology and others. The more phonetics develop, the more various branches of science become involved in the field of phonetic investigation.

Phonetics is an essential part of language because it gives language a definite form; - the vocabulary and grammar of a language can function only when the language has phonetic form.

Hence, grammar and vocabulary depend on phonetics; they cannot exist outside of phonetics, because all lexical and grammatical phenomena are expressed phonetically. Thus although phonetics serves as a means of expressing grammatical and lexical phenomena, yet it has laws of its own which are independent of grammar and vocabulary. The following examples will illustrate this:

1. Words are expressed in phonetic form, and can be analysed into sounds. One word may differ from another in one sound only, e.g. big, bag, bog.

2. The three main forms of the so –called “strong” (or “irregular” or “non –standard” or “vocalic”) verbs in English which are the result of a long historical development of the English language, are also expressed in phonetic form, and differ from one another because of vowel alternations in the root:

Rise – rose – risen

Swim – swam – swum

Branches of Phonetics- Fonetikanın sahələri

Phonetic is not a new science. It was known to the ancient Greeks and to the ancient Hindus. The scientists of that time were concerned with speech sound only. It may be said that the orthography of all written languages which use alphabets developed in the course of a very detailed and sometimes very adequate phonetic analysis.

Nevertheless, phonetics, as an independent science, began to develop in western Europe and Russia only in the 19th century. There has been considerable progress and growth in the 20th century. Within the last half century especially, new concepts have sprung up, new theories and new schools have come into existence, new methods of investigation have been developed. Not only has the sphere of investigation in phonetics become widened, but several new branches of phonetics have also arisen. The most important of these are special phonetics and general phonetics.

Special phonetics may be subdivided into descriptive phonetics and historical phonetics. Special phonetic is concerned (1) with the study of the phonetic structure of one language only, in its static form, at a particular period, synchronically (descriptive phonetics); (2) with the study of the phonetic structure of a language in its historical development, diachronically (historical phonetics).

General phonetics is based on the extensive material which the special phonetics of great number of languages provides; it is also based on other sciences, such as physics, biology, psychology, speech pathology, etc. As a result of the fact that it derives most of its factual material from special phonetics, general phonetics has been able to make a number of general conclusions concerning the complex nature of speech sound, it has been able to analyse speech sounds from different points of view and to formulate a number of important theories: the phoneme theory, the theory of syllable formation, theories connected with syntagm, stress, intonation, graphical rules and rules of orthography, etc.

The development of new methods in telephony, the keen interest in the acoustic aspect of speech sound recently displayed by many linguists, the universal tendency to solve purely linguistic problems by means of complex apparatus has resulted in the rapid development of what is now termed acoustic phonetics. All instrumental experimentation is treated as a method of investigation.

Phonetics has a wide sphere of application. It is used in teaching children to read and write their mother tongue. It would be very difficult to do that without a through understanding of the intricate relations between sounds and letters.

The creation of new orthographies for hitherto unwritten languages and the improvement of already existing orthographies also presuppose careful phonetic investigation. Many languages of the Soviet Union have recently received their orthographies for the first time in their history. Russian spelling was also revised and greatly improved during the first post –revolutionary years.

Phonetics and phonology.- Fonetika və fonologiya

During the last twenty years the term “phonetics” has become somewhat ambiguous. This is largely due to the Prague School of Linguistics which propagates a new science phonology, - that is to be differentiated from phonetics. According to the conceptions of the PragueSchool, phonetics and phonology are two independent branches of science. Phonetics is a biological science, and is concerned with the physical and physiological characteristics of speech sound. Phonology is a linguistic science and is concerned with the social functions of different phonetic phenomena. The Prague School of Linguistics has many adherents.

Phonology is a convenient term to indicate that section of phonetics in which the social functions of speech sounds are discussed. It does not seem logical, however to separate function from phonetic form thus completely excluding phonetics is treated as an inseparable part of linguistics and is not presented as opposed to phonology in any way.

Three  Aspects  of Speech Sounds- Danışıq səslərinin üç aspekti

Speech sounds are of a complex nature and have three different aspects: (1) acoustic; (2) biological; (3) linguistic.

1. Sounds can be analysed from the acoustic point of view. Being acoustic phenomena they share their properties with other acoustic phenomena. They like any other sounds speech sounds are communicated to the air in the form of sound waves. Speech sounds can be investigated by the same method as any other sound and are subject to the same acoustic laws.

2. Speech sounds may also be considered from the biological point of view as phenomena resulting from the activities of the speech organs. That part of phonetics which is concerned with the work of the speech organs their ability to form definite speech sounds was termed anthrop phonetics by I.A.Baudouin de Courtenay.

3. it is clear from the above that speech sounds are acoustic as well as biological phenomena: however it is their third aspect, the linguistic aspect, that made them the subject of linguistic investigation.

One or another acoustic or logical characteristic of speech sounds (stress, syllable, or some other sound feature in a language) can arouse the interest of linguists in proportion to its linguistic significance only. In other words, it is not enough to be able detect, by means of experiment and observation, the minutest sound features, one should be able to determine in what way or way speech sound can function as significant sound units or phenonemes.

Methods of Investigation- Tədqiqatın metodları

The method of investigation used in phonetics vary, but there are three principal methods: (1) the direct observation method; (2) the linguistic method; (3) the experimental method.

1. The direct observation method comprises three important modes of phonetic analysis: by ear, by sight and by muscular sensation. Investigation by means of this method can be effective only if the persons employing it have been specially trained to observe the minutest movements of their own and other people’s speech organs, and to distinguish the slightest variations in sound quality.

 The muscular sensation is developed by constant and regular practice in articulating various sounds. A trained phonetician should be able to pronounce sounds of a given quality as well as to recognize, by means of his highly developed muscular sensation the exact nature of the articulation of any speech sound that he hears.

2. The aim of linguistic method of investigation of many concrete phonetic phenomena, such as sound, stress, intonation or any other feature, is to determine in what way all of these phonetic features are used in a language to convey a certain meaning.

3. The experimental method is based, as a rule, upon the use of special apparatus or instruments, such as the laryngoscope, the artifical palate, the kymograph, the magnetic tape recorder the oscillagraph, the spectragh. Lately X –ray photograpy and slow motion films, as well as speech synthethizers, have been introduced in phonetic investigation, and very interesting results have been obtained.

Classification  of  phonemes - Fonemlərin təsnifatı

To know how sound are produced by speech organs is not enough to describe and classify them as language units. When we talk about the sounds of language, the term “sound” can be interpreted in two rather different ways. In the first place, we can say that [t] and [d] are two different sounds in English, [t] being fortis and [d] being lenis and we can illustrate this by showing how they contrast with each other to make a difference of meaning in a large number of pairs, such as tie – die, seat – seed, etc. But on the another hand if we listen carefully to the [t] in let us and compare it with the [t] in let them we can hear that the two sounds are also not the same, the [t] of let us is alveolar, while the [t] of let them is dental. In both examples the sounds differ in one articulatory feature only; in the second case the difference between the sounds has functionally no significance. It is perfectly clear that the sense of “sound” in these two cases is different. To avoid this ambiguity, the linguist uses two separate terms: “phoneme” is used to mean “sound” in its contrastive sense, and “allophone” is used for sounds which are variants of phoneme: they usually occur in different positions in the word and hence cannot contrast with each other, nor be used to make meaningful distinctions.

As you probably know from the course of general linguistics, the definitions of the phoneme vary greatly.

The truly materialistic view of the phoneme was originated by the Soviet linguist L. V. Shcherba. According to Shcherba the phoneme may be viewed as a functional, material and abstract unit. These three aspect of the phoneme are concentrated in the definition of the phoneme suggested by V. A. Vassilyev, who looks upon the phoneme as “… a dialectical unity of these aspects because they determine one another and are thus interdependent”

The only drawback of this definition is that it is too long and complicated for practical use. The concise form of it could be:

The phoneme is a minimal abstract linguistic unit realized in speech in the form of speech sounds opposable to other phonemes of the same language to distinguish the meaning of morphemes and words.

Let us consider the phoneme from the point of view if its three aspects. Firstly, the phoneme is a functional unit. As you know from the above in phonetics function is usually understood to mean discriminatory function, that is, the role of the various components of the phonetic system of the language in distinguishing one morpheme from another, one word from another or also one utterance from another.

The opposition of phonemes in the same phonetic environment differentiates the meaning of morphemes and words, e.g. said – says, sleeper –sleepy, bath –path.

Sometimes the opposition of phonemes serves to distinguish the meaning of the whole phrases, e. g.  He was hear badly – He was hurt badly. Thus we may say that the phoneme can fulfil the distinctive function.

Secondly, the phoneme is material, real and objective. That meansthat it is realized in speech of all English –speaking people in the form of speech sound, its allophones. The sets of speech sounds, that is the allophones belonging to the same phoneme are not identical in their articulatory content though there remains some phonetic similarity between them.

Consequently, though allophones of the same phoneme possess similar articulatory features they may frewuently show considerable phonetic differences.

It is perfectly obvious that in teaching English pronunciation the difference between the allophones of the same phoneme should be necessarily considered. The starting point is of course the articulation of the principal allophone, e. g. /d –d –d/: door, double, daughter, dark, etc. special training of the subsidiary allophones are generally paid equals attention to. In teaching the pronunciation of [ d ], for instance, it is hardly necessary to concentrate on an allophone such as [ d ] before a front vowel as in Russian similar consonant in this position are also palatalized. Neither is it necessary to practice specially the labialized [ d ] after the labial [ w ] because in this position [ d ] cannot be pronounced in any other way.

Carefully made up exercises will exclude the danger of foreign accent.

Allophones are arranged into functionally similar groups, that is groups of sounds in which the members of each group are not opposed to one another, but are opposable to members of any other group to distinguish meaning in otherwise similar sequences. Consequently allophones of the same phoneme never occur in similar phonetic contexts, and thus are entirely predictable according to the phonetic environment, and thus carry no useful information, that is they cannot differentiate meanings.

But the phones which are realized in speech do not correspond exactly to the allophone predicted by this or that phonetic environment. They are modified by phonostylistic, dialectal and individual factors. In fact, no speech sounds are absolutely alike.

Thirdly, allophones of the same phoneme, no matter how different their articulation may be, function as the same linguistic unit. The question arises why phonetically naïve native speakers seldom observe differences in the actual articulatory qualities between the allophones of the same phonemes.

The speaker is quite readily aware of the phonemes of his language but much less aware of the allophones: it is possible in fact that he will not hear the difference between two allophones like the alveolar and dental consonant [ d ] in the words bread and breadth even when a distinction is pointed out; a certain amount of ear – training may be needed. The reason is that the phonemes have an important function in the language: they differentiate words like tie and die from each other, and to be to hear and produce phonemic differences is part of what it means to be a competent speaker of the language.

For example the dark [l] occur following a vowel as in pill, cold, but it is not found before a vowel, whereas the clear [l] only occurs before a vowel, as in lip, like. These two vowels cannot therefore contrast with each other in the way that [l] contrast with [r] in lip –rip or lake –rake, there are no pair of words which differ only in that one has [l] and the other –[l].

Native speakers do not observe the difference between the allophones of the same phoneme. At the same time they realize, quite subconsciously of course, that allophones of each phoneme possess a bundle of distinctive features, that makes this phoneme functionally different from all other phonemes of the language concerned. This functionally relevant bundle of articulatory features is called the invariant of the phoneme. Neither of the articulatory features that from the invariant of the phoneme can be changed without affecting the meaning. All the allophones of the phoneme [d], for instance, are occlusive, forelingual, lenis. If occlusive articulation is changed for constrictive one [d] will be replaced by [z], cf. breed – breeze, bid –bit. That is why it is possible to state that occlusive, forelingual and lenis characteristics of the phoneme [d] are generalized in the mind of the speaker into what is called the invariant of this phoneme.

The articulatory features which form the invariant of the phoneme are called distinctive or relevant. To extract relevant feature of the phoneme we have to oppose it to some other phoneme in the same phonetic context. If the opposed sounds differ in one articulatory feature and this difference brings about changes in the meaning of the words the contrasting features are called relevant. For example, the words port and court  differ in one consonant only, that is the word port has the initial consonant [p], and the word court begins with [k]. both sounds are occlusive and fortis, the only difference being that [p] is labial and [k] is backlingual. Therefore it is possible to say that labial and backlingual articulations are relevant in the system of English consonants.

The articulatory features which do not serve to distinguish meaning are called non –distinctive, irrelevant or redundant; for instance, it is impossible in English to oppose an aspirated [p] to a non –aspirated one in the same phonetic context to distinguish meanings. That is why aspiration is a non –distinctive feature of English consonant.

As it has been mentioned above any change in the invariant of the phoneme affects the meaning. Naturally, anyone who studies a foreign language makes mistakes in the articulation of particular sounds. L.V. Shcherbe classifies the pronunciation errors as phonological and phonetic.

Notation- simvolika

It is interesting at this stage to consider the system of phonetic notation which is generally termed as “transcription”. Transcription is a set of symbols representing speech sounds. The symbolization of sounds naturally differs according to whether the aim is to indicate the phoneme, i. e. a functional unit as a whole, or to reflect the modifications of its allophones as well.

The International Phonetic Association (IPA) has given accepted values to an inventory of symbols, mainly alphabetic but with additions. “Agreed values” means, for example that the symbol [g] represents a lenis back lingual stop as in gate and not the orthographic “g” of gin, which is notated as [d3].

The first type of notion, the broad or phonemic transcription, provides special symbols for all the phonemes of language. The second type, the narrow or allophonic transcription, suggests special symbols including some information about articulator activity of particular allophonic features. The broad transcription is mainly used for practical expedience, the narrow type server the purposes of research work.

Phonetic transcription is a good basis for teaching the pronunciation of a foreign language, being a powerful visual aid. To achieve good results it is necessary that the learners of English should associate each relevant difference between the phonemes with special symbols, that is each phoneme should have a special symbol, if not, the difference between the pairs of sounds above may be wrongly associated with vowel length which is non –distinctive (redundant) in modern English.

Literature

1) O. J. Dickushina “English phonetics”. Baku, 1965.

2) D. Vasilyev “English phonetics”. Baku 1970.

3) Torsuyev “English phonetics”. Moscow,  1996.

4) S. Babayev, M. Garayev “English phonetics”. Baku - 1983.

5) F. Huseynov “Introduction to the English phonetics”. Baku - 2003.

6) F. Vasilyev “English typology”.Baku -  2004.

Хцлася

Фонетика дилин чох ваъиб бир щиссясидир. Грамматика вя лексика фонетикадан айры шякилдя мювъуд дейил. Фонетика гядим елмдир. О илк дяфя Йунаныстанда таныныб. Анъаг Гярби Авропа вя Русийада инкишаф едиб. Фонетиканын 2 сащяси вар : Хцсуси фонетка вя Цмуми фонетика.

Фонетика вя фонолоэийа арасында фяргляр мювъуддур, анъаг онлар бир-бириня якс щесаб едиля билмяз. Аллофонлар фонемлярин вариантларыдыр.

       Açar sözləri:  Fonem, fonetika, fonologiya, nitq səslər, allofon.

       Key words:   Phoneme, phonetics, phonology, speech sounds, allophone.

      Ключевые слова: Фонема, фонетика, фонология, речевые звуки, аллофон

      RƏYÇİ:  dos. E.Vəliyeva


Везирова Лейла

      КОММУНИКАТИВНО-СЕМАНТИЧЕСКИЙ ХАРАКТЕР КАТЕГОРИИ  ОБОСОБЛЕНИЯ

Простое предложение  может  осложняться  уточняющими, пояснительными и присоединительными  членами, которые  объединяются общей  выделительной  интонацией  и функцией  добавочного  сообщения. Обособленность  позиции таких  членов  предложения  объясняется  их функциональным  назначением  - они  дополнительно  характеризуют  те или иные  члены  простого  предложения.

Уточняющие  члены,  относятся к тому  или иному члену  предложения, сужают понятие, им передаваемое, или  в каком-либо  отношении ограничивают его. В предложении  В Крыму,в Мисхоре, прошлым летом  я сделал изумительное  открытие (А.Куприн) словоформа  в Мисхоре  сужает, конкректизирует  более  широкое  по  значению  обстоятельство  в Крыму.

Чаще всего  уточняются  обстоятельства  места  и времени, поскольку  и те и другие  могут быть обозначены  очень обобщённо и неопределённо: там, туда, оттуда; везде, всюду, тогда, потом. Такие общие  указания  на  пространство и время  нуждаются  в конкретизации, например: Если смотреть на остров  издали, с моря, он должен  казаться  подобным богатому  храму в праздничный  день (М.Горький).Кроме того, могут уточняться и обстоятельства  образа  действия, например: Бабы  зашумели все сразу, в один голос, не давая  Давыдову и слова  молвить (М.Шолохов).

                Уточняющим  может быть  не только  обстоятельство, но и определение. Как правило, несогласованное  определение, более  конкретное  по смыслу, располагается  при согласованном определении, выражающем  признак  в его общем  виде, например: Горбоносый  камнелом расправил  усы и бороду  белыми в известке, руками (М.Горький); Тихий  барин  сидел в тени берёз  за большим столом, в одной руке  он держал платок, а другую, с циркулём в ней, измерял что-то  на листке ослепительно белой  бумаги (М.Горький). В качестве  конкретизируемых  часто выступают  местоимения тот, этот, такой, имеющие  слишком общее значение, например: Чичиков немного  озадачился таким, отчасти резким, определением (Н.Гоголь).

                Уточняющими могут быть и приложения: Обе, мать и дочь, были в соломенных  шляпах (А.Чехов).

                Уточнение  как вид  пояснительных  отношений  выделяется  по своему  синтаксическому  характеру, хотя, с логической точки зрения, уточнение не всегда можно четко отличить от пояснения. Как и при пояснении, члены  ряда могут  иметь общую денотативную отнесённость, но этот факт не получает  синтаксического  выражения:  на него не указывают ни союз, ни интонация.  Например: Это было давно, до войны, в весеннее петербургское утро (А. Толстой). В данном предложении  давно – это и есть до войны, однако тождество  этих  временных  периодов  не утверждается.  Ср. при другой интонации: Это было давно- до войны. В этом случае тождество  акцентировано и может быть передано союзом  а именно, что  свидетельствует о пояснении. Уточнение  как  синтаксическая  конструкция  характеризуется  следующими  признаками:  1) бессоюзной связью членов ряда; обязательной  обособляющей  интонацией, которая  связывает  второй  член с первым  и является  единственным  показателем  отношений между ними. Например: На углу  возле почты, былафотографическая  витрина (И. Бунин). Для  многих  видов  уточнения  характерна  относительная  самостоятельность значения  каждого  из членов, своё  особое место  в предикативном содержании  предложения. Вот почему  конструкция  с уточнением часто допускает чисто интонационное  преобразование  в конструкцию без уточнения. Покажем это  на примере  фраз, записанных  без знаков   препинания: Это случилось  в одной  гористой  местности  на юге  Италии; На берегах этих рек  в  глубоких норах живут  водяные  крысы. Очевидно, что эти  предложения  допускают  разное  прочтение  с обособлением  и без  обособления  второго обстоятельства. Ср.: Это случилось  в одной  гористой местности, на юге Италии; На берегах  этих рек, в глубоких  норах, живут  водяные  крысы. В варианте  без запятой  отсутствуют  отношения  уточнения. Подобное  варьирование  не всегда  возможно, и он говорит не о том, что обособление  не играет роли, а об отличии  уточнения  от пояснения: здесь   нет взаимозаменяемости  и тождества  членов по их  позиции  в предложении. Возможность  двоякой  интерпретации свидетельствует о позиционной самостоятельности  уточняющего члена.  А.М.Пешковский   писал  об  этом  так: « Мы можем  сказать однажды, осенью, он заболел (с сильным  ударением  на  осенью, как  на обособленном  члене, и на  однажды, как  на  предшествующем  ему), а можем  сказать  и просто  однажды осенью он  заболел».

                Конкретные функции уточнения  многообразно  варьируются  в высказываниях  и строго  не противопоставлены, о чём свидетельствует  отсутствие  синтаксических  различий. Основными являются  следующие  семантические  отношения.

  1. Ограничение (сужение обозначаемого  или  2 «уточнение» в собственном  смысле  слова):  Собрание состоится  десятого февраля, в 18  часов.
  2. Конкретизация  (первый  член  имеет  неопределённое  значение):  Быстро, в несколько  секунд, оглядели  ручной  багаж; поставили  на нём  крестик (Купр). Сюда  же  относятся  уточняющие  обстоятельства при местоимённых  словах – наречиях: Полнеба  обхватила  тень, лишь  там, на западе, бродит сиянье (Ф.Тютчев).
  3. Дополняющее – уточняющее  значение  (второй  член, уточняя предыдущее, вместе с тем  развивает  мысль в новом направлении);  Приехал я к нему  летом, часов  в  семь  вечера (И. Тургенев).  Хотя  оба  члена  являются  обстоятельствами   времени, отвечают  на один  и тот же  вопрос, они называют  фактически  разные  обстоятельства, при которых  происходило  событие  - летнее время и вечер. Этот тип  уточнения  в силу  своей  смысловой содержательности имеет широкое  распространение, особенно  в  художественных  текстах.  Примеры:  Лет пять тому  назад, осенью, на дороге из  Москвы в Тулу, пришлось мне  просидеть целый день в почтовом доме (И.Тургенев); Верстах  в четырёх  от  её (волчихи) логовища, у почтовой  дороги, стояло  зимовье (А.Чехов).

Пояснение  и уточнение   чётко  не различаются  при конкретизации: Чичиков немного  озадачился  таким, отчасти  резким, определением (Н.Гоголь); Ему  ещё было  дико, что эти три человека … обрадованы  именно   появлением  его, Рощина (А.Толстой). Решающую роль  в таких случаях  играет  интонация.

    Не существует  чёткого  грамматического  различия  между  уточнением и однородностью. В частности, к уточняющим  членам  бывают очень близки соподчинённые  определения, если они связаны  без союзов, посредством одной интонации: и в том и в другом случае между определениями  есть смысловая  связь, она носит характер  уточнения, когда  один  признак  семантически  дополняет другой. Усиливающие  и уточняющие  определения  могут быть  почти  неразличимы, если  значение тождества  признаков  специально  не подчёркнуто интонацией обособления  (паузой  после уточняющего  определения). Ср.: Странный резкий, болезненный крик раздался вдруг два раза  кряду  над рекой (И.Тургенев); Жёсткая  выгоревшая заметно мурава  краснеет по каменистым  перевалам старой  мёртвой дороги (И.Бунин). Но: Стояла особенная, ленивая, тишина воскресного полдня (М.Горький). В последнем примере  пауза  после второго определения указывает на его уточняющую  функцию.

    Пояснительные  отношения  часто характеризуют  определения. Однако эти  определения не обособляются, они лишь  отделяются  от впереди стоящего определения. Например: На станции Волочаевка белые создали второй, дальневосточный  Перекоп ( К.Паустовский).

    Отношения пояснения  и уточнения  различаются  следующим: при пояснении два понятия  выступают как смысловое  тождество, но словесно по-разному  выраженное : при уточнении имеются наименования  двух  разных  понятий, из которых  одно более общее, другое  - его конкретизирующее.

             Если понимать термин  «обособление»  широко, как  интонационно- смысловое выделение  группы  слов в составе  предложения, то в разряд  обособленных  можно  отнести  такие члены  предложения, которые  отличаются  особой  синтаксической  связью, передающей  характер  добавочности  сведений, передаваемых  этими  словоформами. Это  предложения, присоединяемые  к предложению  в дополнение  к тому, что в нём есть как возникшие  попутно, в связи  с содержанием основного  высказывания. Присоединительные  члены  предложения  могут  связываться  с предложением   посредством слов  и сочетаний: даже, например, в частности, особенно, в особенности, в том числе, и потом, и притом, и причём  и др. Например: Было очень тепло, даже жарко (А. Чаковский). Я любил наши  спектакли, а особенно репетиции, частые, немножко бестолковые, шумные (А. Чехов).

Обороты  со  значением  включения, исключения и замещения  могут  обособляться  в зависимости  от степени  их  распространённости, а также  места  расположения  в предложении. Такие обороты включаются  в состав  предложения при помощи  предлогов и предложных  сочетаний  кроме,  помимо, вместо, включая, за  исключением, сверх и др. Например: От сытого котла все казаки были весёлые, за исключением  Степана  Астахова (М.Шолохов); Мистер Гопкинс, наряду с другими  людьми  в серых  касках, стоял неподвижно  (В.Короленко). Нередко  такие  обороты  относят  к обособленным  дополнениям, однако это отнесение  по  меньшей  мере  условно, так как  эти словоформы не обозначают  предмета, на которой  переходит действие  или который  является результатом  действия.

Различают два основных  типа  предложных  конструкций: 1) с сопоставительно- выделительными предлогами и 2) с обстоятельственными  предлогами.

Конструкции  первого типа  образуются  предлогами  и предложными  выражениями: кроме, помимо, вместо, включая, исключая наряду с, в отличие  от, не говоря о, в противоположность, в противовес, вроде, типа, по  сравнению  с соответственно. Они создают отношения, во многом  аналогичные  тем, которые  имеют  место  между  членами сочинительного ряда, хотя  и  образуют иную  конструкцию  - подчинительную. Эти предлоги  выражают  два типа  смысловых  отношений.

  1. Сопоставительные отношения  логически  рядоположенных  членов (подобные  соединительным, разделительным ил  противительным): Кроме тополя, ясеня  и ильма, здесь же рос  монгольский   дуб (В.Арсеньев). Предлог  кроме  вводит  существительные  тополь, ясень, ильм, которые  составляют  один  логический  ряд   с существительным  в  позиции  подлежащего  -  дуб (ср.: тополь, ясень, ильм и дуб).
  2. Выделительные:  логические  отношения  общего и частного.

Все оперативные  документы, исключая журналы  боевых  действий, уничтожались (Л.Первомайский); Надо сказать, городской  транспорт, кроме  такси, сильно  запущен. (Б.Иванова).

                Конструкции  второго  типа  образуются  предлогами, которые  принято  называть  обстоятельственными: ввиду, несмотря на, по причине  и др. Они создают отношения  между основной  частью  предложения и оборотом, заключающим  в себе  дополнительную  предикативность  особого вида – «свёрнутую». Увидеть  её помогает  логико-семантический  анализ, который  показывает, что такие  обороты  имеют  препозитивное, событийное, содержание:  в обороте  заключена  информация  о некотором   событии, в нём  отражена целая ситуация  (а не просто назван  предмет, ср.: ввиду  непогоды и  кроме  книг). Как правило, в состав  оборота  входят  слова  со значением  действия  или  качественного признака:  вопреки  предсказанию моего  спутника, вследствие  неурожая, несмотря  на заморозки. Но сама  по  себе  лексика  не создаёт  значения  дополнительной предикативности,  это значение  оформлено синтаксически. Его грамматическим  показателем  и являются специальные  служебные слова. Это необычные  предлоги  -  слова  широкой, отвлечённой семантики. 

1)                                    модальность  реальности: несмотря на,  вопреки, благодаря, по причине, вследствие, по мере, ввиду, в связи с, по случаю, за неимением;

2)                                    гипотетическая  модальность:  при условии, в случае, на случай, при наличии, во избежание.

Обобщённая  ситуация  иногда  прямо   названа  словом, формирующим  оборот: за  неимением -  (что-то отсутствует), при наличии (нечто имеется), во избежание – (чтобы не случилось чего-либо). Эти  предлоги  сообщают  событийную  семантику  и таким оборотам, которые  состоят  из  предметных  слов, например: Благодаря биноклю, мне  удалось  рассмотреть  хижины  трёх  деревень. ( Н. Миклухо- Маклай).

    Вместе  с тем  событийная  семантика  обеспечивает  функцию  дополнительной  предикативности и тем оборотам, которые  оформлены  с помощью  некоторых  простых  предлогов -  при, в, из и др. Синтаксическим  их  признаком  является  слабое  управление  и интонационная  обособленность. Например: При уме ясном и обширном, он был мил и забавен, как ребёнок (И.Тургенев). Специальный  производный   предлог  не только  свидетельствует  о дополнительной  предикативности, но  и указывает на её  отношение  к основному  предикату, семантически  определяя, квалифицируя  это отношение.  В предложении  Несмотря  на неудачу  я  был  доволен  поездкой (В.Арсеньев)- указано  на связь между  двумя  событиями: одно событие (названное   в   предложении  обороте)  не  помешало  другому  событию  (названному  в  основной  предикативной  части). Ср.: была  неудача, но  я всё-таки  доволен  поездкой. Отношение  между  основной  и  дополнительной  предикативностью  выражено  предлогом  несмотря на,  который  квалифицирует данные  отношения  как  уступительные. Другие  предлоги, например, при условии, по случаю и т.д., иначе  квалицифируют  подобные  отношения.  Например: По случаю  приезда  Садовского  из Москвы давали пьесу Островского «Не в свои сани  не садись» (И.Тургенев).  Отношения  между основным предикатом и предложным  оборотом  со «свёрнутой» предикативностью по  семантике  аналогичны  тем, которые выражаются  подчинительными  союзами. Это  отношения  обусловленности:

1)                                    причинно- следственной  ( благодаря, ввиду, в связи с, в силу, вследствие,  по причине, согласно, за неимением, в результате и др.); В силу  кокетливой страсти нравиться, я старался нравиться направо и налево (А.Герцен).

2)                                    условно – уступительный  ( несмотря на, невзирая на, вопреки, при условии, при наличии, при отсутствии, в зависимости от, независимо от): Чувства её не могут  перемениться, несмотря  на перемены её  положения (Л.Толстой).

3)                                    целевой  ( в целях, на предмет): В целях  увеличения срока службы, ткань  пропитывают особым составом.

4)                                    временной  (мере, в бытность, с наступлением): С наступлением холодов  Уля  снова  жила в  домике вместе  со своей семьёй (А.Фадеев).

В целом категория обособления имеет, таким образом, коммуникативно – семантический характер. Обособление  обусловливается либо выражением  полупредикативности, либо функцией дополнительной  характеристики. При этом каждое  из общих  условий  обособления   в одних  случаях  выступает  как единственное, в  других  действует  наряду с другим.

                  Литература

 1.Бабайцева В.В.,Максимов Л.Ю. Современный русский язык.  Синтак­сис. Пунктуация.М., Просвещение.1981.

2.Камынин А.А. Современный русский язык. Синтаксис простого предложения. М., 1983

3.Пешковский А.М. Русский синтаксис в научном освещении. М., Учпедгиз, 1956.

4. Федоров А.К. Трудные вопросы синтаксиса. М.,Просвещение, 1972.

Ключевые слова: обособление, члены предложения, уточнение, грамматическое пояснение

Acar sözlər: təcrid, nitq hissələri, müəyyənləşdirmə, qrammatik izah etmə,konstruksiya.

Key words: isolation, parts of sentence, clarification, grammatical explain, construction.

Xülasə

Məqlədə təcrid kateqoriyasının kommunikativli- semantik xarakteri araşdırılır. Burada sadə cümləni aydınlaşdıran, izahlı və birləşdirən üzvləri tərəfindən mürəkkəb­ləşməyindən danışılır və  qeyd olunur ki, bu üzvlər ifrazazat intonasiyası və əlavə xəbər funksiyasilə birləşirlər. Buna aid bir sıra nümunələr göstərilir.

Communicative  semantic  character   of   the  distinguishing  category.

Summrya

The complication  of  the  simple  sentence  by  explanatory and  joining  members united by  distinguishing  intonation  and  additional  information  function  is  discussed in  the  article. Some examples concerning this problem are given here too.

Рецензент: проф.ХалиловБ.А.


Ramil Saməddin oğlu Zeynalov

MAHMUD KAŞĞARİNİN “DİVANÜ LÜĞƏT-İT-TÜRK” ƏSƏRİNDƏ İŞLƏNƏN ATALAR SÖZLƏRİ VƏ MƏSƏLLƏRDƏ TABELİ MÜRƏKKƏB CÜMLƏ

                Tabeli mürəkkəb cümlə iki və daha artıq sadə cümlənin məna və qrammatik cəhətdən tabelilik yolu ilə vahid bir tam kimi birləşməsi nəticəsində yaranan sintaktik vahiddir (1, s.305). Tabesiz mürəkkəb cümlədən fərqli olaraq, tabeli mürəkkəb cümlə sadə cümlələrin tabesizlik əlaqəsi əsasında deyil, tabelilik əlaqəsi əsasında birləşməsi əsasında yaranır. Əgər tabesiz mürəkkəb cümlənin tərəfləri qrammatik cəhətdən bərabərhüqludursa, tabeli mürəkkəb cümlənin komponentlərindən biri qrammatik cəhətdən digərindən asılı olur, ona tabe olur, onu bu və ya digər cəhətdən ya bütövlükdə, ya da üzvlərindən birinə görə izah edir.  

                Budaq cümlə probleminin istər müasr, istərsə də türk dillərinin qədim abidələrinə, o cümlədən göytürk Orxon-Yenisey abidələrinə münasibətdə ən mübahisəli məsələlərdən biri olduğunu qeyd edən Ə.Rəcəbli türkoloqların bir qisminin türk dillərində feili tərkiblərin – həm feili sifət tərkibləri, həm də feili bağlama tərkiblərinin tabeli mürəkkəb cümlənin budaq cümləsi olduğunu və onların budaq cümlənin funksiyasını yerinə yetirdiyini qeyd edir. Lakin feili sifət və feili bağlama tərkiblərini budaq cümlə hesab etməyin metodik baxımdan da doğru olmadığını qeyd edən müəllifin fikrincə, bu söz birləşmələri sintaksisi ilə cümlə sintaksisinin eyni olacağına səbəb olardı. Feili tərkiblər vəin və budaq cümlələrin eyni vəzifə icra etməsinə gəlincə, qrammatikada buna qrammatik sinonimlik deyilir. Daha dərinə getsək, sadə cümlə üzvləri də budaq cümlənin vəzifəsini ifadə edir, ancaq heç kim onu budaq cümlə hesab etmir. Feili sifət və feili bağlama tərkibləri tabeli mürəkkəb cümlənin budaq cümləsi deyil, sadə geniş cümlənin genişlənmiş üzvüdür (2, s.488).

Türk dillərində tabeli mürəkkəb cümlənin tarixi də olduqca maraqlıdır. Müasir türk dillərində tabeli mürəkkəb cümlə iki yolla yaranır. Bağlayıcıların vasitəsi ilə yara­nan və yalnız intonasiya ilə yaranan tabeli mürəkkəb cümlələr. “Tədqiqatçılar türk dil­lərində tabeli mürəkkəb cümlədən bəhs edərkən, çox zaman birinci növbədə bağlayıcılı tabeli mürəkkəb cümləni yada salır və türk dillərində tabeli mürəkkəb cümlələrin vəziyyətini bu növ cümlələrlə ölçməyə çalışırlar. Halbuki bağlayıcı sözlərlə, başqa cür desək, nisbi əvəzliklərlə düzələn tabeli mürəkkəb cümlələr daha qədimdir. Belə cümlə növləri qədim yazılı abidələrdə işlənmiş və indi də bütün türk dillərində işlənməkdədir. Bunların hansı yolla əmələ gəlməsi olduqca maraqlı bir məsələdir” (3, s.382).

                “Təbii ki, yazılı ədəbi dilin təşəkkülünə qədər tabeli mürəkkəb cümlənin tərkib hissələrini əlaqələndirmək üçün intonasiya, az bir qrup bağlayıcı söz və -sa, -sə şəkilçisi daha fəal olmuş, sonrakı dövrlərdə bağlayıcı sözlər və bir sıra milli və alınma bağla­yıcılar fəaliyyətini genişləndirmişdir. Odur ki, bağlayıcı vasitələri budaq cümlələrlə birlikdə öyrənmək lazım gəlir” (4, s.12). Biz bunu M.Kaşğarinin divanında açıq şəkildə görə bilirik. Belə ki, “Divan”da işlənən atalar sözləri və məsəllərdə xeyli tabeli mürəkkəb cümlə də işlənmişdir ki, bunlarda da biz, əsasən, bağlayıcısız forma­la­şan tabeli mürəkkəb cümlələri müşahidə edirik. Azərbaycan dilinin tarixi qrammatika­sında tabeli mürəkkəb cümlənin işlənməsindən danışarkən H.Mirzəzadə Azərbaycan ədəbi dilinə aid yazılı abidələrin dilində tabeli mürəkkəb cümlə və ona xas olan olan müxtəlif budaq cümlələrin dilimizdə çox geniş miqyasda işləndiyini qeyd edir (5, s.352).

                Daha sonra müəllif yazır: “Yazılı abidələrin dilini nəzərdən keçirdiyimiz zaman aydın olur ki, müasir Azərbaycan ədəbi dilində olduğu kimi, tarixən də budaq cümlələr üç münasibətlə baş cümlə ilə birləşir:

a)Bir qrup budaq cümlələr baş cümlədə iştirak etməyən hər hansı bir cümlə üzvünün yerində işlənərək, onu əvəz edir. Belə cümlələr bir növ vəzifə etibari ilə cümlə üzvünə oxşayır, onun suallarından birinə cavab verir, lakin quruluş etibarilə ondan tamamiilə fərqlənir. Nümunə üçün müəllif aşağıdakı misalları verir: Həq bilir kim ta ədəb könlümdə vardır ol həvəs (Xətai); Xoşdur ki, bulam vüsalə fürsət (Füzuli).

Abidələrin dilini izləyərkən budaq cümlənin hər hansı bir cümlə üzvünün əvəzedicisi kimi işlənməsinin qədim tarixə malik olduğu nəzərə çarpır. Bu isə öz növbəsində tabeli mürəkkəb cümlələrin vaxtilə sərbəst surətdə yanaşma əlaqəsi nəticəsində əmələ gəlməsini də söyləməyə əsas verir.

b)        İkinci qrup budaq cümlələr daxili münasibətlərinə görə birincilərdən fərqlidir. Burada baş cümlənin tərkibində budaq cümlənin əvəzedicisi – işarəəvəzliyi faktik olaraq iştirak edir və tələb olunan suala cavab verdiyindən, birinci cümlə formal cəhətdən bitmiş kimi nəzərə çarpır. Lakin buna baxmayaraq, məna hələ qapalı olaraq qalır, çünki cümlə üzvü kimi işlənən əvəzlik nəyə, kimə isə işarə edirsə də, real məzmun özünü göstərmir. Həmin qaaplılıqdan və ya mücərrədlikdən xilas olmaq üçün budaq cümlə əvəzliyin real mücərrədlikdən xilas olmaq üçün budaq cümlə əvəzliyin real məzmununa çevrilir, onu izah edir. Buna görə də budaq cümlə sadəcə olaraq baş cümləni bütöv şəkildə deyil, ancaq onun qapalı və məchul qalan bir üzvünün real ifadəsinə çevrilir. Müəllif nümunə üçün bu misalları verir: Biz ol quşuz ki dam danəmizdir (Xətai); Hakim oldur ki anın olmaya zatində təmə (Füzuli) və s.

c)Üçüncü qrup budaq cümlələr iki əvvəlkilərdən fərqlənir, çünki burada baş cümlə kimi budaq cümlə də formal cəhətdən tamamilə sərbəstdir. Baş və budaq cümlə yanaşma əsasında sintaktik əlaqəyə girir, bütövlük təşkil edir; lakin baş cümlədə ifadə edilən fikri tamamlamaq üçün ona yardım edir. Bu növ budaq cümlələr baş cümlədə buraxılmış, ya da əvəzliklərlə ifadə edilmiş üzvü əvəz etmir. Həmin budaq cümlələr əsasən şərt, müqayisə, güzəşt, nəticə kimi məzmun ifadə edərək, baş cümləyə bağlanır. Qeyd etmək lazımdır ki, bu qrupa daxil olan tabeli mürəkkəb cümlələrdə baş cümlə ilə budaq cümlə arasında sintaktik əlaqə bağlayıcı, bağlayıcı sözlər vasitəsilə yaranır. Müəllif buna misal olaraq bu cümlələri verir: Dəxi götürməzdim baş anın əyağından (Nəsimi); Gərçi düşmənligimdə fənnim çoq, Dostluq da dəxi misalın yoq (Füzuli); Ey sənəm xublar içində sən düşübsən sərəfraz, Eylə kim bağ içrə rəna sərvi-xoş bala düşər (Xətai) və s. (5, s.352).

Göründüyü kimi, H.Mirzəzadə tabeli mürəkkəb cümlənin şərt, nəticə, gözəşt, müqayisə budaq cümlələrində yanaşma əlaqəsinin olduğunu qeyd edir və bu cümlələri üçüncü qrupa aid edir. Tabeli mürəkkəb cümlələr arasında yanaşma əlaqəsinin olmasına münasibət bildirərkən Q.Kazımov yazır: “Nəticə, müqayisə budaq cümləli tabeli mürək­kəb cümlələrdə baş cümlə əvvəl, budaq cümlə sonra işlənir. Baş cümlənin budaq cüm­ləyə yanaşmasından danışmaq olmaz. Şərt və güzəşt (qarşılaşdırma) budaq cümlələri baş cümlədən əvvəl işlənsə də, baş cümləyə bağlayıcı sözlər, ədatlar və şəkilçilərlə bağlanır. Burada da budaq cümlənin baş cümləyə yanaşmasından (bilavasitə yanaşma əlaqəsi ilə bağlanmasından) danışmaq olmaz” (4, s.13).

Ümumiyyətlə, Q.Kazımov H.Mirzəzadənin fikri ilə razılaşmır və yazır: “Ümu­mən tabeli mürəkkəb cümləni bu cür üç qrupa ayırmaq özünü doğrultmur. Birinci və ikinci qruplar, demək olar ki, eyni quruluş tipindən ibarətdir. Fərq budur ki, birində qəlib söz işlənir, o birində işlənmir. Lakin işlənmədikdə də onu asanlıqla təsəvvür və bərpa etmək olur. Tabeli mürəkkəb cümləni tərkib hissələrin yerinə və bağlayıcı vasitə­lərə görə qruplaşdırmaq onların müasir vəziyyətini və inkişaf yolunu öyrənmək üçün daha faydalıdır” (4, s.13).

Q.Kazımov Azərbaycan dilində işlənən tabeli mürəkkəb cümlələri baş və budaq cümlələrin yerinə və tərkib hissələri əlaqələndirən bağlayıcı vasitələrə görə iki tipə ayırır:

1. Budaq cümlə əvvəl, baş cümlə sonra işlənir. Budaq cümlə baş cümləyə bağla­yı­cı söz, da, də, belə, kim ki ədatları, -sa, -sə şəkilçisi, isə şərt ədatı və onun ixtisar şəkli (-sa, -sə) ilə bağlanır. Bağlayıcı söz əksərən sabit qalmaqla, digər vasitələr (ədatlar, şəkilçilər) müxtəlif şəkildə növbələşir. Baş cümlədə qarşılıq bildirən söz ola bilir, olmaya da bilir (bir qisminin – şərt və qarşılaşdırma budaq cümlələrinin baş cümləsində ümumən olmur).

2. Budaq cümlə baş cümlədən sonra işlənir və baş cümləyə bağlayıcı (ki, kim, çünki, ona görə də, ona görə ki, odur ki və s.) ilə bağlanır. Baş cümlədə budaq cümlənin qəlibi ola da bilər, olmaya da.

Bu tip tabeli mürəkkəb cümlələrdə budaq cümlə baş cümləyə yalnız intonasiya ilə də bağlana bilər (4, s.14).

Ümumiyyətlə, intonasiya tarixən tabesiz mürəkkəb cümlələrdə olduğu kimi, tabeli mürəkkəb cümlələrin də tərkib hissələrini əlaqələndirən ilk və ən qədim vasitədir. “Tarixən tabeli cümlələrdə bağlayıcılar o dərəcədə az işlənmişdir ki, onları tabesiz cümlələrdən ayırmaq belə müəyyən qədər çətin olmuşdur. Demək olar ki, yazılı ədəbiyyatı qədim olan daha bir sır” türk dillərində vəziyyət belə olmuşdur” (6, s.137).

Müasir türk dillərindən danışarkən isə tədqiqatçılar tabeli mürəkkəb cümlələri quruluş tiplərinə görə iki qismə bölürlər:

1)        Bağlayıcılarsız, yəni bağlayıcı sözlərlə (nisbi əvəzliklərlə) və -sa // -sə əlaməti ilə qurulan tabeli mürəkkəb cümlələr;

2)        Bağlayıcılı tabeli mürəkkəb cümlələr.

                   Birincilərin əmələ gəlmə qaydasını nəzərdən keçirdikdə, aydın olur ki, onlar özləri də iki növdür:

Birincisi, budaq cümlədə nisbi əvəzliklərdən biri iştirak etməklə qurulan tabeli mürəkkəb cümlələr, ikinci isə budaq cümləsində nisbi əvəzlik olmayıb, yalnız feilin şərt şəkli ilə formalaşan tabeli mürəkkəb cümlələr. Bu növ tabeli mürəkkəb cümlələrin hər iki növü ən qədim dövrlərdən belə türk dillərində olmuş və indi də vardır  (3, s.381-382).

                   Tabeli mürəkkəb cümlənin iki növü vardır:

                   1. Bir özəkli tabeli mürəkkəb cümlə;

                   2. İki özəkli tabeli mürəkkəb cümlə.

                   Bir özəkli tabeli mürəkkəb cümlədə budaq cümlə baş cümlənin bir üzvünə xidmət edir, bir üzvü izah edir. Tabeli mürəkkəb cümlənin bu tipində budaq cümlə ya baş cümlədə formal şəkildə iştirak edən, lakin zəif formalaşan, izaha, aydınlaşdırılmağa ehtiyacı olan üzvü, ya da baş cümlədə ümumiyyətlə iştirak etməyən, buraxılan üzvü əvəz edir. Belə tabeli mürəkkəb cümlələr sadələşdirildikdə budaq cümlə baş cümlədəki izah etdiyi və ya əvəz etdiyi üzvün yerində işlənir. Bir özəkli belə cümlələrdə budaq cümlə qrammatik cəhətdən baş cümlənin bir üzvünün vəzifəsini yerinə yetirir. İki özəkli tabeli mürəkkəb cümlələrdə isə budaq cümlə baş cümlənin ayrılıqda götürülmüş hər hansı bir üzvünü izah etməyə, aydınlaşdırmağa deyil, bütövlükdə baş cümləyə xidmət edir. Ə.Abdullayevin fikrincə, bir özəkli tabeli mürəkkəb cümlələr cümlə üzvlərindən birinin sadə cümlədən (baş cümlədən) kənara çıxıb, sadə cümlə şəklinə düşməsi nəticəsində əmələ gəlmişdir. Buna görə də istənilən zaman belə budaq cümlənin cümlə üzvünə çevrilməsi mümkün olur.

                   İki özəkli tabeli mürəkkəb cümlələr isə tabesiz mürəkkəb cümlələrdən əmələ gələn tabeli mürəkkəb cümlələrdir. Tabesiz mürəkkəb cümlənin komponentlərindən biri öz müstəqilliyini itirib, qrammatik cəhətdən tabe vəziyyətə düşmüş, yəni budaq cümlə­yə çevrilmişdir. Məna cəhətdən isə iki əvvəlki özək mühafizə edilib saxlanmışdır. Elə bu səbəbə görə də bir qrup (məsələn, nəticə, qarşılaşdırma və zaman budaq cümlələri) tabeli mürəkkəb cümlələr iki özəklidirlər. Bunun üçün də belə budaq cümlələr baş cümlənin bir üzvünü deyil, ümumi məzmununa aid olur (7, s.297).

                   Baş və budaq cümlələri əlaqələndirən vasitələr isə bağlayıcılar, bağlayıcı sözlər, şəkilçilər və ədatlar, modal vasitələr, qəlib sözlər və başqalarıdır. Şifahi nitqdə isə bu­daq cümlə baş cümləyə daha çox intonasiya ilə bağlanır. Nəzərə alsaq ki, M.Kaşğarinin əsərində işlənən atalar sözləri və məsəllər şifahi nümunələrdir o zaman intonasiyanın rolunu xüsusi olaraq araşdırmaq zərurəti yaranır. Qeyd edilməlidir ki, tədqiq olunan nümunələrdə bağlayıcı vasitə demək olar ki, istifadə olunmur və bu zaman intona­si­yanın üzərinə böyük yük düşür. Tabeli mürəkkəb cümlədə intonasiyanın rolundan danı­şarkən Q.Kazımov yazır: “Baş və budaq cümlələr arasına ki bağlayıcısını əlavə etdikdə budaq cümləni baş cümləyə bağlayan fasilə ki bağlayıcısının tələffüzünə sərf olunur. Bu cür cümlələrdə ki bağlayıcısının düşmüş olduğu qeyd edilir. Əslində isə intonasiya ilə qurulan tabeli mürəkkəb cümlələr ilkin və qədim formanın davamı olub, intonasiya və fasilənin bütün digər bağlayıcı vasitələrdən əvvəl mövcud olduğu və şifahi nitqdə öz böyük rolunu saxlamaqla davam etdiyini göstərir. Beləliklə, hər bir tabeli mürəkkəb cümlə bitkinlik intonasiyasına malik olur, lakin bir sıra tabeli mürəkkəb cümlələr intonasiyanın bu təbii funksiyasından əlavə, ondan həm də tərkib hissələri əlaqələndirən vasitə kimi istifadə edir. Ona görə də bağlayıcı vasitələrə görə tabesiz mürəkkəb cüm­lələrlə yanaşı, tabeli mürəkkəb cümlələrin də iki üsulla yarandığını qeyd etmək olar: 1) yalnız intonasiya ilə; 2) bağlayıcı vasitələr (bağlayıcı, bağlayıcı söz, şəkilçi, modal söz, ədat və s.) və intonasiya ilə” (1, s.317).

                   Tabeli mürəkkəb cümlədə budaq cümləni baş cümləyə bağlayan vasitələrdən biri də şəkilçilərdir. Bu mənada tədqiqata cəlb olunan nümunələrdə -sa, -sə şəkilçiləri xüsusi rol oynayır. sa, -sə və -mı, -mi, -mu, -mü şəkilçilərindən danışarkən Q.Kazımov yazır: “Çünki və ki bağlayıcıları kimi, bu iki şəkilçi də qrammatik semantikasına görə, antonim sayıla bilər. Belə ki, -sa, -sə şəkilçisi, demək olar ki, “budaq cümlə + baş cüm­lə” quruluşlu tabeli mürəkkəb cümlələrdə bütün budaq cümlə növlərini baş cümləyə bağlayır və bu cəhətdən onu “baş cümlə + budaq cümlə” quruluşlu tabeli mürəkkəb cümlələrdə ki bağlayıcısı ilə müqayisə etmək olar; -mı,-mi, -mu, -mü şəkilçisi isə, başlıca olaraq, zaman, bəzən də şərt budaq cümlələrini baş cümləyə bağlayır və qrammatik semantikasının məhdudluğuna görə çünki bağlayıcısını xatırladır. Həm də nəzərə almaq lazımdır ki, -sa, -sə şəkilçisə şərt və qoşulma budaq cümlələri istisna olmaqla, bütün qalan budaq cümlə növlərində (mübtəda, xəbər, tamamlıq, təyin, tərz, zaman, yer, kəmiyyət, səbəb, məqsəd, qarşılaşdırma budaq cümlələrində) bağlayıcı sözlə birlikdə işlənir” (1,s.318). Bu şəkilçilər tarixən də işlək olmuşdur. “Bağlayıcı sözlü tabeli mürəkkəb cümlələrin tərkib hissələrini əlaqələndirmək üçün müasir dilimizdə olduğu kimi, tarixən də -sa, -sə şərt şəkilçisindən, isə şərt ədatı və onun şəkilçiləşməş formasından -sa, -sə, -mı, -mi, -mu, -mü sual şəkilçisindən və bir sıra ədatlardan (da, dəxi, belə və s.) modal sözlərdən istifadə edilmişdir.

                   -sa, -sə şəkilçisi ilə -mı sual şəkilçisinin budaq cümlələrə xidməti kimki bağlayıcıları ilə çünki bağlayıcısının nisbəti kimidir. Yəni -sa, -sə, demək olar ki, bütün budaq cümlələrlə xidmət etdiyi halda, -mı şəkilçisi zaman, şərt, nəticə kimi bir neçə budaq cümləni baş cümləyə bağlamışdır” (4, s.24).

                   Artıq qeyd etdiyimiz kimi, tədqiqata cəlb olunan nümunələrdə biz bağlayıcılı tabeli mürəkkəb cümlələrə demək olar ki, rast gəlmirik. Bunun bir səbəbi bu cümlələrin daha çox şifahi nitqə aid olması ilə izah edilirsə, digər bir əsbəb isə, fikrimizcə, bu nümunələrin daha qədim vaxtlara aid olmasıdır. Misallara diqqət edək: Küç eldin kirsə, törü tünqlüktən çıkar – zorakılıq qapıdan girsə, törə bacadan çıxar (Zülm evin qapısından girsə, ədalət və insaf bacadan çıxar) (II, s.46); Kökgə sağursa, yüzgə tüşür – bir adam göyə tüpürsə, tüpürcək qayıdıb üzünə düşər (II, s.116); Əwlig todhğursa, közi yolka bolur – ev sahibi qonağı doyursa, gözü yola dikilər (II, s.190); Təvi silkinsə, eşəkkə yük çıxar – dəvə silkənsə, eşşəyə yük çıxar (II, s.246).

                   Nümunələrdən də göründüyü kimi, M.Kaşğarinin “Divanü lüğət-it-türk” əsərində işlənən atalar sözləri və məsəllərdə olan tabeli mürəkkəb cümlələr tabesiz mürəkkəb cümlələrə nisbətən daha kasaddır və bu da yəqin ki, bu nümunələrin daha çox şifahi nitqə aid olması ilə bağlıdır.

                   Bununla belə az da olsa bu nümunələrdə tabeli mürəkkəb cümlənin bir neçə növünə rast gəlirik. Məsələn, Kiminq bilə kaş bolsa, yaşın yakmas – kimin üstündə qaş olsa, ana şimşək toxunmaz (III, s.27) – cümləsində bağlayıcı söz olan kimin bağlayıcı sözü işlənmişdir. Maraqlı cəhət isə bu cümlədə qarşılıq sözün işlənməməsidir. Bu cümlə mübtəda budaq cümləsinə nümunə ola bilər. Bu tip cümlələrin dilimizdəki tarixindən danışarkən (XII-XIV əsrlərin və sonrakı dövrlərin ədəbi dilində) Q.Kazımov yazır: “Bu dövrün ədəbi dilində mübtəda budaq cümləsinin bağlayıcı sözlə baş cümləyə bağlanın tipində budaq cümlə baş cümlədən əvvəl işlənərək, ona bir sıra bağlayıcı sözlərlə bağlanmışdır. Baş cümlədə əvvəllər qarşılıq bildirən ol, tədricən o sözü işlənmişdir. Bunlar olmadıqda təsəvvür edilir” (4, s.25).

                   Maraqlı cəhətlərdən biri də budur ki, tədqiq olunan nümunələrdə şərt budaq cümləli tabeli mürəkkəb cümlələrə daha çox rast gəlinir. Şərt budaq cümlələri cümlənin məzmunu ilə bütövlükdə bağlı olur və hər hansı bir üzvü konkret olaraq izah etmir. Q.Kazımov şərt budaq cümlələrini iki yerə bölür:

  1. sintetik şərt budaq cümlələri;
  2. analitik şərt budaq cümlələri (4, s.114-127).

                   Sintetik şərt budaq cümlələrində budaq cümlə baş cümləyə şərt şəkilçisi –sa, -sə ilə bağlanır. Bu tip cümlələr M.Kaşğarinin əsərində də çox geniş şəkildə işlənir. Maraqlı cəhətlərdən biri də budur ki, biz bu nümunələrdə həm də tabeli mürəkkəb cümlələrin tarixi inkişafını görə bilirik. Yəni bəzi cümlələr bir özəyə malik olduğuna görə hələ tam mürəkkəb cümləyə keçməmiş və həmcins üzvlü sadə cümlə kimi işlənmişdir. Misallara diqqət edək: Yazın katığlansa, kışın səwnür – yayada çalışan, qışda sevinər (III, s.159).

                   Şərt budaq cümlələrinə aid nümunələrə baxaq. Məsələn: Tülkü öz yinigə ürsə, udhur bolur – tülkü öz hininə hürsə, qotur olar (III, s.13); Kolan kuduğka tüşsə, kur baka ayğur bolur – qulan, çöl eşşəyi quyuya düşsə, (quyunun sahibi) qurbağa ayğır olar (III, s.131); Suw berməskə, süt ber – su verməyənə, süd ver (sənə su verməyən adama süd ver) (III, s.136); Yazıda böri ulısa, əwdə it bağrı tartışur – çöldə qurd ulasa, evdə qurda acıyan köpəyin bağrı sızlar (III, s.238); Atası-anası açığ alnula yesə, oğlu-kızı tışı kamar – ata-anası turş alma yesə, oğlunun-qızının dişi qamaşar (III, s.250); barığ otru tutsa, yokka sanmas – var olan şey ortalığa qoyulsa, yox sayılmaz (hazır nə varsa qonağa verilsə, bir şey verilmədi sayılmaz) (II, s.54).

                   M.Kaşğarinin “Divanü lüğət-it-türk” əsərində işlənən atalar sözləri və məsəllərdə işlənən tabeli mürəkkəb cümlələrin bir qismi də qarşılaşdırma budaq cümlələridir. “Qarşılaşdırma budaq cümləli tabeli mürəkkəb cümlələrdə baş və budaq cümlənin məzmunu bir-biri ilə qarşılaşdırılir, müqayisəv edilir, fərqləndirilir və ya biri digərinə güzəştə gedir” (1, s.397). Misallara diqqət edək: Küç eldin kirsə, törü tünqlüktən çıkar – zorakılıq qapıdan girsə, törə bacadan çıxar (Zülm evin qapısından girsə, ədalət və insaf bacadan çıxar) (II, s.46); Aslan kökrəsə, at adhakı tuşalır – aslan kükrəsə, at ayağı dolaşar (II, s.167); Əwlig todhğursa, közi yoka bolur – ev sahibi qonağı doyursa, gözü yola dikilər (II, s.190).

                   M.Kaşğarinin “Divan”ında işlənən atalar sözləri və məsəllərdə biz eyni zamanda az da olsa qarışıq tipli tabeli mürəkkəb cümlələrə də rast gələ bilərik. Məsələn, Anası tewlük, yawka yapar, oğlı tətik, koşa kapar – anası bicliklə lavaşı nazik, incə yapar, oğlu isə tətik, diribaş olduğu üçün qoşa-qoşa qapar (anası uşağı aldatmaq üçün bicliklə çörəyi incə yapar, uşaq isə zirək olduğu üçün çörəyi iki-iki qapar) (III, s.36).

                   Göründüyü kimi, M.Kaşğarinin “Divanü lüğət-it-türk” əsərində işlənən atalar sözləri və məsəllərdə mürəkkəb cümlənin müxtəlif formaları işlənmişdir.

Ədəbiyyat:

  1. Kazımov Q. Müasir Azərbaycan dili. Bakı: Elm və təhsil, 2010, 500 s.
  2. Rəcəbli Ə. Göytürk dilinin sintaksisi. Bakı: Nurlan, 2003, 634 s.
  3. Abdullayev Ə. Müasir Azərbaycan dilində tabeli mürəkkəb cümlələr. Bakı: Maarif, 1974, 420 s.
  4. Kazımov Q. Azərbaycan dilində tabeli mürəkkəb cümlənin inkişaf tarixi, Bakı: Elm və təhsil, 2010, 176 s.
  5. Mirzəzadə H. Azərbaycan dilinin tarixi qrammatikası. Bakı: Azərbaycan Universiteti Nəşriyyatı, 1990, 376 s.
  6. Mirzəzadə H. Azərbaycan dilinin tarixi sintaksisi. Bakı: Maarif, 1968, 164 s.
  7. Abdullayev Ə. Seydov Y. Həsənov A. Müasir Azərbaycan dili. IV hissə, Sintaksis. Bakı: Şərq-Qərb, 2007, 424 s.

Mənbə:

I. Mahmud Kaşğari “Divanü lüğat-it-türk” Dörd cilddə, I cild, Bakı, Ozan, 2006, 512 s.

  1. Mahmud Kaşğari “Divanü lüğat-it-türk” Dörd cilddə, II cild, Bakı, Ozan, 2006, 400 s.
  2. Mahmud Kaşğari “Divanü lüğat-it-türk” Dörd cilddə, III cild, Bakı, Ozan, 2006, 400 s.
  3. Mahmud Kaşğari “Divanü lüğat-it-türk” Dörd cilddə, IV cild, Bakı, Ozan, 2006, 752 s.

 

Açar sözlər: mürəkkəb cümlə,tabeli mürəkkəb cümlə, Kaşğari, “Divanü lüğət-it-türk”, bağlayıcı

Key words: composite sentence, complex sentence, Kashgari, “Divani lugat-it-turk”, conjuction

Ключевые слова: сложное предложение, сложноподчиненное предложение, Кашкари, “Дивани лугат-ит-турк ”, союз

The complex sentence in proverbs and sayings used in “Divani lugat-it-turk”

Summary

         After the publication of “Divan”of Mahmud Kashgari into Azerbaijani language, it has been more increased interest to it in our linguistics. In the article the using of compound sentences in proverbs and sayings in the work of M.Kashgari “Divani lugat-it-turk” are reviewed. As we know, complex sentences used in modern Turkish languages being with conjunction and without conjunction are divided into two parts. The complex sentences used in proverbs and sayings in “Divani lugat-it-turk”, mainly use without conjunction. It shows that the more ancient history of that sentences. In the article kinds of complex sentences used in proverbs and sayings in “Divan” of Mahmud Kashgari are analyzed with concrete examples.

       Generally, the investigation of complex sentences is important in the study of historical syntax of Turkish languages.

Сложноподчиненное предложение в пословицах и поговорках

употребленное в “Диване лугат-ит-турк М. Кашкари

Резюме

       После издания “Дивана” Махмуда Кашкари на азербайджанский язык еще больше увеличился интерес к нему в нашей лингвистике. В статье рассматривается употребление сложноподчиненных предложений в пословицах и поговорках в работе М.Кашкари “Дивани лугат-ит-турк”. Как мы знаем, сложноподчиненное предложения, употребляемые в современных тюркских языках, с союзом и без союза делится две части. сложноподчиненное предло­жения, употребляемые в пословицах ипоговорках в “Диване лугат-ит-турк”, главным образом употребляются без союза. И это показывает более древнюю историю тех предложений. В статье проанализированы сложноподчиненное предложения, употребляемые в пословицах и поговорках в “Диване” Махмуда Кашкари с конкретными примерами. В общем, исследование сложноподчиненных предложений имеет  важное значение в исследовании исторического синтаксиса тюркских языков.

 

 

Rəyçi:  dos.E.Kərimov

 

 

 

 

Бахшиева Фидан Сурат гызы

ОБЫГРЫВАНИЕ КОНЦЕПТА  «РЕДЬКА»

В  РУССКОМ И АЗЕРБАЙДЖАНСКОМ ЯЗЫКАХ

Концепт «редька» ассоциируется в русском сознании с одним признаком – «надоеданием». Правда, важным признаком является «горечь». Хотя статья в «Словаре устойчивых сравнений» дается на слово редька, компаративом является выражение как (словно, точно) горькая редька. Объектом сравнения является не редька, а горькая редька. Тут же дается и фразеологизм хуже горькой редьки надоесть (3, 544). Можно, видимо, считать сравнение и этот фразеологизм вариантами одной ФЕ.

В МАС редька приводится в двух значениях, растения и съедобного корня этого растения (4, 3, 697). Отмечается также два фразеологизма: хуже горькой редьки и хрен редьки не слаще. И во втором случае ассоциативным признаком является «горечь», хотя в структуре фразеологизма отсутствует само слово горечь или горький. Следовательно, в отличие от рассмотренных выше слов, в этом случае МАС признает фразеологизацию. Однако характерно, что устойичвое сравнение «не признается» Академическим словарем и на этот раз.

В «Словаре сленга» редька отсутствует, но дается редиска в значении «ненадежный человек» (2, 594). В статье отмечается, что слово получило распространение после к/ф «Джентльмены удачи» (2, 595). Однако именно после кинофильма чаще всего редиска употребляется в значении «плохой человек». Видимо, здесь наблюдается своеобразный переход или диффузия значений «ненадежный» и «плохой». В «Словаре брани» слово редиска также отмечается в значении «ненадежный, не вызывающий доверия человек»; дается помета жаргонное (1, 288).

В азербайджанском языке редька переводится как turp (7, 3, 79), редис и редиска объясняются как qırmızı turp, т.е. «красная редька» (7, 3, 78). В ТСАЯ слово turp дается только в основном номинативном значении (6, 4, 377). Приводится также два фразеологизма: başında turp əkmək и yurdunda (yerində) turp əkmək. В обоих случаях актуализируется ситуация, связанная с посадкой редьки, но не сама «редька». В структуре обоих фразеологизмов реализуется отрицательная коннотация, т.е. посадка редьки представляется как не­желательное для объекта событие. Сажать на голове (чьей) редьку означает «мучить», «сильно наказывать»; сажать редьку на чьем-то дворе означает «разрушить дом (кого), разорить». Таким образом, сам ситуация сажания редьки в азербайджанском сознании устойчиво и на глубинном уровне ассоциируется с негативным действием по отношению к кому-либо. Никаких же собственных когнитивных признаков концепт «редька» в азербайджанском языке не реализует.

Таким образом, «редька» участвует в процессе пересмысления в обоих языках, однако, как можно было убедиться направления игры не совпадают. Более того, в азербайджанском языке фиксируется внимание на стандартной ситуации, тогда как в русском языке актуализируется признак «горечь».

Концепт «репа» становится объектом сравнения в структуре сразу трех устойчивых сравнений русского языка. В. М. Огольцев фиксирует как (словно, точно) репа, как (словно, точно) <пареная> репа, как (словно, точно) репу (3, 548). По второму сравнению приводится как вариант выражение проще пареной репы (3, 548). Словарь отмечает и уменьшительную форму – репка: «как (словно, точно) репка (репа) крепкая, ядреная, ладная телом. О девушке или молодой женщине» (3, 549). Забегая вперед, можно отметить, что в азербайджанском прос­то­речии встречается идентичное выражение о девушке, женщине – turp kimi.

В приведенных устойчивых сравнениях представлены такие ассо­циатив­ные признаки, как «белый» (о зубах), «простой», «примитивный», «легкий» (для понимания), «употреблять много, сколько угодно». Последний признак связан с дешевизной и простотой репы, однако реализуется в контрасте. Что-то дорогое, что никак не должно уподобляться в употреблении репе, используется также как дешевая репа. В структуре сравнения как репка (крепкая, ядреная) реализуется признак «крепость», «ядреность».

Репа в «Словаре сленга» отличается удивительной продуктивностью. Здесь фиксируется целых четыре слова (50, 597). Они расцениваются как омонимы и имеют различную мотивацию от разных основ. Только первое слово связано с растением репой. Второе репа шутливое от репетиция. Третье – шутливое от RIP-протокол (компьютерное). Четвертое – Рэп-речитатив: читать репу – «исполнять рэп». Словарь фиксирует и уменьшительную форму репка в значении «женщина-репетитор» (2, 597).

Репа (растение) получило в сленге широкий диапазон развития. Слово отмечается в трех значениях, по первым двум приводятся ФЕ, еще три ФЕ даются вне связи конкретно с этим значениями. Первое значение определяется как «голова», второе – «лицо», третье – «мужчина с развитой мускулатурой». Во всех трех случаях ассоциативным признаком является «округлость», хотя и она связывается с разными явлениями. ФЕ дать по репе, получить по репе, плющить репу и чесать репу приводятся по первому значению «голова». Накатить репу и дать в репу по второму значению. ФЕ парить репу, плющить репу и тянуть репу даются не по тому или иному значению, а в целом по репе в жаргоне. При этом непонятно, чем руководствовались составители Словаря, когда ФЕ парить репу (1. делать паровую ванночку для лица; 2. лгать) давали не по первому значению – «лицо», а в целом по репе. То же относится и к ФЕ сплющить репу – «заснуть». Не совсем ясно также, чем отличается плющить репу «спать» от сплющить репу «заснуть». Сплющить репу сопровождается двумя пометами: шутливое и армейское (2, 597). Фразеологизмом, не имеющим отношения к одному из трех значений слова репа, является только тянуть репу в значении «медлить с чем-л., затягивать выполнение какого-л. дела». Здесь переосмысливается известная ситуация из сказки: дед тянул репу и т.д.

В «Словаре брани» репа приводится только в составе выражения едрена (ядрена) репа (1, 288), которое сопровождается тремя пометами: просторечное, диалектное, эвфемистическое. Непонятно, какое отношение к брани имеет просторечное диалектное выражение. Ядрена репа также представляет собой редкий случай энантиосемии. Выражение в первом значении означает недовольство, во втором, напротив, восхищение, похвалу (288).

В азербайджанском языке репа также передается лексемой turp. Так, в АРС статья на слово turp содержит указание и на редьку, и на репу, и на редис (5, 4, 549). Первое значение определяется как «редька» – огородное растение, второе – «как съедобные корни этого растения». Вот по этому второму значению приводятся словосочетания: ağ turp – репа, qırmızı turp – редиска, редис. Следовательно, эти значения объединяются в одном слове, разграничения касаются только цвета растения. Получается, что азербайджанцы не разграничивают сами растения. В АРС приводятся отмеченные выше ФЕ başında turp əkmək и yurdunda turp əkmək. И в ТСАЯ приводится одно слово turp, которое совмещает в себе значения «редька, редиска» и «репа». Следовательно, в рус­ском языке приходится говорить о развитии значений двух слов. Как можно бы­­ло убедиться, эти слова развиваются в разных направлениях, различаясь по цвету, по форме и внутренним особенностям. В азербайджанском языке семан­тическая парадигма значительно уже, поскольку нескольким словам русского языка здесь соответствует одно слово. Более того, здесь ни один признак растения не ложится в основу обыгрывания. Два отмеченных фразео­логизма строятся на образной основе ситуации, связанной с посадкой растения. Собственно го­воря никакие специфические особенности ситуации здесь не представлены выпукло, суть просто в посадке. Слово əkmək символически означает «наказывать».

Объектом сравнения в русском языке становится и репей, актуализи­ру­ется его основной эмпирический признак: «липнуть». В МАС слово репей отмечается в двух значениях: «колючая головка, плод репейника» и «то же, что репейник в 1 значении» (4, 3, 707). Что же касается первого значения слова репейник, то оно определяется как «название ряда растений с плодами, снабженными цепкими цветниками, с помощью которых плоды прицепляются к шерсти животных или к одежде человека и таким образом разносятся» (4, 3, 707). Обращает на себя внимание тот факт, что словарная дефиниция включает в себя такую особенность растения, как «цепкость/прицепляться». Отсюда следует, что это основной признак этого растения, его характерная особенность. В слове репей также указана его «колючесть».

В Словаре Огольцева указанный признак ложится в основу трех значений сравнения как (словно, точно) репей (3, 549). В первом значении этот признак реализуется на буквальном уровне, т.е. кто-то буквально, как репей, прилипает к кому-то, чему-то, цепляется за кого-то или что-то. Во втором значении имеется в виду «таскаться за кем-либо, ходить за кем-либо», в третьем – «донимать, надоедать». Как сами значения, так и приведенные примеры говорят о том, что второе и третье значения мало отличаются друг от друга.

В «Словаре сленга» слово репей представлено, но, как и репа (репетиция), в значении «репетиция» (2, 597). В «Словаре брани» слово не фиксируется.

В азербайджанском языке, судя по статье в РАС, репей и репейник одно и то же. Репейник переводится как ayıpəncəsi и qızılyarpaq (7, 3, 86). Второе значение слова репейник здесь дается как «цветок этого растения». В ТСАЯ ayıpəncəsi не фиксируется. Не отмечается и второе слово – qızılyarpaq.

В АРС ayıpəncəsi приводится и преводится как «бот. акант (растение сем. акантовых) (5, 1, 88). Что же касается слова qızılyarpaq, то оно не отмечается и в АРС.

Таким образом, в азербайджанском языке характерный признак репейника не становится стимулом для метафоризации знака. В русском языке он дает основание для формирования устойчивого сравнения.

 

Литература

1. Мокиенко В. М., Никитина Т. Г. Словарь русской брани. СПб. «Норинт», 2003, 448 с.

2. Никитина Т. Г. Молодежный сленг: Толковый словарь. М.: ООО «Издательство Астрель»: ООО «Издательство АСТ», 2003, 912 с.

3. Огольцев В. М. Словарь устойчивых сравнений русского языка. М.: АСТ. Астрель, 2001, 800 с.

4.Словарь русского языка в 4-х томах. АН СССР. Институт русского языка. Том 1. М.: Русский язык, 1981, 698 с. Том 4. М.: Русский язык, 1984,794 с.

5. Azərbaycanca-Rusca lüğət. 1 cild. Bakı: Elm, 1986, 576 s. 4 cild. Bakı: Mütərcim, 2000, 1289 s.

6. Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti. 1 cild. Bakı: Şərq-Qərb, 2006, 744 s. 4 cild. Bakı: Şərq-Qərb, 2006, 712 s.

7. Rusca-Azərbaycanca lüğət. 1 cild. Bakı: Maarif, 1982, 608 s. 3 cild. Bakı: Gənclik, 1983, 556 s.

 

Резюме

Обыгрывание концепта  «Редька» в русском и азербайджанском языках

Концепт «редька» ассоциируется в русском сознании с одним признаком – «надоеданием». Правда, важным признаком является «горечь». В азербайджанском языке фиксируется внимание на стандартной ситуации, тогда как в русском языке актуализируется признак «горечь». В азербайджанском языке семантическая парадигма значительно уже, поскольку нескольким словам русского языка здесь соответствует одно слово. Более того, здесь ни один признак растения не ложится в основу обыгрывания.

 

Xülasə

RUS VƏ AZƏRBAYCAN DILLƏRINDƏ “TURP” KONSEPTINDƏ DIL OYUNU

                Məqalə rus və Azərbaycan dillərində “turp” konseptində dil oyununa həsr olunub. "Turp" konsepti rus təfəkküründə "zəhlə aparmaq"  əlamətilə assosiasiya olunur. Düzdür, mühüm əlamət "acılıq"  sayılır. Rus dilində  acılıq əlaməti aktuallaşdığı halda Azərbaycan dilində diqqət standart vəziyyətdə cəmlənir. Azərbaycan dilində semantik paradiqma daha dardır, çünki burada bir neçe rus sözünə  bir söz uyğun gəlir. Bundan əlavə burada heç bir bitkinin əlaməti oyunun əsasına qoyulmur.

Açar sözlər: dil oyunu, turp konsepti, rus dili, Azərbaycan dili, metafor

 

Summary

Play in the concept of “Radish” in the russian and azerbaijani languages

The article has been devoted to the language game in the “radish” concept in the Russian and Azerbaijani languages. İn the Russian language the “radish”concept  is associated with the meaning of «boring somebody». Truly speaking, here the main feature is considered as “hunger”. İn the Russian language, this feature is actualized, in the Azerbaijani language the attention is focused on the standard position. In the Azerbaijani language semantic paradigm is narrower, because here only one word fits to several Russian words. Besides, not any sign of plants is indicated in the basic of the play.

Keywords: language game, radish concept, Russian language, Azerbaijani language, metaphor

 

 

Rəyçi: professor E.S.Məmmədova

      

 

Мамедова Фарах Алихан гызы

ФЕ, ОБОЗНАЧАЮЩИЕ ОТРИЦАТЕЛЬНЫЕ УМСТВЕННЫЕ СПОСОБНОСТИ

 В АНГЛИЙСКОМ ЯЗЫКЕ

Фразеологические единицы с типовым значением «умственные способности» в английском языке также отражают широкий семантический диапазон и не всегда конкретны на инвариантном уровне. Точнее, инвариантное значение может быть конкретным как семема, однако трудно понять, что это означает. Лишь в речевой ситуации и на фоне знаний пресуппозиции становится до конца ясно, что же имеется в виду. Например, ФЕ according to one’s lights определяется как «в меру своего разумения, способностей» (1, 4). Что означает эта мера, не всегда понятно вне кон­текста. На уровне языкового инварианта это выражение означает просто «по-моему, на мой взгляд» или «кажется». Иными словами, это просто вводная конструкция со значением мнения говорящего. Об этом свидетельствует и пример, приводимый в словаре: «According to my lights I had been civil. По-моему, я вел себя вежливо» (1, 4).

Когнитивную основу фразеологизма составляет концепт «свет», «освещение». Ясно, что данный концепт символически заменяет «разум». В зависимости от кон­текста это «собственное разумение» может быть самым разным. Возможна конситуация, в которой у человека глупого и неумеющего себя вести спрашивают, как он себя вел, на что он нерешительно отвечает, что вроде неплохо. Совсем иное дело, когда человек умный использует эту фразу.

В этом случае высказывание становится ироническим и не оставляющим сом­нения в должном поведении. Имплицитно здесь реализуется рефлексия по поводу происходящего.

Следовательно, в английской фразеологии в данной фразеосемантической группе могут быть представлены выражения трех типов. ФЕ, эксплицитно выражающие отрицательные умственные способности. ФЕ, эксплицитно выражающие положительные умственные способности. ФЕ, на инвариантном уровне не выражающие эксплицитно ни отрицательного, ни положительного значения.

ФЕ act the goat строится на очень своеобразной когнитивной основе. В англий­ском языке goat означает «козел». Таким образом, буквально это выражение означает «вести себя как козел». Или «действовать как козел». Интересно, что в русском языке существует идентичное выражение вести себя как козел. Но знаменательно, что в русском языке это выражение означает «вести себя по-хамски» или «откровенно шкурничать», «вести себя неприлично», но вовсе не «глупо». ФЕ act the goat свидетельствует о том, что для английской ментальности «козел» является образцом глупости.

В азербайджанском языке в соответствующей метафорической функции выступает другое животное, правда, родственное козлу – баран. Qoyun kimi özünü aparmaq. Öküz, eşşək, даже ayı могут выступать в идентичной функции. Кроме того, в азербайджанском языке все эти символические обозначения не являются однознач­ными, нередко они обозначают нравственное уродство, грубость, невежество.

ФЕ fool and his money are soon parted сродни пословице, поскольку выражает целостную мысль, сентенцию. Буквально это выражение означает, что «дурак и его деньги скоро расстаются». Когнитивным признаком здесь оказывается отношение к деньгам.

Причем характерно, что здесь речь не идет о богатом или бедном человеке, любой человек, и богатый в том, числе, не должны быстро и легко расставаться с деньгами. Расставание с деньгами однозначно оценивается как глупость, дурачество.

Видимо, это своеобразная характеристика западноевропейской ментальности. Во всяком случае стало стандартным противопоставление европейской умеренности восточной неумеренности, излишеству.

В азербайджанском языке существуют различные выражения со значением «неряшливости» в деньгах, однако непосредственного отношения к интеллекту они не имеют. Например, bədxərclik eləmək. С другой стороны, на уровне житейского прагматизма всякая неаккуратность в денежных тратах, ненужное расточительство расценивается как глупость. И это отношение к расточительству, видимо, носит универсальный характер.

ФЕ be a waste of space характеризует не только умственные способности человека, но и его социальный статус. Словоwaste в разных контекстах может означать разные вещи, но в структуре этого фразеологизма его этимологическое значение может определяться как «отбросы». Также и слово space имеет различные значения с пространственным значением. На наш взгляд, в данной семантической структуре актуально этимологическое значение «космос». Разумеется, такое значение даже этимологически строится на гиперболизации. Буквально фразео­логизм означает «отбросы вселенной» или «отбросы космоса», т.е. «совершенно никчемный человек». Понятно, что непосредственного отношения к рассматриваемой группе ФЕ это выражение не имеет, однако реально оно входит в эту группу, так как только человек с очень плохими умственными способностями может обозначаться подобным образом.

ФЕ be round the twist означает «вести себя странно или глупо» (51, 51). Следует отметить, что в этом контексте оба типа поведения могут быть идентифицированы, т.е. вести себя странно может означать вести себя именно глупо. Более того, вести себя странно может выступать в функции эвфемизма, так как странно означает «глупо».

Когнитивный образ, лежащий в основе фразеологизма, носит зрительный характер, т.е. здесь актуальны зрительные ассоциации. Изгибаться со всех сторон, или изгибаться во все стороны действительно производит странное впечатление. Другое дело, что сам образ и соответственно денотат фразеологической семантики не совсем обычен для нас. Если попытаться определить один когнитивный признак, доминирующий во фразообразовании, то это «вертеться во все стороны», что и на самом деле ассоциируется с глупостью и странностью. Например, П. П. Литвинов приводит следующий образец употребления этой ФЕ: «You would have to be really round the twist to get pleasure out of this. Нужно быть совершенно ненормальным, чтобы находить в этом удовольствие» (1, 51).

ФЕ be soft in the head носит относительно аналитический характер. Компонент head (голова) здесь выполняет роль метонимии, заменяя собой концепт «ум». Лексема soft реализует сему «мягкость», а если связать ее с концептом «голова/ум», то «мягкость» означает «слабость». Следовательно, основным когнитивным призна­ком, лежащим в основе фразеологизации, является «слабость».

ФЕ blow hot and cold на эксплицитном уровне говорит об изменчивости настроений, частой смене решений. В этом смысле, казалось бы, фразеологизм не имеет отношения к интеллекту. На самом деле, конечно, он непосредственно связан с умственными способностями, поскольку сама частая смена решений связана с неспособностью принимать верные решения.

Что же касается неспособности принимать правильные решения, то это очевидный показатель умственной отсталости.

Когнитивным признаком, положенным в основу фразеологизации в данном случае, является «непостоянство». Сам образ смены теплого и холодного фиксирует внимание на факторе раздражения и в этом смысле является очень точным и ярким.

Вообще образ смены явлений на противоположные носит в мировой фразеологии универсальный характер. Ср. азербайджанское gah nala vurmaq, gah mıxa, русское – семь пятниц на неделе и т.п. Во всех такого рода ФЕ представлено негативное отношение к явлению непостоянства, и, как правило, оно связывается с интеллектуаль­ной недалекостью личности. Хотя, конечно, общее правило использования фразеологических средств срабатывает и здесь. ФЕ адаптируется к конситуации.

В азербайджанском выражении присутствует описание ситуации, в английском – ситуация предполагается, т.е., если мозг подобен решету, то, следовательно, в нем ничего не остается. Как и в азербайджанском языке, здесь мы видим косвенную связь с интеллектом. На самом деле в обоих случаях речь идет о памяти. Кроме того, в пользу такой интерпретации говорит и реализация когнитивного признака «сохранность».

Более глубокий когнитивный механизм связывает концепт «память» с концептом «ум». Иными словами, ничего не остается в голове, не потому что память плохая, а потому что отсутствует понимание. Условием сохранности является интеллект, понимание. Следовательно, ФЕ brain like a sieve вполне может быть отнесен к фразеосемантической группе с типовым значением «интеллект».

ФЕ cannot put two words together на концептуальном уровне находит полное соответствие в азербайджанском языке. Здесь мы видим универсальную ассоциацию, связывающую интеллект с умением говорить. В азербайджанском языке данный образ находит наиболее полное выражение в ФЕ ağzı söz tutmur. Буквально английская ФЕ означает «не уметь положить (связать) двух слов вместе». Ср. русское двух слов не уметь связать.

ФЕ can’t do smth. for toffee носит, на наш взгляд, полностью аналитический характер. Буквально ФЕ означает «не уметь сделать что-нибудь для ириски». Компонентtoffee – это единственный структурный элемент, ориентирующий выражение в сторону афористичности. Это обстоятельство также против фразеологизации. Можно предположить, что выражение носит аналитический характер, в составе которого один компонент выполняет функцию метафоры, т.е. toffee означает что-то необыкновенное. Следовательно, на глубинном уровне ФЕ реализует семантическую схему «быть посредственностью», «не быть способным на что-то необыкновенное, запоминающееся».

ФЕ get the wrong end of the stick непосредственно связано с актуализацией интеллектуальных способностей. Единственным нюансом, противоречащим данной семантике, является отсутствие глобальности или когнитивный признак «частность» в реализации данного значения. На эксплицитном уровне ФЕ означает лишь непонимание или неверное понимание чего-либо, а вовсе не «умственную отсталость». Другое дело, что имплицитно частые недоразумения подразумевают хотя бы «отсутствие остроты ума». П. П. Литвинов приводит следующий пример на употребление этого фразеологизма: «People so often get the wrong end of the stick. Между людьми часто возникают недоразумения» (1, 141).

На когнитивном уровне здесь актуален всего лишь один признак, который к тому же носит абстрактный характер. Его можно обозначить как «не тот». В структуре фразеологизма носителем данного признака является компонент wrong. В принципе конструкция может быть максимально усеченной, так какget the wrong, на наш взгляд, уже передает вполне адекватно указанный смысл. Другое дело, что это сочетание полностью аналитично и выражает актуальное значение дискурсивно.

В азербайджанском языке образ бревна или палки также реализуется при обозначении интеллекта, однако здесь актуален когнитивный признак «тяжесть», т.е. глупость связывается с решением браться за непосильно тяжелую работу. Например, uşağın fərsizi ağacın böyüyündən yapışar. Эквивалентного же данному английскому выражению фразеологизма в азербайджанском языке нет. Вместе с тем следует отметить, что присутствие самого образа говорит о его универсальности, как и универсальности ситуации, послужившей основой фразеологизации. Ср. также русское браться не с того конца.

ФЕ go off half-cocked означает «поступать необдуманно, опрометчиво» (1, 151). Образ, составивший основу значения, актуализирует признак «предохранять». Следовательно, «выйти за рамки предохранения» осуждается.

В азербайджанском языке отсутствует ФЕ со значением умственной отсталости, построенная на образе оружия. Сама модель ФЕ с образом огнестрельного оружия, на наш взгляд, больше соответствует американским стандартам, чем английским.

Косвенное отношение к концепту «интеллектуальные способности» имеет и ФЕ go over smb’s head. На эксплицитном уровне здесь речь идет о трудности объекта понимания, а не о слабости субъекта, не способного понять, о чем идет речь. В азербайджанском языке существует выражение bir dəli quyuya daş atdı, on ağıllı onu çıxarda bilmədi. Буквально это азербайджанское выражение означает, что «один дурак бросил в колодец камень, а десять умников не смогли его вытащить».

Очень оригинальный образ лежит в основе фразеологизма have nothing between one’s ears. Использование соматизмов предполагает обозначение органа, ответственного за интеллект. Однако это только предполагается, обозначается только место локализации этого соматизма между ушами. Когнитивный признак определяется как «пустота». В азербайджанском языке отсутствует эквивалент этой ФЕ. В данном случае, говоря об отсутствии фразеологического эквивалента, подразумевается отсутствие идентичной когнитивной основы.

ФЕ can’t make head or tail of строится на хорошо известной модели «неумение различать крайне противоположные вещи». В азербайджанском языке конкретными символами такого рода противоположностей служат тьма и свет, добро и зло. Существуют и нецензурные символы. В английском языке здесь противопоставлены голова и хвост. Неумение отличить голову от хвоста обозначает крайнюю степень невосприимчивости, непонимания. Азербайджанское xeyrini şərindən ayıra bilmir выглядит по сравнению с английским выражением более философским, более абстрактным и в силу этого обладающим более широким семантическим диапазоном.

ФЕ lost ball in high weeds обладает яркой внутренней формой и прозрачной структурой. Буквально ФЕ означает «потерять мяч в высокой траве или в сорняке». Когнитивным признаком, легшим в основу фразеологизации, является «потерянность». «Высокая трава/сорняк» также реализует здесь актуальное концептуальное содержание. Пусть символически, но данный концепт оказывается очень важным, он обозначает жизненные сложности. Соответственно интеллектуальные особенности субъекта оказываются весьма посредственными, если он теряется в относительно сложных обстоятельствах, в «высокой траве не может найти мяча».

В азербайджанском языке отсутствует эквивалент этого английского выражения. Семантическим эквивалентом вполне может выступать ФЕ iki eşşəyin arpasın bölə bilməmək. Обнаруживается здесь соответствие и по когнитивной основе, поскольку актуально обозначение относительной сложности, становящейся непреодолимым препятствием для интеллекта. «Одного осла накормить можно, но двух – сложно, поскольку надо делить овес».

Таким образом, в английской фразеологии наблюдаются те же семантические схемы, что и в азербайджанском языке. Однако образные основы английских фразеологизмов иные. В английской фразеологии не наблюдается такого обилия ФЕ с базовым компонентом, как в азербайджанском языке. Отсутствует в английском языке и развитая система парадигмального соответствия по схеме «положительное-отрицательное», как это наблюдается в азербайджанском языке.

 Группа английских ФЕ с типовым значением отрицательных умственных способностей строится на образах «головы» и «хвоста», «высокой травы», «полной палубы», «глубины», «обеда», «медленного понимания», «сельди», «новорожденного»,  «козла», «быстрого прощания с деньгами», «отбросов», «изгибания», «мягкости головы», «смены горячего и холодного», «решета», «неумения складывать слова», «ириски», «щетки», «другого конца палки», «предохранителя», «расстояния между ушами» и т.д.

Анализ как представленных концептов, так и реализуемых в структуре английских ФЕ когнитивных признаков свидетельствует об оригинальности данной фразеосемантической группы в этом языке. Как и в азербайджанском языке, в английском в эту группу входят и ФЕ с аналитической структурой. Однако их значительно меньше, чем в азербайджанском языке. Более того, в азербайджанском языке ФЕ с базовым компонентом и аналитической структурой составляют целостные парадигмы, в английском языке они носят единичный характер.

Специфика национальной фразеологии ярко проявляется и в оригинальности используемых символических концептов. Так, при идентичности семантической схемы образы могут отличаться. Это производит впечатление неожиданности с точки зрения картины мира иноязычного адресата.

Вместе с тем в рассматриваемой группе обнаруживаются и универсальные образы. Важнейшим среди них является образ слова и человека как существа не только мыслящего, но и говорящего.

В целом же английская группа ФЕ со значением отрицательных умственных способностей выглядит более сжатой по сравнению с идентичной группой ФЕ азербайджанского языка. В обоих языках подавляющее большинство ФЕ с указанным значением мотивированы и обладают прозрачной структурой.

ЛИТЕРАТУРА

  1. Литвинов П. П. Англо-русский фразеологический словарь. М.: ВАКО, 2005, 336 с.
  2. Oxford Dictionary of Current Idiomatic English. Volume 1: Verbs with Prepositions & Particles. Oxford University Press, 1984, 396 p.
  3.  Oxford Dictionary of Current Idiomatic English. Volume 2: Phrase, Clause & Sentence Idioms. Oxford University Press, 1984, 685 p.

 

   Ключевые слова: Когнитивный образ, умственные способности,  фразеологические единицы,  выражение, фразеологизм, концепт, речь

  Açar sözlər:  Koqnitiv təsvir, əqli bacarıq, frazeoloji vahidlər, təsvir, frazeologiya, konsept, nitq

  Key words: Cognitive character, mental ability, phraseological unit, phrasing, concept, speech

                                                                   

XÜLASƏ

İngilis dilində insanın mənfi əqli bacarığını ifadə edən frazeoloji vahidlər

           Məqalə İngilis  dilinin frzeologiyasına həsr olunub.Diqqət mərkəzində mənfi əqli bacariqları ifadə edən frazeoloji vahidlər dayanır. Göstərilir ki, bu mənalı frazeoloji vahidlər İngilis dili sistemində xüsusi frzaeosemantik sistem təşkil edir. Frazeoloji semantika milli təfəkkür üçün səciyyəvi olan konseptlər üzərində qurulur.

 

SUMMARY

Phraseological units of English with negative mental ability

         Thearticle deals with the phraseology of English language. The centre of attention  is  phraseological  units with the meaning of  negative mental ability. These units are shown to form special phraseosemantic system. Phraseological semantics is based on concepts for important national thought.

Рецензент: проф. А. Мамедли

 


Əliyeva Nəzrin Samir qızı

DULUSÇULUQ LEKSİKASINDA METAFORİK SÖZ YARADICILIĞI

                Metafora adı altında iki əşya və ya hadisənin hər hansı bir münasibətinin uyğunluğu əsasında sözün məcazi mənada işlənməsi nəzərdə tutulur. Əşya və hadisələr arasındakı uyğunluqlar müxtəlif xarakterə malik olduğuna görə metafora dünya dillərində ən geniş yayılmış dil təzahürlərindən biri hesab olunur. Filologiya elmində metaforalar daha çox üslubiyyatla əlaqəli şəkildə, bədii təsvir vasitəsi kimi öyrənilir. Lakin bu zaman nəzərə almaq lazımdır ki, metafora təkcə ədəbi dilin bədii (qismən də publisistik) üslubunda deyil, eyni zamanda canlı danışıq dilində də müşahidə olunur. Bu cəhət metaforaya daha geniş yanaşma tələb edir və metaforanın yalnız bədii üslubla hüdudlanmasına imkan vermir. "Gənc qrammatiklər" məktəbinin görkəmli nümayəndəsi G.Paul metafora ilə əlaqəli yazır: "Metafora elə bir şeydir ki, o, zəruri şəkildə insanın təbiətindən irəli gəlir və nəinki poetik nitqdə, hətta və ən əvvəl obrazlı ifadələrə və parlaq epitetlərə daima müraciət edən xalqın məişət-danışıq dilində əmələ gəlir" (13, 114). Buradan aydın olur ki, metafora təkcə bədii üsluba aid olmayıb, eyni zamanda canlı xalq danışıq dilində də müşahidə olunur. O.Ergene yazır ki, metaforalar onu yaradan kollektivin mədəni dəyərləri ilə əlaqəlidir, kollektivin dəyər qanunlarına görə formalaşır və kollektivdən kollektivə fərqlilik göstərir. Bütövlükdə bütün mədəniyyətlər üçün ümumi olan "aşağı - yuxarı", "içəri - dişarı", "mərkəz - ətraf", "aktiv - passiv" kimi əsas metaforik istiqamətlərin kökü təcrübədən qaynaqlandığından ixtiyari deyildir (6, 323).

                Dilçilikdə metaforalar dilin zənginləşməsi üsulu kimi də araşdırılır. Belə ki, sözün məcazi mənada işlənməsi nəticəsində yeni leksik vahid yaranır. T.Əfəndiyeva bu münasibətlə yazır ki, metafora dilin lüğət tərkibini zənginləşdirən, onun termino­loji leksikasını daima artıran nitq vahidlərindəndir(1, 82). Metaforik üsulla söz yara­dı­cılığı leksik yolla söz yaradıcılığının tərkib hissəsidir. Buna görə də leksik yolla söz yaradıcılığından bəhs edən tədqiqatçılar bu problemdən də bəhs etmiş, metaforik söz yaradıcılığına nəzər salmışlar.             

                Azərbaycandilinindulusçuluqleksikasının müəyyən qismini metaforlaşma nə­ticə­sində yaranmış sözlər təşkil edir. Lakin bu zaman nəzərə almaq lazımdır ki, du­lus­çuluq leksikasındakı bu qəbildən olan sözlər bədii üslubda işlənən metaforalardan fərqlənir. Belə ki, bədii üslubda metafora emosionallıq və ekspressivlik yaratsa da, dulusçuluq leksikasındakı metafora əsasında yaranmış sözlər haqqında bunu söyləmək mümkün deyil. Burada emosionallıq və ekspressivlik donuq vəziyyətdədir. Bu cəhət peşə-sənət leksikasına daxil olan leksik vahidlərin ümumi xüsusiyyəti kimi qəbul oluna bilər. J.B.Nikiforovanın qeyd etdiyi kimi, istənilən dilin sözlərinin çoxmənalılığı sözün mənasının konkretlikdən mücərrədliyə döğru inkişafının nəticə­sidir. (12, 124). Yəni insan konkretə əsaslanaraq mücərrədi müəyyənləş­dir­məyə, mücərrəd haqqında müəyyən bir fikir söyləməyə çalışır. Bu hər bir xalqın düşün­cəsindəki dünyanın dil mənzərəsinə uyğun şəkildə reallaşır, həyata keçirilir. Ö.Yay­lagül metaforanın bu cəhətlərini qeyd etdikdən sonra yazır ki, metaforanın öyrənil­məsində ən çətin şey metafora (deyim aktarması) ilə metonimiyanı (ad aktarması) bir-birindən fərqləndirməkdir (8, 79).

                Azərbaycan dilində metaforlaşmaya meyilli olan söz qrupları var. İnsanın bədən üzvlərinin adları, zaman və məkan semantikalı bəzi sözlər, qiymətli metal və parça adları metaforlaşmaya daha çox meyillidirlər. D.Aksan bu münasibətlə yazır ki, metaforalar daha çox insanın özünə ən yaxın bildiyi öz bədən üzvlərinin adlarında, vücudu ilə əlaqəli anlayışlarda özünü göstərir. Metaforanın bu növü dünyanın bütün dillərində geniş yayılmışdır. İnsan başda bədən üzvləri ilə bağlı məfhumlar olmaqla, özü ilə bağlı şeylərə bənzətdiyi əşyalara onların adını vermişdir ki, hər bir dildə eyni istiqamətli inkişaf nəticəsində bu sözlər çoxmənalı vəziyyətə düşmüşlər(5, 507-508). İnsanın bədən üzvlərinin adını bildirən sözlərin iştirakı ilə yaranmış metaforalarda xarici əlamət əsasında məna keçidi metaforanın yaranması üçün əsas olur (10, 62). Bu cəhət dulusçuluq leksikasında da özünü göstərir. Bütün bunları nəzərə alaraq Azərbaycan dilinin dulusçuluq leksikasında metafora yolu ilə yaranmış leksik vahidləri aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar:

                1. İnsanın bədən üzvlərinin adının metaforlaşması nəticəsində yaranan dulusçuluq sözləri.

                a) ağız sözü. Bu söz dulusçuluqda "dulus kürəsini doldurmaq və boşaltmaq üçün kürədə olan deşik" mənasında işlənir. Azərbaycan dilində ağız sözü çoxmənalı sözdür və bu mənaların içərisində "insan və heyvanların üzlərinin alt tərəfində, alt və üst çənələri arasında yerləşən, yeyib-içməyə və səs çıxarmağa məxsus üzv; qabların və s. şeylərin açıq tərəfi; odlu silahların lüləsinin ön tərəfindəki deşik, güllə çıxan tərəfi" semantikaları da var. Fikrimizcə, dulusçuluq leksikasındakı bu söz ağız sözü­nün birinci və ikinci mənalarının metaforlaşması nəticəsində yaranmışdır. Belə ki, buradakı məna keçidi bir deyil, iki əlamətin - ağızın yuxarıda yerləşməsi və ağızla qidalanmaq - əsasında baş verir. Başqa sözlə desək, insanın qidalanması ilə dulus kürəsinin doldurulması arasında bənzərlik müəyyənləşdirilir. Nəzərə almaq lazımdır ki, müqayisə olunan əşyalar arasında oxşar əlamətlərin çoxluğu metaforanın daha uğurlu alınmasına səbəb olur. G.Lakoff və M.Consona görə, metaforanın mahiyyəti bir şeyin çeşidini başqa bir şeyin vasitəsi ilə anlamaq və görməkdir (9, 18). Başqa sözlə desək, metafora daha yaxşı tanınan bir model yolu ilə az məlum olan, mücərrəd bir şey haqqında məlumat verməkdir. Bu nümunədə insanın ağızı insan tərəfindən daha yaxşı tanındığından "dulus kürəsini doldurmaq və boşaltmaq üçün kürədə olan deşik" semantikası, yəni insanlar tərəfindən daha az tanınan bir şey ağız sözü ilə ifadə olunmuşdur.

                b) boğaz sözü. Dulusçuluq leksikasında bu söz "gil qabların yuxarı hissəsi" mənasındadır. Ağız sözündə olduğu kimi, burada da iki əlamət - boğazın yuxarıda yerləş­məsi və insan boğazına bənzəməsi - əsas olmuş, metafora bu əlamətlər əsasında formalaşmışdır. İ.A.Solodilova metaforaların yaranmasında uyğunluq və anologi­yanın aparıcı rol oynadığını göstərir (14, 118). Boğaz sözünün metaforalaşmasında da uyğun qanunauyğunluq özünü göstərir.

                c) daban sözü.Bu söz dulusçuluq leksikasında "dulus çarxında oxun keçdiyi yer" mənasındadır. Azərbaycan dilində daban sözünün əsas mənası "insan və heyvan ayağının dal hissəsi"dir (ADİL, I, 506). Qapının, pəncərənin, darvazanın alt böyründə olub, çərçivəyə girən və yerində dönə bilən çıxıntı da daban, həmçinin dabana sözləri ilə ifadə olunur. Güman etmək olar k, sözün bu mənası insanın bədən üzvünü ifadə edən sözün metaforlaşmasının nəticəsidir. Dulusçuluqda işlənən daban sözü isə həmin sözün bu mənasından törəmişdir.

                ç) dodaq sözü. Bu söz dulusçuluqda "uzunboğaz qabların üst tərəfi" məna­sındadır və bir əlamət əsasında (hər hansı bir şeyin qırağı) metaforlaşma nəticəsində törəmişdir. İ.Məmmədov yazır ki, polisemiyanın təzahürü və inkişafı sintaqmatik şəraitə möhtacdır. Sözün başqa dil vahidləri mühitində digər formaların müdaxiləsi sayəsində çoxmənalı olması leksikanın sistemliliyinin göstəricilərindən biri kimi diqqəti cəlb edir. Polisemiyanın yaranması və inkişafını şərtləndirən amillərdən biri də sözün mənasının xarakterindən və işlənmə genişliyindən asılıdır. Polisemiya həm­çinin sözün paradiqmatik əlaqələrindən, onun əsas, nominativ mənaya görə aid oldu­ğu sahədən asılıdır. Müəyyən sahələrə daxil olan sözlərin eynitipli, oxşar əlaqə­lənmə imkanı çoxmənalılığın genişlənməsinə yardım edir (5, 268-269). Azərbaycan ədəbi dilində dodaq sözü "ağız kənarlarını təşkil edən iki mütəhərrik dəri-damar bükük­lərindən hər biri", "bir şeyin (qabın və s.-nin) kənarı, qırağı", "müxtəlif alətlərin tu­tucu, sıxıcı hisəsi" mənasında özünü göstərir (ADİL, I, 654). Digər bədən üzv­lə­rinin adını bildirən sözlərlə müqayisədə dodaq sözünün çoxmənalılığı aşağı səviy­yə­də­dir. Bu cəhət onun  sintaqmatik və paradiqmatik əlaqələrinin zəifliyindən xəbər verir.

                d) göz sözü. Bu söz dulusçuluqda "gil calaqlarını birləşdirmək üçün onların üzərində açılan şırım" mənasındadır. Azərbaycan dilində göz sözü insanın bədən üzvünü bildirməklə yanaşı, "hissələrə ayrılmış bir şeyin ayrı-ayrı bölmələri" mənasında da (məsələn, şkafın gözləri) işlənir (ADİL, II, 275). Güman etmək olar ki, göz sözünün dulusçuluqdakı semantikası bu məna əsasında yaranmışdır. Türk dilində bitki adlarını tədqiq edən İ.Uçar yazır ki, türk dilində bitkiləri adlandırmaq məqsədilə heyvan, insanın bədən üzvü, yer, şəxs, xəstəlik, kəmiyyət, zaman və faydalı qazıntı adlarından, bitkinin dad, qoxu, rəng və s. xüsusiyyətlərindən, astronomiya termin­lərindən istifadə olunmuşdur (7, 2674). Bitkilərin adlandırılmasında insanın bədən üzvlərinin adından istifadə olunursa, dulusçuluq məfhumlarının da belə sözlərlə ifadə olunmasını qanunauyğun hal saymaq olar.

                2. Məişət əşyalarının adlarını bildirən sözlərin metaforlaşması nəticəsində yaranan dulusçuluq sözləri:

                a) bıçaq sözü. Bu söz dulusçuluqda "dulus məmulatına forma verərkən dulusun istifadə etdiyi taxta" mənasındadır. Bıçaq sözü ədəbi dildə "kəsmək üçün alət" mənasında (ADİL, I, 299) işləndiyindən xarici görünüş baxımından bənzərlik əlaməti əsasında metaforlaşaraq dulusçuluq leksikasına daxil olmuşdur.

                b) buşqab sözü. Bu söz dulusçuluqda boşqab fonetik formasında "içinə xörək və s. tökmək üçün çinidən, saxsıdan, metaldan və s.-dən qayrılmış qab; nimçə" (ADİL, I, 338), eləcə də buşqab şəklində "nəlbəki" mənasında (ADDL, 68) işlənir. Həm fonetik, həm də semantik baxımdan buşqab variantı boşqab variantından törəmə hesab oluna bilər. Çünki boşqab şəkli ədəbi dil normasını əks etdirdiyi halda, buşqab variantı dialekt xüsusiyyətini (Quba şivəsi) göstərir. M.Şirəliyev o səsinin u səsi ilə əvəzlənməsi hadisəsin qıpçaq tipli türk dillərinin xüsusiyyətlərini özündə əks etdirən dialekt və şivələrdə (Quba, Zaqatala-Qax və bir qədər Bakı, Şəki, Ordubad, Muğan) göründüyünü söyləyir (3, 51). Müasir türk dillərindən tatar, başqırd və çuvaş dil­lə­rində də o › u əvəzlənməsi baş verir (4, 21). Boşqab // buşqab sözündə belə se­mantik keçid qanunauyğundur. Burada metafora iki əlamət əsasında yaranmışdır. Bunlardan biri hər iki məişət əşyasının gildən düzəldilməsi, digəri isə xarici görünüş baxımından oxşar olmalarıdır.

                c)  çanax sözü. Bu söz dulusçuluq leksikasında "saxsı kasa" (ADDL, 89) mənasında müşahidə olunur. Ədəbi dilimizdə çanaq sözü "içi oyulmaqla ağacdan (taxtadan) hazırlanan qab növü" (ADİL, I, 443) semantikasında işlənir. Güman etmək olar ki, məna keçidinin əsasında hər iki əşyanın məişət əşyası olması əlaməti dayanır. Yəni funksiyanın keçməsi ilə çanaq sözü yeni məna da kəsb etmişdir.

                ç) daxıl sözü. Bu söz dulusçuluqda "suyun sərnicə daxil olması üçün saxsıdan düzəldilmiş yer" mənasında işlədilir. Ədəbi dildə daxıl sözü "mağaza, dükan və s.-də pulların yığıldığı yeşik, sandıqça; kassa" və "içinə xırda pul toplamaq üçün dəmirdən, gipsdən və s.-dən düzəldilmiş, üzərində pul salmaq üçün deşiyi olan kiçik qutu və s." mənasında (ADİL, I, 516-517) qeydə alınıb. Deməli, bu sözdə metafora xarici bənzəyiş əsasında formalaşmışdır. Belə ki, pulun daxıla qoyulması ilə suyun paylayıcı şəbəkəyə daxil olması arasında oxşarlıq görülmüşdür. Bu da yeni mənanın meydana çıxmasına səbəb olmuşdur.

                d) daraq sözü. Azərbaycan dilinin dulusçuluq leksikasında bu söz iki mənada: "gil qablara forma vermək üçün dulusun istifadə etdiyi trapesiya şəkilli taxta" və "dulus məmulatına naxış vurmaq üçün istifadə olunan taxta alət" mənalarında işlənir. Fikrimizcə, burada iki əlamət əsasında metafora yaranır. Belə ki, dulusun gil qablara forma vermək üçün işlətdiyi taxta görünüşcə darağa bənzəyir. İkinci bir tərəfdən isə, daraqdan istifadə edən şəxs yaxşı, səliqəli görünür, estetik baxımdan qaydasında olur. Naxışlı qab da naxışsız qabdan öz estetik gözəlliyi, qəlbə, ruha yaxınlığı ilə fərqlənir. Bunlar isə metaforik mənanın yaranması üçün əsas olur. Çünki müasir ədəbi dili­mizdə daraq sözünün birinci, əsas mənası "saçı darayıb düzəltmək üçün dişli alət"dir (ADİL, I, 535).

                3. Məkan münasibəti bildirən sözlərin metaforlaşması nəticəsində yaranan dulusçuluq sözləri:

                a) ətək sözü. Bu söz ədəbi dilimizdə "paltarın beldən aşağı uzanan hissəsi" mənasındadır (ADİL, II, 145). Ətək sözünün bu mənası əsasında "dağın, yamacın və ümumiyyətlə, hündür yerin aşağı tərəfləri" semantikası yaranır (ADİL, II, 145). Burada yeni mənanın metafora əsasında yaranması, yəni az bəlli olanın çox tanınanla ifadə olunması göz qabağındadır. Ətək sözünün dulusçuluqda istifadə olunan "dulus çarxının aşağıdakı lövhəsi" mənası isə onun əsas mənasından deyil, "dağın, yamacın və ümumiyyətlə, hündür yerin aşağı tərəfləri" semantikasından yarana bilər. Çünki burada mücərrədləşmə kifayət qədər yüksəkdir.

                b) mədən sözü. Bu söz dulusçuluqda "dulusçuluq məmulatı hazırlamaq üçün lazım olan gil maddəsinin çox olduğu yer" mənasında işlənir. Ədəbi dildə mədən sözü "yer altından çıxarılan faydalı qazıntı (metal külçəsi. mineral və s.)", eləcə də "faydalı qazıntılar, neft və s. çıxarılan yer" semantikasındadır (ADİL, III, 316). Fik­rimizcə, bu sözün dulusçuluqda işlənən semantikası ikinci məna əsasında meydana çıxır. Burada dulus məmulatı hazırlamaq üçün lazım olan keyfiyyətli gil maddəsinin bol olduğu yer filiz, neft, mineral bol olan yerin adı ilə ifadə olunur.

                c) zir sözü. Dulusçuluq leksikasında zir sözü "nəlbəki" mənasında özünü göstərir (ADDL, 562). Ədəbi dilimizdə bu söz "ərəb (fars) əlifbasında "e" səsini bildirmək üçün samitlərin altına qoyulan işarə; kəsrə" mənasında qeydə alınıb (ADİL, IV, 678). Fikrimizcə, "kəsrə" anlayışı ifadə edən leksik vahidin metaforlşma nəticə­sində "nəlbəki" semantikası kəsb etməsi kifayət qədər çətindir. Zir sözü fars dilindən alınmadır və bu dildə "alt, altda, alta" mənalarında istifadə olunur (ƏFSL, 223). Klassik Azərbaycan ədəbi nümunələrinin dilində istifadə olunan zirdəst (hərfi məna­da "əlaltı") və zirləb (hərfi mənada "dodaqaltı") sözlərinin tərkibində də zir sözü "alt, aşağı" semantikası ifadə edir (ƏFSL, 223). Fikrimizcə, zir sözünün həm "ərəb (fars) əlifbasında "e" səsini bildirmək üçün samitlərin altına qoyulan işarə; kəsrə" mənası, həm də "nəlbəki" mənası məhz onun əsas semantikası olan "alt" mənasından metaforlaşma nəticəsində törəmişdir.

                4. Bəzi ümumişlək sözlərin metaforlaşması nəticəsində yaranan dulusçuluq sözləri:

                a) ana sözü. Bu söz ana (lülə) "iri diametrli saxsı boru" birləşməsinin tərkibində özünü göstərir. Güman etmək olar ki, burada ana sözünün "böyük, yaşlı" semantikasının metaforalaşması ilə qarşılaşırıq. Məhz bu mənadan "böyük, iri dia­metrli su borusu" mənasına keçid ola bilər. Magistral su xətlərinin "ana xətt" adlanması da buradan qaynaqlanır. Metaforanın yaranmasında başlıca əlamət yaşlılıq, böyüklük, irilik əlamətidir.

                b) beçə sözü. Ana sözündə olduğu kimi, bu söz də beçə (lülə) "kiçik diametrli saxsı boru" birləşməsinin tərkibində müşahidə olunur. Fars dilindən alınmış beçə sözünün əsas mənası "bala" deməkdir. Bundan başqa, bu söz "çolpa, cavan xoruz", eləcə də "cavan bal arısı" mənalarında da işlənir (ADİL, I, 254). Ana sözündə "yaşlılıq, böyüklük" semantikası metaforalaşmaq üçün əsas olmuşdursa, beçə sözündə həmin mövqedə "cavanlıq, balacalıq" semantikası aparıcıdır.

                ç) çini sözü. Ədəbi dildə çini sözünün mənası "müxtəlif məmulat istehsal etmək üçün istifadə olunan əla gildən hazırlanmış süni mineral kütlə" və "həmin kütlədən hazırlanmış"dır (ADİL, I, 486). Çini sözünün Çin coğrafi adından yaranma olması göz qabağındadır. Çünki çinlilər tarix boyu bu sənət sahəsində şöhrət sahibi olmuşlar. Azərbaycan dilinin Gədəbəy və Kəlbəcər şivələrində çini sözü "nəlbəki" mənasında müşahidə olunur. Müq. et: İstəkəni çiniyə qoyollar (ADDL, 103). Deməli, dulusçuluq leksikasına aid söz metaforalaşaraq bu tematik sahəyə aid yeni leksik vahid əmələ gətirmişdir. Çini sözünün yeni məna kəsb etməsində nəlbəkinin saxsıdan düzəldilməsi aparıcı əlamət kimi götürülə bilər.

                d) dəm sözü. Azərbaycan ədəbi dilində "od üstündə aramla bişmə, yaxud dəm alma" mənasında istifadə olunur (ADİL, I, 579). Ədəbi dildən fərqli olaraq dulus­çuluq leksikasında dəm sözü "dulusların gil qabları qurutmaq üçün istifadə etdikləri açıq soba" mənasındadır. Burada metaforanın yaranması uyğun funksiya əsasında baş vermişdir. Belə ki, xörəyin od üstündə aramla bişməsi ilə yaş gil qabların açıq sobada aramla qurudulması müqayisə olunur. Bu metaforaların yaranması üçün mövcud modelə - "X Y-dir"  modelinə tam uyğundur. Ənənəvi metafora nəzəriyyəsində bu model ən məhsuldar modellərdən hesab olunur.

                5. Proses ifadə edən sözlərin metaforlaşması nəticəsində yaranan dulusçuluq sözləri:

                a) oyma sözü. Bu söz dulusçuluq leksikasında "gil, palçıq komasından müəyyən miqdarda gilin qoparılması" semantikasında işlənir. Azərbaycan ədəbi dilində bu sözün mənalarından biri də "dəlmə, qazma"dır. Görünür, gil komasından müəyyən bir miqdar gilin qoparılması ilə müəyyən bir əşyanın dəlinməsi, qazılması arasında semantik yaxınlıq görülmüş və bu əsasda da oyma sözü yeni bir məna kəsb etmişdir.

                b) yetişmə sözü. Yetişmə sözü yetişmək feilindən yaranmış feili isimdir və dulusçuluq leksikasında "dəriyə bükülərək saxlanılan gil maddəsinin müəyyən zaman keçdikdən sonra hazır hala gəlməsi" mənasında müşahidə olunur. Bu söz Azərbaycan dilində bir neçə mənada - "çatma", "qovuşma, birləşmə", "dəymə" və s. - işlənir. Fikrimizcə, yetişmə sözünün "yetişmə (meyvə haqqında)", "hasil olma", "vücuda gəlmə" semantikasının gilin hazır hala gəlməsi prosesinə köçürülməsi nəticəsində bu sözün yeni mənası törəmişdir. Yeni mənanın meydana çıxması "istifadəyə hazır vəziyyətə gəlmə" əlaməti əsasında mümkün olmuşdur.

                c) yoğurma sözü. Dulusçuluq leksikasında "gilin dəri üzərində yoğrulması" mənasında işlənən bu söz ədəbi dilimizdə "qatı bir maddəni əzib qarışdırmaqla yayğın hala salmaq" semantikasındadır. Məişətdə daha çox xəmirin yoğrulmasına rast gəlsək də, dulusçuluqda gilin yoğrulmasından danışmaq lazım gəlir. Yoğurma sözü­nün ilkin konnotativ seminin çörəkçilik, yaxud dulusçuluqla əlaqəli olmasını müəy­yən­­ləşdirmək də çətindir. Bir bir analogiyaya fikir verək. Rus dilçilərindən Y.N.Ko­rolyova rus dilindəki играть "oynamaq" feilinin semantikasını araşdıraraq be­lə bir fikir söyləyir ki, bu sözün insanın oyun fəaliyyəti ilə bağlı izahının verilməsi (rus dilinə aid izahlı lüğətlərdə məhz bunun şahidi oluruq) düzgün deyil. Играть feilinin ilkin denotatı insanların təbiətdə gördüyü oyun hərəkətləridir. Bu mənada  играть feilinin əsas semini belə müəyyənləşdirmək olar: seyrçilərin gözündə rahat, şən və azad şəkildə hərəkət etmək (11, 13-14). Deməli, insan ətraf aləmi müşahidə edərək və onun obrazlarını verballaşdıraraq, təbiətdəki adlandırmanı öz hərəkətlərinə, yəni insani hərəkətlərə köçürmüşdür. Müasir dövrdə Azərbaycan dilində oynamaq feili müxtəlif sözlərlə sintaqmatik əlaqəyə girə bilir: uşaqlar oynayır, futbolçular oynayır, qumarbazlar oynayır, aktyorlar oynayır və s. Y.N.Korolyovaya görə, oynamaq müs­bət konnotasiyaya malikdir. Oyun insan düşüncəsində fiziki, psixi və əqli gərgin­lik­dən sonrakı  rahatlıqdır (11, 14).

                Azərbaycan dilindəki yoğurma sözünün ilkin seminin xəmir yoğurma olduğunu, daha sonralar bu semin əsasında palçıq, gil yoğurma mənasının yarandığını söyləmək olar. Dilimizdəki dəmirdən, poladdan, mərmərdən yorulma ifadələri isə daha sonrakı dövrlərdə meydana çıxıb. Çünki həmin ifadələrdə mücərrədlik özünün yüksək səviyyəsindədir.

                6. Silah anlayışı ifadə edən sözlərin metaforlaşması nəticəsində yaranan dulusçuluq sözləri:

                a) ox sözü. Dulusçuluq leksikasında bu söz "dulus çarxının aşağı və yuxarı hissələrini bir-biri ilə birləşdirən hissə" mənasında işlənir. Ədəbi dilimizdə isə ox sözünün əsas mənası "yayla atılan itiuclu və ya ucuna iti dəmir keçirilmiş mil (qədim silah növü)" kimi iah olunur. Sözün bu mənası əsasında ox sözünün "istiqamət göstərmək üçün mil şəklində işarə", "maşının, mexanizmin və s.-nin hərlənən hissə­sinin, habelə çarxın keçirildiyi mil, tir" və digər mənaları törəmişdir (ADİL, III, 516). Ox sözünün dulusçuluqda işlənən mənası  həmin sözün "maşının, mexanizmin və s.-nin hərlənən hissəsinin, habelə çarxın keçirildiyi mil, tir" semantikasından törəmişdir. 

                b) tapança sözü. Bu söz dulusçuluq leksikasında lülə "boru" sözünün təyini kimi işlənərək "əyri saxsı boru" semantikasını ifadə edir (ana lüləbeçə lüləifadələri ilə müqayisə et). Fikrimizcə, sözün bu mənası xarici bənzərlik əlaməti əsasında "müxtəlif sistemli odlu kiçik əl silahı" semantikasından (ADİL, IV, 265) metaforalaşma nəticəsində yaranmışdır.

                Qeyd eləmək lazımdır ki, insanın bədən üzvlərinin adlarının, insanla bağlı bir çox əşyaların adlarının bənzətmə əsasında dulusçuluq leksikasına gətirilməsi ilk dəfə işlədilərkən bənzərsiz bir dil təzahürü təsiri bağışlamış, zaman keçdikcə həmin sözlər müxtəlif sözlərlə paradiqmatik və sintaqmatik münasibətlərə girərək fəaliyyət dairə­lərini genişləndirmiş və bunun da nəticəsində adiləşmişlər. Məhz bu adiləşmə hesa­bına bənzərsiz dil təzahürləri dildə, o cümlədən də dulusçuluq leksikasında öz yaşam­larını davam etdirirlər. 

 

Ədəbiyyat

1.Əfəndiyeva T. Azərbaycan dilinin leksik üslubiyyatı (Bədii üslub), Bakı: Elm, 1980. 251 səh.

2. Məmmədov İ. Azərbaycan dilinin semantikası, Bakı: Xəzər nəşriyyatı, 2006. 372 səh.

3. Şirəliyev M. Azərbaycan dialektologiyasının əsasları, Bakı: "Şərq-Qərb", 2008. 416 səh.

4.Zeynalov F. Türk dillərinin müqayisəli qrammatikası, I hissə (Fonetika, leksika, morfologiya), Bakı: "MBM" nəşriyyatı, 2008. 354 səh.

5. Aksan D. Her Yönüyle Dil. Ana Çizgileriyle Dilbilim, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1995. 568 s.

6.Ergene O. Türkiye türkçesinin Söz Varlığında Hayvan Adlarının Organ adlarıyla Ya Da Vücut Bölümlerine İlişkin Adlarla Oluşturduğu Deyim Aktarması Örnekleri // Turkish Studies. İnternational Periodical For the Languages, Literature, and History of Turkish or Turkic, Volume 9/6, Spring 2014. p. 319-365.

7.Uçar İ. "Kavram - Çağırışım - Kelime" Bağlamında Bitki Adlarına Bilimsel Bir Yaklaşım // Turkish Studies. İnternational Periodical For the Languages, Literature, and History of Turkish or Turkic, Volume 8/1, Winter 2013. p.2671-2683.

8.Yaylagül Ö. Divânu Lugâti′t-Türk′teki Ad Aktarmalı Yapılar // Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, Cılt 3, S.1(Mart 2006). 77-88 say.

9. Lakoff G., Johnson M. Metaphors We Live By, Chicago, The University of Chicago Press, 1980. 276 p.

10. Козинец С.Б. Словообразовательная метафора: пересечение лексической и словообразовательной систем // Филологические науки, № 2, 2007. стр. 61-70.

11. Королева Е.Н. Семантический ареал многозначного слова (на материале русского глагола играть и английского глагола to play). Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата филологических наук, Воронеж, 2005. 23 стр.

12. Никифорова Ж.Б. Лексико-семантический способ словообразования в бурятском и турецком языках (на примере лексикализации переносных значений слов) // Вестник Бурятского государственного университета, № 10, 2008. стр. 123-128.

13.Пауль Г. Принципы истории языка, Москва: Издательство иностранной литературы, 1960. 500 стр.

14. Солодилова И.А. Метафора: когнитивные основы оценочности // Вестник Оренбургского государственного университета, № 11 (160), 2013. стр. 118-123.

 

MƏNBƏLƏR

ADDL - Azərbaycan dilinin dialektoloji lüğəti, Bakı: "Şərq - Qərb", 2007. 568 səh.

ADİL - Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti. Dörd cilddə, Bakı: "Şərq - Qərb", 2006. I c. 744 səh.; II c. 792 səh.; III cild, 672 səh.; IV c. 712 səh.

ƏFSL - Ərəb və fars sözləri lüğəti, Bakı: Azərnəşr, 1967. 1036 səh.

Açar sözlər: leksik yolla söz yaradıcılığı, metafora, dulusçuluğ, leksika

Key words: word creativity by lexical way, metaphor, pottery, lexica

Ключевые слова: словесное творчества лексическим способом, метафора, гончарства, лексика.

 

Summary

Some  of the lexical units of pottery were established by metaphoric transformation on the basis of analogy. In contrast of the style of artistic metaphors in pottery vocabulary cannot express emotionality and expression. This is directly relate dot the neuter also capillary.

Резюме

Некоторая часть лексических единиц, относящихся к гончарной лексике, была создана на основе подражания путем метафорических передач. В отличии от метафор относящихся к художественному стилю, метафоры, относящиеся к гончарной лексике не могут выразить эмоциональность и экспрессивность. Это связано с тем, что профессиональная лексика является нейтральной лексикой.

 

RƏYÇİ:  dos. L.Ələkbərova
Məhərrəmova Məlahət

MÜRƏKKƏB FEİLLƏRİN YARANMASINDA İŞTİRAK EDƏN BİRINCİ KOMPONENTLƏR

(Azərbaycan dili ilə müqayisədə)

Mürəkkəb feillər digər dillərdə olduğu kimi, müasir alman dilində də müxtəlif nitq hissələrinin feillə birləşməsindən düzəlir. Tədqiqat işləri göstərir ki, müasir alman dilində işlədilən mürəkkəb feillər nitq hissələrindən ismə və sifətə nisbətən azlıq təşkil edir.

Müasir alman dilində mürəkkəb feillərin yaranmasında, ümumiyyətlə iki komponent iştirak edir. Birinci komponentlə əmələ gələn feillərdə işlənən elementlər əvvəldə gəlir. Mürəkkəb feillərin yaranmasında iştirak edən birinci komponentlər ağıdakılardır:

-arbeiten, -beiβen, -biegen, -bleiben, -blicken, - brechen, -bringen, -fahren, -fallen, -finden, -fliegen, -führen, -geben, -gehen, -haben, -halten, -hauen, -heben,  -holen, -kommen, -könməen, -kriegen, -lassen, -laufen, -leben, liegen, -machen, -müssen, -nehmen, -reden, -reichen, -reiβen, -richten, -rücken, -rufen, -sagen, -schaffen, -schauen, -schieβen, -schlagen, -schreiben, -sehen, -spielen, -sein, -setzen, -sitzen, -sprechen, -springen, -stecken, -stehen, -tragen, -steigen, -stellen, -stoβen, -stürzen, -treten, -tun, -treiben, -ziehen, -werden, -wollen, -drücken və s.

auseinander- (ayrı, ayrıca, ayrılıqda – zərf nitq hissəsinə uyğundur) məhsuldardır:

a)             feillərdə müxtəlif tərəflərə hərəkəti, ayrılmanı bildirir: auseinandertreiben (qovlayıb dağıtmaq, pərən-pərən salmaq) ← treiben (hərəkətə gətirmək), auseinanderlaufen (qaçıb dağılışmaq) ← laufen (qaçmaq), auseinantergehen (aralanmaq, dağılışıb getmək) ← gehen (getmək), auseinanderkommen (bir-birindən ayrılmaq, bir-birini itirmək) ← kommen (gəlmək) və s.

b)            nəyisə parçalamaq, partlatmaq, dağıtmaq, ayırmaq mənasını ifadə edir: auseinanderfallen (dağılmaq; pozulmaq) ← fallen (yıxılmaq, düşmək), auseinanderbrechen (sıdırmaq, parçalamaq) ← brechen (sındırmaq)

c)             müxtəlif mənalarda: auseinanderbiegen (düzəltmək(əyri şeyi)) ← biegen (əymək), auseinanderlegen (1.düzmək, yerləşdirmək; 2.izah etmək) ← legen (qoymaq, uzandırmaq),  auseinanderfliegen (uçub getmək) ← fliegen (uçmaq) və s.

da־ (burada, orada) – məhsuldardır; hər hansı bir yerdə bir şeyin yerləşməsini, mövcud olmasını, varlığını bildirir: dabehalten (saxlamaq, özündə saxlamaq) ← halten (saxlamaq), daliegen (göz önündə durmaq) ← liegen (uzanmaq, var, dastehen (dayanmaq, yerləşmək) ← stehen (dayanmaq, durmaq).

daher‾ (oradan zərfinə uyğundur) məhsuldardır; hərəkət bildirən feillərdə yaxınlaşmanı bildirir: daherfahren (yanından keçmək) ← fahren (miniklə getmək), daherbringen (daşıyıb gətirmək) ← bringen (gətirmək), daherfliegen (uçaraq yaxınlaşmaq) ← fliegen (uçmaq), daherschleichen (ilan kimi sürünərək, yaxınlaşmaq) ← schleichen (sürünmək) və s.

Müxtəlif  mənalarda: dahergehen (gəzinmək) ← gehen (getmək), daherreden (düşüncəsiz danışmaq) ← reden (danışmaq)

dehin‾ (“oraya” zərfinə uyğun) – istiqamətdən asılı olmayaraq bərabər hərəkəti bildirir: dehineilen (çapmaq; geçərək getmək, sürətlə getmək) ← eilen (tələsmək), dahingehen (çıxıb getmək) ← gehen (getmək), dahinfliegen (uçub getmək) ← fliegen (uçmaq), dahinjagen (bütün qüvvəsi ilə qaçmaq) ← jagen (qovmaq)

dahin – komponentli feillər, həmçinin qeyri-məhdud vəziyyəti bildirir:

dahinvegetieren (süzünmək, ölüm-zülüm dolanmaq) ← vegetieren (eyni mənada), dahinleben (1.yoxsulluqla yaşamaq; 2.pis yaşamaq; 3.yaxşı yaşamamaq) ← leben (yaşamaq), dahinscheiden (ölmək) ← scheiden (ayırmaq).

daneben־(yanında, yanına) məhsuldardır; feillərdə hərəkətin uğursuzluq yaxud mənfi (pis) nəticəli olduğunu bildirir: danebenfallen (1.yanına düşmək; 2.məqsədinə çatmamaq) ← fallen (düşmək), danebengehen (baş tutmamaq; müvəffəq olmamaq) ← gehen (getmək), danebentreffen (hədəfə dəyməmək) ← treffen (rastlaşmaq).

Qeyd edək ki, bu tipli feillər ən çox danışıqda işlədilir.

darein־(ora; içəriyə, daxilə zərfinə uyğun) məhsuldardır; nəyəsə müdaxilə etmə, qarışma mənasında işlənir: dareinfahren (girmək, zorla soxulmaq) ← fahren (getmək), dareinmengen (sich), dareinmischen (sich) (qarışmaq, oraya girmək) ← mengen (sis), mischen (sich) (bir şeyə qarışmaq), dareinreden (söhbətə qarışmaq) ← reden (danışmaq.

Davon־ – feillərdə hərəkətə uzaqlaşdırma, uzaqlaşma, qovma (qovulma), rəddetmə (edilmə) mənasını verir: davonkommen (qaçıb qurtarmaq, yaxa qurtarmaq) ← kommen (gəlmək); davonziehen (getmək (miniklə), geri çəkilmək (ordu)) ← ziehen (dartmaq, çəkmək), davonbleiben (ondan uzaq durmaq, çəkinmək) ← bleiben (qalmaq), davonlaufen (fərarilik etmək) ← laufen (qaçmaq).

dazu־  - məhsuldardır. Feillərdə əlavə, artma mənasını bildirir: dazugeben (əlavə etmək, artırmaq) ← geben ( vermək), dazulernen (təcrübəsini artırmaq, təcrübə qazanmmaq) ← lernen (oxumaq, öyrənmək), dazutun (əlavə etmək, artırmaq) ← tun (etmək).

    dazwischen־(bu arada, bu əsnada zərfinə uyğundur). Feillərə müdaxilə etmə, qarışma mənasını verir:    dazwischenliegen (arasında, arada olmaq) ← liegen (uzanmaq, olmaq), dazwischenreden (sözün arasına girmək, sözünü kəsmək) ← reden (danışmaq), dazwischenschreiben (sətirlər arasına yazmaq) ← schreiben (yazmaq), dazwischenspringen (iki kişi arasına tullanmaq) ← springen (tullanmaq), dazwischenstecken (işin içində olmaq) ← stecken (qoymaq, taxmaq).

    einher־feillərə yavaş, asta getmə mənasını verir:       einherfahren (minklə getmək, gəlmək, gəzmək) ← fahren (miniklə getmək), einhergehen (irəliləmək, getmək, gəzmək) ← gehen (getmək), einhertrippeln (yavaş addımlarla yüyürmək, yerimək) ← trippeln (xırda addımlarla gəzmək)

    empor‾ feillərdə yuxarı tərəfə olan istiqaməti bildirir: emporbilcken (yuxarı baxmaq) ← blicken (baxmaq), emporfliegen (uçub qalxmaq) ← fliegen (uçmaq), emporquellen (yerdən qaynamaq) ← quellen (qaynamaq), emporschieβen (yuxarı güllə atmaq) ← schieβen (güllə atmaq) və s.

    entzwei־feillərdə iki hissəyə bölməni, məhv olmanı bildirir: entzweibeiβen (tən ortadan dişləyib kəsmək) ← beiβen (dişləmək), entzweibrechen (sındırmaq, sındırıb hissələrə ayırmaq) ← brechen (sındırmaq), entzweihauen (yarıb ikiyə ayırmaq) ← hauen (yarmaq, çapmaq), entzweimachen (qıraraq qoparmq, parçalamaq) ← machen (etmək), entzweischneiden (kəsərək ikiyə bölmək) ← schneiden (kəsmək, doğramaq) və s.

    fehl־feillərdə uğursuz, pis, səhv hərəkəti bildirir:        fehlgehen (yolu itirmək, yoldan çıxmaq) ← gehen (getmək), fehlfahren (azmaq, yolu itirmək, yoldan çıxmaq) ← fahren (miniklə getmək), fehltreten (1.büdrəmək; 2.məc. səhv etmək) ← treten (daxil olmaq), fehlschlagen (yanlış vurmaq) ← schlagen (vurmaq, döymək) və s.

    fern־feillərdə məsafəyə görə hərəkətin olduğu yeri yaxud başa çatdığı yeri bildirir: fernstehen (uzaqda olmaq) ← stehen (dayanmaq, durmaq), fernbleiben (uzaqda olmaq) ← bleiben (qalmaq), fernsehen (televizora baxmaq) ← sehen (baxmaq, görmək), fernhalten (birindən aralı olmaq) ← halten (saxlamaq; dayandırmaq) və s.

    fertig־feillərdə hərəkətin qurtarmasını, sona çatmasını bildirir: fertigbekommen (bir işi bitirmək, sona çatdırmaq) ← bekommen (almaq), fertigkriegen (fertigbekommen sözünün sinonimi), fertigmachen (qurtarmaq) ← machen (etmək)

    fest־feillərə bir neçə məna verir:

a)             iş və hərəkətin birliyini, bərkidilməni, möhkəm görülməni; festbacken (yapışıb qalmaq ← backen texnikada; bir-birinə yapışmaq), festbleiben (qərarında möhkəm (bərk) qalmaq, dayanmaq) ← bleiben (qalmaq), festdrücken ( qüvvətli sıxmaq) ← drücken (sıxmaq), festlöten (möhkəm lehimləmək) ← löten (lehimləmək), festschlagen (mismarı axıra qədər vurmaq) ← schlagen (vurmaq)

b)            ləngitməni, saxlamağı, həbsetməni: festhalten (əlində möhkəm saxlamaq) ← halten (saxlamaq),festsetzen (həbsə salmaq) ← setzen (qoymaq)

fort־hərəkət bildirən feillərdə uzaqlaşmanı bildirir. Burada cuzi bir fərq də vardır. Fərq ondan ibarətdir ki, bəzi feillərdə hərəkətin uzaq istiqamətini (məsələn: fortfahren – çıxıb getmək ← fahren getmək; fortfliegen – uçub getmək ← fliegen uçmaq; fortlaufen – qaçıb getmək ← laufen – qaçmaq); istiqamətin irəli hərəkətini, yaxınlaşmasını: (fortgehen- irəli getmək ← gehen getmək, fortschreiten – irəli addımlamaq ←schreiten – addımlamaq; fortspringen – irləi tullanmaq ← springen (tullanmaq); hərəkətin davam etməsini (forttreiben – davam etmək ← treiben (məçğul olmaq, fortdauern – davam etmək ← dauern – davam etmək) bildirir.

frei־feillərə sərbəst, azad olmaq mənası verir: Freigeben (azad etmək, buraxmaq) ← geben (vermək), freiwerden (azad olmaq) ← werden (olmaq), freimachen (azad etmək) ← machen (etmək).

gleich־feillərə - oxşatmaq, oxşadılmaq, bərabər olmaq mənasını verir: gleichbleiben sich (dəyişməmək, dəyişilməmək) ← bleiben (qalmaq), gleichkommen (özünü bərabər tutmaq, bərabər olmaq) ←kommen (gəlmək), gleichsehen (oxşamaq, bənzəmək) ← sehen (baxmaq), gleichtun (kimisə yamsılamaq) ← tun (etmək) və s.

her־feillərdə danışana doğru istiqaməti, sahmana salmanı bildirir: herbestellen (yanına çağırmaq, dəvət etmək) ← bestellen (yanına gəlməni əmr etmək), herbitten (gəlməyi xahiş etmək) ← bitten (xahiş etmək), herfahren (dalınca getmək) ← fahren (getmək), herlaufen (qaçıb, gəlmək) ← laufen (qaçmaq) və s.

herab־feillərdə yuxarıdan aşağı istiqaməti bildirir: herabbemühen (bir kəsi aşağı düşürtmək) ← bemühen (zəhmət vermək), herabbemühen sich (özünə zəhmət verib aşağı düşmək) ← bemühen sich (səy etmək, çalışmaq), herabfliegen (yıxılmaq, yuxarıdan düşmək) ← fliegen (uçmaq, yellənmək), herabsenden (aşağı göndərmək) ← senden (göndərmək), herabstüzen (sürətlə aşağı axmaq, yıxılmaq) ← stüzen (axmaq, yıxılmaq) və s.

heran־hərəkətin hər hansı bir məqsədə istiqamətini bildirir: heranrücken (yaxınlaşdırmaq, qabağa çəkmək) ← rücken (çəkmək; hərəkətə gətirmək), herankommen (yaxına gəlmək) ← kommen (gəlmək), heransprengen (çaparaq gəlmək) ← sprengen (çapmaq), herabrufen (yanına çağırmaq) ← rufen (çağırmaq)

Bu tipli feillər, həm də hərəkətin son dərəcə xarakterini, böyüməsini, inkişaf etməsini bildirir: herabreifen (yetişmək) ← reifen (yetişmək),, herabwachsen (böyümək, inkişaf etmək) ← wachsen (bitmək) və s.

herauf־hərəkətin aşağıdan yuxarı olan istiqamətini bildirir: heraufführen (yuxarı aparmaq) ← führen (aparmaq), heraufsteigen (yuxarı qalxmaq) ← steigen (qalxmaq), heraufgehen (yuxarı qalxmaq, getmək ← gehen (getmək)

heraus־hərəkətin içəridən bayıra (danışana) doğru istiqaməti bildirir. Bu element məhsuldar olmaqla bir çox mənalar ifadə edir:

a)            xoşagəlməz, iyrənc, çətin vəziyyətdən qurtarmaq, çıxmaq mənasında: herausarbeiten  sich (güclə qurtarmaq) ← arbeiten sich (qurtarmaq), herausfinden sich (çətin vəziyyətdən qurtarmaq, çıxış yolu tapmaq) ← finden (tapmaq), heaushelfen (çətinlikdən çıxmasına kömək etmək) ← helfen (kömək etmək.

b)            nə haqdasa informasiyanın verilməsi, alınması, nəşr olunması mənasını bildirir: herauskommen (1.görünmək; 2.çapdan çıxmaq; 3.aşkar olmaq, üzə çıxmaq) ← kommen (gəlmək), herausgeben (1.vermək; 2.nəşr etmək; 3.qaytarmaq; 4.pulun qalığını almaq) ← geben (vermək), herauskriegen (soruşub bilmək, söz çəkmək) ← kriegen (almaq), herausbringen (söz almaq ← bringen (gətirmək).

c)             bir şeyi dartıb çıxartmaq, almaq mənasında: herausbekommen (güclə dartıb çıxartmaq; qalığını almaq (pulun)) ← bekommen (almaq), herausdrängen (sıxışdırıb çıxartmaq; itələyib çıxartmaq) ← drärgen (sıxışdırmaq, sıxmaq), heraushaben (çıxartmaq; dartıb çıxartmaq) ← haben (malik olmaq), herausnehmen (çıxartmaq) ← nehmen (götürmək)

d)            içəridən bayıra çıxartmaq mənasında: herauspressen (sıxıb çıxartmaq) ← pressen (çıxartmaq), herausschneiden (kəsib çıxartmaq) ← schneiden (kəsmək), heraussehen (başını çıxarıb baxmaq) ← sehen (baxmaq), herauschaffen (bayıra çıxartmaq) ← schaffen (qurmaq; hərəkət etmək, aparmaq)

Ümumiyyətlə, “çıxmaq” və “çıxartmaq” sözləri ilə bağlı çox müxtəlif məfhumlar özünü göstərir: heraustreten (qabağa çıxmaq), herauskriechen (sürünə-sürünə çıxmaq), herauswollen (çıxmaq istəmək), herausstreichen (pozub çıxarmaq) və s.

herbei־danışan adama yaxınlaşmanı bildirir: herbeikommen (yaxınlaşmaq) ← kommen (gəlmək), herbeiwünschen (yaxınlaşmasını, gəlməsini arzulamaq) ← wünschen (arzulamaq), herbeiziehen (1.yaxınlaşmaq; 2.dartıb, çəkib gətirmək), ← ziehen (dartmaq, çəkmək), herbeirufen (çağırmaq) ← rufen (çağırmaq)

herein־daxilə istiqaməti bildirir və müxtəlif anlayışları ifadə edir: reinbemühen (sich) (içəri girməyi çalışmaq) ← bemühen (səy etmək, çalışmaq), hereinbringen (içəri gətirmək) ← bringen (gətirmək), hereinführen (içəri salmaq) ← führen (aparmaq), hereinlassen (içəri buraxmaq) ← lassen (qoymaq), hereintragen (içəri daşımaq ) ← tragen (daşımaq)

hernieder־yuxarıdan aşağıya istiqaməti bildirir: herniederbrechen (aşağı enmək) ← brechen (sınmaq, sındırmaq), herniedertragen (aşağı daşımaq) ← tragen (daşımaq, aparmaq), herniederfahren (aşağı getmək) ← fahren miniklə getmək), herniedergehen (aşağı düşmək) ← gehen (piyada etmək), herniedersenken (aşağı çökmək) ← senken (endirmək, əymək)

herüber‾ danışana doğru (bir şeyin üstündən) yaxınlaşmanı bildirir: herüberkommen (danışanın yanına keçmək), herüberziehen (özünə tərəf çəkmək), herüberbemühen (bu tərəfə keçmək əziyyətinə girmək), herübergeben (bu tərəfdən o tərəfə keçirərəkvermək), herüberschicken (bu tərəfdən o tərəfə göndərmək) və s.

herum‾  herum elementi ilə bir neçə anlayışı bildirən feillər əmələ gəlir:

a)            dairəvi hərəkəti: herumdrehen sich ( çevrilmək) ← dreher (hrləmək), herumgeben (paylamaq; dövrə gəzdirib qonaq etmək), herumgehen (gəzmək, nəyinsə ətrafında gəzişmək): Tausend Gedanken gehen mir im kopf herum (başımda min cür fikir dolaşır), herum kommen (gəzmək, nəyinsə ətrafında dolanmaq), herumbringen (hərlənmək, fırlanmaq)

b)            hərəkətin istiqamətinin dəyişməsi: herumreichen (gəzdirib paylamaq), herumdrehen (çevrilmək)

c)             istiqamətin müəyyən tərəfə yönəldilməsi: herumlaufen (qaçıb dolanmaq), herumdrücken (sich) (boş-boş gəzmək), herumlaufen (qaçıb dolanmaq)

herunter־ yuxarıdan aşağıya danışana doğru hərəkəti bildirir. Müxtəlif mənalarda: herunterholen (yuxarıdan götürmək), herunterkommen (düşmək, enmək), herunterschlagen (paltarın qolunu aşağı salmaq), herunterziehen (1.aşağı çəkib çıxartmaq; 2. aşağı enmək.

hervor־içəridən bayıra olan istiqaməti bildirir:  herforziehen (çəkib çıxartmaq, dartıb çıxartmaq), herforholen (çıxartmaq, götürmək), herforblicken (başını çıxardıb baxmaq).

hervor-ilə yaranan bir qrup feillər də vardır ki, onlar nəyinsə görünməsi, meydana çıxması kimi mənanı ifadə edir: məs: herforkeimen (cücərmək, göyərmək), herforkommen (görünmək, meydana çıxmaq), hervorwschsen (böyümək, boy atmaq) və s.

herzu־hərəkətin yaxınlaşma istiqamətini bildirir: herzukommen (yaxınlaşmaq), herzueilen (yaxınlaşmağa tələsmək), herzulaufen (qaçıb yanına gəlmək) və s.

hierher־danışan tərəfə olan yaxınlaşmanı, hərəkətin istiqamətini bildirir: hierherfahren (yaxına getmək), hierherkommen (yaxına gəlmək) və s.

hin־danışandan olan hərəkətin istiqamətini bildirir və müxtəlif anlayışları ifadə edir: hinfahren (oraya getmək), hingehen (oraya getmək), hinziehen (oraya sürümək, çəkmək), hinwerfen (harasa tullamaq), hintragen (aparmaq), hingelangen (bir yerə gəlib çatmaq) və s.; fahren, gehen, ziehen, werfen, tragen, gelangen sözlərindən düzəlib.

hinab־aşağı istiqaməti bildirir: hinabflieβen (aşağıya axmaq), hinabgehen (aşağı enmək), hinabsinken (aşağıya doğru enmək), hinabsteigen (aşağı enmək).

hinan־yuxarıya doğru hərəkəti bildirir: hinangehen (yuxarıya getmək, qalxmaq), hinanschritten (yuxarı addımlamaq).

hinauf־  yuxarıya doğru olan istiqaməti bildirir: hinaufführen (yuxarı aparmaq), hinaufgehen (yuxarı qalxmaq), hinaufsteigen (yuxarı çıxmaq), hinaufklimmen (yuxarı dırmaşmaq) və s.

hinaus־danışandan bayıra istiqaməti bildirir: hinausfahren (miniklə çıxıb getmək), hinausstoβen (itələyib çıxartmaq), hinauslaufen (yüyürüb bayıra çıxmaq) və s.

hindurch־bir şeyiniçərisindən, ortasından olan hərəkəti bildirir: hindurchsehen (arasından görmək, baxmaq) ← sehen, hindurchdringen (arasından sızmaq) ← dringen, hindurchfahren (maşınla arasından getmək) ← fahren (miniklə getmək).

hinein‾ içəriyə doğru hərəkəti bildirir və müxtəlif anlayışları ifadə edir: hineinflieβen (axıb tökülmək) ← flieβen, hineingeraten (bir şeyin içinə düşmək) ← geraten (gəlmək, gəlib çıxmaq), hineinkriechen (sürünə-sürünə girmək) ← kriechen (sürünmək), hineinlaufen (qaçıb içəri girmək) ← laufen (qaçmaq)

hintereinander־  bir-birinin ardınca olan hərəkəti bildirir: hintereinandergehen (bir-birinin ardınca getmək) ← gehen, hintereinanderlaufen (bir-birinin ardınca qaçmaq) və s.

hinterher‾ kiminsə və nəyinsə ardınca, arxasınca olan istiqaməti bildirir: hinterhergehen (ardınca getmək) ← gehen, hinterherhinken (arxasınca axsaya-axsaya getmək), hinterherlaufen (arxasınca qaça-qaça getmək).

hinüber־danışan şəxsdən, bir şeydən və ya bir şey üzərindən uzaqlaşmanı bildirir: hinüberfahren (1.aşırmaq, keçirtmək; 2.aşmaq (miniklə)), hinüberführen (o biri taya (tərəfə keçmək), hinüberfliegen (o biri tərəfə uçub getmək) və s.

hinunter־hərəkətin yuxarıdan aşağı istiqamətini bildirir: hinunterbringen (yuxarıdan aşağıya düşürmək), hinunterwerfen (aşağı tullamaq), hinunterspringen (aşağı tullanmaq).

hinweg־kənara olan istiqaməti və etinasızlığı bildirir: hinweggehen (dolayı yolla getmək) ← gehen, hinwegsehen (üzərindən baxmaq) ← sehen, hinwegräumen (yığışdırmaq, kənara qoymaq) və s.

hinzu־hərəkətin danışandan müəyyən məqsədə doğru yönəldiyini bildirir: hinzulaufen (yüyürüb gəlmək) ← laufen, hinzutreten (yanına gəlmək) ← treten (daxil olmaq).

hinzu - elementi ilə düzələn mürəkkəb feillər, həmçinin artırmanı, əlavə edilməni bildirir: hinzugieβen (əlavə etmək, üstünə tökmək) ← gieβen (tökmək), hinzutun (əlavə etmək, artırmaq) ← tun, hinzurechnen (əlavə etmək, üstünə gəlmək) ← rechnen (saymaq, hesablamaq), hinzulegen (əlavə etmək) ← legen (qoymaq) və s.

hoch־yuxarı istiqamətdə olan hərəkəti bildirir; müxtəlif anlayışlar ifadə edir: hochgehen (dalğalanmaq (dəniz)) ← gehen, hochhalten (yüksək tutmaq) ← halten, hochklappen (papağını qaldırmaq) ← klappen, hochschätzen (yüksək qiymətləndirmək) ← schätzen (qiymətləndirmək)

los־1. bir şeydən ayrılmanı, azad olmanı bildirir: losarbeiten (çətinliklə azad etmək) ← arbeiten, losbinden (açmaq, boşaltmaq) ← binden, loskaufen (girova geri almaq, girovdan çıxartmaq) ← kaufen, loskommen (xilas olmaq; canını qurtarmaq) ← kommen, loslösen (azad etmək) ← lösen (buraxmaq, azad etmək); 2. hərəkətin başlanğıcını bildirir: losgehen (başlamaq; dağılışmaq) ← gehen, losdrehen (burub açmaq) ← drehen (fırlatmaq, döndərmək), loslachen (gülməyə başlamaq) ← lachen (gülmək); 3. kiməsə hücum etməni bildirir: losschieβen (1.atmaq; atəş açmaq; 2.məc. hücüm etmək) ← schieβen, loschlagen (döyməyə başlamaq) ← schlagen (döymək)

nieder־ 1. yuxarıdan aşağıya doğru istiqaməti bildirir:  niedergehen  (enmək, düşmək) ← gehen, niederhoken (çömələrək oturmaq) ← hoken, niedersteigen (enmək düşmək) ← steigen (düşmək), niederstrecken (vurub yerə sərmək) ← strecken (qoymaq, sancmaq); 2. öldürmək, dağıtmaq mənasında: niederhanen (öldürmək, vurub yıxmaq) ← hanen (vurmaq, döymək), niedermetzeln (öldürüb kəsmək) ← metzeln (öldürmək, qırmaq), niederschlagen (vurub sındırmaq) ← schlagen (vurmaq, döymək).

Haqqında bəhs edilən bütün bu elemetlər mürəkkəb feillərin birinci tərəfində işlədilən komponentlərdir.

Ədəbiyyat:

1. Словарь словообразовательных элементов немецкого языка. Москва, 1979.

2. Walter Jung. Qrammatik der deutschen Sprache Yeipzig, 1967.

3. П.С.Мирзоев. Русское словообразование. Ваку, 1986.

4. Aybəniz Məhərrəm qızı. Dil quruculuğunun  yeni mərhələsi. Söz yaradıcılığı. Bakı, 2004.

Açar sözlər: alman dili, dil, feil, komponent, partikel, nomen.

Ключевые слова: немецкий язык, язык, глагол, компонент, партикел, номен.

 

Пути формирования сложных глаголов в немецком языке

                В статье говорится о сложных глаголов в современном немецком языке. Материалы исследовано в сравнении с азербайджанского языка. Автор дает информацию о компонентах сложных глаголов. Формы "партикел + глагол» и «Номен + глагол" играет ключевую роль в создании сложных глаголах. Исследователь указал эти два способа образования составного глагола и дал много примеров об этих путях.

 

The Ways of formation of compound verbs in German

(as compared to the Azerbaijani language)

  The article is about of  the compound verbs in the modern German language. They are researched in comparison with the Azerbaijan language. The author gve the information  about the components of compound verbs. The forms “Partikel + verb” and “Nomen + verb” make  a key role in the making compound verbs. The researcher indicated  these two ways of compound verb formation and   gave many examples about the ways.

 

RƏYÇİ: dos. E. Vəliyeva


Orucova Günel Məzahir qızı

ORTA ƏSRLƏR FARSDİLLİ LÜĞƏTLƏRDƏ TÜRK MƏNŞƏLİ YEMƏK ADLARI

Dünyada növ ve ləzzət baxımından üç büyük mətbəx olduğu və bu mətbəxlərin üç büyük imperatorluğa aid olduğu deyilir. Bunlar Türk, Çin və Fransız mətbəxləridir. Türklərin tarixin ilk dövrlərindən etibarən öz yaşayışlarını təmin etdikləri iqtisadi əsasların başında heyvandarlıq və bununla əlaqədar olaraq yaylaq həyatı gəlməkdədir. Buna görə də yemək və içki olaraq ət, süd məhsullarının türk mətbəxində qədim dövrlərdən bəri hər zaman yer aldığını qeyd etməliyik”. (7, 122)

Türklərə məxsus ən ilkin ədəbiyyatlarda yemək, içki adları barədə qeydlərə rast gəlmək mümkündür. DLT, Dədə Qorqud hekayələri, xalq folklor nümunələri, lüğətlər, rəsmi sənədlər və bir çox digər mənbələrdə belə sözlər rastımıza çıxır. Türk məişətinin tərkib hissələrindən olan yemək, içki adları, əsasən, türk mənşəlidir və digər dillər tərəfindən mənimsənilmişdir. Farsdilli lüğətlər bu gün istifadə olunan sözlərlə yanaşı, türk dillərinin ən ilkin inkişaf mərhələsində yaranmış kulinariya leksikasının müəyyən nümunələrini ehtiva edir. Bir çox hallarda bu sözlərin türk dilində tələffüz və yazı şəkli ilə yanaşı, fars dilində dəyişikliyə uğramış fonovariantları da yer almaqdadır.

Qatıq.قاتق / قتق

ترکیست که برآشها کنند و این هر سه قاتق - ترشیی و قتق

(28, 1060)وقتق را بفارسی کتخ گویند

(Qateq və qotoq, şorbaların üzərinə əlavə edilən turş dadlı təam və hər üçü türk mənşəlidir və “qotoq”a  farsca kotəx deyilir).

Qatıq sözü quruluşca düzəltmə hesab olunur. Farsdilli lüğətlərdə “çörəklə yeyilən ağartı növü” və “xuruş”mənalarında rast gəlinir.

Qatıq sözünün ilkin mənasının hansı olması barəsində müəyyən mübahisələr möv­cuddur. Bəzi müəlliflər bu sözün ilk olaraq qatışdırmaq feilinin kökü olan *qat, bə­ziləri isə “qatı, bərk” mənasını ifadə edən qat sözündən yaranan mənanı ifadə etdiyini bildirirlər. Bu iki sözün eyni məna ifadə edən vahid kökdən yarandığını iddia edənlər də var.

Biz qatıq sözünün ilk olaraq “qatmaq, qarışdırmaq” mənalı feildən yarandığını düşünürük. Bunu deməyə ən qədim türk abidələrində sözə həmin mənada rast gəlinməsi əsas verir. DLT-də qatıq sözü  bir neçə dəfə qeydə alınmışdır: “Ol qatiğ neyni yumşatti” (O, qatı nəsnəni yumşaltdı). (13, 433) Bundan əlavə bu sözə qatı, bərk, möhkəm mənalarında İrq Bitig abidəsində, Altun yaruq, Uyğur yazısı ilə yazılmış 8 budda hekayələri fraqmentlərində rast gəlinir. (Bax: 13, 433) Bu söz həm də məna genişlənməsi nəticəsində “qəddar, ağır, çətin” mənalarının yaranmasına səbəb olmuşdur. “Qutadgu-bilig”in Herat siyahısında oxuyuruq: “Azunta negü bar ölümtin qatiğ” (Dünyada ölümdən qəddar nə var?” (Yenə orada)

V. Radlov kattıq sözünün “möhkəm, bərk” mənalarını ifadə edən kattı, kattu sözləri ilə eyni mənaya gəldiyini bildirir. (15, 303)

“Ağartı” mənasında olan qatıq sözü də “qatılaşmaq, bərkimək” mənasında olan bu feildən yaranmışdır.

Mənbələr “yeməyə olunan turş dadlı əlavə, xuruş” mənasında olan qatıq sözü­nün “ağartı” mənasına gələn qatıq sözündən daha sonra yarandığını deməyə əsas verin. Bu sözün yarandığı feil “bir şeyi digərinə əlavə etmək, qatmaq, birləşdirmək” feilidir. Qeyd olunan hər iki mənada qatıq sözü türk mənşəlidir. H. Zərinəzadə göstərilən mənaları eyni bir sözə aid etmiş və bu sözün həm də “yavanlıq” mənası daşıdığını bildirmişdir. “Yavanlıq, yavanlıq etmək” yuxarıda ikinci mənada göstə­rilən sözün ifadə etdiyi mənalardandır.

D. Rəhimova fars danışıq dilində işlədilən قاتق کردن (qateq kərdən) feilinin “çö­rəklə yavanlıq edəndə yavanlığa qənaət etmək” mənasından irəli gələrək daha son­ralar genişləndiyini və ümumiyyətlə, “qənaət etmək” mənasını daşıdığını bildirir. (6, 125). Bu məna ilə bağlı fars dilində belə bir frazeoloji birləşməyə rast gəlirik:   قاتق نان خود را بهم رساندن(qateqe nane xod ra behem resandən). “Halal əməklə pul qazanmaq” mənasına gəlir. Hərfi mənada frazeoloji birləşmənin tərcüməsi “çörəklə qatığını bir araya gətirmək, bir-birinin yanına gətirib çıxara bilmək”dir. Beləliklə, bir­ləşmə “qənaət edərək güc-bəlayla qatıq, çörək alıb gətirib çıxarmaq” mənasını ifadə edir.

Müasir fars dilində qatıq mənasında ماست (mast) sözü işlədilir. Bununla belə, qatıq sözü fars danışıq dilində işlənməkdədir. Bundan başqa, sözün kökü “qat” feli vasitəsilə قاتی کردن (qati kərdən) qarışdırmaq və قاتی شدن qati şodən (qarışmaq) mürəkkəb felləri, o cümlədən qarışıq, səliqəsiz, qaydasız mənasına gələn قاتی پاتی (qatipati) və واتی قاتی (qativati) sözləri yaranmış və müasir dildə işlənməkdədir.

Farsdilli lüğətlərdə کتخ (kotəx) və کتغ (kətəğ) sözlərinə də rast gəlinir. Eyni mənalı sözün iki fonetik variantıdır. “Fərhəng-i Rəşidi”də kətəx şəklindədir və ye­mək­lərə əlavə olunan şirin və turş dadlı ədva, sous olduğu yazılır. Bu sousun tərkibi süddən ibarətdir və ayranın buxarlanması yolu ilə əldə edilən qurudulmuş turş süd olduğu yazılmışdır. Müəllif qeyd edir ki, bu mənada buna  قتق(qəteq) deyilir və belə görünür ki, kətex farscadır, qəteq isə türkcə. (28, 1102) “Bürhan-i Qate”də bu sözə türklərin qorut dedikləri qeyd olunur. Azərbaycan dilində qurut “yumru-yumru edilib qurudulmuş şor, süzmə”yə (3, 224) deyilir. “Bürhan-i Qate”də kətəx sözünün həm də kənəx variantının olduğu qeyd olunsa da, M. Moin haşiyədə bunun səhvən belə qeydə alındığını bildirir.

Kətəxkətəğ sözlərinin xuruş, yeməyə olunan əlavə mənalarında işlədilən qatıq sözünün fars dilində dəyişilmiş forması olduğunu düşünürük. Qatıq sözünün ayrı mənalı feillərdən yaranan iki ayrı söz olduğunu həm də bu məqam təsdiqləyir ki, bu sözlər fars dilində iki ayrı şəkillərdə yer almışdır. Bu mənada qəteq kimi rast gəldiyimiz və yemək­lərə əlavə olunan turş, şirin dadlı sous, ədva mənasının ifadə etdiyini bildirilən söz daha sonra kətəx/kətəğ fonetik şəkillərə düşmüşdür. Kətəx/kətəğ sözlərinin fars mənşəli sözlər deyil, qəteq türk sözünün fars dilində assimilyasiyaya uğramış variantı olduğu aydın olur.

Ordubad dialektində qatıx sözü “uzun müddət saxlanmaq üçün qovrulmuş ət (qovurma)” mənasına gəlir. Görünür qatıq sözü xuruş mənasında məna genişlənməsinə uğramışdır.

Katık sözünün daşıdığı mənalar “Türk Dil Kurumu sözlüğü”ndə belə qeydə alınmışdır: “Çörəklə qarın doyurmaq lazım olanda çörəyə qatılan pendir, zeytun, hal­va və digər yemək növləri; yağı alınmış qatıq, ayran”. (8, 1104). Söz birinci mənada qatqı, əlavə, qarışım, ikinci mənada isə ağartı növü kimi başa düşülür. Lüğətdə həm də çörəyin çox, yeməyin az olduğu hallarda yeməyi qənaətlə yemək mənasında bir şeyi katık etmek ifadəsinə yer verilir. Eyni mənalı birləşmələrə qeyd olunduğu kimi fars dilində də rast gəlinir. Türkiyə türkcəsində qatıq sözünün işlənməsi barəsində B. Ögel yazır: “Qatıq sözü də çox vaxt yoğurt yerinə istifadə olunmuşdur. Türk dilindən fars dilinə keçən qatıq sözü də bu mənadadır, lakin qədim türk dilində qatıq sözündən daha çox bugünkü anlamda istifadə olunurdu. Bununla bərabər Orta Asiya ləhcə­lərinin bir çoxunda qatıqlamaq sözü “yeməyi yoğurtla qarışdırmaq” mənasına gəlir”. (4, 20) Türkiyə türkcəsində bu gün katıksız sifətindən də geniş istifadə olunur, qatışığı olmayan, arı, təmiz, saf mənalarını ifadə edir. Dildə katıksız hapis kimi işlə­dilən birləşmə “günahkar, təqsirləndirilən şəxsi yalnız çörək və su verərək həbs etmə” mənasını ifadə edir.

Müasir Türkiyə türkcəsində Azərbaycan dilində “ağartı, qatıq” mənasında başa düşdüyümüz sözün qarşılığı kimi yoğurt sözündən istifadə olunur, bununla belə aydın olur ki, qatıq sözü katık şəklində öz mövcudiyyətini qorumaqdadır.

Yoğurt sözü qədim mənbələrdə yağurt, yoğurt və yavurt şəklindədir. M. Ryasanen belə güman edir ki, birinci heca yağ sözünün kontaminasiyası nəticəsində yaranmışdır. (18, 136) Türk dilləri inkişafının ən erkən mərhələsində yoğurt, yoğrut və yakut, çağatay dillərinə əsasən yağrat formaları mövcud idi. (20, 207) Bu fikirlə həm də ona görə razılaşmaq olar ki, yağı yoğurtdan ayırmaq qədim türklər arasında geniş yayılmış adətlərdən idi. B. Ögel yazır: “Yağı yoğurtdan çıxartmaq işi belə məlum olur ki, türklərin qədim dövrlərdən bəri inandıqları və istifadə etdikləri bir adət idi. Skif tayfaları da yağı süddən deyil, yoğurtdan çıxarırdılar. XIII əsrdə Orta Asiya və Monqolustanda səyahət etmiş olan bir çox Avropalı səyyah da yağın yoğurtdan çıxarıldığını görmüşdülər”. (4, 20)

Yoğurt sözünün etimologiyası barədə əsasən iki fikir vardır: bu sözün yoğur (yoğurmaq, xəmir tutmaq) feilindən yarandığını və yoğurt→yoğur→yuğur şəklində inkişaf etdiyini düşünənlər; yoğun (sıx, qalın, qatı) sözündən yarandığını düşünənlər.

C.Klauson bildirir ki, yuğrut yuğur-dan düzəldilmiş ismin qısaldılmış for­masıdır, “laxtalanmış, çürüdülmüş süd” mənasına gəlir. Bu söz orta əsrlərdə meta­tezaya uğrayaraq yuğurt sözü ilə əvəz olunmuşdur. (12, 905) Xarəzmşahlar dövründə yoğurta yugrat deyilirdi. Qıpçaq və Misir Məmlük dövlətindəki türklər arasında isə həm yugrat, çugrat və həm də yağurt sözlərinə rastlanılırdı”. (4, 21)

Bu söz özbək dilinin dialektlərindən tacik dilinə keçmişdir və bu dildə curğat şəklindədir. Farsdilli lüğətlərdə جغرات (coğrat) sözünə bu mənada rast gəlinir. Soğrat onun ərəbləşmiş formasıdır. “Fərhəng-i Əmid”də bu sözün həm də چغرات (çoğrat) variantı verilmişdir. H. Zərinəzadə DLT-yə əsaslanaraq bu sözün “əvvəl boş olub sonradan bərkiyən hər hansı bir şey” mənasına gəldiyini, coğrumaq feilindən yaran­dığını və c→y və ya y→c assimilyasiya hadisəsinə uğradığını qeyd edir”.  (11, 252)

یاغ – بلفظ ترک روغن است(24,167)

(Yağ – türk dilində “rouğən” (farsca yağ - G.O) deməkdir).

“Baburnamədə yağlı ətlərə böyük önəm verilir. Orta Asiya səyahət edən bütün səyyahlar da yağlı və unlu yeməklər haqqında dönə-dönə yazmışlar. Belə aydın olur ki, yağ və un ən qədimdən bəri türklərin ən önəmli yeyəcəkləri sırasında olmuşdur”. (4, 17) Yağ sözünə XI əsrdə tərtib olunmuş “Loğət-e fors”, o cümlədən sonrakı dövrlərin məhsulu olan digər farsdilli lüğətlərdə rast gəlinmir. Görünür sözün lüğətdə qeydə alınması yuxarıdakı nümunədəki müəllifin etnik cəhətdən türk olduğu üçün dilə daha yaxşı bələd olmasından irəli gəlir, lakin müəllifin atası tərəfindən daha əvvəl tərtib olunan “Sihahu-l əcəmiyye” lüğətində də yağ sözünə rast gəlinmir. Ümumiyyətlə, yağ sözü vasitəsilə düzəldilən və fars dilinə aid elementlərin həmin sözə artırılaraq hibrid yaratması onun fars dilində çox erkən dövrlərdən mövcudluğundan xəbər verir. Belə sözlər sırasında یغلو (yəğlu), یغلا (yəğla)-nı göstərmək olar. “Fərhəng-i Rəşidi” lüğətində bu sözlərin izahı barədə oxuyuruq:

یغلا و یغلو- ...ظرفی که دنبه را در آن بریان وروغن درآن داغ کنند، واین ترکیست مرکب از یاغ بمعنی روغن و الا بمعنی آتش، پس تخفیف داده، یغلا و یغلو گفتند....  (28, 1524)            

)Yəğla və yəğlu – quyruğun qızardıldığı qab, türk mənşəlidir, yağ və atəş mənasına gələn əla sözlərindən əmələ gələn mürəkkəb sözdür, beləliklə,  yumşaldılaraq yəğla və yəğlu deyilmişdir(.

 Yağ sözünün fars dilinə qazandırdığı sözlər onun bu dildə uzun müddətli mövcudiyyətindən xəbər verir.

بلماج - ... نوعی از کاچی است و آن آشی باشد بی گوشت و بسیار آبکی و رقیقق، وبعضی گویند  (25, 300)  این لغت ترکی است

 (Bolmac - bir növ sıyıqdır, ətsiz, çox sulu,  duru şorba növüdür, bəziləri bunun türk sözü olduğunu deyirlər).

Fars dilinə bu söz بلمج /بلماج (bolmac/bolməc) şəklində gəlib çıxmışdır. “Sözün ilkin forması bulğa feilindən yaranmış bulğama sözüdür”.  (12, 342) E. Sevortyan yazır: “Bula və bulğa formalarından qeydə alınmasına görə ikinci daha qədimdir. Ola bilsin ki, o, ümumiyyətlə, ən qədimidir, çünki bulğa şəkil dəyişməyə uyğunlaşmayan sözlərdəndir. Belə qrammatik müxtəlifləşmə birinci sözün formalarında müşahidə olunur. (19, 255) Müəllif bildirir ki, bulğa monqol və türk dilləri üçün ortaqdır. Belə ki, ad olaraq bulğa ən ilkinidir, sonradan feil şəklində işlədilib. Bulga-bulğa türk-monqol omoformlarının eyni bir kökə gedib çıxdığını deməyə əsas var. Beləliklə də bula formasının bulga və bulğa ilə ümumilik təşkil edən eyni mənbədən gəldiyini  demək olar. (Yenə orada)

T. Bəngüoğlu  bulamaç sözünü bulama aş kimi izah etsə də, E. Sevortyan qeyd edir ki, bu fonetik cəhətdən çətin görünür, çünki ş>ç keçidi türk dillərində müşahidə olunmur. (19, 260)

Belə nəticəyə gəlirik ki, bulğama sözün ilkin forması olmuşdur. Yeməyin tər­kibindəkilər bir yerdə bulandırıldığı, qarışdırıldığı üçün belə adlandırılmışdır. Son­radan bulama şəklinə düşmüşdür. Sözün bulamac forması maç/c affiksi ilə bağlıdır. C. Klauson qeyd edir ki, orta dönəmdə feildən yaranmış bulama ismi  –maç affiksi ilə olan paraleli ilə əvəz olunmuşdur. –mac affiksi yemək növü üçün mövcud affiks he­sab edir. (12, 342) Ümumiyyətlə, mac affiksi bir çox mənada işlənə bilər. –məc fonetik variantı da vardır. J. Deni kök –n samiti ilə bitdikdə -mac affiksindəki baş­lanğıc “m” samitinin assimilyasiyaya uğradıını və “b” dodaq bitişdirici samiti ilə əvəz olunduğunu, bəzi hallarda kökün sonundakı “n”-nın “m” ilə əvəz oluna bildiyini yazır.  (21, 358) Görünür bulamac sözünün bulanbac variantının olması da bu hadisə ilə əlaqədardır. Bulamac sözündəki affiksi E. Sevortyan –mac şəkilçisinin “obyekt /nəticə/vasitə” mənası ifadə etdiyi qrupa daxil edir. (21, 360) Bu məna özünü doğra­­mac, omac, qovurmac və bu kimi digər yemək adı bildirən sözlərdə də doğruldur. İlk vaxtlar yalnız qovrulmuş buğdaya aid edilən bu yemək bu gün geniş mənada hər növ qovurma mənasında gəlir.

Doğramac sözü tərkibindəkilər doğranıldığı, hissələrə ayrıldığı üçün doğramaq feilinin kökü doğradan düzəldilib. Rus dilində “окрошка” deyilir. Azərbaycan dilində ovqu və ya ovdux deyilir. (2, 657)

Omac sözünə həm də oğmac/ç/ugmaç forması məlumdur. Undan hazırlanan yemək növüdür. Vermişel növü, makaron və ya əriştə şorbası hesab olunur. B. Ögel qeyd edir ki, “uğmaç” və ya “oğmaç” sözünün omaçdan daha qədim olduğuna hər hansı bir şübhəmiz yoxdur. (4, 337) Uğmaq – xırdalamaq, ovmaq mənalı feildən yaranmışdır. Bu feil və söz türklərin “uğmaç uğmağı bilməz, başqasına tutmaç kəs­məyə gedər” (Yenə orada)  atalar sözündən də bəllidir. Tədqiq olunan sözlərdən –mac sonluğu ilə bitib yuxarıda qeyd olunan mənalarla əlaqələndirilməyən yeganə söz tutmac sözüdür. Bu söz barədə ən bilinən izahı M. Kaşğari vermişdir. Onun bu sözə yanaşması müəyyən qədər mifologiya ilə bağlıdır. Belə ki, M. Kaşğari bu yeməyin Zülqərneynin qaranlıqdan çıxdıqdan sonra azuqələri azaldığından aclıqdan üzülən insanlar ona “bizi ac tutma, yolumuzu aç, biz yurdlarımıza gedək” deməsi ilə hazır­la­dıq­larını xəbər verir. Zülqərneyn də bilici alimlərlə məsləhətləşərək bu yeməyi birgə ortaya çıxarırlar, türklər bu yeməyi gördükdən sonra ona tutmaç deyirlər. Bu yeməyin bədənə qüvvət, üzə rəng verdiyini yazan M. Kaşğari innsanların onu yedikdən sonra suyunu da içdiklərini bildirir. Əslində tutma ac mənasına gələn bu sözdə iki ا (əlef) birdən atılmışdır. (8, 462-463) C. Klauson bu sözün də ərzaq, yemək növü bildirən sözləri yaradan –maç şəkilçisi vasitəsilə yarandığını və nişastalı yeməkləri ifadə etdiyini, orta dönəmdə məşhur olduğunu, hazırda arxaikləşdiyini bildirir.

Verilən nümunələrdən göründüyü kimi orta əsrlərdə tərtib olunmuş farsdilli lü­ğətlərdə etimoloji cəhətdən türk dillərinə məxsus bir çox sözlər qeydə alınmışdır. Bu, həmin sözlərin inkişaf tarixini izləmək baxımından dəyərli material kimi qiymətləndirilə bilər.

ƏDƏBİYYAT

  1. Azərbaycan dilinin dialektoloji lüğəti. Bakı. Şərq-Qərb. 2007. 568 səh.
  2. Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti. I cild. Bakı. Şərb-Qərb. 2006. 224 səh.
  3. Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti. III cild. Bakı. Şərb-Qərb. 2006. 224 səh.
  4. Bahaeddin Ogel. Turk kultur Tarihine girish 4. Ankara. Kultur Bakhanlighi yayinlari. 1978. 456 s.
  5. Dədə Qorqud kitabı. Ensiklopedik lüğəti. Bakı. Öndər. 2004. 368 s.
  6. Dürdanə R. Müasir fars dilində Azərbaycan-türk sözləri. Bakı. Çənlibel. 1998. 148 s.
  7. Hasan Ali Esir. Geleneksel Türk mutfağı ve Lamii Çelebinin Ferhad ile Şirin Mesnevisinde bahsettiği yiyecek ve içecekler. İlmi araştırmalar. № 21. Səh. 121 – 136. İstanbul. Gökkube. 2006.
  8. Mahmud Kaşgarlı, Divanü Lugat-it Türk, Besim Atalat (tər.), Ankara, Türk dil Kurumu Yayınları, 2006, IV cild, 886 səh.
  9. Mahmud Kaşgarlı, Divanü Lugat-it Türk, Besim Atalat (tər.), Ankara, Türk dil Kurumu Yayınları, 2006, I cild, 530 səh.
  10. Türkçe Sözlük. Ankara. Türk dil kurumu yayınları. 2011. 2763 s.
  11. Zərinəzadə H., Fars dilində Azərbaycan sözləri, (Səfəvilər dövrü), Bakı, AMEA nəşriyyatı, 1962, 434 səh.;
  12. Gerard Clauson. An etymological dictionary of the pre-thirteenth century turkish. Oxford. Clarendon Press. 1972.1038 p.
  13. Древнетюркский словарь Ленинград. Академия Наук СССР. 1969. 676 стр.
  14. Радлов В.В., Опыт словаря тюркских наречий,Том 1. Часть 1, Санкт-Петербург, типография Российской Императорской Академии Наук, 1893;
  15. Радлов В.В., Опыт словаря тюркских наречий, Том 1. Часть 2, Санкт-Петербург, Типография Российской Императорской Академии Наук, 1893;
  16. Радлов В.В., Опыт словаря тюркских наречий, Том 2. Часть 1, Санкт-Петербург, типография Российской Императорской Академии Наук, 1893,;
  17. Радлов В.В., Опыт словаря тюркских наречий, Том 2. Часть 2, Санкт-Петербург, Типография Российской Императорской Академии Наук, 1893,;
  18. Расянен М. Материалы по исторической фонетике тюркских языков. М.: Иностранная литература, 1955.
  19. Севортян Э.В. Этимологический словарь тюркских языков. Москва. Наука. 1989. 291 стр.
  20. Севортян Э.В. Этимологический словарь тюркских языков. Москва. Наука. 1978. 349 стр.
  21. Севортян, Э.В. . Аффиксы именного словообразования в азербайджанском языке. Москва Наука 1966г. 438с.
  22. جمال‌الدین حسین بن فخرالدین حسن اینجوی شیرازی، فرهنگ جهانگیری،جلد اول، انتشارات              
    دانشگاه فردوسی مشهد،۱۳۷۵؛
  23. حسن عمید، فرهنگ عمید، چاپخنهُ کاج،تهران، ۱۳۸۸، ۱۲۴۰ص؛     
  24. محمد بن هندوشاه نخجوانی، صحاح الفرس، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب،۱۳۵۵،۳۴۳ ص؛
  25. محمد حسین بن خلف تبریزی،برهان قاطع،جلد اول،انتشرات امیر کبیر، تهران،  ۱۳۹۲،۵۵۰ ص
  26. محمد حسین بن خلف تبریزی،برهان قاطع،جلد دوم،انتشرات امیر کبیر، تهران،  ۱۳۹۲،۱۲۱۶ص؛
  27. ملا عبد الرشید بن عبد الغفور حسینی مدنی تتوی، فرهنگ رشیدی، نیمهُ‌اول، تهران،۱۳۳٧،     ص۸۱۲
  28.  ملا عبد الرشید بن عبد الغفور حسینی مدنی تتوی، فرهنگ رشیدی، نیمهُ‌دوم، تهران،بارانی ،
    ۱۳۳٧،ص ۱۵۳۲

                                                                                           Резюме

Тюрксие слова по теме  названия едыв среднеперсидских словарей

В среднеперсидских словарях зафиксировано ряд слов этимологическо  тюркского происхождения. Это можно оценит, как ценный материал в отследовании истории развития этих слов.

Summary

Turkic meal names in medieval persian dictionaries

İn medieval persian dictionaries have been recorded a range of words etymologically related to turkic languages. This can be estimated as a rewarding material for investigation of the progress history of these words.

 

Rəyçi: prof.Məhəbbət Mirzəliyeva


Qocayeva  Aygün

LE CONDITIONNEL DANS LA GRAMMAIRE FRANÇAISE

Selon la tradition grammaticale, le conditionnel est un mode à part entière : il indique un procès dont la réalisation est la conséquence d’une condition . Ce traitement est contestabla . D’une part, tous les emplois du conditionnel ne dépend pas d’une condition explicite ou implicite. D’autre part, le conditionnel partage avec le futur des caractéristiques communes :

                Sur le plan morphologique on distingue deux formes de conditionnel :

                -une forme simple-le conditionnel présent :il parlerait ;

                -une forme composée- le conditionnel passé : il aurait parlé.

                Ces deux formes sont symmétriques des formes correspondantes du futur.Le conditionnel présent est formé par adjonction de la désinence de l’imparfait -ais,-ais,-ait ;-ions,-iez,-aient qu’on ajoute à la désinence du futur simple : il parle-r-ait.

                Cette formation s’accorde avec le réseau de relations et les emplois du conditionnel : il peut marquer le futur et s’emploie souvent en corrélation avec un temps de passé.

                On associe au conditionnel passé  ''première forme" (il aurait parlé), un conditionnel passé "deuxième forme " : (il eût parlé). Celui –ci est en fait le plus-que-parfait du subjonctif employé dans la langue classique , avec la valeur du conditionnel passé, pour exprimer une supposition portant sur le passé. D’après les auteurs de "Grammaire méthodique du français "[ 5, 316  ]

                "Mieux vaut traiter complétement le plus-que –parfait du subjonctif à sa place ,au lieu de compliquer inutilement le tableau des formes et des emplois du verbe en l’ajoutant au conditionnel dans un usage actuellement littéraire ou archaïsant".

                Le Conditionnel connaît deux séries d’emplois , temporels et modaux, dans des cadres syntaxiques en grande parties analogues.

                Certains grammairiens   proposent de ranger le conditionnel parmi les temps de l’indicatif, à la suite du futur et abandonner le terme " conditionnel" et remplacement par  "forme en -rais".

                Un  autre auteur écrit : " Les modes grammaticaux du français doivent être de bon aloi : l’indicatif  est clairement le mode de l’assertion , du fait constatable " je suis à l’heure !.Le subjonctif est le mode de la dépendance , du non réalisé : il faut que je sois à l’heure. Mais il n’ya rien de semblable du côté de conditionnel, qui pourtant n’est pas davantage réalisé : Je pensais que je serais à l’heure ,j’aurais d’ailleurs été à l’heure sans ce coup de téléphone".Le conditionnel est entre la valeur modale "conditionnel ( j’aurais été) , substitut du futur dans le passé (que je serais) et la simple formulation de politesse :Auriez-vous l’heure?"[ 1, 13 ]

 On avait trop parlé pour savoir si c’était un mode ou un temps.Dominique Maingueneau écrit sur ce sujet : " Le conditionnel, que certains préfèrent nommer formes en-rais, constitue l’un des points les plus sensibles de la grammaire du français". [3, 3]

Référovskaïa E.A. et Vassiliéva  A.K.rangent le conditionnel parmi les temps futurs et appellent le conditionnel présent –Le Futur "hypothétique composé" et le conditionnelpassé  -Le Futur "hypothétique composé" . [15, 265 ]

D’après  ces auteurs , le futur hypothétique s’emploie pour exprimer une action future qui n’est pas affirmée  d’une façon catégorique et ils donnent comme exemple le contexte suivant : Nous ne pouvons accepter cet héritage dans ces conditions . Ce serait d’un effet déplorable.Tout le monde croirait la chose, tout le monde en jaserait et rirait de moi.(Maupassant)

Et le futur hypothétique composé donne à l’action une nuance achevée. C’est par là que cette forme se distingue du forme simple :

C’est le mois prochain qu’ils devaient s’enfuir.Elle partirait d’Yonville.

Rodolphe auraut retenu les places, pris les passeports,et même écrit à Paris.

                Le Conditionnel est un thème inévitable qu’on enseigne dans des grammaires de FLE et c’est nécessaire de bien éclaircir cette question mal nommée.

                Dans des grammaires théoriques et pratiques la question de savoir quand enseigner les formes en  -rais du conditionnel , ne se pose pas. Et  la plupart des grammairiens le considèrent comme l’une des formes de l’indicatif. Nous voudrions présenter l’évolution de cette idée en donnant quelques exemples : "Le Conditionnel est l’un des quatres modes personnels avec l’indicatif , le subjonctif et l’impératif" [14.]

                "La grammaire traditionnelle fait du conditionnel un mode spécifique, constitué de l’ensemble des tiroirs en-rais la description morphologique des tiroirs en-rais, appuyé par l’analyse de leurs emplois, invite à les intégrer à l’indicatif". [ 11 ]

                "Ces montrent qu’il n’ya aucune raison de traiter le conditionnel autrement que les autres temps de l’indicatif susceptibles d’avoir comme lui une valeur temporelle et une valeur modale "[ 16]

                Delphine Denis et Anne Sancier-Château ont intégré le conditionnel sans commentaires particuliers aux tableaux de conjugaison de l’indicatif."[2]

                En 1964, à la Sorbonne Claire Blanche –Benveniste et Michel Arrivé qui, avec Jean –Caude Chevalier (Lille)  et Jean Paytard (Besançon) publient : Grammaire Larousse du Français contemporain (1964),où le conditionnel est déjà rangé parmi les temps de l’indicatif en faisant référance à : Temps et verbe, Théories des aspects, des modes et des temps,(par.Guillaume ,Paris , 1929).

                La même année, Maurice Grevisse concervait le conditionnel comme mode, mais citait lui aussi les travaux de Guillaume : Pour M.Guillaume , le conditionnel n’esp pas un mode , c’est simplement ,dans le mode indicatif, un temps de l’époque future, un "futur hypothétique", qui s’oppose au futur proprement dite "futur catégorique."[ 9 ]

                Dans les  les grammaires françaises le système du conditionnel à trois temps jadis enseigné :présent-passé première forme/passé deuxième forme(en fait : subjonctif plus-que-parfait ), a maintenat laissé la place à deux formes (la forme simple, et la forme composée) reprenant très régulièrement les oppositions aspectuelles  inaccopmli-accompli du système verbal.

                Il est à noter que l’origine du futur et du conditionnel sont proches. L’évolution historique nous montre que des formes du futur du latin classique  se sont peu à peu confondu avec celles du présent et sont devenues inutilisables. Une périphrase avec avoir (habeo ; habebas) a remplacé en roman l’ancien futur, périphrase que l’on peut traduire mot à mot par : j’ai à lire ; j’ai à finir/ j’avais à lire ; j’avais à finir. Et dès l’origine  ont été sugérées, comme actuellement  dans d’autres langues européennes avec futur périphrastique, les idées d’obligation et de futur.

                Dans les plus anciens textes on peut trouver en français des formes comme : sentira ;sentirais,dormirai , dormirais, etc. Le futur et ce conditionnel étaient alors considérés comme formes de l’infinitif du verbe et des désinence –ai,-ais héritées du verbe avoir. Ce lien avec l’infinitif a ensuite cessé d’être senti, et l’on a pu parler du conditionnel de forme en- rais.[ 17. 351-355  ]

                Il y a aussi différents points de vue sur la valeur du conditionnel.

Tout d’abord , nous devons noter deux cas :

-le conditionnel n’est pas le seul temps obligatoirement amené dans la construction en si ;

-l’expression de la condition se fait également sans le recours au si hypothétique.

En effet, la construction avec l’indicatif a été toujours vivante.

Présent-futur ou présent-présent :S’il fait beau, je sortirai. S’il fait beau, je sors.

D’autre part, depuis le XIII ͤ siècle, les constructions au subjonctif de la langue littéraire : S’il avait plu, je fusse resté/ s’il eût plu, je fusse resté.

On peut trouver en français d’autres constructions pour exprimer l’opposition, l’alternative conditionnelle :

Vous l’auriez dit plus tôt, je vous aurais réservé une place

Pourquoi ne pas l’avoir dit, vous seriez venu avec nous.

Dans certains manuels de FLE [  12, 87] nous pouvons rencontrer des cas où les auteurs isolent mêmes trois autres constructions sans le si, formées à l’aide des :avec+nom ; sans....... ; ou le gérondif en+....ant :

sans cela...vous pouvez/ vous pourrez ;sans cela...vous pourriez ;

sans cela...vous pouviez/vous auriez pu...

avec cela...vous pouvez/vous pourrez ;avec cela...vous pourriez ;

avec cela vous pouviez /vous auriez pu...

en faisant...vous pouvez/vous pourrez ;

en faisant...vous pourriez ;en faisant vous pouviez/vous auriez pu...

Les auteurs prétendent que toutes les formes en-rais :

elle lui a dit qu’elle viendrait

elle lui dit qu’elle viendra

Les tournures d’atténuation d’une demande ou d’une suggestion en-rais comme auriez-vous l’heure, s’il vous plaît ?Nous pourrions dîner ensemble demain soir,qu’en dite-vous ?ou Puis-je vous poser une question ?/ Pourrais-je vous poser une question ?sont-elles considérées aussi comme conditionnel ?

Dans la Grammaire vivante du Français les auteurs ont proposé les valeurs du conditionnel :

  1. 1.                                     La fiction.
  2. La condition,l’hypothèse, l’éventualité :

a)                                    avec si : si+imparfait+conditionnel

b)                                    avec :  sans ...sans cela vous auriez pu...)

avec +N(avec cela vous pouviez...) ;

en+...ant(en faisant...vous pouviez...) ;

  1. 3.                                     Information donnée avec précaution ;
  2. 4.                                     Proposition, conseil, reproche, obligation, prévision.

Dans ce manuel 17 mini-situations sont proposées pour que le lecteur détermine la situation de la communication par un choix entre 5 possibilités [12. 87]

Dans Le français de la communication professionnelle [10] nous trouvons des situations simples sur l’emploi en-rais exprimant les rapports de courtoisie au quotidien :

Les tournures d’atténuation d’une demande ou d’une suggestion en –rais comme auriez-vous l’heure, s’il vous plaît ? Nous pourrions dîner ensemble demain soir, qu’en dites –vous ? ou Puis-je vous poser une question ?/ Pourrais-je vous poser une questio ? sont-elles considérées aussi comme conditionnel ?

  1. 1.                                     ...Je voudrais réserver une place...
  2. 2.                                     ...Je voudrais parler à M.Taravanat...
  3. 3.                                     ...Savez-vous s’il pourrait me recevoir...
  4. 4.                                     ...La premier solution me conviendrait parfaitement...

Martin Riegel, Jean-Christophe Pellat et René Rioul indiquent[ 6. 316] deux valeurs du conditionnel : le conditionnel temporel et le conditionnel modal. Le conditionnel temporel exprime un futur vu à partir d’un moment du passé. De même que le futur simple exprime l’avenir par rapport au présent, le conditionnel exprime l’avenir par rapport au passé :

                Ex : Il pense que Paul viendra / Il pensait que Paul viendrait. Dans cette exemple le conditionnel est employé pour exprimer une action future par rapport au passé, à un temps antérieur .Pour exprimer cette valeur temporelle, le conditionnel doit être relié à une action passé employée dans la proposition principale à un des temps passé (imparfait, passé simple, passé composé, etc),  dont dépend une subordonné e au conditionnel. Ce sont les propositions subordonnées complétives, relatives ou circonstancielles de temps.

Nous savions qu’ils rentrerait le lendemain.

Le conditionnel s'emploie aussi dans des phrases indépendantes, au style indirect libre, dans un récit au passé. Dans ce cas le conditionnel présent transpose le futur simple employé au discours direct. Et le conditionnel présent exprime une valeur temporelle . Mais "pour tout ces emplois temporels, la valeur modale n’est pas exclue".L’action exprimée par le conditionnel a une nuance de possibilité, qui peut être marquée par un adverbe comme éventuellement ou par un auxiliaire modal comme devoir, pouvoir.

Le conditionnel présent et le conditionnel passé s’opposent ici sur le plan aspectuel le premier présent un procès en cours de déroulement non accompli, le second envisage un procès accompli dans l’avenir, toujours par rapport au passé. Quant à la valeur modale du conditionnel, il faut noter que dans ce cas le conditionnel s’oppose au futur et exprime l’incertitude à l’avenir, une action hypothétique. Selon G.Guillaume, c’est un "futur hypothétique". Quel est le lien entre le conditionnel et l’hypothèse ?[  4 ]

La valeur principale du conditionnel se manifeste en corrélation avec l’expression d’une hypothèse. Cette valeur est le plus souvent formulée dans une subordonnée introduite par"si".Cette valeur indique selon le contexte le potentiel ou l’irréel. L’expression de ces deux valeurs du conditionnel est conditionnée par l’emploi des temps du conditionnel avec l’imparfait ou plus –que- parfait.L’emploi du conditionnel présent avec l’imparfait  projette l’idée à l’avenir, c’est à dire cette idée peut-être réalisable et le potentiel exprime l’indication d’une possibilité. Par exemple, quand on dit "Si, j’avais le temps, je pourrais aller voir mon ami " signifie :

  1. 1.                                     Je n’ai pas eu le temps, je ne suis pâs allé voir mon ami.
  2. 2.                                     C’est mon désir d’aller voir mon ami .Peut –être , j’aurais le temps, alors j’irai voir mon ami.

Suivant la grammaire latine, on oppose le potentiel à l’irréel .Ces deux valeurs du conditionnel étaient nettement distinguées par les formes du subjonctif dans le latin. Mais dans le français elles sont confondues dans la forme du conditionnel présent. Par exemple, l’interprétation  de la phrase Il serait heureux peut-être expliquer suivant le contexte ; c’est à dire, cette phrase peut exprimer l’idée (potentielle) réelle ou irréelle.[7. 317 ] Les auteurs expriment l’interprétation potentielle et irréelle de la manière suivante :

Potentiel : le locuteur considère au moment de l’énonciation le procès comme possible , bien que ces conditions de sa réalisation ne soient pas encore remplies.

Iréelle :l’énoncé dénote un état du monde possible, mais qui est ou a déjà été annihilé par le réel. L’irréelle procès situé dans un passé révolu.

Le locuteur sait, au moment de l’énonciation, que le procès n’est pas présentement réalisable dans le monde réel, ou qu’il ne s’est pas réalisé dans le passé. [8. 318] Cépendant, le contenu du conditionnel l’oriente a priori vers l’irréel ; l’interprétation potentielle dans le contexte ne met pas en cause la réalisation du procès. Le conditionnel passé, qui situe le procès dans le passé, exprime l’irréel du passé.Les auteurs de la "Grammaire méthodique du français " indiquent certains emplois du conditionnel qui n’est pas toujours naturel ni nécessaire de formuler. Dans ce cas les deux valeurs du conditionnel s’opposent sur le plan temporel. Dans ce cas, le conditionnel exprime :

-Une demande ou un conseil atténués : Je vouidrais / J’aurais voulu rencontere le président. Le conditionnel est généralement associé à un auxiliaire modal ( vouloir, pouvoir)

-Une opinion illusoire. On emploie au conditionnel un verbe déclaratif ou d’opinion, dont le sujet est généralement "on" : On dirait le Sud .On se croirait au Moyen-Age.

-Une éventualité,en proposition subordonnée relative : Il cherche une théorie qui expliquerait l’univers.

L’imaginaire. Je serais Robin des Bois. Je dépouillerais les riches pour nourrir les pauvres.Je lutterais contre l’injustice et je punirais les méchants. Les auteurs indiquent aussi un autre emploi du conditionnel – le conditionnel sans condition qui exprime deux valeurs –une information incertaine ( un chercheur français aurait découvert un traitement miracle du cancer) et une interrogation oratoire( il aurait habiter à Strasbourg).

 

Bibliographie

  1. Daniel Hisquin, Au Conditionnel. Les revues pédagogiques de la Mission Laïque Française. Connaissance du français, p.13
  2. Delphine Denis, Anne Sancier-Château, Grammaire du français, éd.Le livre du Poche,Paris, 1994
  3. Dominique  Maingueneau, Précis de Grammaire pour les concours, Dunod, 1194.3
  4. Guillaume G.Temps et verbes, Paris,1929
  5. Martin Riegel,Jean –Christophe Pellat, René Rioul. Grammaire méthodiqe du français. p316
  6. Martin Riegel,Jean –Christophe Pellat, René Rioul. Grammaire méthodiqe du français. p316
  7. Martin Riegel,Jean –Christophe Pellat, René Rioul. op. cit.,p.317
  8. Martin Riegel,Jean –Christophe Pellat, René Rioul. op. cit.,p.318
  9. Maurice Grevisse, Le Bon Usage,8 ͤ éd., Paris,1964
  10. M.Danilo,J.-L. Peufornis, Le français de la communication professionnelle, Clé International, 1993
  11. Michel Arrivé, Françoise Gadet et Michel Galmiche , La Grammaire d’aujourd’hui, éd.Flammarion, 1986
  12. Monique Callamand, Michèle Boulares, Grammaire vivante du Français, Larousse/ Clé International, 1992,p.87
  13. Monique Callamand, Michèle Boulares, Grammaire vivante du Français, Larousse/ Clé International, 1992,p.87
  14. Nomenclature grammaticale pour l’enseignement du français dans le second degré,Paris, 1975
  15. Référovskaïa E.A. et Vassiliéva A.K.Essai de grammaire française, cours théorique.L 1973,p.265.
  16. Roberte Tomassone, Pour enseigner la grammaire, éd Delagrave,1996
  17. Voir sur ce sujet :F.Brunot et Ch.Bruneau, Précis de Grammaire historiques de la langue française, Masson, pp.351-355

Açar sözlər: Fel,  felin şərt şəkli, qrammatika, təsrif, qrammatik kateqoriyalar

Ключевые слова: Глагол, условное наклонение глагола, грамматика, спряжение, грамматические категории

Keywords: verb, conditional verb, grammar, conjugation, grammatical categories

 

Fransız dilində felin şərt şəkli

XÜLASƏ

Aparılmış elmi araşdırmalar bir daha sübut edir ki, fransız dilində felin şərt şəklinin nəzakət forması bütün zaman formalarından əvvəl dərsliklərə daxil edilməsi məntiqi və ağlabatandır. Belə ki, bu zaman forması dilöyrənənlərin fransız dilində sərbəst danışmaları üçün əlverişli şərait yaradır.

 

Условное наклонение глагола на французском языке

РЕЗЮМЕ

Проведённые научные исследования ещё раз подтверждают, что форма вежливости условного наклонения должна быть включена в учебники прежде всех видов времён глагола. Это очень логично и приемлемо. Так как это форма глагола создаёт благоприятную ситуацию при свободном общении на французском языке.

 

Rəyçi: prof.Dadaşov Kamal


Rəcəbova Südabə Şəmsəddin qızı

RƏSMİ-İŞGÜZAR ÜSLUBUNUN LEKSIK-SEMANTİK XÜSUSİYYƏTLƏRİ

Məlumdur ki, dilin lüğət tərkibi iki böyük qrupa bölünür: ümumişlək və məhdud sahədə işlənən qrup sözlər. Lüğət tərkibinin ümumişlək sözləri dilin leksika­sının əsasını təşkil etdiyindən onlar bütün üslub və sahələrdə işlənir: siyasi, iqtisadi, mədəni, məişət və s. Buna görə də ümumişlək sözlərin daxilində müxtəlif tematik qruplar fərqləndirilir. Bunların işlənməsində heç bir məhdudiyyət mövcud deyil.

“Məhdud işlənmə dairəsinə məxsus leksika isə müəyyən məkan çərçivəsində, yaxud peşə, sosial əlamət, ümumi maraq cəhətdən birləşmiş insanların əhatəsində işlədilir” [1, 7]. Məhdud işlənmə dairəsinə həmçinin terminlər də aiddir. Terminlər müəyyən bir elm sahəsinin vahididir. “Terminlərdən – xüsusi anlayışların rəsmi elmi adlarından fərqli olaraq, sənət-peşə vahidləri şifahi nitqdə ciddi elmi səciyyə daşımayan “yarımrəsmi” sözlər kimi çıxış edir” [1, 9]. Lakin, terminlər, sənət-peşə vahidləri və beynəlxalq abbreviatura bir-birilə sıx əlaqədədir.

İ. Səmədova da həmçinin işgüzar sənədlərin leksikasında üç bölməni fərqlən­dirir: elmi-texniki leksika; xüsusi leksika (terminlər) və ümumişlək leksika

[5, 32]. Xüsusi leksikanın işlənməsinin əsas məqsədi – işgüzar üsluba aid sənədlərdə rəsmilik, aydınlıq və qeyri-emosionallıq cəhətlərini yaratmaqdır.

Rəsmi terminlərlə yanaşı ingilis dilinin rəsmi üslubunda peşə sözləri, var­va­rizm və danışıq diskursuna aid vahidlər də işlənir. Bu da rəsmi dilin müəyyən dərə­cədə emosional-ekspressiv olduğunu sübutlayır. Aşağıda hüquq sahəsinə aid misallar gətirilib.                                                                                                                                                                                                                 

Metafora: lame duck – (axsaq ördək) “an elected official who has not been re-elected but who continues to serve until his present term of office expires”. Hər iki referentin zərər çəkdiyindən müqayisə üçün zəmin yaranmışdır. 

Metonimiya: bench (hərfən – skamya; məhkəmədə hakimin yeri) – məhkəmə üzvlərinin tərkibi; bench warrant - məhkəmənin sərəncamı, məhkəməyə çağırış vərəqəsi; bench trial – hakimlər tərəfindən prisyajnılarsız keçirilən məhkəmə pro