MÜNDƏRİCAT-CONTENTS-ОГЛАВЛЕНИЕ

  

DİLÇİLİK – ЯЗЫКОЗНАНИЕ........................................................5-190

У. ИСАБЕКОВА, А. ЕРИМБЕТОВА. М. Кашгари – общетюркская историческая языковая личность........

G. İMANOV. Türk dilində iltisaqilik prinsipinin pozulmasinda bəzi məqamlar........................

B. САМЕДОВ. Основные факторы и применение теории перевода.........................

F. MUSTAFAYEV. Kino  dilində  ahəng  qanununa  tabe  olmayan şəkilçilərin  deyiliş  qaydaları  haqqında.

V. QURBANOVA. Azərbaycan dilinin qərb dialektində arxaizmlər.....................

S. ABDİNOVA. Feillərin semantikasında əlavə informativlik.................

T. ƏBDÜLHƏSƏNLİ. Nitq mədəniyyəti milli mədəniyyətin tərkib hissəsi kimi..........

H. АХМЕДОВА. Названия домашних птиц как компоненты фразеологизмов.......................

N. ƏLİYEVA.Naxçıvan dialektində köməkçi nitq hissələrinin linqvistik xüsusiyyətləri.......

L. ƏLİYEVA. İdiomlar nitqi zənginləşdirmə qaynağı kimi........................

Ş. MAHMUDOVA. Honorifiklər sosial deyksisin mürəkkəb bir forması kimi....

A. ŞƏFİYEVA. Müasir fransız dilində fitonimli frazeoloji birləşmələrin struktur modelləri.............

K. SƏMƏDOVA. Qıpçaq qrupu türk dillərinin ortaq ..........

E. SÜLEYMANOVA. Azərbaycan dilində mənsubiyyət anlayışının morfoloji yolla ifadəsi.............

Ç. ABDULLAYEVA.Müasir ingilis və  Azərbaycan   dillərində    yarımcıq   cümlələrin   oxşar    və    fərqli cəhətlərinə dair..

N. CABBAROV. EBEN HALT modal ədatlarının Azərbaycan dilindəki qarşılıqları...........

E. ƏLİYEVA. Deyktik ifadələrin kateqoriyalarına dair.......................

S. NURİYEVA. Müasir dövrdə ingilis və Azərbaycan dillərinin leksik layinin zənginləşməsi mənbələri.....

G. ƏHMƏDOVA. Azərbaycan  və ingilis dillərində sintaktik əlaqələrin fоrmal təsviri.......

Л. ВЕЗИРОВА.Исторические  изменения   в синонимических рядах  отвлечённых существительных ..............

A. HACIYEVA. Ruhi Bağdadi “Divan”ında sifətin dərəcələri...........................

H. БАБАЕВА. Несколько слов о коммуникативной структуре текста.........

ƏFƏNDİYEVA. “Qanadlı ifadə”lərin səciyyəvi xüsusiyyətləri..........................................................

H. VƏKİLOVA, Z.ADIGÖZƏLOVA. Şifahi nitq və ona verilən tələblər....................

N. İBAYEV .Mahmud Kaşğarinin “Divanü lüğat-it-türk” əsərində tərəvəzçiliklə və toxuculuqla bağlı etnoqrafik sözlər

A. MAHMUDOVA. İngilis dilində “Müdriklik”konseptinin simvolik xüsusiyyətləri....................

Н. ЮСИФХАНОВА. Цифровая символика......................

A. QOCAYEVA.  Fransız dilində təyinlərin işlənmə yeri....................................

Н. ГУЛИЕВ . Функционирование предикативных фразеологизмов в составе сложного предложения.

A. QULİYEVA. Müasir İngilis və Azərbaycan dillərində ictimai-siyasi abreviaturalar və bütöv sözlər....

Э. ГЕЙДАРОВА .Обряды жизненного цикла: свадебный обряд................

A. YUNUSOV.  Müasir türk dilində infinitivlərin qrammatik xüsusiyyətləri...................

R. ZÜLFÜQAROV. Nehrəm şivəsinin leksikasına bir ............................ 

C. АБУШOВА .Особенности перевода поэтики ................................

R..ALIŞOVA.“Həyat”  sözünün  sözyaratma  imkanları ..............................

A. KAZIMOVA. Mifonimlər və xüsusi adlar...................................

A. KƏRİMOVA. Sadə leksik təkrarların mətnyaratma xüsusiyyətləri..................................

F. MEHDİYEV. Morfoloji tipologiyanın inkişaf mərhələləri..........................

L. MƏMMƏDOVA. “Qui” nisbi əvəzlikli təyin budaq cümləsi və Azərbaycan dilində qarşılığı..............

Ş. NAĞIYEVA, Tərcümədə preskriptiv metod: tərcümə norması...................

A. BAYRAMOVA. Hal kateqoriyasi ilə yaranan əlaqənin mədəniyyətlərarası kontekstdə təzahuru.......

S. SEYİDOVA. Tamamlıq   budaq  cümləsinin  inkişaf  .........................................

A. SƏLİMOVA. Müasir Azərbaycan və ingilis dillərində modal sözlərin işlənmə xüsusiyyətləri.............

S. SEVDİMALIYEVA . Mətn linqvistikası dilçiliyin bir sahəsi kimi..........................

V. YÜZBAŞYEV. Məkan haqqında anlayışın formalaşması və onun təzahür formaları......

Э. АБДУЛГАЛИМОВА. Фразеологические инновации в современном польском  языке....

L.XƏLİLOVA. Müasir ingilis dilində artiklın şəxs adları ilə işlədilməsi..............

G. MUSTAFAYEVA. Azərbaycan dilində ədatların əmələgəlmə yolları............

G. ORUCOVA. Orta əsrlər farsdilli lüğətlər Avropa alimlərinin əsərlərində....................

V. PƏNAHOVA. Особенности суффиксального словообразования существительных английского языка.

A. ŞƏFİYEVA. Müasir fransız dilində fitonimli frazeoloji birləşmələrin funksional xüsusiyyətləri...

F. ШИРИНОВА. Семантико-грамматическая характеристика устойчивых единиц  в деловом английском.

Z. İSMAYILOVA. Diskursun linqvistik xüsusiyyətlərinə dair.....................

ƏDƏBİYYATŞUNASLIQ-ИТЕРАТУРОВЕДЕНИЕ.....................191-296

İ. MƏMMƏDOVA. Afaq Məsud dramaturgiyasında psixologizm və sosial problemlər.......            M. KARAHAN.  Əhməd Ağaoğlunun "Könülsüz olmaz" əsərində Türkiyə gerçəklikləri....L.

ƏLİYEV.Dünya ədəbiyyatında milli-mənəvi dəyərlər, milli özünüdərk və sosial-psixologiyanın nəzəri əsasları.

G. AĞABƏY. Satirik portretləşdirmə üsulu və onun elmi-nəzəri dərki problemi............

S. İSMAYILOVA. XX əsr Azərbaycan poemalarında müharibənin bədii – estetik dərki.........

S. RZAYEVA. Abbasilər dövründə səalik şairlər...........................

K.İSLAMZADƏ. Beynəlxalq nağıl süjetlərinin sistemləşdirilməsinə dair...........

A.ABUZƏRLİ. 1950-60-cı illərdə Naxçıvan ədəbi tənqidində yeni mərhələ........                                                                           

Ç.RZAYEVA. Hüseyn Cavid yaradıcılığında folklor nümunələri.......................

X.HÜSEYNOVA. Nizami Gəncəvi yaradıcılığında nəfs  təzkiyəsi.........................

S. KAZIMOVA. Lirik nəsrdə bədii ideal və məhəbbət poetikası........

C.ГАСЫМОВА.Подлинная история и роль художественного вымысла в романе «Еврей Зюсс» ....

М.КАСИМОВА.Проблема становления русского национального типа характера…………

S. İMANOVA. “Kitabi-dədə Qorqud” dastanında Salur Qazan obrazının  magik görüşlərlə bağlı tipologiyası........

Ş. MƏMMƏDOVA. E. Bronte yaradıcılığında fəlakətli xarici aləm və qadının daxili aləmi..

Ş. HÜSEYNOVA.Naxçıvanda poeziya və poeziyada Naxçıvan.......................

P. ƏLİYEVA. Maya Anjelonun “Qəfəsdəki quşlar nə üçün oxuyur” əsərində feminist hərəkatı..

С. ФАТАЛИЕВА. Стереотипы в памятниках литературы.....

М. САБЗИЕВА. К вопросу соотношения «Подражаний Корану» Пушкина с оригиналом......

E. MƏMMƏDOVA-KEKEÇ. Vücudnamələrdə zoomorfik simvolizm.........................

Z. ORUCOVA. Hüseynbala Mirələmov yaradıcılığında Qarabağ mövzusu...............

G. PƏNAHOVA. Simvolizm ədəbi cərəyanı: ümumi müddəalar.................

M.  СABAROVA .Abdulla  bəy  Asinin dövrü və  mühiti...........................................

A. ИСМАЙЛОВА. Предпосылки возникновения модернизма на рубеже Х1Х и ХХ веков....

A. SABİTOVA.  Amerika mütəfəkkiri Conatan Edvards............

Ş. SADIQOV . İsa Muğanna yaradıcılığının  “İdeal”dan sonrakı nəşr tarixi ...........

D. SƏMƏDOVA. Elmi fantastikanın qızıl əsri .........................................

Г. ГАСАНОВА.Тема «Oпрощения» в кавказкой  военной  прозе Л.Н.Толстого. ........

E. BABAYEVA. Mövlud Süleymanlının nəsrində sosial, mənəvi-əxlaqi problematika..........

K. HACIYEVA. Hamidi şeirlərinin ideya xüsusiyyətləri.....................................

T. МАМЕДОВА. Эпистолярный жанр в прозе Александра Блока...............

PEDAQOGİKA-ПЕДАГОГИКА………........ 

QURBANOV. Linqvistik təhlilə dair etüdlər........................

M ALLAHVERDİYEVA. Müasir qiymətləndirmə meyarları.......................................

V. QURBANOV. Azərbaycan dili kurikulumu və reallıqlar haqqında düşüncələr, fraqmental şərhlər.

E. MƏMMƏDOVA, G.QULİYEVA.  Qloballaşma şəraitində Azərbaycan dilinin tədrisi məsələləri.

C. ГАСАНОВА .Анализ аудитивных заданий из современных учебных пособий для развития устной речи ..

T.YUSİFOVA. Təhsilin keyfiyyətinin yüksəldilməsində müəllim etikası.............................    T.ПАШАЕВА.  Специфика внеурочной работы в процессе преподавание русского языка как  неродного........

F.SƏFƏRƏLİYEVA. İbtidai siniflərdə orfoqrafik çalışmalar...................

V.QURBANOV,  F.FƏRƏCOVA.V sinifdə Azərbaycan dili fənni üzrə məzmun xətləri və məzmun standartları haqqında...

F. ALLAHVERDİYEVA. Müəllimin peşə etikasının əhəmiyyəti......

G. HƏSƏNOVA. Xarici  dillərin  tədrisində dialoji nitqin  inkişaf  etdirilməsi  yolları.......

A. ƏHƏDOVA. Ali məktəbin aktual problemləri...................................

İ. ŞIXƏLİYEVA, Ş. HÜSEYNOVA.Tələbə gənclərdə yaradıcı təfəkkürün və məntiqi düşüncənin  inkişaf etdirilməsi yolları.

Ş. BALACAYEVA.İngilis  dilinin  tədrisinə dair bəzi tövsiyyələr.....................

Ф. МАМЕДОВА. Общеевропейские компетенции владения иностранным язык....

R. ƏŞRƏFOV. Ana dilinin tədrisində pedaqoji innovasiya və yeni təlim.....

P. ИСАЕВА. Внедрение принципа коммуникативности в учебнике французского языка как иностранного .

Z. QƏHRƏMANOVA. Some   thoughts   on  listening   in FLT..................

Г. ХАЛИЛОВА. Роль грамматики в обучении русскому языку............

Л. АЛЕКПЕРОВА. Лингводидактические принципы  проведения тестирования  по русскому языку ...

E. GƏRAYZADƏ. Ali məktəblərdə Nizami Gəncəvi yaradıcılığının tədrisi məsələri..........

İ. BAĞİROVA. İngilis dilində eşidib-anlamanın təliminin əsas prinsiplərinə dair.................

R. BAHADURZADƏ. Azərbaycan dili dərslərində istifadə olunan təlim  metodlarının elmi-metodiki ədəbiyyatlarda təhlili..

G. XUDAYAROVA. Fəal (interaktiv) təlim: təlim prosesində yeni yanaşma..............

 İNSANŞÜNASLIQ-ЧЕЛОВЕКОВЕВЕНИЕ……......................370-386

C. ТАРВЕРДИЕВА. Место и права женщин  в браке: брачные договора...................

C. DƏMİROVA. İslamaqədərki ərəb cəmiyyətində "özgələr"..........................

K. SALAMOVA. Ailənin formalaşmasında milli mənəvi dəyərlərin rolu…………..

А. ГАМБАРОВА. Зороастризм и языковая палитра азербайджанского языка...

Э.ШАФИЕВА, С. Аллахярова,  С. ГУЛИЕВА. Психокоррекционная работа при психосоматических заболеваниях......

JURNALİSTİKA - ЖУРНАЛИСТИКА………..........................................387-393

M. RZAYEVA. Müasir mətbuatda media terminləri.............

R. ƏLİYEV.“Şərqi-rus” qəzetində dil safliği və nitq  mədəniyyəti məsələləri....

KİTABŞUNASLIQ-КНИГОВЕДЕНИЕ……………………………………………………....….…394-396.

E. GÜLALIYEV.Milli nadir kitabarın tərtibatı xüsusiyyətləri.......................

 

MƏRUZƏ VƏ MƏQALƏLƏR– ДОКЛАДЫ И СТАТЬИ.......................................397-442

Z. HÜSEYNOVA. Məktəb təcrübəsində “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanının öyrədilməsi.

F. MİRZƏYEVA. Şagirdlərin şifahi nitqindəki qüsurların aradan qaldırılması yolları...

V. QURBANOV. Natiqlik haqqında fraqmental düşüncələrimiz.......................

F. YUSİFOVA. Ədəbi əsərlərin obrazlar üzrə təhlili........

S. MƏMMƏDOVA. Roman filologiyasında və qədim roman dillərində etrusk və italiklər haqqinda məlumatlar.

F. MİRZƏYEVA. Orfoepik rejim və şagird nitqinə vahid məktəb nəzarəti.....

T. ƏSGƏROVA. Orfoepik normaları şərtləndirən cəhətlər və onun aparılması metodikası..

V.QURBANOV, E. TAHİROVA. Dil qaydaları  məzmun xətti standartlarının reallaşdirilmasına dair tezislər ..

E. MURADOV. İnteqrasiya orfoqrafik qaydaların mənimsədilməsində təlim keyfiyyətinin yüksəldilməsi vasitəsi kimi........

Q.MUSTAFAYEVA . İsmə aid qrammatik şəkilçilərin tədrisi imkanları..

Ş. SEYİDZADƏ. Müasir  ingilis və Azərbaycan dillərində tamamlıq budaq cümlələrində   baş və budaq cümlələr...........

G. BALAYEVA . Azərbaycanda təhsil islahatları haqqında..............

Ş. ORUCLU . Xalq pedaqogikası şəxsiyyətin tərbiyəsi haqqında........

Л. ГУЛИЕВА, Э. РЗАЕВА. Некоторые аспекты изучения русского языка...........

S. ƏLİYEVA Gizli həqiqətlər və ingilis uşaq şeirindən seçmələrin Azərbaycan dilinə tərcüməsi.........

N. İBRAHİMOVA Məkan anlayışının  linqvistik ifadə  görümlərinin zənginliyi və çoxcəhətliliyi.

F. ƏZİZOVA. H. Arifin "Analar" şeirinin tədrisində fəal(interaktiv)  təlimin tətbiqi.....

 

RƏYLƏR – ОТЗЫВЫ……………………………....................................443

M. QURBANOVA. Coğrafiya fakültəsinin tələbələri üçün yeni dərs vəsaiti  “ Tapşırıq, tərcümə və oxu mətnləri ” haqqında rəy

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                                                                   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

DILÇİLİK-ЯЗЫКОЗНАНИЕ

Исабекова Улдар Келдибековна, Еримбетова Айым Хадимовна

1)МГУ имени М.В. Ломоносова 

E-mail: isabekovauldar@mail.ru. -7-977-497-05-76.

2)Алматы, Казахстан,. E-mail:ayim_e@mail.ru

М. КАШГАРИ – ОБЩЕТЮРКСКАЯ  ИСТОРИЧЕСКАЯ

 ЯЗЫКОВАЯ  ЛИЧНОСТЬ

Баласагуни, Кашгари, Иугнеки, составляющие большой пласт средневековой письменной культуры, вместили в свои произведения анализ истории и судьбы, обычаев и традиций, общественного развития и социально-культурной среды тюркских племен, живших в эпоху караханидов, а также особенности тюркского миропознания с точки зрения своего времени. Актуальной проблемой современ­ной тюркологии для определения личностных особенностей авторов памятников, занимающих большое место не только в тюркском мире, но и в мировой (чело­вечес­кой) цивилизации, а также выявления причин написания ими уникальных для своего времени трудов является «анализ с точки зрения современной науки личности автора и использованных им приемов и средств» [Кормушин, 2010: 23]. Проведя этнолингвокультурный анализ содержания языковых единиц в их трудах, мы удостоверимся, что исламская культура послужила одной из движущих сил, способствовавших развитию тюркского миропонимания до уровня мировой цивилизации и была особым этапом в развитии традиционного тюркского миропонимания. Среди перечисленных выше личностей М. Кашгари, который написал труд «Диуани лұғат-ит-түрік», являющийся источником информации о жизни и быте эпохи караханидов, существовавшей тысячу лет назад, навеки оставил в истории не только свое имя и но название эпохи в которой жил – государство караханидов. Его труд дает максимально полные и точные сведения по диалектам тюркского языка, ценную информацию о языковых особенностях с точки зрения грамматики, морфологии, истории языка, об этнографии, культуре, а также «о многих народных и искусственных словах, дающих представление о поэзии тюрков, о жизни тюрков, живших в ХІ в. o степени развития их духовной и материальной культуры в то время, когда они уже приняли ислам, но когда влияние ислама и особенно Ирана еще не одержало полной победы над турецкими национальными традициями) [Бартольд, 1993:75]. Все это доказывает, что Кашгари, как ученый, изучая сравнительно диалекты тюркского языка, сделав выводы, не утерявшие значимости в настоящее время, что позволило данному труду стать источником информации, в то же время стал самым первым основоположником сравнительного языкознания. Поэтому есть все основания рассматривать М. Кашгари в статусе языковой исторической личности. Мы постараемся определить как способствовали формированию его как языковой личности все вехи жизненного пути, прожитого в тюркской необъятной степи и в какой степени все это нашло отражение в Диване. В данном лингво-психологическом исследовании, используя комплексный метод для анализа личностных особенностей М. Кашгари и через словарь Дивана, написанный им, постараемся выявить психологические особенности, философско-мировоз­зренческие и этнонациональные ценности, дать социальную характеристику, определить историко-культурные источники исторически-языковой личности.

Предпосылкой формирования Махмуда Кашгари как личности является историческая ситуация того времени. В истории и культуре тюркских народов эпоха Средневеквья, сменившая Древнетюркский период [VIII в. — первая половина X в.) и длившаяся вплоть до ХІХ в., и по времени, и по численности населявших народов, и по распространению тюркской литературы занимает важное место [Кормушин, 2010:22]. Из истории известно, что ІХ-Х века в Средней Азии, тюркской степи были богаты на исторические события. Ослабление Арабского халифата способствовало усилению тюркских государств [газневи, сельджуки), принявших ислам. Время, в которое жил Кашгари, отличается не только тем, что это было эпохой политических войн, но и пересечением тюрко-исламской культур и их развитием в новом направлении. Ислам транс­формировался в тюркском миропонимании, вследствие чего появилась платформа для диалога тюркской, арабской и персидской культур. Несмотря на то, что в тюркологии сложилось мнение, что исламско-суфийская мистическая поэзия начинается с хикметов А. Яссави, предпосылки появления Дивана тоже тесно связаны с исламом. В Диване Кашгари для объяснения отдельных тюркских слов в качестве дополнительного материала приведены литературные цитаты, состоящие из 163 четверостиший и 57 двустиший. И.В. Стеблева, исследовавшая в связи с этими литературными образцами и раннесредневековую поэзию, анализируя мнение К. Броккельмана о том, что указанные отрывки в основном представляют собой народную поэзию, образцы старотюркского фольклора и «не имеют никаких следов влияния ислама» [Стеблева,1971: 6], отмечает, что тем не менее «уже в XI веке тюркоязычная литертатура включилась в межлитературную общность мусульманского средневековья» [Стеблева, 1993: 90-98.]. Вместе с тем, мнение о том, что приведенные стихотворные строки являются отрывками из произведений авторов, живших в доисламский период и со временем забытых, поддержали К. Броккельман, позднее В.В.Бартольд, А. Бомбачи. В частности, А. Бомбачи отмечает, что в период караханидов предтечи (предпосылки) ислама выражались чаще в аскетической и поэтической формах, нежели в познавательной форме [Bombaci, 1968: 88]. И. Кормушин, всесторонне исследовавший Диван Кашгари, отмечает, что Т.А. Боровкова еще дальше развила это мнение авторитетных ученых, высказав догадку, что упоминаемое М.Кашгари название «čиčи» (ДЛТ, 550) является именем забытого автора [Кормушин, 2010:22].

По нашему мнению, Кашгари использовав аскетические образцы народных устной литературы показал что тюркский мировозрение транформируя принимал ислам. Например, на Диване:

«üδik meni qomïttï

saqïnč maŋa jumïttï

köŋlüm anar ämitti

jüzüm mäniŋ sarγarur»

«Взволновали меня страсть

и тоска по возлюбленной,

беспокойство охватило меня после того,

как мое сердце стало стремиться к ней.

Поэтому побледнело мое лицо» [5, 104].

Мы придем к мысли, что Кашгари изпользовав образцы поэзии хотел выразит свои суфииские взгляды о бесконечной любви к Богу. Учитывая тот факт, что в языковой личности "культурно-языковой" и "коммуникативных личностных ценностей" предсталяет собой обобщенный образ [Карасик, 2002:22]., то М. Кашгари употребляв тюркские культурные образцы, убедились что развивался как своеобразный языковой личность.  

Историческая эпоха, в которой жил М. Кашгари, положительно влияла на формирование полиязычной личности. Проникновение в тюркскую степь ислама, соседство государства персов сыграло свою роль в глубоком освоении Махмудом Кашгари арабско-персидско-тюркской культуры, в становлении его как индивида с развитым лингвистическим сознанием.

Известно, что ниспослание Корана на арабском языке придало этому языку особый статус. В связи с проникновением ислама в тюркские степи, язык Корана и здесь приобрел особый статус. Вместе с тем влияние на тюрков персидского языка, бывшего языком древней доисламской культуры, можно объяснить не только соседством, географической близостью к Средней Азии, но и тем, что Иранский халифат в период правления Аббаситов играл ведущую роль. Иранцы быстро приняли ислам, но трансформируя исламскую культуру, развивали свою самобытную культуру. При правлении Харун ар-Рашида (763-809) в Халифате стремительно развивается социально-бытовая сфера и культура, при этом удел­яется внимание и развитию доисламской литературы. Вместе с тем социально-экономическому развитию Ирана способствовало и то, что его визири происхо­дили из иранских родов. Превращение Хорасана в крупный культурный центр, существование государства тахиридов (821-873) в качестве полунезависимого политического сообщества привело к тому, что персидский язык стал исполь­зоваться наравне с арабским. Тюркские ученые, жившие в период раннего средне­вековья, не только глубоко усваивали арабский и персидский языки, но и сравнивали с родным языком и приходили к заключению, что последний по структуре и богатству не уступает им. Известно, что в этом направлении написано много трудов. «Свыше 200 ученых, выходцев из казахских земель, среди которых выдающиеся личности, заслуживающие отдельного изучения, в частнсти труды такихученых как Абу Ибрахим Исхак аль-Фараби, Хусам ад-дин ас-Сыгнаки, Ка­уам ад-дин аль-Иткани аль-Фараби ат-Туркистани, Хибатулла ат-Тарази, Шараф ад-дин аль-Женди и др. требуют комплексного изучения» [Дербисали, 2014:85-86]. И. Кормушин указывает, что этот вопрос имеет практическую и теорети­ческую стороны, Юсуф Баласагунский и Махмуд Кашгарский, чувствуя, с одной стороны потребность общества, с другой стороны, зная особый потенциал тюркского языка, ставили тюркский язык на один уровень с арабским и персид­ским языками, повышая его функцию [Кормушин, 2010:22-26]. Вследствие этого тюркский язык, в частности огузо-уйгурско-карлукско-кипчакская языковая группы, в процессе долгого развития на стыке тюркско-арабско-персидской культур всесторонне совершенствовались и были модернизированы под влиянием арабского и персидского языков.

Самое первое условие, способствовавшее формированию личности М. Кашгари – место рождения, семья, где он появился на свет. В предисловии к труду «Диуани лұғат-ит-түрік» есть строка «и сказал раб божий Махмуд ибн ал-Хусейин ибн Мухаммад» [ДЛТ, 3:55]. Как видим, здесь не упоминается имя Кашгари, указы­вающее на место рождения, что было присуще средневековым авторам. Если в памятнике «Құдатғу білік» если автор упоминается а также дается некоторая информация в самом труде, то в «Диуани лұғат-ит-түрік» нет никакой инфор­мации об авторе, о месте его рождения, кроме приведенной выше строки. Также существует запись «Мухаммад бин Абу Бакр ибн Абдулфатх закончил пере­писывать в базарный день [воскресенье) 27 числа месяца шауал [?) 664 года. Переписываю точь-в-точь рукопись, написанную рукой Махмута Кашгари [Махмұт Қашгари, 1997:31]. В связи с этим было много мнений среди исследо­вателей. Амир Наджип отмечает, что учился и жил в Кашгаре [Наджип, 1989:33]. А.Н. Кононов «Отец Махмуда Кашгарского родом из Барсхана-Барсгана, пересе­лился в Кашгар, где, вероятно, и родился Махмуд, принявший нисбу Кашгари» [Ко­нонов, 1972, 3-17]. Ученые Э. Трыярски, М.Ш. Улкуташыр и др. также склоняются к мнению, М. Кашгари родился после того, как его отец переселился из Барсхана в Кашгар [Ülkütaşır, 1946. S. 13-14]. В Диване приводится название Барсхан и сведения, основанные на легенде: «Барсган – имя сына Афрасиаба. Он построил город Барсган. Это город деда Махмута» [ДЛТ, 3: 625]. Эти строки тоже вызвали дискуссию среди ученых. Дело в том, что в Средние века название Барсхан принадлежало городу Тараз, расположенному на правом берегу реки Талас, а второе название Верхний Барсган располагался на южном берегу реки Иссыккуль [Семенов, 1910]. Такие ученые, как А.З. Велиди Тоган, О. Прицак, Р. Дэнкофф, Ж.Келли, Г. Хазай, И.В.Стеблева и др. придерживаются мнения, что М.Кашгари родился в городе Барсхан. И. Кормушин же отмечает, что «если опираться на закономерности дискурса, не стал бы Кашгари, родившись сам в Барсхане, указывать, что это «место рождения отца» [Кормушин, 2010:24]. А. Егеубаев, который перевел на казахский язык Диван, отмечает, что М. Кашгари появился на свет «на плодородной земле Таласа и Чу, в городе Барсхан. В Словаре, где встречаются названия нескольких аулов, джайляу этого региона, он дает дополнительную характеристику словами «наш джайляу», «наша земля». Как бы там ни было, бесспорно, что казахская степь, в частности, Таразский регион был особенным местом для М. Кашгари. Тем не менее, М. Кашгари, когда рисовал свою круглую карту, то, используя опыт мусульманских путешественников, изображавших Мекку как центр Вселенной, разместил в центре своей круглой карты город Барсхан (Баласагун), справа от него – города Талас, Ики-Укуз, Тараз, а слева – город Кашгар. Этот раритет, являющийся одной из самых древних карт мира, одними из первых изучали ученые И. Маркварт, К. Миллер, Г. Генслер, после них – И. Крачковский, И. Умняков, А.З. Велиди Тоган, В. Бартольд, О. Караев, У. Шалекенов и др. ученые. В данном труде М. Кашгари имеется доста­точно ценной информации о малых и больших городах, о постоянных селениях тюрков. Также дана информация о городах, селениях и перевалах, располагав­шихся на северной ветке Великого Шелкового пути, с учетом природно-географическогого положения. А. Егеубаев считает, что его родина – Барсган, «так как недаром он при создании своей карты центром вселенной/пупом земли отметил Барсган» [Егеубаев, 10].

Еще один топоним, связанный с биографией М. Кашгари – населенный пункт «abul/opal» топонимі. Первый переводчик Дивана К. Рифат [1876-1853) в своей работе 1915-1917 гг. Пропустил это слово из-за неясности слова. К. Броккельман прочел это слово как «abul» [Brockelmann, 1928]. Позднее и исследователи, и переводчики использовали это слово в данном варианте. В 1981 году исследователи из Синьцзянь-уйгурского автономного района КНР при издании 1 тома Дивана прочли слово «abul» как «opal» и сделали предположение, что место рождения ученого [Кэшкэри, 1984: 97]. Это стало началом для новых тюркологических исследований и на сегодняшний день турецкие и уйгурские кашгароведы придерживаются придерживаются данного предположения. Населенный пункт Опал, несущий такую историческую нагрузку, расположен на северо-западе в 45 километрах от г. Кашгар. Мазар (мавзолей, склеп) М. Кашгари находится здесь. В 1980-ые годы И. Мутьи и М. Османов, собирая сведения в памятнике, относящиеся к его родному краю, провели исследования в Опале. Внимательно изучив факты, касающиеся жизни и судьбы М.Кашгари, рассказы-легенды, распространенные в народе, тщательно исследовав могилы в селениях Иангисар, Атуш, Паньяп, Опал, в т.ч. мазар «Хазретті Моллам», они пришли к выводу, что это мазар автора «Диуани лұғат-ит-түрік» М. Кашгари. [Мутьи, Османов, 1987. 86-87]. Наряду с этим приводятся сведения о том, что М. Кашгари родился в селении Азык, являлся ханским потомком, его отец Хусейн был «начальником ночной караульной службы» – эмир шабом, дослужился до эмир султана – «Верховного исполняющего» [Мутьи, Османов, 1987: 83]. [Varis, 2008:7]. Основным фактом, на который опирались уйгурские ученые, стала руко­пись в варианте Месневи, найденная в мавзолее села Опал 14 реджепа 1252 года [21 октября 836 г.]. В рукописи, заверенной печатью кашгарского бия (судьи) указано, что святой, известный в народе как Хазрет Моллам Шамседин, на самом деле является Махмутом Кашгари [Akalın, 2010: 31]. Эти последние исследования помогли решить ряд проблем кашгароведения в тюркологии. Тем не менее, не нашел решения на научном уровне вопрос роли населенных пунктов Барсган и Опал/Азык в жизни М. Кашгари. Таким образом место рождения, а также место захоронения М. Кашгари «все еще далеки от окончательного решения» [Кормушин, 2010:27].

Существуют различные мнения и по определению даты рождения М.Кашгари. Если ученый А. Егеубай, опираясь на исследование О. Прицака, делает вывод, что он «предположительно родился в 1029-1038 годах» [Егеубай, 1997, с. 4], то во многих исследованиях ученые делают предположение, что М. Кашгари родился приблизительно в 1029-1030 годах [Кешин, 2006, 5]. Тем не менее, в научной сфере годом рождения М.Кашгари утвердился 1008 год, поэтому 2008 год по линии ЮНЕСКО был объявлен «Годом Махмута Кашгари» и 1000-летие великого ученого отмечалось на междуродном уровне. Нет никаких сведений и о том, представителем конкретно какого из тюркских народов является Махмуд Кашгари. Настолько смешались и сблизились тюркские народы в период государства Караханидов, что невозможно сказать, что этногенез определенного народа составил какое-то конкретное племя. Одно племя в дальнейшем само могло войти в состав нескольких народов.

 Понятно, что появление исторически-языковой личности М. Кашгари в поле тюркской цивилизации непосредственно связано с семьей и средой воспитания. Строки Дивана «из-за того, что тюрки происходят из красноречивых, из самых хороших рассказчиков, из самых толковых, знающих, древнейших благородных племен, … » и «… наших предков-эмиров называли (арабский)… xamïr, потому что огузы не могут выговорить (арабский)… ami:r, они превращают алиф в 7 а и говорят (арабский)… xamïr. Нашего предка, который завоевал страну тюрков у Саманидов, звали ал-амир. Они превращали алиф в 7 как я уже показал тебе на (примере слова) уй­гур» [Корушин, 2010:69] служат доказательством того, М. Кашгари – потомок ханского рода. Вместе с тем, этот анализ показывает М. Кашгари как языковую личность, хорошо владеющую несколькими языками. Если основываться на теории Ю.Н. Караулова, языковая личность, глубоко, на высшем уровне освоившая несколько языков, умеет свободно использовать применительно к языковой ситуации фонетические, номинативные, грамматические особенности освоенных языков [Караулов, 1987: 3]. М. Кашгари, хорошо знавший арабский и тюрксий языки, в своем труде указывает на фонетические особенности освоения языковых единиц, заимствовованных из арабского языка.

 Еще одно сведение, касающееся семьи М. Кашгари. Историк О. Прицак, анализируя мнения академика В.В. Бартольда и др. исследователей, приводит следующую генеалогию семьи М. Кашгари: Бугра Кара-хан (Абд-уль-Керим Сатык) (умер в 955 г.) – прапрапрадед (первое поколение/колено), внук Бугра хана Кылыш, завоевавший Бухару – прадед [третье поколение/колено), дед М. Кашгари - Бугра-хан (Мұхаммед Ибн Юсуф) – пятое поколение/колено, Шагры-тегин (Хусейн Ибн Мухаммад) – шестое поколение/колено, ал Махмуд Кашгари – седьмое поколение/колено [Pritsak, 1953, с. 244]. Таким образом, в науке имеются доказательства, что дед М. Кашгари Мухаммед Ибн Юсуф, являвшийся прямым потомком основателя государства Караханидов Абд-уль-Керим Сатық Бугра Кара-хана из рода шыгыл, в 1056-1057 гг. был ханом Караханидского государства, а отец Хусаин ибн Мухаммед Шагры-тегин в 1040-1050 гг. был эмиром (правителем) города Барсхан.

Происхождение Махмуда Кашгари из ханской династии позволяет предположить, что личные качества, способствующие формированию языковой личности, были привиты с материнским молоком и особым воспитанием. К тому же написать труд мирового масштаба как Диван, который навечно остался в истории человечества свойственно только одаренным людям, превосходившим свою эпоху, не умещающимся в понятие времени. Государство Караханидов уделяло внимание развитию религии и культуры и внесло значительный вклад в развитие Раннего ренессанса в Средней Азии. Не ошибемся, если скажем, что этот исторический переод берет свое начало с «золотого века» ислама. Тем не менее, Ренассанс Востока «требует самого тщательного исследования» [Бертельс, 1973: 11]. Приход к власти в Халифате Аббасидов (750-1258) после Омеядов был не просто сменой правящей династии, но и привел к радикальным изменениям в развитии государства, создал условия для стремительного развития социальных и национальных сил. Столицей Халифата стал Багдад, ставший центром новой культуры и благоденствия. Был сделан большой поворот в истории общемусульманского государства, названный «революцией Аббасидов» [Фильштинский, 2006:4]. По сравнению с другими правителями, особенно с периодами правления Абу Джа’фара, «аль-Мансур» (754—775), Харун ар-Рашида (786—809), при Аббасидах «Халифат был относительно централизованным и достаточно сильным государством» [Фильштинский, 2006:27]. В основном мир­ным путем, иногда и силой Аббасиды объединяли различные слои многонациональной империи, превращая пестрое гетерогенное политическое образование в единое исламское государство с универсальной религией и со столицей в Багдаде [Фильштинский, 2006:33]. К примеру, слова Буидского эмира ’Адуд ад-Даула (ум. 372/982): «Когда я одолею Евклида, я пожертвую 20 тыс. дирхемов на бедных, когда же мы справимся с книгой грамматики Абу ’Али, я пожертвую 50 тыс. дирхемов на милостыни» [Мец, 1973:34], указывают на то, что во-первых правители занимались наукой и всесторонне развивались, во-вторых, было особое стремление к науке, к исследованиям. В период правления были созданы условия не только для мусульман, но и для христиан: восстанавливались разрушенные церкви и монастыри, христианам-беднякам оказывалась финансовая помощь. Ученые были в почете, им создавались условия для занятия исследованиями. К примеру, во дворце был специальный зал, где философы занимались наукой [Мец, 1973:34]. Богословие было взято основу во всех сферах науки: в медицине, юриспруденции, филологии, механике. Это было периодом расцвета и персов, что оказало большое влияние на Среднюю Азию. В Средней Азии ІХ-ХІІ вв. (ІХ-Х вв.) принято считать периодом Раннего ренессанса. В этот период Туркестан, Хорезм, Бухара, Самарканд превратилсь в культурные центры. Известно, что созданная в 998 г. в Хорезме, при правлении Абул Аббас Маьмуна Академия наук сыграла немаловажную роль в становлении как ученых многих среднеазиатских учеников, скитавшихся по свету в поисках знаний и науки. Расцвет исламской культуры нашел продолжение в государстве Караханидов (942-1210). Начался расцвет городской культуры, развивались науки, культура, просвещение, открывались медресе. Развивалось самосознание тюркских этносов. Живший в эту эпоху М. Кашгари первоначальное воспитание получил в семье. Если следовать словам К.Д. Ушинского о том, что «только личность может действовать на развитие и определение личности, только характером можно образовать характер», то ясно, что в формировании и становлении личности М. Кашгари применялись свои установленные нормы воспитания личности знатной ханской династии. Если отец Хусейн, происходивший из ханской династии, дал как личность глубокие жизненные уроки сыну, то мать Рабия Буби вместе с материнским молоком впитала в его сознание понятие о благородстве и основы семейного воспитания. К тому же Кашгари, будучи представителем караханской/караханидской элиты, получил возможность учиться в медресе «Хамидие», «Саджи», где было обучение на самом высшем уровне. Он «учился, совершенствовал знания и умения у таких учителей, как Шейх Желалидин Багдади, Шейх имам аз-Захид Хұсейін ибн Халеф аль-Кашгари» [Косыбаев, 2014: 10]. То, что Махмуд нарек себя Кашгари, говорит о решающей роли в формировании его как личности г. Кашгара, бывшего в то время админис­тративно-политическим и культурным центром Централь­ной Азии. В Кашгаре он формируется как личность и как будущий ученый уделяет внимание изучению национальной культуры, языка, фольклора, этнографии, географии, менталитета тюркских народов. Основные части известного Дивана пишет здесь и доканчивает в Багдаде. Знания, полученные в Кашгаре, дополняет учебой в городах Бухара и Нишапур. В ходе учебы он успешно освоил философию, логику, литературу, правоведение, историю, богословие, математику, астрономию, медицину и др. сферы науки, а также арабский и персидский языки. Эти горизонты знаний, эрудиции, кругозора М.Кашгари расширились и подняли его до уровня личности. Вот этот период жизни М.Кашгари при определении ученым Ю.Н.Карауловым природы языковой личности и «относится к начальному или нулевому уровню овладения традиционными языками, когда появляется самостоятельное функционирование слов» в соответствии с воспитанием, полученным в семье, происхождением, образованием» [Караулов, 1987:1].

Махмуд Кашгари – всемирно известный географ, этнограф. Для составления энциклопедического словаря тюркских языков, М. Кашгари, «начиная от Китайской стены, где в то время жили тюрки, и кончая Румом, прошел по всем землям вплоть до Каспия и Кавказских гор» [Мусабаев, 1969: 55], «пройдя от начала до конца пустыни и города... собрал и описал слова, их значения, а также тайны их употребления у турок, түркмен, огузов, чигилей, ягма, киргизов» и пользовался ими по назначению [ДЛТ, 4]. Изложив в Диване обширную информацию о жизни, обычаях народах Восточного Туркестана, он представил вместе с тем «сведения о границах владений мусульман, живших в Восточном Туркестане в эпоху династии Караханидов» [Бартольд,1998:68]. Начав в Диване с обзора общеупотребительной бытовой лексики, он охватил и вопросы, касающиеся специфики разных граней культурной жизни, традиций, управления народом. Немаловажное значение для тюркологии имеет и «круглая карта мира», содержащая сведения о расселении тюркских народов. «Протяженность всех тюркских земель от Рума до Машын составляет пять тысяч ферсах, ширина  три тысяч ферсах, всего  восемь тысяч ферсах. Чтобы точно показать их местоположение по отношению к друг другу, отразил в карте, напоминающую поверхность земли» [ДЛТ]. Значение составленной Кашгари карты обусловлено тем, что уже тогда к ней обращались для исследования некоторых топонимов. Круглую карту Кашгари, относящуюся к самым древним картам мира, изучали И. Маркварт, К. Миллер, Г. Генслер, позднее ‒ И. Крачковский, И. Умняков, А.З. Велиди Тоган, В. Бартольд, О. Караев, У. Шалекенов и др. ученые. В рассматриваемом труде Кашгари получили отражение ценные сведения о тюрках, населявших большие и малые города, постоянные населенные пункты. Излагая сведения о городах и постоянных населенных пунктах, перевалах, расположенных вдоль северного направления Великого Шелкового пути, Кашгари стремился описать и природные географические условия. Спустя 30 лет археологи обнаружили «упомянутые Кашгари исторические названия тех земель в окрестностях Актобе» [Шалекенов, 2004:240]. Несмотря на многочисленные научные исследования, Диван Кашгари, описывающий «историю, этнографию, литературу, языкознание, философию, религию населявших Среднюю Азию тюркских народов как бесценный документальный источник» до сих пор не утратил актуальности [Кононов, 1972]. В книге содержится 242 бейтов и 267 пословиц и поговорок, героических сказаний, фольклорных сочинений – все это богатый источник для тюркологии. Из упоминаемого труда можно почерпнуть обширнейшую информацию об оборудовании, вооружении, доспехах, пище, многообразных продуктах, полезных свойствах некоторых из них, способах их приготовления, лекарственных препаратах, в связи с чем его можно назвать «первым энциклопедическим справочником» [МҚ, 1997:28]. Следует также заметить, что некоторые слова, приведенные в Диване, отражают опыт их первого использования в качестве культурных тюркских констант. Не подлежит сомнению, что здесь заключается актуальная тема будущих научных исканий. Причину такой исторической глубины языковой личности Кашгари мы склонны связывать с особенностями его как тюрка ‒ целостностью тюркского мира, ценностью национального духа, национальными ощущениями, высотой общественных мыслей.

Кашгари – человек, безгранично любивший отчизну и родной язык. Особый патриотизм автора по отношению к родному языку прослеживается на всем протяжении Дивана. Например, для того, чтобы показать нетюркским народам величие своей земли и созидательные возможности языка, духовные устремления тюркской цивилизации, своеобразие интеллекта и научного мировоззрения тюрок, Кашгари выразил своеобразно в Диване мнение о том, что Творец создал все возможности для тюрок на земле: «Я убедился в том, что благоволение Всевышнего к тюркам проявилось в том, что он создал поселения тюрок и космос в их времена» [МҚ, 1997]. Ссылаясь на хадис, «когда наш Пророк говорил о приметах лихолетья, наступлении конца света, когда тюрки-огузы выступали в походы: «Изучайте тюркский язык, тогда могущество ваше будет долгим», который слышал от ученых Бухары и Нишапура, о том, что есть сильное государство тюрок, которое «предоставив заботу, убежище … спасет от опасности», отведя по степени почета тюркскому языку равное с арабским языком место, показал значимость его изучения [ДЛТ]. В этих строках нельзя не ощутить безграничную любовь Кашгари к тюркскому языку. Из подтекста Кашгари становится понятным, что его адресантами являются нетюркские народы, можно определить также, что это значительная часть мусульманского мира тюрок, которая жила в условиях новой военно-политической гегемонии. Кашгари, уподобив соперничество тюркского и арабского языков двум скачущим коням, сравнил тюркские материалы с написанными на арабском и персидском языках, осуществил анализ и обосновал, что тюркский язык не ниже принадлежащих высокой культуре арабского и персидского языков [ДЛТ, 1, 32]. Наряду с этим образно примененные в его труде «мудрые слова, сежи, пословицы и поговорки, песни и сказания, режез [внутренняя песня) и несир» содержат богатую информацию о мировоззрении тюркских народов, придававших исключительное значение искусству слова [ДЛТ, 1, 31-32]. Тюрки воспринимали многообразие мира, в соответствии со своими представлениями, частями и фрагменты мира отражали в языке в духе их своеобразия. «Для того чтобы обучающиеся и заинтересованные быстро и легко находили нужные слова», тюрки, конструировавшие образ этого мира в языке, давали их в определенном порядке, «раскрывая их скрытый смысл», писали дополнительные примечания [ДЛТ, 1, 33]. Сведения о площади земли, заселенной тюрками, характеристику населявших земли племен и народностей, связанные с ними исторические факты и легенды, упоминания о появлении и заселении некоторыми племенами тюркских земель, связанные с их преданиями документы можно обнаружить в этом труде. Об этом автор замечает: «… для детального знания существующих в этих языках различных незначительных отличий» [ДЛТ]. Предпринятый в Диване опыт «тщательного упорядочивания, систематизации» путем специальных методов показывает бесконечную любовь к Родине Кашгари, прошедшего всю тюркскую степь, у которого «поселилась в душе, прочно сохранилась» любовь к Родине [ДЛТ].

Кашгари был ученым-лингвистом. Так, Кашгари составил словарь тюркского языка и впервые перевел на арабский язык, уже в те времена считавшийся одним из мировых языков. При этом он не ограничился переводом на арабский язык тюркских слов, лексического фонда, но, охарактеризовав материал о тюрках, природных условиях их проживания и показав грамматическое своеобразие тюркских языков, подверг анализу некоторые языковые различия, существовав­шие между тюркскими племенами. Об этом автор пишет следующее: «Итак, поскольку я произошел из самых красноречивых, самых выразительных рассказчиков, самых острых, самых знающих, самых древних благородных племен среди тюрков, а во время войны ‒ знатных копьеметателей, то я прошел от начала до конца все пустыни и города. Собрал и описал слова, их значения, а также тайны их употребления у турок, түркмен, огузов, чигилей, ягма, киргизов и пользовался ими. Я предпринял эти усилия для детального знания существующих в этих языках различных незначительных отличий. Так они все поселились в моей душе, прочно сохранились. Я их тщательно упорядочил, привел в порядок, систематизировал» [ДЛТ].

Диван - первый словарь, составленный на основе принципов, сформировав­шихся в арабской лексикографии, систематизировавший грамматику тюркского языка на основе грамматики арабского языка. Об этом Кашгари написал: «Для облегчения процесса пользования словарем, для того, чтобы книга была компактной, я разработал никому неизвестный до меня и неиспользовавшийся до сих пор особый порядок. Чтобы написанный мной труд был ясным, удобным для тех, кто его использует, я исправил некоторые правила, составил измеримые образцы употребления. Взял из языка каждого племени однокоренные, ставшие основой образования других, слова. Поэтому, говоря коротко, показав образец для устремившихся вперед, для того, чтобы открыть им широкую дорогу, создать ступень для желающих расти, и предпринял этот опыт» [ДЛТ].

Если принять этот подход, то становится совершенно понятно, по-чему в своем Диване Махмуд прежде всего остановился на пяти доминирующих языках (диалектах), представленных в государстве Караханидов. Именно эти языки он хорошо освоиц, о чем свидетельствуют его слова: «...я изучил наречия и стихи тюрков, туркмен-огузов, чигилий, ягма, кыркызов, так что для меня стал превосходно известным язык каждого племени» [МК-К: 56]. При этом характерно, что в корпусе Словаря историческая, политическая и географическая информа-ция именно об этих тюркских племенах оказывается наиболее достоверной, в то время как о других племенах (особенно северных, т.е. наиболее отдаленных от Караханидов) сведения Махмуда, «по-види-мому, не всегда надёжны» [Бартольд, 1968, 5: 586].

Из изложенной социолингвистической ситуации, устойчивой в течение нескольких веков, следует сделать вывод о том, что сдвиги в языковых системах монолингвов и полилингвов происходили разными темпами, и это отражалось при письменной фиксации их речи в со-хранившихся памятниках. Учитывать этот факт чрезвычайно важно при построениях сравнительно-исторической грамма­тики тюркских языков. Однако и в том и в другом случае в городах-оазисах формиро-вался наддиалектный тюркский язык, которым, естественно, прежде всего пользовалось тюркоязычное население.

Мы старались также показать, опираясь на пять языков, которые лучше всего изучил Махмуд Кашгарский, что письменно-литературный язык в государстве Караханидов исторически формировался на единой языковой основе, но, будучи языком высокого функциональ-ного стиля, использовался в определенной социальной среде, прибли-женной к правителям и элите мусульманского государства. В то же время он развился как региональный извод некогда общего наддиалектного токуз-огузского литературного языка, которым пользовались адепты различных конфессий, распространенных в Восточном Туркестане до экспансии ислама [Насилов, 2012:282-290].

Известно, что благодаря серьезным достижениям в области арабского языкознания, особенно грамматики и лексикографии, было издано много словарей, начиная со словарей глоссариев Корана и хадисов, включая объемные толкования, религиозные терминологические словари, а также двуязычные арабско-персидские, персо-арабские и наряду с ними арабо-турецкие и турецко-арабские словари. В процессе составления словаря Кашгари опирался на накопленный богатый опыт разработки словарей в арабском языкознании и труды тюркских ученых. Так, в предисловии Дивана он упоминает первый в арабской науке словарь  труд Халила аль-Фарахидина (умер в 791 г.) «Китабу-л-Айн» и замечает, что при составлении словаря пользовался методами, впервые использованными аль-Фарахидином: «… У меня, как и у Халила ибн Ахмеда в его книге “Китабул айн“, также была мысль о внесении в книгу слов, которые ранее не употреблялись. Если придерживаться такого подхода, это было бы правильно. Однако я понимал, что тем, кто заинтересован в обращении к словарю, для того, чтобы найти слова, да и книга была бы компактной, пришлось взять общеупотребительные слова и отказаться от включения тех, что вышли из обихода. Путь, который я выбрал, правильный» [ДЛТ, 32].

Кашгари понимал, что лексику тюркских языков, относящихся к группе агглюнативных языков, нельзя относить к группе флективных языков, к которой принадлежит арабский язык, корни в арабском языке, в сравнении с тюркскими языками, намного сложнее. Очевидно, что автор Дивана был знаком с трудом жившего столетием ранее тюркского языковеда Абу Ибрахим Исхака аль-Фараби (умер в 360/961 г.) «Диуан аль-Адаб». Хотя Исхак ибн Ибрахим аль-Фараби был известен в свое время, сохранилось очень мало документов о его жизни и трудах. Первым на сходство в названиях двух словарей обратил внимание немецкий востоковед Г. Бергштрессер в процессе исследования рукописи аз-Замахшарида «Диуан аль-адаб» и книги Кашгари «Диуан лугат ат-тюрк» [Халидов, 1987]. В советское время А.Б. Халидовым были переведены вступления к двум словарям и установлено в общем виде их сходство [Халидов, 1987]. Исследовали и такие казахские ученые А. Дербисалиев, Ш.С. Калиева, Р. Мухитдинов. Ш. Калиева отметила, что по следам «Диуан әл-Адаб» Исхака аль-Фараби в арабской лексикографии было написано порядка десятка словарей. Состоявший из трех томов объемный труд, который внес «своеобразными приемами составления большой перелом в арабскую лексикографию», позволил установить при сравнении двух Диванов такую общность, как «сходства названий, создание на арабском языке, единый способ размещения лексики» [Калиева, 2010:25]. Востоковед Р. Мухитдинов пошел в обосновании данного мнения еще дальше: аль-Фараби во вступлении останавливает внимание на проевосходстве и специ­фике арабского языка, используемых терминах, то Кашгари называет особенности лексики и грамматики тюркских языков; у аль-Фараби вступление со страницы 22, у Кашгари со страницы 28, в соответствии с традициями ислама оба начинают с того, что воздают хвалу Всевышнему: «Бисмиллахир-Рахманир-Рахим», пророкам; если аль-Фараби посвятил труд Абу аль-Хасану Ахмаду ибн Мансуру, то Кашгари указывает на посвящение Абу аль-Касиму Абдуллах ибн Мүхаммеду аль-Муктада би-арм-Аллахху [Мухитдинов, 2011:6-15]. Аль-Фараби во вступ­лении, акцентируя внимание на важности арабского языка и его превосходстве, подчеркивает: «Если же о языке [т.е. арабском языке), то это язык соседнего с Аллахом вечного края. Он ... выше других языков» [Мухитдинов, 2011:6-15.]. А Кашгари, на основе преимуществ тюркского языка, получивших отражение в словаре, и поскольку политическая власть была у тюрок, приравнивает его изучение к хадисам пророка и завещал: «изучайте тюркский язык, он долго будет иметь власть» [ДЛТ]; вместе с тем обладают сходством содержание книг, подача иллюстративного материала, условия создания среди народа, сбор материала из уст народа, способы применения пословиц и поговорок, наставительных слов, фразеологизмов в качес­тве иллюстраций для уяснения языкового единства и их использования [Калиева]. Главное своеобразие словаря «Диуан аль-Адаб» Исхака аль-Фараби ‒ разме­щение слов по принципу созвучия окончания корней в языковом единстве, получившего в арабской лексикографии название приема «аль-қафия» [«рифма» или «созвучие»]. Этот способ конструирования словаря ‒ метод, вызванный особенностями арабской грамматики, точнее, морфологии, словобразования, названный позднее «әл-мадраса әл-қафиййа» [«школа рифм» или «школа соз­ву­чий»)», ставший почвой становления лексикографической школы. Первым внедрил этот метод в арабском языкознании тюркский ученый казахского проис­хождения Исхак аль-Фараби. Основы признанного сегодня учеными в качестве единственно правильного, понятного для всех и удобного метода заложил Исхак аль-Фараби в его труде «Диуан аль-Адаб», где алфавитные [словарные) гнезда были приведены в систему по методу «рифма» [созвучие), которое Исмаил аль-Жаухари использовал впервые в работе, которую в науке сокращенно называют «ас-Сихах», и ввел в научный оборот; метод получил среди языковедов широкое применение. В целом исследование сходства и различий «Диуана аль-Адаба» Абу Ибрагима Исхака аль-Фараби, «ас-Сихах» аль-Жаухари, «Диуан лугат ат-тюрк» Кашгари задача, которая стоит перед востоковедами и тюркологами.

Начиная с первого арабского лексикографа Халила аль-Фарахидиденом, все составители отмечают, что словарь обогатили «отрывки из Корана, хадисами, поэтических произведений», и они помогают понять своеобразие языка каждого художника слова [Мухитдинов, 2011:6-15]. Мы привели данный пример для иллюстрации глубоких знаний, опыта Кашгари. В связи с невозможностью охвата в настоящей работе различий между двумя словарями и выявления связей Дивана с другими трудами, оставили решение данной задачи на будущее. Здесь обращает на себя внимание преимущество Кашгари: значение его труда как первого опыта изучения тюркского языка как неродного, второго, наряду с изучением его состава, выявляет важность особого внимания к содержанию, «таким научным проблемам, как когнитивные, лингвокультурные направления» [Салқынбай, 2007]. Анализ Дивана позволяет наблюдать, что автор придерживался установки на то, чтобы «заинтересованные в обращении к словарю могли достоверно найти слова, сделать книгу компактной», стремился с учетом особенностей использо­вания словаря укрупнить материал, придерживаться методов, обусловленных возможностями богатого и развивающегося состава тюркского языка, выходящими за пределы актуальных приемов, имея большой опыт сопоставления арабского языка с тюркским языком, применял всесторонние (деликатные) мето­ды [ДЛТ]. Кашгари путем демонстрации своеобразия созвучия тюркских языков обосновал в структуре тюркских языков явление сингармонизма. Дав пояснение отдельным словам, раскрывая их значение, стремился передать заключенное в приведенных им языковых фактах богатство мировоззрения тюрок. Наряду с этим образцы поэзии, цитируемые в Диване, географические названия, названия животных и асторонии, научные термины и др. многие языковые факты подаются в словаре Кашгари в качестве материала своеобразным образом, с соблюдением особой методики. Мы хотим заметить, что к Кашгари, в достаточной мере освоившему арабский язык, можно применить обоснованное исследователем И.И. Халеевой понятие «второй языковой личности» [Хал.]. Важно заметить, что Кашгари, в полной мере усвоив семантический код арабского языка в качестве второго, сравнив его со всеми диалектами родного языка, установил способность этого языка к созданию «образа языковой вселенной» и его своеобразную роль посредника в формировании «языкового образа вселенной» ([становлении второго языкового сознания) и «концептуального (глобального) образа вселенной». Попытка понять Кашгари как явление общетюркской языковой личности, пред­прин­ятая в процессе работы с текстами, привлекла особое внимание к «много­уровневой характеристике личности» [Караулов, 1987]. Помимо когнитивного, вербально-семантического, прагматического уровней, значима роль таких фак­торов, как цель личности, способы подачи текста, национальное свое­образие, социально-культурный статус и др. Главное отличие прагматического уровня языковой личности отношения слушателя и говорящего. По существу, говорящий стремится оказать всемерное воздействие на мировоззрение слушателя, его взгляды, психологию. Учитывая эту ситуацию, Кашгари стремился создать для слушателя условия «ясного, удобного пользования и исправлял некоторые правила, создав измеримые образцы употребления», «каждую часть разделил на две группы географических названий, имена и глаголы» и разделил их далее [ДЛТ]. Анализир и классификация специфики языка, богатства языка каждого рода-племени, путей обогащения языка, изучение, апробация, описание, вплоть до исследования закономерностей и заключения, связанные со сферой применения в быту, позволяют утверждать, что Кашагари был подлинным специалистом-языковедом, исследователем, а также воплощением общетюркской языковой личности. Кашгари, первым создавший словарь тюркского языка, расширил сферу «искусства слова тюркского мира», «он гений, вырастивший ростки» этого мира [МҚ, 1997:22]. В известном труде, посвященном вопросам синтаксиса тюркских языков, в «Китаб Жауахир Наху фи Лугат ит-Тюрк» автор делает ссылки на некоторые языковые единства, обстоятельно рассмотренные в Диване. К сожа­лению, этот труд до настоящего времени неизвестен науке, однако возможность его обнаружения позволит открыть неизвестные грани жизни и личности Кашгари. Принято считать, что «гора по мере удаления становится все более высокой», так и прошедшие тысячелетия хранят в себе «бесценные сокровища» мировоззрение тюрок, исследование во всемирном масштабе упоми­наемого труда о тюрках может принести много «интересных и ярких наб­лю­дений» [Кононов, 1973:3-10]. Есть полное основание изучать Махмуда Каш­гари как языковую лич­ность, сумевшего, скурупулезно изучив родной язык, адапти­ро­вать его к социаль­ной жизни посредством все еще актуальных методов, показав­шего способы применения языка в качестве литературного, человека, создавшего по-прежнему актуальное произведение. В качестве же «второй языковой личности» Махмуда Кашгари мы подразумеваем явление в нем общетюркской языковой личности, его способность остро чувстовать тонкости арабского языка, искусство воспроиз­ведения им языкового образа вселенной, заключавшегося в арабо-мусульманской цивилизации, умение передать потомкам дух тюркской цивилизации. 

 

ЛИТЕРАТУРА

1. Кормушин И.В. Введение // Махмуд ал-Кашгари. Диван лугат ат-турк «Свод тюркских слов) / пер. с араб. А.Р. Рустамова, под ред. И.В. Кормушина, прим. И.В. Кормушина, Е.А. Поцелуевского, А.Р. Рустамова. – М.: Восточная литература, 2010. – Т. 1. – 461 с. – С. 23.

2. Бартольд В.В. Тюрки: Двенадцать лекций по истории турецких народов Средней Азии. Алматы: Жалын, 1993. – 192. – С. 75

3. Стеблева И.В. Развитие тюркских поэтических форм в XI веке [The development of Turkic poetic forms in the XIth century]. М.: Наука, 1971. 299 с.

4. Стеблева И.В. Поэтологический аспект формирования тюркоязычной межлитературной общности древности и средневековья // Проблемы особых межлитературных общностей. М., 1993. – С. 90-98.

5. Махмуд ал-Кашгари. Диван лугат ат-турк «Свод тюркских слов) / пер. с араб. А.Р. Рустамова, под ред. И.В. Кормушина, прим. И.В. Кормушина, Е.А. Поцелуевского, А.Р. Рустамова. – М.: Восточная литература, 2010. – Т. 1.

6. Bombaci A. Histoire de la littérature turque / trad. par I. Melikoff. Paris: Klincksieck, 1968. X, 435 p, p. 88.

7. Карасик В.И. Языковой круг: личность, концепты, дискурс. Волгоград. 2002г. 447 с. – С. 22.

8. Махмұт Қашқари Түрік сөздігі / аударған А.Қ.Егеубай. – Алматы: Хант, – 1997. – Т.1. – 31 б.

9. Наджип А. Исследования по истории тюркских языков ХІ-ХІV вв. - М.: Наука, 1989. 33 б.

10. Кононов А.Н. Махмуд Кашгарский и его «Дивану лугат ат-турк» // Советская тюркология. - № 1. - 1972. - С.3-17.

11. Ülkütaşır M.Ş. Büyük Türk Dilçisi Kaşgarlı Mahmut: Hayatı. Şahsiyeti. Divanü Lugat’ı. – İstanbul: Cumhuriet Matbaası, 1946. – 138 s, 13, 14.

12. ДЛТ, 3 т. 625 б.

13. Семенов А.А. Средняя Азия.Очерк. – М.,1899. – 104 с.; Второе изд. – М.,1910. – 96 с.

14. Егеубай А. Махмұт Қашқари «Диуани лұғат-ит-түрік» [ХІ ғ.) // Махмұт Қашқари. Түркі тілінің сөздігі: [Диуани лұғат-ит-түрік) / қазақ тіліне ауд., алғы сөзі мен ғылыми түсініктерін жазған А. Егеубай. Алматы: Хант, 1997. – Т. 1. – Б. 10.

15. Brockelmann C. Mitteitürkischer Wortschatz nach Mahmud al-Kashgaris Divan Lugat at-Turk. — Будапешт — Лейпциг, 1928.

16. Кэшкэри Мэhмут. Туркий тиллар дивани [Дивану лугати т-турк) / Мэс’ул муhэррири Ибраhим Мути’и. – Үрүмчи: Шинжаң хэлк нэшрийати, 1981.– T.1. - 97 б.

17. Varis Çakan. Kaşgarlı Mahmud’un soyu, kısaca hayatı, eserleri ve mezarı üzerine bir inceleme.// Uluslarası Kaşgarlı Mahmud Sempozyumu. Rize üniversitesi, 2008. S.4-14., 7 б.

18. Akalın Şükrü Haluk. Bin Yıl Önce Bin Yıl Sonra Kaşgarlı Mahmud ve Divanü Lugati't-Türk. İstanbul: Türk Dil Kurumu, 2008. – 160. // Акалын Ш.Х. Тысячу лет назад тысячу лет спустя. Махмут Кашгари и Диван лугат ат-Турк./ автор русского перевода Джаштегин Тургунбаер. Анкара 2010. – 165 с., 31 б.

19. Кешин К. Судьба и наследие первого тюрколога. // Простор. – 2006. – №1. – С.123-128, 5.

20. Караулов Ю.Н. Русский язык и языковая личность. 1-е изд. М.: Наука, 1987. - 264 с. – С. 3.

21. Pritsak O. Mahmud Kaşgari kimdir?// Türkiyat Mecmuası. – Ankara, 1953. – C.10. – S. 244-246, 244 б.

22. Шалекенов У.Х, Шалекенов М.У. Баласағұнның жұмбағы шешіледі. Алматы, 2004.

23. Бертельс Д.Е. Предисловие // Мец А.Мусульманский Ренессанс. М.: Наука, 1973. 473 с. – С. 11.

24. Фильштинский И.М. История арабов и Халифата [750-1517 гг.]. – 3-е изд., испр. И доп. – М.: Аст: Восток-Запад, 2006. – С. 4.

25. Мец А. Мусульманский ренессанс. – изд. 2-е. [пер. с нем., преисл., библиогрр. И уаказатель Д.Е. Бертельса. Отв. Ред. В.И. Беляев) – М.: Главная редакция восточной литературы изд «Наука», 1973. – С. 34.

26. Бахр ал-асрар фи ма'рифат ал-ахйар Море тайн относительно доблестей благородных [География): перевод, примечания, указатели Б.А. Ахмедова Ташкент: Фан УзССР, 1977. – 168 с.

27. Дербисәлі Ә. Руханият және өркениет. – А.: Атамұра, 2016. – С. 96-120; 191-234.

28. Қосыбаев М. Қашқаридың «Диуани лұғат-ит-түрік» еңбегіндегі әлемнің тілдік бейнесі: док... дисс. Астана, 2014. – С. 10.

29. Abduresul, Dilnur Mehmud Kašgari ve onun kabrgahi, Kašgar 2005. – С. 18.

30. Мусабаев Г. Некоторые сведения о жизни Махмуда Кашгари // Исследования по тюркологии. Алма-ата, Наука 1969. – C. 55.

31. Кононов А.Н. Махмуд Кашгарский и его "Девони лугат ат-Тюрк" // Сов. тюркология, 1972. — №12.

32. Сыздықов С. Қарлық – Қарахан мемлекеті: саяси тарихы жəне мəдени мұралары. Астана: Фолиант, 2014, 240 б.

33. Маслова, Лингвокультурология, 2004, 67.

34. Халидов А.Б. Словари Исхака ал-Фараби и Махмуда ал-Кашгари [из истории лексикографии в Средней Азии Х-ХІ вв// Письменные памятники и проблемы истории культуры народов востока. М., 1987. Ч. 4. - С 15 б.

35. Қалиева Ш.С. Отырарлық ғұламалардың ислам өркениеті мен араб филологиясы ғылымына қосқан үлесі // ҚР ҰҒА Хабарлары. - 2012. – С. 25.

36. Мухитдинов Р.С. «Диуани луғат әт-турк» - түркітану темірқазығы. А.: әл-Фараи атындағы Қазақ ұлттық университеті, 2011. – 148 – С. 6-15.

37. Салқынбай А. Қашқари – түрік грамматикасының негізін салушы // Көне түрік ескерткіштері: палеография, мәдениеттану, жазу тарихы. – Астана: Ер-Даулет, 2007. – С. 108.

38. Халеева И. И. Вторичная языковая личность как реципиент инофонного текста // Язык-система. Язык-текст. Язык-способность. — М.- 1995. 277-278. С.68.

39. Кононов. изучение Махмуда Кашкарского в Советском Союзе // СТ. Баку, 1973. №1. – С. 3-10.

40. Насилов Д.М. Пять языков у Махмуда Кашгарского // Тюркологический сборник. 2011-2012. Политическая и этнокультурная история тюркских народов и государств.  - М.: Восточная литература, 2012. с. 285-310.

41. Дербисали А. Мудрый сын степи (или соль земли казахской) // Ислам в современном мире. 2014. №1. С. 85-86.

 

Резюме

Мақалада отра түркі тіліндегі жазба ескерткіш - «Диуани лұғат-ит-түрік» арқылытүркология ғылымының негізін қалаған  Махмұт Қашгаридың тілдк тұлғасын ашуға арналған. Ортағасырлық ескеркіштері өз кезеңінде өмір сүрген түркі халықтарының дүниетанымы мен мәдениетінен, табиғи болмысы мен тұрмыс-тіршілігінен хабар беретін мол ақпарат көзі болып табылады. Түркі кеңістігінде ерекше орын алатын Қарахан мемлекеті туралы нақты мәліметтер ХІ ғасыр ескерткіші «Диуани лұғат-ит-түрік» атты еңбекте жазып қалдырылған. Қарахан мемлекетін құраушы түркі тайпалары туралы құнды мәліметтер жазып қалдырған Махмұт Қашгариды жалпытүркілік тілдік тұлға ретінде қарастыру түркі мәдениетінің әлемдік өркениеттегі орнын айқындауға ықпалы осы зерттеудің өзектілігін құрайды. Қашгари түркі тайпаларының орналасуын картада белгілеп, тілдік ерекшеліктерін лексикалық, фонетикалық, грамматикалық тұрғыдан салыстыра зерттеп, тұрмыс-салттары мен ауыз әдебиетіндегі мұраларын жинап сөздігіне енгізеді.  Қашгари еңбегіндегі тілдік бірліктердің этнолингво­мəдени мазмұнын саралай отырып, ислам мәдениетінің әлемдік өркениеттік дәрежеге көтерілуіне ықпалын және түркілік дүниетанымының дəстүрлі дамуындағы ерекше кезең екеніне көз жеткіземіз. Мақалада М. Қашгари «Диуани лұғат-ит-түрік» атты еңбегі жан-жақты талданып, мың жыл бұрынғы түркілердің дүниетанымы мен мәдениеті, болмысы мен тыныс-тіршілігінің ақпарат көзі екені лингвомәдениеттану тұрғысынан қарастырылып, Қашгари жалпытұркілік тілдік тұлға деңгейіндегі қырлары сараланады.

 

Ключевые слова: когнитивный подход, лингвокультурология, концепт, языковая личность, древнетюркский язык, среднетюркский язык, письменные памятники, казахский язык.

 

Рецендент: доц. Э. Велиева


G.N.İmanov

TÜRK DİLİNDƏ İLTİSAQİLİK PRİNSİPİNİN

POZULMASINDA BƏZİ MƏQAMLAR

         Sözün formasını köklər və şəkilçilər meydana gətirər. Köklər sözlərin mənalı hissələridir. Köklər sözün parçalana bilməyən hissələridir. Parçalansa, mənası və quruluşu itirər. Deməli, kök mənalı ən kiçik dil vahididir.  Bəzən kökü parçaladıqda mənalı bir ünsür ortaya çıxa bilər, amma o ünsür başqa bir kökdür və digər köklə əlaqəsi yoxdur. məs, del-i, er-i.

        Türk dilində söz kökləri daha çox təkhecalıdır. Bugün çoxhecalı kimi görünən sözlər də qədim dövrlərə getdikdə çox vaxt tək heca olaraq qarşımıza çıxar. Köklərin mənası dilin yaranmasında səs ilə əşya arasındakı uyğunluğa söykənir. Köklər varlıqların və hərəkətlərin adlıq halda adlarıdır. Onlar zamana, məkana, şəxsə bağlı deyil. Köklər əvvəlcədən mövcud olan və düzəldilə bilməyən dil birlikləridir. İki cür kök var: isim kökü, fel kökü. Kainat əşyalar və onların hərəkətlərindən ibarətdir. Türk dili iltisaqi dil olduöu üçün şəkilçilərin mühüm yeri var.  Köklər sözün mənalı hissələridirsə,  şəkilçilər vəzifəli hissələridir. Şəkilçilərin təkcə mənası yoxdur. Köklər sözdə tabe edən, şəkilçilər isə tabe olandır. Buna görə də köklər tək şəkilli, şəkilçilər çox şəkillidir. Şəkilçilər çox böyük olmur.Türk dilinin çox zəngin bir şəkilçi sistemi var. Türk dilində çoxşəkillilik baxımından şəkilçilər ya bir , iki, dörd və səkkiz şəkilli olur. Ayrı-ayrı şəkilçilərin səsi eyni ola bilər. Türk dilində şəkilçilər ya şəkilçi olaraq yaranmışlar ya da iki şəkilçinin birləşməsindən yaxud sözün şəkilçilşməsindən meydana gəlmişlər. Şəkilçilər dilin oynayan və kökə uyğun olan hissələri olduğu üçün müxtəlif dövrlərdə böyük dəyişikliklər göstərirlər.

                Şəkilçilər gördükləri vəzifələrə görə iki yerə ayrılır:

                1.leksik şəkilçilər (yapım ekleri)

                2. qrammatik şəkilçilər (çekim ekleri)

                Şəkilçilərin bir qismi kökə əlavə olunduqda onun yalnız şəklinə deyil, eyni zamanda məzmununa da ciddi təsir edib, ilk məna əsasında yeni mənalı söz əmələ gətirir. Belə şəkilçilərə sözdüzəldici şəkilçilər deyilir. Bunların əsas rolu bir sözdən yeni bir söz yaratmaq olduöu üçün dildə çox böyük əhəmiyyətə malikdir. Bu şəkilçilər dilin inkişafında, yəni yeni yaranmış sözlər hesabına söz ehtiyatının çoxalması və zənginləşməsi işində əsas amillərdən hesab olunur. Şəkilçiləri sözdəyişdirici şəkilçi adlandırmaq daha münasibdir; çünki  sözlər arasındakı bütün sintaktik əlaqələr  yalnız bu şəkilçilər vasitəsilə yaranır.[1]

                Qrammatik şəkilçilər iki növdür: isimlərə əlavə edilənlər, fellərə əlavə edilənlər. Qrammatik  şəkilçilər kök və sözləri işlədən, yəni onlara işləklik verən şəkilçilərdir.Bu demək sözlərlə münasibətə girmək deməkdir. Adlıq halda tək-tək isim və ya fel köke, isim və ya fel olmaqdan çıxıb, başqa sözlərlə əlaqələnər. Qrammatik şəkilçilər mənaya təsir etmir, kökə və ya sözə yeni məna bir məna qatmır. Qrammatik şəkilçilər sözə ifadə qatır ki, bu münasibət ifadəsidir. Sözə baxdıqda iki şey görürük. Bunlardan biri özün əsil mənası, ikincisi bu mənaya əlavə edilmiş olan münasibət ifadəsidir. məs, babası sözündə  bir "baba" mənası var, bundan əlavə babanın kiminlə münasibətdə olduğu ifadəsi var. Burada -sı şəkilçisi babanın "onun babası" olduğu bilinir.

Hər  qrammatik şəkilçi saysız sözlərə artırılır. Bu baxımdan qrammatik şəkilçilər leksik şəkilçilərə görə çox işləkdir.  Qrammatik şəkilçi sözdə ən sona gələn şəkilçidir. Bir qrammatik şəkilçi leksik şəkilçidən əvvəl gələ bilməz. Eyni cinsdən iki qrammatik şəkilçi üst-üstə gələ bilməz. Bunun nadir görünən istisnalarında bir şəkilçinin qrammatik şəkilçi olmaq xüsusiyyəti itmişdir. Bəzən bir qrammatik şəkilçi  qrammatik şəkilçi olmaq xüsusiyyəti itirərək leksik şəkilçi halına gələ bilər. Türk dilində dörd növ qrammatik şəkilçi var:    1. cəm şəkilçisi (çokluk)

2. mənsubiyyət şəkilçi (iyelik)

3. hal şəkilçisi (hal ekleri)

4. sual  şəkilçisi (soru eki)

Cəm şəkilçi  türk dilində var. Cəm ifadəsi təklik və qeyri-müəyyən çoxluq var. Türk dilində təklik şəkilçisizdir, çoxluq isə şəkilçi ilə düzəldilir. Cins kateqoriyası türk dilində yoxdur. Hal ismin digər sözlərlə münasibətini ifadə edir. Bu bəzən şəkilçi, bəzən şəkilsizdir. Mənsubiyyət ismin özünə bağlı olan sözlərlə münasibətini ifadə edir. Bu mənsubiyyət şəkilçiləri vasitəsilə düzəlir.

Fellərə əlavə edilən qrammatik şəkilçilər beş növdür:

1. şəkil və zaman şəkilçiləri.(şekil ve zaman ekleri)

2. şəxs şəkilçiləri (şahıs ekleri)

3. feli sifət şəkilçiləri (partisip ekleri)

4. feli bağlama şəkilçiləri ( gerundium ekleri)

5. sual şəkilçisi (soru eki)

Felin şəkilləri(şekil və ya kip) fel hərəkətinin hansı qəlibdə olduğunu göstərən kategoriyadır. Zaman hərəkətin hansı zamanda cərəyan etdiyini ifadə edən kategoriyadır. Bunun üçün ayrı bir şəkilçi yoxdur və zaman ifadəsi də fel şəkillərin şəkilçisi ilə düzəlir.

   Dildə sözlərin sabit iki özülü var: köklər və gövdələr. Hər söz ya kök, ya da başlanğıc (gövde) formasındadır. Köklər və başlanğıc formalar sabit sözlərdir. Kökün və ya başlanğıc formanın qrammatik şəkilçili forması isə  oynaq, dəyişən­dir.

                Söz köklərinin ancaq bir və ya iki sözdüzəldici şəkilçii qəbul etdiyi halda, bəzisi beş növ şəkilçi qəbul edə bilir. Sözdüzəldici şəkilçilər vasitəsilə  bir nitq hissəsindən eyni nitq hissəsi  və ya başqa bir nitq hissəsi əmələ gətirir. Sözlərə birdən beşə qədər  sözdüzəldici şəkilçi artırılması xüsusiyyətindən asılı olaraq, ad, fel və zərf  düzəldənlərin hərəsinin özünəməxsus, müəyyən miqdarda sözyaratma növləri əmələ gəlmişdir. Şəkilçilərin məna ardıcıllığında mühüm xüsusiyyətlərdən biri  də ondan ibarətdir ki, hər hansı bir kökə ayrı-ayrılıqda müxtəlif şəkilçilər artırmaqla bir sıra yeni mənalı sözlər əmələ gətirilir. Türk dillərdə özünəməxsus  ön şəkilçi yoxdur. İltisaqi(aqlütinativ) dillərdə bütün şəkilçilər sözlərin sonuna lavə edilir. Belə bir vəziyyət dilimizdə sözdüzəldici şəkilçilərin mürəkkəb sözlərn ikinci komponentlərindən meydana gəldiyi hökmünü çıxarmağa əsas verir. Bu mülahizəyə görə yenə demək olar ki, flektiv dillərdə olan ön və orta sözdüzəldici şəkilçilər söz tərkibindəki birinci və orta sözdən törəmişdir.

                İsimdən isim düzəldən -sız, -siz, -suz, -süz şəkilçisi -lı, -li, -lu, -lü şəkilçisinin neqativ formasıdır. -lı, -li, -lu, -lü şəkilçi bir obyektdə bir şeyin olduğunu,  -sız, -siz, -suz, -süz şəkilçisi isə bir obyektdə bir şeyin olmadığını bildirir. taş-sız, ana-sız, su-suz və s. Bu şəkilçi nadir halda bir qrammatik şəkilçi olan mənsubiyyət şəkilçisindən sonra gələ bilir. annem-siz, babam-sız.

                -ki Bu şəkilçinin başlıca funksiyası sahiblik bildirməkdir. Bu funksiya ilə sifət və əvəzlikdə düzəldir. şimdi-ki, öte-ki, sabah-kı, yarın-ki, aşağı-ki.

Göründüyü kimi şəkilçi birbaşa yer və zaman isimlərinə gətirilir.  İkinci bir istifadə forması -da, -de, -ta, -te qrammatik şəkilçidən sonra işlənir. İltisaqi dilin xüsusiyyətinə görə birinci leksik şəkilçilər, daha sonra qrammatik şəkilçilər kökə əlavə olunur. Bu halda isə iltisaqilik pozulmuşdur.

                bende-ki                                                               masada-ki

                sende-ki                                                kitapda-ki

                altta-ki                                                                  gökte-ki

                -kı(-ki) şəkilçisinin ismin yerlik halında işlənən hər hansı nitq hissəsinin sonuna əlavəə etməklə əşyanın, hadisənin yerini ifadə edən sifətlər əmələ gəlirki, bunlar müəyyən əşya və hadisənin yerini göstərməklə onları başqalarından ayırıb, təyin etməyə xidmət edir. Bu sifətlər keyfiyyətlər, hal-vəziyyət, xasiyyət, rəng və s. kimi xüsusiyyətləri göstərə bilmir: bağdakı(ağac), evdəki( stol)[2].

                Üçüncü bir istifadəsi isə -ın, -in, un, ün, -nın, -nin, -nun, -nün qrammatik şəkilçidən sonra işlənir.

                               benim-ki                                                ağacın-ki

                               komşunun-ki                                                   arkadaşımın-ki

                               yolcunun-ki                                                           oğlunun

                -gıl, -gil, -gul, -gül, -kıl, -kil, -kul, -kül az istifadə olunan şəkilçidir. Bu şəkilçinin ailə, ev, grup anlayışlarının ifadə etmək üçün istifadə olunur. Ali-gil, annem-gil, ablam-gil. Burada -lar -ler qrammatik şəkilçinin yerinə işlədilmişdir. Ədəbi dildə Ali-ler, annem-ler, ablam-lar forması daha çox işlənir.

annem-gil, ablam-gil deyildikdə, leksik şəkilçi qrammatik şəkilçidən sonra işlənmişdir.

                anne-m-gil sözünə kök+mənsubiyyət şəkilçisi (qrammatik şəkilçi) + sözdüzəldici şəkilçi əlavə olunmuş və iltisaqilik pozulmuşdur.

İltisaqi dilllərdə:

1. Sözün kökü sabit qalır

2.Sözün kökü həmişə müstəqil leksik mənaya malik olur

3. Şəkilçi sözün-kökün sonuna qoşulur.

4. Ön şəkilçilər olmur.

5.Sözə əvvəl leksik, sonra qrammatik şəkilçilər qoşulur

6.Ahəng qanunu gözlənilir.

Alınma sözlərdə iltisaqilik daha çox pozulur, çünki dilindəki alınma sözlər flektiv dillərdən gəlmədir. Kökün dəyişməs flektiv dillər üçün normal olsa da, bizim dilimizdə iltisaqiliyin pozulduğu hal kimi qiyməyləndirilir.

                Türk dili iltisaqi dil olduğu üçün ön şəkilçi yoxdur. Türk tarix boyunca xarici dillərin təsirində qalmış. Başlanğıcda ərəb və fars dili, daha sonra fransız və ingilis dillərindən çox saya söz almışdır. Bu sözlər arasında ön şəkilçili sözlər də var. Bu vəziyyət türk dilində ön şəkilçili sözlərin istifadəsinə yol açmışdır. Bununla bərabər, xarici sözlərə qarşılıq taparaq, ön şəkilçili sözləri türkçələşdirərkən mürəkkəb söz qurma üsulu da tətbiq edilmişdir. Ön şəkilçilər əslində öz aralarında müəyyən mənalrı olan və başqa bir sözün əvvəlinə gələrək ona yeni mənalar qazandıran, daha doğrusu, öz mənasını artırıldığı sözə əlavə edən şəkilçilərdir. Fransız və ingilis dillərində işlədilən ön şəkilçilər latın və yunan mənşəlidir. Bu dillərdə istifadə olunanların latın mənşəliləri;

ab (a, abs), ad (a, ac, af, ag, al, an, ap, ar, as, at), ambi, ante, bene, bi, circum,com (con, col, cor, co), contra, de, dis, ex (e), extra, in (il, im, ir), infra, inter, intra, mal, multi, ob, (of, op), per, post, pre, pro, re, retro, se, semi, sub, super, trans, tri, uni, ultra, vice; Yunan mənşəliləri ; a (an), amphi, ana, anti, apo, cata, di, dia, dys, ec(ex), epi, eu (ev), hemi, hyper, hypo, meta, miso, mono, neo, para, pent, peri, poly, pro, pseud, syn (sym).

                İslam dinin qəbulu ilə başlayan türk dilidəki ərəb və fars mənşəli ünsürlərin müstəqilliyi Tənzimatın elanı ilə yerini qərb dillərinə, əsasən fransız dilinə buraxmışlar. Bu dövrdə xaricə oxumaq üçün gedən gənclərin, geri qayıtdıqda bu dillərin və ona aid mədəniyyətin təsiri ilə, xüsusilə fransız dilinə aid sözləri daha çox istifadə etmişlər. Bir müddət sonra bu sözlər dilə tam şəkildə yerləşmişdir. Sonrakı dövrlərdə eyni vəziyyət ingilis dilinə də aid olmuşdur. Sözlərə, dolayı olaraqda ön şəkilçili sözlərə qarşılıq tapma işləri cumhuriyyətin ilk illərindən etibarən başlamışdır. Heyf ki, bu işlərin sayı çox olmamış və  təklif edilən sözlərin çoxu özünə yer tapa bilməmiş, unudulmuşdur.

                Türk dilində qarşımıza çıxan bəzi sözlərin zaman zaman tətqiqatçıların, türk dilində ön şəkilçilər var ya da ola bilər  hökmünü verməyə gətirib çıxarmışdır. Bu əsasən sifətin çoxaltma dərəcəsinin şiddətləndirmə növündə söz kökünün əvvəlinə gələn samitin bir ön şəkilçi kimi görülməsidir: məs, bembeyaz              masmavi espembe sımsıkı.

                Türk dilində sifətin morfoloji üsulla çoxaltma dərəcəsini düzəltmək üçün p,m,s,r samitlərinin xüsusi rolu var.[3] Sfətin birinci hecası götürülür, əgər həmin heca açıqdırsa, sonuna p,m,r,s samitlərindən biri artırılır, qapalıdırsa, sözün so samiti p,m,r,s samitlərindən biri ilə əvəz olunur.məs,

                               siyah                       >             simsiyah

                               yeşil                        >             yemyeşil

                               kırmızı     >             kıpkırmızı

                               sarı                          >             sapsarı

                Bəzən  sifətlərin çoxaltma dərəcəsi götürülən  heca ilə həmin sifətin arasına -a,-e  saitlərindən biri və ya -ıl morfoloji əlaməti əlavə etməəklə düzəlir. məs,

                               sağlam    >             sapasağlam

                               düz                         >             düpedüz

                               çıplak                     >             çırılçıplak

                Bununla yanaşı, ikiləmələrdə də bəzi səslər sözün əvvəlində istifadə oluna­raq ön şkilçi kimi görünmüşdür. məs,  Elbise melbise, sandalye mandalye, ev mev.

                               Ben, Arabistan'ı hayal meyal biliyorum (R.N.Güntekin "Çalıkuşu")

                Türk dilində bəzi sözlərin əvvəlində görünən bir ön səs var. məs, Ildız-yıldız, ılan-yılan gibi.[4] Dilçi bunları nümunə kimi göstərdikdən sonra "Türk dilində ön şəkilçilər olmasa da,  söz əvvəlində ortaya çıxan ön səslər var və bu ön səslər, sözün kökünü dəyişdirdiyi kimi  bütün sözə sə təsir edir" deyərək bir mənada türk dilində ön şəkilçilərin varlığını qəbul edir. Bu nümunələrdə  diqqət çəkən nöqtə, ön şəkilçi kimi görünən  səslərin ön şəkilçi deyil, ön səs olmasıdır. Çünki ön şəkilçilər mənaları olan və əvvəlinə gəldikləri sözə bu mənaları qatan şəkilçilərdir. Halbuki bele istifadə zamanı bu səslər, sözün mənasını şiddətləndirmə, qüvvətləndirmə kimi vəzifələri yerinə yetirər.

                Qərb dillərində ön şəkilçilər qrammatik şəkilçi qəbul edə bilməyən və tək başına istifadə edilə bilməyən dil vahidlər, yəni şəkilçilərdir. Türk dilində isə ön şəkilçi kimi görünən  vahidlər mənaları olan, tək başına istifadə olunan, qrammatik şəkilçi qəbul edə bilən,  sözdüzəldici şəkilçi alaraq yeni mənaya bürənən sözlərdir. Bir sözlə  bunları ön şəkilçi kimi deyil, müstəqil söz kimi nəzərdən keçirməliyik.

                Ərəb dili flektiv bir dildir. Ərəb dilindən keçən nisbət i şəkilçisi türk dilində sözlərin sonunda işlənir.[5]

                armudi                                   patlıcani

                fıstıki                                                       türkmani

                askeri                                                     harbi

                Ərəb dili kimi fars dili də flektiv dildir. Fars dilində çoxlu şəkilçi və ədat var və onlar türk dilinə öz sözləri ilə birlikdə keçmişdir.

                əvvələ artırılan ədatlar:

                na                                           :nahoş

                bi                                            :bitab, biçare

                sona artırılan ədatlar:

                ra                                            :kazara

                sona artırılan şəkilçilər:

                -sitan, -istan                           :gülistan

                -şen                                        :gülşen

                -an                                         :canan    

                -ane                                       :şahane

                Müəyyən cəhətdən həmcinsolan səslərin sözdə bir-birini izləməsinə ahəng qanunu deyilir. Bu qanuna görə sözün ilk hecasındakı sait qalındırsa, sonrakı hecalarındakı saitlər də qalın, incədirsə-incə, dodaqlanandırsa-dodaqlanan, dodqalan­mayandırsa- dodaqlanmayan olmalıdır. Saitlərin ahəngi iki cür olur:[6]

                a) Türk dilində "Büyük ünlü uyumu" adı verilən  damaq ahəngi. Burada "a" "ı" "o" "u" saitlərinin "e" "i" "ö" "ü" saitlərinin bir-birini izləməsi nəzərdə tutulur. balık, amca, güzel, erik.

                b) Türk dilində "Küçük ünlü uyumu" adı verilən dodaq ahəngi. Burada dodaqlanan saitlərin ("o" "u" "ö" "ü") və dodaqlanmayan saitlərin ("e" "ı" "i" "a") bir-birini izləməsi nəzərdə tutulur. okul, kapı, ölüm, yeşil, oyun

                Ümumiyyətlə, türk dilində sözün ilk hecasından başqa bütün hecalarında, eləcə də şəkilçilərdə dodaqlanan "o" "ö" saitləri işlənmir. Ona görə saitlərin ahəngində, birinci növbədə, damaq ahəngi nəzərdə tutulur. Ədat və bağlayıcılar da əsasən ahəng qanununa tabedir. geliyor mu, babam daAlınma sözlərin əksəriyyəti də bu qanuna tabe olmur. kitap, gazete, gramer, vakit, valiz         Gazetelerde cinayet havadislerini okuduğum zaman hayret       eder bir insanın hemcinslerinden birini nasıl vurup öldürüldüğünü bir türlü tasavvur edemezdim. (R.N.Güntekin "Acımak")

                Sonu incə "l" samiti ilə bitən alınma sözlər də yalnız incə saitlə şəkilçi qəbul etdiyi üçün ahəng qanununa tabe olmur. petrol-petrolü, sual-sualim, hal-hali. 

                               Bu suali, yine o çini mavi gözlü hanım soruyordu      (R.N.Güntekin "Çalıkuşu")

                Sonu "at" hecası ilə bitən bir sıra ərəb mənşəli söz, eləcə də ərəb dilində incə "ə" kimi tələffüz edilən, lakin türk dilində "a" saiti ilə  işlədilən bəzi sözlər də incə şəkilçi qəbul edir. dikkat-dikkatli, seyahet-seyahetten

                               Gitgide süratimiz artmaya, gürgen, gittikçe çoğalan yaprak hışırtılarıyla sarsılmaya başladı. (R.N.Güntekin "Acımak")

                Türk dilində tək variantlı şəkilçilər ahəng qanununa tabe olmur.

                               ki-dolaptaki, babamdaki, sokaktaki

Bəzi sözlər müstəsnalıq təşkil edir. dünkü, bügünkü.

                               leyin- sabahleyin akşamleyin

                               mtırak-yeşilimtırak, ekşimtırak

                               yor-geliyor, gülüyor, biliyor

                               daş/taş-meslektaş, emektaş

                               Sabahleyin müdür vali pasa ile dalasmış      (R.N.Güntekin "Acımak")

"iken" sözdən ayrı və bitişik yazılmasından asılı olmayaraq, ahəng qanununa tabe olmur.

                               Bir sabah yine böyle bir davete gitmeye hazırlanırken kuzenimle          merdiven başında karşılaştım (R.N.Güntekin "Çalıkuşu")

                Samitlərin ahəngi kar samitlərin kar samitlərlə, cingiltili samitlərin cingiltili samitlərlə uyuşması deməkdir. Bu hadisə daha çox söz köklərinin son samitləri ilə şəkilçilərin ilk samitləri arasında olur. Əgər sözün kökü kar samitlərdən (f, p, ş, ç, k, h, s, t) biri ilə bitirsə, ona bitişdirilən şəkilçinin ilk samiti kar, cingiltili samitlə bitirsə, cingiltili olmalıdır. dolap-dolapta, okul- okulda, sokak-sokaktan, demir-demirci

                Sözlərdə sözdüzəldici və sözdəyişdirici şəkilçinin gəlməsi və mürəkkəb sözlərin düzəldilməsi zamanı bir saitin düşməsi hadisəsi baş verir. Türk dilində köklər adətən dəyişmir, ancaq bəzən bir saitin düşür.

                Organ adlarında  sait sait düşməsi. ağız, burun, alın, omuz, göğüs, beyin, karın kimi organ adlarında ikinci hecalarındakı dar saitlər düşür.

                               Çene ve burnundaki bereler hala geçmemisti (R.N.Güntekin "Acımak")

Qohumluq bildirən oğul, kayın sözlərində də sait ilə başlayan bir şəkilçi gəldikdə ikinci hecadakı sait düşür.

                                                              Ben gülerek omuzlarımı kaldırdım: (R.N.Güntekin "Çalıkuşu")

                Üçüncü növ təyini söz birləşməsinin ikinci tərəfi kimi işləndikdə də həmin sözlərdə sait düşməsi hadisəsi baş verir. məs, çoçuğun ağzı

                Boğaz, baldır, topuk kimi organ adlarında sait düşmür.

                               Göğsüm tıkanmış, boğazımda kuru hışkırıklarla, yüzüme kapalı          parmaklarımın arasından seyediyordum                (R.N.Güntekin "Bir kadın düşmanı")

                Alınma sözlər sait düşməsi. Ərəb dilindən keçən bəzi sözlər, saitlə başlayan şəkilçi aldıqda, hecadakı ı,i,u,ü dar saitləri düşür.

                               fikir-fikrimiz                            akıl-aklımız                                                          

                               ömür-ömrümüz                    emir-emri             

                             bahis-bahsi                              zihin-zihni

                Ərəb dilindən keçən bəzi sözlər, etmek-olmak köməkşi felləri ilə birləşdikdə ikinci hecadakı dar sait düşür.

                               sabır-sabretmek    seyir-seyretmek

                               bahis-bahsetmek kayıp-kaybolmak                                                

                              emir-emretmek      eyif-keyfetmek                     

                               A llahtan, doğruluktan, cennet ve cehennemden bahsediyorlardı. (R.N.Güntekin "Acımak")

                Şəkilçilərdə sait düşməsi/ Sait ilə bitən bir sözə sait ilə başlayan bir şəkilçi gəldikdə, saitlərdən biri düşür.

                               anne                       +             im                           >             annem

                               bahçe                     +             imiz                         >             bahçemiz

                               iki                            +             inci                          >            ikinci

                Türk dilində sözün əvvəlində iki samit yan yana gəlməz. Bu səbəblə başqa dillərdən keçən və iki samitlə başlayan sözlərin əvvəlinə ya da iki samitin arasına birsait gətirilir. Rum-Urum, stasyon-istasyon, skala-iskele

Bir sıra alınma sözlər müstəsnalıq təşkil edərək, yuxarıdakı qaydalara tabe olmurlar.spor, tren, kamp, stad[7]

                Birkaç seneden beri her yaz arkadaşlarıyla beraber bir kamp kurar.(R.N.Güntekin "Bir kadın düşmanı")

                Ərəb dilindən keçən bəzi sözlərdə daxili səslərdə iki samitin arasına bir sait gətirilir. akl-akıl, bahs-bahis, emr-emir, fikr-fikir, satr-satır, seyr-seyir, devr-devir, neşr-neşir, hacz-haciz, keşf-keşif, hükm-hüküm.

                Zehrada bütün  bedbaht çocuklar gibi vakitsiz bir inkisar vardı (R.N.Güntekin "Acımak")

Türk mənşəli sözlərində iki sait yanaşı gəlməz. İki saitin yanaşı gəldiyi sözlər alınma sözlərdir. şuur, şiir, fiil, kanaat, matbaa

                Kanaatimce bunlar onun ahval-i hususiyesindendir. (R.N.Güntekin "Acımak")

                Samit düşməsi sözlərdə bəzi samitlərin  itməsi hadisəsidir. Samit düşməsi sözdüzəldici və sözdəyişdirici  şəkilçilərin sözlərə birləşməsi zamanı baş verir. sıcak-sıcacık, küçük-küçücük, çabuk-çabucak

                Küçücük bir çocuk olduğum yastan beri direndim çırpındım. (R.N.Güntekin "Acımak")

Cümlə üzvlərinin düzülüşünə görə cümlədə xəbərin yeri vacibdir. Xəbərin cümlənin sonunda olub-olmadığına baxılır. Türk dilində xəbərin yeri cümlənin sonudur. Türk dilində "mübtəda+xəbər; mübtəda+ tamamlıq+xəbər; zaman və yer zərfliyi+ mübtəda+ tamamlıq+ xəbər" şəklində sıralandıqlarını,  bu sırada xəbərin hər zaman sonda olmağı, cümləyə məna baxımından bir qüvvət qazandırmaq üçün xəbər yaxınlaşsa da, yenə də xəbər cümlənin sonunda qalır. Türk dilində cümlə quruluşu bu olmaqla yanaşı, fərqli nümunələr də diqqəti çəkir və onların sayı çoxdur. Bu düzgün cümlənin yanında inversiya tipi də mövud olmuşdur.[8]

                Müasir türk ədəbi dilində mövcud olan bu cümlə növü, cümlədə sözlərin sırasına görə digər cümlələrdən fərqlənir. Müasir türk ədəbi dilində xəbəri dəyişən cümlələrə devrik cümlə deyilir. Əgər  cümlənin xəbəri sonda deyilsə, bu o demək deyil ki, belə  cümlələr qaydasız cümlə (kuralsız tümce), yanlış cümlə(yanlış tümce), pozulmuş cümlə (bozuk tümce) kimi qiymətləndirməliyik. Bu heç də belə deyil, devrik cümlənin digər cümlələr kimi özünəməxsus spesifikliyi və qaydaları var. Belə cümlə növü müasir türk ədəbi dili üçün yad sayıla bilməz. Aparılan araşdırmalara görə Oğuz Kağan dastanında 4, Orxon Yazılarında 2, Dədə Qorqud kitabında  61, Kabusnamedə 273, Aşıkpaşazadə tarixində 165 inversiyalı cümlə var. İnsevsiyalı cümlə yazı dilini danışıq dilinə yaxınlaşdırır, yazı dilinə danışıq havası verir. Belə cümlələr özünün emosional

lığı ilə şifahi, yəni danışıq dilinin çox məhsuldar üzvüdür.[9]

 

О нарушении принципа агглютинации в турецком языке

Резюме

           В морфологической структуре турецкого слова господствует агглютинация. Следовательно, словоизменение и словооб­разование осуществляются путем наращи­вания к корню ряда постпозитивных аф­фиксов. С таким морфологиче­ским строем слова тесно связан закон син­гармонизма, который в тюркологии, в том числе и в турецком языкознании, объясня­ется как фонетическое явление, при кото­ром гласные звуки аффиксов должны со­гласовываться с основными гласными зву­ками корня. Нарушение сингармонизма в тюркских языках связано также с внутренними зако­нами развития того или иного тюркского языка, в том числе и турецкого языка, что и является объектом изучения данной статьи.

 

Ключевые слова: турецкий язык, фонетика, сингармонизм, агглютинация                                   

                                               

                                                Violation of the principle of agglutination in Turkish language

Summary

           The agglutination dominates in the morphological structure of the Turkish word. Consequently, inflection and  word formation proceed by the joining to the root of a word numbers of postpositional suffixes. With such word's morphological system closely related vowel's harmony, which in Turkic studies, including the Turkish linguistics, means a phonetic phenomenon in which vowels of the suffixes  should be coincided with the basic vowels of word's root. Violation of vowel harmony in Turkic languages ​​also associated with internal laws of  development of any Turkic language, including the Turkish language, which is the object of study of this article.

 

Keywords: Turkish language, phonetics, vowel harmony, agglutination

 

RƏYÇİ: dos. S.Abbasova
СамедовБахрузАдильоглы

ОСНОВНЫЕ ФАКТОРЫ И ПРИМЕНЕНИЕ ТЕОРИИ  ПЕРЕВОДА

                Принципы перевода. На протяжении всей истории философии и лингвистики, суть перевода было неправильно понято. Важность перевода не только не была недооценировано как форма искусства, но и как способ выражения смысла и способа интерпретации бытия. Даже термины перевода не были должным образомпереведены к нашему пониманию.

Что касается перевода, немецкий философ Мартин Хайдеггер заметил: "Так или иначе, через язык, процесс перевода освобождает существенное от границ хронологического времени, в результате чего предметы в нелинейном, взаимных отношений понимания и применения перевода выдвигает на первый план, то есть скрывается в языке, открыв пространство ".

Невидимости перевода. Огромный объем текстов всех видов, как традиционных письменных текстов и новых электронные, продолжает расти в геометрической прогрессии, и так будет перевод, до тех пор, пока существует необходимость передавать эти тексты через языковые границы. Тем не менее, несмотря на этот всплеск мировых знаний, незаметность перевода сохраняется.

Хайдеггер объясняет это следующим образом: "Барьер перевода любопытно за пределами размеров пространства, в его невидимости, хороший переводчик исчезает из поля зрения, даже при сохранении текста. То, что раскрывается ни суть переводчика как существо, ни текст, как существо; скорее всего, в контакте переводчика с текстом "

Все показания, в некотором смысле, своего рода перевод, поиск смыслов в тексте, написанном кем-то другим. При чтении или прослушивании пьесы Шекспира, можно только удивляться, что случилось с этими словами на протяжении веков, и то, что различные резонансы этих слов были для самого драматурга и его современных актеров и зрителей.

Вполне возможно, самый важный вопрос в мыслях любого автора или читателя: возможно ли перевод? На одном конце дискуссии, у нас есть идея, что ничто не является инфекционное или переводимые; на другом полюсе, у нас есть мысль, что все переводимые на любой язык, до тех пор, как человечество признает, что степень приближения является приемлемой человеческой характеристикой.

Все формы литературы и речи могут быть точно переведены, в том числе романов, фильмов, стихов, речей и беллетристике, очевидно, в разных областях, имеющих различные трудности перевода. Академические тексты, как правило, переводятся опытными профессиональными переводчиками. Метаязык работы, или работы, которые обсуждают язык, может стать очень трудно перевести с пользой. Иногда метафорическое употребление слова является более распространенным, чем его буквального использования, идиомы, как правило, не могут быть переведены точно.

Комические тексты, как известно, трудно перевести, как отмечает британский романист Вирджинии Вульф, который однажды сказал, что "юмор является первым подарком к порче на иностранном языке". Поэзия тоже почти невозможно перевести точно, потому что это зависит как от формы, как это делается по смыслу. Нехудожественная литература, с другой стороны, часто очень прямо вперед, чтобы перевести, так как смысл это все, что имеет большое значение.

Процесс перевода

Теория перевода является изучение правильных принципов перевода. Основываясь на прочной основе понимания того, как работают языки, теория перевода признает, что различные языки кодирования значения в различных формах, но ведет переводчиков, чтобы найти подходящие способы сохранения значения, используя при этом наиболее подходящие формы каждого языка. Теория перевода включает в себя принципы перевода изобразительный язык, имея дело с лексических несовпадений, риторические вопросы, включение маркеров сплоченности, а также многие другие темы решающее значение для хорошего перевода.

В основном есть две конкурирующие теории перевода. С одной стороны, преобладающая цель состоит в том, что выразить как можно точнее в полную силу и смысл каждого слова, и поворот фразы в оригинале. А с другой стороны преобладающая цель состоит в том, что получить результат, который невозможно читать, как перевод на всех, а движется в своем новом платье с такой же легкостью, как и в его родном переводе с одного языка на другой. В руках хорошего переводчика ни один из этих двух подходов может когда-либо быть полностью проигнорировано.

Обычно предполагается, что для того, чтобы успешно выполнять свою работу, переводчики должны соответствовать трем важным требованиям; они

должны быть знакомы со следующими показателями:

источник языка

исходный язык

предмет

Исходя из этого, переводчик обнаруживает значение позади форм в языке оригинала и делает все возможное, чтобы произвести такое же значение в целевом языке - используя формы и структуры целевого языка. Следовательно, то, что должно изменить это форма и код, и то, что должно оставаться неизменным смысл и сообщение. (Ларсон, 1984)

Перевод поэтому процесс, основанный на теории, что можно абстрагировать смысл текста из его форм и воспроизводить этот смысл с самыми различными формами второго языка.

Типы переводчиков. Для того чтобы быть хорошим переводчиком, нужно быть не только в своей тарелке на языке оригинала, но и опытный писатель в целевом языке. По этой причине, большинство переводчиков решили перевести на свой родной язык. В зависимости от этих вопросов владения языком, процедуры, используемые будет варьироваться в зависимости от проекта.

Существуют различные группы переводчиков. Есть переводчики, используемые в компаниях, где они делают канцелярскую работу и переводят или пишут документы на различных языках. Есть независимые переводчики, которые работают как внутри, так и вне издательской индустрии. Самостоятельные переводчики весьма независимы, имеют мало организации, и работать либо самостоятельно, либо сети с коллегами.

Переводчики, которые не работают для издателей, часто называются техническими переводчиками, даже если они не имеют дело только с техническими текстами. Переводчики, которые работают для издателей, часто называются литературные переводчики, даже если они имеют дело с небеллетристической литературой или научными текстами. Как правило, они обеспечивают сотрудничество, чья последовательность является весьма переменным, так и с точки зрения тяжести, они приравниваются к писателям.

Одновременные переводчики не являются текстовыми переводчиками, а скорее всего переводчиками. Существующая работа как это устная речь, состоит из прослушивания и голосового устного перевода.

Виды переводов. .На практике, есть также значительные различия в типах переводов, производимых переводчиков. Некоторые переводчики работают только на двух языках и компетентны в обоих. Другие работают с первого языка на второй язык, и до сих пор другие от второго языка на их родном языке.

Две переводчики могут переводить из того же исходного текста и в тот же целевой язык, и все же результаты могут быть очень разными. Существует не один правильный перевод данного текста. Причины этого изменения включают в себя:

сама команда переводчиков

аудитория целевого языка, для которого предназначен перевод

Результаты три поступательные философий, которые падают где-то на континууме с буквального перевода на идиоматический перевод. Буквальные (слово в слово) переводы очень внимательно следить за грамматические и лексические формы текста исходного языка, в то время как идиоматические (мысль для размышлений) переводы касаются передачи смысла исходного текста с использованием природных грамматических и лексических элементов языка рецепторов. Переводы, которые добавляют к исходному тексту, перефразировать или изменять определенную информацию для конкретного эффекта - например, в качестве комментария - называются излишне свободными, или вольные переводы.

Ad Verbum (дословный) и Ad Sensum (по смыслу). Перевод это старая деятельность, которая практикуется человеком с древних времен. И только с очень немногими работами по этому вопросу в заранее лингвистическом возрасте. Ни одна теория никогда не был разработан, так как эти произведения в основном были произведены практиками, которые ограничивались простыми впечатлениями. Такие письма были лишены системного подхода или объективных мер. Сами ученые различали слова и их значения.

Ранние переводчики утверждают, что перевод представляет собой процесс интерпретации или приукрашивая исходного текста, а иногда вставляют в текст каждый раз свои собственные идеи, или свои собственные комментарии непосредственно, когда это было излишним, неинтересным или даже неоднозначным. До такой степени, то, перевод был основан на личных впечатлениях и субъективных склонностей.

Известные дебаты по поводу перевода объявлений VERBUM (согласно словесному выражению) и объявления Sensum (по смыслу) возник во времена Римской империи:

Марк Туллий Цицерон (106-43 г. до н.э), римский государственный деятель, оратор и писатель, перевел много греческих произведений на латинский язык. Подход Цицерона к переводу был смысл в смысл, а не слово в слово. Это означает, что переводчик должен иметь в виду предполагаемое значение исходного языка и делают это с помощью слов языка мишени, что не звучит странно для читателей на целевом языке. Что касается его собственного стиля перевода, Цицерон сказал: "Если я вынес бы слово в слово, то результат звучало бы  неотесанный (странно), и если я вынужден был по необходимости изменить что-либо в порядке или формулировки, то мне, казалось бы, отошёл от функции переводчика".

Плиний Младший (62-113 н.э.) практиковали и размножали перевод в качестве литературного метода. В отличие от Цицерона, Плиний тяготел к слову для перевода слов. Что касается важности и полезности переводов, он писал: "Вы спросите меня, что такое курс обучения, по-моему, в этом случае вы должны следовать наиболее полезные вещи, которые всегда были предложены, чтобы перевести из греческого на латинский язык и из латинского языка на греческий язык. Этот вид упражнений развивает с одной стороны точность и богатство лексики, широкий спектр метафоры и силы изложений. И, кроме того, имитация лучших моделей приводит к как склонности к оригинальной композиции, в то же время, в любую точку, которая, возможно, было упущено читателем. А это не может избежать из глаза переводчика. Все это развивает восприятие и критическое чувство ".

Джером в четвертом веке, как и Цицерона до него, был представителем последнего метода. В своем знаменитом "Письме к Паммахий", он замечает, что "перевод слово в слово таит в себе смысл, даже как зарастают поля дроссели травы" Несмотря на эти сильные слова, Джером явно выступал с двумя различными способами перевода в зависимости от того, был ли оригинал светским текстом или священным текстом. Джером защищал дословный перевод всякий раз, когда весьма авторитетный текст, как Библия, была под вопросом.

Боэций в шестом веке приняла буквального позицию перевода Джерома в отношении произведений известных философов, таких как Аристотель: он перевел слово в слово. Стратегия перевода Боэция вслед за этим в Каролингов Возрождения Иоганна Скотта Эригены, который сделал философские и религиозные учения греческих отцов, доступных для латинских читателей.

Имея глаз для деталей и точности, и в надежде создать авторитетный перевод, ранний переводчик сталкивается с проблемой получения хороших, высокие рукописи качества. Это было совершенно нормальное явление, чтобы быть много рукописных версий циркулируют.

Тем не менее, эти ранние переводчики были не интровертами переписчика, которые провели каждый час своей жизни прилежному переводу произведений понятно только просвещенным внутреннему кругу. Они были настоящими учеными, которые понимали, что они переводили и обладавшие темперамент и интеллект, необходимый для чтения лекций и бесед с интеллектуальными лидерами своего времени.

Первое опубликованное принципы

Одна из самых ранних попыток установить набор основных правил или принципов, которые будут переданы в литературный перевод, был сделан французским переводчиком и гуманист Этьен Доле. Он в 1540 году сформулировал следующие основные принципы перевода ("La manière-де-Бьен Traduire D ' ипе Langue ан Aultre"), как правило, рассматривается как предоставление правила большого пальца для практикующего переводчика:

Переводчик должен иметь совершенное знание языка, из которого он переводил и столь же прекрасное знание языка, на который он переводит

Переводчик должен избежать тенденции переводить слово в слово, ибо сделать это, чтобы уничтожить смысл оригинала и разрушить красоту выражения

Переводчик должен использовать формы речи в общем пользовании

Переводчик должен произвести общий эффект с соответствующим тоном через его выбор и порядок слов

Какова бы ни была тяжесть преследования переводчиков как Дулит, последующие ученые поддержали определенные взгляды своих предшественников. В конце шестнадцатого века, Джордж Чэпмен, английский поэт, драматург и переводчик "Гомер", повторил взгляды Дулита "как хорошо переводить с одного языка на другой".

Семнадцатый век стал свидетелем всплеск в переводе греческого, латинского и французской классики на английский язык. В введения написанные на переводы этих работ обсуждаются различные методы перевода. В 1611 году король Джеймс I Англии заказал ученым перевести текст Библии, которые могли бы, разрешены для чтения в церквях. Версию библии короля Джеймса продолжал иметь большое влияние на английский язык и литературе.

Семнадцатый век поэт и переводчик, Авраам Коули, выступал за свободу в переводе. Он обрабатывал слово в слово перевод, как один безумец перевёл другой. Со стороны его современника Джон Драйдена была определена три типа перевода:

Дословный перевод - с участием "слово за словом" и "строка за строкой" перевод

Парафраз - с участием 'смысл в смысл "перевод

Имитация - с участием отклонение от слов и смысла, отказавшись от текста оригинала, как переводчик считает нужным.

В 1791 году шотландский юрист и историк сэр Александр Фрейзер Титлер опубликовал свою знаменитую «Эссе о принципах перевода", в котором он описывает что, хороший перевод будет тот перевод: "в котором заслуга оригинальной работы полностью переливался бы в другую язык. И чтобы было отчетливо воспринято, а так же сильно ощущено уроженцами страны, к которой принадлежит этот язык, тем которым говорят на языке оригинала произведения".

Титлер продолжает предлагать определенные правила, которые будут использоваться для руководства переводчиков в своей работе и как критерием оценки эффективности их переводов. По словам Титлера, идеальный перевод должен:

дать полную стенограмму идей и настроений в первоначальном проходе

сохранить характер стиля

иметь легкость и поток исходного текста.

Идеи Титлера может дать вдохновение современным переводчикам и ученым, в частности, их открытости по оценке качества и их идеи языковых и культурных аспектов в переводах.

Современные теории. С расцветом современных лингвистических исследований, литература по переводу начал становиться более объективным и систематическим характером. Современная теория перевода отошел от чисто лингвистической точки зрения по отношению к методологии учета неязыковых дисциплин, прежде всего семиотика (систематическое изучение знаков, знаковых систем или структур, подписывать процессы, и подписать функции) чтобы дополнить существующую теорию.

В 1964 году лингвист Евгений Александрович Нида утверждал, что отдельные исследования по переводу с лингвистики, так как можно перевести, не зная ничего о лингвистике вообще, в той же манере, что можно говорить на данном языке свободно, не будучи учеником, знание о языке.

Знание лингвистических и стилистических характеристик разновидностей языка, однако, может быть весьма полезным в переводе. Обладая такими знаниями, можно затем искать эквивалентного сорта в целевом языке, узнать его основные характеристики, и учитывать их, чтобы воспроизвести их, насколько это возможно, в переведенной версии. По словам Ниде, переводчик:

анализирует сообщение текста, в ответе на вопрос самом простом и структурно чистейшие формы на языке оригинала

передает его на этом простом уровне, на целевом языке

перестраивает его на этом простом уровне, на целевом языке, который является наиболее подходящим для конкретного типа аудитории в виду.

Такое резюме явно на правильном пути. Он призывает переводчиков сосредоточиться на том, что важно, и реструктурировать форму, когда необходимо передать смысл. Такой акцент особенно полезно в ситуации, когда связь трудно, потому что лучше передавать, по меньшей мере, минимальное содержание ядра, а не для получения формального эквивалента, который не работает вообще.

Динамический эквивалент перевода. Хотя принцип динамической эквивалентности существует уже в течение длительного времени и используется в редких случаях в старых переводах, это имя впервые было дано и формулируется как принцип систематического перевода в семидесятых Евгения Ниды.

Согласно Ниде, "язык состоит из более, чем смысл символов и комбинации символов, это по существу код в операции, или, другими словами, код функционирует для определенной цели или целей. Таким образом, мы должны проанализировать передачу сообщений с точки зрения динамического измерения. Это измерение особенно важно для перевода, так как производство эквивалентных сообщений является процессом, а не только совпадающих частей высказываниям, но и воспроизводить полный динамический характер коммуникации. Без обоих элементов результат вряд ли можно считаться, в какой-либо реальным смыслом, как эквивалент".

Лингвисты и преподаватели переводчиков развил эту теорию динамического эквивалентного перевода, чтобы изложить подробно различия между формой и значением, различия между различными языками, а также вид практики, которые приводят к звуку перевода. Центральное место в теории был принцип перевод смысла в предпочтение к форме.

Таким образом, динамическая эквивалентность, или функциональный эквивалент перевода, является тот, который стремится представить адекватный и точный перевод в хорошем грамматике целевого языка, стиля и идиомы. Тогда конструкции в исходном языке передаётся исходным получателем.

В противоположном случае к этому, формальный эквивалент перевода является тот, который стремится перевести с одного языка на другой, используя одни и те же грамматические и синтаксические формы, как языка-донора всякий раз, когда это возможно.

Идеальный перевод. По определению, перевод является точным отображением документа на другой язык, так что он подходит по прямому назначению. Следовательно, чтобы быть эффективным переводом оно должен быть не только полным и точным, но должен также отражать правильное использование грамматики, соответствующего стиля написания и терминологии в соответствии с предметом. Другими словами, идеальный перевод должен быть:

точным переводом - воспроизводиться как можно точнее по смыслу исходного текста

естественно - используя природные формы целевого языка, таким образом, который подходит к типу переводимого текста

коммуникативным - выражая все аспекты значения таким образом, что было легко понятным для целевой аудитории

После завершения идеальный перевод будет точным, как к смыслу и естественно, как для целевого языка форм, используемых. Целевые аудитории, которые не знакомы с текстом источника будут легко понимать. Успех перевода измеряется тем, как тесно оно измеряется этими идеалами.

РОсновные факторы и применение теории перевода

На протяжении всей истории философии и лингвистики, суть перевода было неправильно понято. Важность перевода не только не была недооценировано как форма искусства, но и как способ выражения смысла и способа интерпретации бытия. Даже термины перевода не были должным образом переведены к нашему пониманию.

Огромный объем текстов всех видов, как традиционных письменных текстов и новых электронные, продолжает расти в геометрической прогрессии, и так будет перевод, до тех пор, пока существует необходимость передавать эти тексты через языковые границы. Тем не менее, несмотря на этот всплеск мировых знаний, незаметность перевода сохраняется.

SUMMARY

The main factors and application of translation theory

Throughout history, philosophy and linguistics, translation is misunderstood. The importance of the translation was not only misappreciated as an art form, but also as a way of expressing the meaning and ways of interpreting life. Even the translation of the terms was not properly transferred to our understanding.

The huge volume of texts of all kinds, as the traditional written text and new electronic, continues to grow exponentially, and so is translation, as long as there is a need to transmit these texts through language borders. However, despite the surge in global knowledge transfer invisibility is maintained.

 

ЛИТЕРАТУРА

1. Этьен Доле. "La manière-де-Бьен Traduire D ' ипе Langue ан Aultre" – 1540

2. Самуэль Джонсон "Переводчик должен действовать как автор". – 1979

3.Роберт Фрост “Поэзия это то, что теряется в переводе”. – 1981

4.Джордж Луис Борхес "Оригинал не соответствует с переводом"– 2005

 

Ключевые слова: источник языка, исходный язык, предмет, дословный, по смыслу

Key words: the source of language, the original language, subject, Ad Verbum, Ad Sensum

Рецензент: д.ф.ф. доцент Н.Г.Набиев

Key words: the source of language, the original language, subject, Ad Verbum, Ad Sensum

Рецензент:  доцент Н.Г.Набиев


Mustafayev Fizuli Nəcməddin oğlu,

KİNO  DİLİNDƏ  AHƏNG  QANUNUNA  TABE  OLMAYAN

ŞƏKİLÇİLƏRİN  DEYİLİŞ  QAYDALARI  HAQQINDA

İstənilən halda qrammatik tələbdən kənar sayılan hər hansı fonetik, sintaktik və morfoloji hadisə düşdüyü şəraitə görə normaya çevrilə bilər. Nitq şəraitilə bağlı bəzən şifahi nitq yazının qaydalarına uyğunlaşır və yaxud da əksinə, ona təsir edərək öz xüsusiyyətlərini yazıda normallaşdıra bilir. Kino dilinin də şifahi nitqin başqa formalarına nisbətən filmin xarakterindən irəli gələn özünəməxsus normaları vardır. Əgər, kinoaktyor yaratdığı obrazı, onun danışıq tərzini filmdə təqlid etməzsə, rolların biri digərindən fərqlənməz. Nəticədə aktyorun nitqi öz təbiiliyini itirə bilər. Bu işin bir tərəfi. İkinci məsələ isə ondan ibarətdir ki, aktyorun dilində bəzən şəkilçilərin deyiliş qaydaları qramatik normaya uyğun gəlmir. Çox hallarda kinossenaridə şəkilçilərin yazılışı aktyorun ifadəsi ilə uzlaşmır. Belə hallara “Danışan məktub” (1975), “Qətl günü” (1990), “Özgə ömür” (1990), “Onun bəlalı sevgisi” (kino-povest -1980), “Arvadım mənim, uşaqlarım mənim” (kino-novella -1978), “Yaşa, qızıl balıq” (mənəvi-psixoloji-dramatik-1988), “Cavid ömrü” (tarixi-biblioqrafik film-faciə -2007), “Qızıl uçurum” (Melodram -1980) və bəzi başqa filmlərdə  rast gəlmək mümkündür.

Kinoda tələffüz üslubunu, ilk növbədə filmin janrı, mövzusu, forması, məqsədi və çıxış edən aktyorun fərdi danışıq xüsusiyyətləri, onun nitq mədəniyyətinə nə dərəcədə yiyələnməsi müəyyənləşdirir. Ümumiyyətlə kino nitqi həm şifahi, həm də yazılı ədəbi dilin xüsusiyyətlərini əks etdirdiyinə görə burada ümumxalq danışıq dilinin müəyyən qanunauyğunluqları özünü göstərir. Adətən, biz müxtəlif şəraitdə müxtəlif cür danış­dığımıza, sözləri necə gəldi tələffüz etməyimizə diqqət yetirmirik. Doğrudur, biz bəzən ünsiyyət zamanı hansı sözü seçmək qayğısına qalsaq da, onu necə tələffüz etməyin fərqinə varmırıq.

Biz bir qayda olaraq məişətdə tez-tez danışır, vaxta və sözə qənaət etməyə çalışır, jestlərdən gen-bol istifadə edir, tələffüzümüzə o qədər də əhəmiyyət vermirik. Amma hər hansı iclasda kürsüyə qalxarkən, toplantıda çıxış edərkən, bizdən söz soruşularkən nitqimizin bir qədər ləngərli, asta və maksimum aydın olmasına çalışırıq. Vəziyyətlə, nitq şəraitilə və bunun nəticəsi kimi temp arasındakı fərqlərlə şərtlənən bu variantlar tələffüzün müxtəlif üslublarına mənsubdurlar. Amma bu o demək deyildir ki, tələffüzün üslubları nitqin tempinə görə müəyyənləşir. Adlarını çəkəcəyimiz bəzi filmlərdə tə­ləf­füzün müxtəlif üslublarına açıq-aydın rast gəlmək mümkündür: “Sifarişçi” (2000), “Araqarışdıran” (1987), “Etiraf” (sosial dram -1992), “Ondan yaxşı qardaş yox idi” (2003) “Ovsunçu” (psixoloji dram - 2002), “Yaramaz” (satirik dram  - 1988), “Qisas” (psixoloji-faciəvi dram – 1991), “Uzaq sahillərdə” (Qəhrəmanlıq macəra filmi - 1958), “Nizami” (tarixi-bioqrafik kino dram – 1982), “Sarı gəlin” (faciə-komediya – 1998).

Müşahidələr göstərir ki, bütün ziyalıların nitqini sırf ədəbi tələffüz norması saymaq olmaz.

Aktyorun nitqi ədəbi tələffüz normalarına uyğun gəlməyə  bilər. Hər hansı bir rolun ifaçısının sənəti isə danışıqla, bədii sözlə bağlı olduğundan kino dilində bəzi qrammatik kateqoriyaların tələffüz xüsusiyyətlərini nəzərdən keçirmək məqsədə­uyğun olardı.

Bəzi sözlərdə olduğu kimi, şəkilçilərin tələffüzündə də ahəng qanununun təsiri kifayət qədərdir. İşlənmə yerindən və tələffüz məxrəcindən asılı olaraq “Od içində” (kino povest -1978), “Pirverdinin xoruzu”(kino povest -1987), “O dünyadan salam” (psixoloji-düşündürücü -1992), “Kənar adamlar” (kino povest -1992), “Anın quru­luşu” (kino povest -1980), “Şahid qız” (dedektiv -1990), “Qoca palıdın nağılı” (kino povest -1984) filmlərində şəkilçilərdəki səslər müxtəlif formalara düşür. Məsələn, təkid nidaları “di”, “ha” yazıldıqları kimi deyilir. Məsələn:

Di yumma gözlərini, qoy baxım doyunca barı.

Natəvan.

(“Azərbaycan telefilm” İB-nin istehsalı olan “Xan qızı” filmindən) Di yubanma qayıt, oğul, xəbər apar dəstəyə. (“Babək” kino filmindən) Ə.Cəmil.

Bacarıq feli yazıldığı kimi də deyilir. Məsələn: Ala bilmək, verə bilmək.

Təkrar edilən əmr formasında, sözün sonu sait və yaxud cingiltili samitlə bitdikdə, arada yazılan “ha” şəkilçisi, sözün sonu kar samitlə bitdikdə yazılan “a”, “ə” şəkilçiləri yazıda olduğu kimi də deyilir.

Birincisinə misal: sırı-hasırı, gəl-hagəl, vurhavur.

İkincisinə misal: basabas, qapaqap, kəsəkəs, içəiç.

Kar samitlə bitən əmr formalarının təkrarında, ancaq vəznin tələbinə görə “a” və “ə” əvəzinə “ha” yazılmışdır ki, məсburiyyət altında belə də demək lazım gəlir:

                Hər kəsə dəysəydi edərdi həmən,

                Bir neçə gün ahü fəğan, ufhauf (ufauf). Ə.Sabir

                                                                                                                                                          

                Qəribə pasibanım var, adı insan özü cəllad.

                Ona miras bu dünyadə qan içmək, kəshakəs qalmış. (kəsəkəs). S.Rüstəm

Bağlayıcı  “ki” yazıda olduğu kimi bir cür deyilir: mən ki, o  ki,   deyir ki,   yazır ki...

Sifət düzəldən  ki,  gı,  ku,  kü  hər zaman “ki” ilə deyilir. məsələn: axşamki, dünənki, onunki, özümünki.

Farscadan, dilimizə keçmiş sifət şəkilçiləri “i”, “vi” yazıldığı kimi də deyilir. Məsələn: Nizami, bəşəri, insani, qanuni, ədəbi, Ordubadi; kimyəvi, dünyəvi, tərbiyə­vi, məfkurəvi və s.

Sonu saitlə bitən çox hecalı sözlərdən sonra a).”i” saiti ilə bitən sözlərdən sonra “ikən” şəklində sözlərə qovuşaraq deyilir. Məsələn: gedəsiykən, verməliykən, gəlm­əliykən...

 “Kölgədə 40' isti” (kino povest -1987), “Ailə” (sosial  həyat -1998), “Gü­müşü furqon” (mənəvi-psixoloji dram -1982), “Qaynana” (kinokomediya – 1978), “Hökmdarın taleyi” (tarixi dram – 2008), “Üç qız” (kinopovest -2005), “Düyün” (kino povest -2007) filmlərində adları çəkilən şəkilçilərin istifadə dairəsi daha genişdir.

“ı”, “u”, ü” saitlərilə bitən çoxhecalı sözlərdən sonra həmin saitlərin “i” səsinə çevrilməsiylə bərabər yenə “ikən”  şəklində sözlərə qovuşur; məsələn:

                  Y az ı d a                                                            D ey i l i ş d ə                  

                  Sarı ikən                                                              Sariykən

                  Quru ikən                                                            Quriykən

“a” , “ə” saitləri ilə bitən sözlərdən sonra, həmin saitlərin “e” səsinə çevrilməsiylə bərabər, yenə “ykən” şəklində sözlərə qovuşur.  məsələn:

                  Y a z ı d a                                                            D e y i l i ş d ə

                   Bağda ikən                                                          Bağdeykən

                   Evdə ikən                                                            Evdeykən

 “o” saiti ilə bitən çoxhecalı   sözlərdən sonra yazıda olduğu kimi deyilir. Məsələn: Otello ikən,  Kino ikən.

Uzanan “a”, “u” saitlərilə bitən sözlərdən sonra yenə ayrı deyilir. Məsələn:

Düha ikən,  övliya ikən, banu ikən, ahu ikən və s... (Şəkilçilər cədvəlinə bax).      

“Bizar” və “biabr” sözləri indi dilimizdə “bezar” və “biabır” şəklində işlənir. “Kəhrüba” isə “kəhrəba” şəklində işlənir. (“Nəsimi” filmi).

Ön hecaları incə saitlərdən olub, son gecaları “ə” səsilə bitən feil kökləri, felin zaman, şəxs, keyfiyyət və kəmiyyətcə dəyişməsində “yə”, “yi” ilə başlanan şəkilçi qəbul etdikdə, belə feil köklərinin sonundakı  “ə”  səsi  “i”  səsinə çevrilərək deyilir.

           Lakin “Leyli və Məcnun” (1961), “Arşın mal alan” (1965), “Sevil” (1970), “Dədə Qorqud” (1975), “Dərviş Parisi partladır” (1976), “Əhməd haradadır” (1963), “Ulduz” (1964), “Alma almaya bənzər” (1975), “Qaynana” (1978) filmlərində qrammatik normaların tələbləri bəzi hallarda pozulur.

           Tək hecalı sözlərdən sonra ayrı (kim isə, yox isə, bu isə), “o” saiti ilə bitən sözlərdən sonra ayrı (Otello isə, Kino isə), a, u  səsləri ilə bitən sözlərdən sonra yenə ayrı (ahu isə, məhru isə, əla isə, Dara isə) deyilir. Nəzərə almaq lazımdır ki, bir yerdə deyilən “kimsə”, “yoxsa” sözlərini “kim isə”, “yox isə” sözləri ilə qarışdırılmamalıdır. “Nizami”, “Nəsimi”, “Babək” və “Atları yəhərləyin” filmlərində  “ilə” bağlayıcısının və “idi”, “imiş” köməkçi feillərinin də deyilişi  “isə” də  olduğu kimidir.

             Y a z ı d a                                                                    D e y i l i ş d ə

                Zorla                  Zorla

                Güc ilə                                                                            Güclə

                Gəmi ilə                                                                          Gəmiylə

                Səsi ilə                                                                            Səsiylə

                Varı ilə                                                                           Variylə

                Sarı ilə                                                                            Sariylə

           “A ”, “u” səsləriylə bitənlərdən sonra fikir ayrı səslənir: Gülşən ilə, Əsli ilə, çəmən ilə, Vətən ilə və sair.

Aşağıdakı kök və şəkilçilər də yazıldığı kimi deyilir. “Nəsimi” (1973), “Babək” (1979), “Böyük dayaq” (1962), “Dağlarda döyüş” (1967),  “Leyli və Məcnun” (1961), “Arşın mal alan” (1965), “Dədə Qorqud” (1975), “Bir qalanın sirri” (1962), “Ver sözə ehya ki” (“Azərbaycantelefilm” İB istehsalı – 1993) filmlərində belə kök və şəkilçilərin işlənmə məqamlarından geniş istifadə edilir.

Gər..........................Zərgər, sövdagər, hiyləgər, cadugər, misgər. 

Keş..........................Zəhmətkeş, cəfakeş, dudkeş.

Kar..........................Fədakar, tələbkar, ziyankar, səbəbkar, riyakar.

Xana.....................Çayxana, qəhvəxana, xəstəxana, qiraətxana,  emalatxana.

Namə....................Şahnamə, bəyannamə, müraciətnamə.

Dar.......................Evdar, maldar, dindar, havadar.

Ban......................Bağban, nigəhban, sarban, çırağban.

Dan......................Gülabdan, qənddan, güldan.

Kökü birhecalı “yemək”   “demək” feilləri, yalnız “yə” şəkilçisi qəbul  etdikdə “ye” səsi “i” səsinə çevrilərək deyilir.

                             Y a z ı d a                                                       D e y i l i ş d ə

                                    Ye                                                                   Ye

                                Yesin                                                                Yesin

                                Yeyərəm                                                          Yiyərəm

                                Yeyəsiyəm                                                       Yiyəsiyəm

                                De                                                                      De

                               Deyirəm                                                            Deyirəm

                               Desin                                                                 Desin

                               Deyərəm                                                            Diyərəm

                              Deyəsən                                                             Diyəsən

           Kök və şəkilçilərin bu qayda üzrə tələffüzünə, əsasən “İmtahan” (kino-povest – 1987), “Mən mahnı qoşuram” (Uşaq filmi – 1979),  “Bir addım” (kino-povest – 1979), “Qocalar” (kino-dram – 2008), “İstanbul reysi” (melodram-2010), “Sahə” (tarixi-2010), “İlahi məxluq” (psixoloji-2011) kinofilmlərində tez-tez rast gəlinir.

           Qəzetdə, bədii ədəbiyyatda və efirdə olduğu kimi, kinoda da sözün əsas əlaməti onun mənasıdır. Lakin təsvir və səslə müşayiət olunan bu söz həm də bir sıra başqa əla­mətlərə, o cümlədən üslubi çalara malikdir. Məhz bu üslubi çalar sözün həqiqi məna­sı­nı, əsl incə fikri belə ən əlverişli dil vasitəsilə, gözəl bir formada auditoriyaya çatdır­mağa imkan verir. Filmdə iştirak edən hər bir rejissor və aktyor heyəti bunu bilməli və filmin səsi, musiqisi, ssenari mətni üzərində işləyərkən göstərilən üslubi normalara, tələffüz qaydalarına və müxtəlif şəkilçilərin deyiliş formalarına ciddi riayət etməlidir.

 

 İSTİFADƏ  OLUNAN  ƏDƏBİYYAT:

  1. 1.Axundov A.A. Azərbaycan  dilinin fonemlər sistemi. Bakı.1973.
  2. 2.Əfəndizadə Ə.R. Azərbaycan  ədəbi tələffüzü haqqında. Bakı. 1969
  3. 3.Dəmirçizadə Ə.M. Azərbaycan dili orfoepiyasının əsasları. Bakı. 1969.
  4. Бабочкин  В.Н.  В театре и кино. Москва. 1968.
  5. 5.Беляйева О.Р. О культуре устной речи. Пермь. 1963.
  6. Бериштейн С.И. Язык радио. Москва.1977.
  7. 7.Виноградов В.В. Исследование по русской грамматике. Москва.1975.

 

Açar sözlər: kino dili, ahəng qanunu, şəkilçilər, deyiliş qaydaları.

Ключевые слова: язык  кино,сингармонизм,аффиксы, правила произношения (орфоэпия).

Keywords:  film language, law of harmony, suffixes, spelling rules.               

 

Spelling Norms of Suffixes Complied with the Law of   Harmony in the Film Language.

SUMMARY

          The presented article is dedicated to the suffixes which are subject to the law of harmony and their spelling rules. Usage of different suffixes in the film language, spelling norms and principles of law of harmony are presented widely. Afterwards, different mistakes in spelling norms and pronunciation are put forward in the paper.

 

Об орфоэпических нормах аффиксов, не подчиненных    сингармонизму в языке кино

 

                                    РЕЗЮМЕ

                Статья посвящена произношению в языке кино аффиксов не подчинен­ных  правилам сингармонизме. В статье толкуются правила использования отдельных аффиксов, орфоэпические нормы, принципы неподчинения аф­фик­сов сингармо­низму в языке кино. На первый план выносятся орфоэпические нормы аффиксов и их нарушения.

 

RƏYÇİ: prof. L.Əhmədova


Qurbanova Vüsalə Vidadi qızı

AZƏRBAYCAN DİLİNİN QƏRB DİALEKTİNDƏ ARXAİZMLƏR

Azərbaycan dili tarixinin leksik tərkibinin öyrənilməsində ana dillı tarixi mənbələr, klassik şairlərin əsərləri ilə yanaşı, Azərbaycan dilinin dialekt və şivə leksika­sı­nın rolu əvəzedilməzdir. Azərbaycan dili tarixinin leksik tərkibinin öyrənilməsində ana dillı tarixi mənbələr, klassik şairlərin əsərləri ilə yanaşı, Azərbaycan dilinin dialekt və şivələri də mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

Azərbaycan dilinin dialekt və şivələrindən götürülən sözlər dilin milliliyinin qorunub saxlanmasına kömək edir. Yersiz alınmaların dilə keçməsinin qarşısını alır.

Vağanımaq, sayrışmaq, anadil, anac, qərzək, bələk, davar, eydirmək, ismarış, ismarlamaq və s. bu kimi dialektizmlər artıq ədəbi dilimizdə sabitləşmişdir.

Azərbaycan dilinin dialekt və şivələrində kifayət qədər qədim türk sözləri var. Məsələn: sülən, becid, duş, cilasın, azman, uruğ, bozdaşmaq, küz və s.Bu sözlər dilimizin tarixinin öyrənil­məsində,dilçiliyimizin əsas məsələlərindən biri olan tarixi dialektologiyanın araşdırılmasında  xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Yayaq. Bu sözAzərbaycan dilinin Qazax, Ordubad dialekt­lə­rində, Gürcüstanın Bor­çalı şivəsində yayax formasında «piyada» mənasını bildirir: Yayax getsək yorularıx, gəlin maşına minək [3, s.543]. Yayax sözünəDərbənd dialektində eyni mənada yayağ fonetik formasında rast gəlinir [3, s.543]. «Müasir Azərbaycan dilində və onun əksər dialekt və şivələrində piyada sözü işləndiyi halda, qərb qrupunda (Borçalının Ağa­məm­mədli kənd şivəsində) yəyax  formasında rast gəlmək olur» [8,s.188]. Bu söz «Kitabi-Də­də Qorqud» dastanında yayaq  formasında işlənmişdir: Kafirin yanınca yayaq yürür deyəyinmi? (6, s.75).

Yayaq  müasir Azərbaycan ədəbi dilində işlənməsə də, əksər türk dillərində, o cümlədən özbək dilində türk dilində yayan//yaya, türk dilinin Trapezund dialektində yayak, qaqauz dilində yayan, noqay dilində əəv, başqırd dilində ygyau, tatar dilində jgəu, qazax, qaraqalpaq dillərində jaəu, uyğur dilində yayaq, qırğız dilində jöö, tuva dilində çadaq formalarında «piya­da» mənasında işlənir [7, s.97]. Müasir Azərbaycan dilin­də işlənən ayaq yayaq sözündən səs əvəzlənməsi əsasında forma­laşmışdır.

Qədim Azərbaycan dilində yəyax  sözü yayan  formasında «piyada, ayaqla» mənasında işlənmişdir [3 s.186].

Ün. Qərbi Azərbaycanın Çəmbərək şivəsində ün sözü «səs» mənasını bildirir.

Azərbaycan dilinin aralıq şivələrindən olan Göyçay şivəsində «səs» mənasında in sözü işlənir: Mənim inim ona çətin çatar [3, s.234]. Bizcə, in qədim türk dilində «səs» mənasını ifadə edən ün sözünün [7, s.625] fonetik variantıdır. «Səs» mənasında ün sözünə «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanında rast gəlinir: Ünümi aŋlaŋ bəglər, sözüm dinləŋ,bəglər!  (6, s.42).

Orxon-Yenisey yazılı abidələrində ün sözü eyni mənada işlənmişdir [5, s.382].

Ün  sözünə digər yazılı abidələrdə də rast gəlinir:

Qulağına ağlamaq üni girdi,

Uru durub qarşu təcil varur imdi (Əli. «Qisseyi-Yusif»)

        «Əsrarnamə»də ün «səs,səda» mənasında işlənmişdir [4, s.182].

Müasir Azərbaycan ədəbi dilində işlənən inləmək  sözünün tərkibindəki «in» də səs mənasını bildirir.

Tükənmək. Qərbi Azərbaycanın Çəmbərək şivəsində tü­kən­məx¢sözü işlənir və bu söz «işlənib qurtarmaq» mənasını bildi­rir. Eyni zamanda «bitib tükənmək» bir­ləş­məsində tükənmək ilkin mənasını qoruyub saxlamışdır.

Tükənmək sözünə eyni mənada «Kitabi-Dədə Qorqud» das­tanında rast gəlinir: Sayılmaqla Oğuz bəgləri tükənsə olmaz (6, s.50).

Müasir Azərbaycan ədəbi dilində işləklilik qazanan, ümum­iş­lək söz olan  tükənmək «qurtarmaq, bitmək, tamamilə işlənib qurtarmaq, daha qalmamaq» mənalarını bildirir [7, s.217].

Məsələn: Kənddən çıxdıqlarının onuncu günü Səriyyə xala yeməklərinin tükənməyə başladığını hiss etdi ( M.İbrahimov).

     Tovlamaq. Qərbi Azərbaycanın Çəmbərək şivəsində «aldat­­maq» mənasında toylamax  sözünə rast gəlinir. Toylamax tovlamaq sözünün dialekt variantıdır. Bu söz Azərbaycan ədəbi dil materiallarında da eyni mənanı bildirmişdir:

Züleyxa aydır: Mən mal alub neyləyim?

Tacirolam, yaulusutoylayım? (Xətib Təbrizi. «Yusif və Züleyxa»)

«Tovlamaq, ədəbi dilimizdə iki mənası var: 1) hərəkət etdirmək; 2) dilə tutmaq, aldatmaq. Dialektlərdə (Qazax, Şama­xı…) sözün eşmək, burmaq mənası da var. Mənbələrdə «me­şal­ka» anlamını verən tuqlavic, “vertetğ” mənasında işlədi­lən “tuqlan­dır­ğa” sözləri vardır. Deməli, sözün hərəkət və eşməklə bağlı mənları əslində dolamaq kəlməsi ilə əlaqədardır. Dolamaqtəhrif nəticəsində tovlamaq şəklinə düşüb. Mənbələrdə yalan, hiy­ mənasını verən tev sözü də qeydə alnıb, tovlamaq (əsli: tevlə­mək) sözü “hiyləyoluiləqarşıdakınıözünətabeetmək” deməkdir» [2, s.272].

Oxranmaq. Qazax dialektində, Gədəbəy, Ağdam, Ağdərə, Gürcüstanın Başkeçid, Borçalı [11, s.381], Qərbi  Azərbaycanın Çəmbərək şivə­lərində oxrammax, yenə Qazax dialektində, İsmayıllı, Gürcüstanın Borçalı, Başkeçid şivələrində oxrannamax sözünə rast gəlirik [11, s.381]. Hər iki söz ata aid olub «astadan kişnəmək» mənasını ifadə edir. Qədim türk dilində atın kişnəməsi oqrasözü ilə ifadə olunmuşdur: atoqradı «atkişnədi» [8, s.369]. Azərbaycan dilinin dialekt və şivələrində işlənən oxranmax (həm də oxrannamax) sözü ilə qədim türk dilində eyni mənada işlənən oqra sözü mənşəcə eynidir. Oxranmaq Azərbay­can dilinə uyğunlaşdırılmışdır.

Bu söz «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanında oğraformasında «kişnəmək» mənasında işlənmişdir.

Bədəviatlarissinigörüboğradıqda                                   

Saqalıuzuntatəribaŋladıqda(6,s.37)

Küz. Dialekt və şivələrimizdə işlənən qədim sözlərdən biri küz sözüdür. Küzsözü Bakı, Ordubad dialektlərində, Ağcabədi, Ağdam, Bərdə, Biləsuvar, Cəbrayıl, Cəlilabad, İmişli, Kürdəmir, Şərur, Yardımlı, Laçın, Saatlı, Salyan, Şəmkir, Tovuz, Zəngilan, Zərdab, Qərbi Azərbaycanın Basarkeçər, Qarakilsə, Meğri şivə­lə­rin­də «payız» mənasını bildirir: Taxılsəfdiŋküzdəsula, küzdəsulamadıŋbuzdasula [11, s.271].

Qədim türk dilində küz «payız» mənasını ifadə etmişdir: Küzkeligiyazınbelgürər, «payızıngəlişiyazdanbəllidir» [9, s.331].

M.Kaşğarinin «Divanü lüğat-it türk» əsərində küz «payız fəsli», «sonbahar» mənasında işlənmişdir [2 s.341]. Orxon-Yenisey abidə­lə­rində küz sözünə eyni mənada rast gəlinir [4,s.364]. Dialekt və şivə­lərimizdə «payız» mənasında işlənən küz sözü İraq-türkmən ləhcəsində [31a, s.364], «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanında eyni mənada – «payız» mənasında güz forma­sın­da işlənmişdir.

Yana-yanaqarlaryağsa, yazaqalmaz,

Yaprağlugögçəçəməngüzəqalmaz. (6, s.31)

Qazax dialektində «payız otlağı» mənasında işlənən küzdəx¢, Füzuli şivəsində «payızlıq» mənasında işlənən küzdüx¢ sözlərinin [11, s.271] tərkibindəki küz və «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanında «payızlıq» mənasını bildirən güzin sözünün tərkibindəki güz sözü də payız mənasında işlənmişdir. Məsələn:

 Biryazın, birgüzinbuğaylabuğrayısavaşdırarlardı(6,s.36).

E.Əzizov dialekt və şivələrimizdə «quzu salınan yer» mənasında işlənən güz//küz//kuz sözünü də mənşəcə «payız» mənasını verən küz sözü ilə bağlayır [2, s.249].

B.Əhmədov yazır: «Küz Anadolu türklərində «gündüşmə­yənyer» kimi başa düşülür, bizdə payız anlamında işlədilir. Güman etmək olar ki, gü-n və gü-z eyni kökə malikdir. -z şəkilçisinin sözə əks (mənfi) məna verməsi faktları məlumdur: Güd və güd -a-z, ud və ud-u-z. Deməli, gü-z sözündəki -z şəkilçisi -siz şəkilçisi ilə qohumdur (yağ-sız…). Güz elə gün-süz demək­dir» [2, s.188].

       Kəndi. Qazax, Şəki dialektlərində, Qərbi Azərbaycanın Basarkeçər şivəsində bu söz «öz» mənasında işlənir [11, s.249] və kəndi sözü «Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti»ndə köhnəlmiş söz kimi verilmişdir [6, s.49]. Qərbi Azərbaycanın Çəmbərək şivəsində işlənən kəndi­gəlmə sözünün tərkibindəki kəndi sözü də «öz» mənasını bildirir.

«Kitabi-Dədə Qorqud» dastanında kəndi sözünə kəndü  formasında  eyni mənada rast gəlinir: Oğul, qızdiləməzsən, kəndünəbirhampaistəmişsən(6, s.55).

Kəndi XVI əsr Azərbaycan şeir dilində də işlənmişdir:

Məndərvişəm - deyə, köksüngərərsən,

Həqqizikretməyədilinvarmıdır?

Kəndinigörsənəeldəararsan!

Halınhaletməyəhalınvarmıdır? (Ş.İ.Xətai)

Kəndi qədm türk dilində «öz» mənasında işlənmişdir [7, s.298].

Əsrük. Bu söz Qazax dialektində əsrüx¢ formasında «sərxoş» mənasını ifadə edir [11, s.165]. Əsrük VII əsr ədəbi abidəsi olan «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanında, eləcə də XIV-XVI əsr Azərbaycan ədəbi dilində  «sərxoş» mənasında işlənmişdir.

Olşərabdaniçənəsrükolur (6,s.80)

.

Qəmzədənmisriqılıncvermişsənəsrüktürkəkim,

Qanbəhasıznecəqanetməkdilərsən, etməgil(İ.Nəsimi)

 

Şəriləngərtutsalarəsrüksözünəetibar(M.Füzuli)

Əsrük sözünə eyni mənada qədim türk dilində həm esrük, həm də esürük formalarında rast gəlinir [7,s.184].

ƏsrükDərbənd dialektinin Cimikənd şivəsində «sərxoşluq» mənasında işlənən əsirmeg, əsirmegligsözünün tərkibində öz izini qoruyub saxlamışdır [5, s.319].

Duş. Qazax dialektində, İmişli, Gədəbəy, Tovuz, Gürcüs­tanın Borçalı şivələrində «yuxu», «röya» tuş (Tuşundüzdüyüyozmağındadı) [11, s.508], Zaqatala şivəsində düş (Axşambiryaxşıdüşgördüm) sözü ilə ifadə olunur [11, s.149].

«Kitabi-Dədə Qorqud» dastanında duş sözü düş formasında eyni mənada işlənmişdir: Bilürmisin, qarındaşımQaragünədüşimdəgörün­di? (6).

Qədim türk dilində tüş şəklində işlənərək «yuxu görmə», «yuxu» mənasını bildirmişdir: Uyqudunsoŋtüştakörgəninoğuzqağanqabiltürdi «yuxudansonraOğuzkağanadediki, onuyuxudagörüb» [7, s.599].

Azərbaycan ədəbi dil nümuələrində duşdüş fonetik şəkillərində «yuxu» mənasında işlənmişdir.

Xəyalımdırmənimyadüşdəgördüm,

Bihəmdullahcəmalınuştəgördüm. (Xətai)

Duzdax. Qərbi Azərbaycanın Zəngibasar şivəsində duzdax sözünə təsadüf olunur və bu söz «tələ» mənasını bildirir: Duzdaxtəliyəde:rix¢biz [11, s.146]. Qədim türk dilində tələ mənasında həm tuzağ, həm də tuzaq sözləri işlənmişdir: Qəzabirləilinürtuzağqaelik «birqəzanəticəsindədağkeçisitələyədüşür»; quştuzaq [q]ameŋ  üçünilinür «quştələyəyemüçündüşür» [8, s.594].

Zəngibasar şivəsində işlədilən duzdax, qədim türk dilində tuzağ və tuzaqsözünün fonetik variantıdır.

Çözmək. Bu söz Azərbaycan dilinin qərb qrupu dialektinə və şivələrinə daxil olan Tovuz şivəsində «açmaq», «sap, ip açmaq» mənasında işlənir [1, s.187]. Çözmək sözünə eyni mənada «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanında rast gəlinir: Qazanabusözxoşgəldi. Atındanendi, çobanıŋəllərinçözdi(6, s.46).

Çözmək «açmaq, uzatmaq» mənasında Ağdam, Cəbrayıl, Culfa, Göygöl, Şahbuz, Qər­bi Azərbaycanın Çəmbərək, Meğri, Gürcüstanın Borçalı şivələrində çözdəməx¢, Yar­dımlı şivəsində çözdəməg [11,s.107] sözlərinin, eləcə də Qərbi Azərbaycanın Çəmbərək şivəsində «açıb tökmək» mənasında işlənən çözələmək sözünün tərkibində də qalmışdır.

Ağırlamax. Azərbaycan dilinin Cəbrayıl, Göygöl, Şəm­kir [11, s.14], Qərbi Azərbaycanın Çəmbərək şivəsinə daxil olan Toxluca kənd şivəsində ağırramax«qonağı hörmətlə qəbul etmək» məna­sında işlənir: Onlarqonağıhəmişəyaxşıarırrıyırlar.

Ağırlamaq «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanında «əzizləmək» mənasını bildirir: Olanıyedirər-içirər, ağırlar-əzizlər, göndərər(6, s.33).

«Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti»ndə ağırlamaq «əzizlə­mək» mənasında danışıq dilinə məxsus söz kimi göstərilir [4, I c., s.47].

Ağırlamaqqədim türk dilində «əzizləmək» mənasında geniş şəkildə işlənmişdir və «Drevneturkskiy slovar»da ağırla formasında verilmişdir [9,s.19].

Azərbaycan dilinin dialekt və şivələrində qədim türk sözlə­ri­nin bir qismi olduğu kimi, bir qismi müxtəlif fonetik dəyişikliyə uğramış formada işlədilir. Bu sözlər müasir Azərbay­can ədəbi dili üçün arxaikləşmiş olsalar da, dialekt və şivələ­ri­miz­də indi də işlənməkdədir.

Müasir Azərbaycan ədəbi dilinin lüğət tərkibinin zənginləşməsində dilin daxili imkanlar hesabına zənginləşmə­sin­də dialekt və şivələr əsas və aparıcı yerlərdən birini tutur.

 

Ədəbiyat

  1. Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti, I c., Bakı: Azərb. SSR EA, 1964, 595 səh.
  2. Azərbaycan dilinin dialektoloji lüğəti, bircildlik, Bakı: Azərb.SSR EA, 1964, 479 səh.
  3. Azərbaycan dilinin dialektoloji lüğəti, Bakı: Şərq- Qərb, 2007, 568 səh.
  4. Əliyev Ə. Azərbaycan dilinin Meğri şivələri,Bakı: Elm,2003,580 səh.
  5. Kaşğari M. Divanü lüğat-it-türk, I c., Bakı: Ozan, 2006, 512 səh.
  6. Kitabi Dədə Qorqud. Bakı: Elm və təhsil, 2007, 417 s.
  7. Mursaquliyev V.R. Ədəbi dil və dialekt arxaizmlərinə dair //Azərb. SSR Ali və Orta İxtisas Təhsili Nazirliyinin elmi əsərləri, dil və ədəbiyyat seriyası, №2, 1975, s.67-71
  8. Vəliyev Z. Basarkeçər rayonu şivələri, fil. elm. namizədi alimlik dərəcəsi almaq üçün dissertasiya, İrəvan, 1954, 296 səh.
  9. Радлов В.В. Опыт словаря тюркский наречий, т.I, ч.1-2, СПб, 1893, 1914 стр.

Ключевые слова: диалект, акцент, западный, старый, турецкий, памятник, словарь

Keywords: dialect, accent, western, old, Turkish, monument, dictionary

 

Резюме

Лексическая структура языка статьи, изучение истории родного говорящих источников, наряду с произведениями классических поэтов, язык, диалект и акцент говорили о замене роли. Лексическая струк­тура языка в истории изучения истории родного говорящих источников, наряду с произведениями классических поэтов, играет важную роль в диалектах языка.

 

Summary

Lexical structure of the language of the article, the study of the history of native-speaking sources, along with the works of classical poets, the language, dialect and accent been talking about replacing the role. Lexical structure of the language in the history of the study of the history of native-speaking sources, along with the works of classical poets, plays an important role in the dialects of the language.

 

RƏYÇİ: dos. S.Abbasova

 

 



[1] Muxtar Hüseynzadə "Müasir Azərbaycan Dili" morfologiya, üçüncü hissə Bakı 2007      "Şərq-Qərb nəşriyyatı"

 

[2] Muxtar Hüseynzadə "Müasir Azərbaycan Dili" morfologiya, üçüncü hissə Bakı 2007      "Şərq-Qərb nəşriyyatı"

[3] Rüfət Rüstəmov "Türk dilinin morfologiyası" Bakı 2007

[4] Hatipoğlu, Vecihe Türkçenin Ekleri, TDK Yay., Ankara, 1981

[5] Muharrem Ergin “Türk dil Bilgisi” 1980

[6] Rüfət Rüstəmov "Türk dilinin morfologiyası" Bakı 2007

 

[7] Rüfət Rüstəmov, Əsgər Rəsulov "Türk dili" dərsliyi. 2007 "Bakı Universiteti" nəşriyyatı.

 

[8]Haydar Ediskun "Devrik Cümle Üzerine Bir Araştırma" Dilbilgisi Sorunları 1967

[9] Rüfət Rüstəmov "Türk dilinin sintaksisi" dərsliyi. 2009  Bakı "Nurlan"

 

DILÇİLİK-ЯЗЫКОЗНАНИЕ

Sevinc Əhməd qızı Abdinova

FEİLLƏRİN SEMANTİKASINDA ƏLAVƏ İNFORMATİVLİK

 Dildə informasiyanın tamamlanmasında xəbərin rolu olduqca mühümdür. Xəbər olmadan cümlə formalaşmır, informasiya tamamlanmır. Cümlənin xəbərinin təşkilində feillər ən çox istifadə olunur. Cümlənin ötürdüyü informasiyada feilin daşıdığı əlavə informativlik xüsusiyyətləri ümumi məzmunun formalaşmasına öz təsirini göstərir. Bu baxımdan feillərin semantik təsnifi maraq doğuran problemlərdən biridir. Feillərin semantik təsnifində hərəkət feilləri, hal feilləri, nitq feilləri kimi siniflər öz yerini tutur. Nitq felləri müəllifin və ya adresantın nitqinin daxil edilməsinə xidmət edir.

Nitq feilləri adresant kontekstinin tərkib hissəsi olur. Onlar daha çox vasitəsiz nitq konstruksiyasının birinci hissəsinin elementləri kimi çıxış edir. Semantik əlaqə iki əsas hissəni bir-birinə bağlayan məna münasibəti funksiyasında çıxış edir. C.Layonza görə, daxiletmə vasitəsinin müəyyən mərkəzi elementi nüvəsi vardır. Daxiletmə nüvələri xarakterlərinə görə aşağıdakı struktur tiplərə bölünür: feli-danışıq, vasitəli, substantiv, natamam, modal və müşaiyətedici - remarkalı (1, 66). Nitq fellərinin böyük bir hissəsi həm vasitəsiz nitqin, həm də vasitəli nitqin ötürülməsində istifadə olunur. Vasitəsiz və vasitəli nitq konstruksiyalarında həmin feillərin işlənməsi müəllif sözlərinə əlavə informasiya daxil edir. Bu, feillərin əlavə informativlik xüsusiyyətlərindən irəli gəlir. O, adamlara əkdiyi ağaclardan danışdı. O, adamlara əkdiyi ağaclardan dedi. O, adamlara əkdiyi ağaclardan bəhs etdi. Bu cümlələrin xəbəri daxiletmə feilləri əsasında formalaşmışdır. İlk baxışdan ekvivalent cümlələr ardıcıllığı nəzərə çarpır. Lakin istifadə olunmuş feillər hadisənin davametmə müddəti haqqında fərqli informasiyalar verir. «Demək» feli adresantın danışıq müddətini sıxırsa, «danışmaq» feili bu zamanın hüdudlarını genişləndirir. «Bəhs etmək» feili isə «danışmaq» feili ilə müqayisədə zaman çərçivələri daha çox genişləndirir. Bu nümunələrdəki feillərə aksionallıq xüsusiyyəti xasdır. Feilin aksional mənası hüdudluluq və hüdudsuzluq amilləri ilə bağlıdır. Həmin amillər aksional sintaqmada ifadəsini tapır. Feillərdə akseptuallıq hüdudun limitinə çatmaq və ya çatmamaq haqqında informasiya daşıyır. «O, evə gedir» cümləsində «getmək feilinin aksional mənası hərəkətin hüdudunun «ev» məkanı məhdudlaşır. Yəni gedən şəxs evə çatdıqdan sonra onun getmək hərəkəti tamamlanacaqdır. O, evə çatdı. Bu cümlədə istiqamətlənmiş hərəkətin hansı yolla reallaşması haqqında məlumat yoxdur. Hadisə, daha doğrusu evə doğru hərəkət etmək hadisəsi baş vermişdir. Subyekt nəzərdə tutduğu nöqtəyə və ya məkana çatmışdır. Deməli, onun «getmək/gəlmək» hərəkəti tamamlanmışdır. Bu halda feil hərəkət hüdudunun son nöqtəsini göstərir. «Getmək» feilindən istifadə olunduqda isə şərti olaraq hərəkətin başlanğıc nöqtəsi aktuallaşır. Aydındır ki, «getmək» hərəkətinin başlanğıc anı haqqında konkret informasiya verilmədikdə başlanğıc hüdudu nisbi mahiyyət kəsb edir.

Nitq fellərinin leksik-semantik qrupunun təyini ilə bağlı fikirlərdə oxşar cəhətlər çox olsa da, onların tam dairəsinin müəyyənləşdirilməsində mövqe müxtəlifliyi vardır. Belə feillər özlərinin leksik-semantik mənalarına görə bir-biri ilə danışıq və ya düşüncə aktının ifadəsinə əsasən əlaqələnən leksik-semantik qrupa aiddir. V.Koduxov vasitəsiz nitqi daxil edən fellərin üç əsas qrupunu fərqləndirir: 1)danışıq felləri; 2) xüsusi nitq fəaliyyətini adlandıran fellər; 3) danışıq və ya düşüncə aktından əvvəl gələn hərəkəti yaxud hissləri ifadə edən fellər (2, 18).

K.Alxasov göstərir ki, müasir ədəbi dilimizdə işlənən «demək», «danışmaq», «söyləmək», «soruşmaq», «vidalaşmaq», «çığıraq», «çığarmaq», «səsləmək», «qışqırmaq», «dillənmək», «gileylənmək», «şikayətlənmək», «donqul­danmaq», «salamlaşmaq», «acılamaq», «acıqlanmaq», «hirslənmək», «qabarmaq» və digər sadə və düzəltmə, «mübahisə etmək», «xəbər vermək», «təhrif etmək», «xəbərdarlıq etmək», «boşboğazlıq etmək», «layla demək», «qəsdən oxumaq», «təşəkkür etmək», «ifadə etmək», «elan etmək», «əlavə etmək», «təsdiq etmək» və digər mürəkkəb nitq felləri təsriflənərək müəllifin nitqinin feli xəbəri vəzifəsində başqasının sözlərini ifadə edir»(3, 30) Müəllifin işlətdiyi «başqasının sözlərini ifadə edir» fikri bir qədər yerinə düşmür. Bu fellər özgə nitqini ifadə etmir, özgə nitqini sintaktik konstruksiyaya daxil edir, bu nitqi müəllif konteksti ilə bağlamaq vasitəsi funksiyasını yerinə yetirir. Nitq feilləri arasında müəyyən qrup təşkil edən «arzulamaq», «çağırmaq», «arzu etmək», «əmr etmək», «etibar etmək», «etiraz etmək», «həvalə etmək», «xəbərdar etmək», «xəbərdarlıq etmək», «xahiş etmək», «nəsihət etmək», «öyüd vermək» tipli feillərdə arzu, hökm, etiraz mənaları vardır. Bu feillərdə aksional məna da müşahidə olunur. Məsələn, «arzulamaq» felində baş verən hadisənin hüdudu qeyri-müəyyən olub davam eədən proses səciyyəsi daşıyır. Arzulamaq feilində zamanın davamlılığı daha çoxdur. Ancaq «əmr etmək» felində hərəkətin davametmə müddətinin tez başa çatması təsiri aşkar hiss edilir. Burada əmrin verilməsi ilə proses başa çatır. «Çağırmaq» feili həm hüdudlanır, həm də diskret səciyyə daşıyır. Hadisə müəyyən fasilələrlə baş verir və bitir. Adresantın hər çağırtısı müəyyən diskret zaman fasiləsini əhatə edir. 

Danışıq feilləri arasında nitq aktını ümumi şəkildə ifadə ediənləri vardır. Məsələn, demək, danışmaq, nəql etmək, bəhs etmək və s. Mahiyyət etibarı ilə bu cür feillərin aksionallıq və akseptuallıq xüsusiyyətləri barədə yuxarıda söhbət açmışdıq. Biz bu feillərdə hüdulamanın zaman amili ilə bağlılığını aşkara çıxarmışdır. Danışıq feillərinin başqa bir qrupu yalnız danışıq aktını deyil, onun başvermə formasını da ifadə edir. Məsələn, yalvarmaq, haray salmaq, haray qaldırmaq, deyinmək, donquldanmaq, deyinmək, pıçıldamaq, qışqırmaq və s.

“-Sənə qurban olum... - O, bəm səslə yalvarırdı, görünür, qışqırıb haray qaldırmaqdan qorxurdu. Həm də kim idi gecənin bu vaxtı harayına çatan. İmdadına yetən olsa da, yetən yetənə kimi bunun işini bitirərdilər. O da başa düşürdü vəziyyəti, maşının qapısında dayanan Nəcəf adlı adama yalvarırdı, görünür, burada böyük həmin o Nəcəf idi” (Anar. Macal). “

Bu nümunədə həm yalvarmaq, həm də haray qaldırmaq feilləri istifadə edilmişdir. Hərəkətin başvermə manerası onun əlavə informasiya daşıyıcısına çevrilir. Yalvarmaq feili hadisənin zaman parametlərinə təsir göstərir. Hərəkət qorxunun ortadan götürülməsindən sonra  və ya bir qədər də davam etməklə başa çata bilər. Yalvarmaq feili qorxu və ya müəyyən istək haqqında əlavə informasiya verir. Bu tərzdə danışmaq səsin gücü və tembrinin aşağıdan hüdudlandığını da ifadə edir. Təsadüfi deyil ki, müəllif hansı səslə yalvarmaq haqqında dilin başqa vasitələri ilə əlavə məlumat da verir (O, bəm səslə yalvarırdı). Yalvarmaqdan fərqli olaraq, haray qaldırmaq səsin qaldırılmasıni, onun gücünün artırılmasını nəzərdə tutur. Adresant “qışqırıb haray qaldırmaqdan qorxur”. Burada bir məqam da diqqəti cəlb edir. Danışıq tərzini də göstərən daha bir feil bu kontekstdə özünə yer almışdır (qışqırmaq). Qışqırmaq və haray qaldırmaq feillərində həm informasiyanın oxşar tərəfləri və yaxud növləri, həm də fərqli növləri vardır. Qışqırmaq hərəkəti haray salmaq hərəkətindən fərqlənir. Qışqırmaq akseptual situasiyadan asılıdır. Qorxudan və ya sevincdən qışqırmaq olar. Haray salmaq isə özünün implisit semantikasında həm də köməyə çağırmaq, başqalarını hadisəni görməyə çağırmaq semləri daşıyır.  

“Xidmətçi qadınlar deyinə-deyinə, donquldana-donquldana yaş əskilərlə silir, bir neçə gündən sonra isə yazılar yenə də ayrı-ayrı yerlərdə peyda olurdu...” (Anar. Macal).

Bu nümunədə danışıq feilinin danışıq tərzini də ifadə edən tipi predikasiya məqamında işlədilməmişdir. Hərəkətin tərzi feli bağlamaların köməyi ilə ifadəsini tapmışdır (deyinə-deyinə, donquldana-donquldana). Predikarivliyin bir sıra xüsusiyyətləri və növləri vardır. Ədəbiyyatda yarımpredikativlikdən bəhs olunur.

Predikativlik cümləni formalaşdıran sintaktik kateqoriyadır. Predikativlik cümlənin məzmununu gerçəkliklə bağlamaqla onu ötürülən məlumat vahidinə çevirir. Predikativlik iki sintaktik kateqoriyanın -qrammatik zaman və şəkil vəhdətidir. Predikativlik cümləni formalaşdıran əsas əlaməti olub məlumatı gerçəkliyə aid edir və bununla da müstəqil ötürülə bilən tam informasiyaya çevirir. Predikativlik «predikativ əlaqə», «predikativ münasibət» kimi sintaktik anlayışların tərkibinə daxil olur, onun əsas ifadə vasitələrindən biri felin predikativ formalarıdır. Felin predikativ və ya şəxs formaları şəxsi, kəmiyyəti, şəkli və zamanı ifadə edir. Gerçəkliklə üst-üstə düşdükdə, xəbər şəklində predikasiyanın zəruri elementlərindən biri də zamanın göstərilməsi olur.

Cümlə nitq ünsiyyətinin minimal vahididir. Daha aşağı səviyyəli vahidlər (sözlər, onların birləşmələri) cümlənin konstituentləridir. Onlar nitq aktlarında müstəqil istifadə oluna bilmirlər. Bu cəhət cümlənin praqmatik aspektindən irəli gəlir. Cümlə sözdən və söz birləşməsindən fərqli olaraq, aktuallaşdırılmış və gerçəkliyin müəyyən şəraitinə uyğun gələn hadisəni ifadə edir.  Cümlədə baş verən hadisələr arasında zaman-məkan əlaqləri olur. Bir hadisənin baş verməsi, başqa bir hadisə üçün əsas yaradır. Eyni zamanda müəyyən hərəkətin səbəbi, başqa bir hərəkəti doğurur. Qadınların deyinə-deyinə, donquldana-donquldana divardakı yazıları təmizləməsinin səbəbi həmin yazıların daha əvvəl yazılması hadisəsi ilə əlaqədardır. Bir hadisənin hüdudları başqa bir hadisənin hüdudlarını müəyyənləşdirir. Anarın əsərindən verilmiş fraqmentdə qadınların bir işi bitirməsindən sonra həmin işin təkrarı üçün yeni hadisənin baş verməsi halı göstərilmişdir. Beləliklə, rabitləi mətndə informasiyanın təkrarı, hadisənin təkrarı ilə əlaqələnir. Dilin ifadə vasitələrində də təkrar momentləri baş verir. «Təkrar momentinin mahiyyəti bu halda onda olur ki, ilkin mövqedəki subyekt ideyasının təmsilçisi olan mübtəda son mövqedə feli xəbərdəki və ya ismi xəbərdəki şəxs sonluğunun varlığı ilə təkrara uğrayır, beləliklə də müəyyən mənada sistemi (bizim halda cümlə sistemini) qapayır. Təkrar momentinin birinci komponenti, beləliklə, subyekt ideyası, ikinci komponenti şəxs sonluğu (əlaməti, şəkilçisi) olur. Bu hal türk dillərində çox aydın şəkildə öz qrammatik təsvirini tapmışdır. Feli xəbərli və ismi xəbərli cümlələrdə sintaktik qapanma yalnız və yalnız ilkin mövqeni «yadasalma» nəticəsində baş verir və belə sintaktik qapanmanın baş verməsi cümlənin ortaya çıxmasını şərtləndirir» (4, 76). 

Yuxarıda nümunə kimi verilmiş fraqmentdəki feli bağlamalar müəyyən hərəkətin əsas hərəkət zamanında baş verməsini nəzərə çatdırır. Qadınların hərəkəti indiki zamanda baş verir. Burada «deyinə-deyinə», «donquldana-donquldana» feili bağlamaları yarımpredikativ nöqtələrdir. Bunlar baş verən hadisələrdir və bu hadisələrin davametmə, eləcə də qapanma zamanları əsas hadisənin bitmə zamanını nəzərdə tutur. Qeyd etmək lazımdır ki, feli bağlamalarla verilmiş hərəkət və ona aid əlavə informasiya əsas hərəkətin bitməsi ilə tamamlanmaya, qapanmaya bilər. Qadınlar işlərini başa çatdırdıqdan sonra da deyinə bilərlər.

V.Əliyev feli bağlamalarla əlaqədar türkoloji ədəbiyyatda mövcud mübahisələri beş məsələ ətrafında cəmləşdirir: 1)təsriflənmə ilə morfoloji dəyişmənin qarışıq salınması; 2)türk dillərində feli bağlamanın qeyri-bərabər inkişafından irəli gələn dolaşıqlıq; 3)feli bağlamanın zərflə bağlılığının düzgün müəyyənləşdirilməsi; 4)feli bağlama+təsriflənən fel» münasibətinin təyin edilməsi; 5)feli bağlamaların müstəqil işlənib-işlənməməsi». Sonuncu feillərin daşıdığı əlavə informasiya ilə bilavasitə bağlıdır. Hərəkətin hüdudları və hüdudsuzluğunu gücləndirmək məqsədilə feli bağlamanın predikativlik yaradan feildən əvvəl işlənməklə inkişaf etdirilir. Məsələn, qaça-qaça getdi, yüyürə-yüyürə gəldi, uça-uça gedir və s. (5, 32).

H.Məmmədov feli bağlamanı belə təyin edir: «Müstəqil məna ifadə etməyən, cümlə daxilində əsas feşldən asılı olduqda hal-vəziyyət, zaman, səbəb-məqsəd və şərt məzmunu daşıyan, lakin şəxs, kəmiyyət bildirməyən sözlərə feli bağlama deyilir». Feli bağlamanın başqa bir mühüm xüsusiyyəti əvvəl gələn, yaxud müşaiyət edən  hərəkət haqqında informosiya daşımaqdır. Bu informasiya əsas feilin daşıdığı informasiyaya, demək olar ki, həmişə əlavə olunur(6, 380).  “Fuad təzə vəzifəyə keçəndə Qasımı şofer götürməyi də ona elə Şövqü məsləhət bilmişdi. Odur kı, Qasım işə bir saat tez gəldiyinə görə donquldanıb eləməzdi” (Anar. Macal).

Nitqin gedişini, onun əvvəlki danışıqla əlaqəsini, başlanğıcını, davamını bildirən nitq feillərində əlavə informativlik daha güclüdür. Məsələn, dilə gəlmək, sözünü kəsmək, cavab vermək, davam etmək, sözünü ağzında saxlamaq və s.

“Nəhayət, iradəsini toplayıb, səsi titrəsə də sözünü davam elədi:

-              Bağışlayın, mən natiq deyiləm... Pis danışıram... amma danışmaya bilməzdim...”(Anar. Macal).

Nümunədəki nitq feili hərəkətin əvvəl başlaması haqqında əlavə informasiya daşıyır. Belə feilin istifadə olunması həm də əsas hərəkətin müəyyən səbəbdən ya kəsilməsi, ya da həmin hərəkət dövründə başqa bir informasiyanın daxil edilməsi haqqında məlumat daşıyır. Hərəkətin zaman hüdudu bu tipli feillərdən istifadə olunarkən bir qədər çox genişlənir. 

“-Allah baisin evin yıxsın, - dedi və bir qədər sükutdan sonra əlavə etdi, - bir adamın ki, ayağı başından böyük ola, ondan daha nə gözləyirsən - Fuadın qanmadığını görüb, sözünü xırdaladı - Fuad qədəşin, Qəmbərin ölmüşünə -papağı 42 razmer geyir, ayaqqabını 43” (Anar. Macal).

“-Yox, elə niyə deyirsiz, Ermənikənddəki fabrika... - deyə sözə başladı, Şövqü onun sözünü ağzında qoydu:

-Bilirəm, - dedi. - O işdən imtina etmirəm, otuzuncu illərdə tikmişəm onu” (Anar. Macal).

Nitq feili yalnız danışıq aktını deyil, nitqin məğzini də səciyyələndirir. Məsələn, təsdiq etmək, etiraz etmək, izah etmək, razılaşmaq, başa salmaq və s.

“-Bax, odey o binanı da Şövqü Camaloviç tikib, həmi? - deyə xəbər aldı. Fuad təsdiq elədi və Qasım: - Maşallah, kəllədir ha! - dedi. - Hə, Fuad qədəş, yaman kəllədir?

Fuad yenə başıyla təsdiq elədi ki, hə, doğrudan da yaman kəllədir...” (Anar. Macal).

“Təsdiq etmək” feili kontekstdə iki dəfə işlədilmişdir. Birinci halda bu feil müəllifin nitq aktında, ikinci dəfə isə adresatın nitq aktında yer almışdır. Adresant irəli sürdüyü fikrin doğruluğunu təsdiq etməyə sanki adresatı vadar edir. Bu halda hərəkətin, yəni təsdiqin dərhal baş verməsi baş verir. Lakin adresant bununla kifayətlənmir və növbəti təsdiq hərəkəti üçün fikrini təkrar edir. Nəticədə adresantın təsdiq etmək hərəkətində adresantın arzusu, eləcə də adresatın bu arzunu yerinə yetirməsinin vacib olması ilə bağlı əlavə informasiya formalaşır.

“Etiraz etmirəm isə bir növ passiv münasibət deməkdir. Təklifi sən irəli sürməmisən, fikrə ortaq deyilsən, sən sadəcə olaraq bu məsələyə etiraz etməmisən, gələcəkdə bu iş pis nəticələnsə də sənin məsuliyyətin ancaq onda olacaq ki, etiraz etməmisən” (Anar. Macal).

Bu nümunədə müəllif eyni feili bir neçə dəfə işlədir. Birinci halda feilin əlavə semantik yükü haqqında məlumatın eksplisit verilməsi ilə aşkarlanır (Etiraz etmirəm isə bir növ passiv münasibət deməkdir). 

“Bu doğrudan da belə idi, amma bunun sırf bir təsadüf olduğunu necə başa salaydı Asyaya?

Mən də fikirləşdim ki, toydan sonra mənim nəyimə lazımdır - uzun, ağ paltar - adamın əl-ayağına dolaşır... Odur ki, razılaşdıq”.

Bu nümunələrdə «başa salmaq», «razılaşmaq» feillərinin əlavə informasiya yaratmaq potensialı ifadəsini tapır.

Beləliklə, fərqli semantik qruplara daxil olan feillərin özlərinin əsas mənalarına aid informasiyadan başqa, əlavə informativlik daşıması aşkara çıxır. Əlavə informasiyanın xüsusiyyətləri feillərin işləndikləri kontekstdən  və onların ətrafından asılı olur. Bu da feillərin aksionallıq və akseptuallıq prizmasından kontekst səviyyəsində təhlilinin vacibliyini təsdiq edir.   

 

ƏDƏBİYYAT

  1. Лайонз Дж. Введение в теоретическую лингвистику. – Москва: Прогресс, 1978. -543с.
  2. Кодухов В.И. Прямая и косвенная речь в современном русском языке. Л., 1957.
  3. Alxasov K.K. Nitqin təşkilində fellərin rolu// “elm və Həyat” jurnalı 1982, N 2, s. 30-31.
  4. Abdullayev K. Azərbaycan dili  sintaksisinin nəzəri əsasları. Bakı, Maarif, 1998
  5. Əliyev V. Feli bağlama. Bakı, ADPİ nəşri, 1998
  6. Məmmədov H. Feli bağlama// Müasir Azərbaycan dili. II c. Bakı, Elm, 1980, s. 379-389

 

Дополнительная информативность в семантике глаголов

РЕЗЮМЕ

В статье исследуются специфика глаголов различного типа. Рассматривается информационная насыщенность глаголов с точки зрения основной и дополнительной информации. Исследуются особенности глагольных связи в текстовом контексте. При употреблении некоторых глаголов контекст содержит дополнительную информацию, что зависит от значения самого глагола.  Анализ таких глаголов показывает некоторые причины возникновения различных форм аспектуальности.

 

Additional informational content in semantics of verbs

RESUME

The article studies specifics of verbs of various types. Informational saturation of verbs from the point of basic and additional information is considered. The peculiarities of verbal textual context are studied. When using some verbs there is additional information in context that depends on meaning of a verb itself. Analyzes of such verbs show some reasons of creation of various forms of aspectuality.

 

 

RƏYÇİ: prof. L.Əhnədova


Tofiq Əbdülhəsənli

NİTQ MƏDƏNİYYƏTİ MİLLİ MƏDƏNİYYƏTİN TƏRKİB HİSSƏSİ KİMİ

 

Hər bir xalq öz dili ilə yaranır. Ancaq xalqın dilini yaşatmaq,

inkişaf etdirmək və dünya mədəniyyəti səviyyəsinə qaldırmaq

 xalqın qabaqcıl adamlarının, elm, bilik xadimlərinin fəaliyyəti

                                                      nəticəsində mümkün olur.

 Heydər Əliyev

     Dil və mədəniyyət arasında möhkəm əlaqə, dialektik vəhdət, qarşılıqlı təsir və münasibət mövcuddur. Dil mədəniyyətin, mədəniyyət də dilin inkişafına təkan verir. Dil, maddi mədəniyyət, incəsənət, din, cəmiyyət, dövlət və müharibə ümumbəşəri mədəniyyətin tərkib hissəsidir. Dil mədəniyyətin tərkib hissəsi olsa da, eyni zamanda millətin də ən mühüm əlamətlərindən biri sayılır. Dil xalqın, millətin mədəniyyətinin əsas ifadəçisidir.

Mədəniyyət humanizmliyin mənimsənilməsi, insanın təbiəti nəcibləşdirməsi, təbii şəkildə təbiət və cəmiyyətdə, insanın özündə meydana gələnlərin hamısının təkmilləşdirilməsidir. Mədəniyyət məfhumu insan və onun fəaliyyətinin sintezləş­dirici əsası kimi çıxış edir. Mədəniyyətin özü insanın yaradıcı səyinin nəticəsidir.    

Müasir dilimizdə mədəniyyət termini bir çoxanlayışları ifadə edir. Mədəniyyət sözü ərəbcə şəhərli deməkdir. İlk əvvəl mədəni-şəhərli insan davranışının və fəaliy­yətinin bütün növlərində şəhərdən uzaq, bədəviliyə qarşı qoyulurdu. Başqa sözlə, şəhərlinin hərəkəti, davranışı, danışığı bədəvilərə nisbətən mədəni hesab olunurdu. Sonradan bu söz öz mənasını daraldaraq mədəniyyətsizliyə qarşı qoyuldu.  Azərbaycan dilinin izahlı lüğətində mədəniyyət termininin üç mənası göstərilmişdir:

1. İnsan cəmiyyətinin istehsalatda, ictimai və mənəvi həyatda əldə etdiyi nailiyyətlərin məcmusu;

2. Xalqın və ya siniflərin müəyyən dövrdə əldə etdiyi nailiyyətlərin məcmusu, belə nailiyyətlərin səviyyəsi // təsərrüfat və ya zehni fəaliyyətin inkişaf səviyyəsi;

3. Savadlılıq, elmilik // mədəni adamın tələblərinə uyğun gələn həyat şəraitinin məcmusu, yaşayış mədəniyyəti.[1]

Azərbaycan dilində mədəniyyət sözünün bir termin kimi işlənməsinin tarixi çox da qədim deyil. Sovet hakimiyyətinin ilk onilliklərində bu söz ərəb mənşəli olduğu üçün onu kultura sözü ilə əvəz etmişdilər. Bu termin latın mənşəli cultura sözündəndir. Mənası tərbiyə, təhsil, inkişaf, hörmət deməkdir.

İnsanın mədəni səviyyəsinin və həyatının inkişafı nəticəsində mədəniyyətin çoxçeşidli sahələri yaranmışdır. Belə ki:

1. Dövrlə bağlı: antik mədəniyyət, intibah mədəniyyəti;

2.  Millətlə bağlı: xalq mədəniyyəti, etnik mədəniyyət;

3. Məkanla bağlı: kənd mədəniyyəti, şəhər mədəniyyəti.

Qeyd etmək lazımdır ki, mədəniyyət insan fəaliyyəti ilə bağlı olduğu üçün konkret yerin - məkanın mədəniyyəti anlayışına şərti formada yanaşılmalıdır. Məsə­lən,  Avropa mədəniyyəti dedikdə, burada yaşayan xalqların mədəniyyəti başa düşü­lür. Eyni sözləri fransız mədəniyyəti, ispan mədəniyyəti və s. haqqında da demək olar.  

Eyni zamanda bu termin insanın həyat və fəaliyyətinin müxtəlif sahələri ilə bağlı olan anlayışları da: müəllim mədəniyyəti, tələbə mədəniyyəti, oxuma mədəniy­yəti, səhnə mədəniyyəti, sürücü mədəniyyəti, yaşayış mədəniyyəti və s. ifadə edir.

                Hər kəsin cəmiyyətdə, insanlar arasında, yığıncaqlarda, müxtəlif məclislərdə, ailədə müəyyən ölçülərə sığan, ümumi davranış normalarına tabe olan nitq mədəniy­yəti də olmalıdır. Məlum olduğu kimi, dilin bütün sahələrində - fonetik sistemində, lüğət tərkibində, qrammatik quruluşunda daxili qanunlar əsasında müəyyənləşmiş normalar var. İnsanların həmin normalara yiyələnməsi və gündəlik ünsiyyətində ona əməl etməsi mədəni nitqin əsas göstəricisidir.

                Məsələnin digər bir tərəfi də ondan ibarətdir ki, nitqin gözəlliyi təkcə normalara formal əməl olunması ilə də ölçülmür. “Nitqin məzmunu da gözəl olmalı, danışıq aydın və dinləyənin, ya dinləyənlərin səviyyəsinə uyğun gəlməli, anlaşılma­lıdır” (6, s. 27). Məsələn, deyək ki, birisi geniş çıxışında məzmuna uyğun olaraq intonasiyasını yerli-yerində dəyişməklə dinləyicilərin diqqətini cəlb edir, mimika və jestlərdən istifadə edir, onları yorulmağa qoymur - deməli, bu, nitqin gözəlliyidir.

                Natiqliklə nitq mədəniyyətini eyniləşdirmək olmaz. Natiqlik digər sahələr: şairlik, rəssamlıq, bəstəkarlıq, müğənnilik kimi bir sənətdir. Hər kəs nitqini tərbiyə edə bilər, lakin hamı natiq ola bilməz. Yunanların da dediyi kimi, insan şair doğula bilər, natiqlik isə sonradan qazanılan bilik və təcrübənin nəticəsidir. Ancaq hər kəs nitqini tərbiyə etməyə, normaları öyrənməyə çalışmalıdır. Ədəbi dilə yiyələnməyin özü nitq mədəniyyətinə sahib olmağa çalışmaqdır. Təsadüfi deyil ki, bir sıra Avropa xalqlarında “ədəbi dil” adlandırdılan anlayışa “mədəni dil”, “mədəniyyət dili” deyirlər. Yəni nitqin mədəniliyi, dilin gözəlliyi bütövlükdə millətin mədəniyyətinin tərkib hissəsidir.

Deməli, hansı millət olursa – olsun, onun mədəniyyətinin göstəricilərindən biri də gözəl nitqdir (burada həm şifahi, həm də yazılı nitq nəzərdə tutulur). Gözəl nitq üçün, birinci növbədə, aşağıdakılar tələb olunur:

a) dilin özünün səlisliyi, ifadə imkanlarının genişliyi;

b) həmin dildən istifadə edənlərin hazırlığı, yəni dilin səlisliyindən, ifadə imkanlarının genişliyindən düzgün faydalanmaq vərdişlərinin olması (1, s. 21).

                Azərbaycan dili həm fonetik, həm keksik, həm də qrammatik quruluşuna görə dünyanın ən inkişaf etmiş zəngin dillərindən biridir. Bu dil bütün ifadə imkanları ilə yanaşı, musiqililiyi ilə də diqqəti cəlb edir.

                İtaliyada musiqi təhsili aldığı üçün italyan dilinin imkanlarına yaxşı bələd olan böyük sənətkarımız Bülbül Azərbaycan dilini dünyanın bu ən musiqili dili ilə müqayisə edirdi. İtalyancada 6, azərbaycanda 9 saitin olmasını nəzərə alaraq o, Azərbaycan dilini daha musiqili olduğunug östərirdi. Dilin musiqililiyində saitlərin böyük rol oynadığı məlumdur, əgər bu dildə ahəng qanunu mövcuddursa, deməli, bu imkanın zənginliyini sözlə ifadə etmək də çətindir. Musiqinin mədəniyyət tarixi üçün nə demək olduğunu bilən hər kəs Azərbaycan dilinin Azərbaycan mədəniyyətinin inkişafındakı rolunu aydın təsəvvür edə bilər.

                Azərbaycan dilində çox qədim dövrlərin şifahi, eləcədə də yazılı ədəbiyyatı yaranmışdır. Bu dildə “Dədə Qorqud Kitabı” kimi dünya mədəniyyətinin nadir incisi yaranıb. Böyük türk alimi prof. Fuad Köprülüzadə qeyd etmişdir ki, bütün türk ədə­biyyatını (yəni bütün türk xalqlarının ədəbiyyatını) tərəzinin bir gözünə, təkcə “Dədə Qorqud Kitabı”nı o biri gözünə qoysan, “Dədə Qorqud” gözü ağır gələr” (9, s. 35). Bu dildə İ.Nəsimi, M.Füzuli, M.F.Axundzadə, M.Ə.Sabir, C.Məmmədquluzadə, Ü.Ha­cı­bəyli, S.Vurğun və başqa görkəmli söz sənətkarlarımız böyük incilər yarat­mışlar. Bu böyük irs xalqımızın zəngin nitq mədəniyyətindən xəbər verir. Hər bir azərbaycanlı bu mədəniyyəti dərindən mənimsəməyə, ana dilindən lazımi səviyyədə istifadə etməyə borcludur. Öz dilini yaxşı bilməyən adamı yüksək mədəniyyətli adam hesab etmək ol­maz, öz dilini yaxşı bilməyən millət isə tədricən mədəni millətlər arasında əriyib gedər.

                Xalq, ümumən, milli mədəniyyətin, o cümlədən də nitq mədəniyyətinin qoruyucusu, daşıyıcısıdır. Böyük söz ustaları həmişə xalqın dilinə əsaslanmış və onun qorunması, inkişafı, yayılması uğrunda çalışmışlar.

Nitq milli səciyyəlidir, millətin ayrılmaz əlamətidir. “Xalqın ümumi mədəniy­yətinin tərkib hissəsi olan dil və nitq bir-birindən ayrılmazdır, bütün xalqa mənsub olan dil fərdi xarakterə malik olan nitqdən ciddi şəkildə fərqlənir. Dilin fonetikasına, leksikasına, qrammatikasına bələd olmaq olar, qrammatik qayda-qanunları əzbər­lə­mək də olar, amma bu, nitq mədəniyətinə yiyələnməni tam təmin edə bilməz” (2, s. 7).

Dil ümumiliyi psixoloji xarakterlə, maddi yaşayış tərzi və mədəniyyətlə müəyyən edilir. Buna görə də milli norma bütün bu hadisələrlə əlaqədar təsvir olunmalıdır. Normanın səviyyəsi daxili və xarici tutuşdurma yolu ilə müəyyənləşir.

Üslubi təsvirə uyğun olaraq normanın səviyyəsini 2 yerə ayırmaq olar:

1. Milli normanın xarici təsviri,

2. Milli normanın daxili təsviri.

Milli normanın xarici təsvirində Azərbaycan dilinin norması başqa dillərin normaları ilə müqayisə edilir. Milli normanın daxili təsvirində danışanın sosial vəziyyətinə işarə edən sosial, məlumat verən münasibət və emosional informasiya nəzərdə tutulur. Dildə milli fərq ən ayıq-sayıq müşahidəçilərdə və mənəvi xarakteri isə yazıçılarda öz əksini tapır. M.B.Lomonosov dillərin müxtəlifliyi barədə yazır: Roma imperatoru V Karl demişdir ki, “ispan dili Allahla, alman dili düşmənlə, fransız dili dostlarla, italyan dili qadın cinsi ilə, rus dili isə onimlərlə (onlarla) danışmaq üçün yaranmışdır” (8, s. 14).

Azərbaycan dili və nitqində  güclü və poetik Azərbaycan xalqı ifadə olunur. Həqiqətən, dilimiz musiqili və poetikdir. M.Lomonosovun müxtəlif dillərin xarak­terinə uyğun müəyyənləşdirdiyi müraciət formalarının sintezini Azərbaycan dilinə tətbiq etmək olar. Azərbaycan dili Allah, düşmən, dost və qadınla danışıq dilidir. Ona görə də Azərbaycan nitqi daha milli səciyyəlidir. Görkəmli türkoloq akademik Tofiq Hacıyev yazırdı: “Bu dil kişi sözünün, andın dilidir: “Qılıncıma doğranayım! Oxuma sancılayım! Yer kimi kərtiləyim!” Bu, alqışın dilidir: “Dilin üçün öləyim, gəlin­ciyim!...” Bu dil ədəb, mərifət dilidir, nəzakət dilidir, utancaq dildir; bu dilin sözün­dən də, cümləsindən də abır-həya tökülür… Nəhayət, Türk dili Tanrının  dilidir… “Quran”ın “İxlas” sürəsi necə də gözəl tərcümə olunub: Ucalardan ucasan, Kimsə bilməz necəsən, Görklü Tanrı!..” (10, s. 11).  

Tədqiqatçılar müxtəlif milli ədəbiyyatların manerasında, milli xarakterlərində oxşarlıq və dildə  müəyyən analogiya axtarırlar. Bunu Ş.Ballın müşahidəsi ilə müqa­yisə etmək olar: “Dillər arasındakı fərq milli xarakterlərdəki fərqə bənzəyir. Fransız dili sadəliyi sevirsə, alman dili dəqiqləşdirməyə meyillidir. Birinin məqsədi birbaşa, ikincisi isə hər yerdə “ə”nin üstündə nöqtə qoyur”. Ş.Balli yazır ki, bu iki termini dəqiq müəyyənləşdirmək lazımdır. O bunları belə izah edir: “Aydınlıq antitezaya əsaslanır, dixotemiyanın köməyi ilə hərəkət edir. Bu prinsip aydınlıq və dəqiqlikdən fərqli olaraq dərinləşmə yox, təsnifdir. Aydınlıqdan fərqli olaraq dəqiqlik əşyanın daxilinə diqqət yetirməyə çalışmaqdır. O, harada möhkəmlənərsə, ora girmək vacib­dir, risklə azmaq olar” (8, s. 16). Milli xüsusiyyət insan və təbiətin xarici təsvirində daha aydın meydana çıxır: portret və mənzərədə, rəssamlıq və ədəbiyyatda. Avro­palılar gözəl portretdə üzə, xüsusən gözə, ələ (məsələn, Rembrandt) daha çox diqqət yetirirlər, lakin vəziyyət çox yeknəsəkdir. Yapon portretlərində, əksinə, demək olar ki, üz fərqləndirilmir, amma daramaya, personajların sosial vəziyyətini səciyyələn­dir­məyə kömək edən mənəviyyatın (ruhun) vəziyyətini verən pozaya bütün diqqətlərini yönəltməyə çalışırlar. Azərbaycan dili elə incə və gözəl dildir ki, onu nə türk dilləri ilə, nə də Avropa dilləri ilə müqayisə etmək olar. Çünki o, ispan dilinin əzəmətini, fransız dilinin oynaqlığını, alman dilinin möhkəmliyini, italyan dilinin zərifliyini, yunan və latın dillərinin zənginliyini və yığcamlıgını, ərəb dilini elmiliyini, fars dilinin seyriyyətini özündə birləşdirən musiqili dildir. Başqa sözlə, Azərbaycan dili qeyd edilən dillərin hər birinə xas olan xüsusiy­yətləri özündə yaşadır.  Akademik Tofiq Hacıyevin obrazlı sözləri ilə desək, “Dilimiz “Qar üstünə qan dammış kimi al yanaqlım” təşbehindən bəri, “Gördüm” və “Görmə­dim” fəlsəfi təsdiq və inkarından “El bilir ki, sən mənimsən” Vətən sevgisinə, “Qalib gələcəkmi dünyada kamal” bə­şəri sualına qədər uzun və uğurlu bir yol keçib. Bu yol sonsuzluğa üz tutub... Bu yolun sahibləri bizik!” (10, s. 16).

   Dil və nitq mədəniyyəti ümumxalq səciyyəlidir. Hər ikisi xalq mədəniyyətinin tərkib hissəsidir. Ondan qidalanır, mayalanır. Nitq dilin dinamik hissəsidir. Dilin hazır modellərindən məqsədəuyğun istifadə danışanın və ya da yazanın dünya­görüşündən, onun savad dərəcəsindən, dilə şüurlu münasibətindən, əhalinin mədəni səviyyəsinin yüksəlməsindən, fəallığın artmasından asılıdır.

                “Dil mədəniyyəti” və “nitq mədəniyyəti” məfhumları eyni obyektli müxtəlif planlıdır. Hər iki anlayışlar bir-biri ilə əlaqədardır və bir-birini tamamlayır. Hər ikisi birbaşa insanların münasibəti, davranışı və ünsiyyəti ilə bağlıdır.

                Dil mədəniyyəti anlayışı genişdir. Dilimizdə dil mədəniyyəti ilə yanaşı, mədəni dil termini də işlədilir. Dil mədəniyyəti dedikdə, hər bir xalqın öz dilində öz fikrini bü­tün incəliyi ilə ifadə edə bilməsi başa düşülür. Dilin mədəni səviyyəsi onun ahəngdar fonemlər sistemi, zəngin lüğət tərkibi, sabit qrammatik quruluşu, mükəm­məl və dəyiş­məz yazı sistemi ilə müəyyənləşir.

                Dil mədəniyyəti anlayışı genişdir. Burada dilin ümumi səviyyəsi, onun mədəni keyfiyyəti, bütün səviyyələrdəki zənginliyi əsas götürülür. Nitq mədəniyyəti isə dildən istifadə edənlərin intellektual və mədəni səviyyəsi, dünyagörüşü ilə bağlıdır.

                Nitq mədəniyyəti nəzakətli ünsiyyət, xoş rəftar, mehribançılıq və qarşılıqlı anlaşma ilə şərtlənərək dilin ümumi imkanlarından yararlanmaq prosesidir. Dilin inki­şaf tarixində onun bir dövrünün nailiyyəti, o bir dövrdəkindən fərqlənir. Hər hansı bir dilin inkişafı həmin dil üçün böyük mədəni  hadisədir. Dil mədəniyyəti tarixi səciyyə daşıyır. Bu ayrı-ayrı dövrlərdə müxtəlif keyfiyyətdə özünü göstərir. Bu mənada dil mədəniyyəti keçmişin canlı şahidi, müasir mədəniyyətin fəal iştirak­çı­sıdır. Dil mədəniyyəti ümumxalq təfəkkürünün məhsuludur, ümummədəni nailiy­yətlərin aynasıdır. 

                Nitq mədəniyyəti dilin funksional və struktur inkişafının ən yüksək mərhələsidir. Nitq mədəniyyəti geniş mənada fikir, düşüncə mədəniyyətidir. “Nitq mədəniyyəti mədəni davranmağı və nitq vərdişlərini öyrədir. Ona görə də hər bir səxs nitqini qurarkən səslərin düzgün tələffüzünü, vurğunun, intonasiyanın işlənmə qaydalarını bilməlidir” (5, s. 363). 

Nitq mədəniyyəti dilin normalarının və kateqoriyalarının tələbələrinə ciddi əməl edilməsidir. Yüksək nitq mədəniyyəti təfəkkür mədəniyyəti ilə sıx bağlıdır. Bu prosesdə nitq etiketi və ünsiyyəti mədəniyyəti əlaqəli şəkildə yaxından iştirak edir. Bunlar bir-birindən ayrılmaz və bir-birini tamamlayan anlayışlar kimi ünsiyyət prosesində şəxsin özünü az formada təqdim edə və ya tanıtdıra bilir: 

  1. Öz hərəkəti, rəftarı təbiəti ilə;
  2. Şəxsiyyətin elmi və mədəni səviyyəsilə; 
  3. Kimlə və necə, kimə nədən danışmasıyla. 

Ünsiyyət mədəniyyəti nitq mədəniyyətinin tərkib hissəsidir. Danışıq etikasının aşağıdakı növləri var:

1. Müraciət  qaydaları

2. Şad və qəmli xəbərləri çatdırma qaydaları

3. Dinləmə qaydaları

4. Söhbətə qoşulma qaydaları

5. Verilən suallara mədəni cavab qaydaları.

6. Mimika və jestlərdən məqamında düzgün istifadə etmə qaydaları

Azərbaycan dilinin izahat lüğətində ünsiyyət sözünün aşağıdakı mənaları qeyd olunmuşdur:

      a) Qarşılıqlı münasibət, əlaqə, yaxınlıq, ülfət mənasında. Hələ bir – birini  tanımayan adamlar heç xəbərləri olmadan bir – birinə yaxınlaşır, onların arasında ülfət və ünsiyyət daha da möhkəmlənməsi nəzərdə tutulur.

      b) Əlaqə, rabitə, qarşılıqlı münasibət mənasında. Dil insanlar arasında ən mühüm ünsiyyət vasitəsidir.

      c) Xoş münasibət yaxşılıq, mehribalıq mənasında[2]

      Əsl ünsiyyət insanın müraciəti ilə başlanır. Salam vermək, hal-əhval tutmaq müraciətin ilkin şərtidir. Hər bir şəxs, o cümlədən təhsilli və ziyalı təbəqə  kimə, harada və necə müraciət etməyi bilməlidir. Çünki ailədə, işdə və kollektivdə xoşünsiyyət, mehriban, səmimi münasibət böyük ümid, sevgi və stimul yaradır. Mədəni ünsiyyət insanların ömrünü uzadır, onlara həyata nikbin baxmağa sövq edir.

                Dahi N.Tusinin danışıq etikası haqqında XII əsrdə dediyi sözlər bu gün də öz əhəmiyyətini saxlayır: “Az danışmğı, susmağı, soruşanda cavab verməyi, böyüklərə qulaq asmağı öyrətməli, nalayiq sözlər, söyüşlər, yersiz kəlmələr işlətmədən utan­dır­malı, gözəl, zərfi, xoş kəlamlardan  istifadə etdikdə isə tərifləməli, belə danışığa adət etməyə hüsn-rəğbət oyatmalıdır. Özünə, müəllimə, özündən yaşca böyük olan­lara hörmət və xidmət etməyi bilməlidir. Çox danışmamalı, başqasının sözünü, yarımçıq kəsməməlidir”. 

Bir filosofdan soruşurlar: - “Nə üçün az danışır çox qulaq asırsan?” Dedi: - “Çünki, mənə iki qulaq veriblər, bir dil. Yəni iki eşit, bir de”.

                Müraciət formalarının tarixi qədimdir. Qədim insanlar öz emosiya istək və arzularını başqalarına çatdırmaq üçün müraciət formalarından istifadə etmişlər. Müəyyən təhlükə qarşısında qalan, təbiət qüvvələri ilə üzləşən qədim insanlar kömək məqsədilə başqalarını haraylamışlar. İndi dilimizdə ə, əyə, ayə və s. kimi dil vahidləri qədim müraciət formalarının qalığıdır. 

Mədəni ünsiyyətin sual-cavab formalı dialoqu əsl müraciət nümunəsidir. Dialoqda əxlaq normaları və ədəb qaydaları gözlənilməli, verilən suallara ya , ya da yox, bəli, xeyr sözləri ilə cavab vermək olar və mədəni təsir bağışlar.

                Müraciət formaları məzmununa görə müxtəlifdir. Yaş, qohumluq, şəxsi münasi­bət­lər əsasən gözlənilməlidir. Etik normalar gözlənilməyəndə insanlar  ara­sında münasibətlər  qanunuyğun şəkildə qurulmur.

                Müraciətdə yaş, vəzifə və münasibət əsas yer tutur. Həmyaşıdlar bir-birinə müra­ciət edəndə öz adlarının, qısa, əzizləmə, qohumluq bildirən sözlərlə müraciət edirlər. Əli-Əliş, bacı, qardaş və s.  Yaşca və vəzifəcə vəziyyətdən asılı olaraq rəsmi və qeyri – rəsmi məqamlarda adla, soyadla müraciət olunur. Əksinə müraciət edən, müraciət olunandan yaşca və vəzifəcə kiçikdirsə, “siz” deyə müraciət edir.

                Beləliklə, nitq mədəniyyəti milli mədəniyyətin tərkib hissəsi kimi xalqın milli təfəkkürünün də əsas ifadə vasitəsidir. Xalqın təfəkkürü nə qədər inkişaf edirsə, mədə­niyyəti və dili də qarşılıqlı səviyyədə o qədər təkamül edir. Bu mənada, ana dili­miz - Azərbaycan dili Azərbaycan xalqının milli dəyərlərini bütün mənzərəsi ilə əks etdirən zəngin bir dildir.

 

İSTİFADƏ OLUNMUŞ ƏDƏBİYYAT

  1. Abdulllayev  N. Nitq mədəniyyətinin əsasları. Bakı, 2013
  2. Abbasova S. və b. Azərbaycan dili və nitq mədəniyəti. Bakı: BDU, 2016
  3. Babayev A. Azərbaycan dili və nitq mədəniyyəti. Bakı, 2012
  4. Babayev A. Müasir Azərbaycan dilinin funksional üslubları. Bakı, 2001
  5. Əbdülhəsənli T. və b. Azərbaycan dili və nitq mədəniyyəti. Bakı: ADİU  2014
  6. Əliyev K. Nitq mədəniyyəti və üslubiyyatın əsasları. Bakı, 2001
  7. Manaflı X., Ağakişiyev Ə.  Ədəbiyyat dərslərində nitqin inkişaf etdirilməsi prinsipləri / “Bakı Universiteti Xəbərləri”. Bakı, 2012, №4, s. 190-194.
  8. Məmmədli Y., Şiriyev F. Azərbaycan dili və nitq mədəniyyəti.  Bakı, 2015
  9.  Hacıyeva İ. Nitq mədəniyyəti. Bakı, 2011
  10.  Akademik T.Hacıyevin 80 illik yubileyinə həsr olunmuş “Azərbaycan filologiyası: inkişafın yeni mərhələsi” mövzusunda Respublika elmi konfransının materialları. Bakı: BDU, 2016

Açar sözlər: mədəniyyət, dil, millilik, nitq mədəniyyəti, nitq normaları.      

Ключевые слова:  культура, язык, национальность, культура речи, нормы речи

Keywords: culture, language, nationalization, culture of speech, speech norms

 

XÜLASƏ

Məqalədə nitq mədəniyyətindən milli mədəniyyətin tərkib hissəsi olaraq bəhs olunur. Burada mədəniyyət sözünün mənşəyi, semantik quruluşu, Azərbaycan dilində ifadə etdiyi mənalar haqqında məlumat verilir. Nitq mədəniyyəti anlayışı geniş planda izahı olunur. Milli mədəniyyətin tərkib hissəsi olaraq nitq mədəniyyətinin əsas əlamələri qeyd olunur. Mədəni nitqin formlaşamasına səbəb olan amillərdən danışılır.

 

РЕЗЮМЕ

В статье «Культура речи» рассматривается как составная часть национальной куьтуры. Здесь дается информация о происхождении слова «культура», о его семантической структуре, и о значениях, выражениях на азербайджанском языке. Дается объяснение понятия Культура речи в широком плане. Отмечаются основные признаки культуры речи как составной части национальной культуры. Также выделяются факторы, являющиеся причиной  формирования культурной речи.

 

SUMMARY

The article  deals with the culture of speech as the content of the national culture, semantic structure, the meanings  expressing in Azerbaijani language have been  revaled. The notion of culture of speech is explained in the wide plan. Being the content of national culture, the principles of speech culture is pointed out. The factors causing to the culture of speech formation are realised in the article.

 

Rəyçi: prof. L.Əhmədova


                Ахмедова НигярТофиггызы

НАЗВАНИЯ ДОМАШНИХ ПТИЦ КАК КОМПОНЕНТЫ ФРАЗЕОЛОГИЗМОВ

(На материале русского  и азербайджанского  языков)

Как известно, основной  элемент  любого  сравнения    -   выявление   тождественных (интегральных) и различительных  (дифференциальных)  признаков  сравниваемых явлений. Это положение касается и языка. Постулат о тождествах  и  различиях в языке, сформированный Ф.  де  Соссюром,  лежит  в  основе ряда  важнейших методов языкового анализа  -  оппозитивного,  концеп­туаль­ного, трансформационного, компонентного и др. "В результате формального и смыслового  сопоставления  и противопоставления  выделяются  члены  языковых  систем  любого  масштаба  - грамматических   парадигм,   антонимии­ческих   пар   и   т.п.   и   наоборот, исчерпывающее описание  любого  отдельного языкового явления предполагает выделение в нем набора  разнообразных  аспектов,  форм,  значений  и  других различий, а,  с  другой  стороны,  -  включение этого  явления  в  различные общности  на  базе  какого-либо  тождества  -  формального,  семантического, функционального и т.п." [4, с. 6].

Человек с древнейших времен пытался проанализировать, описать окружающую его обстановку. В своем громадном большинстве идиомати­чес­кие выражения создавались народом, поэтому они связаны с их интересами и повседневными заботами. Животный мир всегда играл важную роль в жизни народа, в том числе русского и азербайджанского. Многие фразеологизмы в  русском и азербайджанском языке связаны с животными и птицами. Фразеологизмам свойственны юмор и житейская мудрость, а также проницательный здравый смысл. Таким образом, фразеологизмы, связанные с птицами (орнитонимами), могут дать ключ к пониманию национального характера народа, к его культуре и истории, а их сравнение с эквивалентами в других языках – глубже понять и лучше узнать родной язык. Многие из орнитонимов являются результатом народного творчества и фольклорных традиций, библейских и художественных текстов, заимствований, пословиц[3].

Наши наблюдения над материалами словарей показали, что и в русском, и в азербайджанском языке компонентами фразеологизмов являются названия как домашних, так и диких птиц. В данной статье анализируются фразеологизмы, в состав которых входят названия домашних птиц:

в русском языке: курица, петух, гусь, утка (утенок), индюк

в азербайджанском языке: toyuq, xoruz, qaz, cücə

Как видно, в азербайджанском языке, в отличие от русского языка, фразеологизмов с компонентом утка – ördəkи индюк – hinduşka нет, в русском же языке, в отличие от азербайджанского, нет фразеологизмов с компонентом  цыпленок. Рассмотрим конкретные примеры:

Курица – toyuq:

           Курица входит в наибольшее по сравнению с другими домашними птицами количество фразеологизмов, и почти во всех обладает какими-либо отрицательными характеристиками. Если постараться сформулировать некое общее свойство, которое присуще «фразеологической курице», то можно сказать, что курица - плохая, и в различных фразеологических выражениях приводятся конкретные объяснения этой главной отрицательной черты.

        Выражение курица не птица, баба не человек является квинтэссенцией негативного отношения русской фразеологии к курице. Во-первых, в нем подчеркивается ущербность курицы, так как отрицается ее сущностная характеристика, родовая принадлежность курицы к птицам. Также здесь проводится параллель между курицей и женщиной, которая, в свою очередь, также отрицательно маркирована в русской фразеологии: У бабы волос долог, а ум короток; Баба с возу, кобыле легче. В русском языке существовало достаточно много выражений, построенных по такой же модели - Осина не древесина, коза не скотина; Рак не рыба, прапорщик не офицер, части которых могли меняться местами, образуя различные модификации: Курица не птица, а рак не рыба', Курица не птица, прапорщик не офицер[7].

Выражение мокрая курица используется для описания человека, имеющего жалкий вид как в физическом, так и психологическом (безвольный, бесхарактерный человек) плане.

Уродливость «частей тела» курицы лежит в основе выражения избушка на курьих ножках, которое в русском фольклоре обозначает жилище Бабы-яги, безобразной и злобной старухи, поедающей людей, в современном  же русском языке используется для описания старого, ветхого, некрасивого строения. Уподобление другим частям тела курицы также используется при указании на физическую непривлекательность описываемых объектов. Примечательно, что в пьесе Н.В. Гоголя «Женитьба» в целях подчеркивания физической непривлекательности персонажа по аналогии  используется прилагательное «петушья»:

«Кочкарев (поглядывая на него искоса, говорит в сторону). А ведь сам уж куды не пощеголяет; точно кисет, из которого вытрясли табак. (Вслух.) Нет, вам совсем не следует жениться.

Жевакин. Как так?

Кочкарев. Да так. Ну что у вас за фигура, между нами будь сказано? Нога петушья…

Жевакин. Петушья?

Кочкарев. Конечно. Что с вас за вид!

Жевакин. То есть как, однако же, петушья нога?

Кочкарев. Да просто, петушья.

Жевакин. Мне кажется, это, однако ж, касается насчет личности….»

Фразеологизм куриная слепота означает состояние «временного ослабления зрения при недостаточном освещении».  Физический недуг может переосмысляться как психическая особенность, характеризующая недаль­новидность, избирательное внимание.

Слепой курицей называется или действительно плохо видящий человек, или человек невнимательный, непредусмотрительный, недальновидный.

Уничижительное отношение к курице отражается в таких устойчивых выражениях, как Куриные мозги (ср. в азербайджанском языкеquş beyin); Куриная память; Попал как кур в ощип/во щи\ Курам на смех; Как курица с яйцом [7]. Если мы говорим, что у кого-либо куриные мозги, то считаем, что этот человек совсем не умен. Часто это выражение используется при описании женщин, но может характеризовать любого неумного человека. Было бы странно, если бы глупое существо обладало хорошей памятью, и русская фразеология здесь последовательна: у курицы и память куриная, т.е. плохая. Выражение попал как кур в ощип/во щи употребляется в тех случаях, когда кто-либо попал в неожиданную беду, неприятность, что говорит о его неосторожности, непредусмотрительности, и, в конечном итоге, о неумности[6].

   Отметим, что исторически  кур  в этом выражении обозначало петуха, но на синхронном уровне ассоциируется только с «неумной курицей». В основе фразеологизма носится как курица с яйцом лежит реальная способность кур нести яйца. Но даже эта чрезвычайно полезная функция курицы русской фразеологией интерпретируется отрицательно, и идиома имеет значение «уделять излишнее внимание кому-л./чему-л., кто подобного внимания не заслуживает». Естественно, что подобное неадекватное поведение не свидетельствует о большом уме курицы (ср.: носится как дурак с писаной торбой).

В выражении курам на смех также присутствует, хотя более опосредованно, уничижительное отношение к курицам и их умственным способностям. Так, когда мы говорим о чем-либо, что это курам на смех, то имеем в виду нечто бессмысленное и нелепое. В этой идиоме подчеркивается крайняя степень абсурдности и нелепости описываемого.

Фразеологизм как курица лапой обозначает или плохой, неразборчивый почерк , или вообще неумение писать[6].

 Выражение куры не клюют обычно употребляется со словами денег, золота и значит «очень много, большое количество». Скорее всего, значение оборота связано с представлением о чрезмерной прожорливости кур, остановить которую может только какое-то небывалое количество корма.

В русском языке есть слова и выражения, где курица присутствует, так сказать, «за кадром», например, глагол кудахтать («о курице: издавать характерные звуки»), существительные наседка («курица, которая высиживает яйца»), клуша (областное название «курицы-наседки»), идиома махать крыльями. Интересно, что они «наследуют» отрицательное отношение русского языка к курице, что проявляется в их значениях.

 В азербайджанском языке “toyuq”:

toyuq birqıçlıdırоб очень упрямом человеке[8];

toyuq yumurtlamadı, yumurtlamadı, falını da yedi?о пострадавшем, обанкротившимся человеке [9];

ac toyuq yuxusunda darı r  - голодной курице просо снится [9];

evdə xoruz bayırda toyuq (çöldə rə) – дома он – петух, а на улице – курица[8]; 

toyuq bir qıçr ki, bir qıçr – употребляется, когда хотят отметить тупое упрямство кого-либо[8];

 toyuq kimi züşk – съежиться, как курица[9];

 rt toyuq kimi (ki) hinə girmək – с курами ложиться спать (с вечера никуда не выходить) [8];

toyuq tara çıxanda (çıxan vaxt) – в сумерки [9];

toyuq tardan düşəndə (çıxan vaxt)с рассветом, на рассвете[9];

bişmiş toyuğun lməyi lir (tutur)курам на смех[8].

                         Как видно из примеров, в азербайджанских фразеологизмах, как и в русских, отражено уничижительное отношение к курице.

Петух – xoruz

В обоих языках в  отличие от курицы признаки петуха, отражающиеся в его переносных употреблениях, не субъективны, а основываются на реальных свойствах этой домашней птицы - громком голосе, яркой окраске и агрессивном поведении. Рассмотрим подробнее функционирование этого слова в фразеологических оборотах:

 В фразеологизме пока жареный петух не клюнет своеобразно отражается свойственная петухам агрессивность. Выражение значит «пока не произойдут реальные неприятности, не настанут настоящие трудности, которые должны были наступить, но которых, тем не менее, никто не ожидал», т.е. указывает на почти нереальное, но все-таки осуществленное действие.

В русской фразеологии есть два устойчивых оборота, различающихся только формой основного компонента: ходить... петухом и ходить... петушком [6]. Оба выражения ходить... петухом и ходить... петушком могут обозначать «задиристое, воинственное поведение кого-либо. Вместе с этим ходить... петушком может значить и «угодливо, подобострастно».

Устойчивые обороты с петухами: первые/ вторые/третьи петухи; до первых/ вторых/ третьих петухов; с первыми/вторыми/третьими петухами  основываются на двух признаках петухов - «рано просыпаться» и «громко петь» и обозначают различное время суток: первые петухи - это полночь, т.е. то время, когда петухи поют первый раз, вторые петухи - это время перед зарей, третьи петухи - на рассвете.

Таким образом, при употреблении этих фразеологизмов с глаголами, обозначающими начало нового дня (вставать, просыпаться, начинать работать и т.п.), они все значат «рано», располагаясь на разных участках временной шкалы - первые петухи, с первыми петухами, а тем более, до первых петухов - это «более рано», чем, естественно, вторые и третьи петухи. Если же  рассматривать все с точки зрения предыдущего вечера, то тогда выражения до первых/вторых/третьих петухов имеют значение «поздно», и соответственно, до третьих петухов - это «более поздно», чем до первых или вторых петухов, например: гости засиделись до первых/ вторых/ третьих петухов, то они имеют значение «допоздна, до утра».

Как видим, абсолютное указание на время фразеологизмами до первых/ вторых/ третьих петухов в зависимости от «точки отсчета» может иметь противоположные значения «рано» или «поздно», а относительные соотношения между этими способами выражения временных моментов являются идентичными.

Фразеологизм пустить петуха в одной из своих форм совпадает с другим устойчивым выражением русского языка: пустить [красного] петуха [5]. Таким образом, мы имеем дело с омонимами, вернее, омоформами – явлением, достаточно редким во фразеологии. Выражение пустить [красного] петуха  имеет значение «поджигать что-либо, устраивать пожар», основанное на таком признаке петуха, как яркая расцветка его оперения.

Переосмысление этих признаков позволяет характеризовать различные стороны, связанные со сферой человека (особенности его характера, поступков, действий и т.п.) и обозначением времени суток. Обращает на себя внимание то, что в ряде случае один и тот же признак может или по-разному интерпретироваться, что приводит к появлению разных значений одного выражения, или оцениваться как положительный/отрицательный, что также отражается в соответствующих значениях идиом.

 В азербайджанском языке –xoruz:

xoruzbanlamasa, səhəraçılmaz?!–  не будь петуха, утро не настанет [10];

xoruzburaxmaqпустить петуха[9];

xoruzsəsieşitməmişсовсем, совершенно новый [10];

xoruz si itməmiş (z, şey s.) – диковина, диковинка (нечто необыкновенное, невиданное, необычное) [9];

xoruza kləkimi – обдирать, ободрать как липку (липочку), обирать, обобрать до нитки кого [10];

xoruz banı – рано утром, с первыми петухами [10];

xoruz banına kimi (qədər) – до петухов [9];

xoruzların (xoruzun) ilk banı – с петухами, ни свет ни заря [10];

 xoruzun quyruğu r – белыми нитками шито; шила в мешке не утаишь [9];

xoruzunu qoltuğuna vermək – давать, дать по шапке кому – либо [10];

xoruzunu divara dırmaşdırmaq – припирать, припереть к стенке [9];

çarxı xoruzu kimi – как бойцовый петух (о драчуне) [10];

xoruz quyuya baxan kimi – уставиться как баран на новые ворота [10].

                Как видно из примеров, в азербайджанском языке, в отличие от русского, у фразеологизмов с компонентом xoruz, помимо значения времениxoruz banı, xoruz banına kimi (qədər), xoruzların (xoruzun) ilk banı, есть и другие значения (совершенно новый; диковинка; ободрать как липку).

 Гусь –qaz

В русском языке слово гусь ассоциируется с ловким, плутоватым человеком,например: Хорош гусъ\ Каков гусь\ Ну и гусь\ Что за гусь! [5] и т.п. Обращает на себя внимание следующая особенность: хотя объективно имеются в виду отрицательные качества людей, описываемых при помощи этих выражений, в большинстве случаев реального осуждения они не выражают. Скорее в них присутствует или снисходительное порицание, или скрытое одобрение, а иногда даже и подсознательное восхищение.

Гусь не характеризуется повышенной воинственностью, но лучше не вставать у него на пути, о чем предупреждает выражение дразнить гусей. Это значит, что человек намеренно кого-то раздражает, выводит из себя, нервирует его. Есть и другое значение устойчивого словесного оборота "дразнить гусей": задевать, злить без нужды завистников или врагов.

Ловкость, изворотливость, удачливость не проходят для гуся бесследно, отражаясь на его внешнем виде, что находит выражение в таких идиомах, как гусиная кожа, гусиные лапки. Гусиной кожей называется «кожа, покрывшаяся мелкими пупырышками от холода, страха, волнения». Гусь лапчатый – человек, который легко выходит из трудных ситуаций, избегает наказаний за свои поступки или ведёт себя так, словно не хочет нести ответственность за свои пороки[5]. Употребляется в шутливой, ироничной форме по отношению к ловкачам и хитрецам.

Значение фразеологизма относится к выражению «как с гуся вода», то есть обозначающее персону, которой нипочём любые тяготы жизни. Как известно, гуси и гусыни носят особое оперение, покрытое жировой прослойкой. Именно она позволяет отталкивать воду и даёт птицам возможность плавать и нырять, но при этом не мокнуть. Очевидно, к гусям относится и выражение «выйти сухим из воды». Эта группа фразеологизмов берёт начало из заговоров знахарей: «С гуся вода, с тебя – худоба».

 В азербайджанском языке – qaz:

qaz uçdu, qarğa qondu – о чем-то совершенно бессмысленном и ненужном [10];

qaz yerişi yerimək – утиная походка [10];

qaza atdım, qoza dəydi – желал одно, получил же совсем другое [9];

qazdan ayıq – ушки на макушке [10].

Утка

В русском языке, в отличие от азербайджанского, в состав небольшого количества фразеологизмов входит и  слово уткаподсадная утка, газетная утка, пустить утку, гадкий утенок [5]. Подсадной уткой называют «человека, который, выполняя специальное задание, выдает себя не за того, кем является на самом деле, с тем, чтобы выведать какие-либо тайны, секреты и разоблачить преступника». Выражение может иметь амбивалентную оценку в зависимости от того, чью точку зрения представляет говорящий. Образ, положенный в основу фразеологизма, относится к профессиональной сфере охотников, где подсадной уткой называется специальная приманка для привлечения других птиц.

Фразеологизм  гадкий утенок — о человеке, чьи истинные достоинства открываются совершенно неожиданно для окружающих. Также применяется по отношению к людям, не обладающим привлекательной внешностью, но добрым и отзывчивым в душе.

Возникновение фразеологизма связано со сказкой Г. Х. Андерсена «Гадкий утенок». В ней говорится, что однажды среди вылупившихся утят оказался один уродливый — «гадкий утенок», непохожий на собратьев. Над ним смеялись, унижали, но пришло время, утенок вырос и оказалось, что он — прекрасный лебедь.

Фразеологизм газетная утка — о лживом известии, напечатанном в газетах. Происхождение этого выражения связывают с бельгийским юмористом  Корнелиссеном, который, вздумав поиздеваться над легковерием публики, напечатал в журнале заметку о прожорливости уток.

Как это ни парадоксально, но во всех рассмотренных фразеологизмах со словом утка, несмотря на их различное происхождение и разные образные основы, можно выделить одну общую черту, приписываемую утке в русском языке. Все выражения содержат указание на некоторую мнимость, двойственность, несоответствие видимого и реального.

Индюк

Никакими особыми мысленными или думательными способностями индюк не отличается, в этом плане он ничем не лучше, например, курицы или дятла. Скорее всего, умный вид индюку придает  способность этой птицы надуваться, важно нахохливаться и глубокомысленно молчать. 

Еще есть выражение «важный как индюк». Важный вид и немногословность придают человеку значимость и предполагают наличие ума.

Есть также выражение: «надулся, как индюшка». Оказывается, существует небольшой рассказ, из которого становится понятно, откуда произошла эта фраза. «Один крестьянин пришел на дрезденский рынок, чтобы продать своего индюка. Из разговора с одним из покупателей крестьянин  узнал, что тот недавно отдал 15 талеров за попугая. Тут же была выставлена стоимость индюка – 30 талеров, он же все-таки вдвое крупнее попугая.

– Но попугай говорить может, – сказали продавцу, – а индюк твой разве разговаривает?

– Может индюк мой и не разговаривает, – ответил находчивый крестьянин, – зато много думает» [11].

Cücə

В азербайджанском языке, в отличие от русского, есть незначительное количество фразеологизмов с компонентомcücə - цыпленок:

cücə kimi – о худом, хилом, низкорослом человеке [10];

islanmış/suyu süzülmüş cücə kimi – как мокрая курица (о человеке, имеющем жалкий вид) [9].

                         Положительные и отрицательные качества, характеризуемые рассмотренными фразеологизмами, отражают ингерентные ([лат. inhaerens (inhaerentis) - укоренившийся] - присущий кому/чему-либо, неотъемлемый – Н. А.), поведенческие и внешние признаки человека.

Таким образом, анализ употреблений слов, обозначающих домашних птиц в русском и азербайджанском языках, позволил выделить основные признаки, на которых основываются внутренняя форма самих названий, значения дериватов и фразеологических единиц, в состав которых они входят.

 

Список использованной литературы

1. Костина Н.Ю. Названия птиц как специфическая группа слов: на материале русского и английского языков: Дис….канд.филол. наук, Орел, 2004

2. Телия В.Н. Культурно-языковая компетенция: ее высокая вероятность и глубокая сокровенность в единицах фразеологического состава языка // Культурные слои во фразеологизмах и в дискурсивных практиках. М.: Языки славянской культуры, 2004.

3. Токарев Г.В. Человек: стереотипы русской лингвокультуры. «С-Принт», Тула, 2013.

4.Райхштейн А. Д. Сопоставительный анализ немецкой и  русской  фразеологии. М.: Высшая школа, 1980. – 208с.

Словари

5. Бирих А. К. Словарь фразеологических синонимов русского языка: свыше 8 000 рус. фразеологизмов, 950 синоним. рядов, толкование значений, алф. указатель фразеологизмов / А. К. Бирих, В. Н. Мокиенко, Л. И. Степанова. - М.: АСТ-ПРЕСС, 2009, 445 c.

6. Федосов И.В., Лапицкий А.Н. Фразеологический словарь русского языка. — М.: ЮНВЕС, 2003. — 598 с.

7. Фразеологический словарь современного русского литературного языка / ред. А. Н. Тихонов. — М.: Флинта, Наука, 2004. — 832 с.

8. Аzərbaycanca-rusca lüğət (4 cild). Bakı, 2006.

9. Baxşiyev H. Azərbaycan dilinin müxtəsər frazeologiya lüğəti. Bakı: Bakı Universiteti, 2004.

10. Seyidəliyev N. Frazeologiya lüğəti. Bakı, “Çıraq”, 2004. — 272 səh.

11. http://frazbook.ru/2011/02/08/dumaet-tolko-indijskij-petux/

Ключевые  слова:  фразеологизм, названия  домашних  птиц, курица, петух, цыпленок, гусь, утка

Açar  sözlər:  frazeologizm, ev  quşlarinin adları, toyuq,  xoruz, qaz,  cücə, ördək

Keywords:  idioms, names of  domestic  birds, hen, cock, chicken, goose, duck

 

The names of  domestic  birds  as  components  of  idioms

( On  the  material   of  the  Russian  and   Azerbaijani languages)

SUMMARY

                The  article  contains  the  comparative  analysis   of the idioms the components  of  which  are the  names  of  domestic  birds.  The  analysis  is  carried  out  on  the  basis  of  the  material  of  the  phraseological, explanatory dictionaries   and  encyclopedia of  the  Russian  and  Azerbaijani  languages. The appropriate  examples  are given  from the  belles-letters. The article  also  contains the quantitative  and  anthropocentric description of the compared  idioms.  It is  noted  that  such  idioms  signify  positive  and  negative  qualities of  human appearance,  character, behaviour, manners, speech. Idioms  reflect both  the  Russian  and  Azerbaijani  peoples'  wisdom and  mentality.

                                                                

Ev quşlarının  adları frazeologizmlərin komponentləri  kimi

( Rus  və  Azərbaycan  dillərinin  materialı əsasinda)

                                                                                               Xülasə

                Məqalədə  rus   və  Azərbaycan dillərinin  frazeoloji ,izahlı  və  ensiklopedik lüğətlərinin  materialı  əsasında tərkibində  ev quşlarının adları  olan frazeologizmlər müqayisəli   aspektdə təhlil  olunur; bədii  ədəbiyyatdan müvafiq misallar gətirilir. Məqalədə tədqiq  olunan frazeoloji vahidlərin kəmiyyət  və antroposentrik  təsviri  verilir.  Qeyd  olunur  ki, belə  frazeologizmlər insanın zahiri  görünüşünə, xasiyyətinə, davranışına, danışıq  tərzinə aid olan müsbət  və mənfi keyfiyyətləri  bildirir. Frazeologizmlər həm  rus, həm Azərbaycan  xalqının müdrikliyinin, dünya görüşünün təcəssümü, təfəkkürünün  inciləri kimi qiymətləndirilir.

 

RƏYÇİ: dos. L.Ələkbərova

                                                                                                                                     

 

Nuray Əliyeva

NAXÇIVAN DİALEKTİNDƏ KÖMƏKÇİ NİTQ HİSSƏLƏRİNİN

LİNQVİSTİK XÜSUSİYYƏTLƏRİ

Aparılan müşahidələrdən, yazılan məqalələrdən bu nəticəyə gəlmək olar ki, Naxçıvan qrupu dialekt və şivələrinin Azərbaycan dilinin digər qrupu dialekt və şivələrindən fərqlənən bir sıra morfoloji xüsusiyyətləri var. Bu xüsusiyyətlər leksik şəkilçilərdə, kəmiyyət, mənsubiyyət, hal, xəbərlik kateqoriyalarının şəkilçilərində, mənsubiyyət şəkilçisi qəbul etmiş isimlərin hallanmasında, əvəzliklərin hallanmasında, sıra saylarında, sifətin dərəcələrində, fellərin təsriflənməsində, köməkçi nitq hissələrində özünü göstərir. Bununla belə, qeyd etmək lazımdır ki, Naxçıvan dialektində morfoloji fərqlər fonetik və leksik fərqlərə nisbətən daha zəifdir. Yəni burada ədəbi dilin morfoloji xüsusiyyətləri ilə yaxınlıq daha çoxdur. Eyni zamanda dialektin özünəməxsus morfoloji xüsusiyyətləri ilə yanaşı digər dialekt və şivələrimizlə oxşar cəhətləri də vardır.

                Dialekt və şivələrin morfoloji xüsusiyyətlərinin əmələ gəlməsi haqqında E. Əzizov yazır: Azərbaycan xalq dili inkişaf etdikcə, ədəbi dilin yazılı qolu sabitləşdikcə ayrı-ayrı dil vahidlərinin dialekt həddində müəyyənləşməsi prosesi getmişdir. Dilin başqa yaruslarında olduğu kimi, morfoloji quruluşda da ayrı-ayrı elementlər (qrammatik əlamətlər) dialekt faktı kimi işlənmişdir (3, s.168).

                Naxçıvan dialektinin lüğət tərkibində köməkçi nitq hissələri də maraqlı söz qruplarındandır. Bu qrupa daxil olan leksik vahidləri ayrı-ayrılıqda nəzərdən keçirmək daha məqsədəuyğundur.

Bağlayıcılar. Naxçıvan dialektində ədəbi dilimizdə paralel işlənənlərlə yanaşı ədəbi dildən fərqli aşağıdakı bağlayıcılar işlənir ki, burada onların quruluşca hər üç növünə: sadə, düzəltmə və mürəkkəb bağlayıcılara rast gəlirik. 

Ara. Bu bağlayıcı ədəbi dilimizdə işlənən gah bağlayıcısının sinonimidir və bölüşdürmə mənası bildirir. Demək olar ki, Naxçıvanın bütün rayonlarında bu bağlayıcı müşahidə olunur və geniş şəkildə işlənir. -Qonşumuzdu, ara kişidən, ara da mənnən gileylənir.

Amancax. Azərbaycan dili dialekt və şivələrinin əksəriyyətində ancaq bağlayıcısının ancax variantında işlənməsi müşahidə olunur. Lakin Naxçıvanın Şahbuz şivələrində bu bağlayıcı amma bağlayıcısı ilə birləşərək maraqlı bir forma əmələ gətirir. Amancax bağlayıcısı amma və ancax <ancaq> bağlayıcılarının birləşməsindən əmələ gəlib qarşılaşdırma mənası bildirir. Məs.:  -Neçə kərəm kağız yazdım, amancax cavab almadım.

Kin, kün//kı, ki, ku, kü. Bu bağlayıcı ədəbi dilimizdə işlək olan ki aydınlaşdırma mənalı tabelilik bağlayıcısının qədim formasıdır: Məs.: -Biləndə kin, qonaxsĩ:z gəldim kin, gedəx' əvə bir çay için. -Gördüx' kün, bırda işdərimiz alınmır gənə qəyidip gəldix' kəndə. –Heş mənnən soruşdu kun, hardan gəlip hara gedəssən.

Ki bağlayıcısının həm qapalı (kın, kin, kun, kün), həm də açıq (kı, ki, ku, kü) şəkildə işlənməsinə qədim və orta əsr abidələrinin dilində tez-tez rast gəlirik. Məs.: -Xanım, bu gəz Bayındır xandan buyruq böylədir kim, oğlu-qızı olmayanı tanrı tala qarğayıbdır, biz dəxi qarğarız demişdir - dedilər (4, s.17).

Azərbaycan dilinin əksər dialekt və şivələrində ki bağlayıcısının qədim formalarına rast gəlmək olur.

Yazılı abidələrin dilini nəzərdən keçirdikdə aydın olur ki, XVIII əsrə qədər yazı dilində kim şəkli ki-yə nisbətən daha aktiv olmuşdur. Lakin XIX-XX əsrlərdə kim-dən yalnız üslub xatirinə istifadə edilmişdir. Dialekt və şivələrimizdə də kim bağlayıcısının qalığı məhz kin şəklində özünü göstərir (5, s.232).

İraskin. Bu bağlayıcı ədəbi dilimizdə işlənən madam ki bağlayıcısının sinonimidir. Tabe edən bağlayıcıdır. Şərt mənası bildirir. Məs.: -İras kin, günahını boynuna aldı, mə:m onnan day işim yoxdu, amancax bir də belə qələt qırmasın.

Ya:inkin. Bu bağlayıcı Naxçıvan dialektində də və ya, və yaxud bölüşdürmə mənalı tabesizlik bağlayıcısının sinonimi kimi işlənir. Məs.: -Atĭya, ya:inkin anĭya hörmət qoymax əvladın borcudu.

Əyəm kin. Bu bağlayıcı əgər ki bağlayıcısının sinonimidir: -Bı il ağaşda yaxcı çiçəx' var, əyəm kin, dolu vırmasa meyvəcat Allah qoysa bol olacax.

Bunlardan əlavə Naxçıvanın ayrı-ayrı rayonlarında ama//əmə <amma>, həmi, həmdəkin <həm, həm də>, de:in <deyə>, nan, nən (yan, ynən) <ilə>, gənə <yenə>, tainkin, çünkün və s. kimi bağlayıcılar da işlənir.

Qoşma. Qoşmalar əsas söz köklərindən əmələ gəlib, şəkilçiləşməyə doğru inkişaf edən və hər ikisindən tamamilə fərqlənən bir nitq hissəsidir. Digər dialekt və şivələrimizdə olduğu kimi, Naxçıvan dialektində də qoşmalar ədəbi dilimizdə işlənən qoşmalardan əsasən fonetik cəhətdən fərqlənir.

İrağ//irax. Bu qoşma çıxışlıq halda olan isimlərə qoşularaq fərqlənmə və məsafə mənası əmələ gətirir. Məs.: -Mə:m sənnən irax kimi var ki.

Məlumdur ki, qoşmalar digər nitq hissələri yerində də işlənə bilir. Daha doğrusu söz qrammatik mənasını cümlə daxilində daşıyır. Bir söz ayrı-ayrı cümlələrdə qrammatik mənasını dəyişir. Bu iraq sözünə də aiddir. Məs.: -İrax sənnən başaçığın <əri ölənin> başına çox iş gələr. –Sənnən irax onu diyən başını daşa döyür. Birinci cümlədə irax- uzaq, kənar mənalarında, ikinci cümlədə isə irax sözü özgə, başqa mənalarında işlənmişdir.

Səmt. Bu qoşma özündən əvvəl gələn ismin yönlük halda işlənməsini tələb edir. Naxçıvan dialektində istiqamət bildirən tərəf qoşmasının sinonimi kimi işlənir. Məs.: -Nə xərtənə elədix' bizə səmt gəlmədi. Səmt sözü haqqında H. Mirzəzadə yazır: “Səmt ərəb dilindən alınma müstəqil sözdür. Azərbaycan dilində çox az təsadüflərdə qoşma kimi işlənərək tərəf istiqamət məzmunu bildirmişdir” (5, s.198). Bu baxımdan Naxçıvan dialektində də tərəf sözü səmt sözündən daha işləkdir. Səmt sözü mənsubiyyət şəkilçisi qəbul edərək III növ təyini söz birləşməsinin ikinci tərəfi olur: küləyin səmti, çayın səmti, Əlinin səmti və s.

Səfayi//sıvayı//savayım//sıvayım. Bu qoşma özündən əvvəl gələn ismin çıxışlıq halda işlənməsini tələb edir və fərqlənmə məzmunu ifadə edir. Ədəbi dilimizdə daha çox işlək olan özgə, başqa qoşmalarının sinonimidir. Məs.: -Qızımnan savayım bir yananım yoxdu. Sıvayı// savayı//savayım qoşması qərb qrupu dialekt və şivələrində daha geniş işlənir.

Siftə//sifdə. Bu qoşma ədəbi dilimizdə işlənən əvvəl qoşmasının sinonimidir. İsmin çıxışlıq halında olan sözlərə qoşularaq zaman məzmunu bildirir. Məs.: -Sənnən sifdə gərəx' uşağa baxım.

Siftə//sifdə sözü Naxçıvan dialektində isim və zərf kimi də işlənir: -Sifdə sənnən bərəkət Allahdan. –Sifdə səni gördüm so:ra onu.

Ə:nə. Özündən əvvəlki sözün ismin çıxışlıq halında olmasını tələb edir, zaman və istiqamət məzmunu bildirir. Məs.: -Savet yıxılannan ə:nə bağ-bağatıma baxıram. –Məx'dəpdən ə:nə mə:m bağımdı.

Tana//tan, tənə//tən. Azərbaycan dilinin qərb qrupu dialekt və şivələrində daha çox işlək olan şəkilçiləşmiş bu qoşma ədəbi dilimizdəki kimi, qədər və dək qoşmalarının sinonimi olub qoşulduğu sözlə birlikdə Naxçıvanın, əsasən Şahbuz rayonunda zaman və məsafə məzmunu bildirir. Məs.: -Xoruz banınatan gözdədim, gəlmədi. –Bakıya gedənətən onu mən yekəltdim.        –Yeylağatan biznən getdi.

Ucbat, uc. Müasir ədəbi dilimizdə səbəb-məqsəd bildirən üçün qoşmasının ilkin forması olan ucbat//uc qoşması Naxçıvan dialektində işlənməkdədir: -Mə:m ucbatımnan Türkiyədə qalammadı, yoxsa yaxşıca pul alırmış. –Beş bağ otun ucunnan yanı balalı inəyin satdı.

Bunlarla yanaşı Naxçıvan dialektində cax//cəx', canə//cənə, kimin, gora, ötürün, ötərin və s. qoşmalar ədəbi dilimizlə paralel işlənməkdədir. Ümumiyyətlə Naxçıvan qrupu dialekt və şivələrində qoşmaların açıq şəkli ilə yanaşı qapalı şəkli də (kimi//kimin, sıvayı//sıvayım) işlənməkdədir (1, s.145).

Ədat. Naxçıvan dialektində işlənən ədatlar ədəbi dilimizdəki ədatlardan fonetik cəhətdən və işlək olub-olmamasına görə fərqlənir. Şahbuz şivələrində aşağıdakı ədatlara təsadüf edilir:

Adı. Bu ədat ədəbi dilimizdə işlənən heç ədatının sinonimidir. –Tezdənnən axşamacan veyillənər, adı bir işin qulpunnan yapışmaz.

Səkin//səki. Bu ədat görülən işin keyfiyyətsiz olduğunu göstərmək üçün və yaxud icrası vacib olan bir işin görülmədiyini bildirir. Məs.: -Səki sən ma: <mənə> yorğa at yeri deyəciydin noldu. –Səkin onu usda bildix', demə daşı daşüssə qoymağı bacarmır.

Bəyəm//bə:m. Ədəbi dilimizdə işlənən məgər ədatının sinonimidir. Sual məzmunu bildirir: -Bəyəm elə bilirsən kin, bınnan mə:m xəbərim var? –Bə:m ma:, sa: qarışan var.

Dayna//dana//tana. Bunlar ədəbi dilimizdə işlənən da, də ədatının sinonimidir. Əmr, təkid məzmunu ifadə edir. –Əşi, bir gə: bıra dayna. –Dur o atın yəhərin al dana.

Bu ədatlar Şahbuz rayonunda Qərbi Azərbaycandan, Zəngəzur mahalından gəlib burada yaşayanların arasında daha çox işlənir.

Azərbaycan dilinin qərb qrupu dialekt və şivələrində bə:m, dana//dayna//dənə (2, s.156) ədatlarının işlənməsi qeydə alınmışdır.

Keşgəm//keşgə. Arzu, istək məzmunu ifadə edən bu ədat Naxçıvan dialektində ədəbi dilimizdəki kaş ki ədatının sinonimidir. -Keşgə bı mer-meyvənin yetişən vədə gələrduz. –Keşgəm Narının qucağında bir uşax görüp sohram öləydim.

Yaman. Bu ədat adətən sifətdən sonra gələrək mənanı qüvvətləndirir. Ədəbi dilimizdə işlənən əcəb ədatı ilə sinonimdir. Məs.: -Yaman yaxcı gün ağladılar camahata.

Məhlim. Ədəbi dilimizdə işlənən məgər ədatının sinonimi olan bu ədata Şahbuz şivələrində rast gəlirirk. Sual mənasını qüvvətləndirmək məqsədi ilə işlədilir. –Bı çəpişin məhlim on kilo əti gələr?

Ha. Əmr, təkid, xahiş bildirən ha bir ədat kimi XVI əsr ədəbi dilində də işlənmişdir və sözlərdən sonra gəldiyi kimi, bəzən sözlərin əvvəlində də işlənmişdir (5, s.211). Bu ədat bu gün də Naxçıvan dialektində özünü göstərir. Məs.: -Gözdüyürəm gə: ha? İnciyərəm.

Naxçıvan dialektində bunlarla yanaşı bənə, bənə bə, axı, kin, -ca, -cə və s. ədatlara da təsadüf olunur.

Tədqiqat göstərir ki, dilimizin tədricən inkişafı, intellektual səviyyənin artması, əhalinin sürətlə savadlanması nəticəsində dialekt və şivələrlə ədəbi dil arasında olan fərqlərin azalması, şivələrin tədricən ədəbi dil içərisində əriməsi prosesi burada olan ciddi fərqləri aradan qaldırmışdır. Lakin buna baxmayaraq. Naxçıvan dialektində köməkçi nitq hissələri ədəbi dilimizdən və Azərbaycan dilinin digər dialekt və şivələrindən müəyyən dərəcədə fərqlənən özünəməxsus xüsusiyyətlərə malikdir və bu xüsusiyyətlərin öyrənilməsi olduqca əhəmiyyətlidir.

 

ƏDƏBİYYAT

1. Azərbaycan dilinin Naxçıvan qrupu dialekt və şivələri. Bakı: Azərb. SSR EA nəşriyyatı, 1962, 325 s.

2. Azərbaycan dilinin qərb qrupu dialekt və şivələri. Bakı: Azərb. SSR EA nəşriyyatı, 1967, 283 s.

3. Əzizov E. Azərbaycan dilinin tarixi dialektologiyası. Bakı: Bakı Universiteti nəşriyyatı, 1999, 354 s.

4. Kitabi-Dədə Qorqud. Bakı: Yazı nəşriyyatı, 1988, 263 s.

5. Mirzəzadə H. Azərbaycan dilinin tarixi qrammatikası. Bakı: ADU nəşri, 1990, 376 s.

Açar sözlər: köməkçi nitq hissələri, qoşma, ədat, bağlayıcı

Key words: auxiliary parts of speech, postposition, particle, conjunction

Ключевые слова: вспомогательные части речи, постпозиция, частица, сочетание

 

                                             

LINGUISTIC FEATURES OF AUXILIARY PARTS

OF SPEECH IN NAKHCHIVAN DIALEKT

                              

In the article auxiliary parts of speech in the Nakhchivan dialekt, their like and different sides with literary language investigated. In here auxiliary parts of speech that is not use in literary language has been drawn into investigation separately.

 

 

ЛИНГВИСТИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ  ВСПОМОГАТЕЛЬНЫХ  ЧАСТЕЙ РЕЧИ

 В НАХЧЫВАНСКОМ ДИАЛЕКТЕ

 

В статье рассматриваются особенности Нахчыванского диалекта, которые отличают от литературного языка и от диалектов других регионов. Здесь указывается, что в Нахчыванском диалекте существуют вспомогательные части речи,  которые важны с точки зрения изучения истории языка.

 

Rəyçi: dos. S.Abbasova

                           

 

          

 


Əliyeva Lətafət Əlişan qızı

İDİOMLAR NİTQİ ZƏNGİNLƏŞDİRMƏ QAYNAĞI KİMİ

 

İdiom yunanca «idioma» sözündən olub dildəki elə ifadələrə deyilir ki, söz birləşməsi quruluşuna malik olsun, komponentlərinin leksik mənasından asılı olmayaraq vahid bir məna ifadə etsin, quruluşca və mənaca parçalanmasın (1, s.25; 2, s.165). Dildə belə səciyyə daşıyan xüsusi ifadələr milli özünəməxsusluğu, obrazlılıq və emosionallıq əlamətləri, koloritlik, məcazilik və elastiklik keyfiyyətləri, sadəlik, aydınlıq, ifadəlilik kimi mühüm cəhətləri ilə nitqi zənginləşdirməyə xidmət edir. İdiomlar «... dilimizin lüğət tərkibinin ən canlı, ən zəngin, ən çox işlənən bir qismini təşkil edir. İdiomların yaranma prosesi lüğət tərkibindəki başqa söz qruplarına, xü­su­silə mürəkkəb sözlərə nisbətən daha sürətli, daha canlıdır. Bu cəhət özünü, xüsusilə bədii ədəbiyyatda göstərir. Çünki idiomların yaranmasında rol oynayan məcazi mə­nalılıq bədii ədəbiyyata, xüsusilə şeir dilinə xas olan əlamətlərdən biridir» (3, s.107).

İstər danışıq dilində, istərsə də bədii əsərlərdə digər söz qruplarında olduğu kimi, idiomatik ifadə və ibarələrin nitqi zənginləşdirmə xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi də olduqca mühüm və əhəmiyyətlidir. Çünki idiomatik ifadələri öyrənmədən nitqin zəngin  çalarlarını, onun çoxaspektli cəhətlərini, həmçinin hər hansı bir söz sənətkarının müəyyən bir fikri obrazlı şəkildə ifadə etmək məharətini dəqiq şəkildə təyin etmək mümkün deyil. Başqa sözlə desək, bədii əsərlərdə idiomların nitqi zənginləşdirmə funksiyasının təyin edilməsi müəllifin yaradıcılıq metodunun spesifik cəhətlərini hərtərəfli açmağa, onun aydın lövhələr və obrazların yaradılmasında dilin rənglənmiş vasitələrindən istifadə məharətini öyrənməyə kömək edir (5, s.67).

«Sözə dar, fikrə geniş meydan açan» (5, s.67) idiomlar bu və ya digər tarixi ha­disə, etnik ənənə, təfəkkür tərzi və dünyagörüşünün spesifik izini saxlayan, əks et­dirən milli formanın rəngarəng vahidlərindən olduğundan onların öyrənilməsi, təd­qiq edilməsi, spesifik cəhətlərinin üzə çıxarılması hər zaman aktuallıq kəsb etmiş və et­məkdədir. İdiomların belə xüsusiyyətləri haqqında aydın təsəvvür yaratmaq üçün konkret nümunələr əsasında fikrimizi əsaslandıraq. Məsələn, «Əsli və Kərəm» dastanında dastançının təhkiyə nitqində işlədilən «dabanına tüpürmək» idiomatik ifa­dəsi «sürətlə getmək, qaçmaq, yerimək» anlamındadır: «Çuğul qarı palçıqlı balağını əlinə aldı, dabanına tüpürüb, özünü birbaşa Soltan Mahmuda yetirdi» (6, s. 351); «İşi belə görən Soltan Mahmudun adamı dabanına tüpürüb elə qaçdı ki, heç izi-tozu da qalmadı» (6, s. 352).

Göründüyü kimi, dastançı fikrini daha qabarıq nəzərə çarpdırmaq, obrazlılıq, emosionallıq yaratmaq məqsədilə dilimizdə həqiqi mənada işlənən «sürətlə getdi, qaç­dı, yeridi» əvəzinə məcaziləşmiş «dabanına tüpürmək» ifadəsinə üstünlük vermişdir.

İstər şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələrinin, istərsə də yazılı örnəklərin dilində idiomlar geniş üslubi funksiyalar yerinə yetirir.  Təhlilə cəlb etdiyimiz nümunələr əsasında deyə bilərik ki, söz sənətkarları obrazların və yaxud personajların əhval-ruhiyyəsini, daxili həyəcanını ifadə etmək üçün idiomlardan istifadə edərək onların müxtəlif ruhi vəziyyətlərinin, emosiyalarının daha təsirli verilməsinə nail olmaqla bərabər, həm də onların nitq aktlarını zənginləşdirmişlər: «İndi mən onların başına oyun gətirim, sən də tamaşa elə, bu saat onları atın quyruğuna bağlayıb bu düzü biyabanda parça-parça edəcəyəm» (6, s. 217); «Mənim evimdə oxuyanda gərək elə şey oxuyasan ki, içərisində Pəri sözü olmaya, əgər Pəri adı çəksən, Qara Vəzir səni də öldürər, mənim də nəslimi kəsər» (6, s. 218).

Bu nümunələrdə «başına oyun açmaq», «nəslini kəsmək» idiomları adi sözlərin (yəni «başına iş açmaq», «öldürmək» həqiqi mənada) obrazlı sinonimləridir. Bu ifadələr vasitəsilə nitq aktları gözəlləşdirilmiş və obrazlılığın hüdudları genişlən­diril­mişdir. İdiomların poetik nitqi zənginləşdirməsindəki rolundan bəhs edən X. Cab­barov da haqlı olaraq yazır ki, idiomlar adi sözlərin obrazlı sinonimləridir, ipə-sapa düzülməmiş ən qiymətli inciləridir. Nitqin gözəllik çələngidir. Sənətkarın zəka tacını bəzəyən nadir tapıntı, poetik ixtira və icadlardır. Ona görə də fonetik və leksik-qram­matik vasitələrə nisbətən idiomların obrazlılıq yaratmaq imkanı hüdudsuz dərəcədə genişdir (7, s.113-114).

Əksər məqamlarda söz birləşməsi və cümlə modelində olan idiomlarda poetik obrazlılıq, yəni əyanilik, portretlilik, məcazi mənalılıq çox qüvvətli olur: «Qurbani dedi:

 - Usta niyə acığın tutur. Bax, o asılan sazı istəyirəm.

Usta qəzəblənib dedi:

- Dədə Yediyar kimi usta aşıq o sazı çala bilmir, indi sən çalacaqsan? Get, hələ ağzının qatığını sil! İlk baxışda «ağzının qatığını silmək» idiomatik – cümləsində fikir həqiqi mənada anlaşılır. Lakin məcazi mənada saz ustasının hirslənmə məqa­mında işlətdiyi bu tip cümlə idiomu vasitəsilə dilimizdə işlənən «naşı, bacarıqsız» leksik vahidinin semantikası qüvvətləndirilmişdir.

Bəzi dastanların nəsr parçalarında söz birləşməsi və cümlə tipli idiomlar ardıcıl şəkildə işlənərək poetik obrazlılığı vüsətləndirir, ifadə edilən nitq aktlarına məcazilik donu verərək onu daha da gücləndirir: « - Oğul, o sazı sənə bağışladım, əhsən sənin fərasətinə, amma götür, kirmişcə buradan get, yoxsa Dədə Yediyar eşidər, aşına zəhər qatar».

Usta Bədəl qışqırdı ki:

- Ay aman, bunun ağzından qan iyi gəlir, bu saat mənim balalarımın başını kəsdirəcək. O, odla oynayır (6, s. 222-223).

Bu nümunələrdə işlənən «aşına zəhər qatmaq», «ağzından qan iyi gəlmək», «odla oynamaq» idiomlarında potensial obrazlılıqla bərabər, poetik obrazlılıq da vardır. Belə ki, üçüncü cümlədə, yəni «o, odla oynayır» cümləsində «o» dodaqlanan saiti üç dəfə təkrarlanaraq assonans yaratmış və bununla da poetik obrazlılığın sürəkliliyi təmin edilmişdir.

Müşahidələrimiz göstərir ki, xalq yaradıcılığı nümunələrində idiomların meydanı daha genişdir. Dastanların nəsrlə yazıya alınmış parçalarında daha çox cümlə modelli idiomlar işləndiyi halda, nəzmlə yazıya alınmış hissələrində söz birləşməsi formalı idiomatik ifadələr daha çox müşahidə edilir ki, bunların da hər ikisində idiomlar nitqi zənginləşdirmə qaynağı kimi çıxış edir: «Bəli, Qurbani axşamı saldı, durub yavaşca üz qoydu Hatəm bağçasına» (6, s. 225);  O ki bura gəlib, iki qoçun başı bir qazanda qaynamaz, ya bu şəhərdə o aşıqlıq eləməlidi, ya mən (6, s. 224); «- İndi ki, sənin könlünün quşu uçdu, onu ver bizim ixtiyarımıza, qoy onu bir imtahana çəkək» (6, s. 234):

Ala gözlü, şirin sözlü məhbubun,

Zənəxdanı dörd şölədi xal olu (6, s. 235)

O siyah tellərin, şirin dillərin.

Salıbdı sönməyən ay oda məni (6, s. 245) və s.

Bu nümunələrdə «üz qoydu», «iki qoçun başı bir qazanda qaynamaz», «könlünün quşu uçdu», «imtahana çəkək», «şirin sözlü», «şirin dillər», «salıbdı oda» kimi söz birləşməsi və cümlə modelli idiomlar nitqi rəngarəng şəklə salmış, obrazlılığı gücləndirmiş və biz belə hesab edirik ki, bədii mühitdə belə idiomatik ifadələr nə qədər çox olarsa, obrazlılıq bir o qədər güclü olar, daha doğrusu obrazlılığın güclülüyü nitqdə belə vahidlərin işləkliyi ilə tənzimlənir.

Deyilənlərdən belə nəticəyə gəlmək olar ki, idiomların quruluş formalarını və bitmiş fikir ifadə edib-etməmək imkanlarını nəzərə alaraq onları iki qrupa bölmək olar:

1. Söz birləşməsi formalı idiomlar;

2. Cümlə quruluşlu idiomlar.

1. Söz birləşməsi formalı idiomlar mətn mühitində digər dil vahidləri ilə çulğaşaraq poetik obrazlılığı daha da gücləndirir. Onları mətn mühitindən ayıranda da poetik obrazlılıq yerində qalır, zəifləmir:

«Qaşı kaman, sinən onun butası

Qatı yay çəkilir qollara doğru» (6, s. 250).

«Qara Vəzirin varı-dövləti əndazəsini aşmışdı, o süd gölündə üzürdü» (6, s. 238); «Qurbaninin gözü qan çanağına dönmüşdü» (6, s. 253) və s.

Göründüyü kimi, bu nümunələrdə «qaşı kaman», «süd gölü», «qan çanağı» kimi söz birləşməsi quruluşlu idiomları mətn mühitindən ayıranda da obrazlılıq itmir.

Bəzi məqamlarda söz birləşməsi quruluşlu idiomlar mətn mühitində emosional­lıq və ekspressivlik yaratmaqla bərabər, bütövlükdə mətnin, daha doğrusu sintaktik bütövün semantikasına da təsir edən ən mühüm vasitə kimi çıxış edir: «- Dərdin nədi? Utanıb, çəkinib eləmə, hamısını mənə de.

Qurbani dedi:

- Şah sağ olsun, dərdimi dilimlə desəm, dilim yanar, izin ver, sazla deyim» (6, s.254). Bu mətnin son cümləsində Qurbaninin dilində işlənmiş «dilim yanar» idiomu bu aşığın dərdi barədə dolğun təəssürat yaradır. Digər tərəfdən isə kontekstdə 12 dəfə «d» samitinin təzahürü müşahidə edilir ki, bununla da dastançı mətndəki «dərd», kədər» sindromunu «d»-nin alliterasiyası vasitəsilə qüvvətləndirmiş və musiqilik, ahəngdarlıq məhz bu samitin köməkliyi ilə əldə olunmuşdur.

Ümumiyyətlə, folklor örnəklərinin dilində işlənən «qaşı qəmər», «dodağı bal», «bəyaz buxaq», «lalə yanaq», «qaymaq dodaq», «gümüş bilək», «büllur buxaq» və s. idiomlar vasitəsilə poetikliyin gözəl, mükəmməl, bitkin nümunəsi sayılmağa layiq metaforlar yaradılmışdır ki, bunlar da nitqi zənginləşdirən vasitə rolunu oynayır.

Qaşı qəmər, gümüş kəmər,

Qurşayıb belə yaraşır.

Üzündə xal, dodağı bal,

Xal şəkər dilə yaraşır.

Bir bəri bax bəyaz buxaq,

Darçına, hilə yaraşır.

Dərin kamal, güllü dəsmal,

Al gözəl ələ yaraşır (6, s. 259).

Yanağı gül, saçı sünbül,

Zimistanı yaz eyləyir,

Dərdim bilir, şirin gülür,

Pozğun kefim saz eyləyir (6, s. 260).

2. Cümlə quruluşlu idiomlar da nitq aktlarını zənginləşdirməyə xidmət göstərir və bu zənginləşmənin əmələ gətirdiyi emosionallıq, ekspressivlik, obrazlılıq dərin olduğu qədər də sadə və aydın olur. Başqa sözlə nitq aktlarında tam və bitkin dolğunluğu məcazilik ünsürləri yaradır və formalaşdırır. Məsələn, «Abbas və Gül­gəz» dastanında aşağıdakı nitq aktına nəzər salaq: «Aşıq Abbas Sənana üz tutub dedi:

- İndi, aşıq, mən sənnən bir neçə söz xəbər alacağam. Gərək cavab verəsən.

Aşıq Sənan dedi:

- Sənin ağzından süd iyi gəlir. Sən şeir meydanında davam gətirə bilməzsən.

Aşıq Abbas dedi:

- Eybi yoxdu, ağıl yaşda deyil, başdadı. Cücəni payızda sayarlar» (6, s.269).

Göründüyü kimi bu mətndə söz birləşməsi formalı idiomlarla bərabər, cümlə tipli idiomlar da işlənmişdir ki, məhz bunlar vasitəsilə ifadə olunan fikir çox canlı və incə çalarla verilmişdir. Əgər bu mətndə işlənmiş «üz tutmaq», «xəbər almaq», «ağzından süd iyi gəlmək», «şeir meydanı», «ağıl yaşda deyil, başdadır», «cücəni payızda sayarlar» söz birləşməsi və cümlə tipli frazem və idiomları onların həqiqi mənadakı sinonim variantları ilə əvəz etsək, o zaman nitq aktlarının bədiiliyi, obrazlılığı, rəngarəngliyi öləziyər və quru alınar. Elə buna görə də idiomlardan bəhs edən tədqiqatçılar məhz onların sanki təbiətən bədii əsər üçün yarandığını qeyd etmişlər» (8, s. 112).

Müşahidələrimiz göstərir ki, bədii materialların dilində cümlə tipli idiomların bir qismi evfemistik səciyyə daşıyır. Birbaşa deyilməsi nəzakətsizlik hesab edilən fikir nitq aktlarında dolayı yolla, incə şəkildə ifadə olunur ki, bu məqamlarda bədii nitq zəngin çalarlara bürünür: Həmin gün Xoca Mayıl canını tapşırdı. Onu ədəb-ərkanla dəfn-kəfən eləyib torpağa tapşırdılar» (6, s. 262).

Bu cümlələrin birincisində işlənən «canını tapşırdı» idiomatik cümləsinin həqiqi mənadakı sinonim dubleti «öldü», ikincisində isə «torpağa tapşırdılar» idiomunun sinonim variantı, «basdırdılar» sözüdür. Dastançı nitqini zəngin çalarda, təmtəraqlı şəkildə təqdim etmək üçün idiomların dubletlərinə üstünlük vermiş, bununla da nitqini zəngin şəkildə təqdim etməyə müvəffəq olmuşdur.

Bəzən təhkiyəçi eyni məzmuna malik cümlə tipli idiomun müxtəlif variantlarını nitq aktına cəlb edir: «Qara vəzir bu məsələni bilsə mənim dərimə saman təpər» (6, s. 261); «Becan dədəmə od vurar» (6, s. 231) və s. bu kimi oxşar məzmunlu idiom tipli cümlələr də nitqin zənginliyini artıran məziyyətlərdəndir.

Bədii materialların dilində metonimik səciyyə daşıyan cümlə tipli idiomlara da rast gəlirik ki, bu tip nitq aktlarında ifadə olunan fikir, anlayış əslində olduğu kimi deyil, əvəz edilmiş, bədii don geydirilmiş şəkildədir: «Qulaq verin. Görün aşıq nə söyləyir?» (6, s. 231); «Qara Vəzirin bu sözlərini eşitsəniz, yəni başınız xarab olar» (6, s. 131) və s.

Əgər söz birləşməsi modelinə malik idiomlarda ancaq potensial obrazlılıq mövcuddursa, cümlə şəkilli idiomlarda isə həm potensial, həm də poetik obrazlılıq harmonik formada, tam halda, sintetik şəkildə mövcud olur.

Almısan əlimdən din-imanımı,

Döndərdin qəddimi sən dala, gözəl (9, s. 249).

Bu misralarda «əlimdən almaq», «qəddini (boy-buxununu) dala (dal ərəb hərfi) döndərmək» kimi idiomatik cümlələr xalqın mənəvi dünyasından, obrazlı təfəkkür tərzindən mayalanmış, qaynaqlanmışdır. Bu tip idiomların əvvəlinə, ortasına, sonuna artırılan leksik vahidlər nitqi qüvvətləndirir, daha təsirli edir, mətn mühitində sabit söz birləşmələrinin mənası daha emosional, daha ekspressiv xarakter alır. Məhz buna görədir ki, bədii söz ustaları nitqin canlı, təsirli, obrazlı olması üçün idiomatik incilərdən istifadə etməyi sevirlər və işlətdikləri üslubi çalarına uyğun ifadələrdə müəyyən dəyişikliklər aparır və yeni hikmətli ifadələr yaradırlar (10, s. 18).

Müəyyən bir fikri zəngin nitq çalarları ilə, rənglənmiş boyalarla, idiomatik ifadə və ibarələrlə təqdim etmək məharəti istər ədəbiyyatşünaslıqda, istərsə də dilçilikdə həmişə istedad nümunəsi kimi dəyərləndirilmiş, nitqin mükəmməl forması kimi uca tutulmuşdur. Nitqi zənginləşdirən təsvir vasitələrindən olan idiomatik ifadə və cüm­lələrdə ən çox əyanilik, detallıq, konkretlik, modellilik, potensial obrazlılıq, bədiilik, zəriflik, incəlik, təsirlilik, güclü assosiasiya, sərrast müqayisə, lakoniklik, müdriklik, ibrətlilik və sair bu kimi keyfiyyətlərin mövcudluğu onların yaddaşlara tez hopmasına və həmin sənət əsərinin uzunömürlü olmasına səbəb olur. Xalq yaradıcılığı örnək­lərində olduğu kimi müasir ədəbi örnəklərdə də idiomlar bol-bol işlədilən mətnlərin siqləti güclü olur, bu da oxucunun qəlbinə və beyninə güclü təsir göstərir. Məsələn, xalq yazıçısı Anarın «Sizsiz» xatirə-romanında aşağıdakı mətnə nəzər salaq: «İç Oğuzlar və Dış Oğuzlar kimi hər bir ayrı fərd də, hər bir insan da iki bölünür, parçalanır, haçalanır, iki dünyada yaşayır - dışarı dünyasında və içəri dünyasında. Mən «İç dünyası» deyil, «İçəri dünyası» deyirəm, çünki «iç» sözü «daxili aləm» anlamında çox işlənsə də, çağdaş şeirimizin ərköyün sözlərindən birinə çevrilsə də, nəsə ürəyimə yatmır - fizioloji bir çalar var bu kəlmədə, «iç-içalat», «iç- qovurma» yada düşür.

«İçəri şəhərimiz varsa, İçəri dünyamız ola bilməzmi?

Doğrudur, xalq «içim özümü yandırır, çölüm özgəni» deyir. Bu ifadənin məna tutumuna, fikir siqlətinə valehəm.

Dünyanın təməl mətləblərindən biri – insanın təkliyi, tənhalığı, özgələr tərəfindən hər vədə anlaşılmaması (Sartır: cəhənnəm- başqalarıdır, - deyir), kontaktsızlıq, rabitəsizlik, əlaqəsizlik, insanın zahiri bəliriylə – çölüylə, daxili varlığı – içərisi arasındakı təzad, uyğunsuzluq – beş kəlmədən ibarət bu deyimdə nə qədər qısa, yığcam ifadə edilib. Vəzndən yüngül, qıvraq, qiymətdən ağır bu cümlə insanın dünya ilə münasibəti barədə böyük bir həqiqəti demirmi?» (11, s.6)

Bu kiçik mətn sanki idiomatik ifadə və ibarələrin qalereyasını xatırladır: «insanın ikiyə bölünməsi», «insanın parçalanması», «insanın haçalanması», «insanın iki dünyada yaşaması», «dişarı dünya», «içəri dünya», «iç dünyası», «ərköyün söz», «ürəyə yatmamaq», «yada düşmək», «içim özümü yandırır, çölüm özgəni», «yüngül vəzn», «qıvraq vəzn», «ağır qiymət» kimi idiomlar vasitəsilə yazıçı öz hiss və düşüncələrinin qütblüyünü təmin etmiş, oxucunun mənəvi dünyasına güclü şəkildə təsir göstərə bilmişdir. Həyat reallıqlarını belə nitq vahidləri ilə bədii dona bürüməklə yazıçı bir tərəfdən öz məharətini nümayiş etdirmiş,  digər tərəfdən isə  oxucuya zövq almaq imkanı yaratmış və gözəllik qanunlarını təcəssüm etdirmişdir.

Beləliklə, idiomlar istər şifahi, istərsə də yazılı nitq aktlarında obrazlılıq yaradır, bədii fikri parlaq və şəffaf şəklə salır, onu cilalayır, hər hansı bir əsərin maraqla oxunuşunu təmin edir, insan zəkasında nəqş bağlayır.

 

Ədəbiyyat:

1.                 Словарь иностранных слов. Лёхин И.В., Петров Ф.Н. (ред.). 4-е изд., доп. и перераб. М.: Государственное издательство иностранных и нацио­нальных словарей, 1954, 858 с.

2.                 Марузо Ж. Словарь лингвистических терминов. М., 1960, 436 с.

3.                 Cəfərov S.Müasir Azərbaycan dili. Bakı: Maarif, 1982, 214 s.

4.                 Ефимов А.И. О языке художественных произведений . 2-е изд., испр. и доп. М.: Учпедгиз, 1954,  288 с. 

5.                 M.Qorki. Ədəbiyyat haqqında. Bakı: Uşaqgəncnəşr, 1950, 152 s.

6.                 Azərbaycan məhəbbət dastanları / Tərtib edənlər M.H. Təhmasib,  T.Fərzəliyev,  İ.Abbasov,  N.Seyidov. Bakı: Elm, 1979, 504 s.

7.                 Cabbarov X. Bədii ədəbiyyatda obrazlılıq. Bakı: Yazıçı, 1986, 221 s.

8.                 Kazımov Q. Ş. Dildən xüsusi seminar. Yazıçı və dil. Bakı, 1975, 227 s.

9.                 Mirzəyev H. Dərəlyəz folkloru. Bakı: Elm, 2006, 640 s.

10.            Baxşiyev H. Azərbaycan və rus frazeologiyasının müqayisəli və frazeoloji lüğətlərin tərtibi prinsipləri. Bakı: DDA, 2005

11.            Anar. Əsərləri, III c. Bakı: Nurlan, 2004, 689 s.

Xülasə

Məqalədə idiomlar nitq aktlarını zənginləşdirən qaynaq kimi araşdırılır, onların bədii təsvirdə rolu – konkretliyi, əyaniliyi, detallığı, potensial obrazlılığı, assosiativ­liyi, sərrastlığı, zərifliyi, təsirliliyi, lakonikliyi, müdrikliyi önə çəkilir.

Açar sözlər: nitq, idiom, sabit söz birləşməsi, potensial obrazlılıq, bədii təsvir, zəngin

 

Идиомы как источник обогащения речи

Резюме

В статье рассматриваются идиомы, как источник обогащения речевых актов. На первый план выдвигается роль идиом в качестве художественно-изобразительных средств, а именно их конкретность, наглядность, детальность, потенциальная образность, ассоциативность, точность, утонченность, действен­ность, лаконичность.

Ключевые слова: речь, идиома, устойчивое словосочетание, потен­циальная образность, художественное выражение, обогащение речи.

                                                                                                                                                               

Idioms as a source of speech enrichment

Summary

The article deal with the idioms as a source of enrichment of speech acts. There comes to the fore the role of idioms as art graphic means, namely – its concretenes, clarity, detail, the potential imagery, associative, accuracy, refinement, efficiency and conciseness.

Key words: speech, idiom, phrase sustainable, potential imagery, artistic expression, speech

 

Rəyçi: T.Cəfərli

                                                                Mahmudova  Şəfaqət Abdulla qızı

                                         

         


 

Mahmudova  Şəfaqət Abdulla qızı

HONORİFİKLƏR SOSİAL DEYKSİSİN MÜRƏKKƏB BİR FORMASI KİMİ

Tez - tez sosial deyksis haqqında danışanda Cənub-Şərqi Asiya dilləri üçün xarakterik olan morfoloji səviyyədə qrammatikləşdirilmiş nəzakət sistemi, yəni honorofiklər vurğulanır. Honorifiklər baxmayaraq ki, sosial informasiyanın sadə növ­lə­rini kodlaşdırırlar, onlar deyksisin daha mürəkkəb formasıniı təşkil edirlər. Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, honorifiklərə əsasən Cənubi və Şərqi Asiyada təsadüf edilir. Bu zaman müxtəlif leksikonlar interanktların sosial statusuna əsaslanırlar.                       Dilçilikdə, honorifik(qısaldılmış adı Şablon: Nocaps) söhbət iştirakçilarının sosial vəziyyətini (statusunu) kodlaşdıran bir qrammatik və morfosintaktik formadır (3,36). Honorifik adlardan fərqli olaraq dilçilik honorifikləri formalliq bildirir ki,  bu da özündə sosial məsafə, hörmət, fərq, insanda dəyişiklik və nəzakət kimi xüsu­siyyətləri birləşdirir.                                                                                                                                                  Honorifik sistemin əsas əlaməti odur ki, hər bir kəs mesajı(xəbəri) həm honorifik, həm də tanış formalarda ötürə bilir.

Honorifik nitq sosial deyksisin bir növüdür. Bu kontekstin anlaşılması kimi başa düşülür. Bu halda danışanın sosial statusunun digər iştirakçılara və yaxud ətrafdakılara nisbətən fərqli olması onun işlənməsində həlledici rol oynayır.

Honorifiklərin üç əsas növü vardır, bu növlər də statusları ifadə olunan fərdlərə görə kateqoriyalara bölünür:

1.Adresat( və yaxud Danışan/ Dinləyən)

2.Referent(və yaxud Danışan/ Referent)

3.Ətrafdakılar(və yaxud Danışan/Ətrafdakılar)(3,78)

Adresat honorifikləri haqqında danışılan şəxsin onun haqqında nə danışılmasından asılı olmayaraq sosial statusunu ifadə edir(3,118).

Məsələn: Javaneslərdə haqqında danışılan şəxsin statusunun səviyyəsindən asılı olaraq /house/yəni ev üçün üç müxtəlif söz forması var.Yəni hər kəs öz sosial satatusundan asıli olaraq /house/ sözünü müxtəlif  formada tələffüz edirlər.

Referent honorifikləri haqqında danışılan şəxsin statusunu ifadə edir. Honorifiklərin bu növündə həm referent(haqqında danışılan şəxs), həm də hədəf (statusu ifadə edilən şəxs) eynidir.

Buna misal olaraq hal - hazırda hind - Avropa dillərində mövcud olan T—V  fərgini göstərmək olar. Bu zaman 2 - ci şəxs əvəzliyi /you/ həm təkdə, həm də cəmdə danışan və qulaq asan şəxsin nisbi sosial statusuna əsaslanaraq seçilir (bu halda eşidən də həmçinin referent olur). Ətrafdakı honorifiklər söhbətdəki iştirakçını deyil, yaxınliqda olan şəxslərin statusunu ifadə edir.Bunlar ən az işlək olanlardır, bunlara əsasən nitqdən yayınmada rast gəlinir.

Bu honorifiklər, qədim Avstraliyada /mother – in – law languages/—(qaynana dilləri) deyilən bir dildə işlədilib ki, bu zaman hər hansı bir şəxs öz nitqini başqa qeyri - qanuni və ya tabu olunan yerlərdə dəyişir.

4 - cü növ olan Danışan/ Vəziyyət honorifiki heç bir iştirakçı və ətrafdakılara aid olmadığı halda  söhbət baş verən mühitə və şəraitə aid edilir. Bu isdiqlasiyanın klas­sik nümunəsi kimi bunu qeyd etmək olar ki, dilin ən yuksək forması məhz rəsmi situasiyalarda işlənir və dilin aşağı səviyyəli forması isə daha çox təsadüfi hallarda işlədilir.

                5.2.2.  T-V fərqləri.0

Honorifik fərqin bir ümumi sistemi T-V fərqidir. T- forma və V- forma terminləri 2 - ci şəxs /tu/ və /vos/ əvəzliklərini təsvir edən T-forma və V-forma terminləridir. Bu terminlər ilk dəfə olaraq Brown və Gillman tərəfindən təqdim edilmişdir(3,79). Bu o ideya ilə bağlıdır ki, bu terminlərin istifadəsi” güc və həmrəylik” tərəfindən idarə edilmişdir.

Latın dilində /tu/ T-formaya, yəni tək hala aid edilir,/vos/ isə V-formaya, yəni cəm hala şamil olunur. /Tu/ qeyri rəsmilik ifadə etmək üçün istifadə edilir., /vos/ isə əksinə olaraq nəzakət və rəsmiyyət ifadə etmək üçün işlədilir..

T-V fərqi əsasən bir çox hind- Avropa dilləri üçün xarakterikdir. Bu dillərə Brazil - Portuqəz, Polşa və rus dillərini də əlavə etmək olar.

Gəlin Brazil - Portuqəz dilinə nəzər salaq:

Qeyri-rəsmi hallarda işlənən /tu/ və rəsmi halda işlənən voce T-V nümunəsinə tam uyğun gəlir, lakin onların işlənməsi regiondan – regiona dəyişir, fərqlənir. Məsələn:

Sao Paulonun cənub ştatında /tu/ işlədilmir, lakin Maranhaonun şimal ştatında /tu/ işlədilir.

3 - cü leksik secim honorifik sxemasına əlavə edilir. Sehhor və senhora (ədəbi mənasi ser və madam deməkdir) 3 - cü şəxs referensiyalarıdır ki, bunlar da birbaşa müraciətdə işlənirlər. Bu formalar yüksək dərəcədə rəsmidirlər və yüksək təbəqənin insanlarına müraciət zamanı işlənirlər. Bunlara daha çox yazışmalarda (hökümət məktublarında) rast gəlinir.

Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, müxtəlif dillərdə honorifiklər sistemində T-V fərqi mövcuddur. Gəlin ingilis dilinə nəzər salaq. Müasir ingilis dilində honorifik nitq sistemi mövcud deyil. Orta əsrlərin ingilis dilisinə nəzər salsaq görərik ki, 2 - ci şəxs təkdə olan /thou/ əvəzliyi və 2 - ci şəxs cəmdə olan ye - sonralar /you/ əvəzliyi artıq T-V fərqi yaratmışlar. /Thou/ və onunla bağlı formalar istifadədən düşmüş və arxaik hesab olunurlar. O istifadədən  düşmüş olsa da tez - tez nitqdə arxaik sözlərin səslənməsində istifadə olunurlar. Thou həmçinin ingilis dilində bəzi dialektlərdə də əsasən Yorkshire - nin bəzi regionlarında qorunub saxlanılıb. Bu ifadəyə həm yaşlı insanlar həm də kənd əhalisi arasında rast gəlmək olar.

Avropa dillərində bu cür sistemlərin olmaması sosial simvolizasiyanın  vasi­tə­ləri və üsulları arasında fərqləri əks etdirir. Məsafə dərəcəsi, psixoloji surətdə həm­rəylik, güc və tabeliliklə müxtəlif səbəblərdən (şəxsiyyətlər arası və emosional tera­pev­tik təsir, bilikdə status və rol, eləcə də intitusional hierarxik fərqlər) bağlı ola bilər.

Sosial deyksisdə əsasən deyktik rolunu müraciət oynayır. Sosial deyktik funksiyasını  1 - ci və 2 - ci şəxslə bağlı elementlər daşıyırlar və bunlar da söyləmin konkret hansı məkanında yerləşməsindən asılı olmayan elementlərdir(10,77).

Şəxs əvəzlikləri referentin sosial vəziyyəti haqqında məlumatı ehtiva edir. Diskursun sosial deyktik elementlərinin fəaliyyəti həm morfoloji,  həm də sintaktik səviyyədə baş verir.

Beləliklə, dilçilikdə sosial deyksis termini mövcuddur ki, bu da müxtəlif dillərdə nəzakət kataqoriyasının tədqiqatında işlənir, məsələn rus və ingilis dillərində 2-ci şəxsin təki və cəmi arasında seçim geyd olunur ki, bu da danışan və ünvanlanan şəxsin sosial statusunu müəyyənləşdirir. Bu fenomen birbaşa deyksis ilə bağlı deyil və sosial deyksis termininin yaranması o vəziyyətlə bağlıdır ki, nəzakət kateqoriyası tez-tez deyktik elementlərlə , xüsusilə də şəxs əvəzlikləri ilə şifrələnir.

Deyksis kateqoriyası haqqında bir neçə nübahisəli məsələlər vardır. Əsas problem deyksisin vahid klassifikasiyasının olmamasıdır. Deyksisə müxtəlif tərəflərdən morfoloji səviyyədə sırf linqvistik və hətta ekstralinqvistik nöqteyi nəzərdən yanaşılır. K.Byurmun, K.Bruqmanın, U.A.Sterninin, Ç.Fillmorun, T.Rayın bu barədə təsnifatları təqdim olunur.

Lakin biz Ç.Fillmorun təsnifatıni dəstəkləyirik və razılaşırıq ki, məhz ilk dəfə o sosial deyksisi onun növlərindən biri kimi dilçiliyə gətirmişdir.

Həll olunmamış məsələlər arasında deyksis anlayışı məsələsi sual olaraq qalır. Əzəzlikdən başqa biz digər nitq hissəiərinin deyktik vasitələr sırasını da deyksisə aid edirik, həmçinin nəzakət kateqoriyasını da, kommunikativ təşəbbüs, ünsiyyətin qeyri - şifahi elementlərini də deyksisə aid etmək olar.

Bundan başqa, sosial deyktiklər funksiyasını cümlənin qrammatik quruluşu da yerinə yetirir. Kommunikantların sosial statusunun markerləri arasında xüsusi yeri cümlənin qrammatik quruluşu tutur. Qeyri formal müraciət vəziyyəti qısa təktərkibli cümlələr tərəfindən xarakterizə olunur ki, bu cümlələrdə də ya mübtəda ya da xəbərin bir hissəsi ixtisar olunur. Arzu şəkli strukturlarının, modal feillərin, giriş dizaynların istifadəsi neytral rabitənin(ünsiyyətin) vəziyyətini xarakterizə edir. Təktərkibli cümlələrin şəxsi istifadəsi müzakirə olunan mövzuda həmsöhbətlər arasında sıx əlaqənin nailiyyətinə və qarşılıqlı marağına işarə edir. Və əksinə əhatəli formulalar, çoxsaylı mürəkkəb cümlələr - ünsiyyət quranlar arasında əsas məsafə yaradır. Danışığın davamlı olması söhbətin xarakterinə də təsir edir. Bir qayda olaraq özünütəqdim və problemin şərhi rəsmi tonla tələffüz olunur.

Ana dili ilə jestlər arasinda həmişə müəyyən oxşarliq müşahidə olunur. Kommunikativ aktda bədən və danışıq dilinin paralel mövcudluğu və qarşılıqlı əlaqəsi o vaxt mümkündür ki, insan hərəkətinin şifahi və şifahi olmayan fəaliyyəti üzərində qurulan dərin proseslər bütün aşkarlığı ilə oxşardır.

Bu aşağıdakı faktlarda özünü göstərir. Belə ki, müəyyən şəraitdə məna yalnız jestlərlə ifadə oluna bilər. Gəlin nümunəyə nəzər salaq:

                Jack: Charming day it has been, Miss Fairfax.

Gwendolen: (waves her hands nervously) Pray don’t talk to me about the weather, Mr. Worring. Whenever people talk to me about the weather, I always feel quite certain that they mean something else. And that makes me nervous.

Jack: (wipes his forehead) I do mean something else.

Bu cümlələrdə Gwendolen əsəbi halda əllərini yelləyərək öz etirazını bildirir, Cək isə utanaraq əli ilə alnini silir və qizin düşüündüklərini söyləyəcəyini bildirir, və bu zaman onların söylədikləri sözlərin mənası onların jestlərində müşahidə olunur. Beləliklə, sözlə ifadə olunan məna ilə jestlər arasında oxşarlıq cox aydın şəkildə  özünü büruzə verir.

Faktiki olaraq  şifahi davranışın istənilən elementi dil ünsürü kimi saziş və mənfəətin dəyər mənbəyi ola bilər.

Gəlin sosial statusun dili haqqında söhbət açaq. İnsanın sosial statusunu xarakterizə edən ən mühüm vasitə söhbətdir. Ünsiyyətin iştirakçılarının sosial statusu qeyri adi dərəcədə mühümdür. Biz təsdiq edirik ki, iştirakçıların sosial statusunu nəzərə almadan ünsiyyət süni və fitnəkar xarakter daşıyır. Sosial status indeks, yəni işarə əvəzlikləri ilə yaranır. Sosial statusun indeksləri xidməti və maddi vəziyyətlərdir ki, bunlara da şəxsi xidmətlər, yaş həddi daxildir. Bütün bunlar müraciət seçimində ,qrammatik və intonasiya səviyyəsində adlandırmada nəzərə alınır. Status münasibət­lərinin ifadəsinin əhəmiyyətli kanalı qeyri-şifahi ünsiyyətdir. Sosial statusun dəyəri hörmətin nümayişi ilə və nəzakət qaydalarına əməl etməklə ölçülür. Nəzakət prin­sipləri sosial deyksis markerlərinin meydana çıxmasında əsas aparıcı kateqoriyadır. Nəzakətli davranışın əsasında şəxsin özünə hörmət etməsini dərk etməsi məsələsi dayanır. Nəzakət strategiyalarındakı fərq şəxsi və sosial səviyyədə statuslu əlamətlərin fərqi ilə uyğun gəlir.

Sosial status nöqteyi nəzərindən nəzakət kateqoriyasının mənfi və müsbət cəhətlərinin qarşı-qarşıya qoyulması şəxsi və sosial məsafənin qarşı-qarşıya qoyul­ması ilə uyğun gəlir. Müsbət nəzakət öz mühitində, yəni özününkülər arasında ün­siy­yət deməkdir, mənfi nəzakət isə yad, tanış olmayanlar arasında ünsiyyətə dəlalət edir Metakommunikasiya anlayışına diqqət yetirək. Metakommunikasiya, yəni kom­munikativ təşəbbüs sosial statusun ifadə vasitəsi kimi anlaşılır. Metakom­muni­kasiya ünsiyyətin elə bir növüdür ki, onun predmeti məhz elə ünsiyyətin özüdür. Başqa sözlə desək, metakommunikasiya kommunikasiyani yaratmaq məqsədilə işlə­nən bir ünsiyyətdir. Metakommunikasiya ünsiyyətin elə bir hissəsidir ki, elə ünsiy­yətin özünə, onun müxtəlif aspektlərinə yönəlir. Metakommunikativ funksiyanı diskursun müxtəlif elementləri, yəni səsdən tutmuş intonasiyaya qədər ədatlar, nidalar, sərbəst sözlər və s. elementlər yerinə yetirirlər.(4, 93).

Diskurs analizi göstərdi ki, uyğunsuz sosial münasibətlər həmsöhbətə  daha yuksək sosial statusdan çıxış edərək kommunikativ rolun mübadiləsinin monito­rin­qini  həm rəsmi, həm də qeyri – rəsmi diskursda nizama salmağa və ya yerinə yetirməyə icazə verir.

Bunu qeyd etmək vacibdir ki, belə nitq baş verən zaman təşəbbüslə bağlı kommunikativ rolun mübadiləsi tez-tez sosial deyksisin elementlərini nümayiş etdirir.

Belə bir fakt aşkar olunur ki, kütləvi medial diskursda kommunikativ rolların mübadiləsi interraktiv aparıcının vasitəçisi kimi həyata keçirilir və əlbəttə o aşkar qaydalara malik olaraq ünsiyyətin nizamlayıcısı kimi çıxış edir. Lakin baş verənlər sırasında aparıcı təşəbbüsü itirir. Buna səbəb danışanın bir neçə müxtəlif səlahiyyəti və daha aşağı sosial statusa aidiyyətidir. Bir çox hallarda kommunikativ rollarin mübadiləsi kommunikasiyanın iştirakçılarının tanışlıq dərəcəsilə müəyyən edilir. Ziddiyyətli vəziyyətlərdə daha tez-tez kommunikativ rollarin mübadiləsi  vasitəsi məhz danışıq zamanı sözü kəsməklə müşahidə olunur. Kommunikativ rolların müba­diləsinin şifahi signalından başqa həmçinin yarı şifahi, emfatik vurğu, dinamik aksentlər, hətta qeyri şifahi hərəkət də mövcuddur. Kommunikativ təşəbbüsün markeri kimi qamarlama  da (yəni bir şeyi tez əldə etmək) çıxış edir. Kommunikantın özünü müdafiəsi və öz mövzusunu danışıq zamanı qoruması məhz elə onun kom­munikativ təşəbbüsə sahib olmasıdır. Bu faktlar mikromətnli nümunələrlə təsdiq olunur. Müqayisə edin:

“That”s hardly the point,” he answered stiffly:”though ,as a matter of fact,I am Doctor Manson. I believe you have a contact here: Idris Howells. You know his brother has measles.”

There was a pause. Her eyes,though questioning now ,were persistently friendly.

She answered:” Yes I know.”

“Don’t you realize it’s quite against the rules to have him here?”

She spoke slowly:

“Mrs. Howells was at her wit’s end.Most of the children here have had measles. Those that haven’t are sure to get it sooner or later. If  Idris had stopped off,he’d have missed his milk,which is doing him such a lot of good.”

“It isn’t a question of his milk,” he snapped.” He ought to be isolated.”

She answered stubbornly,” I have got him isolated—in a kind of way. If you don’t believe me ,look for yourself.”

“That may be your idea of isolation. I’m afraid  it isn’t mine. You must send that child home at once.”

Tiny points of iight glinted in her eyes.

Doesn’t it occur to you that I’m the mistress of this class? You may be able to order people about in more exalted spheres. But here it’s my word that counts.”

“You ‘re breaking the law! You can’t keep him here. If you do ,I’ll have to report to you.”

She said disdainfully:

”Then  you had  better report me Or have me arrested. I have no doubt it will give you immense satisfaction.      

Furious,he did not answer, feeling himself in an utterly false position.

Then she said:

                :”There’s nothing more,is there?” She swung round tensely to the class.

”Stand up children,and say:” Good morning, Doctor Manson. Thank you for coming.”

He had an exasperating sense of discomfiture, and added to it the wretched suspicion that he had behaved badly losing his temper while she had so admirably controlled hers(11,79) . Gəlin bu mikromətnin tərcuməsinə diqqət yetirək:

“Bunun mətləbə dəxli yoxdur,” o quru və soyuq cavab verdi, faktiki olaraq mən Doktor Mansonam. İnaniram ki,burada kontaktınız var: İdris Howels. Bilirsiniz ki,onun qardaşı qızılca xəstəliyinə tutulub.

Arada pauza yarandı. Qizin gözləri sorğu-sualla dolu olsa da israrlı surətdə mehriban idi.

Qiz cavab verdi:” Bəli, bilirəm”

Dərk edirsinizmi ki,onun burada olması qaydalara ziddir? Qız yavaş-yavaş danışdı:

“Mrs. Howels çıxılmaz vəziyyətdə idi. Uşaqların çoxu burada qızılca keçirib. Qızılcaya tutulmayanlar isə yəqin ki, tez və ya gec ona yoluxacaqlar. Əgər İdris dərsə gəlməyi dayandırsaydı,onda ona verilən süddən məhrum olardı, bu süd də bilirsiniz ki onun üçün çox xeyirlidir.

“Məsələ süddə deyil” o qızın sözünü kəsdi.” O təcrid olunmalıdır”

Qız inadkarcasına cavab verdi.”Mən onu bir yolla təcrid etmişəm.Əgər inanmırsınızsa  özünüz axtarın.” “Belə təcrid etmək sizin fikriniz ola bilər. Qorxuram ki ,bu mənim fikrim olmasın.

Siz o uşağı dərhal evə göndərməlisiniz.” Qızın gözlərində zərif işıq parıldadı.

“Siz başa düşmürsünüz ki, sinfin müəlliməsi mənəm.Siz daha uca sahələrdə insanlara əmr edə bilərsiniz.  Lakin burada mənim sözüm keçir.”

“Siz qanunu pozursunuz.! Onu burada saxlamaq olmaz. Əgər saxlasanız, hesabat verməli olacaqsınız.”

Qız həqarətlə dedi: “Onda yaxşı olar ki, məndən hesabat alasınız, ya da məni həbs edəsiniz. Şübhəm yoxdur ki, siz bundan razı qalacaqsınız.”

Doktor Manson əsəbləşərək heç nə demədi, özünü çox səhv etmiş vəziyyətdə hiss etdi. Sonra isə qız dedi;” Daha başqa sözünüz yoxdur ki?” O gərgin halda sinfə tərəf dönərək dedi:” Qalxın uşaqlar və deyin: “Sabahınız xeyir,Doktor Manson. Gəldiyinizə görə təşəkkür edirik.”

Həkimdə qıcıqlandırıcı bir çaşqınlıq hissi var idi və hətta bu hisslərə miskin bir şübhə də əlavə olundu ki, o özündən çıxdığı halda qız çox böyük bir ustalıqla öz əsəblərini cilovlaya bilmışdi..

Gördüyünüz kimi bu mikromətndə kommunikantın özünü müdafiə etməsi,öz mövzusunu danışıq zamanı necə cəsarətlə qoruyub saxlayaraq kommunikativ təşəbbüsə sahib olması nəzər diqqəti cəlb edir.

  

 ƏDƏBİYYAT SİYAHISI

   1. Якобсон Р. Шифтеры. глагольные категории и русский глагол // Принципы типологического анализа языков различного строя / Отв. ред. О. Г. Ревзина.- М.: Наука, (1972). С. 95 - 113.                                                                                                               

2. Bean S. S. Symbolic and Pragmatic Semantics: A Kannada System of Address.- Chicago, (1978).             

 3. Brown G., Yule G. Discourse Analysis. Cambridge, (1983).                                                     

 4. Brown P., Fraser C. Speech as a marker of situation // Social markers in Speech.- Cambridge, (1979). P. 33 – 38                  

5. Dijk T. A. van Discourse as Social Interaction. London, (1997)                                                   

6. Fillmore C. J. Santa Cruz Lectures on Deixis. Bloomington, (1975)                   

7. Lakoff R. T. Remarks on this and that // Berkerley studies in syntax and semantics. L.: The MIT Press, (1974). - P. 345 - 356.                                                            

8. Levinson S.C. Pragmatics. Cambridge: CambridgeUniv. Press, (1983). - P. 85

9. Lyons J. Deixis and the cause of reference // Formal semantics of natural language./ E.L. Keenan (ed.). Cambridge: CambridgeUniv. Press, (1975). - P. 28

10. Rauch G. Aspects of Deixis // Essays on Deixis/ G. Rauch (ed.). Tubingen: Narr, (1983).-P. 9-60.                                                                                                                                                                                               

11.Collins J. The Woman in White  (1975)

Açar sözlər: deyksis, kateqoriya, dilçilik, sosial vəziyyət

Key  words: deixis, category, linguistics, social position

Ключевые слова: дейксис, категория, лингвистика, социальная позиция

 

 

                                                                                                         Резюме

Гонорифики-- как сложная форма социального   дейксиса

         Социальный дейксис связан с кодированием социальных различий между участниками, в первую очередь отношений между говорящим и адресатом Часто говоря, о социальном дейксисе, подразумевают грамматикализованные (до морфологического уровня) системы вежливости honorofics, характерные для языков Юго-Восточной Азии. Отсутствие таких систем в европейских языках отражает разницу в средствах и способах символизации социального.

Summary

honorifics as a complex form of the social deixis

This article deals with the social deixis, its complex form honorifics. Social deixis is connected with the coding of social differences among the participants, firstly relations between the speaker and the addressee. While speaking of the social deixis, the linguists understand the grammatical zed system of politeness - honorifics, which are characterized for the languages of South-Eastern Asia. The absence of such systems in European languages shows the difference in the ways of social symbolization.

 

Rəyçi: fil.elm.dok.prof.Azad Məmmədov


Aynur Famil qızı Şəfiyeva

MÜASİR FRANSIZ DİLİNDƏ FITONİMLİ FRAZEOLOJİ BİRLƏŞMƏLƏRİN

STRUKTUR MODELLƏRİ

Bitki aləmi insan dünyasında daim əhəmiyyətli rola malikdir. İnsanlar təbiətə xüsusi hörmətlə yanaşmışlar, çünki onlar hesab edirdilər ki, təbiət ruzi, yeyəcək vasitəsidir.  Təbiət hər zaman insanlara nə isə bəxş edir.Buna görə də insanlar təbiətə qarşı heç bir zaman laqeyd olmamışlar.

İnsanla təbiət arasındakı əlaqə o qədər güclü olmuş ki, dildə məntiqi şəkildə öz əksini tapmışdır. Bu da öz növbəsində atalar sözləri, zərbi- məsəllər formasında məx­sus olduğu xalqın dilində təcəssüm olunmuşdur. Tədqiqat işində də məhz bu tip fitonim yəni bitki tərkibli frazeoloji vahidlərindən və onların struktur xüsusiyyət­lərindən söhbət gedir. Bu birləşmələrin struktur tərkibinə keçməzdən öncə frazeolo­giya anlayışı haqqında bir qədər bəhs etmək lazımdır.

Frazeologiya nəzəriyyəsi dilçilik elminin ən mürəkkəb sahələrindən biridir. O, dilçiliyin müxtəlif sahələri olan leksikologiya, sintaksis, morfologiya, üslubiyyat və s.sahələrin qovuşuğunda yaranmış və bu qovuşuqda da inkişafına davam etməkdədir.

Frazeologiya müxtəlif istiqamətlərdə işlənmiş bir sahə olduğundan onunla bağ­lı müxtəlif fikir ayrılıqları vardır.Qeyd etmək lazımdır ki,  indiyə qədər frazeologiya linqvistikanın ən çox müzakirələrə səbəb olan sahələrindən biridir.

İsveçrə dilçisi Şarl Balli frazeologiyanın elm sahəsi kimi ilk  banisi hesab edilir.Şarl Ballinin frazeologiya sahəsindəki tədqiqatlarından sonra bir sıra linq­vist­lərin bu sahəyə marağının artması və onun nəzəri aspektdən öyrənilməsi gözlənilirdi. Təəssüf ki, bu baş vermədi. Balli ilə yanaşı fransız frazeologiyası digər isveçrə dilçi­ləri olan A.Seşeay, J.Maruzo tərəfindən də araşdırılmış, lakin Ballinin bu sahədəki tədqiqatlarından sonrakı dövrdə, fransız dilçilik elmində frazeologiyanın nəzəri əsaslarının tədqiqinə əsaslanmış hər hansı bir iş ərsəyə gəlməmişdir. Halbuki, fransız dili belə bir tədqiqatın həyata keçirilməsi üçün geniş şəraitə və materiallara malik idi.

Sovet dilçiləri arasında isə birinci növbədəV.Vinoqradovun adını qeyd etmək lazımdır, xüsusilə də rus dili frazeologiyasının araşdırılmasında əvəzsiz rolu vardır. Vinoqradov ilk dəfə olaraq frazeologiya səhəsinə aid olan anlayışların səciy­yə­sini vermişdir. Onun frazeologiya sahəsində apardığı bölgü üç qrupdan ibarətdir ki, bu bölgüdə o, söz birləşmələrinin daxili quruluşuna və bu birləşmələritəşkil edən komponentlərin qovuşma dərəcəsinə önəm vermişdir:

  1. Frazeoloji qovuşma; 2. Frazeoloji vəhdət; 3. Frazeoloji birləşmə.

Vinoqradovun bu bölgüsü uzun müddət frazeologiyaya sahəsinə aid araşdırıl­marda əsas götürülmüşdür.

Hal-hazırda frazeologiya problemi ilə maraqlananların sayı çoxdur. O cümlədən,  fitonimli frazeologiya dilçiliyin nisbətən gənc tədqiqat sahələrindən biri kimi diqqət cəlb edir.

Müxtəlif dillərin iyerarxiyasında frazeoloji vahidləri təşkil edən komponentlər bir-birilə qarşılıqlı münasibətdə olan dörd dil səviyyəsinin vahidi kimi özünü əks et­dirir. Bunlar leksik,semantik, sintaktik və morfoloji səviyyələrdir. Frazeoloji birləş­mələr ilk öncə, söz birləşmələri olub, kommunikativ məqsədlərə xidmət edir.

Frazeoloji birləşmələr iki və daha artıq sözün birləşməsindən əmələ gələn bir birləşmə  deyil. Frazeoloji birləşmələr mənaca bütöv, sabit leksik tərkibli və sintetik strukturlu ifadələrdir. Bu birləşmələrin də sabitliyi onları təşkil edən sözlərin bir məhfum ifadə etməsi ilə bağlıdır.

 Fransız dilinin frazeoloji birləşmələri struktur xüsusiyyətlərinə görə 3 qrupa bölünmüşdür: predikativ, qeyri-predikativ, qismət predikativ.

  1. Qeyri-predikativ frazeoloji birləşmələr daha çox yayılmışdır.  Bu birləşmələr də öz növbəsində iki alt qrupa bölünür:

1.1.                           Vahid tərkibli birləşmələr. Bu birləşmələrin tərkibi bir əsas və iki və daha çox köməkçi sözlərdən ibarətdir.  Bu birləşmələri təşkil edən komponentlər arasında heç bir tabelilik  və tabesizlik əlaqəsi yoxdur.  Məsələn: à propos, en effet, à la fois, pour des prunes.

1.2.                            Tərkibi  iki və daha artıq əlamətdar sözlərdən ibarət olan frazemlər və ya frazeologizmlər. Bu qrupun əsasını arasında tabelilik, tabesizlik və tabeli-tabesizlik əlaqəli eleməntlərdən ibarət olan söz birləşmələri təşkil edir. Məsələn: nuit blanche, se mettre en quatre, voir claire, sain et sauf.

Məhz  komponentlər  arasındakı tabelilik və ya tabesizlik əlaqələrinin

iştirakı və ya qeyri-iştirakı vahid tərkibli birləşmələrlə frazemləri fərqləndirən əsas kriteriyalardan biridir.

  1. Qismən predikativ frazeoloji birləşmələr. Bu qrupa daxil olan birləşmələr onun­­la fərqlənir ki, onları təşkil edən komponentlərdən birincisi yəni qram­matik cə­hətdən aparıcı olan söz özündən sonra cümlə formalı tamamlığın və ya təyinin işlənməsini tələb edir. Məsələn: croire que les enfants naissent dans les choux.

Bu frazeologizmlərin birinci üzvü həm sözlə, həm də söz birləşməsi ilə  ifadə oluna bilər:faire feu qui dure.

  1. Predikativ frazeoloji birləşmələr. Bu qrupa cümlə və ya söz birləşməsi formasında mövcud olan birləşmələr aiddir. Bu birləşmələr də öz növbəsində iki alt qrupa bölünür:

3.1.                Qapalı strukturlu frazeoloji birləşmələr. Bu birləşmələr sadə və ya

mürəkkəb cümlə formasında işlənərək bitmiş bir fikir ifadə edir:son compte est bon;comme fait son lit, on se couche.

3.2.                Açıq strukturlu frazeoloji birləşmələr. Bu birləşmələr bitməmiş  bir fikri ifadə edir:force lui est de…

Müasir fransız dilinin fitonim tərkibli frazeoloji birləşmələri müxtəlif sturktur tərkibinə malikdirlər. Fitonimli frazeoloji birləşmələr iki və daha artıq sözün birləş­məsindən əmələ gələn, mənaca bütöv, sabit leksik  tərkibli və sintaktik quruluşlu birləşmələrdir.Bu sözlərin leksik mənası, onların məcazlaşması və obrazlılığı  fito­nimli birləşmələrin sabitliyini və eləcə də onları təşkil edən sözlərin bir anlayış ifadə etməsini əks etdirir. Bu birləşmələrin əsasını təşkil edən komponentlər öz müstəqil­liyini itirərək məcazi məna kəsb edir və cümlə daxilində mənaca bir üzv kimi çıxış edən birləşmələr əmələ gətirir. Bu birləşmələri təşkil edən sözlərin hər biri ayrı-ayrılıqda məna strukturuna malikdir.Onlar strukturca dəyişib başqa formaya düşə bilər.  Lakin bu komponentlər özlərinin həqiqi mənasını itirərək ümumilikdə aid olduğu birləşmənin məna strukturunun elementlərinə çevrilir.Bu birləşmələri təşkil edən komponentlərin arasındakı sintaktik  əlaqəyə əsasən, birləşmələrin bir qismi söz birləşməsi şəklində mövcud olur, digər qismi isə cümlə formasında olur.

                Beləliklə, müasir fransız dilində fitonim tərkibli frazeoloji birləşmələri aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar:

  1. Qeyri-predikativ.
  2. Vahid tərkibli – tərəflər arasında heç bir tabelilik və tabesizlikəlaqəsi yoxdur.

à  la fleur de… (sözönü+isim+sözönü)

fine fleur (sifət+isim)

petite fleur bleue (sifət+isim+sifət)

aux pommes (artikl+ isim)

des dattes!( artikl+ isim)

la fin des haricots! ( isim+artikl+ isim)

bonne pomme  (sifət+isim)

  1. Söz birləşməsi ( frazem): tərəfləri arasında tabelilik, tabesizlik vəya  tabeli- tabesizlik əlaqəsi vardır.

b1. (Sifət+ bağlayıcı+ isim):

belle comme une fleur

beau comme en fleur

rouge comme pivoine

rouge comme une betterave

jaunecomme un citron

rond comme une citrouille

jaune comme un coing

vert comme un poireau

beau comme un melon

b2. (İsim+ artikl+isim) :

fleur du teint

fleur de navet

yeux à fleur de tête

fleur de tourte

fleur des pois

bouton de rose

les épines de la vie

fagot d’épines

bouton épinieux( d’épine)

feuille de chou

b3. (Bağlayıcı+ isim):

comme une fleur

  1. Qismən predikativ: Əsas tərəfi özündən sonra tamamlıq və ya təyinin

gəlməsini tələb edir.

-il n’est si belle rose qui ne devienne gratte-cul.

-c’est l’arbre qui cache la forêt .

- scier la branche sur laquelle on est assis .

-la vie, c'est comme une fleur qui perd ses pétales.

3.  Predikativ: Bu biləşmələr məsdər formalı söz birləşməsi və ya cümlə şəklində olur.

- etre dans la fleur de sa jeunesse

- jeter des fleurs à qqn..

-avoir les nerfs à fleur de peau

- aller sous les fleurs

-envoyer sous les fleurs

-s’enfoncer dans les épines

-charrier dans les bégonias

-couper l’arbre pour avoir le fruit

- jeter des marguerites devant les pourceaux

-avoir les jambes en coton

- il n’y a pas des roses sans épines

- tout n’est pas rose pour lui

- ça serait des roses

- elle a un teint de lys et de rose

- c’est la plus belle rose de son chapeau

- tel grain, tel pain

- il ne faut pas pousser  grande- mère dans les orties

Beləliklə, fitonimli frazeoloji birləşmələr yuxarıda verilən şəkildə təsnif edilə bilər. Göründüyü kimi  fitonimli frazeoloji birləşmələrin struktur tiplərinin təsnifatını verərkən bir neçə bitki adlarından istifadə olunur: la rose(qızılgül), la fleur(gül),  l’épine ( tikan), le grain( dən, taxıl),  le chou(kələm), le bégonia (beqoniya gülü), la marguerite( çobanyastığı), l’arbre (ağac), la pomme (alma), le haricot(lobya), la feuille (yarpaq).

Belə bir nəticəyə gəlirik  ki, fitonimli frazeoloji birləşmələr dildə ikili statusa malikdir.  Bir tərəfdən fitonimli frazeologiyada bəzi arxaik qrammatik xüsusiyyətlər saxlanılır, digər tərəfdən də o leksikanın daim yenilənən, bərpa olunan hissəsi kimi çı­xış edir, belə ki, sintaksis, semantika və söz seçimi sahəsində canlı dil tendensiya­la­rını möhkəmləndirməyə və inkişaf edirməyə davam edir. 

Tədqiq olunan  fitonim tərkibli frazeoloji birləşmələr tərkib və strukur cəhətdən daha sabit hesab olunur. Xüsusi leksem funksiyasını daşıyan  söz birləşməsi, atalar sözləri və ya cümlə formasında olan frazeoloji birləşmələr leksik bütövlüyə malikdir. Bu frazeoloji birləşmələrin əsas xüsusiyyətləri onların fransız dilindəki populyarlığı, aşkarlığı, sabitliyi, ayrı-ayrı tərtibatı və semantik sintezidir.

        

Ədəbiyyat :

  1. Bayramov H.A.“Azərbaycan dili frazeologiyasının əsasları” Bakı, 1978- 174s.
  2. М. Т. Тагиев, Русско-азербайджанский фразеологический словарь.
  3. Баку, Мутарджим, 2006. - 352 с.
  4.  Балли Ш. Французская стилистика/ Ш. Балли. - М., 1961. - 345 С.
  5. Гак В.Г. Беседы о французском слове.- Международные отношения, 2010.-336 С.
  6. Гак В.Г. О стуктурно-семантических группах во французской фразеологии, « Иностранный язык в школе», 1959,№5.
  7. Гак В.Г., Рецкер Я.И. О французской фразеологии. Французско-русский фразеологический словарь, под ред. Я.И.Рецкера, М., 1963.
  8.  Гурычева М.С. Очерки по синтаксису новофранцузского языка.- М., 1965.-154 С.
  9. Степанов Ю.С. Французская стилистика/Ю.С. Степанов. М.2002.-359 С.
  10. Хайтов Б.Т. Французско-русский лингвострановедческий словарь по фразеологии - М.: «Московский Лицей», 1997. - 49 С.
  11. Чекалина Е.М. Лексикография французского языка: Учеб. пособие. - СПб.: Издат. дом С.-Петерб. ун-та, 2007.-276 С.
  12.  Виноградов В. В. Об основных типах фразеологических единиц в русском языке. Л., 1946.
  13. Соколова Г. Г. Фразообразование во французском языке. М., Высшая школа, 1987.
  14. PetitLarousse – P. 1995. -1825 p.
  15. Bruno L.Dictionnaire des locutions idiomatiques françaises.,Paris, 1991-669p.
  16. Ashraf M., Miannay D. Dictionnairedesexpressionsidiomatiquesfrançaises. P,1999-  414p.
  17. Problèmes de classification des phrasèmes français », in : Revue d'Études Françaises, no 4, 1999

Açar sözlər: struktur, təsnifat, cümlə, söz birləşməsi

Key words: structure, phrase, classification, phraseological combinations

Ключевые слова: структур, предложение, классификация, словосочетания

                                                                                                            

Резюме

Cтруктурные модели фразеологизмов с компонентом фитонимом  в  современным

французском языке

Фразеологические сочетания характеризуются своей структурой, лекси­ческим составом и значением. Каждая из этих сторон имеет свою спе­цифику в языке, причем специфика эта связана с некоторыми общими особенностями данного языка. Во французском языке имеются некоторые специфические, структурные модели словосочетаний, связанные с особенностями граммати­ческого строя языка. В данной статье рассматриваются основныеструктурные особенности фразеологических единиц с компонентомфитонимомфранцузского языка.

Summary

Structural Models of Phraseological Units with Phytonyms in Modern French

Phraseological combinations are characterized by their structure, lexical composition and meaning. Each of these has specifics in the language and they are connected with some general features of that language. In French there are some specific, structural models of phrases connected with the features of the grammatical system of the language. The article reviews basic structural features of phraseological units with phytonyms in French.

                                                                                                                                                  

                                                                                                                                                   Rəyçi: f.e.d.,prof.B.B.İsmayılov

                                                                                                                                                                

                                                                                                                                                            


Səmədova Könül İbrahim qızı

QIPÇAQ QRUPU TÜRK DİLLƏRİNİN ORTAQ DİALEKTLƏRİ

(Qırğız, qazax, qaraqalpaq, noqay)

Ortaq türkcə, aqıt- “axıtmaq; göndərmək, xaricə göndərmək; axın etmək, basqın etmək

Qədim türkcə, aqıt- “göndərmək, axın etmək, əsgər göndərmək”; Mahmud Kaşğari, aqıt- “su axıtmaq” tenri aqın aqıttı “tanrı sel axıtdı” beg aqınçı aqıttı “bəy əsgər göndərdi, ordu göndərdi” (13; 81)

Qırğız, (yazı dili), ayıt- “buraxmaq, açıb buraxmaq (bağlı hayvanları)” (5; 21);

Qazax, (yazı dili), ayıt- “həll etmək, sərbəst buraxmaq” (4; I, 11);

Qaraqalpaq türkcəsi (yazı dili), ayıt- “həll etmək, açmaq, buraxmaq” (9; 19);

Noqay, (yazı dili), —

Ortaq türkcə, adıγ “ayı” — Mahmud Kaşğari, adıγ, Memlük Qıpçaq türkcəsi, ayıγ, Codex Cumanikus, ayu (13; 46, 1 adığ);

Qırğız, (yazı dili), ayu: (5; 86), (dialekt), İçkilik dialekti, aγuw (1; 45), Pamir dialekti, ayıq (1; 46), Pamir dialekti, ayım (2; 360),

Qazax, (yazı dili), aγuw (4; I, 62), ayu (3; 335), (dialekt), Qazax Əfqanıstan dialekti, ayım (3; 590);

Qaraqalpaq türkcəsi (yazı dili), aγım (9; 67), aγıw (11; 418), (dialekt), Koňırat-Şomanay ayu (2; 319);

Noqay, (yazı dili), ayuw (10; 56), (dialekt), Əsl Noqay dialekti, ayuw (1;

Ortaq türkcə, azıγ “əzici azı diş və ya (daha çox heyvanlarda) uzun iti diş”:

Qədim türkcə, azıγ “uzun iti diş, azı dişi (heyvanlarda)” toňuzuň azıγı sınmış, azıyları üze; Mahmud Kaşğari, azıγ heyvanların uzun iti dişi”; Memlük Qıpçaq türkcəsi, azıy “azı dişi, əzici diş”(13; 283)           

Qırğız, (yazı dili), azu: “it dişi; azı diş “(5; 27);

Qazax, (yazı dili), azıw “azı diş; ov heyvanın, erkək dəvənin, atın ön dişlərlə azıları arasındakı uzun tək dişi:” (4; I, 16);

Qaraqalpaq türkcəsi, (yazı dili) azuv (9; 24), azıv (11; 362);

Noqay, (yazı dili) azuv (12; 265)

ac- vəziyyətində.   Ortaq türkcə, /a/>Qırğız, /a/, Qazax, /a/, Qaraqalpaq türkcəsi /a/, Noqay, /a/

Qədim türkcə, al-“almaq, ələ keçirmək; evlənmək, evləndirmək (kişi üçün); qəbul etmək, dinləmək”;

Mahmud Kaşğari, al- “almaq, toplamaq; zəbt etmək, ələ keçirmək “; Cañı-Col dialekti, al- “almaq; qəbul etmək; evlənmək“; Memlük Qıpçaq türkcəsi, al- (13; 124-125, al-);

Qırğız, (yazı dili), al- “almaq, evlənmək” (5; 43);

Qazax, (yazı dili), al- “almaq” (4; I, 36);

Qaraqalpaq türkcəsi (yazı dili), al- “almaq” (9; 34), (dialekt), Tahtaköpir rayonu dialekti, al- (2; 319); Noqay, (yazı dili), al- (10; 39), (dialekt), Ağ Noqay dialekti, al- (7; 234)

Ortaq türkcə, at “at’:

Qədim türkcə, at “at”, Qədim Qırğızca, at Mahmud Kaşğari, at Memlük Qıpçaq türkcəsi, at (13; 33, at); Qırğız, (yazı dili), at “at” (5; 77), (dialekt), Cənub, at “ayğır”, Şimal, at “tənbəl at”, Isık-Köl dialekti, at “kişilikdən qalan adam” (1; 135-136), Pamir dialekti, at “at” (2; 359);

Qazax, (yazı dili), at “sonsuzlaşdırılmış erkək at; minik üçün istifadə edilən hər cür at“ (4; I, 53), (dialekt), Muynak və Primor rayonları dialekti, at ”ayğır” (8; 322);

Qaraqalpaq türkcəsi (yazı dili), at “at” (8; 57), (dialekt), Tahtaköpir rayonu dialekti, at (2; 322);

Noqay, (yazı dili), at “at” (10; 52), (dialekt), Ağ Noqay dialekti, at (7; 286)

Ortaq türkcə, adγır “ayğır, damazlıq at”:

Qədim türkcə, adγır “ayğır, damazlıq at” Mahmud Kaşğari, adyır “ayğır”; Memlük Qıpçaq türkcəsi, ayγır (13; 47, aδğır);

Qırğız, (yazı dili), ayγır “ayğır, damazlıq at” (5; 29), (dialekt), Cənubi Qırğız dialekti, ayγır (20; 29), Cerge-Tal ili dialekti, Pamir dialekti, ayγır, Özgön rayonu dialekti, ayγır “xasiyyətsiz, azğın, yanına yaxınlaşmağa qoymayan at” (1; 33b);

Qazax, (yazı dili), ayγır “ayğır "(4; I, 18), (dialekt), Barköl dialekti, ayγır (4; 131)

Qaraqalpaq türkcəsi (yazı dili), ayγır (9; 25), (dialekt), Tahtaköpir rayonu dialekti, Çımbay ayγır (8; 318);

Noqay, (yazı dili), ayγır (10; 29), (dialekt), Əsl Noqay dialekti, ayγır (7; 234)

Ortaq türkcə, azγım “azğın”

Mahmud Kaşğari, azyın “azğın”, Memlük Qıpçaq türkcəsi, azγıın (13; 283, azğun);;

Qırğız, (yazı dili), azγın “azmış, yolunu çaşmış, azğın, korlanmış” (5; 26);

Qazax, (yazı dili), azγın (4; I, 15);

Qaraqalpaq türkcəsi (yazı dili), azγın (9; 23);

Noqay, (yazı dili), azγın (10; 28)

Ortaq türkcə, aqsaq “axsaq, topal, ayağı şikəst”:

Qədim türkcə, Uyğur dialekti, axsaq; Mahmud Kaşğari, axsaq; Codex Cumanikus, aysaq; Memlük Qıpçaq türkcəsi, aqsaq (13; 95, axsa:k);

Qırğız, (yazı dili), aqsaq “axsaq, topal” (5; 39);

Qazax, (yazı dili), aqsaq (4; 1, 26), (dialekt), Muynak və Primor rayonları dialekti, aqsaq  (8; 319);

Qaraqalpaq türkcəsi (yazı dili), aqsaq (9; 32), (dialekt), Ağ Noqay dialekti, Əsl Noqay dialekti, axsaq (7; 236)

Ca-vəziyyətində. Ortaq türkcə, /a/>Qırğız, /a/, Qazax, /a/, Qaraqalpaq türkcəsi /a/, Noqay, /a/

Ortaq türkcə, yaman “pis”:

Qədim türkcə, Uyğur dialekti, yaman “pis”;Mahmud Kaşğari, yaman, Codex Cumanikus, yaman, Memlük Qıpçaq türkcəsi, yaman  (13; 937, yaman);

Qırğız, (yazı dili), caman “pis, bərbad; xarab; uşaq” (20; 225), (dialekt), Cerge-Tal ili dialekti, Özgön rayonu dialekti, caman (1; 605);

Qazax, (yazı dili), jaman (4; 1, 211), (dialekt), Semey dialekti, Kökpekti tayfası dialekti, jaman  (6; 108);

Qaraqalpaq türkcəsi (yazı dili), caman (9; 223), (dialekt), Çimbay dialekti, caman, Tahtaköpir rayonu dialekti, jaman (8; 347);

Noqay, (yazı dili), yaman (10; 462), (dialekt), Ağ Noqay dialekti, jaman, Əsl Noqay dialekti, yaman (7; 242, 245)

Ortaq türkcə, yarım “yarım”

Qədim türkcə, Uyğur dialekti, yarım “yarım”; Mahmud Kaşğari, yarım; Codex Cumanikus, yarım; Memlük Qıpçaq türkcəsi, yarım (13; 968, yarım);

Qırğız, (yazı dili), carım “yarım” (5; 237);

Qazax, (yazı dili), jarım (4; I, 220);

Qaraqalpaq türkcəsi (yazı dili), carım (9; 233), (dialekt), Tahtaköpir rayonu dialekti, jarım, yarım, Koňırat-Şomanay carım, Kegeyli-Kuybişev dialekti, yarım (2; 351);

Noqay, (yazı dili), yarım (10; 469)

Ortaq türkcə, qarın “qarın”:

Qədim türkcə, qarın “qarın, daxil; mədə;” Mahmud Kaşğari, qarın “qarın”; Codex Cumanikus, qarın. Memlük Qıpçaq türkcəsi, qarın (13; 661, qarın);

Qırğız, (yazı dili), qarın “qarın, mədə, qursaq; tulum (xüsusilə yağ saxlamaq üçün)” (20; 356), dialekt) Pamir dialekti, qarın, harın “qarın” (2; 404);

Qazax, (yazı dili), qarın “qarın, mədə, daxil” (4; II, 44);

Qaraqalpaq türkcəsi (yazı dili), qarın “qarın, mədə; tulum, tuluq (9; 382), (dialekt.) Karaözek dialekti, Çimbay dialekti, qarın “qarın, göbək” (8; 361);

Noqay, (yazı dili), qarın “mədə, daxil, qarın” (10; 152)

Ortaq türkcə, tarıγ “əkili ərazi, tarla; məhsul, əkin, məhsul; darı”:

Qədım türkcə, tarıγ “əkin; tarla”; Mahmud Kaşğari, tarıγ “dənə; buğda; ağ darı”; Codex Cumanikus, tarı “ağ darı”; Memlük Qıpçaq türkcəsi, tarı “ağ dan”(13; 537, 538, Tang);

Qırğız, (yazı dili), taru: “darı” (5; 711);

Qazax, (yazı dili), tarı (4; II, 339);

Qaraqalpaq türkcəsi (yazı dili), tarı (9; 625), (dialekt), Tahtaköpir rayonu dialekti, Çimbay dialekti, Kegeyli-Kuybişev dialekti, Koňırat- Şomanay tarı (8; 383);

Noqay, (yazı dili), tarı (12; 338), (dialekt), Ağ Noqay dialekti, Əsl Noqay dialekti, tarı (8; 262)

Ortaq türkcə, qatıγ “qatı, sərt, möhkəm, çox dözümlü, çətin”

Qədım türkcə, qataγ Mahmud Kaşğari, qatıγ “sərt”; Codex Cumanikus, qatı, qattı Memlük Qıpçaq türkcəsi, qatı “sərt, qatı, sağlam, sıx, yoğun” (13; 597, 598, qatığ);

Qırğız, (yazı dili), qatu: “sərt; kəskin “(5; 360);

Qazax, (yazı dili), qatu “sərt” (5; 47);

Qaraqalpaq türkcəsi (yazı dili), qattı “sərt, qatı” (9; 387), (dialekt), Tahtaköpir rayonu dialekti, Karaözek dialekti, Kegeyli-Kuybişev dialekti, Koňırat-Şomanay qattı “sərt, qatı; çox, möhkəm; sürətli; yüksək pərdədən, yüksək səslə “(8; 361);

Noqay, (yazı dili), qatı “sərt, qatı, kəskin” (10; 155), (dialekt), Əsl Noqay dialekti, qatı, qattı “kobud, sərt, qatı, Ağ Noqay dialekti, (8; 251)

Ortaq türkcə, tayaq “dayaq, çubuq, dəstək, dirək, çəlik”:

Qədım türkcə, Uyğur dialekti, tayaq; Codex Cumanikus, tayaq; Mahmud Kaşğari, tayaq Memlük Qıpçaq türkcəsi, tayaq (13; 568, taya.k);

Qırğız, (yazı dili), tayaq “dəyənək, dayaq, əsa, çubuq” (5; 717);

Qazax, (yazı dili), tayaq (4; II, 343);

Qaraqalpaq türkcəsi (yazı dili), tayaq (9; 628), (dialekt), Tahtaköpir rayonu dialekti, Koňırat-Şomanay tayaq (8; 382);

Noqay, (yazı dili), tayaq (10; 340), (dialekt), Ağ Noqay dialekti, tayaq (8; 262)

 CaC(C)-vəziyyətində. Ortaq türkcə, /a/>Qırğız, /a/, Qazax, /a/, Qaraqalpaq türkcəsi /a/, Noqay, /a/

Ortaq türkcə, qaz- “qazmaq':

Qədım türkcə, qaz- “qazmaq”;Mahmud Kaşğari, gaz- “qaz”, Memlük Qıpçaq türkcəsi, gaz- “qazmaq; atı saxlamaq” (13; 680, kaz-);

Qırğız, (yazı dili), qaz- “qazmaq” (5; 316);

Qazax, (yazı dili), qaz- “qazmaq, yeri oymaq, çuxurlaşdırmaq” (4; II., 17);

Qaraqalpaq türkcəsi (yazı dili), qaz- “qazmaq, qazıb çıxarmaq, belləmək” (9; 351), (dialekt), Karaözek dialekti, qaz- (9; 358);

Noqay, (yazı dili), qaz- “qazmaq, belləmək” (10; 136), (dialekt), Ağ Noqay dialekti, qaz- “qazmaq, eşmək, belləmək” (8; 249)

Ortaq türkcə, bas- “basmaq, sıxışdırmaq; qəflətən basqın etmək”:

Qədım türkcə, bas- “basmaq, basdırmaq; qəflətən hücum etmək, hücum, basqın etmək”; Mahmud Kaşğari, bas- Codex Cumanikus, bas- “basmaq, basdırmaq”; Memlük Qıpçaq türkcəsi, bas- (13; 370-371, bas-);

Qırğız, (yazı dili), bas- “basmaq, təzyiq etmək, sıxışdırmaq; basıb getmək, addım atmaq“ (20; 113), (dialekt), Pamir dialekti, bas- “basmaq, basqın etmək” (2; 363);

Qazax, (yazı dili), bas- “getməyə başlamaq, ayaqlanmaq, addım atmaq; basmaq, bir şeyin üzərinə təzyiq etmək” (4; I, 96);

Qaraqalpaq türkcəsi (yazı dili), bas- “basmaq, basdırmaq, təzyiq etmək, əzmək” (9; 87), (dialekt), Çimbay dialekti, Kegeyli-Kuybişev dialekti, Tahtaköpir rayonu dialekti, bas- (8; 326);

Noqay, (yazı dili), bas- “basmaq, bir addım atmaq” (10; 73), (dialekt), Ağ Noqay dialekti, Qara Noqay, bas- (7; 237)

Ortaq türkcə, yat- “yatmaq, uzanmaq”:

Qədim türkcə, yat- “yatmaq”; Mahmud Kaşğari, yat- “yatmaq, yuxuya getmək”; Codex Cumanikus, yat- “yatmaq, uzanmaq”; Memlük Qıpçaq türkcəsi, yat- “yatmaq” (13; 884, yat-);

Qırğız, (yazı dili), cat-, at- “yatmaq, uzanmaq; yuxuya getmək; (5; 239-77), (dialekt), Cerge-Tal ili dialekti, cat- “dayanmaq; arxada qalmaq” (1; 632), Pamir dialekti, ca:t-, yat-, jat- “yatmaq; köməkçi fel (davamlılıq və indiki zaman bildirir.) (2; 372);

Qazax, (yazı dili), jat- “uzanmaq, yatmaq, bir yerdə qalmaq, dayanmaq; yatmaq” (4; I, 222), (dialekt), Tahtaköpir rayonu dialekti, yat- (8; 347);

Qaraqalpaq türkcəsi (yazı dili), cat- “yatmaq, uzanmaq; dayanmaq “(8; 23), (dialekt), Çimbay dialekti, cat- (8; 339);

Noqay, (yazı dili), yat- (10; 472), (dialekt), Ağ Noqay dialekti, jat- (köməkçi fel), Əsl Noqay, yat- (7; 242b-245)

İstifadə olunmuş ədəbiyyat

1. C. Mukambayev, Kırqız Tilinin Dialektologiyası Sözdügü, Frunze 1972.

 N.A.Baskakov, Noqayskiy yazık I eqo dialektı qrammatika, tekstı I slovar, Moskva 1940.

2.Ç. Pekacar, pamir (Afganistan) Kırqız Türkleri Ağzı, G.Ü. Sosyal Bilimler­ Enstitüsü, Türk Dili Anabilim Dalı Doktora Tezi, Ankara 1995.

3. Doerfer G., “Materialen zu türk” h-(I)-(II)”, UAJb, Band 1-2, Viesbaden 1981-1982, s.93-141, 138-168.

4. İ.K. Kenesbayev, Kazak Tilinin Tüsindirme Sözdigi, 2 c., Almatı 1959-1961.

5. K.K 20; Kirgizko-russkiy slovar`, Moskva 1965.

6.M.Rasanen, Versuch eines etymologischen Wörterbuchs der Türksprac- hen, Helsinki 1969

7. N.A.Baskakov, Noqayskiy yazık I eqo dialektı qrammatika, tekstı I slovar, Moskva 1940.

8. N.A.Baskakov, Karakalpakskiy yazık, I, material po dialektoloqii (tekstı I slovar), Moskva 1951.

9.  N.A. Baskakov ,Karakalpaksko-russkiy slovar`,Moskva 1958.

10. N.A. Baskakov , Noqay aysko-russkiy slovar`, Moskva 1963.

11.N.A.Baskakov , Russko-Karakalpakskiy slovar`, Moskva 1967.

12. N.A. Baskakov , Russko-Noqay ayskiy slovar`, Moskva 1956.

13 Sir. G. Clauson, An Etyimological Dictionory of Pre-thirteenth-Century Turkish, Oxford 1972.

 

Summary

                The article deals with comparative phonetics of turkish languages. It also investigates turkish dialects of  kipchak group and its partner peculiarities.

Key words: kipchak, partner peculiarities, turkish languages, comparative phonetics

 

Резюме

В статье рассматривается сравнительная фонетикя тюркских языков В ней также исследуются тюклские диалекты Кипчакой группы и его языковые особенности.

Ключевые слова: Кипчак, партнерные особенности, турецкие языки, сравнительная фонетика.

 

Rəyçi: dos. S.Abbasova

 


Süleymanova Elmira Yolçu qızı

AZƏRBAYCAN DİLİNDƏ MƏNSUBİYYƏT ANLAYIŞININ

MORFOLOJİ YOLLA İFADƏSİ

                Mənsubiyyət anlayışı dildə müxtəlif üsullarla (leksik, morfoloji, sintaktik, morfoloji-sintaktik) ifadə oluna bilər. Bu üsullardan biri də morfoloji üsuldur. Biz mənsubiyyət anlayışının morfoloji üsulla ifadəsi dedikdə bu anlayışın yalnız şəkilçilər vasitəsi ilə ifadə olunmasını nəzərdə tuturuq. Dilçilik ədəbiyyatında bu üsulla bağlı müxtəlif mülahizələr söylənilmişdir. Lakin mənsubiyyət anlayışının morfoloji üsulla ifadəsinin çox qədim dövrlərlə bağlı olması danılmazdır: "Mənsubiyyətin ən erkən türk abidələri dilindən məlum olan tamamilə inkişaf etmiş şəkli olan morfoloji üsulun mahiyyəti bundadır ki, ismin və ya substantivləşmiş hər hansı bir nitq hissəsinin əsasına şəxsə və kəmiyyətə görə fərqlənən xüsusi göstəricilər bitişdirilir. Bunun nəticəsində də bir tərəfdən mənsub əşyanı bildirən, digər tərəfdən sahib şəxsin qrammatik kəmiyyət və şəxsini bildirən söz şəkli yaranır" (16, 38).

                Azərbaycan dilində mənsubiyyət anlayışının ifadəsinə xidmət edən bir neçə morfem özünü göstərir. Həmin morfemlərdən ən çox istifadə olunanı morfoloji mənsubiyyət kateqoriyasının şəkilçiləridir.

                Azərbaycan dilində bir sıra dillərdən fərqli olaraq xüsusi mənsubiyyət kateqoriyası var və mənsubiyyət anlayışının ifadəsində mənsubiyyət kateqoriyasının şəkilçiləri xüsusi seçilir. Bu kateqoriya əşyanın və ya hadisənin müəyyən üç şəxsdən birinə aid olmasını bildirməyə xidmət edir. Müq. et: kitab-ım, qələm-in, ata-sı, məktəb-imiz, sinif-iniz, ağaclar-ı. Məhz bu cəhətini nəzərə alaraq M.Hüseynzadə yazır ki, mənsubiyyət kateqoriyası şəkilçiləri dilimizin səciyyəvi xüsusiyyətlərindən birini nümayiş etdirir (3, 47). Bu kateqoriyanın xüsusiyyətlərini Y.Seyidov aşağıdakı kimi səciyyələndirir: "Azərbaycan dilində mənsubiyyət kateqoriyası vahid söz üzərində morfoloji əməliyyat aparmaqla əmələ gələn, şəxs və kəmiyyətə görə silsilənən morfoloji kateqoriyadır. Bununla belə, biz onu da nəzərə alırıq ki, bu kateqoriyanın silsiləsi (paradiqması) şəxslər üzrə (tək və cəmdə) olur, mənsubiyyət şəkilçiləri də şəxslər üzrə paylanır və bu şəxslər yaddaşda canlanır, təsəvvür olunur, lakin onların söz şəklində meydana çıxması kateqoriya üçün göstərici deyil. Nitqimizdə kitabım da işlədirik, mənim kitabım da işlədirik. Bu, üslub məsələsidir, məntiqi vurğu məsələsidir, mənsubiyyət kateqoriyası baxımından isə kitabımmənim kitabım arasında fərq yoxdur. Bu mənada fərq yoxdur ki, hər iki halda kateqoriya "kitabım" forması ilə ifadə olunur" (12, 271-272). Buradan aydın olur ki, Y.Seyidov M.Hüseynzadənin "Mənsubiyyət kateqoriyası iki söz arasında atributiv əlaqə bildirir" (3, 44) fikri ilə razılaşmır. Biz də bu məsələdə Y.Seyidovun mövqeyini müdafiə edirik və bu fikirdəyik ki, Azərbaycan dilində mənsubiyyət kateqoriyası morfoloji kateqoriya kimi yalnız bir sözün hüdudları çərçivəsində nəzərdən keçirilə bilər.

                Azərbaycan dilində morfoloji mənsubiyyət kateqoriyası birinci və ikinci şəxslərdə tək və cəmə görə fərqlənən xüsusi morfemlər vasitəsi ilə meydana çıxır. Üçüncü şəxsdə mənsub əşyanı ifadə edən ismə artırılan şəkilçi həmin şəxsin tək və ya cəm olmasını ifadə edə bilmir. Başqa sözlə desək, bu şəxsin mənsubiyyət şəkilçisi yalnız şəxsi ifadə edə bilir. Morfoloji mənsubiyyət kateqoriyasını əmələ gətirən həmin şəkilçilər aşağıdakılardır:

                1. Müasir Azərbaycan ədəbi dilində birinci şəxsin təkində mənsubiyyət anlayışı saitlə bitən isimlərə -m, samitlə bitən isimlərə isə -ım, -im, -um, -üm şəkilçisinin artırılması yolu ilə düzəlir: ata-m, nənə-m, ordu-m, ütü-m; kitab-ım, əl-im, top-um, göz-üm.

                Qeyd edək ki, Azərbaycan yazılı abidələrinin dilində də bu şəkilçilər özünü göstərir. Bu münasibətlə H.Mirzəzadə yazır: "Müasir Azərbaycan dilində ümumi kateqoriyalardan birini təşkil edən və eyni zamanda isimlə əlaqədar olan mənsubiyyət kateqoriyasının şəkilçiləri də özünün tarixi inkişafı ilə və sabitliyi nöqteyi-nəzərindən kəmiyyət kateqoriyasına bənzəyir. Hər üç şəxsi bildirən mənsubiyyət kateqoriyasının göstəriciləri bütün dövrlərdə dəyişməmiş və bir vəziyyətdə qalmışdır; məs.: Ey Nəsimi, sübhdəm billah şu yarım xoşmıdır. Şol həbibim, dilbərim, aləmdə varım xoşmıdır (Nəsimi)" (10, 38). Ə.Tanrıverdi də bu şəkilçinin yazılı abidələrimizin dilində heç bir dəyişikliyə uğramadan işləndiyini göstərir: Diləfruzum, vəfadarım, cigərsuzum, cəfakarum, // Xuzavəndum, cəhandarum, əmirüm, şahimü xanum (Nəsimi) (14, 191).

                Azərbaycan dilinin şivələrində də eyni fonetik tərkibə malik şəkilçilərlə qarşılaşırıq. Lakin burada ədəbi dilimizdən fərqlənən bəzi xüsusiyyətlər müşahidə olunur. Belə ki, Azərbaycan dili şivələrinin bir qismində bu şəkilçinin dodaqlanan saitlərlə işlənən variantları, bir qismində isə damaq saitləri ilə işlənən variantları daha fəaldır. Dilimizin şivələrində ismin qrammatik kateqoriyalarını tədqiq edən M.Məmmədli yazır ki, -ım4 şəkilçisinin damaq və dodaq variantları şivələrdə müxtəlif şəkildə yayılmışdır. Bakı, Şamaxı, İsmayıllı, Sabirabad, Əli Bayramlı (indiki Şirvan) və Salyan şivələrində birinci şəxsin təkində yalnız -m, -ım, -im şəkilçisi işlənir; məs.: əlim, donım, öyim, quzım, ütim, başım, popağım, qeyşim, örüşim, curım "dostum", quşım (6, 114). Bu xüsusiyyət Dərbənd dialektində də görünür: quşım, süzim, güzgim, küzim (1, 54-56). Qeyd edək ki, mənsubiyyət kateqoriyasının birinci şəxs təkinin şəkilçisinin yalnız damaq variantından istifadə olunması qədim türk dilində də müşahidə olunur: ögim "anam", budunım "xalqım" və s. Qədim türk dilinin tədqiqatçısı Ə.Rəcəbli yazır ki, Orxon-Yenisey abidələrinin dilində birinci şəxsin təkinin mənsubiyyət şəkilçisi 273 dəfə işlənmişdir (11, 80). Bunların çoxu damaq variantlı formalardır. Azərbaycan yazılı abidələrinin dilində də bu xüsusiyyətlə qarşılaşırıq: Qara başım qurban olsun, qurdım, saŋa. Suçım bumıdır (Kitabi-Dədə Qorqud, 45-46).

                Azərbaycan dilinin Dərbənd dialektində bu təzahürün əksi də özünü göstərir. Belə ki, Dərbəndin bəzi kənd şivələrində birinci şəxsin təkinin yalnız dodaq saiti ilə işlənən variantları müşahidə olunur: atum, kitabum, dəftərüm, qələmüm, inegüm (1, 54-56). Azərbaycan yazılı abidələrinin dilində də birinci şəxsin təkinin mənsubiyyət şəkilçisinin dodaqlanan saitlə düzələn variantları işlənir: cəfakarum, xuzavəndum, cəhandarum, əmirüm, xanum (Nəsimi) (14, 191).

                Azərbaycan dilinin bəzi şivələrində (Zəncan və digər şivələr) saitlə bitən bəzi sözlərə birinci şəxsin təkinin mənsubiyyət şəkilçisini artırdıqda -m şəkilçisi deyil,       -yım4 şəkilçisindən istifadə olunur. M.Kaşğarinin "Divan"ında uyğun xüsusiyyətin (Küküyüm geldi "Xalam gəldi") qeydə alındığını söyləyən M.Məmmədli bu təzahürün meydana çıxmasını aşağıdakı kimi izah edir: "Azərbaycan dilinin bəzi şivələrində saitlə bitən ikihecalı qohumluq bildirən sözlər xalay, bacıy, əmiy şəklində işlənir. Mənsubiyyət şəkilçiləri də buna uyğun işlənmişdir" (6, 115). Deməli, burada heç bir anomaliyadan danışmaq mümkün deyil və birinci şəxsin təkinin mənsubiyyət şəkilçisi yerində işlən­mişdir. Qeyd edək ki, ikihecalı qohumluq terminlərində özünü göstərən "-y-" elementi əzizləmə, istək, şəfqət, hörmət ifadə edir və digər türk dillərində də müşahidə olunur.

                2. Müasir Azərbaycan ədəbi dilində birinci şəxsin cəmində mənsubiyyət anlayışı saitlə bitən isimlərə -mız, -miz, -muz, -müz, samitlə bitən isimlərə isə -ımız,     -imiz, -umuz, -ümüz şəkilçisinin artırılması yolu ilə düzəlir: ata-mız, nənə-miz, ordu-muz, ütü-müz; kitab-ımız, əl-imiz, top-umuz, göz-ümüz. Azərbaycan yazılı abidələrinin dilində də bu şəkilçilər işləkdir: tağlarımız, bağlarımız - Dügməsi büyük bizim tağlarımız olur, // Ol tağlarumuzda bağlarumız olur ("Kitab"); atumuz - Binmişiz atumuza heyran-heyran, // Qılsa yar bizdən saru seyran-seyran (Q.Bürhanəddin) və s. (14, 195).

                Qədim türk dilində birinci şəxsin cəminin mənsubiyyət şəkilçiləri -mız, -miz,     -muz, -müz, -ımız, -imiz, -umuz, -ümüz morfemləridir.

                Azərbaycan dilinin şivələrində də uyğun şəkilçilər işlədilir. M.Şirəliyev yazır ki, birinci şəxsin cəminin mənsubiyyət şəkilçiləri əksər dialekt və şivələrimizdə ədəbi dildə olduğu kimi, damaq və dodaq ahənginə əsasən dörd şəkildə ifadə olunur: -ımız,  -imiz, -umuz, -ümüz. Lakin Bakı, Şamaxı dialektlərində və İsmayıllı, Saabirabad, Əli Bayramlı (indiki Şirvan) və Salyan rayon şivələrində birinci şəxsin təkinin mənsubiyyət şəkilçiləri əsasən ikivariantlıdır (damaq saitli): -ımız, -imiz (13, 149-150). M.Məmmədli də birinci şəxsin cəminin mənsubiyyət şəkilçisi ilə bağlı bu xüsusiyyəti qeyd edir: "Şimal-şərq şivələrində birinci şəxsin cəmində şəkilçinin yalnız damaq variantı işlənir; məs.: atamız, bobamız, ərəbəmiz, donımız, quzımız, ütimiz, qonşımız, quyımız, suyımız" (6, 119).

                Dərbənd dialektində isə müəyyən qədər fərqlər özünü göstərir. Bu dialektin tədqiqatçıları yazırlar ki, saitlə bitən isimlər I şəxs təkdə ədəbi dildə işlənən mənsubiyyət şəkilçilərini qəbul edir. Lakin I şəxsin cəmində vəziyyət başqa şəkildədir. Belə ki, bir sıra kəndlərdə I şəxs cəmdə -muz, -müz, bəzilərində isə -mız,    -miz şəkilçiləri müşahidə olunur; məs.: anamuz, növəmiz, quyumuz, sürimüz, babamız, nənəmiz, qutımız, şüşəmiz (1, 55).

                3. Müasir Azərbaycan ədəbi dilində ikinci şəxsin təkində mənsubiyyət anlayışı saitlə bitən isimlərə -n, samitlə bitən isimlərə isə -ın, -in, -un, -ün şəkilçisinin artırılması yolu ilə düzəlir: ata-n, nənə-n, ordu-n, ütü-n; kitab-ın, əl-in, top-un, göz-ün. Müasir dilimizdən fərqli olaraq Azərbaycan yazılı abidələrinin dilində ikinci şəxsin təkinin mənsubiyyət şəkilçisi saitlə bitən isimlərdə , samitlə bitən isimlərdə isə -ıŋ, -iŋ, -uŋ, -üŋ şəklindədir. Müq. et: Səniŋ oğlıŋ kür qopdı, ərcəl qopdı. Babaŋı ol qırq namərddən qurtarğıl ("Kitab"); Sənin şirin sözüŋ ta Misrə düşdü (Nəsimi) (14, 191-192). Dilimizin abidələrinin materialları aydın şəkildə göstərir ki, ikinci şəxsin təkinin mənsubiyyət şəkilçisi qəbul etmiş isimlər hallanarkən bəzi hallarda şəkilçidəki -n (-ŋ) ünsürü -v elementinə çevrilir. H.Mirzəzadə bu dil təzahürü ilə bağlı yazır: "Azərbaycan dili faktları göstərir ki, zaman və məkan şəraitindən asılı olmayaraq, ismin hər üç halında (yiyəlik, yönlük, təsirlik) II şəxs mənsubiyyət şəkilçisinin n səsinin v səsinə keçməsi adi bir şəkil almışdır. Bu xüsusiyyət istər XVIII və istərsə ondan sonrakı əsrlərdə Azərbaycanın cənub şivələri üçün daha səciyyəvidir. XIX əsrin ortalarına qədər Cənubi Azərbaycanda yazılmış və daş basmalarında basılmış əsərlərin dilində bu əvəzlənmə, n › v ünsürü sabit bir yer tutmuşdur" (10, 39-40).

                M.Şirəliyev göstərir ki, dilimizin şivələrində ikinci şəxsin təkinin mənsubiyyət şəkilçisi ədəbi dilə uyğun şəkildə, yəni dörd variantda işlənir. Yalnız şərq dialekt və şivələrində ikinci şəxs tək mənsubiyyət şəkilçiləri ikivariantlıdır (dodaq saitli)

                Azərbaycan dilinin şivələrində ikinci şəxsin təkinin mənsubiyyət şəkilçisinin    -ığ (canığ, atığ), -inq, -inq (başınq, əlinq), -q, -ıq, -iq, -uq, -üq (atıq, işiq, yoluq, körpük) variantları da müşahidə olunur.

                Azərbaycan dilində işlənən ikinci şəxsin təkinin mənsubiyyət şəkilçisinin müxtəlif variantları bu şəkilçinin invariantını *-ıŋ şəklində bərpa etməyə imkan verir. İkinci şəxsin təkinin mənsubiyyət şəkilçisinin ayrı-ayrı variantlarını (-ıŋ, -ınğ, -ığ, -ıv, -ıy allomorfları) nəzərdə tutaraq F.Cəlilov yazır ki, bu spesifik allomorflar ümumtürk morfemi kimi nəzəri cəlb edən -ın variantının arxetip kimi bərpa olunmasına imkan vermir. Yəni -ın variantından yuxarıdakı allomorfların törəməsi morfonoloji baxımdan mümkün deyil. Göstərilən allomorflar içərisində yalnız -ıŋ variantı arxetip seçilə bilər, çünki mümkün səs dəyişmələrinə aid qaydalar bunu tələb edir. Yəni səs yuvası baxı­mından, n › ŋ dəyişməsi deyil, ŋ › n dəyişməsi mümkündür və -ığ, -ıv, -ıy allomorfları -ıq variantından, o da öz növbəsində -ıŋ // -ınq variantından törəyə bilər (2, 205-206).      

                4. Müasir Azərbaycan ədəbi dilində ikinci şəxsin cəmində mənsubiyyət anlayışı saitlə bitən isimlərə -nız, -niz, -nuz, -nüz, samitlə bitən isimlərə isə -ınız, -iniz, -unuz,  -ünüz şəkilçisinin artırılması yolu ilə düzəlir: ata-nız, nənə-niz, ordu-nuz, ütü-nüz; kitab-ınız, əl-iniz, top-unuz, göz-ünüz.  Azərbaycan yazılı abidələrinin dilində ikinci şəxsin cəminin mənsubiyyət anlayışı müəyyən qədər fərqlənir. Ə.Tanrıverdi bu anlayışın -nız4 (-ŋız4), -ınız4 (-ıŋız4) şəkilçiləri ilə ifadə olunduğunu göstərir (14, 195). Azərbaycan dilinin əksər şivələrində ikinci şəxsin cəminin mənsubiyyət şəkilçiləri ədəbi dilə uyğun şəkildə işlənir. Bununla yanaşı, şivələrdə ədəbi dildən fərqli olaraq velyar -ŋ- səsi ilə işlənən varianta, həmçinin bu şəkilçinin qısalmış variantına da rast gəlmək mümkündür. M.Şirəliyev bu məsələ ilə bağlı yazır: "İkinci şəxs cəm mənsubiyyət -nız, -niz, -nuz, -nüz şəkilçiləri ilə yanaşı, qərb dialekt və şivələrində       -ŋız, -ŋiz, -ŋuz, -ŋüz; ayrım və Cəbrayıl keçid şivəsində -ğız, -ğiz, -ğuz, -ğüz; İrəvan şivəsində -yız, -yiz, -yuz, -yüz; şərq dialekt və şivələrində -uz, -üz, -vuz, -vüz; Cənubi Azərbaycanda, Qax rayonu şivələrində -vız, -viz, -vuz, -vüz; -ız, -iz, -uz, -üz şəkilçiləri ilə ifadə olunur: məs.: atanız, nənəniz, ataŋız, nənəŋiz, atağız, nənəğiz, atayız, nənəyiz, ato:uz, nənö:üz, atavuz, nənəvüz, atavız, nənəviz. İkinci şəxs cəm mənsubiyyət şəkilçiləri Şəki dialektində və Sabirabadın Kolanı kənd şivəsində bir şəkildə -az, -ouz ifadə olunur" (13, 151-152). M.Məmmədliyə görə, şivələrimizdə ikinci şəxs mənsubiyyət şəkilçisinin velyar ŋ ilə işlənən variantının geniş arealda mühafizə olunması təsadüfi deyildir. Velyar ŋ səsi tarixən türk dillərinin oğuz qrupunu başqa türk dil qruplarından fərqləndirən spesifik səs olmuş, tədricən işlənmə arealı məhdudlaşsa da, şivələrdə saxlanmışdır (6, 126).

                Bizim fikrimizcə, ikinci şəxsin cəminin mənsubiyyət şəkilçisində müşahidə olunan n ~ ŋ ~ y ~ ğ ~ v paralelliyi pratürkdəki velyar ŋ səsinin Azərbaycan dili şivələrində verdiyi reflekslərdir. Azərbaycan dilinin morfonologiyasını araşdıran F.Cəlilov ikinci şəxsin cəminin mənsubiyyət şəkilçisinin allomorfları ilə əlaqədar yazır: "Azərbaycan dilində ikinci şəxsin cəmini bildirən mənsubiyyət şəkilçisi -ınız invariantlı allomorflarla ifadə olunur. Lakin dialektlərdə yaşıŋız, yaşığız, yaşıyız, yaşıvız şəklində işlənən sözlərə də rast gəlmək olur ki, burada -ıŋız, -ığız, -ıyız, -ıvız allomorfları işlənir. Bu sıraya digər türk dillərində özünü göstərən allomorfları da daxil etsək, onda ikinci şəxsin cəmini bildirən invariant formalar belə qruplaşacaq:     -ıŋız, -ıŋar, -ŋıt, -ŋ; -ınız, -ınar, -ınlar; -ınqız, -ınqlar; -ıvız, -ıyız, -ığız; -(ı)qar, -ıqız,   -ğıt. Göründüyü kimi, burada ikinci şəxsin təkini bildirən morfemləri (-ıŋ, -ŋ, -ınq,      -ığ, -ıq, -ıv, -ıy, -ğ) ayıranda yerdə cəmlik bildirən formantlar (-ız, -ar, -ıt, -lar) qalır. Əvvəlki şəkilçilər (təkdə) üçün *-(ı)ŋ arxetipi bərpa olunmuşdu, sonrakı morfemlərin də ayrı-ayrı cəmlik göstəriciləri olduğunu izah etməyə ehtiyac yoxdur" (2, 206).

                5. Müasir Azərbaycan ədəbi dilində üçüncü şəxsin təki və cəmində mənsubiyyət anlayışı saitlə bitən isimlərə -sı, -si, -su, -sü, samitlə bitən isimlərə isə -ı, -i, -u,-ü şəkilçisinin artırılması yolu ilə düzəlir: ata-sı, nənə-si, ordu-su, ütü-sü; kitab-ı, əl-i, top-u, göz-ü. Azərbaycan yazılı abidələrinin dilində də bu şəkilçilər müşahidə olunur (ƏT, 194). Dilimizin şivələrində də  -sı, -si, -su, -sü, -ı, -i, -u, -ü şəkilçisi mənsubiyyət anlayışının ifadəsinə xidmət edir. Lakin bu zaman bəzi fərqlənmələr özünü göstərir. Belə ki, qərb, cənub dialekt və şivələrində, Zaqatala-Qax şivələrində damaq və dodaq ahənginə əsasən dördvariantlı -ı, -i, -u, -ü, -sı, -si, -su, -sü şəkilçiləri, Şamaxı, Şəki dialektlərində, İsmayıllı, Sabirabad, Əli Bayramlı (indiki Şirvan), Salyan rayonu şivələrində ikivariantlı -ı, -i, -sı, -si şəkilçiləri, Bakı, Quba dialektləri və Lənkəran şivəsində bir variantlı -i, -si şəkilçiləri işlənir (13, 151-152).    

                Göründüyü kimi, birinci və ikinci şəxslərdən fərqli olaraq mənsubiyyət anlayışının ifadəsi zamanı üçüncü şəxsin təki və cəmi şəkilçilər səviyyəsində fərqləndirilmir. Yəni həm təkdə, həm də cəmdə eyni şəkilçi işlənir. Bunu nəzərə alaraq Y.Seyidov yazır ki,  -ı, -i, -u,-ü III şəxsə məxsus mənsubiyyət şəkilçisidir. O, bir cür şəkilçidir, ancaq şəxsi göstərir, kəmiyyəti göstərə bilmir, yəni III şəxsin cəmini göstərmək üçün xüsusi göstərici yoxdur. Əgər bir kitabdan söhbət gedirsə, hər iki halda (onun) kitabı, (onların) kitabı işlənəcəkdir (12, 267). Buradan aydın olur ki, Azərbaycan dilində mənsubiyyət anlayışının ifadəsi zamanı üçüncü şəxsin cəmi üçün bəzi tədqiqatçıların qeyd etdiyi -ları, -ləri şəkilçiləri yoxdur. Kitabları sözündəki -lar şəkilçisi mənsubiyyət anlayışını deyil, cəmlik anlayışını bildirir.

                Qeyd eləmək lazımdır ki, təkcə Azərbaycan dilində deyil, eləcə də digər türk dillərində, o cümlədən qədim türk dilində də üçüncü şəxsin təki və cəminin mənsubiyyət anlayışı eyni şəkilçi ilə düzəlir. Y.Məmmədov yazır ki, türk dillərində kəmiyyətə görə uzlaşma zəif olduğundan qədim türk dillərində üçüncü şəxsin cəminin təkindən fərqli mənsubiyyət şəkilçisi yoxdur. Bu şəkilçilərin üçüncü şəxsin təkini, yaxud cəmini bildirməsini yalnız ondan əvvəl gələn sahib şəxsin tək və ya cəmdə olması ilə müəyyənləşdirmək olur (9, 85).

                Mənsubiyyət anlayışının ifadəsi zamanı -sı, -si, -su, -sü, yaxud -ı, -i, -u,-ü şəkilçisindən istifadə olunması mənsubiyyət şəkilçisini qəbul edən sözün son səsindən asılıdır və heç bir semantik fərq yaratmır. Azərbaycan dilindəki -sı, -si, -su, -sü, -ı, -i, -u,-ü şəkilçisini qohum türk dillərindəki uyğun şəkilçilərlə müqayisə edərək F.Cəlilov bu şəkilçinin invariantını *-ı, *-sı, *-ta şəklində bərpa edir və yazır ki, burada əsl şəkilçi *-ı,(-a?) formantıdır, -s // -t elementləri isə kəmiyyət göstəriciləridir. Beləliklə, birinci şəkilçi tədricən sözün tərkib hissəsinə çevrildikdə, mənsubiyyət funksiyasını zəif ifadə etmiş, xüsusilə birləşmə daxilində öz vəzifəsini itirmiş, buna görə də həmin sözlər saitlə bitən sözlər kimi ikinci mənsubiyyət şəkilçisi qəbul etmişdir (6, 145). Buradan aydın olur ki, bəzi sözlərin tərkibində üçüncü şəxs mənsubiyyət şəkilçiləri daşlaşır və sözün bir hissəsinə çevrilir. Yalnız bu zaman həmin sözlər ikinci dəfə mənsubiyyət şəkilçiləri qəbul edir.

                Üçüncü şəxs mənsubiyyət şəkilçisinin iki dəfə işlənməsi həmin şəkilçiləri qəbul etmiş sözün qrammatik mənasında heç bir fərq yaratmır. Yəni iki mənsubiyyət şəkilçisi qəbul etmiş sözlə bir mənsubiyyət şəkilçisi qəbul etmiş sözün qrammatik mənaları eynidir. Bundan çıxış edərək deyə bilərik ki, bu qəbildən olan sözlərdə kökə yaxın işlənən mənsubiyyət şəkilçisi artıq daşlaşmış vəziyyətdədir, şəkilçi kimi deyil, sözün bir hissəsi kimi qəbul olunur. Deməli, burada ikiqat mənsubiyyətdən də danışmaq mümkün deyil. Məlumdur ki, hər hansı bir sözə eyni kateqoriyadan olan yalnız bir şəkilçi artırmaq olar. Yəni hər hansı bir sözə həm birinci, həm də ikinci şəxsin mənsubiyyət şəkilçisini ard-arda artıra bilmədiyimiz kimi, üçüncü şəxsin mənsubiyyət şəkilçisini də iki dəfə artıra bilmərik.

                Mənsubiyyət anlayışının morfoloji mənsubiyyət kateqoriyasının şəkilçiləri ilə ifadəsinin nəzərdən keçirilməsi belə bir nəticə çıxarmağa imkan verir ki, Azərbaycan dilində mənsubiyyət anlayışının yaranması üçün həmişə iki sözün bir tərkib şəklində işlənməsi vacib deyildir. Çünki Azərbaycan dilində bir söz çərçivəsində də həm sahib şəxsi, həm də mənsub əşyanı ifadə etmək mümkündür. Birinci, ikinci və üçüncü şəxsə məxsus mənsubiyyət şəkilçiləri artırıldığı sözlə birlikdə şəxs və ya əşyanın kimə və ya nəyə aid olduğunu ifadə edir və bu zaman mənsubiyyət anlayışını bildirmək üçün digər vasitələr tələb olunmur. 

               

ƏDƏBİYYAT

1. Azərbaycan dilinin Dərbənd dialekti, Bakı: "Elm", 2009. 448 səh.

2. Cəlilov F. Azərbaycan dilinin morfonologiyası, Bakı: "Maarif" nəşriyyatı, 1988. 285 səh.

3. Hüseynzadə M. Müasir Azərbaycan dili. Morfologiya, Bakı: "Maarif", 1983. 320 səh.

4. İraq-türkmən ləhcəsi, Bakı: "Elm", 2004. 422 səh.

5. Kitabi-Dədə Qorqud. Tərtib edənlər: F.Zeynalov, S.Əlizadə. Bakı: "Yazıçı", 1988. 265 səh.

6. Məmmədli M. Azərbaycan dili şivələrində ismin qrammatik kateqoriyaları, Bakı: Elm, 2003. 264 səh. 

7. Məmmədli M. Azərbaycan dilinin Təbriz dialekti, Bakı: (nəşriyyat göstərilməyib), 2007. 240 səh.

8. Məmmədov Ş. Azərbaycan dilinin Yardımlı rayon şivələri, Bakı: "Təhsil" NPM, 2007. 166 səh.

9. Məmmədov Y. Orxon-Yenisey abidələrində adlar, I hissə, Bakı: APİ nəşri, 1979. 112 səh.

10. Mirzəzadə H. Azərbaycan dilinin tarixi qrammatikası, Bakı: Bakı Universiteti nəşriyyatı, 1990. 376 səh.

11. Rəcəbli Ə. Göytürk dilinin morfologiyası, Bakı: Bakı Universiteti nəşriyyatı, 2002. 475 səh.

12. Seyidov Y. Azərbaycan dilinin qrammatikası. Morfologiya, Bakı: Bakı Universiteti nəşriyyatı, 2000.  374 səh.

13. Şirəliyev M. Azərbaycan dialektologiyasının əsasları, Bakı: "Şərq - Qərb", 2008. 416 səh.

14. Tanrıverdi Ə. Azərbaycan dilinin tarixi qrammatikası, Bakı: "Elm və təhsil", 2010. 458 səh.

15. Bayatlı H.K. Irak Türkmen Lehçesi, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1996. 410 say.

16.  Севортян Э.В. Категория принадлежности // Исследования по сравнительной грамматике тюркских языков, т. , Морфология, Москва: Издательство АН СССР, 1956. стр. 37-48.

XÜLASƏ

                Məqalədə Azərbaycan dilində mənsubiyyət anlayışının əsas ifadə vasitəsi olan mənsubiyyət kateqoriyası şəkilçiləri nəzərdən keçirilir. Qədim və orta türk yazılı abidələrinin, həmçinin Azərbaycan yazılı abidələri və Azərbaycan dili şivələrinin materialları müqayisəli şəkildə təhlilə cəlb olunur və bu əsasda mənsubiyyət kateqoriyası şəkilçilərinin xüsusiyyətləri öyrənilir.

                                                                                               SUMMARY            

The presented article deals with possessive category of suffixes which is the main way of expression of possessiveness conception in Azerbaijan language. The materials of Azerbaijan written monuments and Azerbaijanian accents with ancient and medieval Turkish written monuments are compared and on this base the features of the suffixes of possessive category are learnt as well.

Açar sözlər:Mənsubiyyət anlayışı, mənsubiyyət kateqoriyası, morfoloji üsul,qrammatik kəmiyyət.

 

Rəyçi: dos. E.Vəliyeva

 

Abdullayeva  Cinarə

MÜASİR İNGİLİS VƏ  AZƏRBAYCAN   DİLLƏRİNDƏ    YARIMCIQ     CÜMLƏLƏRİN 

 OXŞAR    VƏ    FƏRQLİ  CƏHƏTLƏRİNƏ  DAİR

İnformasiya  mübadiləsi prosesində insanlar bir-birlərinin fikirləri, düşüncə və ideyaları, hissləri, arzuları ilə tanış olurlar. Dildə ümumi məzmun daşıyan anlayışlar nitqdə konkretləşir, nisbətən fərdiləşir. Hər bir söz ümumiləşdirmə mahiyyətinə malikdir. Ona görə də nitq prosesində hər bir söz özünün müvafiq mənasında çatdırılmalıdır. Buna isə sözü müvafiq kontekstdə işlətməklə nail olmaq mümkündür. Nitqdə sözlərin mənasının köməyilə müvafiq məzmunu çatdırmaqla yanaşı danışdığımıza öz emosional münasibətimizi də bildiririk.

İctimai-tarixi təcrübənin mövcud olma, saxlanma və ötürülmə kommunikasiya, eləcə də insanın davranışını tənzim etmə, intellektual fəaliyyətin silahı kimi fəaliyyət göstərmə spesifikasına malik olan dilin funksiyaları  nitqin də  fəaliyyət istiqamətini müəyyən edir.

Dil pradiqmasının mövcud formalarından kənara çıxılanda belə danışıq dili yeni çalar qazanır. Nitqdə dilin lüğəvi zənginliyi, intonasiyası, poetikası, estetik  funksiyaları, ekspressivliyi  nitq və onun məhsulu olan diskurs və mətnlərin vasitəsilə öyrənmək mümkündür.      Dildə hər şеy fоnеmlərin diffеrеnsiаl əlаmətlərindən bаşlаyаrаq, sintакtiк  quruluşunа görə ən mürəккəb mətnlərə qədər hər vаhid, hər bir hаdisə sоn məqsəd кimi коmmuniкаtivliyə хidmət еdir. Sаdə cümlə də hər hаnsı bir infоrmаsiyаnı аrdıcıl sеmаntiк хətt üzrə götürərəк, mакsimаl nеytrаl şəкildə ifаdə еdir, infоrmаsiyа təqdimаtını təmin еdir.           

  Həm müаsir Аzərbаycаn dilində, həm də müаsir ingilis dilində sаdə nəqli cümlələr müхtəlif vаsitələrlə gеnişlənir. Onlar хitаb, аrа sözlər, fеli tərкiblər, həmcins üzvlər, əlаvələr hеsаbınа dа müəyyən dərəcədə gеnişlənir. Əvvəlкi vəziyyəti ilə müqаyisədə nisbətən məzmuncа mürəккəbbləşir, lакin quruluşcа sаdəliкdən çıхmır.

Müasir   ingilis  və azərbaycan  dillərinə nəzər salsaq,   kifayət qədər oxşar və fərqli cəhətlərə rast gəlirik.Bunlardan maraq doğuranlardan   yarımcıq    cümlələri götürə bilərik.

Həm müаsir Аzərbаycаn, həm də müаsir ingilis dilində хüsusilə şifаhi nitqdə cümlə üzvlərindən biri və yа bir nеçəsi burахılır, lакin ünsiyyət bахımındаn оnа еhtiyаc hiss оlunmur. Müаsir Аzərbаycаn dilində yаrımçıq cümlələr mübtədа, хəbər, prеdiкаt, tаmаmlıq, zərfliкdən ibаrətdir. Müаsir Ingilis dilində isə mоdаl sözlərlə ifаdə оlunur.

Yаrımçıq cümlələrin intоnаsiyаsı хüsusilə diаlоq nitqində dаhа qаbаrıq şəкildə özünü göstərir. Bеlə кi, müхtəlif rеpliкаlаrın bir zəncir кimi bаğlılığı yаlnız intоnаsiyа sаyəsində mümкün оlur. Əкs təqdirdə rеpliкаlаrı təşкil еdən fоrmаl vаhidlər infоrmаntın əsаs məqsədinə uyğun mənаnı dаşıyа bilmirlər. Çünкi intоnаsiyа vаsitəsi оlаn tеmbrin кöməyi ilə həmin fоrmаl vаhid güclü mоdаl zоnаyа sаlınır və bəzən özünün lекsiк mənаsındаn хеyli аrаlаnmış şəкildə özünü göstərir. Burаdа intоnаsiyа, tеmbr, mimiка və s. кimi fакtоrlаrın çох mühüm rоlu vаrdır.

А.Ахundоv yаzır: «Dаnışıq zаmаnı хüsusi suаl cümlələrinə vеrilən cаvаblаrdаn ibаrət оlаn yаrımçıq cümlələr cümləliк hüququnu məhz intоnаsiyа vаsitəsilə qаzаnır» [1,  363]

Yаrımçıq cümlələrdə intоnаsiyа özünün zəngin və rəngаrəng хüsusiyyətləri ilə diqqəti dаhа çох cəlb еdir. Bu mənаdа А.M.Pеşкоvsкi yаzır: «Yаrımçıq cümlələrdəкi fоrmаl tərкib bахımındаn çаtışmаzlıq хаrакtеriк intоnаsiyа ilə müşаyət еdilir və tаmаmlаnır» [5,  396]. Bu növ cümlələrin əsаs quruluş хüsusiyyəti diаlоqun gеtdiyi mühitin, şərаitin özünəməхsus хüsusiyyətləri ilə müəyyən оlunur. Mоnоlоqdаn fərqli оlаrаq diаlоqdа cümlə sоnа qədər dеyilmir, yаrımçıq ifаdələrdən istifаdə оlunur.  Diаlоqdа işlənən yаrımçıq cümlələrin əкsəriyyətində 2 növ cümlələr özünü göstərir:

  1. Diаlоqun (rеpliкаnın) hissəsini təşкil еdən cümlələr.
  2. Cаvаb cümlələr.

Birinci növ cümlələrdə şəхs əvəzliкləri və bəzən də bаşqа nitq hissələri ilə ifаdə оlunаn cümlə üzvləri ilə dа/də bаğlаyıcısındаn ibаrət оlur. Аşаğıdакı cаvаb cümlə təsdiq mənаdа işlənmiş, 2 sintаqmlıdır və sintаqmlаrа аyrılmаlаrınа səbəb cümlə sоnundа işlənmiş хitаbdır. Bu xitab əvvəlki sintaqmın taktardı hecaları kimi çıxış edir.

-       Bir də nə?

-       Bir də mən… ахı türmədə оlmuşаm, qаğа (I.Məliкzаdə)

Bu cümlə təsviri nəqli intоnаsiyа növü ilə hüdudlаnır, düşən tоnlа sərhədlənərəк dахildə üç nöqtədən ibаrət pаuzаdаn istifаdə оlunur. Bu dа fоrmаl аyrılıq məqаmı кimi özünü göstərir.

 Dialoqda iştirak edənlər  deyəcəyi fikri ana dilində fikirləşir və odur ki, dialoqun əsasında duran fikirlərin düşünülməsi və nitq vasitəsilə ifadə olunması arasında müəyyən zaman olur.  Qeyd edək ki, dialoq sözü mənşəcə yunan dilinə məxsus olub, bir neçə nəfər arasında danışıq mənasını ifadə edir. Dialoji nitq iki və ya bir neçə şəxsin bilavasitə ünsiyyət prosesidir. Bu, dialoji nitqin kommunikativ funksiyasıdır və onun başlıca funksiyalarından biri kimi qiymətləndirilməlidir. Kommunikativ akt bir qayda olaraq ən azı iki şəxs ərasında baş verir. Həmin şəxslər linqvistik və metodik ədəbiyyatda «partnyor», «müsahib», «danışan», «dinləyən», «dialoq iştirakçısı», psixoloji ədəbiyyatda isə daha çox «kommunikator» (informasiya verən) və resipient (informasiyanı qəbul edən) terminləri kimi adlandırılmışdır. Dialoq zamanı onların mövqeyi dəyişə bilər. Onların arasında ümumi informasiya məkanı yaranır.Bu zaman informasiya nəinki verilir, həm də o ünsiyyət prosesində formalaşır, dəqiqləşir, inkişaf edir. Dialoq verbal ünsiyyətin əsas formasıdır. Bu həm real, həm də auditoriyada təşkil edilən və müəyyən dərəcədə süni xarakter daşıyan və əsasən «tələbə-tələbə», «tələbə-müəllim» səviyyəsində baş verən nitq ünsiyyətinə aid edilə bilər.Bir sırа dilçilər müstəqil məlumаtlаrı diаlоq   nitqi  üçün хаrакtеriк hеsаb еtmirlər. Onlara görə diаlоqun коmmuniкаtiv – vаhidliyi üçün ümumi коntекstdən аsılı оlmаyаn müstəqil rеpliкаlаr səciyyəvi hеsаb еdilmir, yаlnız müəyyən qаydаdа birləşən iкi rеpliкаının əlаqələnməsi əsаs sаyılır və rеpliка кimi öyrənilir.

Bunlаr dа öz bitкinliyini diаlоq nitqində, yаrımçıq cümlələrdə tаpır. Yаrımçıq cümlələr mətndə mənа və quruluş cəhətdən fоrmаlаşır. Bu mənаdа Z.Budаqоvа yаzır: «Mətn cümlədə ifаdə оlunаn məzmunu tаmаmlаyır, izаh еdir» [ 2,    s. 167]. Müаsir Ingilis dilində diаlоq nitqində işlənən yаrımçıq cümlələrdə «what» suаl əvəzliyi müхtəlif еmоtiv çаlаrlаr ifаdə еdərəк, mеlоdiyаnı dəyişə bilirlər. Bu çох hаllаrdа təкrаr sоrğu zаmаnı işlədilir. Bеlə hаldа оnlаr tаm suаlı əvəz еdir və qаlхаn tоnlа hüdudlаnırlаr.

Lакin həm müаsir Аzərbаycаn, həm də müаsir Ingilis dillərində şəxsin özünün söylədiyi fiкrə cаvаb оlаn rеpliкаlаr dа vаrdır.

«О кimdir gözümə görünür bu dəm… Кimdir оl iхtiyаr?  Хəyаldır, nədir? Yох, yох о nə хəyаl, nə əfsаnədir. Gördüyüm insаndır gözlərində qəm.» (S.Vurğun)

Аşаğıdакı rеpliка söz cümləyə nəzər sаlаq:

  1. Birinci rеpliкаdакı sözlərdən birisi söz cümlədə yахud оndаn sоnrакı cümlədə işlənir. Burаdа dаnışаnın əvvəlкi rеpliкаdакı fiкrə münаsibəti dаhа qüvvətli ifаdə оlunur.

-       Еlə bilirdim şəhərlilərin hаmısı аğ оlur… Аmmа sən qаrаsаn.

-       Qаrа dеyiləm, qаrаbənizəm.

-       Nə tаfоvutu vаr?

-       Vаr, Bənövşə vаr. Qаrаbəniz qаrаdаn bir аz yахşıdı.

-       Qаrаbəniz оlsаn dа … qəşəngsən… (I.Məliкzаdə)

Burаdа dа mаrаqlı məqаmlаr vаrdır.

Bu cümlədə dа/də еlеmеnti fiкri dаhа qüvvətli еdir. Cümlə daxilində üç nöqtədən ibаrət prоsоdiк акtuаllаşmа bаş vеrmişdir. К.Аbdullаyеv qеyd еdir кi, «güclü акtuаllаşmа məqаmı кimi qеyd еtdiyimiz pаuzа bir fаsilə оlаrаq аdətən акtuаllаşdırılаn üzvdən əvvəl dаhа güclü, оndаn sоnrа isə хеyli zəifləmiş şəкildə özünü göstərir və prinsip еtibаrilə pаuzа ilк bахışdа аyrıcı məqаm кimi nəzərə çаrpsа dа, bu аyrılıq fоrmаl аyrılıqdır.» Müəllif dаhа sоnrа əlаvə еdir кi, dərin qаtdа pаuzа özündən əvvəlкi və özündən sоnrакı cümlə еlеmеntlərini bir-birinə birləşdirən vаsitə кimi dərк еdilməlidir. Birinci rеpliкаdакı sözlərdən hеç biri işlənmir.

-       Atlı yaxınlaşdıqca onun qucağındakı heyvan da aydın görünməyə başladı

-       Yох, ceyrandır, xala. (H. Mehdi)

-       Will you show us the way?( Bizə yolu göstərə bilərsən ? )

-       Yes, sir  (C.Galsworthy) ( Bəli,cənab )

Göründüyü кimi diаlоq nitqi intоnаsiyаnın bütün zəngin vаsitə və хüsusiyyətlərini əкs еtdirir, оnа əsаslаnır. Təhlillər göstərir ki, nitq tакtlаrı кəsкin intоnаtiv коnturlаr vаsitəsilə sеçilir.

Hər bir cümlə nitqin vəziyyəti ilə bаğlı оlduğundаn, müəyyən məzmun ifаdə еdən cümlə lекsiк – qrаmmаtiк və fоnеtiк ünsürlərlə şərtlənir.

ƏDƏBİYYAT

  1. Axundov A.A.  Azərbaycan dilinin fonetikası.  Bakı:  Maarif, 1984, 392.
  2. Budaqova Z . Müasir Azərbaycan ədəbi dilində sadə cümlə.  Bakı: AEA, 1963, 
  3.  Ağayeva F.M.  Şifahi nitqin sintaksisi. Bakı: Maarif,  1975, 116 s.
  4.   D авыдов М. В. Пособие по интонации Английского языка. М: 1975, 102 с.
  5.  Пешковский А.М. Интонация и грамматика. Избранные труды. М: Высшая      Школа, 1959, №209.
  6. Danes F. Sentence intonation from a functional point of view, Kopenhagen, 1960, 203p.
  7. Dəmirçizadə Ə. Müasir Azərbaycan dilində sadə cümlələr, Bakı, 1950, 99 s.
  8. Есперсен О. Философия грамматики. Издателсьство Иностранная литература. Москва, 1958, 230 стр.
  9. Widdowson H.Y. Exploration in AppliedLinguisticsOxfordUniversity  press, 1979, 187 p.
  10. Musayev O. İngilis dilinin qrammatikası. Bakı, Maarif, 1999.

Açar sözlər:yarımcıq , intonasiya, kommunikativ

Key words: elliptical, intonation, communicative

Ключевые слова: непольные, интонация, коммуникативный

 

Summary

On   distinct and similar   features  of elliptical  sentences in english and Azerbaijani  languages.

This  article is devoted to the  comparatively intonational-grammatical characteristics of  unfinished sentences in English and Azerbaijani  languages.  While  analyzing these sentences great attention was given to the linguistic facts taken from the  analyses. One of the important goals of the article is to detect and find out  their   distinct and similar   features     in both languages.

Резюме

К вопросу     pазличныx и сходныx  особенностей  непольных  предложений  в  английском и

  aзербайджанском   языках

   Статья посвящена сопоставительному анализу интонационно-грамматических особенностей непольных  предложений в английском и Азербайджанском языках. На основы  данных определяются сходные и различительные особенности этих предложений в исследуемых языках. В  течение анализа большое внимание        уделяется      лингвистическим   фактам, полученным из  анализа. Один из важнейших целей раскрыть их различные и сходные  характеристики.

i: f.f.d.N.M.Əliyeva


Namiq Cabbarov

EBEN və HALTMODAL ƏDATLARININ AZƏRBAYCAN DİLİNDƏKİ

QARŞILIQLARI

Bu məqaləmizdə eben halt modal ədatlarının Azərbaycan dilindəki qarşılıqlarını göstərməyə çalışacağıq.

Bir daha qeyd edək ki, hər iki modal ədat da əsasən nəqli və əmr cümlələrində rast gəlinir (5, s.32).Onlarcümlənin məzmununa qətilik və danışanın ona müdaxilə etmək imkanından məhrum olması çalarını verirlər. Yəni bu ifadə olunan fikirlə barışma (resigniert) çalarlığıdır. Bu modal ədatlar cümlədə ifadə olunan fikirin digər əsaslandırmalara qarşı “imunitetlə” təmin etdildiyini və söylənən fikirdə dəyişilməzlik çalarını qüvvətləndirir. Bu zaman danışanın baş verəcək hadisəni dəyişə bilməyəcəyi çaları yaranır. İfadə olunan fikirin fakt olmasını və müzakirə edilməsinin mümkün olmamasını bildirir və əlavə aydınlaşdırmalar üçün sual verilməsinin qarşısını alır.

Das Spiel ist eben/halt verloren.

Cümlədə oyunun uduzulduğu və bizim ona hər hansı bir müdaxilə edib dəyişə bilməyəcəyimiz çalarını verir.Bu nəqli cümlədə fikirin “unabänderlich”, yəni dəyişilməz olduğu çaları var.

Da kann man eben/halt nichts machen.

Hər iki cümlədəki modal ədatların cümləyə verdiyi çalarlığı izah etmək üçün aşağıdakı parafrazı qəbul etmək olar:

“und das ist unabänderlich (2, s.167).

Eben/haltmodal ədatları vasitəsi ilə cümləyə qatılan çalarlığı bir digər formada, danışan təsvir olunan işin icrasının sübuta ehtiyacı olmayan, aksioma(evident) olduğunu və qarşı tərəfin də onu belə qəbul etməli olduğu izahını vermək olar (4, s.120).

Eben/halt modal ədatlarının köməkliyi ilə danışan işin icrasının onun söylədiyi kimi başa düşülməsini ifadə edir və o bu barədə müzakirə etmək istəmir və mövzu bitmiş hesab edilir. Bunula eben/halt modal ədatları mövzunun bitməsinə təsir edir (4, s.123).

Bilindiyi kimi Azərbaycan dilində işlənən ədatlar mənaca müxtəlif olur. Eben/haltmodal ədatlarının Azərbaycaan dilində tərcümə qarşılığı kimi artıq qüvvətləndirici ədatını götürmək olar. Bu ədat ifadə qüvvəsini artırdığı sözdən əvvəl işlənərək bir iş və hadisənin tamamlandığını göstərir (MH, 252). Qüvvətləndirici artıq ədatı da cümlənin məzmununa qətilik, dəyişilməzlik çalarını vermə funksiyasına malikdir. Yuxarıda göstərilən misallardakı ədatları Azərbaycan dilinə tərcümə edən zaman qüvvətləndirici artıq ədatı ilə əvəzləsək mənanı saxlamış olarıq.

Das Spiel ist eben/halt verloren.

Oyun artıq uduzulub

Da kann man eben/halt nichts machen.

Burada (bu şərtlər altında) artıq heç nə etmək olmaz.

Yuxarıdakı misallardan da göründüyü kimi, eben/halt modal ədatlarının cümləyə verdiyi məna çalarlığı Azərbaycan dilinə tərcümə edilən zaman qüvvətləndirici artıq ədatı vasitəsi ilə qorunmuşdur. Azərbaycan dilinə tərcümə edilmiş cümlələrdə də görülən işin və ya baş verən hadisənin qəti olduğu və danışanın ona müdaxilə etmək imkanından məhrum olması çaları verilmişdir.

Qüvvətləndirici artıq ədatından başqa eben/halt modal ədatlarının bu məna çaralığını qorumaq üçün Azərbaycan dilində da, də ədatından da istifadə etmək olar. Bu zaman da və ya cümlənin sonunda durur.

Die Prüfung ist eben/halt zu schwer.

İmtahançətindir.

Die Kinder sind eben/halt verwöhnt.

Uşaqlarərköyündürlər.

Bu ədat eben/halt modal ədatlarının cümlədə ifadə olunan iş və ya hərəkətin danışan tərəfindən müdaxilə edilib dəyişə bilməməsi çalarını tərcümə zamanı qorumağa imkan verir.

Bundan başqa eben/haltmodal ədatları olan nəqli cümlələrdə birincisi adətən ifadə olunmayan iki cümlə arasında daim səbəb əlaqəsi olur. Eben/halt olan cümlə sonuncu, kifayətcil və dəyişməz əsaslandırma kimi qəbul olunur.

„Er hat wieder im Spiel verloren“; Begründung: „Er hat eben kein Glück” (1, s.40).

Yənieben/halt cümlədə öncəki cümlədə ifadə olunan fikir üçün sübuta ehtiyacı olmayan əsaslandırma və ya izah anlamı verir. Bu əsaslandırma və ya izahın danışan tərəfindən ümumi aksioma kimi qeyd edildiyi üçün, o yeganə mümkün əsaslandırma və ya izah hesab edilir. Belə hallarda öncəki cümlədə ifadə olunan fikir müəyyən problemi müzakirə obyekti kimi irəli sürür.

A: Oh Gott, jetzt ist das T-Shirt völlig eingelaufen!

B: Tja, du hast es eben/halt zu heiß gewaschen.

Səbəb əlaqəsi olan cümlələrinikincicümlə, yənicavabcümləsieben/halt modal ədatıolmadanmümkündeyilya da ənənəviweilbağlayıcısıistifadəolunur.

A: Warum sind nur die Frauen so hinter dir her?

B: Ich bin eben/halt unwiderstehlich oder weil ich unwiderstehlich bin.

Eben/hal tədatlarının cümlələr arasında yaratdığı səbəb-nəticə əlaqəsi dilimizə da, də ədatı vasitəsi ilə tərcümə edilə bilər. Doğrudur, əlimizdə olan Azərbaycan dilinə aid qrammatika kitablarında da, də ədatının səbəb-nəticə əlaqəsi yaratması barədə hər hansı bir məlumata rast gəlmədik, lakin aşağıdakı misalla sübut etmək olarki, bu ədat cümləyə səbəb əlaqəsi çalarlığı qatır:

A: Yaman başım ağrayır.

B: Az yatmisan da.

Misalda istifadə edilən da ədatının parafrazı kimi„ çünki (ona görəki,) az yatmısan“cümləsini göstərmək olar.

A: Oh Gott, jetzt ist das T-Shirt völlig eingelaufen!

B: Tja, du hast es eben/halt zu heiß gewaschen.

A: Aman Allahım, köynək yuyulandan sonra tamamilə yığılıb.

B: Sən onu çox qaynar su ilə yumusan da.

Misalların dilmizə tərcüməsində da ədatı ilə eben/hal tədatlarının cümləyə verdiyi çalarlıq qorunur.

Eben modal ədatı çox vaxt qısa izahlar və səthi üzürxahlıqlarda və bəraət qazandırmaq üçün qurulan cümlələrdə istifadə edilir (4, s.121).

A:Warum hast du denn deine Fahrzeugpapiere nicht dabei?

B: Mein Gott, ich wareben schusselig.

Bu zaman da da,də ədatı vasitəsi ilə dilmizə tərcümə edən zamanı qeyd edilən ədatların məna çalarını qorumaq olar.

A: Nə üçün sürücülük vəsiqəsini özünlə götürməmisən axı?

B: Ay Allah, tələsirdim .

İşin icrasının eben vasitəsi ilə qəti, dəyişməz kimi xarakterizə edən zaman danışan ümumi qəbul olunan dünya görüşünə də əsaslanır. Bu anlamda eben modal ədatı tavtaloji cümlələrdə də rast gəlinir və söylənən fikirin heç bir tərəddüd edilmədən olduğu kimi qəbul edilməsi ifadə olunur (3, s.59).

Arbeit ist eben Arbeit und manchmal auch anstrengend und zeitraubend.

Bu zaman eben ədatı dilmizə tərcümə edilməyə və ya tərcümə zamanı dəqiqləşdirici elə ədatı ilə verilə bilər.

İş işdir, bəzən yorucu və vaxt aparan olur.

İş elə işdir, bəzən yorucu və vaxt aparan da olur.

Əmr cümlələrində əmr, xahiş, tə’kid, tələb, məsləhət və s. çalarda ifadə olunan iş və ya hərəkətəmünasibət özünü öncəki hadisənin (yeganə mümkün) məntiqi nəticəsi kimi, çox zaman başqa seçim olmadğı üçün nəticə ilə barışmış və hadisənin dəyişməz və qəti olması kimi göstərir.

Bu zaman qəti təkid deyil, lakin əmr cümləsindəki illokusiya elə modifikasiya edilir ki, tövsiyə olunan iş və ya hərəkət danışanın güzəşti kimi dəyərləndirilir.

Arbeite eben/halt schneller! (wenn es nicht anders geht)

İfadə olunun iş və ya hərəkətin icrası öncəki hadisənin nəticəsi kimi çıxıdığı üçün burada cümlənin əvvəlində duran dann zaman zərfindən istifadə edilir (1, s.121; 2, s.170).

Dann nehmen wir eben/halt ein Taxi!

Bu zaman da qüvvətləndirici elə ədatı və onda zaman zərfindən istifadə etməklə eben/haltmodal ədatının cümləyə verdiyi məna çalarlığını qorumaq olar.

Onda elə taksi tutub gedək!

Bu cür cümlələrdə şərt budaq cümləsi istifadə edilməsə də, şərtilik özünü büruzə verir (2, s.170).

Macht nichts,(wenn die letzte U-Bahn schon weg ist,) dann nehmen wir eben ein Taxi.

Bir çox hallarda wenn bağlayıcılı şərt budaq cümləsinin əlavə edilməsi də mümkündür. Danışan eben/halt modal ədatının köməkliyi ilə şərt budaq cümləsində ifadə olunan şərtdən nəticə çıxartmağa dəvət edir (1, s.122).

Eben/halt modal ədatının digər modal ədatlarla birgə işlənməsi də mümkündür. Ən çox rast gəlinən birgə işlənmə eben/halt ilə nicht inkar ədatının payına düşür.

Das war nicht eben freundlich von dir, wie du geantwortet hast.

Eben/halt modal ədatı asanlıqla einfach modal ədatı ilə kombinasiya təşkil edir. Bu kombinasiya əsasən nəqli və əmr cümlələrində rast gəlinir.

Ich bin eben einfach zu dick. Das ist die Schwierigkeit.

Hər iki modal ədat da aksioma olma əlaməti daşıyır. Lakin onların aksioma ifadə etmələrində fərq yalnız danışanın mövqeyindən aslıdır (4, s.255).

Eben/halteinfach modal ədatlarının kombinasiyası cümləyə verdiyi məna eben modal ədatının təklikdə cümləyə veridyi məna çalarlığından zəifdir, çünki einfach modal ədatı eben ədatının yaratdığı qətilik və məcburilik əlamətini yumşaldır ki, bu zaman einfach modal ədatının köməkliyi ilə danışan işin icrasının yalnız onun özü üçün aksioma olduğunu xarakterizə edir.

Ebeneinfach modal ədatlarının ifadə etdikləri qətilik və məcburilik əlamətlərini şkalasına görə aşağıdakı kimi sıralamaq olar: einfach – eben einfach – eben (4, s.256).

Eben modal ədatı hətta onunla sinonimlik təşkil edən halt modal ədatı ilə də kombinasiya təşkil edir. Bu zaman da halt modal ədatının köməkliyi ilə eben ilə ifadə olunan xəbərin qətilik əlaməti yumşalıdılır (4, s.257).

Ja, ja, da haben Sie schon recht. Aber das war halt eben genau die Schwierigkeit, denen klarzumachen.

Eben/halt modal ədatları həm einfach, həm bir-birləriilə birgə işləndiyi zaman cümləyə verdiyi məna çalarlığını qorumaq üçün dilimizdə eləki ədatlarının kombinasiyasından istifadə etmək olar.

Ich bin eben einfach zu dick. Das ist die Schwierigkeit.

Mən elə kökəm ki. Bu çox çətindir.

Ja, ja, da haben Sie schon recht. Aber das war halt eben genau die Schwierigkeit, denen klarzumachen.

Bəli, bəli, bu məsələdə sən haqlısan. Onlara bunu izah etmək elə çətin oldu ki.

 

İSTİFADƏ OLUNMUŞ ƏDƏBIYYAT

  1. 1.                 Helbig, Gerhard: Lexikon deutscher Partikeln. 2., unveränd. Leipzig: Enzyklopädie, 1990
  2. 2.                 Hentschel, Elke: Funktion und Geschichte deutscher Partikeln. Ja, doch, halt und eben. Tübingen: Niemeyer, 1986
  3. 3.                 Hüseynzadə M. Müasir Azərbaycan Dili. Morfologiya III hissə, Bakı, 2007.
  4. 4.                 Kazımov Q. Müasir Azərbaycan Dili: Sintaksis. Bakı, 2000 (elektron kitab)
  5. 5.                 Kwon, Min-Jae: Modalpartikeln und Satzmodus Untersuchungen zur Syntax, Semantik und Pragmatik der deutschen Modalpartikeln. München, 2005
  6. 6.                 Thurmair, Maria: Modalpartikeln und ihre Kombinationen. Tübingen:Niemeyer, 1989
  7. 7.                 Weydt, Harald: Abtönungspartikel. Die deutschen Modalwörter und ihre französischen Entsprechungen. Bad Homburg; Berlin; Zürich: Gehlen, 1969
  8. 8.                 Weydt, Harald: Methoden und Fragstellungen der Partikelforschung. In: Weydt, Harald (Hrsg.): Partikeln und Deutschunterricht. Abtönungspartikeln für Lerner des Deutschen. Heidelbergç 1981
  9. 9.                 Zeynalov F. Müasir türk dillərində köməkçi nitq hissələri, Bakı, 1969.

                                                                                                                                              

                                                                                РЕЗЮМЕ   

В статье просматриваетсяли семантику и коммуникативнию функцию модальной частицы eben/halt, и в том числе возможности ее использования в простых и сложных предложениях. В то же время, в статье было дано азербайджанских «эквивалентов», выступающих в качестве их переводов.

Ключевые слова: Модальная частица, повествовательное предложение, переводные эквиваленты, сложноподчинённое предложение.

                                                                                    SUMMARY                                                                                                       

The article describes semantics and communicative function of the modal particle eben/halt, including the possibility of its use in simple and complex sentences. At the same time, in the article was given the Azerbaijan "equivalents", acting as their translations.

Key words: modal particle, declarative sentence, translating equivalents, complex

 

Rəyçi: professorNəriman Seyidəliyev


Əliyeva Elmira

DEYKTİK İFADƏLƏRİN KATEQORİYALARINA DAİR

Mətnə daxil olan cümlələr arasında əlaqə yaratmaq üçün bir sıra vasitələrdən istifadə edilir. Bu vasitələr arasında əsas nitq hissələri mühüm yer tutur. Doğrudur mətnin qurulmasında əsas nitq hissələrindən bəziləri daha çox rol oynayır. Bu zaman müxtəlif morfoloji göstəricilərdən,  məsələn nitq hissələrindən, həmçinin sintaktik elementlərdən istifadə olunur. Morfoloji vasitələr mətnin hüdudlarının müəyyənləşməsində əhəmiyyətli rol oynayır. Bu məsələ ilə əlaqədar  Ə.Xəlilov yazır ki, sintaktik bütövə daxil olan plan cümlələr ya bu vahidin daxilindəki morfoloji elementlərin ya da sintaktik vahidlərin (söz birləşmələrinin, cümlənin) mənasını, orada ifadə olunmuş fikrin tam açılmasına xidmət edir. Ona görə də sintaktik bütövün sərhədləri həmin vəzifəni ödəmək üçün mətnin lazım olan hissəsinin haradan başlayıb harada qurtarması ilə müəyyənləşir.

Əsas nitq hissələrinin aktuallaşması və onların mətnyaratma imkanları arasında əvəzliklər daha çox rol oynayır desək yanılmarıq. Bu məsələ ilə əlaqədar Azərbaycanlı dilçılərdən Ə.Xəlilov, K.Abdullayev, Ə.Abdullayev və digərlərinin xüsusi rolunu qeyd etmək lazımdır.

Qeyd etməliyik ki, aktualizatorun əksinə olaraq deaktualizator kimi təqdim etdiyimiz termin aktuallaşdırmanın əksinə, aktuallaşdırmağa xidmət göstərən vasitədir.

Bu tipli deaktualizatorlar cümlədə aktual üzvlənmənin yəni, temanın ayrılmasına xidmət edirlər. Hər hansı bir üzv, hər bir formal-qrammatik vasitə diqqəti temanın üzərinə çəkirsə, o zaman rema da təbii şəkildə ayrılır.

                  Deaktualizator kimi özünü göstərən elementlər sırasında ilk növbədə kontekst (mətn) qurulmasına xidmət göstərən çox vacib deyktik elementləri göstərmək mümkündür.

Deməli, deyktik - əvəzliklə ifadə olunmuş elementdir. Buna görə də böyük kontekstin quruluşuna xidmət edib, işləndiyi cümlədən əvvəlki cümləyə işarə edərək, cümlələr arasında əlaqə yaradır, əvvəlki cümlənin sonrakı cümlədə təmsilçisinə çevrilir. Bütün bu keyfiyyətlərinə görə, tematik proqressiyanın diskurs yaratma imkanları baxımından rolu danılmazdır. Alman və ingilis dillərində müəyyənlik artikli kimi ayrılan artikllər cümlənin məlum hissəsinə, yəni temasına, qeyri-müəyyənlik artikllər kimi ayrılan artikllər isə cümlənin yeni hissəsinə, yəni remasına işarə edirlər.

Deyksiz sahəsində bir çox tədqiqatçıların adlarını çəkmək olar. Bunlardan Lyons (səh. 85-97), Fillmore (səh. 69-94), Levinson (səh. 54-96)  və başqa tədqiqatçıların adlarını çəkmək olar. Lyonsun 1977-ci ildə çap etdirdiyi”Semantics”adlı şəxs, məkan və zaman deyksislərinə həsr etdiyi əsəri çapdan çıxmışdır. Onu da qeyd edək ki, Lyonsun deyksisə verdiyi tərif (səh. 123-129) bu günə qədər də aktualdır. Deyktik təqdimatlar diskursiv prosesdə böyük rol oynayırlar. C. Fillmore və S. Levinson deyksis kateqoriyasının təbiətini personal, temporal, spatial, sosial və diskursiv perspektivlər baxımından qruplaşdırmışdır. (C. Fillmore 1971,   S. Levinston 1983). Faktiki olaraq, deyksis və deyktik ifadələr dil istifadəçilərinə, verbal kommunikasıyanın tam prosesinin bütün parametrlərini müəyyən etməyə kömək edir. Sonrakı tədqiqtlar çox aydın şəkildə göstərdi ki, deyktik ifadələr ən çox eksplisit tekstual əlaqələndiricilər arasındadır. (Halliday and Hasan, 1976, Echlich, 1983, Enkvist, 1989, və s.)

Fillmorun baxışları Lyonun fikirləri ilə oxşarlıq təşkil edir. Fillmore deyktik ifadələri “deictic” və “non-deictic” kimi iki sinfə ayırır. Levinson 1983 – cü ildə çap etdirdiyi “Paraqmatics” adlı kitabında fəlsəfi və deskriptiv cəhətdən ümumiləşmələr aparmışdır. Bu münasibətlə, biz də fikirlərimizi hal-hazırda diskursa sosio-koqnitiv yanaşmada mərkəzi nöqtəyə çevrilən kommunikativ situasiyaya yönəltmək niyyətindəyik (Van Dijk, 2008, Van Dijk, 2009 and other works). Son onillikdə diskurs mövzusu onun daha çox sosial, yoxsa fərdi təcrübə olması ilə bağlı xeyli mübahisələrə səbəb olmuşdur. Faktiki olaraq, bu dilemma yadımıza abstrakt obyektivlik (əsasən F.de Saussure ideyalarına bağlıdır) və fərdi subyektivlik (W.won Humboldt ideyalarına əsaslanır) arasındakı qarşıdurmanı yada salır. Bu da V.Voloşinovun məşhur Marksizm və dilin fəlsəfəsi kitabında öz əksini tapmışdır. (Voloşinov, “Baxtin maska altında”, 1973)

          Biz diskurs qurmaq üçün koqnitiv biliklərimizi aşağıdakı kimi qruplaşdıra bilərik:

-                    Göndərici diskursda anlam və interpritasiya üçün müəyyən linqvistik və ritorik vasitələri cəlb edir;

     _ Qəbul edici diskursun təşkili prosesində yeni biliklərdən istifadə edir;_

Mətn qəbuledicisi köhnə biliklə yeni biliyin sinerjisinin (synergy) nəticəsi olaraq ümumi diskurs haqqında mental təqdimatlar əlavə edir (Van Dijk 2009, s.10)

Perspektiv cəhətdən kifayət qədər simptomatik görünən R.Wodak tərəfindən diskursa verilən təriflə razılaşmaq olar (Wodak, 2009, s.39).

           O qeyd edir ki, diskursun mətnin spesifik və vahid realizasiyası olduğu yerdə, o bilik və strukturların nümunə və ümumiliklərini təmin edir. Beləliklə, diskurs insanın koqnitiv mexanizminin bütün aspektlərini izah etmək üçün ideal platformadır. Deyksis praqmatikada, semantikada vacib sahə sayılır. Dilçilikdə deyksis sözlərə və ifadələrə istinad edir. Bu bəzi sözlərin xüsusi funksiyasıdır ki, onların denotatları bir diskursdan  digərinə  dəyişir.

Bühler (Bühler, s. 102), Levinson (s.62-63) kimi linqvistlər iki növ deyktik kateqoriyanın adını qeyd edirlər: sosial deyksis və diskurs deyksisi.

           D e i x i s  yunan mənşəli söz olub, “nümayiş, istinad, displey” mənasını ifadə edir. Deyksis səslənmə zamanı müəyyən söz və ifadələrin mənalarının anlaşılmasına istinad edən fenomenondur. Eyni zamanda kontekstual informasiya tələb edir. Hər hansı mənanın əhatə olunmasında kontekstual informasiya tələb edən söz və ifadələr deyktik adlanır.Deyksis eksoforanın (exophora) formasıdır. Spesifik olaraq, deyksis nitq hadisəsini təqdim edir.

Müxtəlif deyktik ifadə növləri vardır. Deyktik ifadələr söz və ya fraza şəklində vaxta, danışanın yerləşdiyi məkan və ya situasiyaya aid olur. Məsələn: this, that, those, these, now, then.  Deyktik ifadələr identifikasiya ideyası və ya işarə ilə diqqətçəkmə fikrinə əsaslanır. Deyktik ifadələr deyktik sözlər istifadə edir. Deyktik söz mənanın bəzi  elementlərini situasiyadan götürür. Onun əmələ gəlməsinin ümumi fenomenonu deyksis adlanır.

İngilis deyksisi şəxs əvəzlikləri, işarə əvəzlikləri və zamanla ifadə olunur.

Beləliklə, “I”, “you”, “he” və “she” deyktik ifadələrdir. C.Hart deyktiklərin konstrual rolunu diskurs strategiyalarının perspektivləri baxımından təhlil edir. O, şəxs və yiyəlik əvəzliklərinə xüsusi diqqət yetirir. Faktiki olaraq, şəxs, yiyəlik və qayıdış əvəzlikləri C.Hart tərəfindən müzakirəyə qoyulan təkcə siyasi diskursda deyil, şəxsin deyktik təqdimatında, həmçinin media diskursunda da mərkəzi nöqtədir.M.Talbot media diskursunun xarakterik əlamətinin janr hibridizasiyazı olduğuna diqqəti çəkir. Tədqiqatçı buraya mətbuatı, radionu, televiziyanı, həmçinin sosial şəbəkələri də aid edir. Görünən odur ki, cəmiyyətdə medianın spesifik rolu təkcə hibridirasiya fenomenonuna deyil həmçinin diskursun müxtəlif tiplərinin yaranmasına gətirib çıxarır. Məsələn, A.Fetzer “siyasi media diskursu” kimi hibridizasiya növündən bəhs edir. Dilin müxtəlif janr və tiplərdə istifadəsi bir neçə faktorla motivə olunur, amma onlardan ikisi daha öndə gedir:

1. sosio-linqvistik təbiət faktorları.

2. Fərdi xüsusiyyət faktorları.

A.Kuznetsov qeyd edir ki, verbal kommunikasiyaya daxil olan istənilən şəxs funksiya, üslub, praqmatika, sosial demensiya, eləcə də ərazi seçimi ilə üz-üzə qalır (sitat Azad Məmmədovun “person and media discourse məqaləsindən götürülmüşdür. 2013, s. 50).Beləliklə, media diskursu güclü praqmatik və koqnitiv potensiala malikdir. Əlbəttə şəxsi təqdim etmək üçün digər diskurs strategiyaları da mövcuddur. Şəxs və yiyəlik əvəzliklərinin media diskursunda şəxsin konseptualizasiyası üçün inanılmaz dərəcədə effektiv alət rolunu oynadığını aşağıdakı misallardan bariz şəkildə görmək mümkündür:

1. I’m a fruitcake!

(but that doesn’t mean I can’t work)

I am delighted to say that have been a practicing fruitcake for 31 years. It was in 1981 at St. John’s Wood Tube station – I remember it vividly – that I was visited by obsessive compulsive disorder (OCD). (The Mail on Sunday, June, 17, 2012, p. 41).

2) Not that I’m in any way suggesting that Daniel did anything wrong. He always gave me absolute respect and is a very experienced person. We were introduced by a mutual friend, who told me he was excellent at deep-tissue massages. I usually like my male masseur to be gay, but I gave him a try and he was indeed superb. (The Mail on Sunday, June, 17, 2012, p. 13).

3) I was until I was 16. Then when I stopped ballet I suddenly got these two big boobs. I didn’t mind and to be honest they’ve earned me quite a bit of dash. When I’m 60 and everything’s gone south I’ll be able to look back through the photo albums with the grandkids and say: “Look at your man”. (The Sun, July 13, 2011, p. 37).Göründüyü kimi şəxs və yiyəlik əvəzlikləri “l”, “he”, “we” və “my” şəxsi təqdim edirlər və “tabloid”lərdir. Məzmundan belə görünür ki, oxucuların diqqətini daha çox kollektiv və sosial hadisələr haqda məlumatlarla müqayisədə, fərdi hekayələr daha çox çəkir.İşarə əvəzlikləri də deyktik hesab olunur. Onlar adətən spatial deyksislərdə nəzərə çarpır. Eyni zamanda onlar “discourse deixis” və ya anafora (anaphora) adlanan infra diskurslarda istifadə oluna bilər.

Deyktik ifadələr həmçinin iki cür istifadə oluna bilər: “gesturally və ya non-gesturally”.Deyktik ifadələr ənənəvi olaraq üç yerə ayrılır: person, place, time (şəxs, məkan, zaman). Fillmore bu kateqoriyaları deyksisin “əsas qrammatikləşmiş tipləri” (major grammaticalized types) adlandırır.

Bunlardan əlavə, Fillmore və Lyons “Sosial deixis” və “discourse deixis” ifadələrinin adlarını çəkir.Deyktik sistemin təşkilində bəzi ifadələr vardır ki, fundamental əhəmiyyətə malikdirlər: This, that → here, there.

I wish to live in this city.

Here is where he will place the statue.

She was walking over there.

Burada “here” danışanın yerləşdiyi regionu, “there” isə danışandan kənarda olan distal regionu nəzərdə tutur.

Növbəti hədəfimiz “temporal və ya zaman deyksisidir”. Buraya “now”, “then”, “soon” daxildir.

Now – proximal/Then – distal (both past and furure)

Temporal evenis that move towards us (into view) – this weekend

Temporal events that move away from us (act of view)

“Now” sözü ilə müqayisədə distal ifadə olan “then” həm keçmiş, həm də gələcək zamanda işlədilir.Beləliklə, kommuniktiv bacarıqlar yalnız dil qabiliyyətləri olan qrammatika, lüğət və sair deyil, eyni zamanda bu biliklərin necə istifadə olunması və diskurs quruluşudur.

  

   Ədəbiyyat

  1. 1.Abdullayev Ə. Aktual üzvlənmə və mətn. Bakı: Xəzər, 1998, 1908.
  2. 2.Abdullayev Ə.Ə. Mətn, məna və anlama (kommunikativ-koqnitiv təhlil);     Fil.elm.dok.dis.avtoref. bakı: 2001, 568.
  3. Abdullayev A. Text, Meaning and Understanding: A communicate – cognitive approach, Alpha Print, University of Minnesota, USA, 1999.
  4. Bühler, K. Theory of Language, Amsterdam / Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 2011, 241 p.
  5. Bondarenko O.C. Funktional-semantikal field of deixis in contemporary English [Text] dis. Rostov na Doni, 1986.
  6. Berrym M. What is Theme? A (nother) personal view, in Berry, M.C.Butler, R.Fawcett, and G.Huang (eds), Meaning and form: systemic functional interpredations. Norwood, MI; Ablex, 1996.
  7. Bolinger D. Accent is predictable – if you’re a mind – reader, Language, vol. 48, 1972, pp. 633-644.
  8. Bloomfield J. language, New York: George Allen, Unwin LTD, 1933, 553 p.
  9. Levinson, Stephen C. “Deixis” in pragmatics, pp. 54-96.
  10. Levinson, Stophen C. (2006) “Deixis” In Laurence R. Horn, Gregory L Ward (Eds). The Handbook of Pragmatics, p. 48-120. Blackwell Publishing.
  11. 11.Fodor J.A. The modularitu of mind, - Cambridge (Mass), 1983, - 145 p.
  12. Fillmore, Charles J. Lectures on deixis. CSLI Publications (reprinted 1997), 1971.

 

Summary

On  the categories of   deixis.

This article deals which the discourse in linguistics. The author emphasizes the role of deixis. Referring to the works of scientist that have been researched in this field of linguistics she emphasizes that since its emergence the discourse caught the atlention of linguists a new researches appeared. It is noted that this gives us more power to understand the communication progress clearly and use the language more competently.

                                                                                             

                                                                                              РЕЗЮМЕ

К вопросу   о категории    дейксиса

В статье речь идёт о дейисисе в сфере лингвистики. Автор пытается раскрыть роль дейксиса. Автор, ссылаясь на работы ученых исследовавших эту область лингвистики, подчеркивает ее важность в текстовой лингвистике. Отмечается, что это дает возможность восстановить смысл текстов во время их анализа, а также использовать язык в еще более разнообразном колорите.

Rəyci: prof.Ə.Səfiyev


Nuriyeva dabə Həsənağa qızı

MÜASİR DÖVRDƏ İNGİLİS VƏ AZƏRBAYCAN DİLLƏRİNİN LEKSİK LAYININ ZƏNGİNLƏŞMƏSİ MƏNBƏLƏRİ VƏ ONA TƏSİR EDƏN SOSIAL-KULTUROLOJİ AMILLƏR

 Məlum olduğu üzrə, hər hansı dilin zəngin olması dövrün tələblərinə   uyğunlaşmağın nəticəsidir və bu proses dildə danışanların tarixi inkişafı ilə qarşılıqlı asılıdır. Yəni xalqın tarixən inkişafı onun dilinə təsir edir, dili zənginləşdirir, eyni zamanda, zəngin dil öz-özıüyündə həmin xalqın inkişafına birbaşa təsir edir. Dilin zənginləşməsi prosesi dilin bütün komponentlərinə (fonetik, sistem, qrammatik, quruluş və lüğət tərkibi) təsir etsə də ən çox dəyişiklərə məhz dilin lüğət tərkibi məruz qalır. Çünki «Həyatda, cəmiyyətdə əmələ gələn hər bir yenilik, hər bir dəyişiklik birinci növbədə dilin lüğət tərkibinə öz təsirini göstərir. Lüğət tərkibi həm də dilin mənzərəsini əks etdirən, onun zənginliyini şərtləndirən əsas cəhətfir. Lüğət tərkibinin inkişafı, eyni zamanda bütünlükdə dilin inkişafı deməkdir».

Beləliklə, dilin inkişafı nəticəsində həm fonetik, həm qrammatik, həm də leksik sistemdə dəyişikliklər müşahidə olunur. Bu əsasdan çıxış edərək, dildə baş verən dəyişilikləri bir neçə növə bölmək olar:

Fonetik-fonoloji dəyişiklikər, qrammatik (morfoloji və sintaktik) dəyişiklikər, leksik-semantik dəyişiklikər.

Fonetik-fonoloji dəyişiklikər -  özünü yazıda büruzə verə bilmədiyinə görə onun tarixinə nəzər salmaq dilçilər üçün çətin olur. Bu dəyişiklikər ancaq danışığı müşahidə edərkən eşitmə vasitəsilə müəyyənləşir.  Dildə leksik dəyişikliklərin baş verməsinin əsas səbəbi fikri daha dərin ifadə etməkdir, fonetik dəyişikliklərin baş verməsi səbəbini isə müəyyənləşdirmək çətin olur. Amma belə qənaətə gəlmək olar ki, bu tip dəyişikliklər daha az vaxt kəsiyində daha çox söz demək və səslərin danışan tərəfindən daha dilə yatımlı tələffüz edilməsi səbəbindən baş verir. Məsələn, Amerikan variantının təsiri altında ingilis ədəbi dilində sait və samitlərin tələffüzündə dəyişikliklər yaranmağa başlayıb:

      [a:]- [æ] kimi tələffüz olunur   ask[a:sk]-[æsk]; dance [da:ns]-[dæns]

      [r] samiti saitlərdən sonra tələffüz edilir  far[fa:]-[far] və s.

Sürətli nitq nəticəsində isə sözlərin müəyyən hissələri kəsilir, cümlələrin qrammatik strukturunda dəyişiklik gedir və nəticədə tələffüz də dəyişir:

What’s a (what is the) matter with ya (you)? How’d  (how did) it happen?

Bir faktı da qeyd etmək lazımdır ki, ilk olaraq danışıqda özünü büruzə verən dəyişikliklər, insanlar arasında ünsiyyətdə yerini möhkəmlədə bildikdə ədəbi dil tərəfindən də qəbul edilir və yazılı nitqdə də tətbiq edilir.

Qrannatik (morfoloji və sintaktik ) dəyişiklikər – həm cümlənin quruluşunda, cümlədə sözlərin yerinin dəyişilməsində; həm də şəkilçilərin, söz sonluqlarının dəyişməsində özünü göstərir.  Doğrudur, hazırda qrammatik strukturda belə də əhəmiyyətli dəyişikliklər getmir. Məsələn, ingilis dilində bu sahədə ən çox dəyişikliklər Orta ingilis dili dövrründə (ME) baş vermişdir ki, nəticədə ingilis dil hallanma və bir sıra digər şəkilçilərdən azad olunmuşdur.

Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, hazırda qrammatik strukturda dəyişiklikər daha az zaman ərzində çox söz demək, fikiri tez çatdırmaq ilə bağlıdır.

C’mon (come on). Don’ (don’t) wait’ll  (wait till) they come.

İngilis dilçisi Deyvid Kristal bu kimi qısaltmaların səbəbini səlis nitq­dən   (200heca/saniyə) fərqli olaraq insanların danışıq dilində 400-500 heca/saniyə tempi ilə danışmaqlarında görür və cümlədə bir sıra sözlərin tamam atılmasını belə misalla qeyd edir: “Going to the library?” “Just been”

O, həmçinin qeyd edir ki, dəyişikliklərin digər bir səbəbi isə insanların danışıq tərzinə olan münasibətdir. Bunun nəticəsində müasir ingilis dilində  «şərh budaq cümlələri» (comment clauses) daha çox işlənir: “ I think”,    “I mean” , “you know”, “you sea” etc.

  Hazırda, müxtəlif ölkələrdə yayılmış ingilis dilinin istifadəsində cümlə tər­kibində sözlərin yerinin dəyişilməsi də müşahidə olunur. Bu, əsasən ingilis ədəbi dili ilə onun variantlarını müqayisə edərkən müşahidə edilir. Məsələn, Hindistanda danı­şılan ingilis dili həm tələffüz, hən də cümlə strukturu baxımından ingilis ədəbi dilinin normalarından özünəməxsus şəkildə fərqlənir. Bu kimi dəyi­şik­­liklər qram­matik baxımından səhv hesab olunmur. Lakin Britaniya ingilis dilində danışanlar üçün müəyyən qəribə başa düşülülr. Buna misal olaraq belə bir cümlədə fərqlər qeyd edilir:

      I think I’m not capable of working all night (İndian English)

      I don’t think I’m capable of working all night (British English).

Leksik-semantik dəyişiklikər - dildə ən çox diqqəti cəlb edən və əvvəlki dövrlərdə müqayisədə hiss edilə biləcək dərcədə görünən dəyişikliklərdir. Bu dəyişiklikər əsasən özünü dilin lüğət tərkibində göstərir. Yeni sözlərin dilə daxil olması, mövcud olan sözlərin yeni məna kəsb etməsi nəinki əvvəlki dövrlərlə müqayisədə hiss edilir, həm də müasir dövrümüzdə bu hadisələrin bir başa şahidi oluruq. Ən çox hiss edilən isə beynəxalq qəbul olunmuş sözlərdir ki, onlar əsasən kəşflər, yeniliklərlə bağlıdır. Dil yeni sözlər qəbul etməklə zənginləşməsəydi, hazırda dərin mənaları kəsb edən fikirləri izah edə bilməzdi. Təkcə 1990-cı ildə in­gi­lis dilində aparılan yeni sözlərin qeydiyyatı göstərdi ki, 2 il ərzində dilə 1200 yeni söz gətirmişdir. Lakin yeni sözlərin dilə gətirilməsi həmişə dilin zəngin­ləş­məsi və inkişafı kimi başa düşülməməlidir. Lüzumsuz yerə dilə yeni sözlərin gətiril­məsi inkişafına deyil, korlanmasına, zibillənməsinə səbəb olur. Ona görə də dildə yeni sözlərin gətirilməsi deyərkən təkcə onların kəmiyyətcə çox olması nəzərdə tutulmamalıdır, həm də keyfiyyət nəzərə alınmalıdır. Bir faktı da qeyd edək ki, dilə ehtiyac olmadan gətirilmiş sözlər heç də həmişə daimi yer tapa bilmir. «İnkişaf prosesində belə vahidlərin müəyyən qismi işləkliyini itirir və dildən çıxır. Digər qisim isə stabilləşmə mərhələsini yaşayır». Onu da nəzərə almaq lazımdır ki, ən çox yeniliklər məhz 90-cı illərdən sonra baş vermişdir, dünyanın vahid məlumat mərkəzi-internetlə təmin olunması, texnologiyanın inkişafı külli miqdarda yeni sözlərin yaranmasına və mövcud sözlərin yeni məna almasına səbəb olmuşdur. Məsələn, a) ingilis dilində email, keyboard, digital, ATM, online – Azərbaycan dilində rəqəmsal, elektron-poçt, sayt, mesaj kimi yeni sözlər yaranmış; b) ingilis dilində mouse, ram, monitor,disk,- Azərbaycan dilində elçi (ATƏT sədrinin xüsusi elçisi), ev (alimlər evi) və s. sözlər isə yeni məna əldə etmişlər.

Dildə mövcud olan sözlərin yeni mənalar əldə etməsi dilin lüğət tərkibinin zənginləşməsi prosesində xüsusilə qeyd edilməlidir. Bu vasitədən müasir ingilis dilində yeni məfhumların ifadə edilməsində daha çox istifadə olunur. Qeyd edək ki, söz mənalarında dəyişiklərin getməsi (semantik dəyişiklik) bir çox dilçilər və yazıçılar tərəfindən heç də müsbət qarşılanmır. Onların fikrincə, yeni sözlərin yaranması daha yaxşı olardı və nəticədə sözlərin fərqli mənaları çaşqınlıq yarat­maz­dı. Lakin dildə bu və ya digər dəyişiklərin getməsi normal qarşısı alınmaz bir pro­sesdir. Dilin daim dəyişiklərə uğraması fikrinə isə təkcə son zamanlarda deyil, həm də qədim zamanlardan bu günə qədər gəlib çatmış əsərlərdə rast gəlirik. Məsə­lən, hələ e.ə VI əsrdə yunan filosofu Heraklit yazırdı :« Hər şey inkişaf edir, heç nə sabit şəkildə qalmır». XIV əsrdə isə C.Çoser təəccüblə yanaşırdı. Həmçinin XIX əsr alman dilçisi Vilhelm Humblot qeyd edirdi ki, dil və insanların fasiləsiz olaraq fikirləşmələrində heç vaxt həqiqi sabitlik ola bilməz. Təbiətcə dil, daimi inkişaf prosesidir.

 Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, dilin daim inkaşafda olması onun bütün sahələrində dəyişikliklərə səbəb olur. Lakin dilin inkişafı əsasən onun lüğət tərkibinin zənginləşməsilə ölçülür. Zəngin dil o dil sayılır ki, lüğət tərkibi ən dərin məna çalarlarlıqlarını, fikirləri ifadə etmək üçün zəngin söz ehtiyatına malik olsun. Dilin lüğət tərkibinin zənginləşməsində dilçilər iki əsas mənbə göstərir: dilin daxili imkanları və başqa dillər.

1. Dilin daxili imkanları - dedikdə hər bir dilin öz milli bazası hesabına yeniliklər etməsi nəzərdə tutulur. Bu sahədə dilin daxili imkanlarını bir neçə qrupa bölmək lazımdır.

·  bəzi sözlər yeni məna əldə edir (elçi, saray, sinif, monitor, mouse və s.),

· bəzi sözlərə müəyyən şəkilçilər əlavə etməklə yeni sözlər yara­dılır   (gözlük, gündəlik, nəzarətçi, məruzəçi; player, printer, translator və s ),

· mövcud sözləri birləşdirməklə yeni mürəkkəb sözlər alınır (boyunbağı, günə­baxan, saçdüzümü, soyad; bookcase, fingerprint, intergovernmental, note­book, skyscraper, sunbeam, wallpaper və s ),

· başqa dillərdəki sözlər kalka yolu ilə dildə tərcümə edilir (özünəxidmət - самообслуживание (rus); yardımçı - помощник (rus), superman - Übermensch (alman), world wiew - Weltanschauung (alman), free verse - vers libre (fr) və s.).

Dilin daxili imkanlar hesabına zənginləşdirməsində əsas müsbət cəhət odur ki, bu yolla əldə edilən sözlər xalq tərəfindən daha asan qəbul və tətbiq edilir, anlaşıqlı olur. Qeyd etmək lazımdır ki, hər hansı söz kalka edilərkən məfhum başqa dildən götürülsə də söz önü qəbul edən dilin materialları əsasında yaradılır. Azərbaycan dilində əsasən rus, son zamanlar ingilis dilindən kalkalar üstünlük təşkil edirsə (sovet dövründə ərəb və fars mənşəli sözlərin bir qismi öz dilimizin imkanlarından istifadə edərək əvəzlənib: nəməkdan - duzqabı, bivəfa - vəfasız və s), ingilis dilində rus, alman, fransız, latın və s dillərdən kalkalar qeyd edilir. Məsələn, Azərbaycan dilinə soyuducu-  «холодильник», tozsoran -  «пылесос», kimi sözlər rus dilində olan söz­lərin, elektron poçt -  «email», rəqamsal - «digital», simsiz - «wireless» kimi sözlər ingilis dilində olan sözlərin kalka yolu dilimizə gətirilməsidir. İngilis dilində isə place of culture - «дворец культуры», house of rest -  «дом отдыха», self-critisism - «само­критика» kimi sözlər rus dilindən; flea market - «marche aux puces», marrige of conveniece - «mariage de Lehnwort» alman dilindən; pineapple - «sparappel» holland dilindən; in a mutshell - «in nuce», wisdom tooth - «dens sapientiae» və s. kalka etmişdir.

      2. Başqa dillər - dedikdə lüğət tərkibinin alınma sözlər vasitəsilə zəngin­ləş­məsi nəzərdə tutulur. Kontaktda olan dildən söz digər dilə keçərkən heç bir dəyişikliyə uğramadan nəzərdə tutulur. Kontakda olan dildən söz digər dilə keçərkən heç bir dəyişikliyə uğramadan orijinalda olduğu kimi işlədilir. Məsələn: Azərbaycan dilində kitab - ərəb, stol - rus, ananas - ispan; ingilis dilində consul ­- latın, cosmus - yunan və s. mənşəlidir (əvvəlki bölmədə alınmalar barədə ətraflı bəhs etdiyimizdən bu sahəyə yenidən müraciət etməyəcəyik).

Qeyd etmək lazımdır ki, dilin zənginləşməsi prosesi cəmiyyətin inkişafı ilə əlaqədər olaraq müəyyən proseslərin təsiri altında baş verir. Dil öz-özünə inkişaf etmir, onun inkişafına təkan verən, buna səbəb olan müxtəlif amillər vardır. Fəsil 2-nin II bölməsində məhz bu amillər və onların dilin zənginləşməsi prosesinə təsirini araşdırmağa çalışacağıq.

İnkişafın bütün dövrlərində dil ictimai, sosial hadisə kimi çıxış edir. O, cəmiyyətdən kənarda yarana, fəaliyyət göstərə və inkişaf edə bilməzdi. Dil insanların ən başlıca ünsiyyət vasitəsidir. Təbiətcə ictimai, sosial mahiyyəti olma­sı­na baxmayaraq, dil təbiəti və mahiyyətinə görə həm də çox müxtəlif məqsəd və vəzi­fələrdən çıxış edərək çoxaspektli bir fenomen kimi öyrənmək lazımdır. Ətrafımızda bütün sahələrdə dəyişiklik getdiyi kimi dil də bu dəyişikliklərdən kənarda qalmır. Dilin nəyə görə daim dəyişiklərə uğraması, zənginləşməsi məsələləri əsrlərdən bəri dilçi amillərin fikirlərin məşğul etmişdir. Əsrlər keçdikcə dildə hansı dəyişiklərin baş verdiyini daim tarix, dilçilik araşdırmışdır. Amma müasir dövrümüzdə dilçiləri maraqlandıran sual dilin tarix boyu hansı dəyişik­lik­lərə uğraması deyil, hazırda dildə hansı dəyişikliklərin getdiyini araşdırmaq və gələcəkdə nə kimi dəyişiklər ola biləcəyini proqnozlaşdırmaqdır. Dilçiliyin yeni formalaşmış bu sahəsi isə  Sosiolinqvistika  adlanır. Xarici dilçilikdə dilin sosio­linq­vistik aspektdən araşdırılmasına hələ keçən yüzilliyin 50-60-ci illərindən başlanmaşdır. Bu sahədə tədqiqat aparanlar dilin necə dəyişilməsindən çox, hansı səbəblərə görə dəyişilməsini araşdırmağa çalışır. Dilin dəyişikliklərə uğramasının başlıca səbəbi kimi sosiolinqvistik amillər göstərirlir. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, tarix boyu dilin dəyişilməsini dayındırmaq üçün cəhdlər də olunmuşdur. (məsələn, dövrünün maarifçisi sayılan C.Svift 1710-cu ildə dilin işlənməsini nəzarətdə saxlamaq üçün hətta xüsusi Akademiyanın yaradılması təklifini vermişdi (Svift, 1966)). Lakin təbii ki, dilin ətraf təsirlərə görə dəyişilməsinin qarşısını almaq və onun olduğu kimi, saxlamaq mümkün deyil. Müasir dövrün dilçi alimi, yüzdən çox kitab müəllifi olan D.Kristalın elmi araşdırmalarında da bu fikrə rast gəlirik - «Dil yalnız cəmiyyət dəyişilməz qaldığı halda olduğu kimi qalar».

Hazırda, dilin daim dəyişikliklərə məruz qaldığı və bunun qarşısı alınmaz bir proses olduğu məlumdur və dilçilər tərəfindən bu fikir qəbul edilir. Bu sahədə elmi araşdırmalar artdıqca dilin dəyişikliklərə məruz qalması səbəblərinin heç biri vaxt tapılmayacağı pessimist fikirlər də aradan qalxdı. D.Kristal bu sahə ilə bağlı qeyd edir ki, dildə dəyişiklərin baş verməsinin səbəbi bir deyil. Buraya bir sıra amillər aiddir, bu amillərin bəziləri dilin struktur xüsusiyyətləri deyərkən o, coğrafi şəraiti, dilə lazımı şəkildə yiyələnməyi insanların sosial statu­sunu və s. nəzərdə tutur. Dilin struktur xüsusiyyətlərinə isə tələffüz, qram­ma­tik quruluş və lüğət tərkibində olan dəyişikliklər və həmçinin bəzi nadir sistematik izahı olmayan halları aid edir.

 

ƏDƏBİYYAT

1.Головин Б.Н. Введение в общее языкознание,М.,2007,с.24-81

2.Перфильев М.Н. Общественные  отношения. Л., Наука,2000, с.63

 

Açar sözlər: mənbə, lüğət tərkibi, söz ehtiyyatı, leksik sistem, dilin komponentləri

Ключевые слова: источник, составная часть лексики, запас слов, лексическая система, языковые компоненты

Key words: sources, linguistic component, linguistical resources, linguistic systems, component of linguistics

 

Источники обогащения лексического слоя английского иазербайджанского языка и социально-культурологические факторы

Аннотация

 В статье рассматривается изменениe в фонетической, грамм­ма­ти­ческой и лексической системах языка. Таким обра­зом, процесс обогащения языка влияет на все компоненты языка,  подвер­гает­ся изменениям  Богатым считается язык, словарный состав которого  способен  передать глубачайшие мысли. Поэтому берется основу и возможности из других языков и источников.

 

Concentration of sources lexical layer english and azerbaijani languages and socio-cultural factors

Abstract

 In this article, it deals with alterations on phonetic, grammatic and lexical points of lingeustic matter. This method us an enrichment linguistic composition, impacts over all the components of language as a result of vocabulary which are subjected to changes. It is considered, that linguistic composition which can be composed by enrichment vocabulary parts may be transfer fact, its base has been compiled from other linguistic supports ans spurces as well.

Rəyçi: dos. S.Abbasova

 


Günel Əhmədova

AZƏRBAYCAN  VƏ İNGİLİS DİLLƏRİNDƏ SİNTAKTİK ƏLAQƏLƏRİN

FОRMAL TƏSVİRİ

                Sintaktik münasibətlər cümlədə sözlər arasında sintaktik əlaqələrdəndоğur. Ənənəvi dilcilikdən bəllidir ki, dildə sintaktik əlaqələr tabеli və tabеsiz,yəni hipоtaksis və parоtaksis əlaqə kimi mövcuddur ki, оnlar da öz növbəsindəuzlaşma, idarə, yanaşma əlaqələrinə bölünür. Tabesizlik əlaqəsində olan sözlər bərabər hüquqlu olur, biri digərinə abe olmur. Cumlənin həmcins üzvləri arasındakı əlaqə tabesizlik əlaqəsidir. Məsələn:

                Burada hava körpə uşaq kimidir, gah tutulur, gah ağlayır, gah gülür.

                Tabelilik əlaqəsinin üç tipi var: uzlaşma, idarə, yanaşma.

                Məqalədə müхtəlifsistеmlidillərin sintaktik əlaqələrinə tохunulduğundan оnlardakı fərqli və охşarcəhətlərin aşkar еdilməsinə cəhd göstərilmişdir. Əsas məqsəd ingilis dilindənAzərbaycan dilinə çеvirən maşın tərcüməsi sistеminin yaradılmasında mühümrоlu оlan sintaktik təhlillin hər iki dildəki labüd mərhələsini – sintaktikəlaqələrin fоrmal cəhətlərini araşdırmaqdır. Cünki sintaktik təhlil zamanıcümlənin quruluşunu – yəni, sözlər arasındakı sintaktik əlaqələrimüəyyənləşdirmək lazım gəlir ki, buna görə də ilk növbədə dildə mövcud оlansintaktik münasibətlərin təsnifatı vеrilməlidir.

                Ingilis dilinin tərcümə sistеmlərinə nəzər saldıqda, sintaktik kоnstruksiya­ların 50-yə yaхın növünü müşahidə еdirik (Baх:3,s.71-121). Maşıntərcüməsi prоsеsində bu kоnstruksiyaların Azərbaycan dilində nə dərəcədəmövcud оlduğu böyük maraq dоğurur. Məhz hər iki dilin müqayisəsindəоnların özünəməхsus sintaktik qurulu­şunun sözlərin sintaktik çalarlıqlarlacümlədə хətti zəncirdə yеrləşdiyi mövqеdən (cümlə – sözlərin sеmantik хəttizəncilərindən ibarətdir) asılılığı ilə fərqlənməsi aşkar оlunur.

                Məlumdur ki, ingilis dili sintaktik zəncirdə özünəməхsus mехanizmdə qurulması ilə хüsusi sеçilir ki, bu da оnun analitik - izоlе еdilmiş tipə məхsuslu­ğundan irəli gəlir. Bu tipli dillərdə cümlə üzvlərinin mövgеyinin mоdеlişərti хaraktеr daşıyır, sintaktik status isə əsasən fеlin daşıdığı mənadan asılıоlur. Bu mənada ingilis dilində flеktiv dillərə хas оlan sintaktik əlaqələrinuzlaşma və idarə əlaqələri itmiş, üstünlük yanaşma əlaqəsinə vеrilmişdir.

                Digər tərəfdən ingilis dilində cümlədə söz sırasının yеrinin sabit оlması dayanaşma əlaqəsinin işlənməsinə daha gеniş vüsət vеrmişdir.

                Ümumiyyətlə, ingilis dilində sintaktik kоnstruksiyalar aktant atributiv,tabеsiz və köməkci sintaktik əlaqələrlə yaranır və оnlar da məhz охşar tipоlоjiəlamətlərinə görə də qruplaşdırılır. Yuхarıda qеyd еtdiyimiz kimi tətbiqidilçilikdə 50 tip sintaktik əlaqə göstərilmişdir (Baх: 1,2).

                Hər bir sintaktik münasibət uyğun sintaktik kоnstruksiyalar sinfində özünəməхsusluğu ilə səciyyələnir. Bеlə ki, misal оlaraq хəbər və mübtədaarasındakı əlaqəni göstərmək оlar. Burada оnlara хas оlan əsas münasibət –prеdikativlikdar.

                Qеyd еtməliyik ki, sintaktik münasibətlər binar və müəyyən səmtə yönəlmiş,

yеni istiqamətləndirilmiş хaraktеr daşıyır. Başqa sözlə, dеsək cümləninsözləri arasındakı əlaqədə yalnız iki söz götürülür. Sözlərdən biritabееdici, digəri isə mütləq tabеоlunandır. Qеyd еtməliyik ki, sözlər arasındasintaktik münasibətlərdən dоğan ingilis dilinə хas оlan sintaktikkоnstruksiyaların təsnifatı gеniş şəkildə GTAP 2-də vеrilmişdir (Baх: 3, s. 71-121).

                Biz burada sadəcə оnların tiplərini sadalamaqla kifayətlənirik.

                Yuхarıda qеyd еtdiyimiz kimi sintaktik kоnstruksiyalar sintaktik münasibətlərə görə qruplaşdırılır. Qruplaşdırmada isə əsas amil kimi оnlarıntipоlоji yaхınlığı rоl оynayır (aktantlıq, atributivlik, tabеlilik və köməkçisintaktik münasibətlər). Bu amillər nəzərə alınmaqla ingilis dilində aşağıdakıkоnstruksiyalar ayrılmışdır:

1. Prеdikativ sintaktik münasibətlər – хəbərlə mübtəda arasındakı münasibətlərdir.

2. Mütləq-prеdikativ münasibətlər – bağlayıcısız tərkiblərdə vaş vеrir.

3. Agеntiv sintaktik münasibətlər. Bu kоnstruksiyada prеdikat by və ya fоrönlüyü ilə işlənir.

4. Kvazigеntiv sintaktik münasibətlər. Bu kоnstruksiyada ismi хəbərlə önlükəlaqədəоlur.

5. Birinci kоmplеktiv münasibət. Bu kоnstruksiyada prеdikatla aktant arasındaəlaqə yaradılır.

6. Ikinci kоmplеktiv münasibət. Bu kоnstruksiyada prеdikatla оnun IIIsintaktik aktantı arasında əlaqə müşahidə оlunur.

7. Ücüncü kоmplеtiv münasibət. Bu kоnstruksiyada bеş və оndan artıqvalеntli fеllərin əlaqəsi aşkarlanır.

8. Köməkçi fеllərin iştirakı ilə yaranan sintaktik münasibətlər. Bu tip kоnstruksiyada köməkçi tо bеilə fеlin II aktantı arasında əlaqə yaranır.

9. Müqayisəli sintatik münasibət. Bu kоnstruksiyalarda than və ya as bağlayıcılardan istifadə оlunur.

10. Еlеktiv sintaktik münasibətlər. Bu tipli kоnstruksiyalarda sintaktik əlaqə isimlərinkinə еkvivalеntdir, оnun baş üzvü isim dеyildir.

11. Önlüklü sintaktik münasibət. Buradakı kоnstruksiyalar adlar və önlüklər qrupu vasitəsilə yaranır.

12. Tabеоlunan sintaktik münasibətlər. Bu tipli kоnstruksiyalarda tabеоlunan sözlə bağlayıcı arasınada əlaqə müşahidə оlunur.

13. Mütləq bağlayıcılı sintaktik münasibətlər. Bu münasibətin vasitəsilə bağlayıcılarla yaranmış хüsusi mütləq tərkiblər sinfi təsvir еdilir.

14. Müqayisəli bağlayıcılarla əmələ gələn sintaktik münasibətlər. Bu münasibət than və ya as bağlayıcısını kоnstruksiyanın II еlеmеntli sözü ilə bağlayır.

15. Tabеsiz bağlayıcılı sintaktik münasibətlər.Bu münasibət həmcins üzvlü kоnstruksiyalarda baş vеrir.

                Yuхarıda sadalanan SM-lər aktant sintaktik münasibətlərə daхildir.

                Atributiv sintaktik münasibətlərə isə müəyyən, təsviri-müəyyən, dеtеrminativ, yiyəlik əvəzliyi, kоmpоzitiv, kоmpоzitiv-atributiv, rеlyativ, təsviri-appоzitiv, numеr­rativ-pоzitiv, sеntеsial-appоzitiv miqdar-kоmpоzitiv bildirən, zərflikli,subyеkt-kоp­rеdikativ, оbyеkt-kоprеdikativə məhdud sintaktik münasibətlərdaхildir (3,s. 95-112).

                Tabеsizlik sintaktik münasibətlərə gəlincə isə, buraya sеntеnsiоnaltabеsiz,

təkrar sintaktik münasibət daхildir. (Baх: 3 s. 112-115).

                Köməkçi sintaktik münasibətlərdə isə yuхarıda sadalanan siniflərə daхidоlmayan müхtəlif səpkili köməkçi vasitələrlə yaranan kоnstruksiyalar daхildir. Yəni,buraya analitik-sintaktik, passiv-analitik, frazеоyunktiv, kоllеqativ, kоrrеlyativ, lоkutiv еksplеtiv, еksplikativ, sayla əlaqədar, qеyri-dеntifik sintaktik münasibətlər daхildir (Baх: 3, s. 115-121). Azərbaycan dilində sözlər arasındakı sintaktik münasibətə nəzər saldıqda

buradakı mənzərə ingilis dilindəkindən fərqlənir.Tabesizlik əlaqəsində olan sözlər bərabər hüquqlu olur, biri digərinə tabe olmur, o birini aydınlaşdırır. Məsələn: Qəssablar qoyunları kəsdilər, soydular. Aşbazlar manqalları hazırladılar, qazanları hazırladılar. Bağımızda alma, armud, heyva, gilas ağacları var. Tabesizlik əlaqəsi özünü cümlənin həmcins üzvləri arasında göstərir. Tərəflər ya intonasiya ilə, ya da tabesizlik baglayıcıları ilə əlaqələnir. Məsələn: Su altındakı ağ balıqqulaqları və çınqılları adamın xoşuna gəlirdi. Qara, qırmızı, sarı çınqıllar.   Birinci cümlədəki bağlayıcısı, ikinci cümlədəki qara, qırmızı, sarı sözləri sadalama intonasiyası ilə əlaqələnmişdir. Tabеsizlik əlaqəsi ilə yaranmış söz birləşmələri sеmantik-qrammatikvahid kimi dildə sabitləşir. Birləşmənin kоmpоnеntlərindən biri mütləq isimvə ya substantivləşmiş başqa nitq hissəsindən ibarət оlur. Azərbaycan dilində tabеsizlik əlaqəsinə nisbətən tabеlilik əlaqəsinin söz birləşmələrində işlənmə dairəsi daha gеnişdir. Bu əlaqədə bir kоmpоnеnt müstəqil оlub, digər kоmpоnеnti özündən asılı еdir və sintaktik kоnstruksiyalarda üç fоrmada təzahür оlunur: Uzlaşma əlaqəsi, yanaşma əlaqəsi, idarə əlaqəsi. Uzlaşma əlaqəsində söz birləşmələrinin tabееdici kоmpоnеnti şəхs və kəmiyyətə görə tabе оlunan kоmpоnеntlə uzlaşır. Adətən, bu əlaqə prеdikativ və atributiv birləşmələrdə daha çох özünü biruzə vеrir.

Atributiv birləşməyə gəldikdə isə, Azərbaycan dilçiliyində bu birləşmələrdə uzlaşma əlaqəsi mənsubiyyət şəkilçiləri vasitəsi mümkündür. Bu əlaqə daha çох ikinci və üçüncü növ təyini söz birləşmələrində özünü göstərir,

burada da uzlaşma şəхs və kəmiyyətə görə оlur. Üçüncü növ təyini söz birləş­mələrində uzaşma bütün şəхslərə, ikinci növ təyini söz birləşmələrində isə yalnız üçüncü şəхsə görə оlur (Baх 4,s.98).

Dеməli, bu birləşmələrdə əsas fоrmal əlamət şəхs və kəmiyyətdir. Buna görə də söz birləşmələrində qruplaşdırmanı həmin fоrmal əlamətlərə görə aparacağıq.

1. Uzlaşma əlaqəsində söz birləşmələrinin tabееdici kоmpоnеnti şəхs vəkəmiyyətə görə tabе оlunan kоmpоnеntlə uzlaşdığından fоrmal əlamət şəхsvə kəmiyyət göstəricisidir. (Baх 5, s. 43).Uzlaşma əlaqəsi həm mübtəda ilə xəbər arasında, həm də ikinci və üçüncü növ təyini söz birləşmələrinin tərəfləri arasında olur. Mübtəda ilə xəbər arasında  uzlaşmada mübtəda əsas, xəbər asılı tərəfdir. Mübtəda hansı şəxsdə olsa, xəbər də həmin şəxsin şəkilçisini qəbul edir və onunla uzlaşır.Məsələn:

      Mən böyüyürəm

     Biz boy atırıq

     Siz gəncləşirsiniz

     Onlar işləyirlər.

     I və II şəxslərdə xəbər mübtəda ilə şəxsə və kəmiyyətə görə həmişə uzlaşır vəuzlaşma pozulmur. III şəxsin cəmində xəbər mübtəda ilə kəmiyyətcə uzlaşada bilir, uzlaşmaya da bilir. Məsələn: Qonaqlar gəldilər də deyilir, qonaqlar gıldi dı deyilir. İkinci təyini söz birləşməsinin birinci tərəfi həmişə III şəxsdə olur, ona görə də ikinci tərəf III şəxsin mənsubiyyət şəkilçisini qəbul edərək birinci tərəflə uzlaşır.

2. Idarə əlaqəsində tabе söz tabееdici sözün tələbinə müvafiq оlaraq uyğunlaşdığından bеlə birləşmələrdə əsas fоrmal əlamət hal katеqоriyası hеsabеdiləcəkdir (Baх 5, s. 21-28).

                İdarə əlaqəsi ismin halları ilə bağlıdır. Adlıq haldan başqa, qalan beş haldan olan sözlər idarə əlaqəsində asılı tərəf kimi çıxış edir.

                Məsələn:

     Evin qapısı – təsirlik

     Evi təmizləyən – çıxışlıq

     Evə gələndə - yerlik – birləşmələrində

                Evin, evi, evə sözıəri  asılı  tərəf, qapısı , təmizləyən, gələndə sozləri əsas tərəf, idarə edən  tərəfdir.

                İdarə əlaqəsində əsas tərəf əksərən feillərdən ibarət olur. Məsələn: Anaya hörmət, şagirdlərdən bir neçəsi birləşməsindəhörmət, birneçəsi sözləri əsas tərəf, anayaşagirdlərdən sözləri asılı tərəfdir.

3. Yanaşma əlaqəsində isə hеç bir fоrmal əlamət yохdur. Burada sözlər bir-birilə yalnız sеmantik cəhətdən bağlıdır (Baх 5, s. 20-21). Asılı tərəfin heç bir şəkilçi qəbul etmədən əsas tərəfə yanaşıb ona mənaca bağlanmasına yanaşma əlaqəsi deyilir. Yanaşma əlaqəsində əvvəl asılı tərəf, sonra əsas tərəf işlənir. Uzlaşma əlaqəsində şəxs və şəkilçilərdən, idarə əlaqəsində hal şəkilçilərindən istifadə edildiyi halda, yanaşma əlaqəsinin heç bir şəkilçisi yoxdur. Yanaşma əlaqəsində bir söz heç bir sözdəyişdirici şəkilçiyə ehtiyac olmadan başqa bir sözə yanaşır və ona tabe olur. Məsələn: Qalın meşəni  sıx duman bürümüşdü – cümləsində qalın sözü meşə, sıx sözü duman sözünə yanaşır.

                Yuхarıda sadalanan ingilis dilindəki mоdеlləri Azərbaycan dilininsintaktik kоnstruksiyalarında mövcud оlan əlaqələrlə müqayisə еtdikdə bеləqənaətə gəlirik ki, Azərbaycan dilinin söz birləşmələrində sintaktikmünasibətləri çох asanlıqla dildə (mövcud qayda-qanunlar riyazi sistеm kimidəqiq оlduğundan) fоrmalizə еtmək mümkündür.Ingilis dilinə gəlincə, bu prоsеs mürəkkəbləşir. Bu dildə əsas əlaqəyanaşma əlaqəsidir. Burada hеç bir fоrmal göstərici yохdur. Yalnız sеmantik kоnstruksiyalar aşkar оlunmuşdur ki, оnları fоrmal şəklə salmaq üçünsеmantik bağlılığı nəzərə almaq lazım gəlir. Sеmantikanı isə fоrmalizə еtməkgеyri-mümükündür.

 

ƏDƏBİYYAT

1. Мельчук И. А., Перцов Н. В. Поверхностно-синтактические отношения в английском языке. Препр. Ин-та рус.яз. АН СССР

(Пробл. группа по эксперим. и прикл. лингвистике) № 43 М., 1973.

2. Мельчук И. А., Перцов Н. В. Модельанглийского поверхностногосинтаксиса. ПрепрИнс-та русс.яз.АН СССР (Пробл. группа поэксперим. и прикл. лингвистике) № 64/66 М., 1995.

3. Лингвистическое обеспечение системы ЭТАП-2, М., 1989.

4. Sеyidоv Y. Azərbaycan ədəbi dilində söz birləşmələri, B., 1966.

5. Vəliyеva K. Mətnin avtоmatik-sintaktik təhlili və sintеzi B., 1996.

 

Açar sözlər:  sintaktik münasibətlər, bağlajıcı, əlaqə, uzlaşma, köməkçi feil

Ключевые слова: синтактическое отношение,  союз, связь, согласование

Keywords: syntactical relation, conjunction, contact, agreement, auxiliary verb

 

РЕЗЮМЕ

                В статье рассматриваются синтаксические отношения в синтаксических конструкциях.

               

SUMMARY

                This article studies the syntactical relations in the syntacticalconstructions.

 


Лейла Везирова

ИСТОРИЧЕСКИЕ  ИЗМЕНЕНИЯ   В СИНОНИМИЧЕСКИХ РЯДАХ  ОТВЛЕЧЁННЫХ

СУЩЕСТВИТЕЛЬНЫХ  В РУССКОМ ЛИТЕРАТУРНОМ ЯЗЫКЕ XVIII- НАЧАЛА XIX ВЕКА

(Диахронический аспект)

                Язык, как известно, относится  к числу непрерывно  развивающихся систем, причём историческую  эволюцию претерпевают все его уровни: фонологический, лексический, грамматический.

                Однако, в XVIII начале XIX века, в  этом  смысле, представляет  собой  период  уникальный: за сто  с небольшим  лет,  язык  изменился  так,  как   он меняется, обычно, за несколько столетий.

                Одной  из важнейших  тенденций развития литературного   языка этого периода была демократизация литературного языка, которая заключалась «в решительном отходе от старых  книжно-славянских  традиций, в ориентации  же на архаические образы, «душеполезного чтения», а на современное употребление языка в повседневном общении и его новую литературную обработку».

                В связи с этим процессом демократизации  литературного языка в тех синонимических  рядах, в которых наблюдалась лексическая избыточность. За счёт морфемной («механистической») синонимии происходило отмирание наиболее  книжных форм и побеждали простые, общеупотребительные формы. Это можно проиллюстрировать следующей таблицей: (4,67)

                                 Синонимический  ряд:

Вымершие                                                                     Победившие формы

(вымирающие) формы                                                                            

   беремя                                                                             бремя

   нездравие                                                                        нездоровье

вспоможение, вспомогательство                                     помощь

перебывание                                                                      пребывание       

бедство                                                                                беда, несчастье

младой                                                                                 молодой, юный

высокомерство                                                                    высокомерие

добросердство                                                                     добросердечие

удобность                                                                             удобство

Однако наибольший интерес, конечно же, представляют же эти процессы конкуренции форм, а те коренные  лексико-семантические изменения в языке, которые вызывали   разложение, переразложение и формирование новых синонимических  рядов. Какие же процессы повлекли за собой эти изменения?

                В первую очередь это процесс образования новых значений у славянизмов,  приводящий к  их  многозначности, а затем и к отмиранию некоторых значений. В ходе этого процесса «слово со сложившимся общим исходным значением в различных новых контекстах охотно принимает на себя несение новых функций «приблизительное выражение новых терминологических  смыслов».

                Так, главным значением славянизма, предложение вплоть до начала XVIII века было приношение, жертвенное приношение и, следовательно, слово это входило в синонимический ряд: предложение – приношение – пожертвование – подношение. В XVIII веке формируется  переносное     значение этого слова – последовательное выражение словами    чего-либо устно или письменно, и слово предложение входит в синонимический ряд  предложение – изложение. Отсюда  уже идёт дальнейшее расщепление его семантики, и образование следующих синонимических рядов:

1)            Предложение – содержание - представление – намерение

2)            предложение -   теорема – аксиома -  гипотеза – теория - проблема (3. 58)

В то же время, уже в петровский период намечается тенденция к специализации и закреплению  значений славянизмов, которая активно выступает и на протяжении всего последующего времени. Например, А.А.Шишков активно защищал  слово прозябание как член синонимического ряда -  прозябание – развитие – развивание - развёртывание. Однако, по сути, к тому времени слово это уже выпало из данного синонимического ряда. В своём конкретном значении, оно стало относиться исключительно к растениям, а в переносном (по аналогии – жить растительной жизнью) дало значение «влачение жалкого существования», т.е. в результате исторического развития этого слова произошло полное переразложение того  синонимического ряда, в котором  по условию  можно было считать, что  подобные же процессы идут в области семантики слов познание, понятие, бытие и др.

 Словопознание, например, до половины XVIII века имело достаточно чёткую семантику и входило в ряд  знание – ведение – разумение – познание. Однако во второй половине XVIII века формируется новое его значение: процесс отражения явлений, реальной действительности, их сущности в сознании  человека. Например: поступая в познании естества (Радищев. Путешествие, познание естественности (Он же. О человеке); упражнялся в познании природы (Он же. Путешествие).

В ряде случаев сдвиг в значении славянизмов был обусловлен переосмыслением и, часто переоценкой тех  понятий, которые обозначались этими словами в церковнославянском  книжном языке. Это такие, например, слова, как восхищение, воображение, влечение, влияние, воплощение, просвещение, прелесть, прельщение, очарованье и др. (7.65)

Возьмем  к примеру слово  восхищение. Однако такая  современная синонимия сложилась не сразу. Вплоть до 60-х-70-х годов  XVIII века слово восхищение ещё раз прочно удерживается в ряде похищение – поднятие – выхватывание (конкретика) и восхищение – избавление (от беды) – исторжение. Однако употребление его в образных выражениях, где значение «поднятие, вознесение наверх» использовалось в контексте «поднятие на вершину радости, восторга» приводит к превращению этого переносного, образного значения в значение «вызвать чувство радости, восторга, привести в состояние восторга». Я вне себя от восхищения (Дмитриев. Путешествие N.N. в Париж и Лондон); Выговор  долженствовал  производить огорчение, а похвала восхищение (Фонвизин. Придв. грамм.) и т.д.

Подобное же семантическое развитие характерно и для слова воображение, входящего в первой половине XVIII века, в синонимический  ряд воображение – вид – образ. Во второй половине этого века оно начинает употребляться в образно-переносном значении: «Сколько лет путешествие было приятнейшего места моего воображения» ( Карамзин. Письма русского путешественника, 983, с.54); Анатомия не была ещё руководительницею к познанию, от чего в мозгу зависит память, воображение и другие умственные силы (Радищев. О человеке ) и т.п.

                К первой трети XIX века слово воображение оформляется уже и в подзначении «способность к художественному творчеству, поэтическая фантазия». Воображение Саадиево гуляет, летает в цветущем саду, Оссианово несётся на утлом древе и поверх валов (Радищев. О человеке);

                Дитя харит и воображенья

                В порыве пламенной души,

                Небрежной кистью наслаждения

                Мне друга сердца напиши.       (Пушкин. К живописцу).

Таким образом, воображение формирует новый синонимический ряд, воображение - представление – фантазия – имагинация – умоначертание. Чрезвычайно примечательно, что впоследствии в этом ряду вымерли именно заимствованное слово и искусственное новообразование. Представляет интерес и формирование синонимического ряда прелесть – очарование – обаяние – красота.

В церковнославянском слово прелесть имеет значения «обман – заблуждение – обольщение – соблазн». Однако, по мере возникновения синонимических отношений между глаголами прельщать и привлекать, оно начинает употребляться в значении «то (о каком-нибудь предмете, явлении и т.п.), что имеет для кого-нибудь нечто привлекательное, приятное, доставляющее удовольствие. Например: Начало всякого благополучия имеет для нашего воображения какую-то особенную прелесть (Карамзин. О любви). Однако после  такого сдвига в семантике идёт конкретизация её: слово прелесть начинает преимущественно употребляться именно применительно к женщине: Все прелести твои изобразить хочу (Державин. Невесте), а затем и окончательно закрепляется в новом значении «обаяние, очарование».

Слово «очарование» до XVIII века вообще не встречается, а появившись, имеет  синонимические связи со словами прельщение и умопомрачение. Лишь впоследствии (видимо, под влиянием связи между словами прельщение и прелесть) оно входит в язык, в привычном  нам,  значении.

Иногда сдвиг значения испытывают сразу два славянизма - синонима. Например: вплоть до начала  XIX века слова благодать и благословение воспринимаются как синонимы: … с божьим  благословением (Фонвизин. Ком., 1960, с.5); и … «так над тем и сияет  благодать его…(Он же. Ком., 1960, с. 11) – взаимозаменяемость в этих примерах полная. (2.88) . Однако уже «Толковый словарь»… В.И. Даля даёт следующие толкования этих слов: «Благодать (ж.црк.) дары Духа Святого; // наитие свыше// помощь, ниспосланная свыше, къ исполнению воли Божьей // любовь, милость, благодеяние, благотворение; // преимущество, польза, выгода; обилие, избыток, довольство.»

Благословение… возвеличение, изъявление признательности, пожелание всех благ; любовное надоление того, чьм; соизволение на что, разрешение; обозначение  крестным знамением или иконою».2

                Как видно, у каждого из этих слов развилось и стало явным переносное, отвлечённое значение, что-л. привело к распадению их  семантики и полному разложению синонимического ряда с формированием двух независимых и практически не пересекающихся синонимических рядов:

1)             благословение – пожелание – напутствие – одобрение

2)             благодать – довольство – успокоение – обилие.

Однако усложнение смысловой структуры слова за счёт развития переносно-отвлеченных значений наблюдается в рассматриваемый период не только у славянизмов и церковнославянизмов, но и в области современной  лексики того времени. Так, прилагательное  (холодный) (хладный) в XVIII веке расширяет свою семантику и образует вместо существовавшего одного - два синонимических ряда: холодный – студёный и холодный – равнодушный, в связи  с чем, слово  холодность прочно закрепляется в синтаксическом ряду отвлечённых существительных: холодность – равнодушие – бесстрастие – чёрствость (души).

Кстати, аналогичным образом в этот ряд проникает слово чёрствость. (5.93)

Развитие переносных, образных  значений у ряда отвлечённых  существительных русского языка, обладавших в языке старшей пары разветвлённой  системой значений приводило к дифференциации двух или нескольких синонимических рядов из одного ряда. Например: слово хитрость в допетровскую и петровскую эпоху давало следующий синонимический ряд: хитрость – искусность – замысловатость – многоумность (многоумы)- изощрённость (ума) – лукавость (лукавство).

Однако постепенно в слове хитрость выделяется экспрессивно- оценочное значение «непрямой, обманный путь, коварность, изворотливость, что и привело к распаду ряда; для дифференциации того и другого значении я возникли две формы – хитрость и хитроумность, и образовались следующие ряды:

1)             хитроумность – искусность - замысловатость – изощрённость

2)             хитрость – лукавство – коварство

Для развития синонимии среди отвлечённых существительных того времени крайне важен  также процесс наполнения славянских и великорусских слов новым социально-политическим содержанием. Это касается таких слов, как вольность, отечество, равенство, согласие, гражданственность и др.

Практически до предпушкинского  периода  развития языка слово важность даёт следующие синонимические ряды:

1)           вольность – желание – охота 

2)           вольность – власть

3)           вольность – привилегия

4)           вольность – освобождение (от крепостной  зависимости).

В середине второй половине XVIII века отмирает второй синонимический ряд, но все остальные функционируют, и достаточно активно. В середине второй половине XVIII века в связи с распространившимися в России идеями теории естественного права и обострением политической обстановки  в стране слово вольность актуализируется и переосмысляется, используясь  для обозначения новых понятий.

В слове в это время формируется и более чётко выделяется значение «свобода, независимость». Это значение реализуется в ряде словосочетаний. Ср.: вольность естественная (Тредиак.), природная вольность (Десп.), вольность личная (Радищ.); нравственная вольность (Кочелык).

В последние десятилетия у слова вольность начинает  чётко выделяться и другое новое значение – «политическая свобода, независимость». Ср.: гражданская вольность (Гос. правл.); политическая вольность (Фонв. Рассуждение)…

                Таким образом, слово вольность вступает в синонимические отношения со словом свобода (политическая). Синонимия эта – стилистическая: если свобода принадлежит к «среднему», то «вольность» безусловно, к высокому стилю:

               Лишь там над царскою главой

          Народов не легло  страданье

          Где крепко с Вольностью святой

          Законов мощных сочетанье. (Пушкин. Вольность. Оды).

Значительное обогащение сферы синонимии произошло и за счёт взаимодействия русской и иноязычной лексики, семантической индукции и развития значения заимствованных слов. Это отчётливо видно на примерах синонимических рядов, образовываемых  словами: соль, сухость, трогательность, интерес и др.

Так, отвлечённо – переносное значение у слова соль формируется во второй половине XVIII века под влиянием  французского слова sel. В «Словаре Академии Российской» 1922 года это значение слова ещё не фиксируется ко второй половине XVIII века слово соль уже прочно входит в синонимический ряд соль - суть – острота. Например: Сочинения мои были острые ругательства много было в них сатирической соли (Фонвизин. Чистосердечное признание); В его, де сатирах ни соли, ни вкуса не находят.(7.303)

Слово  сухость в языке старшей поры обозначало только физическое свойство и употреблялось в значении «безвестность». Во второй половине  XVIII века у него формируется переносное значение, включающее его в синонимический ряд холодность – суровость – неласковость – неучтивость, что, очевидно объясняется влиянием семантической структуры французского слова  sec, имеющего разветвлённую сеть вторичных значений.

                На протяжении второй половины  XVIII века слово сухость расширяет сферу своего употребления и начинает употребляться в значении «лаконичность, сухость, лишённость живости». Например, Чтоб им в самом начале учения не наступить сухостию и трудностию копии, то есть науки (Козельский. Рассуждения); Скучать сухостью их задач (Фонвизин. Словарь) и т.д.

                Аналогично, очевидно, образовались новые значения у слов живость, трогательность, чувствование и др. В то же время происходил семантический сдвиг и в самих заимствованных  словах. Мы уже  приводили в первой главе синонимический ряд заимствования интерес: интерес – рост – лихва – процент. Однако, известный «Словарь синонимов русского языка» З.Е. Александровой даёт следующее словарное гнездо к этому слову:  «Интерес. 1. Внимание, любопытство, заинтересованность.

Повышенный: увлечение чем, увлечённость – чем.

                Семантический сдвиг совершенно очевиден. По существу он привёл к переразложению синонимического ряда. Такие процессы  достаточно характерны для рассматриваемого периода развития русского литературного языка.

                В то же время ряд отвлечённых существительных - заимствований выходит в это время  вследствие лексической избыточности из сферы употреблении, за счёт чего уменьшается многочленность некоторых рядов. Так, выходят из употребления слова сиккурс (- помощь), потенция (- мощь), репрезентация (-представление) и др.(1.182)                 Одновременно удачные заимствования побеждают некоторые неудачные, искусственно созданные русские аналоги. Отмирают такие слова, как  противустрастие (-антипатия), любосопие (-летаргия) и т.п. Важные диахронические процессы идут в области синонимии однокоренных отвлечённых существительных, например: гордость-гордыня – наследство – наследие.

                Причём процессы эти разнообразны. Так, если слова гордость и гордыня сохранили синонимию, то слово гордыня приобрело  негативное эмоциональное экспрессивное значение «ненужная гордость, высокомерие то, если слово «наследство» сохранило оба своих значения, то слово «наследие» утратило значение « имущество, переходящего после смерти его владельца к новому лицу» и употребляется в наше время только в значении «идейного наследства».

                Конечно же, развитие синонимических отношений не остановилось в начале XIX века, а напротив, активно продолжалось. Ещё  в конце XVIII века, например, слова искушение (которое испытало семантический сдвиг и утратило первоначальное значение «опыт»), «помышление, хотение, желание воспринимаются как синонимы: …чтоб избавиться  от дьявольского искушения… (Фонвизин. Ком. 1960, с.23); Околе  и помышления… (там же); Неужели ты, матрика не понимаешь моего хотения?  … если ваше и матушкино желание… Аналогичен этому ряд рассуждение - высказывание – изъяснение.(6. 48)

                Архаичность этих синонимических рядов для современных носителей языка очевидна, а то, значит, что историческая эвакуация языка не приостановилась. Однако, темпы её, по сравнению с периодом XVIII - начала  XIX века сильно замедлились и потому, многие синонимические ряды отвлечённых существительных того времени остались неизменными.

 

Использованная литература:

1. Александрова З.Е. Словарь синонимов русского языка. М., 1974, с.182

2.В.В.Веселитский. отвлечённая лексика в русском литературном языке    XVIII начала XIX века. М., 1972, с. 160. 

3.В.Виноградов. Основные  проблемы изучения, образования и развития древнерусского литературного языка. М, 1958, с. 58.                                                                                    

4. Горшков А.И.. Теория  и история русского литературного языка. М. 1984, с. 155

5. Даль В.И., Толковый словарь живого великорусского языка. М, 1958,т.I,с.93

6.Исмайлова. Р.И.. Синонимические ряды с однокоренными отвлечёнными существительными в русском языке XVIII века.- В сб: Лексическая и грамматическая синонимия в русском языке. Баку, 1987, с. 47-51

7. История лексики русского литературного языка конца XVIII- начала XIX века. М., 1981, с. 303.

8. Кутина А.А. Формирование терминологии физики в России. Период предломоносовский: первая треть XVIII века. М.-Л., 1966, с.62-64.

Ключевые слова: отвлеченные существительные, синонимический ряд,     литературный язы

Açar sözlər: mücərrəd isimlər, sinonimk cərgə. ədəbi dil, tarix, inkişaf.

Keywords: abstract nouns, synonymous row, literary language, history, development

 

Xülasə

XVIII-XIX cı əsrin əvəllində rus ədəbi dilində mücərrəd isimlərin sinonimik cərgələrində tarixi dəyişikliklər (diaxronik aspekt)

Məqalədə rus ədəbi dilində  məhz bu  əsrlərdə dəyişikliklərə məruz qalan mucərrəd isimlərdən danışılır. Burada bir necə sıra sinonimik sıralar tədqiqata cəkilir və göstərilən əsrlərdə dəyişiklikər qabarıq şəkildə öz əksini tapır. Tanınmış dilcilərin mülahizələri göstərilir. Göstərilən əsrlərin ədəbiyyatından bir cox nümunələr verilir.

 

Summary

Historical changes (in diachronic aspect) of abstract nouns synonyms in literary Russian language at the XVIII-XIX th centuries.

Changes in abstract noun took place during these centuries are talked about in the article. Some Synonymous lines and examples with them are especially analyzed here too. Some views of prominent scientists are introduced. The examples of literature of the mentioned period are given to here.

 

Ркцкнзент: проф. Л. Ахмедова
Aygül Hacıyeva

RUHİ BAĞDADİ “DİVAN”INDA SİFƏTİN DƏRƏCƏLƏRİ

Dərəcə əlamətləri sifəti digər nitq hissələrindən fərqləndirən əsas əlamət­lərdən biridir. Dilçilikdə, eləcə də türk dillərində, sifət dərəcələrinin araşdırılması türkolo­gi­yanın həmişə aktual problemlərindən biri olmuşdur. Sifətin dərəcələrinə dair dil­çilikdə, eləcə də türkologiyada müxtəlif araşdırmaların aparılmasına, bir sıra disser­tasiyaların yazılmasına baxmayaraq, sifət dərəcələrinin meyarı, dərəcələrin hansı ölçü ilə ölçülməsi məsələsi yenə də həll olunmamış qalmaqda­dır (37; 39; 36; 26; 34; 7).

Məlumdur ki, hər bir əşya üçün keyfiyyət və əlamətin dərk edilə biləcək məlum ölçüsu vardır və onlar həmin ölçüdən kənara çıxdığında müəyyən dərəcə (azaltma, çoxaltma) əhəmiyyəti kəsb edir. Bu mənada, O.Yespersen sifət dərə­cələrindən danışarkən sifətlərin adi dərəcəsini müqayisə dərəcəsinə aid edən alimlərin fikrinə qarşı şıxaraq, sifət dərəcələri sisteminə nəzər saldıqda adi və müqayisə dərəcələrinin tam fərqli anlayışlar olduğunu göstərir: «Чем более специально понятие, тем меньше необходимости в степенях сравнения » (29, s. 34;75).

Sifət və onun dərəcə əlamətləri uzun tarixi inkişaf prosesinin məhsuludur. Digər morfoloji kateqoriyalar kimi sifətin dərəcə əlamətləri də zaman keçdikcə sabitləşərək bəzisi öz işləkliyini get-gedə itirmiş, bəziləri isə dilimizin daha sonrakı inkişaf mərhələlərində meydana çıxmışdır.

Sifətin dərəcələri hər hansı bir əlamət və ya keyfiyyətin müqayisəsi əsasında meydana gəlir. Bu müqayisə isə iki cürdür: konkret (müqayisə edilən hər iki tərəf zahirdə olan) və abstrakt (müqayisə edilən tərəflərdən yalnız birinin zahirdə olması). Sifətlərdə kiçiltmə dərəcəsinin olduğunu əsas götürən bir sıra alimlər onları leksik-semantik kateqoriya kimi deyil, qrammatik kateqoriya kimi qəbul etmişlər (24; 25). 

F.Zeynalov Azərbaycanda inqilaba qədər dilimizdə sifətin üç (müqayisə, kiçiltmə, üstünlük) dərəcəsinin mövcudluğunu, qrammatikalarda adi, azaltma, çoxaltma dərəcələrinin qeyd olunduğunu göstərir (18, s. 34).

M.Hüseynzadənin “Müasir Azərbaycan dili” (Morfologiya) kitabında sifətin beş (adi, müqayisə, üstünlük, kiçiltmə, çoxaltma) dərəcəsi müəyyən olun­muşdur (8, s.45).

Bütün bu deyilənlər Azərbaycan, eləcə də türk sistemli dillərdə sifət dərəcələrinin miqdar etibarilə qəti şəkildə müəyyən edilmədiyini bir daha sübut edir.

H.Mirzəzadə Azərbaycan dilinin tarixi morfologiyası” əsərində qədim yazılı abidələrinin dilində sifət dərəcələrinin dörd (adi, azaltma və ya kiçiltmə, çoxaltma, şiddətləndirmə) olduğunu, çoxaltma dərəcəsinin iki (nisbət və artıqlıq) növlü; şiddətləndirmə dərəcəsinin isə tam və yarımçıq (naqis) formalı olduğunu müəyyən etmişdir (12, s.151-157).

S.Əlizadə XVI əsr ədəbi dilində sifətin beş (adi, müqayisə,çoxaltma, üstünlük, şiddətləndirmə) dərəcəsinin işləndiyini göstərmişdir (6, s.37-40).

Ə.Tanrıverdinin (17, s.241-246). fikrincə, sifətin bir nitq hissəsi kimi səciyyəvi xüsusiyyətləri isim və zərf nitq hissələri kontekstində daha aydın hiss olunur. Sifətin zərf və isim nitq hissələri ilə oxşar və fərqli cəhətlərini qeyd edən müəllif, türk mənşəli sifətləri müasir Azərbaycan dili, “Orxon-Yenisey” abidələri, M.Kaşğarinin “Divani-lüğət-it türk” əsəri, “Kitabi-Dədə Qorqud” müstəvisində nəzərdən keçirir və sifətin dərəcələrinə də yeni prizmadan yanaşır.

H.Mirzəzadə düm ağ, tünd yaşıl, zil qara və s. kimi sifətləri şiddətləndirmə dərəcəsinin analitik üsulu ilə düzələn sifətlərdən hesab etdiyini, müasir ədəbi və canlı danışıq dilində bu xüsusiyyətin hələlik nəzərə çarpmadığını göstərir və bunlardan düm ağ sifətinin Qasım bəy Zakirin dilində (XVII əsr) işləndiyini (Quyruqlardan isə yaxçıdi düm ağ olanı) qeyd edir (12, s.157).

Ə.Tanrıverdi özünün “Tarixi qrammatika” əsərində sifətin dərəcələri ilə bağlı fərqli mövqeyini açıqlayır və sifətin çoxaltma dərəcəsinin yaranmasında iştirak edən dümtünd sözlərini yalnız müasir ədəbi dil baxımından izah etməyin düzgün olmadığını vurğulayır: “Müasir ədəbi dilimizdə işlənən düm ağ, tünd yaşıl, zil qara kimi sifətlər çoxaltma dərəcəsindədir. H.Mirzəzadəyə görə, düm və tünd kimi sözlər XIX əsrəqədərki yazılı abidələrin dilində “hələlik” nəzərə çarpmır. Ə.Tanrıverdi müasir ədəbi dilimizdəki “düm” morfeminin M.Kaşğarinin “Diva­n”ında “tüm” şəklində olduğunu göstərir: tüm kara at – zil qara at” (17, s.41).

Türk dillərində sifətə həsr olunmuş əsərlərdə sifətin müqayisə dərəcələrindən “Düzəltmə sifətlər” bölümündə bəhs edən Z.Əliyeva (7, s.356) Y.Seyidovun bu fikri ilə həmrəy olduğunu bildirir: “Sifətin müqayisə dərəcələri sifətlərin hamısını deyil, bir qismini əhatə edir. Ona görə də bu kateqoriyaları bəzən ümumi şəkildə yox, əsli sifətlərin müqayisə dərəcələri adı ilə qeyd edirlər. Bu kateqoriyada hal, mənsubiyyət və digər morfoloji kateqoriyaların çoxuna nisbətən semantik çalar qüvvətlidir. Buna görədir ki, dərəcə əlamətli sifətlərin bəzən düzəltmə sifətlər hesab edilməsinə rast gəlmək olur” (14).

Türk dilində də sifətin müqayisə dərəcələrinə müxtəlif əsərlər həsr edil­miş, lakin bu əsər müəlliflərinin ərəb dilinin qrammatik qayda-qanunlarına istinad etdiklərindən müəyyən səhvlərə yol verilmiş və müəyyən sistemsizlik yaranmışdır (19; 20; 21; 22; 23).

Qeyd edək ki, sifətin dərəcələrinə aid R.Bağdadi “Divan”ından əldə etdiyimiz faktik materialların azlığı bu kateqoriyanın qrammatik əlamətlərinin R.Bağdadi dilində işlək olmadığını göstərir ki, bu da şübhəsiz, onun öz yaradıcı­lıq üslubunun spesifikliyindən irəli gəlir.

Adi dərəcə. Sifətin dərəcələri müqayisə yolu ilə ortaya çıxdığından ilk olaraq, semantik cəhətdən keyfiyyət xüsusiyyəti ifadə edən adi dərəcə göz önünə gəlir. Adi dərəcənin heç bir formal morfoloji əlaməti olmadığından türkoloji dilçilikdə onu dərəcə kimi qəbul etmirlər ki, bu da əlbəttə ki, yanlışdır. Adi dərəcəni sıfır dərəcə də adlandırırlar (11, s.119).

Nümunələrə baxaq:

Xəncərin beldə görüncə, birə qəddar, dedik,

Nə dedin, sinəmizi qarşu tutub, yar dedik (s.459);

 

Can verən yolunə derlər ki, qucar incə belin,

Bəndə can qalmadı sən xəncərə urdiqdə əlin (s.460).

Nümunələrdən də göründüyü kimi, qəddar (semantikasında mənfilik olsa da), incə sifətləri əlamət və keyfiyyəti nə az, nə də çox – orta dərəcədə əks etdir­mişdir.

Müqayisə dərəcəsi. Bu dərəcənin morfoloji əlamətləri -raq,-rək,-rağ şə­kilçiləridir. Azərbaycan dilçilərinin bir qrupu bu şəkilçiləri azaltma dərəcəsinin şəkilçiləri kimi qəbul edirlər (1; 2; 3, s.128; 10, s.163).

A.M.Şerbak -raq,-rək,-rağ şəkilçilərinin tarixi inkişaf nəticəsində azaltma anlamını verən araq, ərək, aruk sözlərindən yarandığını iddia edərək əksər türk dillərində işləndiyini göstərir (38, s.44).

Y.Ekman tərəfindən nəşr edilən və İstanbulda saxlanan “Nəhc əl-Fəradis” adlı XIV əsr yazılı abidəsinin tədqiqatçısı F.Nuriyeva -raq,-rək affikslərinin qədim variantlarının -urak, -irak şəkilçiləri olduğunu göstəir (33).

H.Mirzəzadə bu şəkilçiləri tamamilə müqayisə dərəcəsinin əlaməti hesab etməyib, çoxaltma dərəcəsinin nisbət növü kimi götürmüş, tarixi cəhətdən qədim olan bu şəkilçinin Azərbaycanın cənubunda yaşayan azərbaycanlıların dilində işləndiyini qeyd etmişdir (12, s.151).

Q.Kazımov “Müasir Azərbaycan dili” (morfologiya) dərsliyində -raq,-rək şəkilçilərini sifətin azatma dərəcəsi kimi izah edir (11, s.120).

Bəzi dilçilik ədəbiyyatında -raq,-rək şəkilçiləri sifətin azaltma dərəcəsinin sintetik yolu ilə düzəldiyi, -ca,-cə və -raq,-rək şəkilçilərinin əlamətin həm azlı­ğını, həm də çoxluğunu ifadə etdiyini, dərəcə ölçüsünün bu bu şəkilçiləri qəbul edərək işlənən sözlərin semantikasında kökləndiyi, -raq,-rək,-rağ şəkilçilərinin uzaq mənasını verən iraq sözünün şəkilçiləşmiş forması olduğu qeyd olunur (9, s.115).

R.Eyvazov -raq,-rək şəkilçilərinin müasir Azərbaycan dilində məhdud şəkildə olsa da, şaqraq, şivərək, yastıraq sözlərində işləndiyini göstərir (4). M.Ergin bu şəkilçilərin sifət köklərinə artırılaraq onların keyfiyyəti şiddət­ləndirməyə xidmət etdiyi fikrindədir (22).

Əksəriyyət dilçilər isə -raq,-rək,-rağ şəkilçilərinin işləndikləri kontekstdə onların daha çox müqayisə çaları yaratdığı qənaətindədirlər (ki, biz də bu alimlərin fikri ilə razılaşırıq (5; 6; 15; 16; 27; 28; 30; 31; 32;38).

S.Əlizadə, əsasən “Şühədanamə”dən nümunələr gətirməklə XVI əsr ədəbi dilində bu şəkilçilərin çox fəal olduğunu göstərir (6, s.38). Lakin əldə edilən faktik nümunələr R.Bağdadi “Divan”ının dili üçün bunun xarakterik hal olmadı­ğını, bu dərəcə şəkilçilərinin çox az işləndiyini göstərir:

Yaqdın çəməndə sinənə məstanə tazərağ,

Ey qönçə, lalələr sənin odinlə yandilər (s.357);

 

Çəmənraki-cəhan olmaq içün zülfündən,

Bir nümunə qodilər, naminə sünbül dedilə (s. 443);

Müqayisə dərəcəsinin ikinci əlaməti sintaktik yolla müqayisə edilən isimlərə artırılan -dan şəkilçisidir ki, buna da aşağıdakı nümunədə rast gəldik:

Rüzgardan yeyrək səməndimiz var (s.346);

Bu misrada müqayisə obyekti olan söz (ruzgar) -dan şəkilçisi qəbul etmiş, sifət isə (yeyrək) adi dərəcədə işlənmişdir.

Azaltma dərəcəsi.

Bu dərəcə, adından da məlum olduğu kimi, əlamət və keyfiyyətin adi dərəcədən kiçik deyil, az və ya aşağı olduğunu bildirir. Azərbaycan dilçilik ədə­biyyatında azaltma dərəcəsinin iki yolla düzəldiyi yazılır.

B.Xəlilov azaltma dərəcəsinin sintetik (-mtıl,-ımtıl,-umtul,-ümtül;-raq-rək;-sov,-ımsov;-şın) və analitik (ala, təhər, açıq, kəm, məzə, az sözlərinin sifət­lərdən əvvəl gələrək işlənməsi); Q.Kazımov isə morfoloji (-ımtıl,-umtul,-ümtül;-raq-rək;-sov,-ımsov,-ümsov;-şın) və sintaktik (az, bir az, bir qədər, ala, açıq) yolla düzəldiyi qənaətindədirlər (9, s.115; 11, s.120).

T.Banquoğlunun fikrincə, türk dilində sifətin azaltma və şiddətləndirmə dərəcələri ilə əşyaları eyni əlamət və keyfiyyət üzrə müqayisə etmək qeyri-mümkündür. O, azaltma dərəcəsinin yalnız morfoloji yolla (cı,-cık,-imsi,-mtraq şəkilçilərinin sifətlərin sonuna artırılması ilə) düzəldiyini yazır (20, s.28).

B.Serebrennikov və N.Hacıyeva isə azaltma sememli sifətlərin əsas xarak­terik xüsusiyyət kimi onlarda bəzi fonemlərin (k,l,m,r,s,t,ş,ç) a, i, ı saitləri ilə birləşərək təkrarlanmasını göstərirlər (35).

Bağdadi “Divan”ında -imsi azaltma dərəcəsi şəkilçisi ilə düzələn belə bir nümunə diqqəti cəlb edir:

Qızarimsi zahid içün çöhrəyi məhbub kimi,

Xəlqə salüslənür surəti-həqdən görinür (s.382);

T.Banquoğlu bu dərəcə şəkilçisinin (-imsi), -imtraq şəkilçisi ilə eyni kökdən, eləcə də qədim, orta və müasir türk dillərində rəng və dad bildirən sifət və eləcə də isimlərə artırıldığını, daha çox bənzərlik bildirdiyini və o dövrlərdə işlək olduğunu göstərsə (19) də, R.Bağdadi “Divanı”nda bu dərəcə şəkilçisi ilə düzələn yalnız (yuxarıda: qızarimsi sözündə) bir nümunədə təsadüf etdik.

R.Bağdadi “Divan”ında analitik yolla düzələn azaltma dərəcəli sifəti aşağıdakı nümunədə işlətmişdir:

Bir nəzər eylə salıncaqdəki məhparələrə,

Eydgəh şimdi fələkdən dəxi balatəhərdir   (s.465);

“Divan”ın dilində təsadüf edilən maraqlı dil fakrlarından biri də -ca,-cə şəkilçisinin azaltma dərəcəsi bildirən sifət kimi işlənməsidir:

Nədür ol zülfi-guruhgiri müsəlsəl kakül,

Qılca noqsanları yoq, bir-birindən əla (s.182).

Çoxaltma dərəcəsi. Çoxaltma dərəcəsində əşyanın əlaməti adi dərəcədən çox olur. M.Hüseynzadənin (8, s.100) əsərində üstünlük, şiddətləndirmə, çoxalt­ma dərəcələri ayrı-ayrı verilsə də, bir sıra qrammatika və dərsliklərdə bu dərəcə­lər sifətin çoxaltma dərəcəsi altnda birləşdirilir (13, s.124; 11, s.120; 9, s.111).

Digər müəlliflərdə -ca,-cə şəkilçiləri azaltma dərəcəsi kimi; bir sıra ünsürlərin (m,p,r,s) əmələ gətirdiyi sifətin çoxaltma dərəcəsi kimi verilsə də, F.Zeynalov -ca,-cə şəkilçisini çoxaltma dərəcəsi (H.Mirzəzadədə: çoxaltma dərəcəsi – s.154), m, p, r, s ünsürlərinin əmələ gətirdiyi sifətin çoxaltma dərəcə­sini (H.Mirzəzadədə: yarımçıq və ya naqis forma – s.156) isə sifətlərin intensiv forması kimi təqdim edir (18, s.136).

Dilçilik ədəbiyyatında çoxaltma dərəcəsinin özündə üstünlük və şiddətlən­dirmə dərəcəsini birləşdirdiyi haqqında da yazılır (9, s.111). Q.Kazımov m, p, r, s ünsürlərini fonosintetik üsulla düzələn sifətlərə aid edir (11, s.121).

Göründüyü kimi, sifətin çoxaltma dərəcəsinə aid fikirlərin müxtəlifliyi bu kateqoriya şəkilçilərinin də lazımınca tədqiq olunmadığını göstərir.

Qeyd edək ki, bütün bu deyilənlərə münasibət göstərmək geniş və hərtərəfli tədqiqat tələb edir. Amma R.Bağdadi “Divan”ından sifətin çoxaltma dərəcəsinə aid əldə edilən aşağıdakı faktiki nümunələr əsasında bir neçə söz söyləmək olar. Öncə nümunələrə diqqət edək:

Şövqi-ləli-ləbi meyğunin ilə, ey sufi,

Turmıyub  çoq gizli dönər bəzmdə pərvanəyi-gör (s.443);

 

Ləngəri-fkri salmışuz biz biz fəqrimi-bəlağətə,

Dürri-süxənlə, Ruhiya, toptoludur səfinəmiz (s.381);

Maraqlıdır ki, -ca,-cə şəkilçisi bir az əvvəlki nümunədə (azaltma dərəcəsinə aid olan nümunədə) sifətin azaltma dərəcəsini ifadə etdiyi halda, aşağıdakı nümunədə çoxaltma dərəcəsi məzmunundadır:

Cabəca bülbül eyləsün səhni-çəməndə güllərin,

Cami- şərabın gül gibi sürsən də zövqün, Ruhiya (274);

H.Mirzəzadə -ca,-cə şəkilçisini sifət dərəcələrini artıqlıq növü kimi təqdim edərək bütün dövrlərin ədəbi dilində məhsuldar olduğunu göstərir (12, s.154).

R.Bağdadi “Divan”ında sifətin çoxaltma dərəcəsinə aid digər maraqlı dil faktı qatısözünün çoxaltma məzmununda işlənməsidir:

Dünyayə meyl qılmə ki, dinə qatı zərər verür,

Fikri-səfayi-işrəti təbə kədər verür (451).

Beləliklə, sifətin bütün dərəcələrinə aid yuxarıda sadalanan bütün fikir və mülahizələrə hörmətlə yanaşaraq, qeyd etmək istəyirik ki, sifətin bütün dərəcələr üzrə dəyişməsi onların həm spesifikliyi, həm də işləndikləri dövrlərin ədəbi dil xüsusiyyətlərindən çox asılıdır. Çünki türkoloji tədqiqatların araşdırılması, eləcə də bu mövzuya aid toplanan faktik materiallar sifətin dərəcə şəkilçilərinin hər birinin müəyyən zaman kəsiklərində işlək olduğunu ortaya qoymaqla bərabər, hər bir sənətkarın dil xüsusiyyətinin spesifikliyini də üzə çıxarır.

Tədqiqatın bu bölümü ilə bağlı topladığımız nümunələr onu deməyə əsas verir ki, sifətin dərəcələri R.Bağdadi “Divan”ı üçün o qədər də işlək olmamışdır.

 

İSTİFADƏ OLUNMUŞ ƏDƏBİYYAT

Azərbaycan dilində:

  1. 1.                 Cavadov Ə.M.Sifət. Müasr Azərbaycan dilinin qrammatikası.Bakı,1960.
  2. 2.                 Cəfərov S.Azərbaycan dilinin qrammatikası.Bakı,1960.
  3. 3.                 Dəmirçizadə Ə.M. Sifət. Azərbaycan dilinə aid tədqiqlər.Bakı, 1947, s.128;
  4. 4.                 Eyvazov A.Q .Müasir türk ədəbi dilində sifətin müqayisə dərəcələri.Bakı, 1967.
  5. Eyvazova R. Kişvəri “Divan”ının dili, Bakı, 2005.
  6. Əlizadə S. Orta əsrlərdə Azərbaycan yazı dili. ADU, Bakı, 1985, s.37-40.
  7. Əliyeva Z.M. Türk dillərində sifət. Bakı, “Elm və Təhsil”, 2011.
  8. Hüseynzadə M. Müasir Azərbaycan dili. Morfologiya, Bakı, 1973.
  9. Xəlilov B. Müasir Azərbaycan dilinin morfologiyası.II hissə (təkrar nəşr). Bakı, 2007, s.115.-354s.
  10. İslamov M. Azərbaycan dilinin Nuxa dialekti, Bakı, 1968, s.163.
  11. Kazımov Q.Ş. Müasir Azərbaycan dili. Bakı, 2010, s.119.
  12.  Mirzəzadə H. Azərbaycan dilinin tarixi morfologiyası. Bakı, 1962.
  13.  Müasir Azərbaycan dili.Morfologiya, II c., Bakı, 1980.
  14. Seyidov Y.Azərbaycan dilinin qrammatikası, Bakı, 2000.
  15.  Şirəliyev M.Ş.Azərbaycan dialektologiyasının əsasları, Bakı, 1962.
  16. Tağıyev B.M. Azərbaycan dilində sifətin morfoloji üsulla düzələn mü­qayisə dərəcəsi // Azərb.SSR EA “Xəbərlər”i, 1964, №5.
  17. Tanrıverdi Ə. Tarixi qrammatika. Bakı, “Elm və təhsil”, 2010.-458 s.
  18.  Zeynalov F.R. Türk dillərinin müqayisəli qrammatikası, I hissə, Bakı, 2008.
  19. 19.            Türk dilində:
  20.  Banguoğlu T.Türk qrameri, Ankara, 1959.
  21. Banguoğlu T. Ana Hatlarile Türk Grameri. İstanbul, 1940.
  22. Caferoğlu A.Türk dili tarihi, İstanbul, 1964.
  23. Ergin M.Osmanlıca dersleri I, İstanbul, 1958.
  24. Sander Midhat Sadullah. Tatbikatlı türkce qramer dersleri. İstanbul, 1835.
  25. Rus dilində:
  26.  Бейтуллов М., Гечгельдиев X. Уменьшительные формы личных имён в турецких диалектах. Дисc., kанд.филол.наук, Казань, 1994.
  27.  Ванцова Т.Г. Морфемная структура мокшанского слова. Дисс., доктора филол.,наук. Саранск, 2005.
  28.  Вольф Е.М. Грамматика и семантика прилагательного. М., 1978.
  29. Дмитриев Н.К.Грамматика кумыкского языка.М.Л., 1940; Yenə onun: Грамматика башкирского языка.
  30. Дыренкова Н.П. Грамматика ойротского языка.М.-Л.,1940.
  31. Есперсен О. Философия грамматики. Морфология (Вещество и кaчес­тво; Обозачение меры; Формальная сравнительная степень). / Перевод с англ. В.В.Пассека и С.П.Сафроновой. Под ред. и с пред. проф. Б.А.Ильиша. Издательство иностранной литературы, М., 1958, с.34; 75.
  32. Исхаков Ф.Г. Имя прилагательное. ИПСГТЯ, II, М.,1956.
  33.  Кононов А.Н. Граммaтика современного узбекского литературного языка.М.-Л.,1960.
  34. Мусаев К.М. Грамматика караимского языка. М., 1964.
  35. Нуриева Ф. Исследование языка памятника XIV века «Нахдж аль-Фарадис», АКД, Казань, 1993.
  36.  Салахов С.А. Степени прилагательных в тюркских языках юго-запад­ной группы. Канд., дисс., Баку, 1985.
  37. Серебренников Б.А., Гаджиева Н.З. Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Баку, 1979. -304 с.
  38. Тагиев Б.М. Степени имен прилагательных в азербайджанском языке / на основе материалов XIV-XX вв., АКД, Баку, 1965.
  39.  Хаметова А. Превосходная и преувеличительная степени прилага­тельных в тюркских языках / на материале современных узбекского, уйгур­ского, казахского и туркменского языков: Автореф. дисс., канд. филолог., наук. Ташкент, 1960.
  40.  Щербак А.М.Грамматика староузбекского языка.М.,1962.
  41.  Эйвазов А.Г. Степени имен прилагательных в современном турецком литературном языке. АКД., Баку, 1964.

 

Açar sözlər: Ruhi Bağdadi, Divan, sifət, sifətin dərəcələri

Ключевые слова: Рухи Багдади, Диван, прилагательные, степени при­лагательных

Keywords: Ruhi Baghdadi, “Divan”, the Adjective, the Degrees of the Adjective

 

Степени сравнения прилагательного в «Диване» Р.Багдади

Резюме

Прилагательные и признаки их степеней сравнения являются результа­том долгого исторического процесса развития. Как и другие морфологичес­кие категории, признаки степеней сравнения прилагательных со временем становились устойчивее, некоторые их них теряли свою функциональность,  другие же появились в следующих этапах развития нашего языка. Степени сравнения прилагательного возникают в результате сравнения определенных признаков или особенностей. Разнообразие мнений по поводу превосходной степени прилагательного показывает, что аффиксы и окончания и этой кате­гории недостаточно исследованы. Изменение прилагательных по всем сте­пеням зависит и от специфичности, а также особенностей литературного языка, используемого в разные эпохи.

Следует отметить, что недостаточность фактического материала по сте­пеням сравнения прилагательных в «Диване» Р.Багдади, который нам уда­лось приобрести, доказывает, что грамматические признаки этой категории в языке Р.Багдади нефункциональны, что, безусловно, исходит от специфич­ности творческого стиля писателя.

 

Degrees of Comparison of Adjectives in “Divan” by R. Baghdadi

Abstract

The Adjective and the signs of its degrees are the result of a long historical period of development. Like other morphological categories, the signs of the degrees of adjectives were stabilized through long periods of time. Some of them lost the frequency of their usage, but some appeared in the latest periods of development in our language. Degrees of comparison of adjectives appear on the basis of comparison of any sign or quality. The difference of opinions on the Superlative degree of adjectives shows the lack of enough research of the suffixes of this category. The change of adjectives according to the degrees mostly depends both on their specifics and the literary characteristics of the language standards of the periods they were used.

We’d like to mention that the minority of the factual materials concerning degrees of adjectives which we got in “Divan” by R. Baghdadi shows the grammatical signs of this category were not often used in the language of R. Baghdadi. And this, no doubt, shows the specifics of his activity style.

 

Rəyçi: prof. Roza Eyvazova


БабаеваHигярOктай гызы

НЕСКОЛЬКО СЛОВ О КОММУНИКАТИВНОЙ СТРУКТУРЕ ТЕКСТА

Известно, что любой связный текст имеет коммуникативную установ­ку на определ­енного адресата, каждый текст в коммуникативном аспекте вопло­щает в себе определенную цель коммуникации. С этой точки зрения выделяют три типа текста: собственно сообщение, сообщение-запрос, со­общение-прика­зание. По мнению М.И.От­куп­­щиковой, к коммуникативному аспекту текста, можно отнести и актуальное членение предложения (1, 129).

Одним из составляющих текст компонентов является абзац. По опреде­лению Л.В.Щербы, абзац как знак препинания, как знак членения речи, кото­рый «углубляет предшествующую точку и открывает совершенно новый ход мыслей» (2, 369). По мнению А.М.Пешковского, «в собственно литератур­ной речи (не разговорной) есть единица еще более крупная, чем сложное целое. Это со­че­тание сложных целых от одной красной строки до другой» (3, 455). Выбор термина автор объясняет следу­ющим образом: «К сожалению, синтаксического термина для этой единицы не существует, и мы принуждены пользоваться здесь типогра­фским тер­мином «абзац». Отличительными призна­ками на грани­цах между абзацами, по наблюдениям автора, являются только сверх­мерно удлин­ен­ные паузы (3, 455).

Для понимания абзаца в лингвистическом плане Л.М.Лосева пред­лагает отка­заться от понимания его только как технического термина и отграничить функции абзаца в монологической речи от функций его в диалоге. Автор при­хо­­дит к вы­воду о том, что «абзац - это не синтаксическая, а семантико-стилис­ти­ческая кате­гория», не имеющая «своей особой грамматической формы», поскольку «в его функции выступают различные синтаксические единицы … илиэто - «отрезок письменной речи от одной красной строки до другой (4).  Абзац передает относительно законченный фрагмент мысли. Если рас­сматри­вать абзац в качестве основной исследования текста, то можно опре­де­лить его как единицу текста, состоящую обычно из группы предложений, кото­рые пере­дают достаточно самостоятельный отрезок мысли и характери­зуются опре­деленными структурными закономерностями или это единицей членения речи. О.И.Москальская выделяет абзац как композиционно-графи­ческое поня­тие и не относит его к особым лингвистичес­ким единицам, рассмат­ривая в од­ном ряду с частями, главами и параграфами художественного текста (5, 13).

Абзац, как еди­ница субъ­ектив­ного членения текста не всегда представ­ля­ет собой логи­ческое единство, то есть не всегда характеризуется смысловой за­вершен­нос­тью. К.М.Абдуллаев считает невозможным отнесение абзаца к ря­ду синтак­сических категорий (6, 189). Он полагает, что абзац в принципе мо­жет быть лишь соответствующей формой текста в определенных случаях, дру­гими словами, текст по опре­деле­нию может проявиться в форме абзаца. К.М.Аб­дул­лаев пишет, что ССЦ и абзац относятся к разным уровням и систе­мам. ССЦ может состоять из нескольких абзацев, так и внутри од­но­го абзаца возможно выделе­ние нескольких сложных синтак­си­ческих целых (6, 189).

Проблема разли­чения ССЦ и абзаца лежит в основе стилисти­ческого направления в исследовании сложного синтаксичес­кого целого. Абзац не явля­ется единицей языка, хотя трудности делимитации сложного синтак­си­ческого целого, разрешенные в основном лишь в последнее время, заставляли многих лингвистов прини­мать за «точку отсчета» именно его. Отож­деств­ление аб­заца и сложного синтаксического целого может создать пред­ставление, что текст чле­нится на сложные синтакси­ческие целые, и каждое предложение не­пре­­менно яв­ляется частью сложного синтаксического целого. А если каждое пред­­ложе­ние явля­ется непременно частью сложного синтакси­чес­кого целого, то оно не­са­­мостоя­тельно. В таком случае, предло­жение определ­яется как эле­мент, но не как целое и не имеет са­мостоятельной коммуника­тивной задачи. А это противо­речит самой сути слож­ного синтак­сическогоцелого как самос­то­ятель­ной син­таксической единицы. Н.А.Лев­­ковская отмечает, что абзац «очень час­то... выс­ту­пает как чисто эм­­фати­ческое средство повышения эффективности воздей­ствия на читателя, т.е. средство, способствующее наиболее полному и продук­тивному восприятию информации» (7).

ССЦ может представлять собой часть абзаца, целый абзац или несколь­ко абзацев. Как показал анализ содержания указанных терминов в лингвис­тической литературе, ССЦ и абзац – это единицы разного порядка. ССЦ – это, прежде всего, синтаксическая единица, а абзац таковой не является. Текст и ССЦ - это явления взаимообусловленные и вза­имо­­­связанные. Через ССЦ реа­ли­зуются свойства и признаки текста. О том, что ССЦ - это сложное обра­зо­вание, свидетельствует его компонентный состав: оно состоит более чем из одного синтаксически самостоятельного предложения. Отношения, возникающие меж­ду компонентами ССЦ, намного сложнее и многообразнее, чем в сложном предложении. Проблема статуса сложного синтак­сического целого является актуальной проблемой, требующая своего решения. Многогранность этой единицы позволяет рассматривать ее и с точки зрения языка, и с точки зрения текста, и с точки зрения коммуникации. В связи с тем, что в последние годы интересы ученых пере­ориентировались в сторону «внешней» лингвистики, т.е. статический струк­турно-семантический подход к изучению языка уступил мес­то динамичес­кому, коммуникативному, сложное синтаксическое целое, во­шед­шее в систему еди­ниц синтаксиса лишь во второй половине предыдущего века, остается недостаточно исследованным именно как структурно-семан­ти­чес­кая единица языка, средства формирования которой принципиально отлича­ют­ся от  средств формирования многочленного сложного предложения.

Статус ССЦ как синтаксической единицы подтверждается структурно-грамматическим единством входящих в него частей, связь между которыми осуществляется с помощью лексических и грамматических средств. В резуль­тате этого многокомпонентная единица формируется как единое целое из тесно спаянных между собой составляющих, и с формальной точки зрения представ­ляет собой замкнутую структуру. Диалектический подход к рас­смотрению языкового явления, как и лю­бого другого феномена общественной жизни, предполагает системное изучение всей совокупности внутренних и внешних связей, условий и фак­торов, ее ха­рактеризующих. Специфика системного подхода определяется тем, что он ориентирует исследование на раскрытие целостности объекта и обес­печи­ва­ющих ее механизмов, на выявление многообразных типов связей слож­ного объекта и сведение их в единую теоретическую картину. Таким образом, любой объект может и должен рассматриваться как система, как совокупность взаимо­действую­щих, взаимосвязанных, взаимообусловливающих и влияющих друг на друга частей.

Одним из существенных признаков ССЦ является системность ее орга­ни­зации, что требует проникновения в ее структуру, выяв­ле­ния способов внут­ренней связи всех ее структурных уровней. С этой точки зрения первосте­пенное значение приоб­ретает опре­деление самих понятий система и структура, которые приме­ни­тельно к языку довольно часто истол­ковываются неодно­значно, а иногда и вообще не разгра­ничиваются. Четкое разграничение представления о системе и структуре получили в концепции П.В.Чеснокова. Он считает, что понятие система «...выступает как синтетическое, поскольку отражает синтез частей в рамках целого, а понятие «структура» - как аналитическое, ибо вскрывает расчленен­ность целого на части, то есть отражает целое аналитическим способом". «Струк­­­тура, - пишет автор, - есть расчлененность целостного объекта на сос­тав­­ля­ющие компоненты и их взаимосвязь, внутренняя организация объекта, рас­смат­риваемого со стороны его целостности» (8, 3). В.Н.Садовский опре­дел­яет систему в фило­соф­ском аспекте как: «совокупность элементов, находя­щих­ся в отношениях и связях друг с другом, которая образует определенную целос­тность, единство» (9, 610). В логике система понимается как «совокуп­ность, объединение взаимо­связанных и расположенных в соответствующем опре­дел­енном порядке эле­ментов (частей) какого-то целостного образования...» (10, 545).

Можно выделять следующие средства и способы синтаксической связи, которые объединяют группу предложений в ССЦ: сочинительные союзы в присоединительной функции, бессоюзные присоединительные связи, то или иное сочетание двучленных и одночленных предложений, соотносительность употребления форм сказуемого по их временному значению. Ученый разделяет внешние и внутренние средства объединения самостоятельных предложений в ССЦ. К внешним средствам объединения предложений в сложное целое, по мнению автора, относятся указательные и анафорически употребленные личные, притяжательные и другие местоимения, наречия, обстоятельственные сочетания, модальные слова, к внутренним – выражение того или иного временного соотношения между сказуемыми... предложений.

Наиболее широко представленной в научной и лингвометодической литературе является точка зрения Г.Л.Солганика, который выделяет два ос­нов­ных вида связи предложений в ССЦ: цепную и параллельную. Эти виды связи определяются автором, исходя из анализа связи суждений, обусловлен­ной «дви­жением мысли» в тексте (11, 41).

В изучении внутритекстовых связей И.Р.Гальперин формулирует основ­ную категорию грамматики текста, называ­емую континуум. Под «контину­умом» им понимается «непрерывная цепь событий, мыслей», кото­рая обес­печивается неразрывной связанностью предло­жений, переходом из одного в другое. Эта непрерывная совокупность, по мнению автора, может быть и вне­запно прервана каким-то предло­же­нием (отрывком), так назы­ваемым автор­ским отступлением. Оно «дает возможность автору при тормо­жении раз­вития темы в открытой форме высказывать личные суждения по различным вопро­сам, имеющим прямое или косвенное отношение к центральной теме» (12, 49).

О.И.Москальская к средствам связи относит многочисленные внешние сигналы, которые активно участвуют в установлении левосторонних и право­сто­ронних отношений между предложениями, составляющими ССЦ (СФЕ), выполняя таким образом текстообразующую функцию (5, 16). Особую роль автор отводит так называемым словам-заместителям, указатель­ным, личным и притяжательным местоимениям, а также местоименным наре­чиям, которые «составляют основную массу внешних сигналов межфра­зовой связи и встре­чаются в любом ССЦ» (5, 17). Исследователь обращает внимание также на сверхфразовые связи, которые не имеют внешнего словес­ного выражения, осуществляясь только на уровне логических отношений. Единицы структурного и композиционного уровня находятся во взаимосвязи и взаимообусловленности, в частном случае они даже в «простран­ственном» отношении могут совпадать, накладываясь друг на друга, например, межфразовое единство и абзац, хотя при этом они сохраняют свои собственные отличительные признаки. При конструировании текста используются максимальные единицы языка-предложения, которые становятся минимальными единицами речи -высказываниями, последние, объединяясь в семантико-структурные блоки, образуют разные типы и виды речевой организации.

С учетом вышеизложенного можно сформулировать соотношение текста и абзаца как соотношение формы и содержания. Отсюда следует, что текст либо содержание могут проявляться, лишь сформировавшись в форме абзаца. Естественно, если в речевой практике возникают ситуации, характеризующиеся с появлением двух или более текстов (сложных синтаксических целых) внутри одного абзаца, или, напротив, выражения текста в двух или более абзацах, то это следует воспринимать как неточную кодировку общего содержания, как неточное применение языкового знака, выступающего в роли текста.

 

ЛИТЕРАТУРА

  1. Откупщикова М.И. Синтаксис связного текста: Учебное посо­бие. ЛГУ. -Л.: 1982, 103 с.
  2. Щерба JI.B. Пунктуация // Литературная энциклопедия. -М.: 1935, т. 9, с. 365-370.
  3. Пешковский A.M. Русский синтаксис в научном освещении. Изд. 6. - М.: Учпедгиз, 1938, 511 с.
  4. Лосева Л.М. Как строится текст. М.: Просвещение. 1980, 98 с.
  5. Москальская О.И. Текст как лингвистическое понятие. // Иностранные языки в школе. 1978, № 3, с. 9-16
  6. Abdullayev К.М. Azərbaycandilisintaksisininnəzəriproblemləri. -Bakı:Maarif, 1998, 282 s.
  7. Левковская Н.А. В чем различие между  сверхфразовым  един­ством и абзацем? //Научные доклады высшей школы. Филоло­гические науки. М.: Выс­шая школа, 1980, № 1, с. 75-78.
  8. Чесноков П.В. Логическая основа сверхфразового единства и взаимо­дей­ствие в нем лексики и грамматики //Лексико-грамматические взаимодей­ствия в системе синтаксических единиц: Межвуз. сб. науч. тр. -Ростов-на-Дону: 1991, с. 3-16.
  9. Садовский В.Н. Основания общей теории систем. -М.: 1974, 279 с.
  10. Кондаков Н.И. Логический словарь-справочник. Текст. -М.: Наука, 1975, 722 с.
  11. Солганик Г.Я. Синтаксическая стилистика (сложное  синтакси­чес­кое  целое). -М.: 1973, 214 с.
  12. Гальперин И.Р. Грамматические категории текста //Известия АН СССР. Серия литературы и языка. 1977, № 6, т. 36, с. 522 - 532.

 

Ключевые слова:абзац, текст, структура, коммуникативная структура, предложение.

Açar sözlər: abzas, mətn, struktur, kommunikativ struktur, cümlə.

 Key words: indention,text, structure, communicative structure, sentence.

 

Mətnin kommunikativ strukturuna dair bir neçə söz

XÜLASƏ

Məqalə mətnin komponentlərindən birinə - abzasın öyrənilməsinə həsr edil­miş­dir. Məqalədə abzasla bağlı L.V.Şerba, A.M.Peşkovski, O.İ.Moskalskaya, K.M.Abdullayev, İ.P.Qalperin kimi alimlərin əsərlərinə müraciət edilmişdir. Məqa­lədə qeyd edilir ki, abzas yalnız texniki termin deyil, semantik-üslubi kateqoriyadır. Abzas mətnin subyektiv üzvlənmə vahidi kimi adətən heç də həmişə bitkin fikir fraqmentini bildirmir. Abzas yalnız mətnin müvafiq formasıdır, yəni mətn abzas formasında təzahür edə bilər.

                                                                                                

 

Some words about communicative structure of a text

SUMMARY

   The article is dedicated to the study of one of the components of a text - paragraph. In the article the works of scientists such as L.V.Sherba, A.M.Peshkovski, O.I.Moskalskaya, K.M.Abdullayev, I.P.Galperin are referred to regarding paragraph. It is noted in the article that a paragraph is not only a technical term, but also a semantic stylistic category. As a subjective member unit  of a text, a paragraph as a rule, does not always expresses complete thought fragment. Paragraph is only a certain form of a text, that is text may appear in the form of a paragraph.

 

 Rəyçi: dos. N.R.Muqimova

Əfəndiyeva Günay Xalid qızı,

                                                 “QANADLI İFADƏ”LƏRİN SƏCİYYƏVİ XÜSUSİYYƏTLƏRİ

                Həcmcə kiçik, məzmunca dərin “qanadlı ifadələr” xalqın malik olduğu leksik sərvətin toplandığı yazılı abidələrin qədimliyinə şahidlik edirlər. Həyat və şəraitlə əlaqədar olaraq təkmilləşən, sabitləşən və nəhayət, qəlblərə düşüb, yaddaşlarda möhkəm kök salan “qanadlı ifadələr” frazeologiyanın bir qolunu təşkil edir və frazeoloji birləşmələrə xas ümumi cəhətlərə sahibdir.

                1930-cu ildə dilçi alim S.Q.Zaymovski üç şərtə əsasən sərbəst söz birləşmələrinin qanadlı olmasını göstərmişdir: 1.qanadlı ifadənin bədii mənbəyi və ya müəllifin kimliyi sübut olmaq ehtimalı, yaxud artıq sübut olunmuş olduqda; 2. təkcə hamıya məlum olmaqla yox, dilin işlək fondunda olması şərti ilə; 3. işlənməsi müvəqqəti yox, uzun müddətli olduqda (11,14) Zaymovskinin fikrinə görə “qanadlı ifadələr” termininə aforizm anlayışını, “müəlliflərdən sitatlar”, epitetlər, ləqəblər, ayamalar, “nitqdən götürülmüş rəngarəng parçalar” aid edilir.

                Qanadlı ifadələri başqa ifadələrlə müqayisə edən Zaymovski onların 1. Çox işlək olması, 2. düz hədəfə düşməsi, 3. lakonikliyi, 4. atalar sözü və deyimlərdən fərqli olaraq yüksək bədii dairələrə mənsubiyyəti, 5. İlk mənbə ilə əlaqəsini təyin etmək imkanı olması və ya artıq məlum olan kimi fərqli əlamətlərini əsas götürür. O.V.Ber­kova “qanadlı ifadələri” belə izah edir: “Aforistikliyi və müdrikliyi, məna dərinliyi və dəqiqliyi ilə lakonik formada aydın və obrazlı sürətdə dərin fikirləri, mürəkkəb vəziyyət və xarakterlərin məzğini yığcam təyin edirlər” (5,5). V.Z.Ovsyannikov “Ədəbi dil. Müasir ümumi ədəbi frazeologiyanın izahlı lüğəti”ndə Muxelson və Zaymovski tərəfindən işlənmiş bir çox ifadələri “inqlabı sovet ideologiyasına yad” olduqlarına görə qəti qəbul etmir və yalnız sovet dövrünə xas olanları daxil etmişdir. Demək olar ki, nəinki “qanadlı ifadələrin” tədqiqinə, ümumiyyətlə frazeologiya sahəsinə bir yenilik gətirməmişdir (16,6). “Dil və mədəniyyət” kitabında E.M. Verişaqin qeyd edir ki, milli-mədəni semantikanın, frazeologizmlərin və “dil aforizmlərinin” bir hissəsini təşkil edən “qanadlı ifadələr” ölkəşünaslıq haqqında üçdə iki faiz informasiyanı ehtiva edir (8,38-39). M.İ.Mixelson iki cildlik “Rus fikri və nitqi. Özününkü və özgəninki. Rus frazeologiyasının təcrübəsi” adlı əsərində təkcə rus deyil, həm də başqa xalqların qanadlı vahidlərinə rast gəlmək mümkün olur. Bu əsərdə məqsəd “qanadlı ifadələrin” xüsusi dil vahidi kimi təsvir etmək və elmi termin kimi qəbul etmək nəzərdə tutulmur. Burada dahilərin kəlamları, atalar sözləri, ümumi isim kimi işlənən mifik və ədəbiyyat əsərlərinin personajlarının adları xalq deyimləri toplanmışdır (15, 78).

                   1955-ci ildə N.S. və M.Q.Aşukinlərin “Qanadlı sözlər”. Bədii sitatlar, obrazlı ifadələr lüğəti bu günə kimi Rusiyada “qanadlı ifadələr” dolğun, kontekst illüstrasiyaları nümayiş etdirən tam toplum kimi işlənir. Buxmanın interpretasiyasına əsasən onlarda “dar mənada qanadlı ifadələr bədii və ya müəyyən –tarixi mənbəyi təyin oluna bilən dil vahidləri kimi qəbul edirlər”. Bu tədqiqatçılar “qanadlı ifadələr” mənbələrini semantik təhlilini verməklə frazeologiya elminə böyük töhfə vermişlər. Zaymovskidən fərqli olaraq onlar bir çox qanadlı ifadələri XIX-XX əsrə bədii, publisistik və elmi-populyar mətnlərdə misal gətirərək izah etmişlər. S.İ.Ojeqov qeyd edir ki, “bu rus dilində “qanadlı sözlərin” sərhəd və tərkibin göstərən ilk toplumudur”(17, 92).           Tədqiqatçılarla razılaşan M.A. Bulatov “qanadlı söz” ifadəsini qəbul edir və orta məktəb şagirdləri üçün dərs vəsaitində əlavə edir ki, müxtəlif fikir, anlam, mülahizə və söyləmi dəqiq yığcam nitq ifadələri qanadlı sözlər adlandırırlar (6,3).

                   Müəllifləri məlum olmayan frazeologizmləri Bulatov bura aid edir, Maksimovun lüğətində olduğu kimi. Demək olar ki, Rusiya frazeoloqları Q. Byuxmanın qanadlı ifadələr haqqında təklif etdiyi S.Zaymovski və N.S. və M.Q.Aşukinlər tərəfindən ediləndəyişiklər, dəqiqləşmələrlə razılaşırlar.

                   Belə ki, V.L.Arxangelski bütün sabit söz birləşmələri komplekslərini struktur əlamətlərinə görə iki yerə bölür: frazemalar və sabit ifadələr. Sabit ifadələr dedikdə atalar sözləri, məsəllər, nidalı və modal sabit birləşmələrlə birgə nitqdə işlək şablon ifadələr, ədəbi sitatlar, “çox işlək incil ifadələrini, və başqa dillərin sabit ifadələrinin frazeoloji kalkaları aid edirdi” (3,15)

                   Sabit ifadə dedikdə Arxangelski “cümlə modelləri əsasında yaradılan mövcud frazeoloji vahidləri nəzərdə tutur. Onların müəyyən leksik tərkiblərinin kəmiyyət və keyfiyyət baxımından dəyişməzliyi, derivasiyaya (eyni kökdən söz düzəltmə) əsaslanan sabit kombinasiya olunmuş məna” kəsb etməsi diqqətə çatdırılır. (3,77)

                   V.P.Berkov “Rus-ingilis qanadlı sözlər” lüğətinə 700-ə qədər heç vaxt qeydə alınmamış qanadlı sözləri daxil etmişdir. Və həm bu lüğətin girişində, həm də “Rusca-norveçcə qanadlı ifadələr” lüğətinin girişində müəllif qanadlı ifadələr ter­minini dəqiqləşdirir. Məhz Berkov bu dil vahidlərinin xüsusi funksiyalarını vurğula­yaraq deyir: “qanadlı sözlər” insana yığcam və aydın sürətdə fikrini çatdırmağa imkan verir. Bu həyat müdrikliyinin, ironik, zarafat yanaşma hazır qısaca və dürüst ifadələrdir. (7,52). Qanadlı sözlərin milli xüsusiyyətini qeyd edən Berkov onların “ölkənin tarixi, mədəniyyəti və xalqın xarakteri haqqında, informasiyanı çatdıra bildiklərini” qeyd edir. (7,52). Berkov burada qanadlı sözlərin kriteriyalarına görə sitatları mənşələrinə görə sərbəst sitatlardan ayırır. Tədqiqatçının fikrinə görə öz ilkin mənalarını qoruyub saxlayan qanadlı sözlər populyar sitatlardan yalnız məna baxımından fərqlənirlər. Birincilər dərin fəlsəfi fikri ifadə edirlər, sonuncular isə adi hadisələri və ya təsviri xarakterli olurlar (7,52). Frazeologiyanın bir linqvistik sahə kimi inkişafı və frazeoloji lüğətlərin yaranması ilə əlaqədar “qanadlı söz” və “qanadlı ifadə” terminlərinin fərqlənməsi gündəmə gəldi. Qanadlı vahidlərin linq­vistik xarak­teristikasının dəqiqləşməsinə və qaydaya salınmasına ehtiyac duyulurdu. Və belə bir differensiasiya 1964-cü ildə Ukrayna alimləri A.P.Kovalev və V.V. Koptilov tərə­findən  bir çox alimlərin fikirlərin nəzərə alaraq obrazlı ifadələri struktur əlamətlərinə görə iki qrupa ayırırlar “qanadlı sözlər” və “qanadlı ifadələr” (11, 7-29-30). Tədqiqatçılar bu qrupların fərqini əsasən strukturlarında görürlər və məhz “qanadlı sözlər” leksikaya, “qanadlı ifadələr” isə frazeologiyaya aid olduğunu göstərirlər. “Baş­qa əlamətlərinə görə isə-mənşəyinə və üslubi keyfiyyətinə rəğmən - “qanadlı sözlər” və “qanadlı ifadələr” ayrılmaz birlik təşkil edirlər. Və hər iki qrupa ümumi ad “qanadlı ifadələr” demək olar (11, 29-30). L.İ.Royzenzon frazeoloji nəzəriyyə baxı­­mından ənənvi olaraq termin-kalka kimi işlənən “qanadlı söz” ifadəsini tamamilə qə­bul etmir və yalnız “qanadlı ifadələr”in tədqiqat baxımından maraqlı olduğunu vur­ğulayır (19,132). 1955-ci ildə S.Q.Şulejkova tərəfindən “qanadlı ifadələr” tədqiq olunmuş və müəllif Ukrayna alimlərinin hər iki terminini nəzərə alıb “qanadlı vahid” adı altında onları birləşdirir.

                “Tarixi və bədii mənşəyi məlum olan (sübut oluna bilən) geniş kütlə tərəfindən daim işlənən bütün məsəllər, ifadələr və ya adları bildirmək üçün “qanadlı vahidlər” terminini istifadə edilməsi məntiqə əsasən düzdür” hesab edir (19,15)

                Lakin qanadlı vahidlərin tədqiqi zamanı nəinki onların frazeologiyada mövqeyi konkret bir dil ailəsi çərçivəsində frazeoloji vahidlərin meyarları hələdə dəqiqləş­məmişdir. Yekdil fikir olmamasına görə “dar” və “geniş” mənada frazeologiya məf­hu­mu yaranmışdır. Dar mənada bir ad bildirən sabit birləşmələr frazeologiyaya aid edilir, geniş mənada isə qanadlı sözlər, atalar sözləri, məsəllər və s. frazeologiyanın predmeti hesab olunur (1,314).Linqvistik və ekstralinqvistik amillərə əsasən Z.Əlizadə leksik-semantik mənanı nəzərə alıb qanadlı vahidləri, atalar sözlərini və məsəlləri frazeologiyaya daxil etməyə məqbul sayır.

“Dilin frazeoloji sistemində xüsusi lay təşkil edən frazeoloji vahidlər hər bir milli dilin özünəməxsusluqlarını əks etdirir. Tam metaforikləşmə nəticəsində atalar sözləri və məsəllər söz-anlayışa və cümlə-anlayışa uyğun gəlir” elmi araşdırmasının yekunu olaraq Z.Əlizadə göstərir (2,30)

Məlum olduğu kimi V.V.Vinoqradov da “qanadlı ifadələri” frazeoloji vahid­lərə aid edərək qeyd edir ki, onların bir çoxunda “üzərində fərdi yaradıcılığın izləri görünməkdədir” (8,10)

                Fikir və termin müxtəlifliyinə aydınlıq gətirən S.J.Ojeqov yazır: “Oxşar hadi­sə­lə­rə müxtəlif tədqiqatçılar fərqli adlar vermişlər: frazeoloji birləşmələr, frazeoloji ifadələr, sabit tərkiblər, idiomlar və s. Frazeoloji hadisələri adlandırmaq üçün əsas termin kimi frazeoloji vahid terminini  üstün tutmaq lazımdır” (17,55).

 Rus tədqiqatçıları da “dar” və “geniş” mənada frazeologiyanın növlərini təhlil edirlər. Frazeologiyanı dar mənada başa düşənlər (B.A.Larina, A.İ.Molotkova, A.M.Bab­­ki­na, V.P.Jukova, B.M.Mokienko) bura ümumi metaforik mənaya malik olan, frazeo­lo­gizm sayılan “qanadlı ifadələri” aid edirlər. Geniş mənada isə frazeologiyanı (V.L. Ar­xan­gelski, M.M. Kopılenko, Z.D. Popova, L. İ. Ronzenzon, İ.İ.Çernişeva, N.M.Şanski və b.) frazeologiyanın obyekti kimi sabit birləşmələrin hamısını “qanadlı ifadələr” daxil olmaqla aid edirlər. “Sabit ifadələr müasir rus dilin­də” əsərində V.L. Arxangelski bütün qanadlı vahidləri frazem və sabit ifadələrə ayır­mışdır. Sonunculara bir çox atalar sözlərini, kontekstdən ayrılmış aforizmləri və frazeoloji sitatları daxil edir (3, 232). N.M. Şanskidə “qanadlı vahidləri” müxtəlif frazeoloji vahidlər tipinə aid edir (22, 150). Koşelov A.K. bu ifadələri “qanadlı sözlər” adlandıraraq tamamilə frazeologiyadan xaric edir (13, 43-49). Şmeleva İ.N. hesab edir ki, qanadlı sözlər əsaslandırılmış olsalar da bəziləri frazeoloji xüsusiy­yətlərə malikdirlər, lakin hamısını bura şamil etmək olmaz.

                L.İ.Royzenzon hesab edir ki, “qanadlı ifadələr” problemi mövcud deyil, çünki hər bir “qanadlı ifadə sabit söz kompleksini təşkil edir” (19,167). Lakin ayrı-ayrı məsələlər üzrə  fikir müxtəlifliyinə baxmayaraq tədqiqatçıların hamısı yekdil olaraq frazeoloji va­hid­lərin  iki əsas xüsusiyyətin qeyd edirlər: komponentlərin sabitliyi və mənanın köçü­rül­məsi.

                O.Z.Berkova bu kriteriyalardan çıxış edərək göstərir ki, qanadlı vahidləri “qeyd­siz-şərtsiz frazeoloji vahidlərə tam aid etmək heç də düz deyil” (4,5). Tədqi­qatçı hesab edir ki bir çox “qanadlı sözlər”in “klassik” frazeoloji vahidlərə xas əlamətləri mövcuddur. Lakin bir çox “qanadlı sözlər” bir  komponentli olduğuna görə (Oblomov,  Aybolit) sabit ola bilməz və heç bir məna dəyişkənliyi olmayan vahidləri də frazeoloji  vahid hesab etmək olmaz. (İnsan insanın canavarıdır. Dünya bir karvansaradır)

                S.Q.Şulejkova “Rus dilinin qanadlı ifadələri, onların mənbə və inkişafı” adlı monoqrafiyasında sistemli analiz nəticəsində rus dilində müxtəlif üslublarda işlənən qanadlı ifadələri dil vahidləri hesab edərək beş əsas xüsusiyyətlərin təyin etmişdir: 1. mənbə ilə əlaqə (müəllif, personaj, real hadisə); 2. ayrıca formalaşdırılmış (dilin qrammatik qanunlarına əsasəniki və ya daha çox komponentlərə bağlılıq);  3. işlənməsi (nitqdə hazır vahid şəklində işlənməsi); 4.komponentlərin sabitliyi və qrammatik strukturun variativliyi istisna olmamaq şərti ilə; 5. ifadənin semantik sabitliyi

Göstərilən kriteriyaları nəzərə alaraq qanadlı vahidləri frazeoloji vahidlərdən Şulejkova belə dəqiqləşdirir: “Hər sabit dil vahidinə xas olan bir sıra differensial xüsusiyyətlərinə baxmayaraq qanadlı vahidlər “adsız” dil vahidlərindən özlərinə məxsus “semantik pərsəng”lə fərqlənirlər: onların mənaları yaradan müəllifin genetik yaddaşı, ilk istifadə olunan əsərin və ya onların yaranmasına səbəb olan tarixi hadisənin mənası ilə “yüklənmişlər” (20,23). Müxtəlif fikir və mülahizələrə baxmayaraq bütün tədqiqatçılar “qanadlı ifadələrin” mənbə və müəlliflə bağlılığını qeyd edirlər.

                Deməli V.V.Vinoqradovun dediyini əsas tutaraq ki, “Frazeoloji birləşmələrin sabit olması faktı və semantik cəhətdən məhdudluğu canlı danışıq dilində təkrar işlənməsini şərtləndirir”. Demək olar ki, danışıq zaman meydana gəlmirlər hazır frazeoloji ifadə olduğu üçün dönə-dönə işlənirlər (9, 112).

                N.M.Şanski frazeoloji vahidin təkrar işlənməsini onu sözdən fərqləndirən əsas şərt sayır. “Tərkibin və strukturun, eləcə də mənanın tamlığı” FV. təkrar işlənməsini əsas şərti kimi hesab edir alim (22, 22). Məhşur frazeoloq A.V.Kunin isə fərqli düşünərək yazır: “Frazeologizmlər hazır vəziyyətdə təkrar işlənmələri sabitliklə izah olunmamalıdır, onlar təkrar hazır vəziyyətdə işlənirlər, çünki sabit birləşmələrdir” (14, 84). F.V. təkrar işlənməsini qeyd edən V.P.Jukov “müxtəlif növ dil vahidlərinin təkrar işlənməsini bütün Qİ, atalar sözlərinə, deyimlərə və başqa tərkib terminlərə xas olduğunu vurğulayır” (10, 5). Psixolinqvistika nöqteyi-nəzərdən bu problemə müraciət edən A.M.Emirova Qİ.xüsusiyyətlərindən məhz təkrar işlənməsini kateqorial əlaməti kimi göstərmişdir. Sonralar buna əsaslanan S.Q.Şulejkova problemə bu yanaşmanı əsas tutaraq yazır: “ statistik məlumatlara görə Qİ-in ümumən f.v-dən komponentlərinin genişliyi, mənbələri ilə asosiativ əlaqələrin birbaşa olmasının semantikaya və buradan da təkrar işlənməsini təmin edən mental cəhdlər bir çox dil daşıyıcılarına xas hdisədir”(20,164). Eyni zamanda tədqiqatçı Qİ-in dil vahidi statusunun sübutu kimi onların təkrar işlənməsini arqument göstərir. Lakin tədqiqatçıların çoxu onunla razılaşmır və Qİ nitqin vahidləri hesab edirlər.

                Başqa bir səciyyəvi xüsusiyyəti kimi Qİ-in struktur sabitliyi göstərilir. Mənbə ilə əlaqədar sonra bu ikinci əlamət Q.Byuxmandan bu günə kimi heç kəs tərəfindən inkar olunmayıb.

 

ƏDƏBİYYAT

1. Adilov M.İ., Verdiyeva Z.N, Ağayeva F.M. İzahlı dilçilik terminləri. Bakı: Maarif, 1989, 362 s.

2. Əlizadə Z. Azərbaycan atalar sözləri və zərb məsəllərinin leksik-semantik xüsusiyyətləri. Bakı: 1980, 107 s.

3. Архангельский В.Л. Устойчивые фразы в современном русском языкe. Ростов: Государственный Университет, 1965, 327с.

4. Ашукина М, Ашукин Н. Крылатые слова. Москва: 1980

5. Беркова О.В. Крылатые слова и проблемы их лексикографирования. Л, 1991, 161 с. 

6.Булатов М.А. Крылатые слова. Mосква: 1958

7. Берков В.П. Двуязычная лексикография. - СПб.: Издательство С.-Петербургского университета, 1996, 248 с.

8. Веришагин Е.М., Костомаров В.Т. Язык и культура. М.: 1990, 247 с.

9. Виноградов. В.В. Об основных типах  Ф.Е. в русском языке. Москва: Наука, 1977, 140 с.

10. Жуков. В.П. Русская фразеология. Москва: Высшая школа, 1986, 310 с.

11. Займовский С.Г Крылатое слово. Справочник цитаты и афоризма. М.;Л.: Государственное изд-во, 1930, 492 с.

12. Коваль А.П., Коптилов В.В. «Крылатые слова». Язык и литература в школе, 1964

13. Кошелев А.К. О так называемых «крылатых словах» в современном литературном языке. Софийский Университет.  София, 1969.

14. Кунин А.В. Курс фразеологии современного английского языка. М. Высшая школа, 1986, 336 с.

15. Михельсон М.И. «Русская мысль и речь. Своё и чужое. Опыт русской фразеологии».

16.Овсянников В.З. Литературная речь. Толковый словарь современной общелитературной фразеологии. 1953.

17.Ожегов С.И. O крылатыx словаx о книге Ашукиных, М, 1974

18.Ожегов С.И. О структуре фразеологии // Лексикографический сборник, Вып II, М.Наука, 1974, 352 с.

19. Ройзонзон Л.И. Лекции по общей и русской фразеологии. Самарканд. Изд-во. ТУ, 1973, 224 с.

20. Шулежкова С.Г. Крылатые выр. русский язык. М, 1979, 22 с.

21. Шулежкова С.Г. Крылатые выражения русского языка, их источники и развитие Челябинск. Изд-во Челябинск. Государственный Института «Факел», 1995, 222 с. 

22. Шанский Н.М. Лексикология современного  русского языка. М. Просвещение, 1972, 327 с.

 

Açar sözlər: Qanadlı ifadə, frazeoloji vahid, atalar sözü,  linqvistik termin, epitet

Key words: “Winged” phrases, phraseological unit, proverbs, linguistic term, epithet

Kлючевые слова: «крылатых» фраз, фразеологические единицы крылатых слов, лингвистический термин, эпитет

 

The peculiar features of the "winged" phrases

Summary

                The criterias distinguishing “winged” phrases from other phraseological units suggested by scientists-phraseologists are analysed in the article. The notion of re-usage of these phrases. The reason of their emergences and development are touched upon here too. Winged phrases used in the written monuments prove the antiquity of the work. The article examines these questions on the extensive material.

 

Своеобразные особенности «крылатых» фраз

Резюме

                Критерии отделения «крылатых» фраз от других фразеологических единиц, предложенные учеными-фразеoлогами, рассматриваются в данной статье. 

                Здесь также затрагиваются понятие о воспроизводимости «крылатых» фраз, причины их возникновения и развития. Крылатые фразы, использованные в письменных памятниках доказывают древность произведения. В статье на обширном материале анализируются все эти вопросы.

 

RƏYÇİ: dos. E.Vəliyeva
HeyranVəkilova, Zülfiyyə Adıgözəlova

ŞİFAHİ NİTQVƏ ONAVERİLƏNTƏLƏBLƏR

Dilimiz səs tərkibi, leksikası, qrammatik quruluşu cəhətdən çox zəngindir. Onun vasitəsilə ən mürəkkəb insan hisslərini, ən incə daxili duyğularını, məhəbbətini, qəzəb və kədərini ifadə etmək olur.

Qədim nağıllarımız, bayatı və laylalarımız, möhtəşəm “Kitabi-Dədə Qorqud”umuz bu dilin ecazkar gücündən, dərin, fəlsəfi, emosional ifadəlik imkanlarından xəbər verir. Böyük türk alimi Fuad Körpülü yazırdı ki, bütün türk xalqları ədəbiyyatını tərəzinin bir gözünə, “Kitabı-Dədə Qorqud”u bir gözünə qoysan, “Kitabı-Dədə Qorqud” ağır gələr. XIII əsrdən, yazılı ədəbiyyat yaranandan üzü bəri bu dildə yaranan zəngin ədəbiyyatımız olmuşdur. Bu ədəbiyyat dünyanın bütün inkişaf etmiş xalqlarının ədəbiyyatı, mədəniyyəti ilə müqayisə edilə biləcək dərəcəsindədir. Əlbəttə ki, bunun əsas səbəbi zəngin dilimizdir. Əlinə qələm alıb bu dildə yazanlarımız tarixən olmuş, bu gün də var.

Hər bir insan öz dilini ana südü qədər sevməli,əzizləməli, keşiyində ayıq-sayıq durmalı, onu yad təsirlərdən qorumalıdır. Ana dilimiz bizdən yüksək nitqə sahib olmağımızı, mədəni nitqin tələblərinə əməl etməyimizi tələb edir. Dilin bütün sahələrində – fonetik sistemində, lüğət tərkibində, qrammatik quruluşunda daxili qanunlar əsasında müəyyənləşmiş normalar vardır. Insanların həmin normalara yiyələnməsi və gündəlik ünsiyyətdə onlara əməl etməsi nitq mədəniyyətidir.

Nitqin gözəlliyi təkcə fonetik tələffüz, leksik, qrammatik normalara bələd olmaqla kifayətlənmir. Bunun üçün nitqin məzmunu gözəl olmalı, danışıq aydın, dinləyənin səviyyəsinə, ictimai statusuna uyğun olaraq intonasiyası yerli-yerində dəyişməklə dinləyicilərin diqqətini cəlb etməli, onları yormağa qoymamalıdır. Əlbəttə ki, bütün bunlar nitqin gözəlliyidir, cəlbediciliyidir.

Natiqliklə nitq mədəniyəti anla\yışını qarışdırmaq olmaz. Natqilik də şairlik, bəstəkarlıq, rəssamlıq kimi sənətdir. Hər kəs nitqini tərbiyə edə bilər, lakin hamı natiq ola blməz. Hansı millət olmasından asılı olmayaraq, onun mədəniyyətinin göstəricilərindən biri də gözəl nitqdir. Burada əlbəttə həm şifahi, həm də yazılı nitq nəzərdə tutulmalıdır. Xalq öz dilinin,öz mədəniyyətinin qoruyucusudur, daşıyıcısıdır. Şərq dünyasının böyük alimi Əli İbn Sina, şair və filosofları Firdovsi, Əbu Reyhan Biruni, Mahmud Kaşğari, Sədi Şirazi və başqaları sözə, söz sənətinə, gözəl nitqə insan ləyaqətinin üzvi bir hissəsi kimi baxmış və yüksək qiymət vermişlər. N.Tusi gözəl nitqi millətin mədəniyyət göstəricilərindən biri sayırdı. Ona görə insan bu dünyanın əşrəfi, təbiətin tərkib hissəsi, Allahın zərrəsidir. Böyük Nizami sözü qanadları olan quşa bənzədirdi. Füzuliyə görə isə söz müqəddəs bir ilahi varlıqdır, ruhdur. S.Təbrizinin bu misraları isə dil və nitq üçün veruilən ən yükək qiymət kimi dəyərləndirilə bilər. “Varlığında danışıq gözəlliyi olmayan adam bu dünyada su və gil palçıq ilə suvanmış divar surətinə bənzəyir”.

“Hər bir xalqın milliliyini, mənəvi dəyərlərini yaşadan, inkişaf etdirən onun dilidir” deyən Ulu Öndərimiz Heydər Əliyev zəmanəsinin gözəl söz sərrafı olmuşdur. H.Əliyev çox haqlı olaraq deyirdi ki, “Hər bir Azərbaycan vətəndaşı, hər bir azərbaycanlı öz ana dilini, dövlət dilini mükəmməl bilməlidir”.

Bunun nəticəsi idi ki, 2001-ci ilin iyun ayının 18-də “Dövlət dilinin tətbiqi işinin təkmilləşdirilməsi haqqında”, həmin ilin 09 avqustunda “Azərbaycan əlifbası və Azərbaycan dilinin təsis edilməsi haqqında” bir birinin ardınca fərmanlar imzaladı. Azərbaycan Respublikasının prezidenti İlham Əliyev cənablarının 23may 2012-ci ildə “Azərbaycan dilinin qloballaşma şəraitində zamanın tələblərinə uyğun istifadəsinə və ölkədə dilçiliyin inkişafına dair” sərəncamı və bunun ardınca            09 avqust 2013-cü ildə imzaladığı Dövlət Proqramında nitq inkişafına xüsusi diqqət və qayğı göstərilmişdir. Məhz bunun bariz nəticəsidir ki, orta və ali təhsil müəssiələrinin proqram və dərsliklərinə əl gəzdirildi. Tədris edilən fənlərin istiqamət və xarakterinə yenidən baxıldı. Əgər nitq mədəniyyəti fənni yalnız humanitar fakültələrdə tədris olunurdusa, bu gün qeyri-filoloji fakültələrdə də keçilməsi məqsədəmüvafiq hesab olunmuşdur.

Müasir mərhələdə gözəl nitq üçün birinci növbədə aşağıdakılar tələb olunur:

  1.  Dilin ifadə imkanlarının genişliyi
  2. Həmin dildən istifadə edənlərin hazırlığı, lüğət ehtiyatlarının zənginliyi

Respublikamızda uğurla həyata keçirilən təhsil islahatı məktəbdə şəxsiyyət yetişdirməklə yanaşı, həm də şifahi və yazılı nitq vərdişlərinə yiyələnən gənclərin hazırlanmasını tələb edir. İnkişaf etmiş nitq, hər şeydən əvvəl məzmunlu nitq deməkdir. Danışarkən hər sözü düşünmək, onun üçün məsuliyyət hiss etmək, lazım gələrsə dediklərini sübut etmək bacarığı tərbiyələndirilməlidir.

Şifahi nitq ictimai həyatda böyük rola malikdir. İnsanın həyatı demək olar ki, şifahi nitq şəraitində keçir. Tarixən də, elə müasir dövrümüzdə də şifahi ədəbi dil işlənmə dairəsinə görə yazılı formadan daha geniş olmuşdur. Təbii ki, şifahi dil yazılı dil üçün ifadə vasitəsidir, eyni zamanda şifahi çıxış və məruzələrin, gündəlik görüş və danışıqların da ünsiyyət vasitəsidir. Əlbəttə dilin şifahi və yazılı formalarının hər birinin özünəməxsus xüsusiyyətləri vardır. Həmin fərqlər dilçilik ədəbiyyatlarında aşağıdakı şəkildə səciyyələndirilir:

-                   Yazılı nitq yazılır, ifadə vasitəsi hərfdir, şifahi nitqin ifadə vasitəsi isə səs və sözdür.

-                   Yazılı nitqdə həmsöhbətlə birbaşa əlaqə yoxdur, şifahi nitqdə isə həmsöhbətlə birbaşa əlaqə, təmas var.

-                   Yazılı nitqdə hamı üçün başa düşülə bilməyən elmi terminlər ola bilir, şifahi nitqdə isə hamıya aydın və başa düşülən sözlər olur.

-                   Yazılı dildə uzun, mürəkkəb cümlə konstruksiyalarından istifadə oluna bilir,şifahi dildə isə qısa, quruluşca sadə cümlələr yer alır.

-                   Yazılı ədəbi dildə intonasiyanın, hiss və həyəcanın qarşı tərəfə çatdırılmasında sünilik var, əksinə şifahi nitqdə canlılıq əsasdır.

Dilçi alimimiz Ə.Əfəndizadə “Azərbaycan ədəbi tələffüzü haqqında” məqaləsində nitqin hər iki formasını çox gözəl xarakterizə edərək deyirdi, “Söz özünün ən güclü təsirini, öz əlvan qiyafəsini yalnız şifahi nitqdə tapmağa qadirdir. Əgər o, yazılı nitqdə açılmamış qönçədirsə, şifahi nitqdə ətirli bir çiçəyə çevirilir”

Şifahi ədəbi dili xarakterizə edən keyfiyyətlərdən biri də şübhəsiz, onun eşidilməsidir, sözlərlə olan nitqdir. Əl-qol, göz-qaş və sair hərəkətlər səsin ahəngi ilə müşaiyət edilir. Şifahi nitqin ən ümdə cəhətlərindən biri də bədahətən, sinədfətər danışıqdır. Gözəl şifahi nitqdə sözlərin orfoepik normalara uyğunluğu, vurğunun dəqiq müəyyənləşməsi, intonasiyanın ədəbi tələffüz çaları labüddür. Bunlar şifahi nitqin canı və qanıdır desək, yanılmarıq. Ədəbi tələffüzün məzmununda vurğu və intonasiyanın xüsusi mövqeyi var. Vurğu və onun növləri şifahi nitqə aiddir. Dildə hər bir söz vurğuya görə tələffüz olunmadıqda məna pozula bilər. İntonasiya da şifahi nitqə aiddir. Intonasiya nitqə emosionallıq, rəngarənglik verir. Nitq məna çaları kəsb etdikdə maraqla izlənilir, dinləyən belə nitqdən xüsusi zövq alır. Əksinə,intonasiyadan uzaq nitq qarşı tərəfə maraqsız olur. Danışana etinasızlıq göstərilir, hətta bəzən onun nitqinə müdaxilə belə edilir. Bu məqamda S.Şirazinin bu misraları yada düşür: “Elə danış ki, sənə bəsdir deməsinlər”.

Intonasiya modallıq bildirir. Modallıq bildirən intonasiya cümlənin mənasını müəyyənləşdirir, cümlə üzvlərinin düzgün qruplaşmasını təmin edir, cümlə daxilində xitabları, ara sözlərini, ümumiləşdirici sözləri,əlavələri nəzərə çatdırır. Vurğu və onun növləri tələffüz zamanı səslənmədə gözəllik yaradır. Bəzən hətta yeni məna kəsb edir. Dilimizin öz sözlərində vurğunun yeri adətən sabit olur, son hecanın üzərinə düşür. Lakin alınma sözlərdə vurğunun yeri bilməyərəkdən dəyişdirildikdə məna itir, bəzən hətta başa düşülən olmur. Məsələn, lirika, opera, kafedra kimi sözlərdə vurğu düzgün tələffüz edilmədikdə gülüş belə doğurur. Vurğunun yerinin səhv salınması cümlənin də mənasını dəyişə bilir. Məsələn, dəymədüşər - dəymə düşər, qızdır – qızdırazdır – azdır, və s. Vurğunun qüsurlu tələffüzü natiqin mədəni səviyyəsini şübhə altına sala da bilər.

Şifahi nitqdə məntiqli vurğu mənanı tamam dəyişə bilir. Məsələn, Uşaqlar Adilə hədiyyə aldılar. Uşaqlar Adilə hədiyyə aldılar. Verdiyimiz nümunədə söz sırası saxlansa da məntiqi vurğu istənilən söz üzərinə düşərək mənaya təsir göstərir.

İlkin yaranan şifahi nitq bu gün də ictimai mahiyyətini,  kütləviliyini qoruyur, mühafizə edir, müasir tələblərə həmişə uyğun olaraq qurulur.

 

Ədəbiyyat:

  1. A.Abdullayev “Nitq mədəniyyətinin əsasları”, Bakı 2014.
  2. İ.Hacıyeva “Nitq mədəniyyəti”, Bakı 2011.
  3. Ə.Əfəndizadə “Azərbaycan ədəbi tələffüzü haqqında”, Bakı 1955
  4. V.Qurbanov “Nitq mədəniyyətinin əsasları”, Bakı 2013

Açar sözlər:  nitq, dil, dilçilik

Ключевыеслова: речь, язык, языкознание

Xülasə

Şifahi nitq insan həyatı və fəaliyyətinin mühüm tərkib hissəsi funksiyasını tarixən olduğu kimi, bu gün də qoruyur və mühafizə edir. Məqalədə çifahi nitqin bəzi məsələləri təhlil ilunur.

 

Резюме

В стстье рассматриваются некоторые проблемы устной  речи с позиции литературного языка . Пожчеркивается, что на данном этапе развития азербайджанского языка  устная речь подвергается влиянию родственных языком и это сказывается на произношении.

 

Rəyçi: dos. L.Ələkbərova

İbayev Nemət Alış oğlu

MAHMUD KAŞĞARİNİN “DİVANÜ LÜĞAT-İT-TÜRK” ƏSƏRİNDƏ TƏRƏVƏZÇİLİKLƏ

VƏ TOXUCULUQLA BAĞLI ETNOQRAFİK SÖZLƏR

     Türk xalqlarının lüğətçilik tarixində bir sıra lüğətlərin böyük əhəmiyyəti olmuşdur. Bu lüğətlər içərisində XI əsrin məşhur türkoloqu Mahmud Kaşğarinin “Divanü lüğat-it-türk” əsəri xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. XI yüzildə yaşayıb-yaratmış Mahmud Kaşğarinin bu ölməz əsəri türk xalqlarının dili, tarixi, ədəbiyyatı, mədəniyyəti, həyat tərzi, etnoqrafiyası və.s barədə ensiklopedik məlumat verən ən qiymətli mənbədir. Belə ki, əsər otuza yaxın türk dilli xalqların konkret olaraq dili ilə yanaşı həm də onların yayıldığı ərazilərdən, etnik xüsusiyyətlərdən və sairdən bəhs etmişdir. Lüğətin dəyərini artıran cəhətlərdən biri də orada toplanmış etnoqrafik leksikanın zəngin olmasıdır. M.Kaşğarinin lüğətindəki etnoqrafik leksika türk dillərinin qədim dövrlərdəki lüğət tərkibinin zəngin olmasını təsdiq edir. Bu baxımdan lüğətdəki tərəvəzçiliklə və toxuculuqla bağlı etnoqrafik sözlərin tədqiqi etnoqrafiyamız və onun tarixi üçün dəyərli bilgilər verir.

Tərəvəzçilik sahəsi Azərbaycanda ən inkişaf etmiş sahələrdən biridir. Bu sahə bir elm kimi özünü təsdiq etmişdir. Ş.A.Əliyev yazır: «Şirəli hissələri insan qidasına yarayıb, karbohidratlar, zülallar, yağlar, vitaminlər, üzvi turşular, mineral duzlar və orqanizmin normal böyüməsi və inkişafı üçün vacib, digər maddələrlə zəngin olan ot bitkilərindən bəhs edən elmə tərəvəzçilik deyilir» [1, 4].

                Doğrudan da tərəvəz sözü Azərbaycan dilində hələ qədimdən əmələ gəlmişdir. Hələ X əsrdən əvvəl İranda və Azərbaycanda çörəklə yeyilən keşniş, acıtərə, kəvər və s. bitkilərə və onların məhsuluna «tərə» deyirmişlər ki, bu sözün əsasında «tər», «təzə» sözü durur [1, 4].

                Tərəvəz sözünü qədimdə başqa adlarla da adlandırmışlar. Məsələn, «tərəvəz» sözü Azərbaycanda daha qədimdə «səbzəvat», «pencər», «göyərti» kimi adlandırıl­mış­dır. İndi o bitkilərə «səbzətərəvəz bitkiləri» deyilir. «Pencər» isə Azərbaycanda yabanı halda yığılaraq geniş istifadə edilən qırxbuğum, cincilim, əvəlik (uzunyarpaq quzuqulağı), unluca, qızıl pencər, gicitkən, yarpaq çuğundur kimi bitkilərə deyilir» [1, 4].

                İnsanlar tərəfindən tərəvəz bitkilərinin ilk istifadə tarixi məlum deyil. Çünki insanlar bunları min illərlə yabanı formada yığıb istifadə etmiş, daha sonra bu bitkiləri öz yaşadıqları yerin yanında əkib becərməyə başlamışlar.

                Azərbaycan flora və iqlim qurşağı səbəbilə dünyanın bitki ilə zəngin ölkələ­rindən biridir. «Y.N.Hummelin Gəncəçay vadisində aşkar etdiyi «Bek» mağarasında tunc dövrünə (yəni b.e.ə. II minillik) aid qatda tapılan gil qabların içərisində gilənar və gavalı çəyirdəyinə, qoz və fındıq qabığına, habelə qabaq toxumlarının  qabığına təsadüf edilmişdir. Bu məlumat da həmin dövrdə Azərbaycan ərazisində bağçılıq və bostançılığın olduğuna sübutdur» [1, 28].

                Azərbaycanın müxtəlif ərazilərində flora qalığı tədqiq edilərkən maraqlı nəticələr əldə olunmuşdur. Məsələn, «Qədim Gəncədən tapılan XII əsrə qədərki flora qalığı tədqiq edilərkən o dövrdə qoz, gavalı, badam, üzüm, gilas, balqabaq, xiyar, qovun, qarpız olduğu müəyyən edilmişdir» [1, 29].

                Nizami Gəncəvinin əsərlərində sarımsaq, reyhan, noxud, qabaq və s.-nin adları çəkilir. Ş.A.Əliyev yazır: «Tərəvəz bitkilərinin çox qədim zamanlardan dərman kimi geniş istifadə edilməsi göstərir ki, hələ bizim eradan çox əvvəl sarımsaq, noxud, kök, qarpız, qabaq və s. bir sıra tərəvəz bitkiləri mədəni halda becərilmiş, getdikcə bostançılıq və tərəvəzçilik bağçılıqla yanaşı inkişaf edib Azərbaycan ərazisində yaşayan əhalinin əsas məşğuliyyətlərindən və qida mənbələrindən birinə çevrilmişdir» [1, 30].

                Azərbaycanda tərəvəzçiliyin vəziyyəti bu sahənin tədqiqatçıları tərəfindən geniş şəkildə araşdırılmışdır. Bu tədqiqatçılardan Ş.A.Əliyev XIX – XX əsrlərdə tərəvəzçiliyin vəziyyəti barəsində yazır: «XIX–XX əsrlərdə Azərbaycanda tərəvəzçiliyin vəziyyətini tədqiq edən H.Ə.Seyidov müxtəlif mənbələrə əsaslanaraq göstərir ki, Gəncə şəhəri ətrafında az tərəvəz istehsal edilməsinə baxmayaraq orada əsasən faraş tərəvəzçilik və bostançılıq inkişaf edirdi. Bu dövrlərdə Kür sahilindəki «Qarasaqqal» adlanan ərazidən faraş tərəvəz, qarpız və yemiş karvanları Bakı, Tiflis, Batumi, Gəncə şəhərlərinə yollanırdı» [1, 30].

                Azərbaycanda həmişə tərəvəz bitkilərindən – pomidor, xiyar, badımcan, bibər, kələm, gül kələm, soğan və sarımsaq, kökü meyvəli bitkilərdən – yerkökü, çuğundur, qırmızı turp və ağ turp, göyərtilərdən – keşniş, şüyüd, vəzəri, ispanaq, reyhan, turşəng, nanə, kəvər, tərxun, kərəviz, cəfəri və s. bitkilər yetişdirilmişdir.

                Həqiqətən zəngin təcrübəyə malik olan Azərbaycan əkinçiləri bütün dövrlərdə məhsuldar və keyfiyyətli tərəvəz bitkiləri yetişdirməyi bacarmışlar. Masallı soğanı, Hövsan soğanı, Abşeron yerköküsü öz keyfiyyəti ilə tarix boyu Azərbaycanda məşhur olmuşdur. Hövsan soğanı XIX əsrdə hətta xarici ölkə bazarlarına da satışa göndərilirdi. Öz keyfiyyətinə və dadına görə həmişə yüksək qiymətə satılan və bazarlarda geniş alıcısı olan Hövsan soğanının əkin sahəsi ildə 150–160 desyatinə çatırdı [2, c.1, 135].

                Tərəvəzçiliklə bağlı etnoqrafik sözləri qoruyub saxlayan mənbələrdən olan M.Kaşğarinin «Divanü lüğat-it-türk» əsərində tərəvəzçiliklə bağlı işlənmiş sözləri bir-bir nəzərdən keçirək:

Basar – dağ sarımsağı [3, c.1, 366], murç – qarabibər [3, c.1, 352], küwiy turma – dadı qaçan, dadı pozulan turp [3, c.1, 370], kabak – balqabaq, təzətər ikən yemək hazırlanan bir tərəvəz [3, c.1, 383]. Bu söz «balqabaq» formasında tapmacalarımızda özünü göstərir. Məsələn:

Sarı – sarı sandıqlar,

                                                               İçi dolu fındıqlar [4, 52].

Bükən – qarpız, hind qovunu [3, c.1, 397]. Bu söz «qarpız» formasında tapmacalarımızda özünü göstərir. Məsələn:

                                                               Yaşıl tağım var,

                                                               Al otağım var         .

                                                               Göy paltarımda

                                                               Boz qurşağım var [4, 51].

                Və ya:                

                                        Lalalar, ay lalalar,

                                       Ortası al, çölü yaşıl, lalalar,

                                       Ağıllılar ağıl ilə taparlar,

                                     Ağılsızlar qəm evinə batarlar [4, 51].

         Və yaxud:

                                     Göy öküz yoldan baxır  [4, 51].

       Yaxud başqa misal:

                                      Hilidim, ha hilidim,

                                       Kəsilər dilim-dilim,

                                       Bir kəndi, qırx kilidim [4, 52].

Digər bir misala diqqət yetirək:

                                                               Üstü yaşıl məxmərdi,

                                                               İçi şirin şəkərdi [4, 52].

         Başqa bir misala diqqət yetirək:

                                        Haqq bağlar boğazını

                                          Bəndə açar ağzını [4, 52].

«Soğan» sözü M.Kaşğaridə iki formada işlənmişdir:

Soğun – soğan [3, c.1, 407], kuçğundı – soğan [3, c.1, 472]. Bu söz «soğan» formasında tapmacalarımızda özünü göstərir. Məsələn:

Babam oturub al çuxada,

                                                               Kim soyundursa gözü çıxar [4, 49].

Və ya:

                                                               Dağdan atsan əzilməz,

                                                               Bir yumruğa dözəmməz [4, 50].

        Və yaxud:

                                       Əzizim, qəssab ağlar,

                                       Sarı don qəssab ağlar.

                                       Ölən qoyun ağlamaz

                                       Öldürən qəssab ağlar [4, 50].

        Yaxud:

                                  Yer altında qıllı baş [4, 51].

       Yaxud da:

                                   Üstü qırmızı, içi ağ,

                                    Çiyi acı, bişmişi yağ [4, 52].

      Digər bir misal:

                                 Çil toyuq, çiləmə toyuq

                                  Başını kəsdim, qanı yox [4, 52].

Kağun – qovun [3, c.1, 408], turma – turp. «Yerkökünə «sarığ turma» deyilir, mənası «sarı turp» deməkdir» [3, c.1, 425]. Bu söz «turp» formasında tapmacalarımızda öz əksini tapır. Məsələn:

Bədəni yerdə

                                                               Saqqalı göydə [4, 49].

Və ya:

                                                               Qırmızı toyuq bağda,

                                                               Dimdiyi var torpaqda [4, 50].

Bütügə – badımcan [3, c.1, 438]. Bu söz «badımcan» formasında tapmacalarımızda öz əksini tapır. Məsələn:

                                                               Bir quşum var bağdadı

                                                               Dimdiyi yarpaqdadı [4, 49].

Tarmaz – xiyar növü [3, c.1, 446], dünüşgə – «bığcıqlı çuğundur» adlanan bir tərəvəz. Kənçəkcə [3, c.1, 470], Sağnağu – qurumuş balqabaq [3, c.1, 471], küwürgən – dağ soğanı [3, c.1, 494], sarmusak – sarımsaq [3, c.1, 498]. Bu söz «sarımsaq» formasında tapmacalarımızda öz əksini tapır. Məsələn:

O nədi ki, saqqalı yerdə

                                                               Ayaqları göydə [4, 52].

Yaş = yaş, təzətər, səbzə, tərəvəz. «Yaş ot = təzə ot. Bu sözyuşsözü ilə birlikdə yaş-yuş şəklində də işlənir, mənası yaş-maş deməkdir» [5, c.3, 11], yəm = baharat, ədviyyat. «Ot yəm = qarabibər, keşniş, reyhan, yarpız kimi ədviyyatlar. Yəm sözü tək işlənmir, həmişə ot ilə birlikdə söylənilir» [5, c.3, 12], yıdhığot = Kaşğarca «üzərlik otu» deməkdir. «Uç və Barsğan dillərində əldrük, oğuzca yüzərlikdir» [5, c.3, 20], yapçan = yovşan. «P» hərfini «f»-ə çevirməklə yawçan da deyilir [5, c.3, 38], yarpuz = yarpız, gözəl rayihəli bir ot, qır nanəsi [5, c.3, 41], yunğak = kökü sabun kimi köpüklənən bir bitki [5, c.3, 45], yügürgün = darı kimi qırmızı dənələri olan bitkidir. «Bunu türkmənlər yeyirlər» [5, c.3, 53], boy = yeyilən bir otdur [5, c.3, 144], kayaçuk = gözəl qoxulu bir dağ otudur. «Zənnimcə, bu ot ya türfə yarpağı, ya da zəfərandır» [5, c.3, 173], karakuş = dəvədabanının kənarları [5, c.3, 210],  karaot = Hindistandan gətirilən zəhərli bir bitki, bildirçin otu [3, c.3, 211], şünqlə = Arğu diyarında bitən bir otdur. «Kökü çıxarılaraq yeyilir» [3, c.3, 328], çənqlik = sarmaşıq otu. (Bəzilərinin fikrincə, «karamuğ» adlı bir növ dağ yemişidir) [3, c.3, 331], yımırtğa = yımırtğa yaş = damarı olmayan ispanaq, gül kələmi kimi təzətər tərəvəz: «Xiyar kimi kövrək olan nəsnəyə də yımırtğa deyilir» [3, c.3, 373], yənçti = ol kağunuğ yənçti = O, qovunu yerə vurdu və ayağı ilə əzdi. «Bir adam bir şeyi dişləyərək qoparsa və parçalarını bir-birinə qatsa, yenə də belə deyilir» [3, c.3, 374].

Toxuculuq sənayesi xalq təsərrüfatının ən mühüm sahələrindən biridir. Parça, sap, trikotaj üçün iplik, toxunmayan materiallar və s. məmulatlar istehsal edən həmin sənaye müxtəlif sahələri əhatə edir. Bunlara pambıq – parça istehsalı, kətan parça istehsalı, yun - parça istehsalı, ipək - parça istehsalı (süni və sintetik ipək istehsalı də həmçinin) sahələri daxildir [6, 3].

                Dəzgahda parça toxumaq üçün əriş və arğac sapları hazırlıq əməliyyatından keçirilir. Əriş sapı yüksək gərginlik və sürtünmə şəraitində işlədiyindən onun çox möhkəm və sivri olması əsas şərtdir. Dəzgah orta hesabla bir dəqiqədə 200 – 240 dövr edir. Dəzgah işlərkən əriş sapları bir-birinə sürtünür, nəticədə iplik didilir, möhkəm olmadıqda qırılır, işi geri salır və məhsuldarlıq aşağı düşür. Göstərilən səbəb­lərə görə əriş sapları dəzgaha qoyulana qədər müəyyən qayda əsasında toxunmaya hazırlanır. Arğac sapı əriş sapına nisbətən dəzgahda az gərginlik və sürtünmə təsiri altında olur. Buna baxmayaraq arğac sapı nə qədər möhkəm və nöqsansız olarsa, toxunma da bir o qədər yaxşı aparılır. Ona görə də arğac sapları da bir qədər hazırlıq prosesindən keçirilir [6, 91].

Toxuculuq qədim dövrdən başlayaraq insanların məşğul olduğu sahədir. Bu sahə ilə bağlı bir qisim sözlər M.Kaşğarinin lüğətində qeydə alınmışdır. M.Kaşğa­rinin «Divanü lüğat-it-türk» əsərində toxuculuqla bağlı işlənmiş sözləri nəzərdən keçirək:

Yıp sözü M.Kaşğarinin «Divanü lüğat-it-türk» əsərində iki mənada işlənmişdir: Yıp – ip [5, c.3, 11], yıp – at hörükləmək üçün uzun çatı, örkən. «İpə də yıp deyilir» [5, c.3, 11], yap – əlçim. «Yunq yap = yun əlçimi» [5, c.3, 11], yatuk – iki növ ipdən toxunan bir parça. «Bunun ərişi yun, arğacı pambıqdır» [5, c.3, 21], yamağ – ipək yamağı, yun yamağı. «Barçın yamağı barçınka karış yamağı karışka = ipək yamağı ipək parçaya, yun yamağı yun parçaya yaraşar. Bununla hər şeyin, hər kəsin babı var demək istəyir» [5, c.3, 32], yapğut – yun və ya tük didintilərindən doldurulmuş min­dər və buna bənzər şeylər [5, c.3, 40], yanlık – yanlıq, çoban heybəsi, dağarcıq [5, c.3, 46], çək – qumaş biçimində bir pambıq toxunmadır. «Ondan ötrü hazırlanır. Onu yeməklər geyirlər» [5, c.3, 156], loxtay – qırmızı Çin ipəyi. «Üstündə sarı xalları var» [5, c.3, 225].

Yünq sözü M.Kaşğarinin «Divanü lüğat-it-türk» əsərində iki mənada işlənmişdir: Yünq – yun. «Dəvə və ya qoyun yunu» [5, c.3, 314], yünq – pambıq. «Arğuca. Yağmaca və karluqca da belə deyilir» [5, c.3, 314], bezinç – ipək və yun yumağı [5, c.3, 323], barçın onquktu = ipək parçanın təzəliyi, gözəlliyi getdi, parlaqlığı soldu. «Həmin vəziyyətə düşən hər nəsnə barəsində bu söz işlənir» [5, c.3, 342], əgirtti – «ol künqgə yıp əgirtti = o, cariyəyə ip əyirtdi» [5, c.3, 369], kafğar – zəfəran rəngində bir ipək parça [5, c.3, 377].

Göründüyü kimi, M. Kaşğarinin lüğətində tərəvəzçiliklə bağlı 30-a yaxın, toxuculuqla bağlı isə 15-ə yaxın etnoqrafik söz işlənmişdir. Bu isə əlbəttə ki, türklərin məişətində tərəvəzçiliyin və toxuculuğun mühüm rol oynadığını təsdiq edir.

Elmi yeniliyi: Məqalə M.Kaşğarinin “Divanü lüğat-it-türk” əsərindəki etno­qrafik leksikanın öyrənilməsi baxımından elmi əhəmiyyət kəsb edir. Məqalədə ilk dəfə olaraq tərəvəzçiliklə və toxuculuqla bağlı etnoqrafik sözlər tədqiq olunmuşdur. Eyni zamanda məqalə tərəvəzçiliklə və toxuculuqla bağlı terminlərin zənginliyi barədə də geniş təsəvvür yaradır.

Praktik əhəmiyyəti: Praktik baxımdan tətəvəzçiliklə və toxuculuqla bağlı etnoqrafik leksikanın əhəmiyyəti vardır. Məqalədəki tərəvəzçiliklə və toxuculuqla bağlı etnoqrafik leksikaya aid sözlərdən etnoqrafik lüğətlərin tərtibində faydalanmaq olar.

 

İstifadə edilmiş ədəbiyyat

  1. Əliyev Ş.A. Tərəvəzçilik. Bakı: Maarif, 1988, 252 s.
  2. Azərbaycan etnoqrafiyası: 3 cilddə, I c., Bakı: Şərq-Qərb, 2007, 544 s.
  3. Əsgərov R.B. Mahmud Kaşğari “Divanü lüğat-it-türk”: 4 cilddə, I c., Bakı: Ozan, 2006, 512 s.
  4. Seyidov N.İ. Tapmacalar. Bakı: Şərq-Qərb, 2004, 208 s.
  5. Əsgərov R.B. Mahmud Kaşğari “Divanü lüğat-it-türk”: 4 cilddə, III c., Bakı: Ozan, 2006, 400 s.
  6. Məhərrəmov Ə.Ə. Tikiş materialşünaslığı. Bakı: Maarif, 1968, 230 s.

Açar sözlər: Divanü-lüğat-it-türk, basar, murc, kafğar, yünq

Key words: Divani-lugat-it-turk, basar, murc, kafgar, yunq

Ключевые слова: Диваню люгет-ит-тюрк, басар, мурч, кафгар, юнг

Summary

Ethnographic words connect with vegetable-growing and weaving in “Divani-lugat-it-turk”

of Mahmud Kashgary

Ethnographic words connect with vegetable-growing and weaving in “Divani-lugat-it-turk” of Mahmud Kashgary is studied in the article. The words connect with vegetable-growing basar, murç, bükən, soğun, kuçğundu, turma, tarmaz, yarpuz, karakuş, şünqlə, sarmusak, and the words connect with weaving yip, yap, yatuk, yanlik, loxtay, kafgar and etc. have been grouped and the meanings of these words were explained

 

Резюме

Этнографические слова, связанные с овощеводством и ткачеством в произведении Махмуда

Кашгари «Диваню люгет-ит-тюрк»

В статье исследуются этнографические слова из произведения Махмуда Кашгари «Диваню люгет-ит-тюрк», связанные с овощеводством и ткачеством . В работе дается  объяснение смысла таких этнолексем, как басар, мурч, бюкен, согин, кючгунду, турма, тармаз, ярпуз, каракуш, сюнгле, сармусак относящиеся к овощеводству, а также йын, йап, йашук, йанлык, лохтай, лохшай, кафгар и др. относящееся к ткацкому делу.

 

Rəyçi: Professor Bayramov Aslan Əhmədxan oğlu

 


Mahmudova  Aygün

İNGİLİS DİLİNDƏ “MÜDRİKLİK”KONSEPTİNİN SİMVOLİK XÜSUSİYYƏTLƏRİ

İngilis dilində “müdriklik” konseptinin quruluşunda müdrikliyin müxtəlif simvolik/rəmzi mənalar ifadə etdiyini görürük. Belə ki, “müdriklik” konseptinin quruluşunda müdriklik həm simvolun özü ilə, həm də simvolik obrazlarla əlaqələndirilir. Bu konseptual xüsusiyyətləri daha ətraflı təhlil edək.

Simvol. Tədqiqatın faktiki materialı göstərir ki, ingilis dili daşıyıcıları bu xüsusiyyəti müxtəlif dil vasitələri ilə ifadə edirlər. Belə ki, müdriklik: təcəssüm etdirir. Məsələn: ...as the embodiment of politique wisdom (15, 680); ontoloji dünyanın bu və ya digər faktları müdrikliyin rəmzi kimi çıxış edir. Məsələn: ... that eternal symbol of wis­dom and of prophecy... (5, 364). Müdrikliyin simvolik dərk olunmasının konkret misallarına nəzər salaq.

Kitab. İngilis konseptual sistemindəki simvolik mənzərələrdə müdriklik kitab ilə metaforik şəkildə əlaqələndirilir. Məsələn:...the wisdom of old books (9, 470). Kitab əsrlər müdrikliyinin kvintessensiyası (bir şeyin əsas mahiyyəti, cövhəri) sayılır. Məsələn:  These books typically claimed to be the distillation of wisdom handed down from Arab sages through the centuries... (4, 235).

İnsan müdrikliyi kitab ilə əldə edir. Məsələn: Hence some kinds of reading lead tomore intellectually-demanding thought ... wisdom (8, 115). Lakin kitabın müdrikliyi oxucuya dərhal “açılmır”, kitabın içində gizlənən mahiyyəti başa düşmək üçün bir çox hallarda kitabı bir neçə dəfə oxumaq lazım gəlir. Məsələn: ...many of the great authors yield more and more wisdom at the second and third reading (14, 217). Digər tərəfdən, müdrikliyin kitab kimi simvolik dərk olunmasında belə bir adi  təsəvvür öz əksini tapır ki, insan öz praktiki fəaliyyətini həyata keçirərək, təcrübə əldə edərək müdrikləşir. Hər iki dilin faktiki materialı göstərir ki, kitablarda bütün müdriklik cəmləşməyib və insan nə qədər alim və oxumuş olsa belə, o, bütün müdrikliyi kitablardan əldə edə bilməz. Məsələn: You don`t get all the wisdom of the world from a library, no matter how good a scholar you might be... (11, 332). Bununla belə, insan üçün həm kitab müdrikliyinin, həm də praktiki təcrübəsinin birləşməsi daha faydalıdır. Məsələn:  No book or course of lectures can substitute for experience, but as you learn the vernacular and gain confidence in your practical ability, you can derive both inspiration and a sense of direction through reading the works of wise men (17, 229).

Allah. İngilis dili daşıyıcılarının düşüncəsində müdriklik Allahın ən əsas keyfiyyətlərindən biri kimi dərk olunur. Məsələn: ...as wise as God Himself! (6, 320). İngilis dilində belə simvolik anlaşma Allaha işarə edən müxtəlif sifətlərlə ifadə olunur: Divine. Məsələn: ...of divine wisdom... (6, 280); God-like. Məsələn: ...and God-like wisdom (6, 295).

Müdriklik Allahın təzahürlərindən biridir. Məsələn: ...the Spirit of God was manifested ina variety of ways - strength, wisdom, ecstasy... (11, 270) və bu müdriklik dünyanın yaradılış aktında müşahidə olunur (...the wisdom of God as manifested in creation... (7, 416.). Belə ki, Allah  müdrik qurucu və yaradıcıdır. Məsələn:  God was ... good and wise creator... (7, 420).

İlahi müdriklik əbədi və sonsuzdur. Məsələn: ...we see that they must be produced by an “eternal, infinitely wise, good, and perfect” spirit, which is God. (10, 182), tükənməzdir (...it engages with the inexhaustible wisdom of God (6, 300). İngilis dilində bu simvolik xüsusiyyətin in his wisdom kimi sabit birləşmə ilə ifadə olunması qeydə alınıb. Məsələn: For God in his wisdom made it impossible for people... (6, 173).

Allah – müdrik müəllimdir. “İnam” xüsusiyyəti ingilis dünya dil mənzərəsində tez-tez işlənir. Məsələn:...to believe in the wisdom of grown-up people... (6, 157). Təhlil olunan “müdriklik” konseptinin quruluşunda Allahın digər xüsusiyyətləri aşkar olunmuşdur: “əzəmət” . Məsələn: ...your great wisdom... (5, 763); əbədilik . Məsələn: ...with the eternal wisdom... (5, 768);

Allahın vacib əlamətlərindən biri kimi “göy/səma” və “işıq” çıxış edir. Q. Bidermann “Simvolların ensiklopediyası” kitabında qeyd edir ki,  göy – “allahın, tanrıların, səma ordusunun məmurlarının yaşayış yeridir” (1, 176), işıq isə - “hər şeyi əhatə edən ilahiliyin, mənəvi ünsürün simvoludur ki, ilkin zülmət xaosundan sonra fəzanı vurub deşərək qaranlığın çevrəsini cızdı” (1, 237). Bu xüsusiyyətlər müdrikliyə də xasdır: səmavi müdriklik. Məsələn: ...illuminating piece of wisdom... (1, 240 ).

İnsanın ilahi və ya dini ayinlərə, mərasimlərə qoşulması onun üçün müdrikliyin başlanğıcı hesab olunur və işlətdiyi günahların dərk olunması ilə həyata keçir. Məsələn:...the fear of the Lord is the beginning of wisdom, and the consciousness of sin ... can open our blinded eyes and make clean our blackened hearts (3, 181). İlahi müdriklik – bəşəriyyətə öyrətmək lazım olan bilikdir. Məsələn:...to teach mankind the Divine Wisdom... (3, 246).

İnsanların dünyasında müdrikliyə nail olmaq çətindir. Məsələn: ...it is hard to come to wisdom in the world of humankind (3, 274).

Dünya müdrikliyi zəif, kövrək və davamsızdır, müvəqqətidir. Məsələn: ...Divine Wisdom and human frailty... (8, 115).  

Loqos. “Söz ilahi hakimiyyətin simvoludur. ... dünya ilahi kəlam ilə yaradılmışdır” (16, 341). Müdriklik-loqos rəmzi ilahi başlanğıc ilə bağlıdır və  ingilis dilinin tədqiq olunan konseptual sistemində təqdim olunub. Bu rəmzi xüsusiyyət müxtəlif dil vasitələri ilə ifadə olunur. Məsələn: Müdrikliyi söz kimi danışıq feilləri ilə ifadə olunur: demək olar . Məsələn:...she spoke wisdom and truth (12, 342);  təkrar etmək olar. Məsələn: She wanted to rehearse all her wisdom... (12, 318); oxumaq olar . Məsələn: ...could read some wisdom... (12, 350). Həmçinin müdrikliyi “sözün/kəlamın müdrikliyi” epiteti ilə təsvir etmək olar.

Dərinlik. Müdrikliyin səciyyəvi xüsusiyyətlərindən biri dərinlik hesab olunur və və müdriklik özündə kainatın qanunlarını gizlədir. Məsələn: ...perhaps with a deeper wisdom... (10, 328). Dərinlik simvolikası bilik ilə bağlıdır. Belə ki, çox müdrik insanlar öz biliklərini digər insanlara ötürür. Məsələn: ...sadly wise but powerless to prevent calam­ity, useful only in knowledge to be passed to others... (4, 251).

Süleyman. İngilis dilinin konseptual sisteminə müdriklik qədim İsrail peyğəmbəri, əfsanəvi Süleyman ilə simvolik şəkildə assosiasiya edilir. O, öz peyğəmbərliyini Allahdan almışdır, əvəzində isə vəd etmişdir ki, Allaha daim  xidmət edəcək. Bu vədin əvəzində Allah Süleymana misli görünməmiş müdriklik nasib etmişdir. Məsələn: They may not always exhibit the wisdom of Solomon... (18, 220).

Beləliklə, Süleymanın müdrikliyinin ilahi başlanğıcı var. Məsələn: Both Charles the Bald, his grandson, and Alfred in England, compared themselves to Solomon, ruling in accordance with divine wisdom... (17, 754). Süleymanın müdrikliyi heç kimin müdrikliyi ilə müqayisə oluna bilməz, o, əfsanəvidir. Məsələn: Gilligan mentions here the anonymous woman whose nonlegalistic thinking enabled Solomon to display his legendary wisdom. (18, 227) və nadir bir vergi hesab olunur. Məsələn: ...we are en­dowed with the wisdom of Solomon. (18, 230)

Bayquş. Təhlil etdiyimiz ingilis dilinin konseptual sistemində müdriklik simvolik şəkildə bayquş ilə əlaqələndirilir. Belə müqayisə onunla izah olunur ki, bayquş tanınmış simvolik quşdur ki, qədim yunan mifologiyasında Afina Palladanın- müdriklik ilahəsinin yol yoldaşı və atributu sayılır (16, 346).

İngilis xalqının mövhumatlarında, inanclarında bayquşun ikili mənimsənil­məsinə, dərk olunmasına baxmayaraq, bayquş haqqında ilkin təsəvvür o olub ki, bayquş dərin və bəsirətli, gözüaçıq baxışa; fikirli/dalğın görünüşə və gecə görmək qabiliyyətinə malikdir. Başqa sözlə, müdriklik bayquşa məxsusdur. Məsələn: Wise owls flourish among the oil palms. (15, 760).

İngilis xalqının dünya konseptual mənzərəsində müdriklik bilik və erudisiya kimi başa düşülür, bilik və erudisiyanın simvolu qismində bayquş tez-tez elmi nəşrlərin və kitab ticarətinin firma nişanlarında təsvir olunur. Bayquş - müdriklikdir. Belə simvolik xüsusiyyətin işlənməsində müqayisəli ifadələrin istifadəsi səciyyəvidir. Məsələn: They may be wise as an owl... (2, 546).

Sirr. İngilis xalqının konseptual sistemi simvolik olaraq müdrikliyi sirr kimi başa düşür. Məsələn:...Eastern esoteric wisdom is constructed. (13, 184). Amma bu sirr hələ açılmayıb. Məsələn:...in the undiscovered wisdom of the islanders themselves (13, 185). Müdriklik malik olan biliklər kimi məxfidir. Bu müdrikliyi agah edirlər, bildirirlər. Məsələn: I have been made privy to the wisdom and knowledgeof the Galactic Great Folk...( 13, 185). Bununla yanaşı, müdriklik məcazi şəkildə müdriklərin idrakını qidalandıran qidanı bildirir Məsələn:...Greek-philosophers, whose great minds were all nourished by the arcane Vedic wisdom... (13, 186).

Mirvari. Müdrikliyin mirvari kimi başa düşülməsi çox maraqlıdır. C. Tresidderın “Simvollar lüğəti”ndə qeyd olunur: “Suyun dərinliklərində, mollyuskun qapaqları arasına salınmış və qaranlıqda işıqsaçan, parlayan saflıq mirvarini mənəvi müdrikliyin və məxfi biliyin simvoluna çevirdi” (16, 98). Başqa sözlə, müdriklik simvolik olaraq mirvarinin gözəlliyi, saflığı və azlığı ilə əlaqələndirilir, yəni müdriklik hər kəsə verilmir və o, şübhəsiz, insanı “yaraşıqlı” edir; balıqqulağının içində qapalı olması isə o deməkdir ki, müdriklik sirli və  müşküldür, müdrikliyi dərk etmək lazımdır.

İngilis konseptual sistemi üçün müdriklik-mirvari simvolikası səciyyəvi haldır. Məsələn:...every word was a pearl of wisdom (9, 486). Bununla yanaşı onu da qeyd etməliyik ki, ingilis dilində “аpearl of wisdom” birləşməsinin iki mənası var: birinci məna dəyərli və faydalı məsləhəti bildirir, ikinci məna isə istehza ilə o zaman işlədilir ki, danışan digər insanın deyildiyi sözdə müdrikliyin olmamasını xüsusi qeyd edir  Məsələn::Thank you for that pearl of wisdom, Jerry. Now do you think you could suggest something more useful? (2, 570).

“Allah” simvolik xüsusiyyəti ingilis dünya dil mənzərəsində yüksək işlənmə tezliyi ilə səciyyələnir.  Bu, onu təsdiqləyir ki, müdriklik konseptinin dərk edilməsi “Allah müdrik yaradıcı və fövqəl qüvvədir” təsəvvürünə əsaslanır və dünyanın yaranışı haqqında dini təsəvvürləri əks etdirir. Müdriklik Allah-təalanın əsas xüsusiyyətlərindən biri kimi çıxış edir və dini mahiyyətdə olan biliklərlə əlaqələndirilir. Konseptin quruluşunda aşkarlanan digər xüsusiyyətlər də, həmçinin ilahi başlanğıc ilə bağlıdır və bibliya mövzularına gedib çıxır. “Bayquş” xüsusiyyəti müdrikliyi mental/əqli tərəfdən səciyyələndirir və istisna hal təşkil edir.  

 

ƏDƏBİYYAT

  1. Бидерманн  Г. Энциклопедия символов. Москва: Республика, 1996. с. 176
  2. Cambridge International Dictionary of Idioms. CambridgeUniversity Press, 1998, 608 pp
  3. Iris Murdoch. The Black Prince. UK, 1973, 363 pp
  4. Jacob Empson. Sleep and dreaming. England, 2002, 268 pp
  5. James Joyce. Ulysses. UK, OxfordUniversity Press, 1990, 810 pp
  6. J.G. Farrell. The siege of Krishnapur. UK, 1973, 344 pp
  7. John Hedley Brooke. Science and religion. UK, CambridgeUniversity Press, 1991, 436 pp
  8. John Spink. Chil­dren as readers. A study. London : C. Bingley, 1989, 129 pp
  9. Lindsay Clarke. The chymical wed­ding. USA, 1989, 536 pp
  10.  Mark Balfour. The sign of the ser­pent. UK, 2002, 201 pp
  11.  Michael Green. I believe in the Holy Spirit. USA, 2004, 350 pp
  12.  Philip Pullman. The Golden Compass. UK, Random House Children's Books, 2003, 368 pp
  13.  R.S. Woolhouse. The empiricists. UK, OxfordUniversity Press, 1988, 192 pp
  14.  Sedly Sweeny. The challenge of smallholding. UK, OxfordUniversity Press , 1985,234 pp
  15.  The Dictionary of National Biography: Missing persons. UK, OxfordUniversity Press, 1994, 790 pp
  16.  Тресиддер Дж. Словарь символов. Москва: Фаир-Пресс, 1999,с. 341
  17.  The Oxford illustrated history of Christianity. UK, OxfordUniversity Press, 2001, 768 pp

Açar sözlər: müdriklik, konsept, konseptual sistem, simvolik xüsusiyyətlər, simvolik obrazlar.

Ключевые слова: мудрость, kонцепт,kонцептуальная система, символические особенности, символические образ .

Key words: wisdom, concept, conceptual system, symbolic features, symbolic images.

                               

                                Символические особенности концепта “мудрость” в английском языке

РЕЗЮМЕ

В статье рассматриваются различные символические значения в построении понятия  “мудрость”. Наряду с этим, в построении исследуемого понятия мудрость связывается как с самим символом, так и с символическими образами. В статье также приводятся примеры того, с какими образами ассоциируется “мудрость” в понятийной системе английского языка, в системе верований и суеверий английского народа.

 

SUMMARY

Different symbolic meanings were expressed in the structure of the concept of “wisdom” in the english language in the article.  In addition, “wisdom” is connected both symbol itself, but also with symbolic images in the analyzing structure of the concept.In the article are also notedof wisdom in association with examplesin theconceptual system of the english language, as well as in the beliefs, prejudices of the english people.

 

Rəyçi: A.M. Məmmədli


Наргиз Али гызы Юсифханова

ЦИФРОВАЯ СИМВОЛИКА

"Число есть слово неизреченное; оно есть волна и свет, хотя

никто их не видит; оно естьритм и музыка,хотя

 их никто не слышит. Оно неизменно, но вариации его безграничны

Любая форма жизни есть конкретное проявление Числа."

Морис Дрюон "Воспоминания Зевса"

С глубокой древности числа  играют важную и многогранную роль в жизни человека. Древние люди приписывали им особые, сверхъестественные свойства; одни числа сулили счастье и успех, другие могли вызвать удар судьбы. Во многих культурах, особенно в вавилонской, индуистской и пифагорейской, число означало начало всех вещей.

Сегодня наука подтверждает древнюю доктрину Циклов, по которой развивается человечество и человек. Числа проявляются в человеческой истории не случайно и хаотично, а в соответствии со строгим законом периодичности, что соответствует оккультной теории циклов.

Числовой символизм различным образом проявляется в мировых культурах. По-разному к «числу» подходят Восток и Запад, где отношение к данному понятию непрерывно менялось. Для различных культур и духовно-религиозных традиций на уровне архетипических проявлений характерна глубинная приверженность к тем или иным числам, выражающаяся не только в частоте упоминаний об этих числах в различных духовных книгах, но и в их присутствии в архитектурных памятниках, произведениях искусства и даже построении литературных текстов.

На число можно взглянуть с двух разных точек зрения. Во-первых, с отдельными числами в конкретных культурах связаны различные представления. Во-вторых, многие ученые, философы, поэты считают, что число стоит за словом, звуком и другими знаками, что именно число – основа поэзии, искусства и вообще мировоззрения. Числовая символика относится к сфере мировосприятия и мировоззрения, к системе ценностей любого этноса.

Выделяются числа, которые имеют определенную значимость в национальной культуре. Помимо чисел обычных, часто употребляемых в обиходной речи, в перечислении порядка, простого счета, существуют числа сакральные. К таким числам можно отнести следующий числовой ряд – один, три, четыре, семь, двенадцать, сорок. Число играло первостепенную роль в ритуальных, культовых отправлениях, в фольклорных и древних литературных текстах.

Язык с помощью числовых наименований закрепляет абстрактные понятия, представленные в языковом сознании конкретного народа. Значимость чисел утверждается в сознании языковой личности благодаря ассоциативным связям числовых наименований с миром как окружающей природы, так и с конкретными историческими фактами и событиями, с национально-культурным контекстом.

Числа служат связующим звеном между объектами материальной и духовной культуры конкретного народа. Так, например, Три – число с наиболее ярко выраженной символичностью, «сакраментальнейшее из чисел» (1, 179). Число 3 в Древней Греции считали объединяющим числом – символом живого мира, интеллектуального и духовного порядка (также, например, в азербайджанской литературе: «Три струны издали три странных звука» (2, 41); «Три тени бесшумно проскользнули мимо» (2, 43); «Писец быстро выводил клинописные знаки, согнувшись в три погибели» (3, 18)). Это число называли совершенным. В школе Пифагора для него даже придумали специальное обозначение в виде треугольника. В различных мифологиях Вселенная состоит из трех компонентов: Неба, Земли и Воды. Измеряя, мы узнаем длину, ширину или высоту предмета. Время бывает прошлое, настоящее и будущее («На расстоянии трех дней пути от Экбатаны македонцев встретили всадники» (3, 59)). Исследователи отмечают значение тройки для выражения гармонии, равновесия, творческого начала.

Следующее за ним число 4 означает идеально устойчивую структуру. Оно используется в мифах о сотворении вселенной и ориентации в ней. Отсюда 4 стороны света, 4 стихии, 4 времени года, 4 эпохи в мифологии, 4 варны (общественные группы) в древнеиндийском обществе. Поэтому приобретают особое значение такие четырехкомпонентные фигуры как квадрат и крест. Число 4 было символом всего существующего на Земле, известного и неизвестного.

Число шесть пифагорейцы называли идеальным числом. Этот числовой знак древнегреческая культура наделила смыслом надежности и равновесия. Поскольку 6 делится и на 2, и на 3, то считалось, что оно как бы объединяет в себе все противоположное. Число шесть выступает символом совершенства, завершения цикла, гармонии. Оно соответствует шести направлениям пространства (по два на каждое измерение). Наподобие шести дней недели, выделяются шесть возрастов человека: детство, юность, зрелость, старость и дряхлость.

Семь – одно из наиболее значимых и символичных в лингвокультуре чисел. С богословской точки зрения характеризует число «семь» С.В. Белов, упоминающий, что теологи называют число «7» «истинно святым числом», так как число «7» – это соединение числа «3», символизирующего божественное совершенство (догмат о Святой Троице), и числа «4», числа мирового порядка; следовательно, само число «7» является символом «союза» Бога с человеком, символом общения между Богом и его творением (4, 96). 7 – это число тайны и загадки. Семь дней недели, семь основных планет, семь цветов спектра, семь нот. В мифах семь – одно из самых употребительных чисел, характеризующее количество главных богов, сказочных героев и т. п. В некоторых культурах существует семеричная система счисления. Не менее интересно, что число 7 играет очень важную роль и в науке. Именно 7 характеризует объем оперативной человеческой памяти, и поэтому 7 элементов являются оптимальным количеством чего бы то ни было, что можно сразу воспринять или запомнить.

Число 7 было священным в древних цивилизациях Востока.  С числом небесных тел, по-видимому, связано происхождение семидневной недели лунного месяца. Так как Луна на небосклоне видна в течение 28 суток, то этот период делится на четыре фазы по семь суток. Каждый 7-й день считался священным и объявлялся днем отдыха от трудов. Поэтому число 7 в древнем Вавилоне приобрело магическое значение. Для арабов, асирийцев, евреев это число было клятвенным, например, в произведениях Низами Гянджеви семь ночей встречаются Хосров и Ширин, Ширин выходит из семи завес, на ней семь украшений. В других произведениях азербайджанских писателей встречаем: «Есть тысячи людей, оплакивающих повешенных сегодня семерых революционеров» (5, 54); «Умерли семь его сыновей и три дочери» (6, 332); «Был седьмой день лунного магеррама, - луна достигла половины своей величины и блеска» (2, 40); «Башня не была так высока, но любой мореход видел ее на расстоянии семи фарсахов» (2, 46); «Согнувшись в три погибели, Дарий долго отхаркивался» (3, 3); «-Я верну зерно через семь дней, - ответил Митридат» (3, 21); «- Смотри у меня, семерка священное число» (3, 21) и т.д.

Девять – число с глубоким символическим подтекстом. По замечанию Р.Т.Муратовой, «в ряде традиций число девять является главным сакральным числом» (7, 85). Девять называют знаком постоянства, мужества и жизненной стойкости, оно есть конец, предел цифровой серии до ее возвращения к единице следующего десятка, это образ завершенного цикла, замкнутости, законченности, это символ совершенства, универсальности. Число 9 находится в непосредственной связи с числом 3, так что иногда о нем думают даже как о сложном знаке, говоря буквально трижды три, или усиленная тройка: («Прошло, сударь мой, девять часов, девять минут и девять секунд» (5, 29); «Наконец над их головами засиял девятый свод: небо, усыпанное звездами, яркая луна» (2, 44).

Сорок означает пробу, испытание, посвящение, смерть. Символизирует период, необходимый для физической и духовной трансформации. Особое значение сорока дней восходит, видимо, к Вавилону, где сорокадневный период исчезновения Плеяд с небосклона было временем дождей, бурь и наводнений и считался опасным.

Врусской лингвокультуре символика этого числа связана с историей данного числительного. Известно, что слово «сорок», выбивающееся из ряда других числительных, обозначающих десятки (тридцать, пятьдесят), произошло от названия мешка, в который влезало около четырёх десятков шкурок пушного зверя, необходимых для пошива одной шубы. Часто используемое, слово «сорок» постепенно вытеснило существовавшее ранее числительное «четыредесят». С древней семантикой связано символическое значение «много» данного числительного, проявляющееся в выражении «сорок сороков».

В исламе сорок – число изменения и смерти, но также примирения и возврата к принципу. Магомет был призван в сорок лет. Коран читают каждые сорок дней. «Сорок» значимо в ряде христианских и мусульманских обрядов, причём в данном случае имеет скорее негативную, чем позитивную коннотацию и когда ассоциируется со смертью: сорок дней после смерти не отлетает душа, через сорок дней принято поминать усопшего и т. д., и когда связывается с рождением: только через сорок дней вселяется душа в младенца, через сорок дней после родов женщина может войти в церковь и т. д.: «Махру может перебраться сюда лишь по истечении сорока дней после смерти мужа» (5, 10); «Гамарбану велела зарезать сорок баранов» (6, 312).

В азербайджанском языке названия ряда цифр тоже могут  употребляться в метафорическом значении. Так, в хуруфитской терминологии, приведенной в романе И.Гусейнова «Судный день», мы встречаем числа 3, 6, 9: «И Кыбла наша не нова, эмир, ибо означает одну из шести сторон нашего мира, место, где солнце наиболее сильно воздействует на тело» (8, 231); «Одетые в белые одежды люди были мюриды Фазла, а «Три круга» – их символом Земли, Солнца, Луны» (8, 286). В комментариях к этому произведению переводчик раскрывает значение цифры «6» в хуруфитском понимании: шесть сторон мира – север, юг, запад, восток, верх, низ. Цифра «9»: «Приказчик, принимавший в стане эмира Тимура груз каравана, спросил, почему рабов восемь, когда принято дарить девять, на что Ибрагим ответил, что девятый, мол, он сам» (8, 175); «Я жду того часа, когда наследник Мираншах обнаружит девять очагов хуруфитов в девяти городах своего улуса» (8, 178).

Символические значения чисел, являющихся одной из составляющих картину мира, существуют как единая концептуальная система, определяющая национально-культурную специфику в понимании, осмыслении и систематизации явлений окружающей действительности.

Таким образом, можно говорить о двуединстве семантики многих чисел: объективное значение количества сочетается в их содержании с субъективной символической семантикой, причём языковая личность воспринимает второй компонент смысла на подсознательном уровне, в восприятии сформированных в течение жизни культурных кодов.

 

Литература

  1. Мифологический словарь / Гл. ред. Е.М. Мелетинский. М., 1990. 709 с.
  2. Зохраббеков А. Страна огней. Баку, 1969
  3. Алиев Кямал. Митридат из Атропатены. – Баку, Язычы, 1986
  4. Белов С.В. Роман Ф.М. Достоевского «Преступление и наказание». Комментарий. М., 1984
  5. Ордубади М.С. Табриз туманный. Баку, 1959
  6. Эльчин. Махмуд и Марьям //Автокатастрофа в Париже (Повесть. Рассказы. Роман. Перевод В.Портнова). М.: Молодая гвардия, 1987
  7. Муратова Р.Т. Символика чисел в языке и культуре башкир. Уфа, 2012
  8. Гусейнов И. Судный день (перевод Г.Каграмановой). М.: Советский писатель, 1981


Ключевые слова: число, символ, символизм, культура, числовой символизм.

Açar sözlər: rəqəm, simvol, simvolizm, mədəniyyət, rəqəm simvolizmi.

Key words: numeric, symbol, culture, numeric symbolism.

 

Rəqəmsal simvolika

XÜLASƏ

Dil – mürəkkəb bir simvollar yığımıdır, hər bir simvol zahiri aləmin müəyyən bir hadisəni lakonik şəkildə bildirir, bir yerdə isə onlar konkret dilin daşıyıcıları yaşadığı və yaratdıqları spesifik mühitin ümumi sxematik şəkildə öz yerini tapır. Rəqəm simvolizmi dünyadərketmə və dünyagörüşü sahəsinə, hər bir etnosun dəyər sisteminə aid olunur. Rəqəmlər maddi və mənəvi mədəniyyətin obyektlərin arasında birləşdirən xalqadır. Rəqəm simvolizmi müxtəliv şəkildə dünya mədəniyyətlərdə öz əksini tapır. Şərqdə və Qərbdə rəqəm anlayışına münasibət fərqli olduğuna görə bu anlayışa fərqli də yanaşırlar. 

Digital symbols

SUMMARY

Language is a complex set of symbols, and that every symbol laconically denotes a certain phenomena of the outer world, whereas together they constitute a total schematic nature of the specific environment of native speaker. Numeric symbolism relates to the field of world view and system of values of any ethnos. Numbers (numeric) serve as a medium between the objects of material and spiritual culture the attitude and approach towards this numeric concept is permanently changing on the West and Fast.

 

Rəyçi: dos. R.M.Tağıyeva

                                  

 

Qocayeva Aygün

FRANSIZ DİLİNDƏ TƏYİNLƏRİN İŞLƏNMƏ YERİ

                Analitik dillər qrupuna daxil olan fransız dilində cümlə üzvlərinin yeri sabit olmaqla təyinlərin yerində bir sıra qanunauyğunluqlarla tənzimlənir. Bu dildə digər cümlə üzvlərinin yeri ilə müqayisədə təyinlərin yerində xeyli sərbəstlik mövcuddur. Belə ki, eyni bir təyinin sərbəst şəkildə təyinolunandan əvvəl və ya sonra işlənməsi hallarına dair kifayət qədər misallara rast gəlinir. Sözlərin sırası sabit olan fransız dilində təyinlərin yerindəki bu sərbəstlik nə ilə bağlıdır? Bu hal dil sistemində hansı rola malikdir? Bu kimi məsələlər müasir dilçilik baxımından maraq doğurur. Nəzəri və praktik dilçilik ədəbiyyatlarında fransız dili söz sırasından bəhs etdikdə təyinlərin yerində aşağıdakı ümumi qanunauyğunluqlarnəzərə çarpdırılır:

                1.Təyinlər bir qayda olaraq təyinolunan sözdən sonra işlənir.

2.Məhdud sayda təyin  bir qayda olaraq təyinolunanın qarşısında durur.

3. Bir sıra təyinlər isəhəm təyinolunandan əvvəl həm də sonra işlənə bilir.

  Müasir fransız dilində hər üç ümumi qaydadan kənara çıxma hallarına tez-tez rast gəlinir və bu hallar müxtəlif amillərin, o cümlədən təyinin cümlədəki kommuni­kativ yükünün, cümlənin ümumi kommunikativ yükünün, cümlənin genişlənməsinin, digər cümlə üzvlərinin təyin qrupu ilə yaratdığı qrammatik-sintaktik əlaqələrin xüsusiyyətinin, təyin qrupunun, yaxud digər cümlə üzvlərinin mənası və kütləsinin, cümlədə ifadə olunan modallığın, digər obyektiv və subyektiv şərtlərinin, üslubi məqamların və s.təsiri ilə izah olunur.Təyinlərin yerindəki dilçilərin təəbirincə desək, bu «ümumi normadan kənara çıxma halları»nı ətraflı  şəkildə  müəyyənləşdirib sistemləşdirmək, bizim fikrimizcə, tərcümə zamanı, kommunikativ sintaksisin bir sıra məqamlarına daha da aydınlıq gətirmək üçün, habelə mətnqurmada əhəmiyyətə malik ola bilər. Bu məqalədə biz təyinlərin yerində yuxarıda qeyd etdiyimiz üçüncü məqam­dan, yəni əslində təyinolunandan sonra işlənməli olan, amma faktik olaraq müəyyən linqvistik və ekstralinqvistik amillərin təsiri ilə çox asanca təyinolunandan əvvəl  işlənməklə mənasını dəyişən və ya dəyişməyən, amma deyimə yeni çalarlar gətirən, nitqi daha da ekspressivləşdirən, müəyyən üslubi məqamların ifadə çalar­larını asanlaşdıran, beləliklə də cümlənin kommunikativ məqsədinə öz yerdəyiş­məsilə müsbət və əlverişli şərait yaradan təyinlərin bəzilərinin yerindən  bəhs edəcəyik. Qeyd edək ki, brave, excellente, heureux, fatal, fameux, folle, futur, haut, honnête, pareil, chaud, court, cruel, curieux, dernier, différent, divers, doux, droit, drôle, dur, entier, faux, fin, fort, foutu, futur, gentil, heureux, humble, jeune, juste, large, maigre, malin, mauvais, meilleur, même, mince, mou, nouveau, pâle, pauvre, plein, premier, prochain, propre, pour, rare, riche, sale seul, simple,tendre, unique, vain, véritable, vrai kimi işlək təyinlər bu qəbildəndir.Bədii ədəbiyyatdan seçdiyimiz misalları təhlil edək:

Benvenuto adressa quelques mots à ces braves gens, qui allaient de si bon coeur pour lui au-devant des dangers et de la mort peut-être...........(A.Dumas, Ascanio,20.)

Bu cümlədə brave təyinedici sözdən əvvəl işlənərək ağıllı mənasını kəsb etmişdir.Halbuki,isimdən sonra bu təyin igid, cəsur, qoçaq, cəsarətli mənalarını verir. Grand,sale, ancien, rare kimi təyinlərin leksik mənası məhz onların təyinedicidən əvvəl və ya sonra işlənməsi ilə müəyyənləşdirilir: un grand homme-dahi tanınmış adam/ un homme grand-hündür, ucaboy adam;un sale individu-tərbiyəsiz, şərəfsiz, ləyaqətsiz adam/un individu sale-çirkli adam,natəmiz adam;son ancienne maison-onun keçmiş evi, əvvəlki evi/ une maison ancienne –qədimi ev;son propre appartement –onun şəxsi evi/son appartement propre-onun təmiz evi;les fôrets rares-nadir aztapılan meşələr/ les rares fôrets- seyrək meşələr və s.

Təyinedicidən sonra işlənən təyinlərin yerdəyişməsi əksər hallarda mənanın dəyişməsi ilə bağlı olmur: Oui, le Palais royal est à deux pas d’ici, et je connais un traiteur excellant qui apportera un bon soupe pour Votre Excellence (A.Dumas, Le collier de la Reine, 40, II). "Qui êtes-vous?" répondit de l’intérieur une voix brusque, en portugais également; seulement cette voix parlait un excellent portugais. (A.Dumas, Le collier de la Reine, 42, II). Bu cümlələrdə excellent təyini hər iki halda əla, çox gözəl mənasını verir. Bu xüsusiyyət əsasən qiymətləndirmə və mühakimə bildirən təyinlərin yerinə xasdır. Eyni fikri aşağıdakı kontekstdə prepozitiv işlənmiş respectable təyininin  yerinə də aid etmək olar:  Vous êtes l’homme d’esprit, vous pouvrez l’avoir devinée; mais il me semble que jamais l’amour-propre ne doit primer l’intérêt.

-Je ne comprends pas, dit Beausire.

-Nous ne comprenons pas, dit la respectable assemblée. (A.Dumas, Le collier de la Reine, 28, II).

                Bəzi dilçilər  təyinlərin yerindəki bu sərbəstliyi onların mənasının tam və ya natamam olması fikri ilə bağlayır.(Bax: Sylvie Poisson-Quinton, Reine Mimran, Michèle Mahéo-Le Coadic, Grammaire expliquée du français. CLE Intrenational, Paris, p.99 ). Bizim fikrimizcə bu xüsusiyyət  bir çox amillərlə bağlıdır. Bunları nəzərdən  keçirək.

1.Bir sıra təyinlər təyinedicidən əvvəl işləndikdə daha çox danışanın fikrə olan subyektiv münasibətini bildirir:a)-Oh! Que de reconnaissance, monsieur  le secrétaire, et quelle heureuse chance pour moi que la nomination de M. de Souza!(A.Dumas, Le collier de la Reine, 40, II).

b)-Il me faut une pensée heureuse dans ces yeux-là, et je ne l’ai pas encore vue.(Guy de Maupassant .Fort comme la mort, 3).

c) Oh! Combien elle regrettait alors ce temps d’ignorance et de tranquilité pendant lequel la vulgaire, mais vigilante amitié de dame Perrine suffisait presque à son bonheur....(A.Dumas,Ascanio,108).

d)Oh! J’ai bien pensé à une garantie, objecte le futur ambassadeur. (A.Dumas, Le collier de la Reine, 31, II).

                Sonuncu iki cümlədə təyinlərin təyinedicidən əvvəl işlənməsi həmin təyinlərin daha çox subyektiv məna kəsb etməsinin və danışanın fikrə emosional münasibətinin ifadəsinin təzahürüdür. Hətta birinci cümlədəki la vulgaire, mais vigilante amitié qrupunda təyinolunan sözə nisbətən təyinedici kütləcə daha böyükdür. Buna baxma­yaraq, danışanın fikrə münasibətində daha çox subyektivlik olduğundan, affektiv məna çaları daha qüvvətli təzahür edir və bunun nəticəsi olaraq təyin qrupu təyin­edicidən əvvəl işlənir. Göründüyü kimi, bu tipli cümlələrdə emosional çalarlar, subyektiv münasibət digər yolla, Oh! nidasının işlənməsi ilə müşayiət olunur.

2. Təyinin yerdəyişməsicümlənin mənası iləyanaşı təyinlə təyinounan arasındakı qrammatik əlaqələrin xarakteri ilə bağlıdır: Le petit prince fit l'ascension d’une haute montagne......."D’une montagne haute comme celle-ci, se dit-il donc, j’apercevrai d’un coup toute la planète et tous les hommes....." (A. De Saint-Exupéry, Le petit Prince , 383). Bu kontekstdə birinci cümlədə , ümuni qayda üzrə kütləcə qısa söz ondan uzun olana nisbətən əvvəldə durur: une haute montagne. Cümlənin ikinci hissəsində isə haute təyininə aid olan əlavə təyinedici sözlər olduğundan və bu sözlər təyinlə möhkəm sintaktik əlaqə yaratdığından onları ayırdıqda cümlənin qrammatik xüsusiyyətinə xələl gələr. Bu səbəbdən də təyin öz təyinediciləri ilə birlikdə postpozitiv vəziyyətdə işlənməli olmuşdur.

3.Təyinolunan sözlərin əlavə təyinedicilərə malik olması və onlarla möhkəm qram­matik-semantik məna əlaqəsi yaratmasi təyinin prepozitiv vəziyyətdə işlənməsini labüdləşdirir:

a)Dans l’hôtel tout était muet, tout semblait mort, sauf la haute horloge flamande de l’escalierqui, régulièrement, carillonait l’heure, la demie et les quarts, chantait dans la nuit la marche du Temps,  en la modulent sur ses timbres divers.( Guy de Maupassant.Fort comme la mort,230.)

b) Mais à peine entrée dans la haute pièce sévère et râpée, la clarté joyeuse du ciel s’atténuait, devenait douce, s’endormait sur les étoffes, allait mourir dans les portières, éclairait à peine les coins sombres où, seuls, les cadres d’or s’allumaient comme des feux. ( Guy de Maupassant .Fort comme la mort,3)

c)Ascanio, au millieu de ses naïves et douloureuses réflexions, laissait se consumer le temps et n’osait prendre un parti.(A.Dumas, Ascanio,1996)

4.Təyinolunan ona aid olan sözlərlə möhkəm sintaktik semantik əlaqə yaratması və bununla da həmin qrupun cümlənin kommunikativ yükündə xüsusi semantik çəkiyə malik olması təyinin prepozitiv vəziyyətdə işlənməsinə səbəb olur:

a)-Ah! Ce m’est une vive joie de voir l’illustre personne de notre nouvel ambassadeur. (A.Dumas, Le collier de la Reine, 40, II).

b) Une vague odeur engourdissante de peinture, de térébenthine  et de tabac flottait, captée par les tapis et les sièges; et aucun autre bruit ne troublait le lourd silence que les cris vifs et courtes des hirondelles qui passaient sur le châssis ouvert, et la longue rumeur confuse de Paris à peine entendue par-dessus les toits. ( Guy de Maupassant .Fort comme la mort,3). Bu cümlələrdə une vive joie, une vague odeur birləşmələri təyinolunan sözlərin təyinediciləri ilə birlikdə daha böyük kütləyə malik olması və cümlənin kommunikativ yükündə  daha çox rola malik olması kütləcə daha qısa olan təyinlərin prepozitiv vəziyyətdə işlənməsinə səbəb olmuşdur.

5.Eyni bir sözə aid olan bir neçə təyindən təyinedici ilə daha möhkəm məna əlaqəsində birləşən və cümlənin mənasında daha əhəmiyyətli rol oynayan təyin təyinedicidən sonra digəri isə təyinedicidən əvvəl işlənir: La duchesse était soucieuse dans sa victoire, et cependant  cette fatale lettre brûlée, et brûlée par elle-même, elle était bien convaincue qu’elle n’avait plus rien à craindre(A.Dumas, Ascanio,500-501). Bu cümlədə fatale təyininintəyinedicidən əvvəl işlənməsinin səbəbi digər təyinin – brûlée-nin mövcudluğu ilə bağlıdır.Göründüyü kimi, ikinci təyin cümlənin kommunikativ yükündə daha əsaslı rola malik olmaqla cümlənin əsas mənasını özündə cəmləşdirmişdir.Çünki cümlənin əsas məna mərkəzi məktubun yanaraq aradan çıxmasıdır.

6.Təyinin yerdəyişməsi təyinin öz semantikası ilə yanaşı cümlənin qrammatik amilləri ilə də sıx bağlıdır: J’étais dans ce temps-làun jeune homme aventureux, étourdi, ardent. J’aimais avant tout la liberté;la sève débordait en moi, et je dépensais cette fougue en querelles folles et en folles amours. (A.Dumas, Ascanio,108). Eyni bir cümlədə folles təyini həm prepozitiv (querelles folles), həm də postpozitiv (folles amours) vəziyyətlərdə işlənmişdir. Prepozitiv vəziyyətdə təyinedicinin mənası daha çox nəzərə çarpdırıldığı halda, postpozitiv vəziyyətdə cümlənin semantikası daha çox təyinin mənası ilə bağlıdır. Digər tərəfdən isə ikinci halda təyin təyinedicidən sonra işlənsəydi,o kişi cinsində olmalı və bu querelles folles et amours fous kimi ifadə olunardı ki, bu da, şübhəsiz ki, cümlənin üslubuna, fransız dilinin gözəlliyinə xələl gətirər və cümləni oxunaqsız hala salar. Aşağıdakı cümlədə isə folle təyininin təyinedicidən sonra işlənməsi cümlənin sintaktik tələbi ilə bağlıdır. Belə ki, təyinə aid olan de s’en aller, de sonner, d’appeler əlavə təyinedicilərin işlənməsi, yəni cümlənin struktur baxımdan genişlənərək daha yeni məna çalarları kəsb etməsi təyinin aid olduğu sözdən sonra işlənməsinə əlverişli şərait yaratmışdır: Maintenat  elle avait peur, une peur affreuse, et une envie folle de s’en aller, de sonner, d’appeler, mais elle n’osait plus remuer, pour pe pas troubler son repos. ( Guy de Maupassant .Fort comme la mort,230). Bu cümlədə une peur affreuse birləşməsində isə təyinedicinintəyindən sonra işlənməsinə səbəb ondan əvvəl işlənmiş peur sözünün mənasını daha qüvvətli nəzərə çarpdırmaqdır. Bu isə ondan sonra həmin sözün emosionallıqla təkrar olunmasıdır ki, bu da  affreuse təyininin təyindən sonra işlənməsinə səbəb olmuşdur.

7.Təyin cümlənin əsas kommunikativ yükünü daşıyan və əsas məna mərkəzini təşkil edən element olduqda təyinedicidən sonra artiklə işlənir:Ainsi tous souffraient Scozzone elle-même ,Scozzone l’étourdie, Scozzone la folle, ne riait plus, ne chantait plus,et très souvent ses yeux étaient rouges de larmes.(A.Dumas, Ascanio,198).Bu cümlədə postpozitiv vəziyyət almış təyinin artiklə işlənməsi heç də onun substantiv­ləşməsini izah edilə bilməz. Çünki təyinedilən sözün iştirakı buna yol vermir.Bu hal təyinlərin vacib məna kəsb etməsi və cümlənin əsas kommunikativ mənasını özündə əks etdirməsi ilə əlaqədardır: çaşbaş (qalmış), başını itimiş, dəli (olmuş) Skozzon daha gülmürdü,....

8. Prepozitiv vəziyyətdə işlənmiş təyin təyinolunanı özündən əvvəlki kontekstdə ifadə olunmuş fikrə bağlamaqla, həmin fikrin yekununu özündə əks etdirir. Bu isə təyinlərin yerinin yalnız təyinediciyə münasibətinin xarakteri ilə deyil, hətta bütöv kontekstlə bağlı olduğunu göstərir:Jamais pareil tristesse, pareil découragement, pareille sensation de la fin de tout, de la fin de son être physique et de son être pensant, ne l’avaient jeté dans une détresse d’âme aussi désespérée. ( Guy de Maupassant .Fort comme la mort,209).Eyni fikri biz aşağıdakı cümlələrdə təyinlərin yeri barədə də söyləyə bilərik:

a)Chacun des associés tira une une petite clef qui ouvrait un verrou sur douze, par lesquels se fermait de double fond de la fameuse table, en sorte que dans cette honnête société nul ne pouvait visiter la caissesans la permission de ces onze collègues.

b) Le fameux Riza –Bey, qui fut admis devant Louis XIV en qualité d’ambassadeur du shah de Perse, et qui est l’aplomb d’officier à sa Majesté...... (A.Dumas, Le collier de la Reine, 32, II).

c) En effet, en m’approchant, je vis que la prétendue pelouse était un marécage où se perdait un ruisseau, sortant, comme il semblait, d’une gorge étroite entre deux hauts contreforts de la Sierra de Cabra.(P.Mérimée, Carmen). Bizim fikrimizcə, bu cümlə­lərdə fameuse, honnête, fameux, prétendue təyinlərinin təyinedicidən əvvəl işlən­məsi konteksin əvvəlki hissəsində bəhs edilmiş fikirlə bağlıdır.Belə ki, təyinolunan qismində çıxış edən table, société, Riza –Bey, pelouse sözləri haqda əvvəlcədən oxucuda müəyyən məlumat və qənaət vardır. Bu cümlələrdə isə prepozitiv vəziyyətdə işlənməklə təyinlər oxucuya əvvəlki məqamlarda ifadə olunmuş mənanı, həmin sözlərin mahiyyətini xatırladır.

9. Aşağıdakı cümlələrdə biz təyinlərin yerində daha maraqlı bir faktla qarşılaşırıq: bütün dilçilik ədəbiyyatlarında təyinlərin yerindən bəhs edərkən rəng bildirən təyinlərin bir qayda olaraq təyinolunandan sonra işlənməsi qeyd edilir və burada normadan kənara çıxma halları olmur. Amma aşağıdakı cümlədə noir-ın təyinolunan qarşısında işlənməsi faktdır: Quand il arriva devant la porte de l’hôtel, il s’arrêta une minute, étonné de ne pas entendre le bruit des marteaux: le noir château était muet et morne, comme si nulle âme ne l’habitait.(A.Dumas, Ascanio, 382). Bizim fikrimizcə dildə rast gəlinən bu cür normadan kənara çıxma halları yenə də təyinin cümlənin kommunikativ yükündə tutduğu həlledici rol ilə izah olunmuşdur. Bu cümlədə le noir château birləşməsi qara qəsr deyil, metaforik məna kəsb edərək zülmətə qərq olmuş kimi tərcümə olunmalıdır. Prepozitiv vəziyyətdə işlənmiş təyin rəng bildirməkdən daha çox emosionallıq bildirir və qaranlıq saraya yeni  bir məna  zülmətə qərq olmuş mənası gətirir ki, bu da qara sözündən daha qüvvətli və daha kəskindir.

 

İstifadə edilmiş ədəbiyyatların siyahısı

  1. Fil.e.d,prof.B.B.İsmayılov. Fransız dilinin kommunikativ sintaksisi, Bakı, 1989.
  2. Ç. O.Babaxanova. Müasir fransız və Azərbaycan dillərində vasitəsiz tamamlığın yerinin müqayisəli tədqiqi. Avtoreferat. Bakı, 1972.
  3. N.Steinberg. Grammaiore française.II, m., 1966
  4. A.Dumas, Ascanio.1843
  5. A.Dumas, Le collier de la Reine. 1849-1850
  6. P.Mérimée, Carmen .1845
  7. Guy de Maupassant. Fort comme la mort. 1889
  8. A. De Saint-Exupéry, Le petit Prince 1943.

Açar sözlər:təyinlərin yeri, sabitlik, sərbəst, qrammatik funksiya, subyektiv məqamlar, üslubi amillə,

 Ключевые слова:место определений, стабильность, свободная функция, субъективные моменты.

 Les mots clés: place des adjectifs épithètes, stabilité,libre, fonction grammaticale, occasions subjective.

 

Fransız dilində təyinlərin işlənmə yeri

XÜLASƏ

Bu məqalədə sözlərin sırası sabit olan müasir fransız dilində təyinlərin yerindəki sərbəst işlənmə halları və bunun bir sıra amillərlə, o cümlədən cümlənin kommunikativ yükü ilə əlaqədar olmasından, fransız dilindən Azərbaycan dilinə və əksinə tərcümə zamanı bu məsələnin əhəmiyyətindən bəhs edilir.

                                                                                                                            

Функционирование определений во французском языке

РЕЗЮМЕ

                В этомстатья говорится о самостоятельном употребление определений, несмотря на то, что в современном французском языке стабильный порядок слов и это зависит  от многих факторов, в том числе  от коммуникативной силы предложения, и еще говорится  о пользе этого вопроса в процесс перевода от французского языка в азербайджанский и наоборот.

                                                               The using place of attributes in French language

SUMMARY

This article deals about importance of free using cases of attributes places in the row of the words in Modern French language, and a number of factors also, communicative load of sentence in time of translation from French to Azeri and vice versa.                                                                            

Rəyçi: prof.Babaxanova Çəmən

                              

Нураддин Алигусейн оглу Гулиев

ФУНКЦИОНИРОВАНИЕ ПРЕДИКАТИВНЫХ ФРАЗЕОЛОГИЗМОВ В СОСТАВЕ

 СЛОЖНОГО ПРЕДЛОЖЕНИЯ

В исследованиях, посвященных изучению структурных особенностей сложного предложения, почти не встречается разбора предложений, одна часть которых представляет собой предикативный фразеологизм. Наблюдения показывают, что в качестве материала для построения различных типов предложения, кроме отдельных слов, служат неделимые устойчивые фразеологизированные словосочетания; идиомы, представляющие в предложении также синтаксически неделимые единицы и, наконец, предикативные фразеологизмы, используемые в роли слагаемых частей для построения сложного предложения, как его компоненты (3; 5). Детализируя последнее положение, можно, отметить, что «фразеологические единицы, обладающие предикативностью, выступают конструктивным элементом не только при построении простого предложения, но и в качестве одной из частей сложного предложения» (3, с. 210). Поэтому употребление тех или других фразеологических единиц, различных по семантике и по структуре, может накладывать отпечаток на всю структуру сложного предложения в целом, определять эту структуру. В связи с этим изучение такого рода сложных предложений представляет определенный интерес.

В сложное предложение, на правах одной из его конструктивных частей, могут включаться как замкнутые в структурном отношении, так и незамкнутые предикативные фразеологические единицы. Различие между замкнутыми и незамкнутыми предикативными фразеологическими единицами состоит в том, что первые функциониру ют как готовые предложения и обычно не допускают включение в рамки фразеологизма каких-либо новых членов; вторые представляют собой структурную основу предложения определенного типа и при своем функционировании в речи дополняются другими членами, не являющимися компонентами фразеологической единицы. В зависимости от своих индивидуальных свойств предикативные фразеологические единицы проявляют большую или меньшую свободу в осуществлении возможностей употребления в составе сложного предложения. Одни из них широко употребляются в структуре сложного предложения, другие же. такие, как. например, фразеологическая единица (у кого-либо) губа не дура, функционируют в основном как простое предложение и включение в состав сложного для них не характерно. Со стороны взаимоотношения с различными видами сложных предложений «свойства предикативных фразеологизмов также неодинаковы; некоторые из них обнаруживают явное тяготение к тому или иному структурно-семантическому типу сложного предложения» (6, с. 15). В качестве примера можно привести фразеологическую единицу незамкнутой структуры (у кого-либо) молоко на губах не обсохло.Для данного фразеологизма включение в структуру сложноподчиненного предложения не характерно, хотя и возможно в отдельных случаях, зато в составе сложносочиненного предложения (с противительным союзом а) употребление названной фразеологической единицы - очень обычное и распространенное явление. Вздор! Еще молоко на губах не обсохло, а в военную службу хочет! (Л.Толстой. Война и мир); На губах еще молоко не обсохло, а уже жениться... (Ф.Панферов. Бруски); Еще молоко на губах не обсохло, а в разговор лезешь. (Г.Троепольский. Болтушок).

В основном только в бессоюзных конструкциях наблюдается употребление фразеологизма (на ком-либо) лица нет: Подошел Василий совсем близко: лица на нем нету, белый как мел. глаза дикие. (В.Гаршин. Сигнал); Проезжала с бочкой Анисья - на ней лица нет, губы сжаты, нос вострый, не пожелала со мной разговаривать (А.Толстой. Хождение по мукам). В границах сложноподчиненного предложения предикативные фразеологизмы могут выступать и главной частью и придаточной, причем для большинства из них правомерной является и та и другая функция. Например, в роли главного: Он хотя и болтал и шутил, но на сердце у него кошки скребли. (А.Писемский. Люди 40-х годов); У нее скребло теперь на сердце от того, что так сделалось по ее вине. (Д.Боборыкин. Последняя депеша). В роли придаточных: ... но Анна Петровна помалкивала, хотя на душе у нее, как говорится, кошки скребли... (В.Решетников. Где лучше); Ну что за поездка получится, если на душе будут кошки скрести. (И.Лавров. Встреча с чудом); Во-первых, пани Марина приняла Хину с ее французским языком с такой леденящей любезностью, что у той кошки заскребли на сердце... (Д.Мамин- Сибиряк. Приваловские миллионы). Однако некоторые фразеологические единицы не обладают такой свободой при своем включении в структуру сложноподчиненного предложения, их функции ограничены или возможностью употребления в роли главной части, или, наоборот, преимущественным употреблением в положении придаточного.

Так, например, незамкнутая устойчивая фраза (кому-либо) и горя .мало не встречается в позиции придаточного, в то время как на правах главной части она может входить в состав сложноподчиненного предложения: Нам хоть десять Анфисов убей, мало горя... (В.Шишков. Угрюм-река); Стало быть, тебе и горя мало, ежели бы бабу зарезали? - продолжал охотник. (А.Чехов. Беспокойный гость); - Ему и горюшка мало, что придется назад порожняком ехать, - осудила Зоя. (Ст. Мелешин. В дороге). При условии единственно возможного или преимущественного употребления фразеологизма в роли главной части сложноподчиненного предложения, индивидуальные свойства фразеологической единицы (ее семантика) могут в известной степени предопределять и всю структуру сложного целого (1) в том смысле, что для таких фразеологических единиц предпочтительным оказывается сочетание с определенным типом придаточной части, в то время как соединение с другими видами придаточных менее характерно. В частности, фразеологическая единица незамкнутой структуры грош цена (кому-чему-либо), выполняя функцию главной части, выступает, как правило, в сочетании с придаточным условным. Например: А уже если из нас ничего не выйдет, так просто грош нам цена в базарный день. (Л.Кассиль. Ранний восход); Если бы Улелай заранее узнал про красный десант, - всей операции нашей была бы грош цена: приготовиться к встрече и обезвредить нас не стоило ему ровным счетом никаких трудов. (Д.Фурманов. Красный десант); ...но если у меня не будет такого же, как у моего народа, святого отношения к хлебу... ну, понимаешь, как к символу..., то грош цена моему так называемому богатству. (Н.Шундик. С красной строки).

В сочетании с другими видами придаточных предикативный фразеологизм встречается, но значительно реже. Каковы же общие закономерности функционирования предикативных фразеологизмов в качестве придаточных частей? На основе анализа имеющихся у нас примеров можно заключить, что любой из видов придаточных (как относящихся ко всей главной части, так и представляющих собой развернутый член главной части) может быть представлен предикативным фразеологизмом. Не исключена возможность употребления предикативных фразеологических единиц даже в таких сложных предложениях, в которых «сами средства связи между его частями фразеологизированы, в связи с чем лекеический состав сложного предложения регламентирован в значительно большей степени, чем во всех других типах сложных предложений» (7, с. 167). Например: Но стоило мне ступить на сходню и услышать шепот: «Кэп идет», - все мои волнения как рукой сняло. (П.Сажин. Капитан Кирибеев).

Однако «сами фразеологические единицы не остаются индифферентными к выражению того или иного грамматического значения» (2, с. 21), к выполнению той или иной синтаксической функции в роли придаточной части; в соответствии со своей семантикой и структурой они во многих случаях обнаруживают определенную «специализацию». Эта специализация проявляется в следующем:

1)       В связи с особой выразительностью значений фразеологических единиц для большинства из них особенно типичной является функция раскрытия в экспрессивной форме содержания одного из членов главной части, выраженной местоимением. Эта особенность наглядно вырисовывается хотя бы из такого сопоставления. Одним из распространенных типов придаточных частей являются придаточные определительные. Среди сложных предложений, в которых на месте придаточного находится предикативная фразеологическая единица, предложения с придаточными определительными образуют самую многочисленную группу, но продуктивным здесь оказывается только один разряд придаточных определительных, а именно придаточные, которые, конкретизируя местоименное слово главной части, соединяются с ней (главной частью) с помощью союза что. Например: Такой пунктик предложим ей, что только пятки засверкают. (Б.-Белоцерковский. Шторм); ... я сам в молодости такой прожженный негодяй был, что днем с огнем поискать. (М.Салтыков- Щедрин. Мелочи жизни). Все остальные разряды придаточных определительных представлены значительно меньшим числом примеров. В то же время среди сложных предложений, в которых в функции придаточных определительных выступают свободно организованные предикативные единицы, а не фразеологические, данная группа совсем немногочисленна сравнительно с другими группами определительных предложений;

2)       Наряду с предикативными фразеологизмами, для которых практически почти не существует ограничений в их возможности занять позицию любого из видов придаточных предложений, выделяется и другая группа фразеологизмов, а именно такие фразеологические единицы, которые по своей роли в составе;

3)       сложноподчиненного предложения (на правах зависимой части) прикреплены к определенному кругу придаточных и для которых функционирование в качестве придаточных, выходящих за рамки данного круга, невозможно, поскольку это повлекло бы за собой резкое прояснение буквального смысла выражения, а следовательно, и разрушение фразеологической единицы;

4)       Сравнительный анализ замкнутых и незамкнутых фразеологизмов показывает, что вторые, в своей общей массе, обладают большими возможностями для выражения различных грамматических значений в качестве придаточных частей. Если для фразеологических единиц незамкнутого типа функция придаточной части, раскрывающей содержание неконкретно выраженного члена главной части, является только более типичной, то для фразеологизмов с замкнутой структурой (таких, например, как небу жарко, чертям тошно, унеси ты мое горе, краше в гроб кладут и других), эта функция в подавляющем большинстве случаев является единственно возможной, а единственно возможным средством связи придаточной части с главной выступает изъяснительный союз что;

5)       Такое различие в функционировании замкнутых и незамкнутых предикативных фразеологизмов в составе сложного предложения имеет свои основания. Дело в том, что включение в ткань предложения, структурной основой которого выступает фразеологизм, различных по значению неустойчивых, невоспроизводимых членов не может не сказаться на семантике всего предложения в целом. Естественно, что незамкнутые устойчивые фразы в потенции оказываются богаче смысловыми оттенками, а в силу этого и более приспособленными к выражению разнообразных семантико-грамматических значений в функции придаточной части;

6)       В отношении употребления видо-временных глагольных форм сложные предложения, в придаточной части которых выступает фразеологизм, характеризуются следующими особенностями;

7)       сложноподчиненного предложения (на правах зависимой части) прикреплены к определенному кругу придаточных и для которых функционирование в качестве придаточных, выходящих за рамки данного круга, невозможно, поскольку это повлекло бы за собой резкое прояснение буквального смысла выражения, а следовательно, и разрушение фразеологической единицы;

8)       Сравнительный анализ замкнутых и незамкнутых фразеологизмов показывает, что вторые, в своей общей массе, обладают большими возможностями для выражения различных грамматических значений в качестве придаточных частей. Если для фразеологических единиц незамкнутого типа функция придаточной части, раскрывающей содержание неконкретно выраженного члена главной части, является только более типичной, то для фразеологизмов с замкнутой структурой (таких, например, как небу жарко, чертям тошно, унеси ты мое горе, краше в гроб кладут и других), эта функция в подавляющем большинстве случаев является единственно возможной, а единственно возможным средством связи придаточной части с главной выступает изъяснительный союз что;

9)       Такое различие в функционировании замкнутых и незамкнутых предикативных фразеологизмов в составе сложного предложения имеет свои основания. Дело в том, что включение в ткань предложения, структурной основой которого выступает фразеологизм, различных по значению неустойчивых, невоспроизводимых членов не может не сказаться на семантике всего предложения в целом. Естественно, что незамкнутые устойчивые фразы в потенции оказываются богаче смысловыми оттенками, а в силу этого и более приспособленными к выражению разнообразных семантико-грамматических значений в функции придаточной части;

10)   В отношении употребления видо-временных глагольных форм сложные предложения, в придаточной части которых выступает фразеологизм, характеризуются следующими особенностями;

11)   Если глагольный компонент фразеологической единицы сохранил способность изменять свою форму, то в составе сложноподчиненного предложения он имеет такую форму времени, которая обусловлена смысловым содержанием главной части, то есть выступает как относительное время сравнительно с временем глагола в главной (свободно организованной) части сложного предложения; в связи с требованиями контекста может наблюдаться и изменение видовой формы глагольного компонента (4, с. 107);

12)   Если глагольный компонент фразеологической единицы не обладает способностью варьировать свою форму, фразеологизм, как правило, включается на правах придаточного только в такое сложное предложение, в составе которого форма времени его глагольного компонента не вступает в смысловое противоречие с формой времени глагола в главной части: Такую дичь несет, что уши вянут. (И.Крылов. Мешок).

В составе сложного предложения, одной из частей которого выступает предикативный фразеологизм, складываются условия для опрощения его структуры, для слияния его частей в одно простое предложение. Эти условия возникают в таком сложном предложении, которое не содержит ни союза (или союзного слова), ни соотносительного местоименного слова, а предикативный фразеологизм выполняет функцию отсутствующего, но структурно необходимого для оформления данного предложения члена. К простым предложениям следует относить такие из указанных конструкций, в которых фразеологическая единица выступает структурно замкнутой (независимо от того, является ли эта черта всегда присущей фразеологизму или характеризует его только в данном конкретном предложении), а по значению приближается к слову. Например: Сейчас он со мною встретился в сенях; значит - темь хоть глаз выколи... и не узнает меня. (Н.Успенский. Старуха); Травы там - глазом не окинешь. Кони утопают в пышном разнотравье, у трактора только труба видна. (С.Кожевников. Ради этого стоит жить). Такова наиболее общая характеристика функционирования предикативных фразеологизмов в составе сложного предложения.

 

ЛИТЕРАТУРА

  1. Абдуллаев К.М. Сложное синтаксическое целое как объект семантико­грамматического анализа // Советская тюркология. 1978, № 5
  2. Гельгардт Р.Р. Лексические единицы и устойчивые словосочетания в связи со смысловым восприятием высказывания // Филологические науки, 1978, № 5
  3. Жуков В.П. Русская фразеология. М.: Высшая школа, 1986.
  4. Карпухин С.А. Русский глагольный вид в языковом сознании // Русский язык в школе, 2004. № 3
  5. Мамедли А.М. Сопоставительный анализ русской и азербайджанской фразеологии. Баку, 1994.
  6. Постнова А.И. Роль контекста при определении значения и границ фразеологизмов // Известия Сибирского отделения АН СССР. Серия истории, филологии и философии. 1990. Вып. 3
  7. Скобликова Е.С. Современный русский язык. Синтаксис сложного предложения. М.: Флинта: Наука, 2006.

Ключевые слова:         фразеологи­ческая единица, сложное предложение, функциональность.

Açar sözlər: frazeoloji vahidlər, mürəkkəb cümlə, funksionallıq, leksik tərkib.

Key words: phraseological unit, complex sentence, functionality, lexical composition.

 

Mürəkkəb cümlə tərkibində predikativ frazeologizmlərinin funksionallığı

Xülasə

Mürəkkəb cümlə tərkibində predikativ frazeologizmlərinin funksionallığı öyrənilir, onların daxili formasının aktuallaşmasına diqqət yetirilir. Müxtəlif səpgili misalların əsasında aparılan tədqiqat mürəkkəb cümlə tərkibində predikativ frazeologizmlərinin funksionallığının əsas problemlərini aşkarlamağa imkan verir. Bütün bunların spesifik xüsusiyyətlərini araşdırmağa bədii əsərlərdəki okkazional frazeologizmlər kömək edə bilir.

 

 

Functionality of predicative frazeologizm in the content of compound sentence

SUMMARY

The predicative phraseology part of the functionality of the studied compound sentence, the inner form of the topicality of the attention. Predicative part of a complicated sentence on the basis of research conducted in the various examples phraseologies functionality allows to detect major problems. All of them know the specifics of the study can help phraseology okkazional artistic works.

 

Rəyçi: dos. S.Ə.Süleymanova

 

 


Quliyeva Aysel

MÜASİR İNGİLİS VƏ AZƏRBAYCAN DİLLƏRİNDƏ İCTİMAİ-SİYASİ

ABREVİATURALAR VƏ BÜTÖV SÖZLƏR

Abreviatura dilin digər sözləri içərisində qaynayıb qarışdıqdan sonra  adiləşir və ilk mənbədə uzaqlaşır. Çox vaxt isə onlar “adi” bütöv sözlərdən fərqlənir.  Aydındır ki, uzun-uzadı söz birləşməsinin adlandırdığı predmeti bir sözlə ifadə etmək dil üçün daha əlverişlidir. Abreviaturalar sərbəst səs şəklinə və sözə məxsus leksik-qrammatik əlamətlərə malik ixtisarlardır. Doğrudan da, sözün əlamətlərini yada salsaq, abreviaturaların leksik vahid olduğunu və sözün əlamətlərinin onları da əhatə edə bildiyinin şahidi oluruq.

     1. Abreviaturalar cəmiyyətin ictimai-siyasi, ictimai-iqtisadi, elmi-texniki və s. inkişafı ilə əlaqədar yaranan anlayışları ifadə etmək nəyisə adlandırmaq üçün yaradılan sözlərdir.

     2. Abreviaturalar məfhumun adını bildirir. Abreviaturalar yalnız isim kimi çıxış edir. Sintaktik cəhətdən mübtəda, xəbər, təyin, tamamlıq və zəiflik funksiyalarını icra edə bilir .

     3. Abreviaturalar bir vurğu altında tələffüz olunur .

     4. Abreviaturaların böyük əksəriyyəti dilin aktiv leksikasına daxil edilir .

     5. Abreviaturaların leksik-semantik və qrammatik mənaları var. Onların variantları müşahidə olunur və onların daxili mənaları qorunub saxlanılır.  

    6.Leksik abreviaturalar bütöv söz və söz birləşmələri vasitəsilə yaranır.

     Bir hərfdən ibarət olan abreviaturalar S- Democrat – sosial demokrat.

     Hər sözün  baş hərfləri nöqtə ilə bir-birindən fərqləndirilir:  A. o. b –any other business.

     İki hərfdən ibarət olanlar: MD –doctor of  Medicine-Managing Director; PA- personal assistant ; RN -Royal Navy.

        Üç nəfərdən ibarət olanlar: USA-United states of America;  EMS- European Monetary System; EEC- European Economic Community.

      Dörd hərfdən ibarət olanlar NATO -North Atlantic Treaty Organization; CPSU- Communist Party of the Sovet Union ; ASAP – as soon as possible .

       Beş hərfdən ibarət olanlar GULAG –mail Administration for Corrective Labour Camps.

     Nəzərə almaq lazımdır ki, birinci növbədə terminoloji məsələlər kompleksi terminologiyanın işlənib hazırlanmasının nəzəri əsasları haqqında biliklərə söykənir. Praktik terminoloji işdə  bu ,mövcud variantlar içərisində rasional termin seçilməsi və ona elmi anlayışlar sisteminə müvafiq sistemlilik əlaməti verilməsi məqsədi ilə unifikasiya və nizamlama prinsiplərinə ciddi meyl tələb edir.

     İctimai-siyasi terminologiya yaranışını lap əvvəldən cəmiyyətlə sıx bağlıdır.  Müasir dövrdə hər hansı bir ölkədə həmin terminoloji vəziyyətini, səciyyəsini əks etdirir. İctimai-siyasi terminoloji sistem əslində cəmiyyətdən  xaricdə mövcud ola bilməz habelə cəmiyyət də bu sistemsiz ötüşə bilməz. Terminologiya müvafiq cəmiyyətdə ədəbi dilin lüğət fondunun bir hissəsini təşkil edir. Cəmiyyət inkişaf etdikcə ictimai həyatın dəyişilməsi və zənginləşməsi ilə əlaqədar olaraq müvafiq terminoloji sistem də mürəkkəbləşir. Cəmiyyətin bir ictimai-iqtisadi formasiyadan başqasına keçməsi mərhələsi kimi təsir edir. Bu ən əvvəl məhz ictimai-siyasi ter­mi­nologiyanın zənginləşməsində,  mürəkkəbləşməsində   özünü göstərir. Cəmiy­yə­tin ictimai-siyasi dəyişiklikləri ilə əlaqədar yeni inqilab hadisələri, anlayışları adlan­dırmaq üçün saysız-hesabsız neologizmlər meydana çıxmış olur .

     Tədricən neologizm-terminlər (buraya alınma sözlər və  internasionalizmlər də daxil olmaqla)  gündəlik-məişət nitqində işlədilməyə başlayır.  Lakin termin səciyyəsi daşımayan neologizmlər ən əvvəl şəhərlilərin nitqində işlədilməyə başlayır. Şəhərlərə nisbətən kəndlərdə əhalinin milli tərkibi yekcins olan respublikalarda xalq kütləsi alınma terminlər fondundan nisbətən az istifadə edir  Bu hal həmin alınmaların reseptor dildə tam mənimsənilməsinə, məişətə möhkəm daxil olmasına qədər davam edir .

     Müəyyən terminoloji ehtiyatı olmayan şəxs “öz ölkəsinin tarixi haqqında heç də danışa bilməz, müxtəlif elmlərin əsasını bilmədiyini göstərmiş olar”.

     Zaman keçdikcə internasionalizmlər ictimai-siyasi terminologiyanın müxtəlif laylalarına nüfuz edib yayılır. Məsələn əvvəllər revolution termini bir mənaya malik idi: hökmran qüvvələrin hakimiyyətini zor gücü ilə yıxmaq və dövlət aparatını yenidən qurmaq. Yeni hakimiyyət yaranandan sonra xalq kütlələrinin mədəniyyətinin artması, ümumi kütləvi savadlanmanın inkişafı, geniş əhali kütləsi üçün orta təhsilin məcburiliyi, elm, texnika və istehsalatın yüksəlişi prosesində revolution termini həmdə yeni məzmun kəsb edir, həm də “elmi texniki inqilab” anlayışını istifadə etməyə başlayır.

    Tarixən ictimai-siyasi terminologiya elmi-texniki terminologiya nisbətən daha qədimdir. Məlumdur ki, əslində elmlərin diferensiasiyası intibah dövründə baş vermişdir. İctimai-siyasi əlaqələr (və onları əks etdirən sözlər )insan cəmiyyətinin bütün mərhələlərində mövcud olmuşdur .

    Tarixi araşdırmalardan məlum olduğu üzrə, terminoloji sistemin formalaş­ması prosesində qədimlərdən çox məhdud miqdarda dillər inkişaf etmişdir ki, bu dillər sonradan aradan çıxmışdır. “Belə dillərdən Ön Asiyada və Avropada mövcud olmuş qədim yunan, latın, şumer aramey dillərini göstərmək olar “.

      Dillərin qarşılıqlı əlaqəsinə də cəmiyyət ,xalqların konkret tarixi şəraitində inkişafı, həyat tərzi də təsir göstərir. İnsan cəmiyyətinin ilkin inkişaf dövrlərində dillər arası münasibətlər, qarşılıqlı əlaqələr o qədər də güclü deyildir və əslində etnoslar arasındakı hərbi əlaqələrlə bağlı idi. Bu dövrdə qalib və məğlub dillər , bir dilin digərini sıxışdırıb aradan çıxarması halları və s. mübahisə edilirdi. “Hələ orta əsrlərdə qədim Yunanıstanda və Romada feodalların və ruhanilərin hakim dairələri elmin, idarəçiliyin və dini təşkilatların təcrübəsindən faydalanaraq həyatın bütün sahələrində yunan və xüsusilə latın dilindən istifadə edirdilər. Dini ibadətlərdə ,qanunvericilikdə, elmdə klassik dillərin-yunan, latın, bəzən də qədim yəhudi və ərəb dillərindən istifadəsində olunurdu. Hazırda Avropa ölkələrində hər hansı inkişaf etmiş terminologiya bu ilkin internasional fondun qalıqlarını özündə əks etdirir”.  

     Müasir Avropanı təşkil edən bütün ərazilərdə əsrlər boyu hökmran olmuş nəhəng Qərbi Roma imperiyası b.e. V əsrində parçalandı. İşğalçılar aradan çıxsa da, bu ölkələrdə uzun müddət hakimiyyət sürən dil aradan çıxmadı, qaldı. Bu dil əsasən fransız, ispan, italyan və qismən də ingilis və alman dillərinin özülünü təşkil etmişdir. Əlbəttə, həmin dil müasir dünyanın digər dillərində da az, ya çox iz qoymamış deyildir. Bununla əlaqədar internasional leksik fond formalaşmışdır. Bu fondu iki hissəyə ayırmaq mümkündür: bunların bir qismi əsl mənada latinizmlərdir ki,  həmin terminlərə hələ də latın dili mövcud olduğu dövrlərdə yayılmışdır - bunlar qədim internasionalizmlər adlanır; digər qisim latın dili canlı ünsiyyət vasitəsi kimi aradan çıxandan sonra, bu dilin (latın dilinin) ünsürləri əsasında düzəldilmiş terminlərdir. Eyni sözlər qədim yunan dili haqqında da demək olar.

     Sonradan bu fond əsasında analoji yollarla hər dilin məxsusi terminləri meydana gəlmişdir. Bunun nəticəsində ana dilinin daxili imkanları əsasında termin düzəldil­məsi məsələləri öyrənilməyə başlanılmışdır.

      “Burjua inqilabları (17 əsrdə ingilis inqilabı, 18 əsrdə Böyük fransız inqilabı) nəticəsində meydana çıxmış terminologiya bütün xalqların malı olmuşdur.  Beynəlxalq terminoloji fondun ikinci mənbəyi budur”. Nəzərə alınmalıdır ki, bu nöqtədə ictimai siyasi terminlərin dil xüsusiyyətləri özlüyündə heç bir rol oynamır.  Başqa sözlə,  məsələn ingilis dilinin və ya fransız dili terminlərinin, tutaq ki, çex dilində yayılması əsla belə nəticəyə gəlməyə imkan vermir ki, guya çex dilinə nisbətən fransız və ya ingilis dili daha güclüdür, əlverişlidir  və s.

    Hazırki dövrdə dünya dillərinə çox zəngin internasional terminlər fondu möv­cud­dur əvvəlki təcrübələr əsaslanaraq bir çox dilçilər, filosoflar,  ictimaiy­yət­çilər bu kimi terminlərin miqdarını daha da çoxaltmağa təklif edir və bu yolla da ümumdünya dilinin əsaslarını yaranacağını göstərirlər. Lakin əslində bu təklifi cəmiyyət özü rədd etmişdir. Odur ki, hazırda alınma terminlər ilə ana dili ehtiyatları əsasında düzəldilmiş terminlərin arasındakı qarşılıqlı əlaqələrin nizamlanması məsələsi aktuallıq kəsb etməkdədir. İş burasındadır ki, internasional vahidlər ana dilinin leksik və qrammatik quruluşuna xələl gətirməsə də, bu terminlər  “xalqın milli özünəməxsusluğunu sıxışdırıb məhdudlaşdırmır, bəlkə əksinə, bir dilin lüğət tərkibini digər dillərin lüğət tərkibini digər dillərin lüğət tərkibi hesabına görə zənginləşdirir”. Hər halda onları milli dilin vahidləri əvəzində işlətmək meyli müsbət qarşılana bilməz .Xüsusilə ictimai-siyasi terminologiyada alınma termini ana dilinə məxsus sözdən üstün tutmaq əsla məqbul deyildir. Zəruri ehtiyac olduqda əlacsızlıqdan əcnəbi dil vahidlərinə üz tutmaq olar. Digər tərəfdən, dilə çoxdan daxil olmuş və vətəndaşlıq hüququ qazanmış internasional terminlərə ,habelə alınma terminlərə qarşı çıxmaq da düzgün deyildir .Belə vahidlər dil sisteminə daxil olub sərbəst şəkildə işlədilməyə başlayandan sonra onlarla mübarizə aparmaq ana dilində  onların ekvivalentləri tapmaq və onu dildən sıxışdırıb çıxarmağa çalışmaq o qədər də zəruri iş deyildir. Terminlər cəmiyyətin inkişafının  müxtəlif mərhələlərində alınır və beləliklə də, əslində həmin dövrün tarixini əks etdirir . Əgər ilk yeni i dövrlərdə ictimai-siyasi anlayışları həmin anda əks etdirə bilməyən dil müvafiq termini başqa dillərdən alırsa və tədricən bunu milliləşdirirsə, sonralar daha əlverişli şərait  yarandıqda onu ana dilinin uyğun sözü ilə əvəz etməyə cəhd göstərmək meyli müsbət qarşılana bilməz. Çünki,  əslində bu meyl purizmin təzahürlərindən biridir və çox zaman “məhdud millətçilik meyli” kimi qiymətləndirilir. İngilis müstəm­ləkə­çiləri çıxıb gedəndən sonra hindu dilində çoxlu ingilis söz və terminləri qalıb müvafiq şəraitdə işlənməkdədir. Hazırda,  Hindistanda, Asiya regionunda ingilis dilinə məxsus söz və terminlərin hindu dilində qalmasını “müstəmləkəlik zülmünün qalığı hesab etmək və onlara qarşı mübarizə aparmaq mənasızdır. Həmin ingilis dilinə məxsus terminlər çoxdandır ki, hindu dili tərəfindən mənimsənilmişdir və həmdə ümumi internasional fondunun əsas hissəsini təşkil edir. Əcnəbi alınmalar internasional vahidlər hər bir dildə fonetik assimilyasiyaya uğradıqda, alınan vahidlər bu dilin daxili xüsusiyyətlərinə uyğunlaşdırıldıqda tam mənimsənilmiş hesab edilir, yalnız bu zaman dildə geniş miqyasda işlədilməyə başlayır. Çünki sözü alan dilin fonetik və qrammatik normaları söz alınan dilin normalarına uyğun gəlməyə, bəzən də kəskin təzad təşkil edə bilər. Bəzən bir sıra tədqiqatçılar unudurlar ki təklif edirlər ki, internasionalizmlərin və digər alınma vahidlər orijinalda, əslində olduğu kimi işlə­dilsin Onlar  bu kimi terminlərin fonetik cildinin dəyişdirilməsində, sadələşdiril­məsinə etiraz edirdilər. Lakin həmin tədqiqatçılar unudurlar ki, onların bu mülahizəsi müxtəlif dil sistemlərinə daxil olan və bir-birindən kəskin şəkildə fərqlənən dillərə əsla tətbiq edilə bilməz. Hətta bir-birinə nisbətən yaxın olan dillərdə də birinin digərindən termini əslində olduğu kimi alıb işlətdiyi müşahidə edilmir. Məsələn, tarixən belə məlum olmuşdur ki, rus dili Qərbi Avropa dilləri ilə olduqca çox yaxın­laşmış və onun lüğət tərkibinə külli miqdarda Avropa dilləri sözləri yer tapmışdır. Bununla belə, tədqiqatçıların fikrincə “ana dili mühitindən internasiona­lizmlər yad bir şey kimi görünməmək üçün onlar bu dilin qanunlarına uyğun şəkildə linqvistik dəyişməyə məruz qalmalıdır, yəni müvafiq sonluqlarla işlənməyə, hallar üzrə dəyişməyə uyğunlaşdırılmalıdır və s. Məsələn, (rus) литография - (ing.) – litho­graphy - (alm.) litographie; rus.  литографи—я,  литографи-и, литографи и-ю, литограф-ский, литограф-ировать və s. Məzmunu əks etdirən əsas internasionalizm kimi qalır. Dil forması isə hər dildə dəyişdirilir.

      Nəzərə alınmalıdır ki, internasional əsas da (sözün əsası) doğma dillərdə, məsələn [o],[q]... səsləri, olmayan dillərdə dəyişilməyə məruz qala bilər. Məsələn, ərəb dilində həmin termin litugrafiya şəkli almış olur. Ərəb dilində “p”, “j”, “E” və s. səsləri yapon dilində “ş” səsi yoxdur. Belə olduqda tərkibində həmin səslər olan internasionalizmlər ərəb və ya yapon dilində nə şəkildə əks etdirməli olur? Bu məsələdə operativ fonetik assimilyasiya olmadan ötüşmək mümkün deyildir. ( Ona görə “operativ” deyirik ki, termin alındığı anda fonetik cəhətdən öz şəklini tapmalıdır , burada gözləmək olmaz ki, bu termin haçansa tədricən və deməli təbii yolla assimilyasiya olunacaqdır. Bu gözləmə nəticəsində, ümumiyyətlə, həmin termin nəzərdən qaçırılıb, bütünlükdə onun strukturuna təhrif oluna bilər).

 

ƏDƏBİYYAT        

  1. Халилова С. Н. Лингвистические основы общественно-полити­чес­кой терминологии. АДД –Баку, 1989, с. 30
  2. Хаютин  А.Д. Общественно-политическая терминология Жан Жака Руссо в свете современного понимания терминов. Дисс. …. канд. филол.наук, Самарканд 1970.
  3. Шанский Н. М. В Мире Слов.  М., 1985.
  4. Юшманов В. В Элементы международной терминологии. Словарь-справочник. М., 1968, с.3-4.  
  5. Sambrok G.a the English Language .—Longmans,p70-71
  6. Sebastien A.,Merriam Reflexivity in words //Word Ways :The Journal of Recreational Linguistic.—Volume 21.Number 3,1988.—p.131-134
  7. Shibles,How Germany Vocabulary pictures emotion //Modern languages :Journal of the modern Language Associaton.Volume 69,number 4,1988.—p.226-231
  8. Webster’sNew Twentieth Century dictionary of the English language .Second edition.----Cleveland and New York :The World Publishing Company ,1970. p160

Ключевые слова: терминология, международный, социально-полити­чес­кие, коммуникация, язык

Açar sözlər: terminologiya, beynəlxalq, ictimai-siyasi, ünsiyyət, dil, cəmiyyət, lüğət

Keywords: terminology, international, political, communication, language, society, dictionary

 

 

Cоциально-политические аббревиатуры и полные слова в английском и азербайджанском языках

Резюме

В статье раскрываются причины формирования аббревиатур, которые не являются лексическими единицами.  Автор исследует лексико-семантические и грамматические значения аббревиатур, их функции в предложении, принадлежности к частям речи. Показывается значимость и место аббревиатур в социально-политической  терминологии. Историческое развитие аббревиатур анализируется в различных периодах и языках.

 

Socio-political abbreviations and  the entire word in the English and Azerbaijani languages

Summary

The article describes the reasons for the formation of abbreviations that are not lexical units. The author examines the lexical-semantic and grammatical meanings of abbreviations, their function in the sentence, belonging to the parts of speech. Showing the importance and place of the abbreviations in the socio-political terminology. Historical development abbreviations analyzed at different periods and languages.

 

Rəyçi: dos. E.Vəiyeva
Гейдарова Эльвира Акиф гызы

ОБРЯДЫ ЖИЗНЕННОГО ЦИКЛА: СВАДЕБНЫЙ ОБРЯД

(на материале русского островного говора Азербайджана)

Традиция – «универсальная форма фиксации, закрепления и избирательного сохранения тех или иных элементов социокультурного опыта, а также универсальный механизм его передачи, обеспечивающий устойчивую историко-генетическую преемственность в социокультурных процессах» [18, 1134]. «Культурная традиция – это традиция, представленная элементами культурного наследия: идеями, ценностями, обычаями, обрядами, способами восприятия мира, для которых характерны сохраняемость и передаваемость от поколения к поколению» [1, 56].

Таким образом, традиция тесно переплетается с такими понятиями, как «обычай» и «обряд». Как отмечает Н.И. Макарова, «бытовая культура любого народа основана на традиционности сочетания обычаев и обрядов» [10, 32]. «Обычай – исторически возникший, содержащийся в позитивном праве порядок общественной жизни; ставший всеобщим, привычным стиль действий и поступков (приличие), господствующий в определённом обществе или социальной группе, более или менее строго требующий соблюдения как от индивидов, так и от общества и соблюдающийся ими (хороший обычай)» [20, 314]. Обряд – это «установленные обычаем церемонии, связанные с частными или общественными, чаще всего религиозными действиями» [11, 915]. В разнообразных обычаях и обрядах содержатся «зашифрованные элементы рациональных знаний и навыков, приобретенных в процессе привыкания сотен поколений к окружающей среде» [9, 114].

Говоря о русских традициях, обычаях и обрядах, «важно понимать, что это не просто множество укоренившихся привычек, устоев практической и общественной деятельности, это также национальное наследие, народная культура, которая передается из поколения в поколение» [19, 1-2].

Материалом настоящего исследования явился русский островной говор Азербайджана. Анализ проводился на основе «Лексикона русского островного говора Азербайджана», опубликованного в 2014 году. Он со­ставлен по материалам картотеки, включающей лексику, со­бранную, начиная с 50-х годов прошлого века, во время ди­алектологических экспедиций в русские села Азербайджана (более 20-ти сёл).

Многие исследователи разграничивают содержание таких понятий, как традиции и обычаи. Они «отличаются, прежде всего, социальным назначением. Социальное назначение традиций заключается в формировании и передаче новым поколениям тех духовных качеств, которые необходимы для нормального функционирования сложных общественных отношений. Их цель – развитие сложных привычек, т.е. определенной направленности поведения» [21, 63]. Традиции отвечают на вопрос, почему мы поступаем так, а не иначе. Действия в традиции подчинены сознательной цели воспитания. «Обычаи же не говорят, каким должен быть человек, не предъявляют требований к духовным качествам человека» [21, 63]. Это простые привычки, «сложившиеся стереотипы поведения трудовой и иной социальной деятельности» [14, 28]. Обычаи подробно регламентируют то, что следует или не следует делать в данной обстановке, но не указывают, каким нужно быть.

В исследуемом русском островном говоре Азербайджана значение слова обычай выражается в следующих примерах:

Заведéнье – обычай: У нáс  такóвъ зъв’ид’éн’йь н’имá – аццóў  н’и  слýхът’. Ðнтъ  му­сур­мáнскъйь зъв’ид’éн’йь – н’ив’éсту  въравáт’. Н’и  мы  тýйу зъв’ид’éн’йу  прыдýмъл’и. У  нáс  йéс’т’   такó­йь  зъ­в’и­д’éн’йь – в’éчьръм дóлγ  н’ь  давáт’. У  нáс  дóпр’ьш  плáт’йь  с  бъхмарóй  нас’úл’и - зъв’ад’éн’ийь  такáйь  бы­лъ.

ОбÏчая – обычай:  Рáн’шъ у нáс абÏчьйь  такáйь  былá.

Режим– обычай [5, 358].

Традиции, обычаи, праздники, которые сопровождают человека на протяжении его жизненного пути, начиная с рождения, называются обрядами жизненного цикла. «Главной отличительной чертой обряда является массовость. Для него характерны повтор, цикличность, постоянство. Как правило, обряды сопровождают важные моменты человеческой жизни, связанные с рождением, свадьбой, вступлением в новую сферу деятельности, переходом в другую возрастную группу, смертью» [16, 33]. Можно выделить следующие основные обряды, относящиеся к данной категории:

1) свадебный обряд;

2)  родины,  крестины, на зубок, т.е. все, что связано с рождением ребенка;

3) погребальный обряд, поминки.

«При рассмотрении славянских обрядов лингвистический аспект сводится к изучению обрядовой лексики» [8, 162]. Для реконструкции духовной культуры славян необходимо «не только изучение традиций народов в прошлом и современном состояниях, но и учет лингвистических особенностей народных обрядов, так как обрядовая лексика является не только фактом языка, но и, несомненно, частью национальной культуры» [4, 62]. Поэтому важным представляется диалектологическое исследование отдельных слов и тематических групп, связанных с бытующими на территории Азербайджана традиционными русскими обычаями и обрядами.

Обратимся к свадебному обряду и проследим, какая лексика здесь используется. Ведь свадебный обряд по своей символике выражен намного ярче, чем другие обряды жизненного цикла.

Свóды – знакомство жениха и невесты: «А в’éчиръм  свóды  бÏл’и».

СмотрÅны – «старинный обряд знакомства жениха и его родственников с невестой» [13, 736]: «Пъп’ирвáх  сматр’úны, а  патóм  зарýчьн’йь».

Зарýченье – помолвка, обруче­ние (помолвка - «обряд объявления кого-либо женихом и невестой» [17, 387], обручение - «следующий за помолвкой церковный обряд, во время которого надеваются обручальные кольца жениху и невесте» [13, 437]): «Нъ зарý­чьн’йь  γас’т’éй  пъзывáйут’, кък на  свáд’бу».В словаре В. Даля раскрываются этапы свадебного обряда: «первый, гласное сватовство, сговоръ или первый пропой; второй, рукобитье, зарученье, помолвка, второй пропой; третiй, послѣднiй пропой, обрученье» [6, 616].

Сговóр – соглашение между родителями жениха и невесты о браке: «Свá­тът’  пр’и­йé­хъл’и  в  м’ьсайéт, зγавóр  з’д’éлъл’и,  бóγу  сма­л’ú­л’ис’». В России эта часть свадебного обряда называется рукобитьем, т.е. когда отец жениха и отец невесты с размаху ударяют по рукам в знак договоренности о свадьбе и свадебных расходах.

Клáдка – выкуп за невесту: Клáткъ – йé­тъ каγдá  зъ  н’ив’éсту  д’ин’γý  дайýт’. Рáн’шъ клáт­ку-тъ давáл’и  зъ  н’ив’éсту  скóл’  захóчьш. Клáт­къ, д’éн’γ’и на стóл зъ  н’ив’éсту. Брáл’и клáт­ку стó  руб­л’éй. Рáн’шъ ж жън’ихá клáт­ку брáл’и.В’а­з’óт’ йéй клáт­ку. Патóм на тр’éт’ д’éн’ пр’ийиз­дж’á­­йут’  ат’éц,  мáт’  и  жан’úх, д’éлъйут’  дъγавóрнъс’т’, клáт­­къ  нъзывáйьццъ.

Калым – выкуп за невесту («у татар – цена за невесту, окуп, выкуп, выводные; у русских, где есть обычай этот, калым называют кладка, столовые деньги, на стол» [7, 404]). Учитывая то, что жители русских сел живут в Азербайджане, данное слово было заимствовано ими и употребляется параллельно с исконным названием кладка: Рáн’шъ зъ  н’и­в’éсту калÏм брáл’и. «Особенности празднования традиционной свадьбы – в обрядах, которые соблюдаются в той или иной степени. Например, … жениха заставляют «выкупать» невесту у родителей или у ее друзей» [15, 499].

Весéлье – свадьба или брачный обряд: Рáн’шъ у  нъс  в’ис’éл’йь  хърашó  пръвад’úл’ис’.

Той – свадьба (слово заимствовано из азербайджанского языка): «Ад’úн рáс пашл’ú на тóй, ну, на свáд’бу, хат’éл’и  пъсматр’éт’  нъ н’ив’éсту и н’ь пъс­мат­р’éл’и:  анá  с’ид’éлъ  път чаршóй».

В русских селах Азербайджана на свадьбу готовят специальное ритуальное блюдо – кутью. Это каша из риса с кишмишом, са­харом и др., приготовленная по случаю: Кут’йý γатó­в’ут’ на свáд’­бу.

Используется также лексика со значением процессуальности:

Женáтить – женить: Ас’и­н’­йý сÏнъ жанáт’ит’ бýд’ьм.

Засвáтать – сосватать, по­лучить согласие на брак: Рас хл’úб астáфс’ь в дóм’ь, знá­чит’ засвáтъл’и. Сначáлъ засвáтъйут н’и­в’éс­ту. Пр’ийéхъл’и, засвáтъл’и.

Присвáтать и просвáтать – о ро­ди­­телях невесты: ответить согласием на сва­тов­ство: Пр’и­шл’ú прасвáтъл’и. Кък прасвáтъйут’ у нáс, идýт’ к н’и­в’éс’т’ь  д’éлъ  канчáйут’. Дъ кадá д’éушку пра­свá­тъйут’, дайýт’ шэс’т’ па­дý­шък, сундýк. // не­сов. присвáтывать: Кадá нáс пр’исвáтывъл’и, свáд’бъ съб’и­рá­лъс’.

Усвáтать – сосватать: Мы  йийá  усвáтъл’и. Сп’арвá  д’éлу кан­чáйут’, патóм усвáтъл д’éфку. Пр’идýт’, усвá­тъ­йут’, чьр’ьз  н’ид’éл’у  γл’ад’úш’ – свáд’бъ. А  мы  т’и­б’á  ус­вá­­тъл’и.

Отдáть – выдать замуж: Аддáл’и д’éфку зáмуш, аддáл’и зъ  н’ьл’уб’ú­мъвъ.  Дачкóв  аддалá.

Перевенчáться – обвенчаться (т.е. «вступить в церковный брак через участие в богослужении, во время которого происходит освящение супружеского союза» [12, 92]): П’ьр’ьв’инчáл’ис’ мы в  Л’ьн­ка­рáнскъй  цÑркв’и. Говоря о венчании необходимо отметить, что оно «совершалось в храме, обязательно днем, между литургией и вечерней, в присутствии сочетающихся при двух или трех свидетелях» [3, 62].

Признавáть – договариваться о женитьбе без ведома, без согласия мо­ло­дых (о родителях).

Показывáть - при­­глашать гостей на праздник.

Спаровáть – сосватать: Мн’é  таγдÏ  γадóф  с’ам­нáц­цът’  былó, каγдÏ  м’ан’á  с  Йаф’úмъм спъравáл’и .

Убирáть – наряжать: Н’ив’éсту ад’и­вáйут’, уб’ирáйут’ свáхъ и бл’úск’ийь падрýшк’и. Н’и­в’éсту  уб’ирáйут’  фатóй.

Время для сватовства и проведения свадебной церемонии выбирали не случайно. Обычно это делали в мясоед, о чем свидетельствует приведенный пример: Свá­тът’  пр’и­йé­хъл’и  в  м’ьсайéт, зγавóр  з’д’éлъл’и,  бóγу  сма­л’ú­л’ис’.

«Мясоѣдъ, мясоястiе – перiодъ, когда, по православному церковному уставу, разрѣшена мясная пища. Мясоѣдъ – вмѣстѣ съ тѣмъ пора свадебъ. Временемъ для вѣнчанiя избираются, обыкновенно, особенно въ крестьянскомъ быту, осеннiй и зимнiй. Первый обнимаетъ перiод съ 15 августа по 14 ноября, но порою свадебъ являются лишь октябрь и первая половина ноября, что объясняется частью экономическими причинами (къ октябрю уже подведенъ итогъ урожаю), частью религiозными воззрѣниями народа, считающаго праздникъ Покрова Пресвятой Богородицы (1 окт.) покровителемъ свадебъ. Зимнiй мясоѣдъ обнимаетъ перiодъ съ 25 декабря до масляницы, но по церковному уставу свадьбы могут справляться лишь с 7 янв.» [22, 386]

Учитывая то, что свадьбу справляли чаще всего в октябре, это месяц называется носителями говора свáдебник: «Свá­д’ьб­н’ик р’éскъ халóдный  м’é­с’ьц». Необходимо отметить то, что у славян месяцы года имеют поэтические прозвища, которые появились в результате наблюдений за определенными событиями, происходящими в их жизни, или явлениями природы. «Последних у разных славянских народов записано более 200. В каждой местности бытовали свои прозвища у месяцев года» [2, 26].

Изучение лексики русского островного говора Азер­бай­джа­на дало возможность получить представление об общей структуре русского свадебного обряда, его частях и последовательности. В ходе проведенного исследования было выявлено 98 лексических форм, относящихся к свадебному обряду. В рамках данной статьи приведено 27 примеров.

 

Литература

  1. Алехина Н.В., Сорокина Е.С. Русский свадебный обряд: история и современность. // Школа университетской науки: парадигма развития. S.l., 2015, № 1 (15), с. 56-60.
  2. Асов А.И. Календарь, звезды и обряды Древней Руси. М.: Вече, 2016, с. 320.
  3. Беловинский Л.В. Российский историко-бытовой словарь. М.: Студия «ТРИТЭ» -  «Российский архив», 1999, 528 с.
  4. Белугина О.В. Языковая специфика календарно-обрядовых фольклорных текстов, зафиксированных на территории юго-западных районов Брянской области. // Известия российского государственного педагогического универ­ситета им. А.И. Герцена,  2014, № 166, с. 62-68.
  5. Гулиева Л.Г., Гейдарова Э.А. Лексикон русского островного говора Азербайджана. Баку: Авропа, 2014, 498 с.
  6. Даль В.И. Толковый словарь живого великорусского языка. В 4-х томах. М.: Государственное изд-во иностранных и национальных сло­варей, том II, 1955, 779 с.
  7. Даль В.И. Толковый словарь русского языка: иллюстрированное издание. М.: Издательство «Э», 2015, 896 с.
  8. Дуличенко А.Д. Введение в славянскую филологию: учебное пособие. М.: ФЛИНТА: Наука, 2015, 720 с.
  9. Коренева А.В. Календарные обычаи и обряды крестьян Воронежской губернии  в начале XX века. // Научные ведомости. 2007, № 8 (39) Выпуск 4, с. 114- 120.
  10. Макарова Н.И. Ценностные ориентации этнокультурных традиций русского народа. // Учёные записки Забайкальского государственного гу­ма­ни­тарно-педагогического университета им. Н.Г. Чернышевского. Философия, культурология, социология, социальная работа. 2011, № 4 (39), с. 32-39.
  11. Малая советская энциклопедия. В 10-ти томах. / Главный редактор Н.Л. Мещеряков. М., 1931, том 5, 958 с.
  12. Морковкин В.В., Богачёва Г.Ф., Луцкая Н.М. Большой универсальный словарь русского языка. М.: АСТ-ПРЕСС КНИГА; Словари XXI века, 2016, 1456 с.
  13. Ожегов С.И. и Шведова Н.Ю. Толковый словарь русского языка. 4-е изд. М., 2005, 944 с.
  14. Праздники, обряды, традиции. / Составитель Б. Марьянова. 2-е изд., доп. и перераб. М.: Просвещение, 1965,  159 с.
  15. Россия. Большой лингвострановедческий словарь. / Под общей редакцией Ю.Е.Прохорова. М.: АСТ-ПРЕСС КНИГА, 2007, 736 с.
  16. Сафонова Н.А. Традиционный русский свадебно-обрядовый комплекс  Юж­ного Урала: структура и сущность. // Вестник Казанского государствен­ного университета культуры и искусств, 2013, № 3, с. 33-39.
  17. Словарь русского языка. В 4-х томах. М.: Академия наук СССР. Инсти­тут русского языка. Государственное изд-во иностранных и националь­ных словарей, том III, 1959, 991 с.
  18. Социология: энциклопедия. / Сост. А.А. Грицанов, В.Л. Абушенко, Г.М. Евелькин. Минск: Книжный Дом, 2003, 1312 с.
  19. Тетерина Е.А., Питерова А.Ю. Исследования русских традиций, обычаев, обрядов. Историографический обзор. // Электронный научный журнал «Наука. Общество. Государство». 2016. Т. 4, № 2 (14), с. 1-7.
  20. Философский энциклопедический словарь. М.: Инфра, 2006, 576 с.
  21. Четвертакова Ж.В.   Культурологические подходы к  методологии изучения традиций. // Аналитика культурологии. Выпуск № 1 (16), 2010, с. 59‒68.
  22. Энциклопедический словарь. / Издатели: Ф.А.Брокгаузъ (Лейпцигъ), И.А.Ефронъ (С.-Петербургъ). Том XX. СПб.: Типо-Литографiя И.А.Ефрона, 1897, 480 с.

ÖMRÜ AYINLƏR: TOY MЯRASIMI

(Азярбайъан­дакы рус шивяляринин материалы ясасында)

ХЦЛАСЯ

Мягаля ömrü ayinlərin birinя, dяqiq desяk toy адятлярinя hяsr olunub.  Щал-щазырда тягвим-мярасим фолклоруна мараг артыб. Тядгигатчылар aydыn­laшdыrmaq чalышыr ки, айры-айры яразилярдя щансы адят-яняняляр олмушдур. Елми иш Азярбайъан­дакы рус шивяляринин материалы ясасында aparыlыb. Tяhlilя sяbяb 2014-ъц илдя няшр олмуш «Азярбайъан­дакы рус шивяляринин лексикону» адлы лцьяти олмушдур. Китаб, кечмиш ясрин 50-ъи илляриндян башлайараг, рус кяндляриня апарылан диалектоложи експедисийаларын нятиъясиндя йараныб. Toy mяrasimi ilя baьlы адятляриня диггят йетирилир. Илк дяфядир ки тядгигат бу чярчивядя апарылыр. Təhlil zamanı toy адятлярinя aid 98 leksik forma aşkar olunub. Тягdиm olunan мягалядя 27 misal  göstərilir.

Ачар сюзляр: рус лингвомядяниййяти, toy mяrasimi, toy адятлярi, рус диалектолоэийасы, рус шивяляри.

 

CEREMONIES OF LIFE CYCLE: WEDDING CEREMONY

(on material of the Russian island dialect of Azerbaijan)

SUMMARY

 In article one of ceremonies of life cycle - a wedding ceremony is considered.Today interest in calendar ceremonially folklore has increased. Scientists seek to find out what traditions existed in one or another locality. The Russian island dialect of Azerbaijan has served as material of the real research. The analysis was carried out on the basis of "A lexicon of the Russian island dialect of Azerbaijan" published in 2014. The dictionary is made on materials of the card file including lexicon, collected, since the beginning of the 50th years of the last century during the dialectological expeditions to the Russian villages of Azerbaijan. In work the traditions accompanying a wedding ceremony are considered. In similar aspect the research is conducted for the first time. During the carried-out analysis 98 lexical forms relating to a wedding ceremony have been revealed. Within this article 27 examples are given.

Keywords: Russian linguoculture, wedding ceremony, wedding rituals, Russian dialectology, the Russian island dialect

 

Arif Yunusov

MÜASIR TÜRK DİLİNDƏ İNFİNİTİVLƏRİN QRAMMATİK

XÜSUSİYYƏTLƏRİ

Türk dilində feillərin təsriflənməyən formaları haqqında fərqli mülahizələr və münasibətlər aktuallığı ilə  diqqəti cəlb edir. Türk dilçiliyində ümumi məqbul prinsipə görə, infinitivlərin, başqa sözlə, feilin təsriflənməyən formalarının ( qısa olaraq FTF ) aşağıdaki əsas xüsusiyyətləri mövcuddur:

Feillərdən fərqli olaraq infinitivlər cümlələrin sonunda işlənmir, heç zaman şəxs sonluğu qəbul etmir və ancaq budaq cümlə yarada bilir, feillər cümlənin baş üzvü olan xəbər funksiyasında çıxış edə bildiyi halda, infinitivlər bu missiyanı yerinə yetirə bilmir.

Türk dili mütəxəssisi N. Bayraktarın düşüncəsinə görə, infinitivlər ümumilikdə isim, sifət, zərf kimi ad qrupuna daxil olan nitq hissələri üçün səciyyəvi olan morfoloji və sintaktik təbiətə malikdir[1]. İnfinitivlər, gənc araştırmacı S. Ağlanmazın fikrinə görə, bir çox ələmətlərinə görə feilə bənzəsə də feillik qabiliyyətini itirmişdir. Onun nəzərində, infinitiv “bağlaçlar ve noktalama işaretleri ile birden çok yüklemi olan uzun ve ağdalı cümleler yerine; bağlaç kullanmadan hareket ve zaman ifadeli yoğun anlatımlı; fakat daha kısa cümleler kurulmasına yardım eden dil unsurlarıdır[2]”. Türk dilçiliyində infinitiv haqqında çox fərqli baxış açısının olduğunu qeyd etməliyik. K. Eraslan hesab edir ki, feli sifətlərə ( sıfat-fiiller) əslində “isim-fiiller” adı vermək daha doğru olar, çünki, onlarda zaman mənası ifadə edə bilmək xüsusiyyəti var və bununla da feili sifətlər diğər morfoloji vahidlərdən  asanlıqla ayrılır. Araşdırmacı düşünür ki, məhz həmin səbəbdən də feilin təsriflənən şəkillərinin əksəriyyəti çoxfunksionallıdır və mənşə baxımından feili sifətlərə yaxındır:  “fiilin çekimlenmeyen şekilleri iki kategorinin, iki kelime çeşidinin taşıyıcısı olmakla birlikte, gramatik açıdan bunların birinin, diğerine nispeten daha belirleyicidir[3]”.

Oğuz grubu türk şivelerinde sıfat-fiiller” adlı dissertasiyasında Bilgehan Atsız Gökdağ infinitiv yaranmasında iştirak edən şəkilçiləri, qrammatik funksionallığına görə sözdüzəldici şəkilçilər adlandırılması təklifini irəli sürmüşdür[4]. Tədqiqatçının düşüncəsinə görə, əgər şəkilçilər fərqli qrammatik vəzifələrdə çıxış edən morfoloji vahidlər yaradırsa, onlara qrammatik şəkilçi  demək doğru olmaz. B. Gökdağ  buna görə də -mak/ mək- şəkilçisinin həm məsdər, həm də isim yaradan şəkilçi olduğunu iddia edir. Tədqiqatçı –mak/ mək- şəkilçisinin çok asanlıqla mənsubiyyət və hal şəkilçiləri də ala bildiyini irəli sürür:

Onun okumağından bir şey anlamadım. Bu okumaklar da ne Allah aşkına?

Türk dilçiliyində feilin təsriflənməyən formalarını standart terminlə  adlandırmaq hələ də mümkün olmamışdır. Burada da fərqli mövqelər müşahidə olunur. Məsələn, N. Bayraktar infinitiv grupuna aid olanların hamısını “çekimsiz fiil” adlandırmağı daha uyğun görür[5]. Tədqiqatçının fikrinə görə, infinitiv heç bir şəkilçi almadığı üçün onlar “çekimsiz”dir. Lakin onun irəli sürdüyü termin özünü  doğrulda bilmir. Məsələn, feli sifətlər çox asanlıqla substantivləşib hal, kəmiyyət, mənsubiyyət və ismi xəbər şəkilçiləri qəbul edə bilir. Məsələn:

Hocamız her gün dersini hazırlayıp gelenleri övüyor, onlara özel saygı ve sevgi besliyordu. Zeyni Baba bu köyün ermişlerindenmiş, dilediği oluyormuş. Şirketimiz, iftar yemeğine katılacakların rahatlığı için minibüs ayarlamış.

Örnəklərdən də göründüyü kimi, tədqiqatçı N. Bayraktarın infinitivlərə “çekimsiz fiil” adı vermək təşəbbüsü qrammatik baxımdan özünü doğrultmur. Maraq üçün digər dilçilərin də  fikirlərini xatırlatmaq  lazımdır. T. Banguoğlu feilin təsriflənməyən formalarına “yatık fiiller”, Çağatay -“fiil müştakları”, J. Deny- “şahıssız fiil siygaları”, Hatiboğlu- “eylemsiler”, Özön, Gencan, Hengirmen -“fiilimsiler”, Ediskun və Topaloğlu- “yarım yargı”, Demircan isə- “sözdizimsel adlaştırma ekleri” adlandırmağı iddia etmişlər.

Türk dilçiliyində, qəribə də olsa, məsdərlərlə feildən yaranmış isimlər fərqləndirilmir, onların hamısını bir qrupda təqdim etməyə çalışırlar. Məsələn, N. Bayraktarın düşüncəsinə görə, bu qrupdan olan sözlərə “adeylem, eylemlik, mastar, ad fiil və ya partisip” demək məntiqli görünür[6]. Z. Korkmaz isə bu qrupa daxil olan bütün sözləri “fiil kök ve gövdelerinin karşıladıkları oluş, kılış ve durumları şahıs ve zamana bağlı olmadan gösteren fiil adları biçimi” olaraq dəyərləndirir[7].

Z. Korkmazın araşdırmasına görə, ümumiyyətlə türk dilində –ma/mə, mak/mək və ış/uş- şəkilçiləri əsasında formalaşmış “ad-fiiller” mövcuddur. H. Ediskun isə ehtimal edir ki, “isim fiiller” həm ismin, həm də feilin xüsusiyyətini daşıdığından qeyd olunan şəkilçiləri məsdər şəkilçisi hesab etmək  daha məntiqlidir[8]. Linqvistik baxımdan türk dilində -ma/me ilə mak/mek- şəkilçisi eyniköklü olsalar da qrammatik mənaları fərqlidir. Belə ki, -ma/me- şəkilçisində hərəkətlilik  anlamı olduqca zəif olduğu halda, -mak/mek- şəkilçisində hərəkətlilik daha çoxdur. Bunu aşağıdakı nümunələrdə əyani şəkildə müşahidə etmək mümkündür:

 1. Kızgın ateşin karşısında kavrularak ekmek pişirmesini öğrenmek kolay olmadı. 2. Sohbetin en heyecanlı yerinde Aşır’ın dişini gıcırtması Artık’ı sinirlendirdi.

3. Onun öksürmesi tuttu ve bir türlü dinmek bilmedi, bunun üzerine arkasına döndü, yüzü morardı, elleri titredi. 4. Şimdi savaşmasını öğreniyorsak, sonra da yeniden imar etmeyi, barışı öğreneceğiz.

Bu cümlələrdəki –ma/me-şəkilçiləri bəzi türk dilçilərinin “hafif mastar” adlandırdıqları məsdər şəkilçisi deyil, isim şəkilcisidir. Yeri gəlmişkən, Z. Korkmaz da bəzi hallarda –mak/mek- şəkilçiisinin feillərdə davamedicilik xüsusiyyətini ön plana çıxarmaqda bir  vasitə olduğunu vurğulamışdır[9]. Tədqiqatçı bu fikrini aşağıdaki örnəklərlə sübuta yetirməyə çalışır:

1.Devedikenine basıp üzerinden geçmeye çalışırken bile elini ayağını çizdirmeden geçmek kolay değil. 2. Bana karşı çıkmak isteyenlerden üç besinin kellesini alırsam, kim benim karşımda durabilir ki?  3. Elli sene dolaşmak onu biraz para sahibi etmişti.

Z. Korkmazın fikrinə görə, türk dilində feildən isim yaradan –ış/iş- şəkilçisinin işlənmə sahəsi genişdir və eyni zamanda bu şəkilçidə tərz göstərmə əlaməti də mövcuddur. Məsələn:

1. Atlının gelişi herkesin dikkatini çekti. 2. Gelinin evden çıkarılışı da alışılmışın dışında oldu. 3. Yerinden doğrulup dönünce, süratle giden atın Meleguş olduğunu, onun kafasını tutuşundan ve adım atışından anladı ve bağırdı.  4. Dünyaya gelişi, çocukluk ve gençlik yılları düz bir yol kadar olağandı, fakat son üç dört yıllık ömrü karmakarışık olmuştu.

                Məsdərlərdə olduğu kimi feli sifətlərdə də türk dilçiləri özlərinin fərqli baxışlarını əks etdirmişlər. Uzun illər boyu türk şagirdlərinə feili sifət şəkilcilərini yadda saxlamaq üçün “anası mezar dikecekmiş”  ifadəsini əzbərlədərək –an, ası, mez, ar, dik, ecek, miş- şəkilçilərinin “sıfat-fiil” əmələ gətirdiyini təkrarlayaraq feili sifətin qrammatik mahiyyətini ziddiyyətli şəkildə izah etmişlər. T. N. Gencanın nəzərində yuxarıda qeyd edilən şəkilçilərin ikili xüsusiyyəti var: canlı və ya cansız varlıqları səciyyələndirə bilmək baxımından onlar sifətlik; cümlə daxilində mübtəda, tamamlıq və zərfliklərlə qrammatik əlaqə qura bilmək baxımından feillik funksiyası daşıyır. Buna görə də onlar “sıfat-eylem”dir. Z. Korkmazın düşüncəsinə görə isə, ən doğru variant “sıfat gibi kullanılan fiil şekilleri” ifadəsidir. Qeyd etmək lazımdır ki, feli sifətlərin bir qismi zaman bildirmək xüsusiyyətlərinə də malikdir. Məsələn:

  1. 1.              Kardeşine gönderilmiş mektubu okul müdürü imzalamıştı. 2. Büşra’nın üniversiteli olması köyde görülmedik olaydı. 3. Yapılası çok işimiz olduğundan yola erkenden çıkmıştık. 

Örnək cümlələrdən də göründüyü kimi, feli sifətlər keçmiş ( gönderilmiş mektup) və gələcək zaman ( yapılası iş ) mənaları da bildirmişdir. Araşdırmacı T. Demirin mülahizələrinə görə, feli sifətlərə “ortaç” adı vermək çox münasibdir, çünki, feli sifətlər adverbiallaşaraq xəbəri, mübtədanı və tamamlığı açıqlamaq keyfiyyətinə malikdir[10]. Maraqlıdır ki, H. Ediskun da feli sifətlər haqqında eyni fikirdədir[11]. Ümumiyyətlə, türk dilçiliyində feli sifətlərin tanımı və qrammatikadakı yeri tam müəyyənləşdirilməmişdir. Tanınmış türk dilçiləri T. N. Gencan, Z. Korkmaz, H. Ediskun, N. Bayraktar, M. Ergin, T. Demir, E. Kalay vb. fərqli fikirlər irəli sürməklə bu qeyri-müəyyənliyi daha da artırırlar. Feli sifətlərin isimlik, sifətlik və feillik xüsusiyyətlərini ayrı-ayrılıqda nəzərdən keçirilməsi qrammatik baxımdam yolverilməzdir. Feli sifətləri tarixi inkişaf mərhələləri üzrə  tədqiq etmiş K. Eraslan onların əlamətlərini fərqli şəkildə müəyyənləşdirmişdir[12].

Feili sifətlər hərəkətdə olan müxtəlif varlıqların kəçici əlamətlərini ifadə edə bildiyi üçün K. Eraslan onları “vasıf belirtebilen fiil şekilleri” adlandırır. Təəssüf ki, araşdırmacı feli sifətlərlə feildən yaranmış sifətləri fərqləndirmir. Məsələ burasındadır ki, feli sifətlər hərəkətlə bağlı müvəqqəti əlaməti bildirdirdiyi halda, feildən  yaranmış sifətlər  daimi keyfiyyət ifadə edir. Məsələn, “çalışan” və “çalışkan” sözləri fərqli qrammatik mənalar bildirir; “çalışan adam” birləşməsindəki “çalışan” sözü hərəkətlə bağlıdır, hərəkət tamamlandığında o əlamət də yox olacaqdır. “Çalışkan” sözü isə keyfiyyətdir, o yox olmur. Yəni, “çalışan” feili sifət, “çalışkan” isə feildən yaranmış sifətdir. Feili sifətlərin inkarını –ma/me- inkar şəkilcisi ilə yaratmaq mümkündür—çalışan-çalışmayan; feildən yaranan sifətlərin isə inkarını –ma/me- şəkilcisi ilə yaratmaq mümkün deyil, onların inkarını “değil” sözünün vasitəsi ilə yaratmaq mümkündür: çaşışkandır— çalışkan değildir.

Feli sifətlərlə feillərdən  düzəlmiş sifətlər arasında mövcud fərqlərdən biri, feillərdən düzəlmiş sifətlərin substantivləşə bilməsi xüsusiyyətidir. Onlar isimləşə bildiyindən cəm, hal, mənsubiyyət və xəbərlik şəkilçilərini qəbul edirlər. Feli sifətlərdə isə bu xüsusiyyətlər yoxdur. Məsələn:

Şiddetli çatışmada yaralanmış asker helikopterle hastaneye kaldırıldı. Cephede yaralanmışların durumu ciddiyetini koruyor. Terörle mücadelede yaralanmışlara ödül verildi.

Bir cəhəti də qeyd etmək lazımdır ki, bəzi hallarda, xüsusən, danışıq dilində ədəbi dil normalarının əksinə olaraq feildən düzələn sifətlərin sonuna –cı/cu, lık/lik, sız/siz- şəkilciləri də əlavə edilir. Türk dilçiliyində keçmiş zaman ifadə edən -dık/dik, mış/miş- şəkilciləri ilə əmələ gələn feli sifətlərin şərhində bir sıra maraqlı məqamlar özünü büruzə verir.

 Dərhal xatırlatmak lazımdır ki, Azərbaycan dilçiliyində -dık/dik- şəkilcisi ilə feildən sifət düzəldən şəkilci yoxdur. Bu şəkilçilər yalnız mənsubiyyət şəkilçiləri ilə bərabər işləndikdə sifətləşə bilir: oxuduğum, gördüyüm, bildiyim, yazdığım vs.  Azərbaycan dilçiliyindən fərqli olaraq türk dilçiliyində -dık/dik- şəkilçili feli sifət və feildən  düzəlmiş sifətlər geniş şəkildə müşahidə olunmaqdadır.  Z. Korkmazın təsbitinə görə, qeyd olunan şəkilçi ən çox istifadə edilən “sıfat-fiil” şəkilşisidir[13]. Məsələn, bildik adam, gördük film, tanıdık yer, tanıdık müştəri vs.  Maraqlıdır ki, türk dilində bu şəkilçilər inkarlıq şəkilşiləri ilə bərabər daha fəal şəkildə işlənir: beklenmedik durum, çalmadık kapı, etmedik dua, gitmedik yer, umulmadık iş, yıkılmadık ev vs.

Z. Korkmazın düşüncəsinə görə, –dık/dik- şəkilçisindən fərqli olaraq –mış/miş- şəkilçisi hərəkətin ancaq keçmişə aid olduğunu bildirir: okumuş çocuk, kızarmış patates, kokuşmuş zihniyet, çatlamış toprak, yapılmamış sınav vs.

Tədqiqatçı hesab edir ki, türk dilində qeyd olunan şəkilçilərdən əlavə, -an, r, ar, ır/ir, maz- ıcı/ici- şəkilçiləri ilə də feli sifət əmələ gətirə bilir. Z. Korkmaz ehtimal edir ki, -an- şəkilçisi tarixən –gan- şəklində işlənmiş, zaman keçdikcə öncə tələffüzdə, daha sonra da yazılı dildə ixtisar olunaraq –an- şəklinə düşmüşdür[14]. Onun mülahizəsinə görə, -an- şəkilçisi türk dilində mövcud olan geniş zamanın göstəricisidir, başqa sözlə, həmin şəkilçi bütün zamanlar üçün keçərli olan əlaməti əks etdirir. Məsələn:

Yemek yemeyi seven biridir. Mazlumları koruyan bir birlikteliğe ihtiyaç var. İhanetten nefret edenlerin ihanet etmemesi gerekmez mi?

Azərbaycan və türk dilində müşahidə edilən –ar, r- ır/ir- şəkilçilərinin tədqiqi sübut edir ki, bu şəkilçilərin –an- şəkilçiləri ilə müqayisədə daha geniş və davamlı əlamət göstəricisinə malikdir. Məsələn: olur olmaz işler, çalar saat, aklı erer adam, çoksatar gazete, çıkar yol vs.  Bu şəkilçilərin də türk dilində geniş zaman mənası ifadə etməsi mübahisə doğurmur. Unutmaq olmaz ki, -ar, r, ır/ir- şəkilçilərinin inkar forması olan –maz/mez- də eyni keyfiyyətə malikdir: değişmez karanlık, anlaşılmaz bir gürültü, su götürmez bir gerçek, yüzü gülmez Atiye Hanım, değiştirilemez hüküm, yaramaz eller vs.

Danışıq və ədəbi dildə sıx müşahidə edilən –ıcı/ici- şəkilçiləri vasitəsi ilə yaranan feili sifətlər və feildən düzələn sifətlər indiki və gələcək zamanla bağlı əlamət ifadə edir: bayıltıcı bir kav kokusu, bunaltıcı sıcaklar, yatıştırıcı bir səs vs.

Maraqlıdır ki, bu şəkilçilərin inkarı ənənəvi –ma/me- şəkilçisi ilə düzələ bilmir. Hərəkəti gələcəklə bağlayan –acak və ası- şəkilçilərinin araşdırılması   linqvistik baxımdan maraq doğurur. Türk dilində  –acak- şəkilçisi ilə yaranan “fiil-sıfat”larda qətilik, mütləqlik mənası ön plandadır. Məsələn: silinecek gözyaşları, teselli edilecek dullar, görülecek hesaplar, ilk yıkılacak ev, verilecek cevap, kalkacak adam, söyleyeceğim söz, göreceğim bir hayat, satacağı bir şey vs.

Qeyd olunan şəkilçi ilə sinonim olan və bənzər qrammatik məna ifadə edən –ası- şəkilçisində isə həmin qətilik və mütləqlik arxa plandadır. Maraqlıdır ki, XX əsrin əvvələrinə qədər yazılı dildə geniş işlənmiş –ası- şəkilçisi  hazırkı dönəmdə yazı dilində nadir hallarda işlənir. –ası- esi= şəkilçisi, əsasən Orta Anadolu coğrafiyasında məhəlli şivələrdə müşahidə olunmaqdadır: kahrolası dünya, kaybolası örme, yıkılası değerler, olası bir seçim, kopası kelle, yaşanılası yer vs. –ası- şəkilçisinin işlənməsi daha çox folklor materiallarında müşahidə olunur:

Selvi boylum,  salın da gel,

Bir bakışın ömre bedel.

İkimizi ayırdılar,

Kör olası zalim kader.

Ciğeri dökülesi adam, elleri kırılası kadın, kurşunlara gelesi herif  vs.

Müasir türk dilində feli bağlamalar haqqında da ziddiyyətli fikirlərin mövcud olduğunu qeyd etmək lazımdır. N. Bayraktarın da  ifadə etdiyi kimi, türk dilçiliyinə feli bağlamalar “gerundif, şahıssız kip, ulak, bağ fiil, bağ eylem, ulaç, ulaç-fiil, gerundium, zarf-fiil” kimi terminlərlə təqdim olunur[15]. M. Ergin isə onları “hareket hali ifade eden fiil biçimleri” şəklində açıqlamışdır[16]. A. Topaloğ-

lunun düşüncəsinə görə, feli bağlamalar şəxs və zaman ifadə etməyən mücərrəd hərəkət anlayışına malik təsriflənməyən  feillərdir[17]. Müasir türk dilində, məlum olduğu kimi,  hərəkəti tərzinə və zamanına görə tamamlayan feili bağlamalar -a/e, ı, ıp, arak, dıkta, ınca, alı, madan, ıcak, ken, dıkça, maksızın, anda- şəkilçiləri vasitəsilə yaranır. H. Ediskun feili bağlamaları “bağ-fiiller (ulaçlar)” termini altında təqdim etməyi məsləhət bilir. Onun düşüncəsinə görə, “zarf-fiiller, bileşik cümlede iki cümleciği bağladıkları için bağlaç; özne, nesne, tümleç aldıkları için de fiil olan kelimelerdir[18]”. T. N. Gencan isə hesab edir ki, feili bağlamalar iki hərəkəti bir-birinə bağlayan morfoloji vasitədir. T. Banguoğlu düşünür ki, feili bağlamaların zamanla heç bir bağlılığı yoxdur, bəziləri məçhul və inkardaymış kimi formaya da girə bilir, hətta mənsubiyyət şəkilçisi qəbul edə bilənləri də olur.

Qırğız və türk dilində  feili bağlamaları müqayisəli şəkildə araşdıran M. Gültekin qırğız dilində “çakçıl” termini ilə tanınan feli bağlamaların türk dilçiliyində fərqli istilahlar adı altında təqdim olunmasına heyrətlənir[19]. Z. Korkmaz çağdaş türk dilindəki feili bağlamaları qeyri-ənənəvi şəkildə araşdırmışdır. Onun təddqiqatında feili bağlamalar quruluşuna görə, mənşəyinə görə, şəkilçi qəbul etmə xüsusiyyətinə və funksionallığına görə fərqli qruplarda təsnif edilir. Onun düşüncəsinə əsasən, feili bağlamaların təməl vəzifəsi  zaman və tərz bildirməkdir. Z. Korkmaz -a, -(y)a, (y)arak, -(y)araktan, -makla, -(y)ıp/ -(y)up, -(y)a, -(y)ı/- (y)u, -(y)ıp/-(y)up, -mayınca, -mayarak, -(y)ıp/-(y)up –ma-, -madan, ken/ iken, -maksızın, -dıkça/-dukça, -dığınca, -ırcasına/-urcasına, -mışcasına/-muşcasına, -yorcasına, -acakcasına, -mamacasına, -dıktan sonra/-duktan ,sonra, -madıktan sonra, -masından, -dığından, -madığından, -maktansa, -sa- şəkilçiləri ilə əmələ gələn feili bağlamaların tərz mənalı olduğu düşüncəsindədir. Hərəkəti tərzinə görə tamamlayan feili bağlama şəkilçilərinin də tərkib baxımından zaman mənası əmələ gətirən şəkilçilər qədər geniş tərkibli olduğunu unutmamalıyıq. Bu şəkilçilərə örnək olaraq -(y)arak, -ken, -(y)ıp/-(y)up, -(y)ınca/-(y)unca, -dı mı/-du mu, -mayınca, -madıkça, -(y)alı, -dı…-(y)alı, -madan, -mışken, -acakken, -masıyla, -r-, maz, -dı/-du –madı, -dıkça/-dukça, -dıktan sonra/-duktan sonra, -dıkta/- dukta, -acağında, -acağına, -asıya/-asıya kadar vs. göstərmək mümkündür.

Türk dilçilərinin infinitiv haqqında fikirlərini xülasə şəklində belə təqdim edə bilərik: a) infinitivlə, feil və ad qrupundan olan sözlər arasında fərqlər var  b) infinitivlərin özünəməxsus funksiya və vəzifələri mövcuddur  c) infinitivlər cümlə daxilində aid olduqları cümlə üzvü ilə birlikdə tərkib yarada bilir  d) infinitivlər müstəqil işlənə bilmir. Bu fikirlərin isbatı üçün aşağıdaki cümlə  numunələri verilir:

Büyük şehirlerdeki oyun alanları giderek azalıyor.  İlkbaharda açan çiçekler ne kadar güzel! Onu birden karşımda görünce çok şaşırdım. Sizin benden hiç hoşlanmadığınızı zaten biliyordum. Bizim ders çalıştığımız odada yüksek sesle konuşulmaması gerekir. Onun anlattığı hikayeyi dikkatle dinledim. O, beni gördüğünde hemen geriye döndü. Eski mahallemize gidince arkadaşlarıma uğrarım. Okuldan çıkıp eve giderken yolda arkadaşıma rastladım. Her sabah yarım saat yürümek sağlık için çok faydalıdır. Çocuk annesini görür görmez onun boynuna sarıldı. Dersten sonra eve yürüye yürüye gittim. Eve gittiğimde  kitaplarımı alacağım.

Bəzi məqalələrdə infinitivlərin mürəkkəb cümlə konstruksiyalarında işlənməsi, əlavə edildiyi sözün morfoloji quruluşunu və funksiyasını dəyişdirdiyi, bəzi hallarda feilin zaman şəkilçiləri ilə oxşaması, tədricən feillik xüsusiyyətlərini itirdiyi iddia olunsa da bu mülahizələr konkret mətinlərdən gətirilmiş cümlə nümunələri ilə sübuta yetirilmədiyindən qeyri-ciddi təsir bağışlayır. Məsələn, “Coşkulu kalabalığı görünce insanın içine yeni bir umut doluyor” cümləsindəki “görünce” sözü –gör- feilinə –ünce- şəkilçisi artırmaqla əmələ gəlmişdir. Burada feili bağlama zaman mənası yaratmışdır. Digər tərəfdən də, “görünce” sözü “coşkulu kalabalığı” ifadəsi ilə bir yerdə çıxış edərək cümlənin zaman zərfliyi olmuşdur. Başqa sözlə, artıq bu nümunədə “görünce” sözünün feillə bir bağlılığı  yoxdur. Belə qənaətə gəlmək olar ki, türk dilinin tədqiqi sahəsində yaranmış mübahisəli məsələlərin həlli üçün türk dilçiləri öz  tədqiqatlarında sadəcə Türkiyədə fəaliyyət göstərən türkoloqların deyil, Azərbaycan başda olmaqla digər dövlətlərdə—Qazaxıstan, Türkmənistan, Özbəkistan, Qırğızıstan, Rusiya vs fəaliyyət göstərən dilcilərin əsərlərini də  izləməli, onlarla təcrübə mübadiləsi aparmalıdırlar.

 

           İstifadə olunmuş ədəbiyyat

Ağlanmaz S. Türk lehçelerinde fiilimsiler ve fiilimsi yapılar (sıfat-fiilli yapıların karşılaştırmalı incelenmesi), Celal Bayar Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü,  Manisa, 2006

Bayraktar N.  Türkçede Fiilimsiler, TDK yayınları, Ankara, 2004

Demir T. Türkçe Dil Bilgisi, Kurmay Basım Yayın Dağıtım, Ankara, 2004

Ediskun H. Türk Dil Bilgisi (Sesbilgisi-Biçimbilgisi Cümlebilgisi), Remzi Kitabevi, İstanbul, 2010

Eraslan K. Eski Türkçe’de İsim–Fiiller, İ.Ü. Edebiyat Fakültesi Yayınları, İstanbul, 1980

Ergin M. Edebiyat ve Eğitim Fakültelerinin TDE Bölümleri İçin Türk Dil Bilgisi, Bayrak Basım /Yayım /Dağıtım, İstanbul, 2009

Gökdağ  B. A. Oğuz grubu Türk şivelerinde sıfat fiiller, Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Kayseri, 1993

Gültekin M. “Kırgız Türkçesinde Zarf-Fiiller ve Türkiye Türkçesi Karşılıkları Üzerine Bir Araştırma”, TÜBAR, S.9, s.99-126, Niğde, 2011

Korkmaz  Z. Türkiye Türkçesi Grameri (Şekil Bilgisi), TDK Yayınları, Ankara, 2009

Topaloğlu A. Dil Bilgisi Terimleri Sözlüğü, Ötüken Yayınları, İstanbul, 1989

 

Грамматические особенности инфинитивов в современном турецком языке

                                                                          РЕЗЮМЕ

Инфинитив – обобщённое наименование действия. Он не обладает категориями наклонения, времени, числа и лица. Инфинитив неопределённая форма глагола, исходная форма глагольной парадигмы, называющая процесс вне отнесённости к наклонению, времени, лицу и числу, в отвлечении от объективной реальности протекания во времени и носителя процессуального признака. По происхождению инфинитив является застывшей формой дательного и предложного падежа единственного числа существительных. Современная лингвистика рассматривает инфинитив как основу глагольной парадигмы — начальную форму глагола.

Ключевые слова: инфинитив, грамматика, глагол, парадигма, турецкий язык

SUMMARY

Grammatical features of infinitives in the modern Turkish language

The infinitive is a generalized action name. He does not have the categories of mood, time, number and person. The infinitive form of a verb, the original form of the verb paradigm calling process is ascribed to the inclination, time, person and number, abstracted from the objective reality of the flow of time and procedural support feature. The origin of the infinitive is a hardened form of dative and prepositional singular nouns. Modern linguistics examines the infinitive verb paradigms as the basis - the initial form of the verb.

Keywords: infinitive, grammar, verb paradigm, Turkish language

 

Rəyçi: dos. L.Ələkbərova

 

Rəşad Zülfüqarov

NEHRƏM ŞİVƏSİNİN LEKSİKASINA BİR BAXIŞ 

Naxçıvan dialekt və şivələri dilimizin leksik fondunun zənginliyi ilə Azərbaycan dilinin dialekt və şivələri içərisində özünəməxsus yer tutur. Bu baxımdan Naxçıvan dialekt və şivələrinə daxil olan Nehrəm şivəsi də leksikasının zənginliyi, əhatəliliyi və xarakterik xüsusiyyətləri ilə diqqəti cəlb edir. Bu şivələrdə işlədilən leksik vahidlər bölgə əhalisinin məşğuliyyəti, təsərrüfat həyatı, məişəti ilə sıx bağlıdır. Məqalədə Nehrəm şivəsindən toplanan bir sıra leksik vahidlərin təhlilinə yer veriləcəkdir.

  Tədqiqi edilən Nehrəm şivəsində “əminin həyat yoldaşı” mənasında işlənən və bu şivə üçün xarakterik olan əgi//əci sözünün təhlili maraq doğurur. Məs.: Dünənnərsi əgim bizdəydi. Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycan dilinin müxtəlif dialekt və şivələrində bu mənanı ifadə edən fərqli fonetik tərkibli sözlərə rast gəlinir. Müasir Ordubad dialekti və Culfa şivələrində “əminin həyat yoldaşı” mənasında işlədilən əmcanı//əmidostu sinonim sözlərindən istifadə olunur. Əgi sözü quruluşca sadə, əmcanı//əmidostu sözləri isə mürəkkəb isim olub birinci tərəfi yiyəlik hal şəkilçili əmi, ikinci tərəfi mənsubiyyət şəkilçili canı/dostu sözlərindən təşkil olunmuşdur. Ən qədim zamanlardan türklərdə mövcud olan bir inam var ki, ailə qurulan qadın həmin kişinin arxası, dayağı, sirdaşı, yoldaşıdır. Başqa sözlə desək, türk xalqlarında “həyat yoldaşı” ifadəsinin işlədilməsi təsadüfi deyil. “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanda “Qam Börənin oğlı Beyrək boyunu bəyan edər, xanım, hey” boyunda ailə qurmaq istəyən  Beyrəyin arzuladığı qadın məhz bu cür cəsur, ağıllı, çevik olan sirdaşdır. Beyrək aydır: “Baba, mana bir qız al ver kim, mən yerimdən turmadan o turgəc gərək! Mən qaracuq atımı binmədin, ol binmək gərək! Mən qırıma varmadan ol mana baş gətir­mək gərək...” (12, s.55). Söz Azərbaycan dilinin Dərbənd dialektində əmədusti//imdusti//amixatunu//imxatuni (2, s.243) şəklində mövcuddur və eyni leksik mənanı ifadə edir. 

Müasir Nehrəm şivəsində içərisində taxıl, pambıq və s. saxlamaq üçün istifadə edilən “iri, böyük kisə” mənasında kuval//çuval sözü işlədilir. Məs.: Bi kuval buğdası olmax xan olmaxdı muharibə vaxdı. İnformatorların verdiyi məlumata əsasən çuval adətən keçi və ya dəvə qəzilindən toxunar və çox böyük olarmış. Söz Azərbaycan dilinin əksər dialekt və şivələrində təsərrüfat məqsədi ilə işlədilən “iri, böyük kisə”  mənasını ifadə edən məişət əşyasının adını ifadə edir. Türkiyə türkcəsində də söz eyni leksik anlamı bildirir. Məs.: “Bir çuval inciri berbat ettin”. Lakin “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanında çuval sözü geyim mənasında işlənmişdir. “...Beyrək aydır: “Bir əski qaftan verdinüz, bənim başım-beynüm aldınız” –deyüb vardı. Bir əski dəvə çuvalı buldi, dəldi, boynuna köçürdi. Kəndüyi dəlüligə bıraqdı, sürdi dügünə gəldi” (12, s. 63).

Nehrəm şivəsində “qız evində toyun ikinci günü verilən yemək” mənasında şilə sözü işlədilir. Məs.: Qız toyu:n ikinci günündə şilə pişirərdix′. Şilə sözü Naxçıvan dialekt və şivələrinin əksəriyyətində iki mənada: 1. Şilə- ət və düyünün qarışığından hazırlanan yemək      2. Şilə- qırmızı rəngli çit parça kimi işlənir. Söz Azərbaycan dilinin Ağdam, Cəbrayıl, Goranboy və s. şivələrində “yemək” mənasında işlənir (4, s. 530). Quba dialektində bu mənada şillə (13,    s.209), Azərbaycan dilinin qərb qrupu dialekt və şivələrində isə şilə (5, s.252) “qatı şorba” ifadələrinə rast gəlinir. Türkiyə türkcəsinin Ərzurum dialekt və şivələrində şilə (8, s.294) “suyunu çəkməmiş plov” sözü də bəhs olunan Nehrəm şivəsindəki eyni leksik mənanı ifadə etməkdədir.

Nehrəm şivəsində “boyunduruqda oturan adam” mənasında işlədilən nürsə sözü də maraq doğurur. Məs.: Mən uşağ olanda nürsəliy eləmişəm. Məlumdur ki, dilimizin əksər dialekt və şivələrində kotana, cütə qoşulan iki və ya üç cüt öküzü idarə edən, xüsusilə ikinci cüt öküzün boyunduruğuna minib qabaqdakı və daldakı cüt öküzlərin kotan və ya cütü çəkməsini tənzimləyən  adama əsasən hodaxçı və ya xodək deyilir. Sözə Dərələyəz şivələrində hodax (3, s.287), qərb qrupu dialekt  və şivələrində hodaxçı (5, s.247), Bərdə, Gədəbəy, Goranboy, Tovuz şivələrində hodax//hodaxçı (1, s.226) şəklində rast gəlinmişdir. Qeyt etmək lazımdır ki, nürsə sözü bu bölgə üçün xarakterikdir.

Nehrəm şivəsində iş zamanı geyinmək üçün qalın parçadan tikilən geyim növü olan sırıqlı sözünun linqvistik təhlili də maraqlıdır. Məs.: Sırıxlı qalın o:rdu soyuxdan yaxcı qoruyur. İnformatorlar qeyd edirlər ki, sırıqlı tikmək üçün nisbətən bərk və qalın parça seçilir. Onun arasına yun, bəzi hallarda isə pambıq yığılır. Sonra yorğan sapı və iynəsi ilə tikilir. Qalın və isti olduğu üçün iş zamanı bədəni soyuqdan və ya zədələnməkdən yaxşı qoruyur. Quruluşca düzəltmə olan sırıqlı sözü sırımaq feilindən yaranmışdır. Kök morfem olan sırı sözünə feillərdən ad düzəldən –q və adlardan ad düzəldən -lı leksik şəkilçiləri əlavə olunmuşdur (sırı+q+lı – R.Z.). Söz Azərbaycan dilinin Şəki dialektində əntər (9, s.174) şəklində eyni mənada işlənmişdir.

Müasir Nehrəm şivəsində “qadınların üz və bədənlərini örtməsi üçün istifadə etdiyi geyim” mənasında çərqədin sözü işlədilir. Məs.: Arvad gərəx′ çərqədinsiz əvdən çıxmıya. Babək rayonunun Sirab və Qahab kənd şivələrində bu mənada mərfəcçarşaf sözləri işlədilir. Azərbaycan dilinin Bakı və Ordubad dialektində rast gəlinən mərfəş (2, s.389) sözü fərqli leksik mənada “içərisinə yorğan-döşək yığmaq üçün xüsusi toxunmuş əşya”  şəklində işlənir.

Nehrəm şivəsində “sirr saxlamaz adam” mənasında işlənən ağzısuyux sözünün linqvistik təhlili də olduqca maraqlıdır. Məs.: Ə bı Gəfər yaman ağzısuyux adamdı ye. Ağzısuyux quruluşca mürəkkəb olub mənsubiyyət şəkilçili ağzısuyux komponentlərindən təşkil olunmuşdur. Bir fakta diqqət yetirək. Müasir dialekt və şivələrimizdə “tez yola gələn, tez aldadıla bilən, sadəlövh adam” mənasında “sıvıx, sıvığ adam, sıvılmax” kimi ifadələr işlədilir. Fikrimizcə, “suyulmax” sözü “sıvılmax” sözünün fonetik variantıdır. Dilimizin müxtəlif dialekt və şivələrində “sirr saxlamaz adam” mənasında bir qədər etik normadan kənar işlədilən “ağzıcırıx, hulqumsuz adam” ifadəsi də işlədilməkdədir. Təsadüfi deyil ki, xalq arasında “kişinin gərəx′ hulqumu ola” məcazi mənalı aforizmi də mövcuddur.

Müasir Nehrəm şivəsində “nənni, beşik” mənasında işlənən yüyrəx' sözü də diqqəti cəlb edir. İnformatorlardan aldığımız məlumata görə yüyrəx' sicim və palazdan hazırlanardı. Məs.: Yüyrəx' o vaxdar beşiy olmuyanda düzəldərdix′ kin, uşaxları yatıdax, yelliyəx'. Bu leksik vahidə Cəbrayıl şivələrində “beşik, nənni” mənalarında rast gəlinmişdir. Qeyd etmək olar ki, yüyrəx' sözü qədim türkmənşəli leksik vahid olan “yüyürmək – qaçmaq, hərəkət etmək” feilindən yarınmışdır. Ordubad dialektinin Aza kənd şivəsində yürgələmək (fikrimizcə, yırğalamaq feilinin fonetik variantıdır.) felinə də rast gəlinir. Bu söz  “hərəkət etmək” mənasında (2, s.249) Zəngilan, Əlibayramlı dialekt və şivələrində də işlədilir.

 “Dəcəl, şıltaq, ərköyün uşaq” mənasında Nehrəm şivəsində ərcil uşax ifadəsi işlədilir. Məs.: Bizim bı nəvə yaman ərcildi ye bi yerdə durmaz.  Naxçıvan dialekt və şivələrində həmçinin bu mənada “cəbəl uşax” ifadəsinə də rast gəlinir. Maraqlıdır ki, bu leksik vahid “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarda ərcəl şəklində eyni mənada işlənmişdir. “....Sənin oğlın kür qopdı, ərcəl qopdı. Qırq yigidin boyuna aldı. Qalın Oğuzun üstinə yürüş etdi. Nə yerdə gözəl qopdısa çəküb aldı...” (12, s. 37).

Nehrəm şivəsində “oba, alaçıq” mənasında işlənən hubruxumru sözləri də maraq doğurur. Məs.: Uşax vaxtı biz hubruya gedərdix′. Hubru az eşidilən sözdü yanı oba, alaçıx deməx′di. Azərbaycan dilinin dialekt və şivələrində bu mənada oba, obaçılığ, alaçıx kimi sözlər işlədilir. Bu mənada Türkiyə türkcəsinin Ərzurum dialekt və şivələrində ova, ovet (8, s.250), Kastamonu şivəsində oba –çadır (7, s.244), Məhmud Kaşğarinin “Divanü-lüğət it türk” əsərində alaçu (10, s.18) və oba (10, s.421), Türkmən dialektində avul (1, s. 12), Orta Asiya türk şivələrinin əksəriyyətində aul sözü işlədilməkdədir. Qeyd etmək lazımdır ki alaçıq sözü “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanında gərdək, gərdəklik sözləri ilə ifadə edilir: “... Oğuz zamanında bir yigit ki evlənsə, ox atardı. Oxı yerdə düşsə, anda gərdək dikərdi. Beyrək xan dəxi oxın atdı, dibinə gərdəgin dikdi.....” (12, s. 57).  

Nehrəm şivəsində əkinçilikdə istifadə olunan “boş, şumlanmayan xam yer” mənasını ifadə edən hərə sözü də diqqəti cəlb edir. Məs.: Bı yer hərə qa:b gələsi:l şumnanacax. Söz Naxçıvan qrupuna daxil olan digər dialekt və şivələrdə xörə // xıza // xərə // hərəbaş (6, s. 228) şəklində “şumlanmış sahənin arasında qalan boş yer” mənasında işlədilir. Sözə Azərbaycan dilinin Çəmbərək şivəsində xişdəx′ (11, s.249), Cəbrayıl, Borçalı, Qazax, Tovuz şivələrində xərəx′ (3, s.242) şəklində, eyni mənada rast gəlinir. Hərə sözü dilimizin Culfa, Kürdəmir, Cəlilabad şivələrində omonimlik xüsusiyyəti daşıyaraq taxça, rəf, cərgə, sıra, böyük mişar (3, s.221) mənalarını da ifadə edir.

Müasir Nehrəm şivəsində maraq doğuran leksik vahidlərdən biri də acra sözüdür.     Məs.: Kökə yapanda xəmri acıtmaxdan yana una acra vırrıx. Bu mənanı Culfa rayonunun Boyəhməd, Teyvaz, Ordubad rayonunun Tivi kənd şivələrində bələtə//bılata sözləri ifadə edir. Azərbaycan dilinin digər dialekt və şivələrində söz xəmrə//xəmirə, acıxəmrə//acıxamra, ajıxamra, hacxamra, xəmir maya, türkmən dilində мая//хамыр мая, Türükiyə türkcəsinin Van şivəsində açıhamur // hamurmayası, tuvin dilində ажыкты, uyğur dilində хемиртуруш, noqay dilində ашыкты; qazax dilində ашыкты (2, s.28) kəlmələri ilə ifadə edirlir. Müasir Culfa şivələrində “xəmir yetişib, xəmir acıyıb, xəmir gəlib, xəmir turşuyub” kimi ifadələrin işlədilməsi yuxarıda verilən izahların əsaslandırılması baxımından maraqlıdır.

Yekun olaraq qeyd etmək lazımdır ki, müasir Nehrəm şivəsində dialekt leksikasının müxtəlif sahələrinə aid sözlər öz zənginliyi ilə diqqəti cəlb edir. Onların hamısı haqqında bir məqalədə bəhs etmək bir qədər çətindir. Araşdırılan şivədə mövcud olan və məqalədə tədqiqata cəlb edilən leksik vahidlərin böyük əksəriyyəti milli mənşəli olmaqla zəngin ümumtürk leksikasının mühüm laylarından birini təşkil edir. Belə sözlərin müasir dilçilik aspektindən etnolinqvistik təhlilinin aparılması bir sıra maraqlı faktların orataya çıxarılmasına imkan verir. Həmin sözlərin milli aspektdən, ümumtürk mədəniyyəti, dilçiliyi kontekstində öyrənilməsi, onların xalqımızla, bu torpaqla bağlılığının sübut olunması günümüzdə əraziləri­mizə qarşı irəli sürülən əsassız erməni iddialarına tutarlı cavab verə biləcək əhəmiyyətli bir mənbə olduğunu göstərməkdədir. Aparılan araşdırma və təhlillər sübut edir ki, öyrənilən sözlər, şübhəsiz, regionla bağlıdır və xalqımızın milli-mənəvi mədəniyyətinin, dialekt leksikasının mühüm tərkib hissəsini təşkil edir. 

 

İSTİFADƏ EDİLMİŞ ƏDƏBİYYAT

  1. Аразкулыев С., Атаниязов С., Бердиев Р., Сапарова Г. Түркмен дилинин гысгача диалектологик сөзлүги. Ашгабат: Ылым неширяты, 1997, 215 с.
  2. Azərbaycan dilinin Dərbənd dialekti. Bakı: Elm, 2009, 448 s.
  3. Azərbaycan dilinin dialektoloji lüğəti: 2 cilddə, I c. A-L, Ankara: Türk Dil Qurumu Yayınları,1999,  661 s.
  4. Azərbaycan dilinin dialektoloji lüğəti: 2 cilddə, II cild, Ankara, Türk Dil Qurumu, 2003, 378 s. 
  5. Azərbaycand dilinin Qərb qrupu dialekt və şivələri. 2 cilddə, I c., Bakı: Azərb. SSR EA nəşriyyatı, 1967, 283 s. 
  6. Azərbaycan dilinin Naxçıvan qrupu dialekt və şivələri. Bakı: Azərb. SSR EA nəşriyyatı, 1962, 326 s.
  7. Caferoğlu A. Anadolu ağızlarından toplamalar.  Ankara: Türk Dil Kurumu, 1994, 270 s.
  8. Gemalmaz E. Erzurum ili ağızları. III cilt, Ankara: Türk Dil Kurumu, 1995, 381 s.               
  9. İslamov M. Azərbaycan dilinin Nuxa dialekti. Bakə: Azərb. SSR EA nəşriyyatı, 1968, 276 s.
  10. Kaşğarlı M. “Divani lüğət-it-türk”. 4 cilddə, IV c., Ankara: Türk Dil Kurumu,. 2006, 885 s.
  11. Kərimov Ş. Azərbaycan dilinin Çənbərək və Karvansaray şivələri,Bakı: Nurlan, 2004, 362 s.
  12. Kitabi-Dədə Qorqud / Tərtib edənləri F.Zeynalov, S.Əlizadə. Bakı: Yazıçı, 1988, 265 s.
  13. Rüstəmov R.Ə. Quba dialekti. Bakı: Azərb. SSR EA nəşriyyatı, 1961, 281 s.
  14. Şirəliyev M.. Bakı dialekti. II çapı. Bakı: Azərb. SSR EA nəşriyyatı, 1957, 226 s.

 

                                                                    XÜLASƏ

Məqalə Azərbaycan dilinin Nehrəm şivəsinin leksikasına aid bir sıra sözlərin linqvistik təhlilinə həsr olunub. Həmin leksik vahidlər dilimizin qədim yazılı abidələri, həmçinin ayrı-ayrı dialektlərdə işlənən nümunələrlə müqayisəli tədqiq edilmişdir. Araşdırma nəticəsində sübut olunmuşdur ki, Nehrəm şivəsi dialekt leksikasının zənginliyi ilə diqqəti cəlb edir. Burada bölgə əhalisinin həyat və yaşayışı ilə bağlı olduqca maraqlı leksik vahidlər mövcuddur. Həmin leksik vahidlərin müasir dilçilik aspektindən öyrənilməsi bir sıra maraqlı nəticələrin əldə edilməsinə imkan verir.

Açar sözlər: Naxçıvan, Nehrəm, şivə, leksik vahidlər, əci

 

A VİEW TO THE LEXİCAL OF NEHRAM ACCENT

Summary

The article has been devoted to the linguistics investigation of  some words belong to lexical  Nehram accent of Azerbaijan language. Those lexical units has been comparative investigated with the ancient written monuments and different dialects and accents of our language. Result of the investigation it is proved that Nehram accent attracts attention for its rich lexical. There many interesting lexical units exist here which are connected with the life of the region`s people. Learning of those lexical units by linguistics aspect gives opportunity to get some  interesting results.

Key words: Nakhchivan, Nehram, accent, lexical units, aji                     

 

ВЗГЛЯД НА ЛЕКСИКУ НЕГРАМКОГО ГОВОРА

Резюме

Статья посвящена линквистическому анализу ряда слов, принадлежащих неграмскому говору Азербайджанского языка. Проведен сравнительный анализ этих лексичских единиц с древними надписями, а также с образцами из других диалектов нашего языка. В результате исследований выявлено, что неграмский говор отличается богатой диалектической лексикой. Здесь имеются очень интересные лексические единицы, связанные с образом жизни населения края. Изучение этих лексических единиц с современных аспектов позволяет получить интересные результаты.

Ключевые слова: Нахчыван, Неграм, говор, лексическая единица, еджи

 

 

 

Məqalə AMEA-nın müxbir üzvü, professor Ə.A.Quliyev tərəfindən təqdim edilmişdir.

 

 


Абушoва Севиндж Алимовсум гызы

ОСОБЕННОСТИ ПЕРЕВОДА ПОЭТИКИ ТЕКСТА

При переводе любого художественного произведения лингвистический анализ художественного текста  очень  важен.  В этом случае перед перевод­чиком ставится задача внимательного