DİLÇİLİK – ЯЗЫКОЗНАНИЕ.........................................................................................................................................................................................5-204

К. АЛИЕВА, Л. МАМЕДОВА. Употребление конъюнктива в придаточном предложении косвенной речи....................

G. BABANLI. Əvəzliklərin substantivləşməsi..............................................................................................................................................

G. BƏŞİROVA. Dənizçilik terminologiyasının bəzi spesifik xüsusiyyətləri............................................................................................

L  İBRAHIMOVA. Müxtəlifsistemli dillərdə ad qruplu frazeoloji paradiqmlər..................................................................................

M. MAHMUDOVA .Yiyəlik halın qrammatik xüsusiyyətləri və morfoloji norma..............................................................................

С. МАГЕРРАМОВА.Абсолютные синонимы в терминообразовании в русском языке..........................................................

N. MƏMMƏDOVA. Hadi Mirzəzadə və dilimizin başqa ölkələrdəki taleyi problemi.......................................................................

E. MİRZƏYEV. “SİV” coğrafi termininin etimologiyasına dair.............................................................................................................

R. QULİYEVA .Ərəb dilinin mürəkkəb cümlələrində işlənən bağlayıcılar...........................................................................................

H. ЭФЕНДИЕВА. О связи классификации  наречий с их лексическими значениями..............................................................

Ф.САЛИМОВА. О семантическом построении ССЦ в «Книге моего деда Коркуда» и «Песни о Нибелунгах»..............

Ç. ŞAHBAZLI.Nəzakətliliyin qeyri-linqvistik təhlili...............................................................................................................................

S. ABDİNOVA. Mətnin kommunikativ budaqlanması məsələsi.............................................................................................................

G. İMANOV. İltisaqi dillərin ümumi xarakteristikası...............................................................................................................................

A..PAŞAYEVA. Urdu dilində bəzi sadə və mürəkkəb sonqoşmaların semantik növləri....................................................................

Ə. AĞAKİŞİYEV. Qloballaşma və dil...........................................................................................................................................................

K. МУСТАФАЕВА .Оттенки  цветов в системе  лингвистических и литературных ассоциаций  в эпосе «Беовульф».

S. MUSTAFAYEVA. İmadəddin Nəsiminin dilində işlənən qədim Azərbaycan sözləri.....................................................................

Ş. SƏFƏROVA, Ü. HÜSEYNOVA. Dil vahidlərinin fonogenetik xüsusiyyətləri.................................................................................

B. SƏMƏDOV. Modal fellər şifahi və yazılı nitqdə.....................................................................................................................................

T. ƏKBƏROVA. Ərəb ədəbi dilində ilk komponenti  ابن , بنت اخ sözlərindən ibarət olan  frazeologizmlər................................

L. YUSİFOVA. Azərbaycan dilində feilin əmr şəklində məcburiyyət mənası.......................................................................................

K. ABDURƏHMANOVA. Экспрессия в эмотивном тексте................................................................................................................ 

Л.  ГУЛИЕВА. Ассимилятивное смягчение задненебных согласных в русском островном говоре Aзербайджана........

T. ИБРАГИМОВА. Фонетическая терминология в учебниках  по   современному русскому языку..................................

Ф.МАМЕДБЕЙЛИ . Лексико - грамматическое своеобразие форм множественного числа существительных ............

Р. МАМЕДОВА. Пословицы, поговорки и мудрые изречения в Габуснаме……………………………………………....

Н. МАХМУДОВА. Понятия о словообразовании……………………………………………………………………….

Р.  МАГЕРРАМОВА. Теория концепта в современном англо-американском языкознании…………………………….

Ü. CƏFƏROVA. Qarşılıqlı və tipoloji tədqiqatların nəzəri əsasları......................................................................................................

Э. ГЕЙДАРОВА. Старорусские формы в словарном составе островного говора Aзербайджана.........................................

K. İMANOVA.  Nitq vərdişlərinin əsas xarakterik xüsusiyyətləri...........................................................................................................

F. MƏMMƏDOVA . Mətn komponentlərinin bağlanmasında sintaktik vasitələrin rolu...................................................................

S. HACIYEVA . Qoşmaların  sinonimliyi.....................................................................................................................................................

N. XUDAVERDİYEVA. Türk dillərində sinkretiklik problemi..............................................................................................................

Э. ИБРАГИМОВА, Н. ХАЛИЛОВА . Имя существительное и его грамматические признаки…………………………

Н. МУСАЕВА. Арабские заимствования в персидском языке......................................................................................

P. ABBASOVA. Azərbaycan dilində qeyri-müəyyən şəxsli yarımçıq cümlələr..................................................................

A.ALLAHVERDİYEVA. Danışıq aktının linqvo-fəlsəfi təhlili............................................................................................

A. ƏHMƏDOVA. Qoşma köməkçi nitq hissələrindən biri kimi...........................................................................................

A. ƏMİRASLANOVA. Style and Stylistics............................................................................................................................

M. HƏMİŞƏYEVA. Alman dilində söz birləşmələrinin qrammatik xüsusiyyətləri...........................................................

K.MUSAYEVA. Küveyt ləhcəsində alınma sözlər.................................................................................................................

Z. MƏMMƏDOVA. Klassik  lüğətlərdə  milli  mədəniyyət  tarixinə  aid olan leksik  vahidlər........................................

M. ORUCOVA . Die oppositionsverhältnisse im system der wortarten………………………………………………………………

O. PİRİYEVA. Nitq mədəniyyətinə təsir göstərən bəzi amillər haqqında..........................................................................

A. ABBASOV. Leksikoqrafiya tarixinə ümumi ekskurs...................................................................................................................

A. BAYRAMOVA. Qrammatik mənanın kateqorialaşmasının mədəniyyətlərarası xüsusiyyətləri................................

Ü. ƏLİYEVA. The Process of Translating………………………………………………………………………………….

Ф. РЗАЕВА. Производные породы глаголов в арабских диалект.................................................................................

Y. HACIYEVA.Phrasal verbs articles in English Grammar………………………………………………………………….

Z. İSMAYILOVA. Fars dilində iki və daha artıq komponentli feli sifətlər haqqında.......................................................

M.KURNAZ. İntensivliyin deyimlərdlə ifadə imkanları: nəticələr, perspektivlər.............................................................

R. MÜRSƏLOV. Stylistic notation for a word or phrase.....................................................................................................

T. QURBANOVA. İngilis dilində vəziyyət kateqoriyası sözləri...........................................................................................

A. KAZIMOVA. Azərbaycan dilində mifonimlər..................................................................................................................
H. МАМЕДОВА. Эквиваленты медицинских терминов в турецком языке и их адаптация
..................................

Ф.ЭФЕНДИЕВА. Некоторые формы арабской грамматики, применяемые в персидском языке.........................

ƏDƏBİYYATŞÜNASLIQ – ЛИТЕРАТУРОВЕДЕНИЕ............................................................................................................205-296

M. PARLAYAN. Dede Korkut hikayelerinde maneviyyat.......................................................................................................................

İ. VƏLİYEVA. Sədi Sani və müasirləri.........................................................................................................................................................

A. XƏNDAN. Sərvəti-fünun ədəbiyyatının xüsusiyyətləri.........................................................................................................................

F. ƏLİZADƏ. “Həyat” qəzetində ümumtürk ədəbi dili məsələsi.............................................................................................................

H. NƏSİBOVA. Bir həsrət faciəsi...................................................................................................................................................................

Ə. HÜSEYNOVA. Bəkir Nəbiyevin estetik irsinin üslub tipologiyası......................................................................................................................

Z. HÜSEYNOVA. Məhəmməd Füzulinin “Hədiqətüs-süəda” məqtəlində peyğəmbər obrazları.....................................................

G. KƏRİMOVA. T.Uaylderin romanlarında janr axtarışı.......................................................................................................................

G. MAQSUDOVA. Əzizə Cəfərzadənin «Bəla» povestində tarixilik və müasirlik...............................................................................

M. MUSTAFAYEV. Yaşar Qarayevin nəzəri görüşlərində klassik irs problemi.................................................................................

Ş. CƏLAL QIZI. Toni Morrisonun «Sevgilim» əsəri haqqında bir neçə söz.........................................................................................

S. ZEYNALOVA . Emili Dikinson poeziyasının rus dilinə tərcüməsi və tədqiqi..................................................................................

P. БАГИРОВ. Баку в творчестве русских поэтов  послевоенного периода...................................................................................

N. MUSTAFAYEVA. Molla Pənah Vaqifin müxəmməsləri barədə.......................................................................................................

G. ƏLİYEVA.Məmməd Araz poeziyasında bədii təsvir vasitələri.......................................................................................

M. QULİYEVA .M.P.Vaqif qoşmalarında real məhəbbət mövzusu....................................................................................

Ş. SARI. Müаsir poеziyаdа sosial əxlaqi problеmlərin bədii inikası………………………………………………………

E. ZEYNALOVA.Xaqani yaradıcılığında ərəb elementləri..................................................................................................

K.HEYDƏROVA. Milli kimliyimizi milli ədəbiyyatimizda əks etdirən ayna – “Anamin Kitabi”...................................

      S. İSMAYILOVA. Rzanın  “Bir min dörd yüz on səkkiz” poemasında Vətən anlayışı.....................................................

S. MEHDİYEVA. Müxtəlif zaman kəsimində dəyərini itirməyən sosial problemlər Əziz Nesin və Azərbaycan............

R. QASIMOV. Zəlimxan Yaqubun poemalarına milli ədəbi ənənələrin təsiri...................................................................

Л. ГЕРАЙЗАДЕ. Восток в творчестве Aнны Aхматовой................................................................................................

T. МАМЕДОВ. История изучения творчества Андрея Платонова в литературоведении ......................................

S. HƏSƏNOVA. 1980-1990-ci illərdə Cavidşünaslığa qaydışın zəruriliyi...........................................................................

S. XƏLİLOVA, Z. ƏHMƏDOVA. Amerika romantizminin “Pionerlər” indən  Ceyms Fenimor Kuper.......................

У. БАДАЛБЕЙЛИ. Япония в русской поэзии «серебряного века»...............................................................................

PEDAQOGİKA-ПЕДАГОГИКА………………………..………………..………….....…....................................................297-362

S. İMANOVA. İnteraktiv təlim şagirdlərin yaradıcı qabiliyyətlərinin  inkişaf etdirilməsinin mühüm amili kimi.........................

Ш.ШИРАЛИВА, З. АЛЕСКЕРОВА. К вопросу об интенсивных методах обучения иностранному языку.................... 

P. ИМАНОВ. Лингводидактические вопросы применения компьютерных технологий в процессе обучения ...............

И КУЛИЕВА, A.АЛИЕВА. Продуктивные виды речевой деятельности......................................................................................

С.ЧЕРКЕЗ, Л. ГУЛИЕВА. Об учебном пособии «Культура речи» по русскому языку ...........................................................

Л. МУРАДОВА . Роль устной речи в обучении русскому языку.....................................................................................................

Л. АЛЕКПЕРОВА , М.МАМЕДОВ. К вопросу о лингводидактике обучения второму языку...............................................

К. НУРИЕВА,  И. КУЛИЕВА. Изучение притяжательного местоимения «свой» в иностранной  аудитории.................

P. АСКЕРОВА, З. МАНСИМОВА. Проблемные методы в обучении русскому языку в азербайджанской школе.........

N.ESPANDİ. İngilis ədəbiyyatının İranda öyrənilməsi problemi............................................................................................................. T.MEHTİYEVA . The advantages of using textbooks at the English classes……………………………………………………

S. SULTANOVA . Planning the English Lesson………………………………………………………………………………….

R. TƏHMƏZOVA, N. ŞİRALİZADƏ .Techniques and Principles in Language Teaching............................................................

X. Ахундова. Лингвистические особенности усвоения глаголов I спряжения...........................................................................

M. İSMİXANOV, G. KƏRİMOVA, E.MOLLAYEVA. Müasir dərs: təşkili, prinsipləri və xüsusiyyətləri...................................

Э. КЕРИМОВ., X. ТАГИЕВА. Специфика  обучения  студентов-азербайджанцев правильному переводу.......................

T. ХАСПОЛАДОВА,  Г АХМЕДОВА. Содержание и основные принципы практического  метода...................................

Z. HƏSƏNOVA. Təhsil islahatları və təhsilin modernləşdirilməsi..........................................................................................................

A. ЯЛИЙЕВА. Цмумтящсил орта мяктяблярдя драм ясярлярин тядриси  мясяляси.................................................................

M.ƏLİYEVA. Təhsilimizin ugurları və problemlər.....................................................................................................

A. ƏHƏDOVA. Musiqi müəllimlərinin hazırlığı sistemində  konsertmeysterin xor ilə işi məsələləri..............................

Д. КАЗИ-ЗАДЕ. Система  построения   учебного процесса как основа  его  внутренней  организации…………

JURNALİSTİKA - ЖУРНАЛИСТИКА…………………....…………………........…...………............................................363-369

S. XALIDOĞLU. I Dünya müharibəsi illərində Azərbaycanda satirik mətbuat..................................................................................

B.NİFTƏLİYEV. Televiziya yayımında proqramlaşdırmanın rolu....................................................................................

KİTABŞÜNASLIQ - КНИГОВЕДЕНИЕ.......................................................................................................................................370-372

А. МУСАЕВ.Книжная рекламакак вид маркетинговой деятельности.....................................................................

İNSANŞÜNASLIQ-ЧЕЛОВЕКОВЕДЕНИЕ................................................................................................................................373-384

N. MƏMMƏDOVA. Ailədə yeniyetmə qızların şərəf və ləyaqət tərbiyəsi..............................................................................................

R. QƏDİROVA,T. BABAYEVA. Şəxsiyyətin formalaşmasında dini identikliyin rolu.......................................................................

F. ZÜLFÜQAROVA. Qadının mənəvi problemi........................................................................................................................................

E.AHMEDOVA, Y.VELİYEVA. Affecting Factors in the Formation of the Difficult Children………………………..

MƏRUZƏLƏR - ДОКЛАДЫ............................................................................................................................................................385-396

D.  HƏSƏNOVA. Qloballaşma dövründə Azərbaycan dili və onun   tədrisi məsələlərinə bir nəzər.................................................

C. AĞAYEVA. The Subjective Infinitive Construction…………………………………………………………………………..

D. QULİYEVA.Translation.....................................................................................................................................................

G. ELXANQIZI. Bir rəssam istəyirəm.................................................................................................................................. 

İ. İSMAYILOVA. İngilis və Azərbaycan dillərində modallığın leksik ifadə vasitələri.....................................................

=============================================================================

Yiğilmağa verilmişdir: 12.07.15      Çapa imzalanmişdir :   25.08.15    Rezoqraf çapı.  Şəhadətnamə № 27  

Lisenziya: seriya ab № 022471. tirajı 1000.  qiyməti pulsuz. Ləman nəşr-poliqr. Mmc»-də     çap olunmuşdur.   

 

 

 

5

7

12

16

18

23

27

30

33

38

41

44

46

49

54

57

60

63

66

69

74

77

81

84

87

91

94

96

99

102

105

109

112

116

121

123

129

134

138

142

146

148

151

154

157

160

163

168

171

174

177

181

184

188

191

195

199

201

 

205

208

211

216

219

222

225

230

233

236

239

242

245

249

255

260

263

267

270

273

275

278

281

284

287

290

294

 

297

299

302

305

308

310

314

318

321

325

328

331

334

338

341

344

347

350

352

355

359

361

 

363

366

 

370

 

373

375

379

382

 

385

387

389

391

393

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ДИЛЧИЛИК-ЯЗЫКОЗНАНИЕ

Каламет Азиз гызы Алиева,  Латифа Меджид гызы Мамедова

УПОТРЕБЛЕНИЕ КОНЪЮНКТИВА В ПРИДАТОЧНОМ ПРЕДЛОЖЕНИИ

КОСВЕННОЙ РЕЧИ

Все временные формы конъюнктива и  кондиционалиса 1 широко используются в косвенной речи. В  косвенной речи презенс и имперфект конъюнктива обозначают настоящее время, перфект и плюсквамперфект конъюнктива – прошедшее, футурум конъюнктива и кондиционалис - будущее. Конъюнктиву и кондиционалису 1 в в косвенной речи соответствует в русском  языке изъявительное наклонение, следовательно, в косвенной речи презенс и имперфект конъюнктива переводятся настоящим временем изъявительного наклонения, перфект и плюсквамперфект конъюнктива –прошедшим временем изъявительного  наклонения, футурум конъюнктива и кондиционалис1-будущим временем изъявительного наклонения.

              Прямая речь                                              Косвенная речь

Настоящее время

Mein Freund sagte:                   Mein Freund sagte, daß er sehr fleißig lerne(lernte)-

«Ich  lerne sehr fleißig”-           Мой друг  сказал,что он очень прилежно учится.

Мой друг сказал: «Я учусь

очень прилежно».   

Прошедшеевремя

Mein Freund  sagte: “Ich habe sehr     Mein Freund sagte, daß er sehr  fleißig gelernt

fleißig gelernt” Мой друг сказал:        habe (gelernt hätte) - Мой друг сказал,что он

Я учился очень прилежно”.                очень прилежно училсяБудущее время

Mein Freund sagte: “Ich werde sehr

fleißig lernen: Мой друг сказал:          “Я буду учиться очень прилежно”.    

 

 Mein Freund sagte, daß er sehr fleißig   lernen werde (lernen würde) - Мой друг cказал, что он будет очень прилежно учиться.

             Придаточные предложения косвенной речи могут быть дополнительными и определительными. Придаточные дополнительные предложения косвенной речи зависят обычно от  глаголов высказывания и суждения: sagen-говорить, antworten-отвечать, meinen-думать, fragen-спрашивать.

Придаточные определительные предложения  косвенной речи зависят в основном от глагольных существительных:die  Meinung –мнение,die Frage-вопрос, der Gedanke - мысль, die Behauptung-утверждение.

Придаточные предложения косвенной речи могут быть союзными и бессоюзными. Союзные придаточные предложения косвенной речи вводятся союзом daß - что: Der Student behauptete, daß er an der Expedition  teilnehmen werde -Студент утверждал, что он будет участвовать в экспедиции.

Бессоюзные предложения косвенной речи имеют порядок слов повествовательного предложения, т.е. личная форма глагола стоит в них на втором месте: Der Student behauptete, er werde an der Expedition teilnehmen.

Это предложение переводится на русский язык также при помощи союза  что.

Развернутая косвенная речь. Косвенная речь может быть передана рядом внешне самостоятельных предложений. В этом  случае конъюнктив является единственным показателем косвенной речи. Mein Freund schreibt, daß er meinen Brief erhalten habe - Мой друг пишет, что он получил мое письмо. Morgen gehe er ins Deutsche Nationaltheater - Завтра он пойдет в Немецкий Национальный театр. Heute werde er Goethes Gartenhaus besuchen - Сегодня он посетит  садовый домик Гете (2, 65).

Косвенный  вопрос. Предложения косвенного вопроса вводятся союзом  оb или союзными словами. Если прямой вопрос не содержит вопросительного слова, то косвенный вопрос выражается придаточным предложением с союзом  ob-ли:

              Прямой вопрос                                           Косвенный вопрос

Man fragte den Schriftsteller; Haben          Man fragte den Schriftstellerob er sein neues

Sie Ihr  neues Werk vollendet? -                  Werk vollendet habe(hätte)-Писателя спросили,

Писателя спросили: «Вы закончили       закончил ли  он свое новое  произве дение

Ваше новое произведение?»                        

Если прямой вопрос содержит вопросительное слово, то последнее сохраняется в косвенном вопросе в качестве союзного слова.

Man  fragte den Schriftsteller: “Wann          Man fragte den Schriftsteller, wann

werden Sie Ihr  neues Werk vollenden?       er sein neues Werk vollenden werde(würde) (3, 68).

Писателя спросили: “Когда Вы                Писателя спросили, когда он закончит закончите Ваше новое произведение?”      свое новое произведение.

В косвенной речи встречаются также обороты долженствования и возможности. Der Verfasser ist der Meinung, dieses Problem sei noch gründlich zu untersuchen - Автор придерживается мнения, что эту проблему следует еще основательно изучить. Er sagt, er habe einige Versuche anzustellen.- Он говорит, что должен поставить еще несколько опытов. Условные предложение сохраняет в косвенной речи все свои особенности. Man  meinte, man würde sich irren, wenn man die Annahme als richtig betrachtete - Полагали, что ошиблись бы, если бы рассматривали предложение как правильное. Различные времена конъюнктива встречаются также в придаточных дополнительных предложениях после глаголов, выражающих предположение, неуверенность, надежду и. т. п.: glauben - полагать, zweifeln - сомневаться, fürchten - опасаться и др. Эти дополнительные предложения могут сообщать  о собственных мнениях или ощущениях говорящего: Ich hoffe, daß mein Freund kommen werde - Я надеюсь, что мой друг придет. Презенс, имперфект и плюсквамперфект конъюнктива, а также  кондиционалис 1 имеют в основном двойное значение.

Презенс конъюнктива: 1. указывает на косвенную речь, переводится настоящим временем  изъявительного наклонения. Er sagt, er lese viel - Он говорит,что он много читает. 2.выражает различные модальные оттенки действия: пожелание: Es lebe der Frieden! - Да здравствует мир! косвенное приказание: Man nehme - Нужно взять. смягченное долженствование: Es sei bemerkt - Следует заметить допущение: Sei a=b-Пусть а равно Imperfekt конъюнктива: 1. указывает на косвенную речь, переводится настоящим временем изъявительного наклонения: Er sagt, er läse viel - Он говорит, что он много читает. 2. выражает пожелание, предположение,возможность, нереальность и.т.п. относится к настоящему и будущему времени. Käme er morgen! - Если бы он пришел завтра! (трудно выполнимое или невыполнимое пожелание). Плюсквамперфект конъюнктива: 1.указывает на косвенную речь,  имеет значение прощедщего  времени; переводится прощедщим временем изъявительного наклонения. Er sagt, er hätte viel gelesen. - Он говорит, что он много читал. 2.выражает пожелание, возможность, предположение, относящееся к прощедщему времени; переводится русским сослагательным  наклонением. Hätte  ich das früher gewußt! - Если бы я знал это раньше! Перфект конъюнктива: 1. подобно плюсквамперфекту означает прощедщее время   в косвенной речи; переводится прощедщим временем изъявительного наклонения. Er sagt, er habe viel gelesen-Он говорит ,что он много читал. 2. встречается и иногда в придаточном предложении нереального сравнения: Man hört  ein Getöse,als sei die letzte Stunde der “Fram” gegommen - Слыщен гул, будто  наступил последний час «Фрама». Футурум 1 конъюнктива  употребляется только  в косвенной речи в значении будущего времени: Er sagt er werde viel lesen.-Он говорит , что он будет много читать. Кондиционалис 1 указывает на косвенную речь в будущем времени; переводется  будущем временем изъявительного наклонения. Es donnerte gegen die Schiffswand, daß man glauben mußte,sie würde im nächsten Augenblick nachgeben - Он с таким грохотом  обрушивался на стенку  коробля, что приходилось думать, что она вскоре поддастся. 2. Употребляется аналогично имперфекту конъюнктива для выражения пожелания, предложения, возможности и. т.п. относится к настоящему или будущему времени. Gäbe es  heute keine Prüfung, so würde ich mit dir fahren - Если бы сегодня не было экзамена, я поехал бы  с тобой.

Кондионалис 2 встречается, как и кондиционалис 1 в предложении нереального  условия; переводится  всегда  сослагательным наклонением, относится к прощедщему времени в косвенной речи не употребляется. Hätte  ich  die Möglichkeit gehabt, so würde ich mit dir gefahren sein - Если бы у меня была возможность, я поехал бы с тобой.

 

ЛИТЕРАТУРА

  1. Грамматика немецкого языка.  Dreyer Schmitt 2000 München.
  2. Blach L.S.,  E.A.Sebalina Verlag. Übersetzungspraktikum  “Internationale Beziehungen” Москва1969
  3. Duden. Das  Fremdwörterbuch. Duden- Verlag. Mannheim-Leipzig- Wien- Zürich 2000
  4. Wörterbuch  der deutschen Aussprache –Leipzig 1969.
  5. Цетлом  В.С. Реальные ситуации на уроке. ИЯШ. 2000 N3

Ключевые слова: косвенная речь, предложение, имперфект, конъюнктив, плюсквамперфект.

Açar sözlər: vasitəsiz nitq, cümlə, impefekt, konyuktiv, plyuskvamperfekt.

Key words: indirect speech, sentence, imperfect, subjunctive, pluperfect.

 

Vasitəsiz  nitqdə konyunktivin istifadə olunması

XÜLASƏ

Məqalədə alman dilində tez-tez  vasitəsis nitqdə qarşılaşdığımız konyunktivin müxtəlif zaman formalarında ifadə olunan ayrı-ayrı məna çalarlıqları öz əksini tapmışdır. Vasitəsis nitqdə prezens və imperfekt konyunktiv indiki zamanı, perfekt və pluskvamperfekt keçmiş zamanı, futurum konyunktiv və kondisionalis isə gələcək zamanı bildirir.

                 

 

Use conjunctivitis in the subordinate clause indirect speech

SUMMARY

This article touches upon the role of using subjunctive mood in all tense forms. They are widely used in indirect speech. While translating from German into Russian subjunctive mood coincides with indicative mood in Russian.

 

Rəyçi:  dos.Əbdülrəhimova Qönçə


Günel Babanlı

ƏVƏZLİKLƏRİN SUBSTANTİVLƏŞMƏSİ

(Azərbaycan və ingilis dillərinin materialları əsasında)

“Substantivləşmə” termini “substanje”, “substantive” sözündən olub və mənası əşya, isim deməkdir. Bu anlayış sifət, say, əvəzlik, zərf və feilin müəyyən kontekstdə əşyalıq məzmunu kəsb etməsi və ismə məxsus bütün morfoloji əlamətlərin öz üzərinə keçirilməsi prosesinə əsaslanır.  

Substantivləşmə konversiyanın növlərindən biridir. Konversiyanın bu növündə müxtəlif nitq hissələrindən isim yaradılır. Bu prosesə konversiya yolu ilə isim yaradıcılığı da demək olar.

“A Grammar of the English Language” əsərində əvəzliklərin aşağıdakı məna növləri qeyd edilir: qarşılıq bildirənlər, işarə əvəzlikləri, sual əvəzlikləri, təyini əvəzliklər, qeyri – müəyyən əvəzliklər, inkar əvəzlikləri, mənsubiyyət (yiyəlik) əvəzliyi.

Qarşılıq bildirən əvəzliklərə each other, one another sözləri aiddir.

Gires langed into each other and stayed on each other’s feet.(11)– Ümumi hal tamamlıq kimi, yiyəlik hal isə təyin kimi işlənmişdir.

The man were not grave and dignified. They lost their tempers easily and called one other’s names… (11) – Burada da yiyəlik hal təyin kimi işlənmişdir.

Yiyəlik halın təyin vəzifəsində işlənməsi bu hal üçün səciyyəvi xüsusiyyətdir. Ancaq biz bilirik ki, yiyəlik hal özlüyündə ismə xas olan bir formadır.

İngilis dilində işarə əvəzlikləri this, that, such the same ünsürləri ilə təmsil olunur.

Azərbaycan və ingilis dilləri arasında bu sahədə həm keyfiyyət, həm də kəmiyyət fərqləri vardır. This və that cümlədə mübtəda, predikativ, tamamlıq və təyin vəzifələrində işlənir.

It’s all right? But I’d rather try my had at brokerage. I think that appeals to me. (mübtəda) (7)

Tell me just how you did this. – tamamlıq (7)

Such əvəzliyi cümlədə mübtəda, xəbər, tamamlıq və təyin vəzifələrində işlənir. Məsələn: If any living man can manage this horse I can: - I won’t say any living man can do it – but if such has the power, I am here.– mübtəda (7)

(The) same əvəzliyi əsasən təyin vəzifəsində işlənsə də, mübtəda, xəbər, tamamlıq vəzifəsində də işlənə bilir:

Her idolatry of this man was such that she herself almost feared it to be ill – omened (Th. Hardy) – xəbər

It is to be feared the same could not be said of you, were you be called hence – mübtəda.(5) İngilis dilindən fərqli olaraq Azərbaycan dilində eyni sözü substantiv məqamda, ümumiyyətlə, işlənmir.

İngilis dilində who, whose, what, which sual əvəzlikləridir.

Who əvəzliyinin hal kateqoriyası vardır: Who – adlıq hal; whom – obyekt, tamamlıq halı.

Azərbaycan dilindəki kim əvəzliyi kimi ingilis dilində olan who əvəzliyi də insana aid olaraq işlənir.

What təyin vəzifəsində işlənməyəndə əşyaya aid olur; ancaq , məşğuliyyət növünü bildirmək məqamında insana da aid ola bilir.

“What are you looking for, Tess?” the docter called. “Harpins” she replied. (11)

“What was he?” “A painter” (9)

Bu münasibətlə Azərbaycan dilindəki nəçi sual əvəzliyini yada sala bilərik. O, mənşəcə insandan başqa bütün canlılara və insanlara aid edilməklə işlənən nə əvəzliyi ilə bağlı olsa da, insanın məşğuliyyətini öyrənmək üçün ondan istifadə olunur. Məsələn, müqayisə et:

Kimsən, nəçisən, mətləbin nədir? Buralara gəlməkdə məqsədin nədir? (“Koroğlu” operası)

Which əvəzliyi hansı mənasında həm insana, həm də əşyalara aid ola bilir. Onun seçmə mənası vardır. (rusca: “ kotorıy iz”; Azərbaycan dilində “hansı (birisi)”.

Who is he? What is he? Which is he?

Sual əvəzlikləri cümlədə mübtəda, predikativ, tamamlıq, təyin vəzifəsində işlənə bilir. Birinci halda ad, qohumluq münasibəti, ikinci halda isə qrupun, çoxluğun ayrıca götürülmüş bir üzvü, fərd nəzərdə tutulur. (10, p.60 )

İngilis dilində təyin əvəzlikləri bunlardır: all, each, every, everyone, everybody, everything, either, both, other, another.

Təyin əvəzlikləri əksər hallarda subyekt (mübtəda), obyekt (tamamlıq), predikativ kimi işlənir. (10,60)

Everyone talked a little louder than natural in an instinctive desire to make the party go and there was a great deal of noise in the room (S. Maugham).- mübtəda

Each of them was lying on at least four chairs, and had a large rough jacket on. (6) – mübtəda

Finally, everything was done according to rule, and the travellers were at liberty to depart whithersoever they would. (6) – mübtəda.

Qeyri – müəyyən əvəzliklərə some, somebody, anybody, someone, anyone, something , anything, one aiddir.

Somebody ümumi hal və yiyəlik halda işlənir. Əsasən subyekt (mübtəda), obyekt (tamamlıq) və təyin vəzifələrində işlənir. Substantiv məqamlarda işlənmək qeyri – müəyyən əvəzliklərə də xasdır. Məsələn:

I haven’t seen anybody. – “Mən heç kimi (kəsi) görməmişəm”.

Is he any? – “O, karlı adamdır?”

Have you lost any?- “Sən /siz nəsə itirməmisən/itirməmisiniz?”

 He hasn’t found anything.  – “O bir şey tapmayıb”.

Verilmiş misalların tərcümələrindən gördüyümüz kimi, cümlələrin azərbaycanca variantlarında qeyri – müəyyən əvəzliklərin işlənməsi ilə yanaşı, əvəzliklərin istisna olunduğu hallara da rast gəlmək olur.

İngilis dilindəki yiyəlik əvəzliklərində iki mühüm xüsusiyyətə fikir vermək lazım gəlir:

1.Yiyəlik əvəzliklərinin şəxs əvəzliklərinə müvafiq gələn (şəxs, say, cins) formaları vardır.

2. Yiyəlik əvəzliklərinin asılı və sərbəst formaları vardır.

Yiyəlik əvəzliklərinin asılı formaları bunlardır: my, our, your, hisher, its, their.

Azərbaycan dilində bunlara şəxs əvəzliklərinin yiyəlik hal formaları müvafiq gəlir: mənim, bizim, sənin/sizin, onun, onların.

Azərbaycan dilində qrammatik şəxs kateqoriyaları olmadığından bunlarla bağlı formalar da yoxdur. Belə ki, ingilis dilinin his, her, its yiyəlik əvəzlikləri Azərbaycan dilində eyni sözlə (onun) verilir.

Mütləq formalar bunlardır: mine, ours, yours, his, hers, theirs.

Bunlara cümlədə tək işlənmək xüsusiyyəti xasdır. Məsələn:

As often as I raised my eyes from what I was about, I met hers. (9)

Nobody would suspect a rich shipping family like yours; and you know everyone at the docks. (13)

Arthur, don’t you think your house would be safer than ours for that work?  (13)

Azərbaycan dilində bunlara şəxs əvəzliklərinin yiyəlik hal formasından düzəlmiş formalar müvafiq gəlir: mənimki, səninki, onunku, bizimki, sizinki, onlarınkı.

Azərbaycan qrammatika ənənəsində bu qəbildən olan sözlər əvəzlik yox, ad kateqoriyasına aid edilir. Bunlar üçün cümlədə mübtəda, tamamlıq, predikativ vəzifələrində işlənmək xarakterikdir. Məsələn:

Səninki gətirmədi. Fərman sizinkidir, ulu hökmdar, Sizdə ədalət dəç səxavət də var. (S.Vurğun).

Bəs sizinki nə məclisdi? – Asəfin ad günüdür, - mən bilirdim. – Ata – anasını tovlayıb evdən qaçırtmışıq.(2)

“A Grammar of the English Language” əsərində mütləq formanın işlənməsi bu cür izah edilir: Yiyəlik əvəzliyi heç bir adı təyin etməyəndə mütləq forma işlənir. (8, p.55)

Yiyəlik əvəzliyinin sərbəst (mütləq) forması cümlədə mübtəda, predikativ, tamamlıq kimi işlənə bilir. Məsələn:

Yours (sum of money) won’t come of a hundred thousand, my boy”, said old Jolyon – mübtəda . (9)

…he realized that she was making an effort to talk his talk and he resolved to get away from it and talk her – tamamlıq . (11)

Sərbəst forma özündən əvvəlki sözönü ilə əlaqədə təyin kimi də işlənir:

...and while she rattled on, he strove to follow her marveling at all the knowledge that pretty heard of  hers... .(11)

Yiyəlik əvəzliyi çox vaxt bədən üzvləri, paltar, şəxsə məxsus olan şeylərin adlarından əvvəl gəlir. Azərbayca dilində bunlar şəxs əvəzliyinin yiyəlik halı ilə verilməsə də, müvafiq ad həmin şəxsə aid mənsubiyyət şəkilçisi ilə işlənir.

Müqayisə edək:

Young Jolyon rose and held out his hand to help his  father up. (9) “Gənc Jolyon ayağa durdu və əlini uzatdı ki, atasına kömək eləsin” / Yaxud: Gənc Jolyon atasına kömək eləmək üçün ayağa durub əlini uzatdı”.

“Azərbaycan dilinin qrammatikası” əsərində əvəzliklərin substantivləşməsi məsə­ləsi də nəzərdən keçirilmişdir. Ancaq bizə belə gəlir ki, bu məsələ bir çox istisnalar, düzəlişlər tələb edir. İş burasındadır ki, əvəzliklərin bəzi məna növlərinə substantive məqamlarda işlənmək üzvi surətdə xarakterikdir. Bizcə, məsələn, şəxs, sual, qeyri – müəyyən və inkar əvəzliklərinin hal, cəm və mənsubiyyət şəkilçiləri ilə iş­lənməsi substantivləşməyə dəlalət edən bir amil kimi qiymətləndirilməli deyildir. Həmin əvəz­liklərin müvafiq sintaktik məqamlarda işlənməsi sadəcə olaraq onların həmin möv­qelərdə işlənən isimlərə tuşlanmış olması ilə bağlıdır. Məsələn, sual əvəz­likləri bütün hallarda işlənən isimlərə aid ola bilər: kim? nə? kimin? nəyin? və s. Həmin mövqeləri müşayiət edən sintaktik mənalar sual əvəzliklərinin (eləcə də yuxarıda qeyd edilən başqa növdən olan əvəzlikərin) birinci sintaktik vəzifələridir. Halbuki, bütün başqa hallarda substantivləşmə sözlərin ikinci sintaktik vəzifəsi ilə bağlıdır. Ona görə də, bizə belə gəlir ki, əvəzliklərin yalnız o növlərinin substantivləşməsindən söhbət gedə bilər ki, onların birinci sintaktik vəzifəsi atributiv, işarəetmə, təyinetmə səciyyəsində olsun. (1,190 s.)

“Azərbaycan dilinin qrammatikası” əsərində bunlardan bəzilərinə aid misallar verilmişdir:

Onun altında üçyaşar ürgə idi, mənimkində (mənim altımda) Tağı əminin boz madyanı. (12)

Əsərdə öz əvəzliyindən başqa qalan təyini əvəzliklərin substantivləşdiyi qeyd olunur.

Belə bir müddəa o qədər də düzgün deyildir. Azərbaycan dilində hər, bütün və filan təyini əvəzlikləri substantive məqamda ya heç işlənmir, ya da olduqca məhdud şəkildə işlənir.

Hər əvəzliyinin hərə törəməsi vardır. Ancaq bu substantivləşməyə misal hesab edilə bilməz. Bu, sözdüzəltmə hadisəsidir. Hər təyini əvəzlik olduğu halda, hərə substantiv mənalı əvəzlikdir. O, bütün şəxslərə aiddir, ona görə də onu qeyri – müəyyən əvəzlik hesab etmək olar. Onun şəxslərin cəminə aid olan hərəmiz, hərəniz və hərəsi formaları da vardır ki, bunlara substantive mövqedə işlənmək xasdır. Qeyd edək ki, hərə əvəzliyinin birinci və ikinci şəxsin təkinə aid olan mənsubiyyət forması yoxdur, hərəsi forması ilə zahirən üçüncü şəxsin təkinə aid mənsubiyyət şəkilçisi ilə işlənsə də, əslində onun təkini yox, cəmini nəzərdə tutur.

Həmçinin müqayisə et:

Paraya dəymə, bütünə dəymə, doğra, doyunca ye (Məsəl)

Burada bütün sözü “bütöv” mənasında işlənmişdir.

Məni ondan ayrı salan filan oğlu filan oldu. (Aşıq Ələsgər)

Hər iki halda filan sözü filankəs yerində işlənmişdir.

Substantivləşmənin səbəblərindən biri kimi müvafiq sözlərin cəm şəkilçisi ilə işlənməsi qeyd edilir. Bu meyar sifətlərlə əlaqədar olaraq düzgün hesab edilə bilər. Ancaq əvəzliklərlə əlaqədar olaraq bu meyar düzgün hesab edilə bilməz.

Məlumdur ki, cəm şəkilçisi, yaxud cəmlik kateqoriyası şəxs əvəzliklərinin cəm formalarının yaranmasında sözdüzəldici amil kimi özünü göstərmişdir. Belə ki, biz və siz əvəzlikləri tarixən mən və sən sözlərinin cəm forması kimi, ya da müqabili kimi qiymətləndirilir. Həmin prinsip üzrə müasir dildə bunlar, onlar formaları da düzəl­miş­dir. Ancaq burada da biz substantivləşmə hadisəsi ilə qarşılaşmırıq. Bu məqamda cəm şəkilçisi artırıldığı sözün substantivləşməsinə səbəb olmayıb, yeni əvəzlik düzəltmişdir.

Azərbaycan dilində biz və siz əvəzlikləri də cəm şəkilçisi qəbul edə bilir, ancaq bud a substantivləşmə ilə nəticələnməyib, üslubi səciyyə daşıyır.

Şəxs əvəzliklərinin kiçiltmə - əzizləmə şəkilçiləri ilə işlənməsi də (mənciyəz, sənciyəz və s.) eynitipli hadisədir. Məsələn:

Sizciyəz sağ olun, ay ağrın alım (S.Vurğun).

Mənciyəz iki yüz kilo pambıq yığmaq üçün bir adamla yarışa girmişəm. (12)

Öz təyin əvəzliyi mənsubiyyət şəkilçisi qəbul edərək, substantiv məqamlarda işlənə bilən özüm, özün, özü, özümüz, özünüz, özləri formalarını əmələ gətirir. Amma bunlar da substantivləşməyə missal deyildir. Çünki substantiv funksiya bu formaların ilkin, birinci sintaktik funksiyasıdır. Məsələn: 

Özüm özünə qurban, gözlərim gözlərinə. (4) Atanla atamı deyincə, özünlə özümü de (Məsəl)

Həmin formalar Azərbaycan dilində əvəzliyin məna növlərindən biri kimi (qayıdış əvəzliyi) qeyd olunur.

İşarə əvəzlikərinə bu, o, elə, belə, həmin (haman) əvəzlikəri aid edilir.

Müəllif belə hesab edir ki, işarə əvəzlikləri hal, cəm və s. şəkilçiləri qəbul etməklə, substantivləşir və başqa nitq hissələrinin əvəzində işlənir. Məsələn:

Çünki mən də buna qoşulub Naxçıvandan piyada yola düşdüm (C.Məmməd­quluzadə).

Mən bu oğlanı Balaxanıdan tanıyıram. Bunda qəribə qəzetlər, kitablar olur. Hamı bunu görüb əlini cibinə atdı (S.Rəhman).

Müəllif o, bu əvəzlikləri ilə yanaşı, elə, belə əvəzliklərini də hallandırır. Bu düzgün deyildir: elə, belə sözləri hallanmır və substantivləşmir. İsmə xas olan sintaktik funksiyalarda eləsi, beləsi söz formaları işlənir. Bu xüsusiyyət orası, burası, harası formalarına da xasdır.

Sual əvəzlikləri sintaktik cəhətdən əsas nitq hissələri üzrə differensiallaşmışlar: kim, nə (isim); necə, hansı (sifət, zərf, təyinedici söz); necə, nə qədər (say, kəmiyyət zərfi) və s.

Sual əvəzliklərindən ismə xas olanlar hal kateqoriyasının bütün paradiqması üzrə dəyişə bilir. Bunu nə mənasında işlənən hara əvəzliyinə də şamil etmək olar. Odur ki, bunların hallar üzrə dəyişməsini substantivləşmə kimi başa düşmək olmaz. Bizcə, substantivləşmə hadisəsi sual əvəzlikləri içərisində yalnız təyin vəzifəsində işlənənlərə aid edilə bilər: hansı, necə, neçə. Məsələn: “Necə”si yoxdur ki?! (danışıq)

Bunlardan neçəsi sənindir, neçəsi mənim? Bunun harası pisdir?

Kim sual əvəzliyinin bir yaxud ikiqat mənsubiyyət şəkilçisi ilə işlənməsi substantivləşməyə səbəb olmayıb, yeni əvəzlik tipi yaradır: kimi, kimisi.

Bundan başqa, kimsual əvəzliyi bütün şəxslər üzrə mənsubiyyət şəkilçiləri qəbul etməklə, özün …tipli törəmələr verir. Kimim, kimin, kimi, kimimiz, kiminiz, kimi/kimləri.

Məsələn: Bizim kimimiz var ki, bizə arxa dursun?! (danışıq) 

Həmin xüsusiyyət nə əvəzliyinə xasdır. Kimim və nəyim tipli törəmələrin cümlədə sintaktik vəzifələri özüm tipli törəmələrinki ilə eynidir.

Bunlardan fərqli olaraq, necə sual əvəzliyi yalnız üçüncü şəxsin cəminə aid olan mənsubiyyət şəkilçisi qəbul edərək substantivləşir.

Neçə sual əvəzliyi bütün şəxslərin cəminə aid mənsubiyyət şəkilçisi qəbul edir. Məsələn: Neçəmiz, neçəniz, neçəsi(ləri) xal toplaya bildik/ bildiniz/bildilər?

Hansı sual əvəzliyi də bütün şəxslərin yalnız cəminə aid mənsubiyyət şəkilçiləri qəbul edir. (hansımız, hansınız, hansıları).

Qeyd edək ki, hansı variantı mənsubiyyət şəkilçisi qəbul etmir. O, yalnız atributiv vəzifədə işlənir.

Sual əvəzliklərinin hal, mənsubiyyət və cəm şəkilçiləri ilə işlənməsi onların ismə çevrilməsi ilə nəticələnib, isim mövqeyində işlənməsini təmin edir.

Azərbaycan dilçilik ənənəsində öz təyin əvəzliyindən mənsubiyyət şəkilçilərinin artırılması yolu ilə düzələn bütün söz – formalar qayıdış əvəzliyi hesab edilir. Öz əvəzliyi çox vaxt şəxslə bağlı olsa da, şəxs onun yeganə ifadə obyekti deyildir. O, bəzən cansız, və canlı əşyalara, mücərrəd anlayışlara da aid edilir.

Qayıdış əvəzlikləri bunlardır: özüm, özün, özümüz, özü, özünüz, özləri. 

Qayıdış əvəzlikləri təkcə öz mənşələrinə görə deyil , işlənmə üsullarına görə də şəxs əvəzlikləri ilə bağlıdır. Bunlar cümlədə iki cür işlənir. Birincisi, şəxs əvəzliklərinin iştirakı ilə düzəlmiş söz birləşməsinin tərkib hissəsi kimi: mən(im), özüm, sən (in), özün, o(nun) özü və s. İkincisi isə müstəqil söz yaxud cümlə üzvü kimi: özüm, özün, özü və s.

Birinci halda qayıdış əvəzliyi yox, onun iştirakı ilə düzəlmiş söz birləşməsinin işlənməsindən söhbət gedə bilər. Mən (im) özüm bilərəm, sən (in) özün bilərsən və s.

İkinci halda isə qayıdış əvəzliyinin işlənməsindən söhbət gedir. Qayıdış əvəzliyinin bu cür işlənməsi (söz birləşməsinin tərkib hissəsi kimi və müstəqil olaraq) ingilis dilində yiyəlik əvəzliyinin işlənməsini xatırladır.

Qayıdış əvəzliyinin müstəqil işlənməsi də geniş yayılmışdır.

Özüm özünə qurban, gözlərim gözlərinə. (4) Özünün özünə acığı tutdu (Ə.Qasımov).

Şöhrət özümün, fəxr özümün, şan özümündür  (M.Ə.Sabir).

“Azərbaycan dilinin qrammatikası” əsərində deyilir ki, qayıdış əvəzlikləri sahib – mənsubiyyət bildirən –kü şəkilçisi qəbul edərək, substantivləşir. Amma buna missal verilmiş nümunədə özümünkü sözü substantiv söz kimi yox, səciyyələndirici söz kimi işlənmişdir:

İş rəncbərin, güc öküzün, yer özümünkü – Bəyzadələri, xanları neylərdin, ilahi (M.Ə.Sabir) 

  Təyin əvəzlikləri: öz,bütün, hər, bəzi, eyni, filan.

Müəllif belə hesab edir ki, təyin əvəzliklərində ümumiləşdirmə xüsusiyyəti vardır: bunlar cəm şəkilçisi qəbul etmir. Qeyd edək ki, cəm şəkilçisi ilə işlənməmə xüsusiyyəti təkcə təyin əvəzliklərinə yox, təyin mövqeyində işlənən bütün sözlərə xasdır.

Deməliyik ki, təyin əvəzlikləri barəsində biz yuxarıd bir qədər bəhs etmişik. Təyin əvəzlikləri öz mövqelərində işləndikləri hallarda, doğrudan da substantivləşmir. Amma bununla belə, təyin əvəzlikləri substantivləşmə hadisəsinin təsir dairəsindən çox (tamamilə) uzaq da deyildir. Bunların substantivləşməyə münasibəti belədir.

Əsərdə hər kəs ifadəsi təyin əvəzliyi kimi təqdim olunur:

Hər kəs ona söyləsin: Rüstəmi – dastan imiş (M.Ə.Sabir).

Ancaq açıq – aşkardır ki, bu ifadə hər təyin əvəzliyi ilə təklikdə işlənməyən kəs sözünün yanaşma yolu ilə birləşməsi nəticəsində yaranmışdır. Müəllif hər kəs əvəzinə hərə, hərəsi sözlərinin işləndiyini qeyd edir. O, əlavə edir ki, hərə şəxs təsəvvürü verir.(3,s.179)

Qeyri – müəyyən əvəzliklərin hamısı törəmə söz – formalarıdır. Yalnız kim əvəzliyinin “kimi(si)” mənasında işləndiyini görürük:

Kənddə deyən kim, gülən kim, çalıb – çağıran kim (B.Bayramov).

Qeyri – müəyyən əvəzliklərin formalaşmasında cəm və mənsubiyyət şəkilçiləri mühüm rol oynayır. Biz bu şəkilçilərin qayıdış əvəzliklərinin yaranmasında da mühüm rol oynadığını yuxarıda gördük.

Cəm və mənsubiyyət şəkilçilərinin bu istiqamətdəki fəaliyyət sahəsi təkcə qeyd olunanlardan ibarət deyildir. Eyni üsulla bir, hərə, bəzi, sözlərindən də qeyri – müəyyən əvəzlik statusuna yaxın formalar düzəlir:

Bir – birimiz, biriniz, birisi

Hərə - hərəmiz, hərəniz, hərəsi

Bəzi – bəzimiz, bəziniz, bəzisi/bəziləri

Beləliklə, bu qənaətə gəlmək olar ki, əvəzliklərin substantivləşməsi məsələsi olduqca mürəkkəb məsələdir. O, təkcə eyni formanın başqa – başqa sintaktik vəzifələrdə işlənməsi ilə məhdudlaşmayıb, yeni mövqelərə uyğun gən formaların meydana gəlməsi şəklində də təzahür edir.

 

ƏDƏBİYYAT

1) Abdullayev Ə.Ə. Aktual üzvlənmə və mətn. Bakı Xəzər Universiteti nəşriyyatı, 1998.

2) Anar. Otel otağı (povest) .// www. anar.com.

3) Azərbaycan dilinin qrammatikası I hissə. Morfologiya . Bakı : Azərb. SSR EA – nın nəşriyyatı,1960.

4) Bayatılar (Tərt.: H.Qasımov). II nəşri, Bakı: 1960.

5) Bronte Ch. Jane Eyre // http://www.guttenberg/org.

6) Dickens Ch. David Copperfield //http://www.gutenberg.org.

7) Dreiser Th. Sister Carrie//http://www.gutenberg.org.

8) Fries Ch. The Structure of English. London: Longmans, 1961.

9) Galsworthy J. Fraternity//http://www.gutenberg.org.

10) Kaushanskaya V.L., Kovner R.L., Kozhevnikova O.N. et.al. A Grammar of the English Language. L: Prosvescheniye, 1973.

11) London J. Martin Eden// http://www.gutenberg .org Bayatılar (Tərt.: H.Qasımov). II nəşri, Bakı: 1960.

12) Şıxlı İ. Dəli kür// http:www.azeri.org.

13) Voynich E. The Gadfly // http://gutenberg.org.

 

SUMMARY

Substantivation derived from the Latin term "substantium", the literal meaning of the word is a noun. Substantivation usually has a new quality that shows itself in the parts of speech are used as subject and object, but not as a  means of expression of these members.

Substantivation is formed on the basis of the unity of the three aspects - lexical meaning, the syntactic and morphological feature.The process of Substantivation is very wide, almost all the parts of speech of words can substantivized. More Substantivized parts of speech is an adjective.

It can be concluded that while substantivating parts of speech only words directly related to the noun. Thus, you can find many substantivized adjectives, numerals, verbal adjectives. Words that directly relate to the noun would rarely substantivized.

                  

                    РЕЗЮМЕ

Субстантивация происходить из латинского термина "substantium", буквальное значение слова является существительное. Субстантивация обычно имеются виду новые качество показывающий себя в частях речи, которые используется в качестве  субъекта и объекта, но не является средством выражения этих членов.

Субстантивация исходить на основе единства три аспекта – лексическое значение, синтаксическое функция и морфологические качество. Охват процесса Субстантивации очень широкий, почти все части речи слов может субстан­тивировать. Больше субстантивированный част речи является прилагательное.

При рассмотрении субстантивации частей речи можно прийти к выводы что только слова связано непосредственно с  существительным. Таким образом, можно встретить много субстантивированных  прилагательных, числительных, вербальных прилагательных.  Слова, которые непосредственно имеют отношение к существительным, очень редко может субстантивироваться.

 

Açar sözlər: substantivləşmə, isim, sifət, say, əvəzlik, feil                                                                     

Ключевые слова: субстантивация, существительное, прилагательное, числительное, местоимение, глагол

Key words: substantivization, noun, adjectives, numerals, pronouns, verb

 

  Rəyçi: AMEA-nın müxbir üzvü, prof. N.Q.Cəfərov


Gülnar Bəşirova

DƏNİZÇİLİK TERMİNOLOGİYASININ BƏZİ SPESİFİK XÜSUSİYYƏTLƏRİ

(Azərbaycan və ingilis dillərinin materialları üzrə)

Müasir cəmiyyətdə elmlər ümumi xarakter kəsb etməklə müəyyən sahələrə bölünür. Onları ayıran və elmlərin bu şəkildə bölünməsinə səbəb olan amillər, həmçinin onların hər birinə məxsus olan anlayışlar sisteminin müxtəlifliyi hər bir elm sahəsinə aid müəyyən terminlər sistemininin yaranmasına səbəb olur. Ayrı-ayrı bilik sahələrinə aid terminlərə xas olan xüsusiyyətlərin ümumi cəhətləri onların xüsusi olaraq, yəni müstəqil şəkildə öyrənilməsini tələb edir. Ona görə də tədqiqatlarda bu məsələlərin kompleks olaraq öyrənilməsi zəruridir. Həmin məsələlərə həm də ayrı-ayrı dillərin müxtəlif sahə terminologiyalarının formalaşması və onların termin yaradıcılığı prosesi də daxildir. Bu zaman dillərarası əlaqələrin (ingilis və Azərbaycan dillərinin) məntiqi nəticəsi və tədqi­qat obyektinin düzgün təhlili dil vahidlərinin işarə olunma imkanlarını üzə çıxarır.(1, s.3)

Belə dil və nitq vahidlərindən biri də dənizçilik terminologiyasının vahidləridir. Daha doğrusu, dənizçiliyə dair leksikadır. Tədqiqatın kompleks xarakteri dənizçilik leksikasının müəyyən sahələri üzrə struktur-semantik və leksik-semantik və bəzi məqamlarda isə etimoloji təhlillər aparmaqdır.

Dənizçilik işlərinin idarə olunmasında dil də bir vasitə kimi mühüm rol oynayır və professional kommunikasiyanı da yerinə yetirir. Burada leksik-frazeoloji vasitələrdən, xüsusi mətnlərdən, müxtəlif sorğulardan, rəsmi və qeyri-rəsmi müraciətlərdən, sənədləşmə işlərindən və s.-dən istifadə olunur.

Dənizçiliyin linqvistik baxımdan özünəməxsus nominasiya sistemi vardır. Bu adlandırma dənizlə, hərbi-dəniz donanması ilə, gəmiqayırma peşəsi ilə, dəniz elmi ilə, dənizdə çalışanların fəaliyyəti ilə, dəniz səfərləri ilə, dənizdə üzmə bacarığı, qabiliyyəti ilə, dəniz heyvanları və s. ilə əlaqəlidir.

İngilis dilində «more» dəniz, dərya mənasındadır. «Dərya» dəniz sözünün tarixi formasıdır. Geniş, genişlik mənasında işlənmişdir. «Açıq dəniz», «qapalı dəniz» ifadələri də bu xüsusda meydana gəlmişdir.

 Leksika dənizçilik sferasında qədim tarixə malikdir. Tarixən insanlar dəniz sahillərində yaşamağa, gəzintiyə meyil göstərmiş, bu obyektin qiymətli sərvətlərindən istifadə etmişdilər. Dəniz səyahəti ilə misionerlər, səyyahlar bir ölkədən digər bir ölkəyə səfər etmiş, dənizin insan həyatındakı rolunu dərk etmişlər. Bütün bunlar xüsusi bir dilin- dənizçilərin dilinin və eyni zamanda bu sahə ilə əlaqədar söz və ifadələrin meydana gəlməsinə səbəb olmuşdur.

 Dənizçilik leksikası, əsasən, rus dilçiliyində, xarici linqvistikada öyrənilmişdir. Dilçilik əsərlərində dənizçilik leksikasına iki aspektdə toxunulmuşdur: tarixi aspektdə və müasir aspektdə; daha doğrusu, bu sahədə diaxron və sinxron yönlərdə tədqiqatlar aparılmışdır.

B.L.Boqorodskiy rus gəmiçilik terminologiyasını tarixi aspektdə araşdırmış, böyük həcmdə doktorluq işi yazmışdır (2, 772 s.)

 İngilis dilinin materialları əsasında L.V.Valeksandrova dənizçilik terminlərinin semantikasını öyrənmişdir.Burada ümumədəbi dil leksikası obyekt seçilmişdir (3, 24 s.)

 O.P.Dzidzariyanın dissertasiyasında abxaz dilinin materialları əsasında dənizçilik leksikası tematik və etimoloji cəhətdən xarakterizə olunur; dəniz motivinin mifologiyada, folklor və toponimikada əksolunma vasitələri göstərilir (4)

Müəllifin abxaz-adıgey dillərinin sahə leksikalarının tarixi-etimoloji təhlilinə həsr edilmiş monoqrafiyasında dəniz və abxazlar, abxaz dilində dənizçilik leksikasının tematik, etimoloji və başqa xüsusiyyətləri öyrənilmişdir (5, 334 s.)

İnternet resursları ilə tanışlıq göstərir ki, Rusiyada müasir hərbi-dəniz terminologiyasının meydana gəlməsi haqqında informasiya ictimai maraq kəsb edir. Bu terminologiyanın formalaşma tarixi X-XI əsrlərə aid edilir. Terminoloji sistemin yaranması isə XVII-XVIII əsrlərə təsadüf edir.

E.M.Motuzenko dənizçilik terminlərini(balıqçılıq leksikası) mənşə baxımdan araşdırmış, uyğun təsnifatlar aparmışdır (6)

Dənizçiliklə bağlı söz və ifadə məlumatlarına ensiklopedik məcmuələrdə də rast gəlmək olur (7).

Germanistikadadənizçilik və həmin sahədə istifadə olunan leksika müxtəlif sahələr və istiqamətlər üzrə (məsələn, dəniz üzgüçülüyü, həmin terminologiyanın mənbələri, formalaşma prosesi; bədii ədəbiyyatda dənizçilik frazeologiyası; dəniz mədəniyyətinin tarixi aspektləri; həmin terminlərin struktur-semantik əlamətləri və s.) müxtəlif dillərin materialları əsasında öyrənilmişdir. (8)

 Bu mövzuda S.A.Pankratovanın (9, 177 s.), L.V.Qorbanın (10) namizədlik işləri vardır.

N.Baskakov və V.Koçenkovun birgə yazdıqları kitabda dənizçilik leksikasının N.S.Qumilevanın «Kapitanlar» əsərindəki yeri və rolu əsaslandırılmışdır (11)

Bu elmi işlərdə dənizçilik leksikasının öyrənilməsinin nəzəri problemləri, terminoloji sistemdə dənizçililik dilinin formalaşması, dənizçilərin dilində arqoların, professionalizmlər və jarqonların işlədilməsi; bunların etimoloji, semantik və funksional aspektləri araşdırılmışdır.

Tədqiqatlar göstərir ki, dənizçilərin dilində leksik-terminoloji tərkib diaxron və sinxron aspektlərdə dəyişkən olmuşdur. Buna ekstralinqvistik amillər də təsir göstərmişdir.

 Türkologiyada, o cümlədən Azərbaycan dilçiliyində: Türkologiyada N.K.Dmitiri­yevin (12), N.A.Baskakovun (13, s.16-17), K.Doskarayevin (14, s.86); K.Aytazinin (15), D.S. Setarovun (16, s.13) E.A.Lebedevanın (17) məqalə və dissertasiyalarında ələlxüsüs balıqçıqla bağlı sözlərin müqayisəli-tarixi təhlili verilmişdir.

 Azərbaycan dilçiliyində İ.Kazımov «Müasir türk dillərinin müqayisəli leksikası» kitabının bir bölməsini professional leksika adlandırmış və orada dənizçilik, balıqçılıq terminlərinin də izahına çalışmışdır. Müəllif yazır ki, professionalizm hər hansı bir peşə qrupunun nitqinə məxsus olan söz və ya ifadədir. O, «dəniz» sözü haqqında belə bir şərh verir: «Belə güman olunur ki, dəniz sözü duz sözü ilə bir kökdəndir. Suyu şor olduğu üçün ona dəniz (duzlu) deyiblər. İkinci ehtimala görə, dəniz sözü dərin, dərə kəlmələri ilə qohumdur. Üçüncü yozum belədir: çingiz və dengiz (dəniz) sözləri tarixən eyni olub. Çingiz sözündəki çi hissəsi su deməkdir (çən, çay ...kimi sözlərlə müqayisə et), çingiz «su çoxluğu» kimi başa düşülə bilər. Dəniz isə onun təhrif olunmuş variantıdır.

 Müəllif dənizçilik leksikasını müasir türk dillərində müqayisə edərək, həmin dillərdən misallar verir və həmin dillərdə bu sahədə olan tədqiqatları təhlilə cəlb edir. Məs.: turman, parom\\jüksal (qazax), parom (qırğız, feribot (türk), bərə (Azərb.), tolkın (qazax), süsül (qırğız), dalğıc (türk, Azərb.). Bunların sayını artırmaq olar (18, s.183).

 Qeyd olunmalıdır ki, dənizçilik terminləri bir çox hallarda hərbi terminoloji leksikadan ayrılmır və onunla birgə öyrənilir. B.Xəlilov bu xüsusda Azərbaycan dilinin hərbi-dəniz terminoloji leksikasının XX əsrin 90-cı illərindən sonra milli zəmində inkişaf etdiyini və zənginləşdiyini göstərir. Əlbəttə, cəmiyyətimizdə müstəqil ordu quruculuğu ilə bağlı işlərin dinamikası hərbi-dənizçilik terminoloji leksikasının inkişafına imkan yaratmışdır. İndi dilimizdə hərbi-dəniz terminoloji leksikasının formalaşması həm də bu sahələrdə həmin sferalarla bağlı qarşıya çıxan çətinlikləri aradan qaldırır, həm də bu sahələrə aid terminlər sisteminin, bütövlükdə dilin lüğət tərkibinin zənginləşməsinə gətirib çıxarır. Hazırda dilimizdə hərbi-dəniz terminoloji leksikasının zəngin semantik qrupları vardır (19, s.127).

Müasir dənizçilik terminologiyasının əlaqədə olduğu sistem:

1)                      gəmiqayırma, gəmi inşaatı;

2)                      hərbi-dəniz donanması;

3)                      gəmiçilik ticarəti;

4)                      balıq sənayesi;

5)                      hidroqrafiya;

6)                      naviqasiya;

7)                      yeni daşıma (nəqliyyat) texnologiyası

8)                      liman kirayəsi (Bu sistem (20) «İngilis nəqliyyat terminologiyası. M., 2000, s.12) kitabından götürülmüşdür.

Həmin sistemlə əlaqədar dənizçilik terminləri mövcuddur, əsərdə bunlar hər biri haqqında ayrıca danışılır.

 Dənizçilik leksikası bir sıra nəzəri problemlərə malikdir.Belə ki, dil bir professional kommunikasiya vasitəsi kimi dəniz sferasına görə də fərqlənir, xarakterizə olunur.

Dənizçilik leksikasının formalaşması və inkişafı prosesi təbii olaraq ədəbi dillərin inkişaf mərhələləri ilə bağlıdır. Hələ Mahmud Kaşğarinin məşhur lüğətində dənizçiliklə bağlı xeyli sayda qədim leksika (balıq adları, qayıq və gəmi adları, onların hissələrinin adları və s.) vardır.

 Həmin leksikanın tərkibi, struktur-semantik, həmçinin milli dillərdə funksional­laşma xüsusiyyətləri ciddi maraq doğurur.

Bu leksika adı altında «xüsusi dil», «professional dil», «sosiolekt», «sosial dia­lekt», «xüsusi leksika», «hərbi-dənizçilik leksikası», «dəniz leksikası», «dəniz termin­ləri», «pro­fes­­sionalizmlər», «jarqonizm», «slenqizm» və s. termin-anlayışlarından istifadə olun­muşdur.

Müxtəlif sistemli dillərdə bu sahə üzrə xüsusi leksika, xüsusi terminologiya formalaşmışdır.

Dənizçilik leksikasının başlıca xüsusiyyətləri «Лексика моряков в немецком языке» adlı əsərdə belə şərh edilmişdir: «Морская лексика охватывает понятия и формулировки, которые используются преимущественно моряками и людьми во время плавания. Так как они представляют также общественную среду с союзственой культурой, морской язык является также социолектом наряду с профессиональным языком. Изначально многие понятия происходят от языка жителей побережья.... Благодаря смешанным экипажам судна, имеющих различ­ные родные язяки, происходят многочисленные заимствования слов. Таким образом, нашли себе место в немецком языке слова из голландского, английского и испанского языков. Кроме того, в языке моряков отражается уточнение и дифференциация технических понятий из морских поездок. С прекращением коммерческих плаваний на парусных судах у многих выражений в этой профес­сионаьной среде стали только лишь историческим фактом; таким образом, поездка торгового судна давно больше не использует все выражения, которые можно встретить почти в полной мере в области спорта (прежде всего это касается парусного спорта). К языку моряков принадлежит, как и многим социолектам собственный юмор, котрый выражается в рассказах и шутах моряков. В пов­седневном общении моряков часто употребимы жаргонизмы. (интернет ресурсу)

Морская лексика – это одна из составных частей общенациональной лексики, ее носители – моряки и все, кто связан с флотом, морем и водным транспортом. У каждого языка своя история, свой путь становления общенациональной и морской лексики. (21)

Dənizçilik sahəsini əhatə edən terminoloji vahidlər lüğətlərdə sistemə salınmışdır. Bunlardan birini ikidilli lüğətlər təşkil edir. İkidilli dənizçilik terminləri lüğətləri hazırlanmışdır. Belə lüğətlərdən biri (22) «Русско-английский словарь морских терминов (А до М; Н до Я.Составил: Альберт Назаров) adlanır.

Dənizçilik leksikasına ən çox dəniz mövzusunda danışılan bədii ədəbiyyatda da rast gəlmək olur. Məs.: fırtına, mayak, flaqman və s.

 Bu tip dənizçilik sözlərinin leksik mənasına izahlı və ikidilli lüğətlərdə rast gəlmək olur. Məsələn, həmin terminləri nəzərdən keçirək:

 Fırtına. 1.Güclü küləklə dənizin şiddətlə dalğalanması; qasırğa, tufan. Dənizdə fırtına var,-Elə bu vaxt fırtına; Daha da bərk gurladı. İ.Səfərli. Sakit görünsə də çox zaman dəniz; Orda çovğun da var, fırtına da var. H.Arif.

«Fırtına» termini məcazi mənada: Coşqun, gurultulu, təlatümlü, mübarizələrlə, keşməkeşlərlə dolu həyat mənasında: Günəş çıxdı səhər tezdən; Fırtınadan doğuldum mən. N.Xəzri (23, s.286)

Mayak- 1) mayak, dəniz fənəri; 2) məşəl.

«Mayak» termini bədii əsərlərdə məcaziləşərək yolgöstərən, istiqamətverən, yolunu işıqlandıran; bir şeyin rəmzi, simvolu, əlaməti kimi də işlədilir. Məs.:

Sovet Azərbaycanı, Gürcüstan, Ermənistan;

Qoca Şərqə nur saçan üç işıqlı mayakdır! Ə.Cəmil.

Partiya nurlu mayak; Partiya baş komandan. H.Arif.

Bu termin yenilikçi, qabaqcıl işi mənasında: Mexanizatorlar respubublika müşavirəsində bizim mayaklarımız... əldə etdikləri zəngin təcrübədən danışmışlar. «Kommunist». Toxucuların mayakları ən yüksək əmək məhsuldarlığına nail olmuşlar. «Bakı». (23, s.255).

Lüğətlərdə dənizçiliklə bağlı sözlərin keçid mənaları da göstərilir. Məs.: «flaqman» (hərbi, dəniz) 3 mənada işlədilir: 1) eskadra komandiri; 2) eskadra komandanının olduğu böyük hava və ya dəniz gəmisi; 3) müəyyən donanmanın ən böyük və ya ən yaxşı gəmisi) (24, s.437)

 Dənizçilik leksikasında maraqlı söz, ifadə qruplarından birini jarqonlar təşkil edir. Jarqon sözlər məhdud sosial dairədə istifadə olunur. Belə söz və ifadələrdən ən çox zadəgan nəsli istifadə edirlər. Dənizçilikdə isə peşə jaronları daha çox işləkdir. Peşə jarqonları kommunikativ funksiyaları yerinə yetirir, ekspressiv və emotiv mənalar ifadə edir.Məs.: attestat «hər hansı bir şeyin yığıldığı meşoq, torba)

Dənizçiliklə bağlı peşə jarqonları geniş yayılmışdır.H.Həsənov yazır ki, ayrı-ayrı ictimai qruplar və ictimai vəziyyət və məşğuliyyətləri ilə əlaqədar ümumxalq danışıq dilindəki sözləri xüsusi mənalandırmaları, yuxarı təbəqələrin özlərini xalq kütləsindən ayırmaları nəticəsində dildə emosional-ekspressiv çalarlı söz qrupları-jarqon və ya arqo leksikası yaranmışdır. Jarqonizm «dilin xəstəliyidir», sağlam bədəndən göyərən zərərli pöhrələrdir, onları vaxtında aradan götürmək lazımdır. Jarqon leksikası dili gözəlləş­dirmir, əksinə onu ağırlaşdırır, fikrin dolaşıq, dumanlı ifadəsinə səbəb olur» (25, s. 191, 192)

«Quş civiltisi, qarğa dili» mənasında istifadə olunan jarqon sözlərdən məhdud sosial dairədə işlədilir Jarqon sözlər daha çox ali, yüksək zümrənin nümayəndələri istifadə edirlər (19, s.135).

 Kgp (kapitan), kap-tri (kapitan üçüncü ranq), rif (kapitanın baş köməkçisi), sekond (ikinci köməkçi), dok (doktor), ref (refijerator mexanik), renr (obmen, dəşdirmək)

Göründüyü kimi, dənizçilik peşəsi ilə əlaqədar olan jarqonları bir qismi sözün ilk hecasından qurulur: kep (kapitan), dok (doktor) və s.

Peşə jarqonları: zam (заместитель командира), mex (механик), beska (бехкозырка), «вбре» (sentyabr və oxtyabra qədər buraxılış), pom (помощник); plastır, черный флот və s.

Dənizçilikdə professional (peşə) jarqonların bir çox leksik-semantik qruplarına rast gəlmək olur.

 korabl və texniki adlar: varşavyanka (sualtı qayıq V sinfi), dizelyuxa (dizel sualtı qayıq) və s.

 şəxs və vəzifə adları: pokupatel (ofitser), pidjak (ofiser vəzifəsi) və s.

 sənəd və onun hissələrinin adları: aysbays (buraxılış).

 İnsanın fəaliyyət sahələrinin növləri: akademiya.

 Gəmi predmetlərinin, əşyalarının adları; obxido, bıta: vertolyot-qarı təmizləyən bel; qalyuntayms- tualet qəzeti (kağızı).

 Xüsusi adlar: Qollandiya (Sevastopolda hərbi məktəb).

Beləliklə, ilk dəfə olaraq tipoloji cəhətdən fərqli dillərin materialları əsasında dənizçilik leksikasının əsas formalaşma xüsusiyyətləri üzə çıxarılır. Xüsusi linqvistik, tematik, etimoloji,tarixi-etnoqrafik təhlil aparılır.Burada, bu layda özünü göstərən leksik-semantik hadisələr leksik-frazeoloji sahədə (dənizçilərin dilində) meydana çıxarılır və linqvistik aspektdə xarakterizə olunur. Əsas leksik-terminoloji layların struktur-semantik istiqamətləri, sahələri, yarımsahələri müəyyənləşdirilir, frazeoloji birləşmələrin tərkibindəki səciyyəvi cəhələri, linqvokulturoloji aspektləri və s. öyrənilir.

Başqa bir elmi yenilik əsas leksik-semantik hadisəlləri və leksik-frazeoloji sahəni dənizçilik sferası fonunda təhlil etməkdən ibarətdir.

İlk dəfə olaraq Azərbaycan dilinin terminoloji sistemində dəniz leksikasının formalaşması prosesi izlənilir (İngilis dilində bir çox tədqiqatlar aparılmışdır)

 

Ədəbiyyat

1.Terminologiya məsələləri. Redaktordan. Bakı, «Elm», 2010

2. Богородский Б.Л. Русская судоходная терминология в историческом аспекте. Дисс-на соуск.уч.ст.д.ф..н., Л., 1973

3. Александрова Л.В. Семантика термина как члена общелитературной лексики (на материале английской морской терминологии): Автореф. дисс.канд. филол. наук, М., 1973

4. Дзидзария О.П. Морская лексика в абхазском языке. Дис. ...канд. филоло­гических наук. Москва, 2006

5. Дзидзария О.П. Историко-этимологический анализ отраслевой лексики Абхаско-Адыгейских языков. Сухум, АГУ, 2009

6. Мотузенко Е.М. Морская рыболовская терминология северо-западного Причерноморья. Автореф. дис. ... канд. филол. наук. Одесса, 1987.

8. Тушин Ю.П. Русское мореплавание. М.: Судостроение, 1978; Аверина В.А. Русская морская терминология: источники и некоторые процессы формирова­ния\\Рус­ский язык: Вопросы функционирования и методики обучения.М.: 1995

9. Панкратова С.А. Морская профессиональная лексика как метафорический базис в английском языке. Диссертация...кандидата филологических наук. Санкт-Петербург, 2001

 10. Горбан Л.В. Военно-морская лексика русского языка в синхронии и диахронии. АКД, 2008

 11. Баскаков Н., Коченков В. Морская лексика и ее роль стихотворении Н.С.Гумилева «Капитаны» . М., 2007

 12. Дмитриев Н.К. О тюркских элементах русского словаря.\\ «Лексико­графи­ческий сборник», вып, III, М., 1957

13. Баскаков Н.А. О тюркских лексических заимствованиях в русском языке.// «СТ», 1983, № 5

14. Доскараев К. Материалы профессиональной лексики в языке аральских и каспийский рыбаков.\\Вопросы истории и диалектологии казакского языка. Вып.I, Алма-Ата, 1958; Доскараев К. Арал, Каспий балыкчыларынын тилиндеги профес­сионалдык лексикасынын материаллары. Ъинак: \\Казак тили тарихы мен диалектологийасынын мяселелери. Ы шыьуы, 1958

 15. Айтазин К. Профессиональная лексика рыбного хозяцства Казахстана. АКД, Алма-Ата, 1973

16. Сетаров Д.С. Тюркизмы в русских названиях рыб.\\»СТ», 1984, № 5

17. Лебедева Е.А. Чувашские названия рыб (опыт сравнительно-исторического анализа). АКД, Уфа, 1983

18. Kazımov İsmayıl. Müasir türk dillərinin müqayisəli leksikası. II cild, Bakı, «Təknur» nəşriyyatı, 2010

19. Xəlilov Buludxan. Müasir Azərbaycan dilinin leksikologiyası. Bakı, «Nurlan» nəşriyyatı, 2008

20. Англиская транспортная терминология. М., 2000.

21. Орлова М. Лексика моряков в немецком языке. М., 2001

 22. Русско-английский словарь морских терминов (А до М; Н до Я.Составил: Альберт Назаров)

 23. Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti. IV c., Bakı, «Elm», 1987

 24. Rusca-Azərbaycanca lüğət. III cild, Bakı, «Elm» nəşriyyatı, 1978

 25. Həsənov H.Ə.Müasir Azərbaycan dilinin leksikası. Bakı, «Maarif» nəşriyyatı, 1988

 

Резюме

Нектоторые специфические характеристики морской терминологии (на основе материалов на азербайджанском и английском языках)

В статье сопоставительно раскрываются основные закономерности развития словарного состава в морской сфере в азербайджанском и английском языках; выявляются основные особенности терминов, связанных с мореходством в терминологической системе; в этой области группируются и систематизируются основные существующие понятия и выявляются основные лингвистические особенности.

Summary

Some specific characteristics of Marine Therminology (on English and Azerbaijan materials)

The article deals with the basic regulerities of the development of the vocabulary in the maritime sphere in Azerbaijan and English languages; basic peculiarities of the terms connected with navigation in terminological sphere and basic existing notions lingvistic characteristies are qrouped and systematized.

Açar sözlər: dənizçilik işləri, dənizçilik leksikası, dənizçilik terminologiyası, gəmiçilik terminologiyası, balıqçılıq leksikası.

Ключевые слова: морская работа, морская лексика, морская терминология, судовая терминология, рыболовная лексика.

Key words:  Marine works, Marine lexics, marine terminology, ship terminology, fishing rexics.

 

Rəyçi: fil.elm.dok.İ.Tahirov


Lamiyə İbrahimova

MÜXTƏLİFSİSTEMLİ DİLLƏRDƏ AD QRUPLU FRAZEOLOJİ PARADİQMLƏR

Konseptologiya və koqnitiv dilçilik müasir linqvistikanın əsas istiqamət­lərindən biridir. Müxtəlifsistemli dillərdə frazeoloji birləşmə­lərin kompleks tədqiqi və müqayisəsi dilçiliyin bu bölümünün özəl xüsusiyyətlərini və fərqli cəhətlərini izah etməyə imkan yaradır (1, 17-21).

Müxtəlifsistemli dillərdə frazeoloji paradiqmlərin müqayisəli araş­dırılması bu dillərdə gedən ümumi dil proseslərini və qanunauy­ğunluqlarını sistemləşdir­məyə şərait yaradır. Müxtəlifsistemli dillərdə frazeoloji birləşmələrin tədqiqi frazeologiyanın artıq müstəqil dilçilik sahəsi olduğunu sübut etdi.

Frazeoloji birləşmələrin semantik xüsusiyyətlərinin fərqliliyi, frazeoloji birləşmələrin əsas struktur tiplərinin təyini, frazeoloji birləş­mələrin müəyyənləşdiril­məsində funksional-üslubi amillərin rolu – bütün bunlar bu dil vahidlərinin seçilməsinin və araşdırılmasının əsas səciyyəvi cəhətidir (2, 29-31).

Bir qrup alimlər frazeologiyanın tərkibinə yalnız tam dəyişmiş mənalı komponentləri olan vahidləri aid edirlər. Bu alimlərin fikrincə, müstəqil mənalı sözlərin əvəzinə tamamilə yenilənmiş ümumi mənanın komponentləri müşahidə olunur. Digər qrup tədqiqatçılar frazeologiyaya yalnız tamamilə mənasını dəyişmiş komponentlərdən ibarət olan frazeologizmləri deyil, komponentlərinin biri öz müstəqil mənasını saxlayan birləşmələri də daxil edirlər (3, 31-35).

Bir qrup dilçilər frazeologiyaya bütün komponentləri öz müstəqil mənasını saxlayan idiomatik ifadələri aid edirlər. Bu alimlərin fikrincə, frazeologiya daha geniş anlayışdır. Bu frazeoloji paradiqmlərdə məna birləşməyə daxil olan ümumi sərbəst anlamlı komponentlərin ümumi mənasından yaranır. Bu şərtilik idiomların komponentlərinin öz məna­larından kənara çıxmasına, sinonim ifadələrlə əvəz olunmasına imkan vermir (4, 119-120).

Frazeoloji paradiqmlərin araşdırılmasında dilin frazeologiyası və nitqin frazeologiyası amillərini xüsusi qeyd etmək lazımdır. Bu barədə akademik V.V.Vinoqradovun fikirləri maraqlıdır: “Dil sisteminin və nitq fəaliyyəti ilə fərdi üslubun frazeologiyası arasında böyük fərq vardır”.

Frazeologiya bütün dil sistemi kimi daim inkişafdadır. Sinxronik araşdırmalar frazeologizmlərin müasir vəziyyətinin tədqiqində vacib amil sayılır. Lakin frazeoloji paradiqmlərin etimologiyasının öyrənilməsi də əsas şərtlərdən biridir. Tarixi-etimoloji məlumatlar frazeoloji para­diqmlərin mənasını başa düşməyə kömək edir. Hər bir dilin leksik sisteminin  əsas hissəsini adlar təşkil edir. Adlar özünəməxsus mədəni-tarixi və dil komponentləri kimi funksionallaşır (4, 119-120).

Adlar hər bir xalqın məişətinin və ruhunun inkişaf tarixidir. Onomastik frazeoloji paradiqmlər dil sistemində müəyyən rəmzlərdir. Adlarla düzəlmiş frazeoloji paradiqmlərdə insan taleləri, tarixi hadisələr xalqın həyat və məişəti əks olunur.

Müxtəlifsistemli dillərin birində işlənən ad komponentli frazeoloji paradiqmlərin ekvivalentləri olsa da, onlar digər dillərdəki paradiqm­lərdən fərqlənir. Bu fərqlər əsasən konnotativ əlamətlərə əsaslanır. Məsələn, eyni bir ad müxtəlif dillərin frazeoloji vahidlərində fərqli mənalarda işlənə bilər.

Məsələn, peyğəmbər adları Adəm, Nuh, İbrahim, Musa, İsa, Lut, Əyub, Harun, Davud, Süleyman, İlyas, Yaqub, Yunus, Zəkəriyyə və b. leksemləri ilə müxtəlifsistemli dillərdə frazeoloji paradiqmlər mövcud­dur. Məsələn: Adəm alması, Adəm oğlu.

Müxtəlifsistemli dillərdə frazeoloji birləşmələrin müqayisəli təhlili frazeoloji paradiqmlərin inkişaf meyllərini aşkara çıxardı. Bir tərəfdən müxtəlif xalqlara məxsus dil daşıyıcılarının obrazlı təfəkkürünün vəhdəti ilə səciyyələnən dillərarası paralellik, digər tərəfdən isə hər bir xalqın mədəni-tarixi mirasını əks etdirən subyektiv seçim dillərin xüsusi inkişaf mənzərəsini formalaşdırır. Müxtəlifsistemli dillərə məxsus frazeoloji paradiqmlər öz semantik, leksik və struktur qrammatik fərqləri ilə seçilir. Bu fərqlər müxtəlifsistemli dillərin tipoloji özəllikləri, hər bir dilin subyektiv seçim xüsusiyyətləri ilə fərqlənir (5, 38-42).

Bu frazeoloji paradiqmlərə aşağıdakı xüsusiyyətlər xasdır:

1)             Onlar öz fəlsəfi məzmunu və tərbiyəvi əhəmiyyəti ilə fərqlənir.

2)             Bu frazeoloji paradiqmlər əsasən lakonik formaya və dərin məzmuna malik olur.

3)             Öz funksional xüsusiyyətlərinə görə bu frazeoloji birləşmələr geniş tətbiq dairəsinə malik olur, obrazlılığı ilə seçilir.

Rus dilində özünü təvazökar və yüksəkəxlaqlı şəxs kimi təqdim etməyə çalışan insanlar haqqında deyilir: “Целомудренный, как Иосиф прекрасный”. Bu frazeoloji paradiqmdə çox gözəl ağıllı və təvazökar insan olan Yusif peyğəmbərə işarə olunur (5, 39-40).

Rus dilində çox işlənən ad qruplu digər bir frazeoloji paradiqmi nəzərdən keçirək: “Иов многострадальный”. Həyatı boyu min bir əzab-əziyyətə dözən, taleyin ağır sınaqlarına məruz qalan insanlar haqqında bu ifadə işlədilir. “Соломоново решение” – bu ifadə müdrik, ağıllı və tədbirli qərar kimi işlədilir. Burada öz ağlı, ədaləti və müdrikliyi ilə seçilən Süleyman peyğəmbərə işarə olunur. Rus dilində Ноев ковчег – ifadəsi dar, çox adamla dolu, narahat, tünlük bir ev və ya bir yer haqqında işlənir. Huh peyğəmbərin adı ilə əlaqələndirilir. Azərbaycan dilində Nuh peyğəmbərin adı ilə bir neçə paradiqm vardır: “Nuh əyyamından qalmış”, “Nuhu taxtda, Süleymanı qundaqda görub” və s.

Rus dilində İsa peyğəmbərin adı ilə bağlı bir neçə frazeoloji paradiqm vardır: 1) “Христово невесты” – monastırda ibadət edən qadınlar barəsində rus dilində belə deyirlər; 2) “Распять как Иисуса Христа” – çox ağır cinayət törədən,  əzab verən bir şəxs haqqında deyilir; 3) Как у Христа за пазухой – heç bir əziyyət, zəhmət çəkmədən, cah-calal içində zəngin həyat sürən şəxslər haqqında deyilir; 4) Явление Христа народу – bu frazeoloji paradiqm gözlənilməz bir hadisəni ifadə etmək üçün işlədilir.

Вавилонская башня – ifadəsi rus dilində çox yüksək tikililəri və eyni zamanda insan şöhrətpərəstliyini, təkəbbürünü ifadə etmək üçün işlədilir. Məkkə müsəlmanların müqəddəs şəhəridir. Hər il milyonlarla ziyarətçi bu müqəddəs şəhəri ziyarət edir. Azərbaycan dilində ağılsız, tərbiyəsiz, dəyişməsi və tərbiyələnməsi heç bir mümkün olmayan insanlar barədə deyilir: “Eşşək Məkkəyə getməklə Hacı olmaz”.

Azərbaycan dilində Allah sözü ilə düzələn frazeoloji paradiqmlər çoxdur: Allah qorxusu, Allah kəlamı, Allah vergisi, Allah yolunda, Allaha şükür, Allaha pənah, Allahın tənbəli, Allah bəndəsi, Allahın verən günü, Allahın bəlası, Allah haqqı, sən Allah, Allah evi.

Rus dilində də “Бог” komponenti ilə çoxlu frazeoloji paradiqm işlənir: “страх господний”, “слово Божие”, “дар Божие”, “суд Божий”, “Ради Бога”, “Хрaм Божий”, “рука Божия”, “каждый Божий день”, “Пути Господни неисповедимы ”, “Бог с ним”, “Это сам Господь Бог”, “Бог мне свидетель”, “великий Боже”, “Боже мой”, “Каждый за себя, один Бог за всех”.

Ad qruplu frazeoloji paradiqmlərin öyrənilməsi dilçilikdə böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bu frazeoloji vahidlər müxtəlif tarixi-mədəni hadisələri əks etdirir. Tədqiqata cəlb olunan bu frazeoloji paradiqmlər öz universal və milli əlamətləri ilə səciyyələnir. Frazeoloji paradiqmlərin sistemliliyi anlayışı bu vahidlər ilə dil sisteminin digər komponentləri arasında mövcud olan qarşılıqlı əlaqə və münasibətləri bilavasitə əks etdirir (6. 24-27).

Frazeoloji paradiqmlərin sistemliliyindən bəhs edərkən, dilin struktur-semantik vahidləri, onların məna fərqliliyi, çoxmənalılıq, omo­nimlik, variantlıq və qrammatik siniflər və onların sintaktik funk­siyalarını xüsusi qeyd etmək lazımdır. Ad qruplu frazeoloji paradiqmlərin araşdırılması müxtəlifsistemli dillərdə leksik-frazeoloji sinonimliyin, antonimliyin, məna qruplarının, frazeologizmlərin funksional-üslubi diferensiallaşmasının diaxronik tədqiqini tələb edir.

Bu zaman frazeoloji derivasiyanı da xüsusi qeyd etmək lazımdır. Ad qruplu frazeoloji paradiqmlər üç baxımdan: (struktur-semantik, qrammatik və üslubi-funksional) öyrənilməlidir. Bu zaman V.V.Vi­noqradovun semantik bağlılığa dair prinsiplərinə əsaslanmaq lazımdır.

 

İstifadə olunmuş ədəbiyyat

  1. Жуков В.П. О несоизмеримости компонентов фразеологизма со словом и русский язык в школе, 1969. № 3. с. 17-21.
  2. Кунин А.В. Английская фразеология. М.; Дубна «Феникс», 2005, с. 29-31.
  3. Шанский Н.М. Фразеология современного русского языка. М., 1987, с. 31.
  4. Виноградов В.В. Об основных типах фразеологических единиц в русском языке // Лексикология и лексикография. Избранные труды. М.; 1977, с. 119.
  5. Горбачевич К.С. Об историко-этимологических справках в фразеологическом словаре // Проблемы фразеологии. Исследования и материалы. Под ряд. А.М.Бабкина, М., 1964.
  6. Виноградов В.В. Основные понятия русской фразеологии. Как лингвистической дисциплины, в его кн.: Избранные труды. Лексикология и лексикография, М., 1977.

Açar sözlər: frazeoloji birləşmələr, struktur tiplər, dil prosesləri, nitq fəaliyyəti, etimoloji məlumatlar

Ключевые слова: фразеологические единицы, структурные типы, языковые процессы, речевая деятельность, этимологические сведения.

Key words: phraseological units, structural types, language processes, speech activity, etymological information

 

Фразеологические парадигмы с группой именных компонентов в разносистемных языках

Резюме

Изучение фразеологических парадигм, в состав которых входят ономастические единицы, представляется особенно интересным. Эти фразеологизмы обладают множеством историко-культурных ассоциаций. Они характеризуются универсальными и национально-культурными признаками.

 

Phraseological paradigms with names indifferent system languages

Summary

Studying of phraseological paradigms which includes onomastic units, is represented especially interesting. These phraseological units have many historical and cultural associations. They are characterized by universal and national cultural features.

 

 

 

      Mahmudova Mətanət Nəriman qızı

YİYƏLİK HALIN QRAMMATİK XÜSUSIYYƏTLƏRİ VƏ MORFOLOJİ NORMA

İsmin qrammatik halı olan yiyəlik hal iki əşya arasında  aidlik, sahiblik anlayışı bildirir, müəyyən və qeyri -müəyyən olmaqla iki yerə bölünür (9,s.48). Bu, dilimizdə qrammatik normadır. Lakin müasir dilimizdə yiyəlik  hal və onun  şəkilçisi  ilə  bağlı  bəzi  xüsusiyyətlər  ümumi  qaydaya  tabe olmur. Belə  ki, yiyəlik  hal  şəkilçisi bəzən  öz  qrammatik mənası  ilə  uyğunluq təşkil etmir, yəni  morfoloji  vəzifəsindən uzaqlaşır. Normadan uzaqlaşma halları müxtəlif səbəblərdən qaynaqlanır ki, bun­lardan biri də yiyəlik halın qrammatik  mənası  ilə  bağlıdır. Məlumdur ki, yiyəlik  hal  şəkilçili sözlər ikinci və üçüncü növ təyini söz birləşmələrinin tərkibində asılı tərəf  kimi  çıxış  edir. Üçüncü  növ  ismi  birləşmələrdə qrammatik məzmun  qorunur. Qeyri-müəyyən yiyəlik  hal şəkilçisinin  işlənməsində isə  bəzi hallarda uyğunsuzluq, mənadan, yəni sahiblik  anlayışından uzaqlaşma  müşahidə olunur. Normadan  uzaqlaşma  və sahiblik  anlayışının  itməsi müxtəlif səbəblərlə bağlı ola bilər. Bunun izahı üçün  dil  faktlarına  müraciət edək: qızların gözəli, yaxşıların  yaxşısı, dahilərin  dahisi, meyvələrin şirini, şagirdlərin  qabiliyyətlisi, adamların  biri, uşaqların  çoxu və s. İkinci  və üçüncü  növ  təyini  söz  birləşmələrin  birinci  tərəfində   sahiblık, əsas  tərəfində isə mənsub əşya məzmununun  olması  qrammatik  normadır. Verilmiş  birləşmələrdə  isə  məna  uyğunsuzlugu  nəzərə  çarpır ki, bunun  da  səbəbi  "mənsub  əşya"  faktorunun  olmamasıdır. Mənsub  əşya adı altında  əsasən konkret  və   mücərrəd isimlər  düşünülur. Yuxarıdakı  birləşmələrin  əsas  tərəfində  mənsub əşya  məfhumu yoxdur, belə ki gözəl, yaxşı, dahi, şirin, qabiliyyətli, çox, bir sifət  və  sayları bu tələbi  ödəmir. Bu  səbəbdən  də  yiyəlik  hal  məzmunu  itir və sahib  şəxs və mənsub əşya formulu pozulur. Belə olan  halda, yəni mənsub əşya olmayan  tərzdə  sahib şəxsdən danışıla  bilməz.  Bu  cür  birləşmələrdə  yiyəlik  hal  məzmunu  özünü  doğrultmayırsa, deməli bu şəkilçi başqa bir halın və ya digər  şəkilçinin  sinonimidir. Adamların  biri, uşaqların  çoxu  birləşmələrində daha  çox  hissə, pay  məzmunu  özünü  göstərir  ki, bu  da  çıxışlıq  halın  məna xüsusiyyətləri  ilə  üst-üstə  düşür. M.Hüseynzadə  çıxışlıq  halın  müxtəlif vəzifələr  daşıdığını və bunlardan birinin də seçilmə, bütövlə hissənin münasibəti məzmununu ifadə etməsini bildirir: tələbələrdən beşi, siniflərdən biri və s (9,s.56). Diqqət  versək, sözü  gedən  birləşmələrdə  də  hissə, pay  anlayışı  var. Bu  birləşmələr çıxışlıq  hal  şəkilçisi  ilə  işləndikdə  heç  bir  məna  fərqi  ortaya çıxmır, yəni hər iki halda seçmə məzmunu özünü göstərir : adamların  biri-adamlardan  biri, uşaqların çoxu- uşaqlardan çoxu  və  s. Əsas  tərəfi  sifətlərlə  ifadə  olunan təyini  birləşmələrdə də  yiyəlik  anlayışı  deyil, müqayisə məzmunu  özünü  göstərir  ki, bu  da çıxışlıq  hala  məxsus bir xüsusiyyətdir. Bu  birləşmələrin  də  asılı  tərəfini  çıxışlıq  hal  şəkilçisi  ilə  əvəz etdikdə yenə məna fərqi  yaranmır: qızların  gözəli -qızlardan gözəli, yaxşıların yaxşısı-yaxşılardan  yaxşısı, dahilərin dahisi-dahilərdən dahisi, meyvələrin şirini-meyvələrdən şirini, şagirdlərin qabiliyyətlisi-şagirdlərdən  qabiliyyətlisi. Bu  birləşmələrin arasına  ən, lap ,daha qüvvətləndirmə ədatlarını da əlavə etmək olar ki, bu da  təyini  birləşmələrə  xas  xüsusiyyət  deyildir. Lakin  bu birləşmələri  dağdan  ağır, gözdən  iti, günəşdən  parlaq, tükdən  incə  kimi  birləşmələrlə  qarışdırmaq  olmaz. Düzdür, forma  və  məzmun  cəhətdən  oxşarlıq  olsa  da, bunlar  təyini  yox, qeyri- təyini  birləşmələrdir.

  Yiyəlik halla  bağlı  mübahisəli  məsələlərdən  biri  də  ikinci və üçüncü  növ təyini söz birləşmələrində hal şəkilçisinin işlənməsi ilə  bağlıdır. Məlumdur  ki,  ikinci  növ  təyini   birləşmələrinn bəzisini  ücüncü  növə  çevirmək  olur : dağ  havası-dağın  havası, pəncərə  şüşəsi - pəncərənin  şüşəsi  və s. Bu  zaman  heç  bir  məna  uyğunsuzluğu nəzərə  çarpmır. Daimi  konkretlik  ifadə etmək müəyyən səbəblərlə bağlıdır. Ç.Hüseynzadə   ismi  birləşmələri tərəflərin  ifadə  vasitəsinə görə daimi konkretlik , daimi  ümumilik bildirənlər və  qeyri -sabit  birləşmələr  adı altında  üç  qrupa  bölür. Birinci  tərəfdə şəxs  əvəzlikləri, konkret  şəxs adı, məkan, coğrafi  adlar, birinci  tərəfdə  müəllif  adı, ikinci  tərəfdə konkret əsər  adı, asılı  tərəfdə konkret  qrammatik  şəxslər, cəmlik  və  hal şəkilçilərinin  ardıcıl   işlənməsi    kimi  vəziyyətlərdə  daimi  konkretliyin  olmasını  göstərir (2,s.139,140). Asılı  tərəfi  məkan, ərazi anlayışı  ifadə edən üçüncü növ ismi birləşmələri bəzən üçüncü  növ birləşmələrlə əvəz  etmək  olur: Azərbaycanın  ərazisi-Azərbaycan  ərazisi, Bakının gecələri-Bakı gecələri, Hacıkəndin meşələri-Hacıkənd meşələri, Kürün sahili-Kür  sahili,  Bakının  bulvarı-Bakı  bulvarı və  s. Asılı tərəfdə konkret şəxs adları işlənərkən də bəzi hallarda ümumilik özünü göstərir. Adi halda bu mümkün deyil, belə ki, Əhməd kitabı, Həsən anası kimi birləşmələrin işlənməsi norma pozulmasıdır. Ancaq bəzi hallarda asılı tərəfdə tanınmış şəxsiyyətlərin adı işlənərkən ümumilik yarana bilər ki, bunu norma pozulması kimi dəyərləndirmək olmaz, məs.: Füzuli lirikası , Nizami poeziyası, Axundov  yaradıcılığı və s. Bu birləşmələrı  Füzulinin lirikası , Nizaminin  poeziyası, Axundovun  yaradıcılığı və s. kimi işlətmək olar. Bunu həmin birləşmələrin dilimizdə aktiv işlənməsinin nəticəsi kimi izah etmək olar. Ancaq bu fikir  asılı tərəfdə tanınmış şəxsiyyətlərin adı işlənən bütün birləşmələrə aid deyil, məs.: Füzuli parkı , Nizami prospekti kimi birləşmələr daimi ümumilik bildirir və yiyəlik hal şəkilçisinin bərpası mümkün deyil. Qədim və orta əsr ədəbiyyatında bu hal tez-tez təkrar olunur. "Dədə Qorqud" dastanlarında                                                                              asılı tərəfdə konkret şəxs adları işlənməsi zamanı ümumilik müşahidə olunur, məs.: Hər kim yemədi, ol Qazan xatunudur və ya Atam Qazan namusunu sımayasan. Saqın! Belə ümumilik müasir dilimizdə norma deyil. Dastanda belə birləşmələrin hal şəkilçisi ilə işlənməsinə daha çox rast gəlinir, məs.: Ağan Qazanın namusını sındırayınmı? (6,s.47) Klassikamızda da belə məqamlar özünü göstərir:                                                                    

                                                           Çeşmeyi- lə`lin suyundan bir qədəh sun, saqiya,

        İştiyaqından Nəsimi gözlərin cam eyləmə! (12,s.59).

Dilimizdə asılı  tərəfi  yiyəlik  hal  şəkilçisız  işlənən şəxs  əvəzlikləri  ilə  ifadə  olunan  söz  birləşmələrinə də rast  gəlinir: sən  istədiyin, onlar   istədiyi, mən gördüyüm və s. Bu birləşmələr digərlərindən fərqlənir.  Göründüyü  kimi, bunlar feli sifət tərkibləridir. Əslində, bu hal  heç də bütün feili birləşmələr üçün spesifik deyil. Nə  məsdər, nə feli  bağlama  tərkiblərində bu hal baş vermir. Düzdür, məsdərlər mənsubiyyət  şəkilçisi  qəbul  etdikdə müəyyən yiyəlik halı  idarə edir, amma asılı  tərəfi qeyri -müəyyən yiyəlik hallı məsdər  tərkiblərinə rast  gəlinmir. Feili  bağlamalar isə  ümumiyyətlə yiyəlik halı idarə  edə bilmir. Feili sifət  şəkillçisi -dıq mənsubiyyət şəkilçisi  ilə  birgə  işləndiyindən (istisna var) yiyəlik halla işlənə bilir. Yəni bu hal digər  şəkilçililərlə  ifadə olunan feli sifətlərə aid  deyil. Təyini birləşmələrin də asılı tərəfi qeyri-müəyyən  yiyəlik halda yox, müəyyən yiyəlik  halda  olan əvəzliklərlə ifadə olunur, yəni əsas tərəf qeyri-müəyyən yiyəlik halı idarə  edə bilmir. Buradan belə nəticə çıxarmaq olar ki, verilmiş  birləşmələr istisnalardır  və bu hal ümumi norma sayıla bilməz.

  Yiyəlik  hallı  birləşmələrdə  daha  bir  izaha  ehtiyacı olan  hal  müşahidə olunur  ki ,bu  da  bir-birinə  morfoloji  cəhətdən  çox  yaxın  olan  birləşmələrin birinin həm  ümumilik, həm  konkretlik  bildirməsi , diğərinin  isə yalnız  konkretlik  bildirməsidir. Müqayisə  edək:

bulağın  başı-bulaq  başı

bulağın  ayağı -

bulağın  suyu- bulaq  suyu

bulağın  dibi-

Bunun səbəbini  izah etməzdən əvvəl bu birləşmələrdən hansının daha inte­nsiv  işlənməsinə  fikir  verək. Buna  cavab  olaraq  birinci  və  üçüncü sıradakıları gös­tər­mək  olar. Digərlərini  qeyri-müəyyən  şəkildə işlətsək, morfoloji  çatışmazlıq  müşa­hidə  olunar. Yiyəlik  hal  şəkilçisinin  iştiraki  zamanı  isə  heç  bir  qeyri- normallıq  müşahidə olunmur: Bulağın  dibi  xırda  daşlarla  dolu  idi. Buradan  belə  nəticə  çıxır  ki, söz  birləşmələrini  tərəflərini  təşkil  edən iki sözün intensiv  şəkildə  birğə işlənməsi,  yəni  dildə  fəal  işlənmə faktı   da  ümumiliyin  yaranmasına  səbəb  olur.

   Mürəkkəb  adların yaranması da konkretlikdən ümumiliyə doğru bir yol, istiqa­­mətdır. Lakin  bu  bütün  hallarda  yiyəlik  hal  şəkilçisinin  düşməsi ilə əlaqədar  olmaya bilər. Müqayisə edək: Şirvanşahlar sarayı və Nərimanov metrosu. Birləşmələrdən hər ikisinin mürəkkəb ad olmasına baxmayaraq birinci  birləşmədə  hal  şəkilçisini  ixtisarı  aydın  görünsə  də, ikinci  birləşmə  haqqında  eyni  fikri  söy­ləmək  olmaz. Doğrudan  da  Şirvanşahlar  sarayı  Şirvan  şahların  məxsus  bir  tikilidir  və  burada  sahib  şəxs, mənsub  əşya  anlayışı  özünü  doğruldur  ki,  bu  da  həmun  birləşmənin  qeyri-sabit  birləşmə  hüqüqü  qazanmasını  təmin  edir. İkinci  birləşmədə  isə  bu şəkilçinin ixtisarı  qeyri-mümkündür. Külli  miqdarda  mürəkkəb  ad  misal   göstərmək  olar  ki, yiyəlik  hal  şəkilçisini  bərpa  etmək  mümkün  olmur: Bu çatışmazlıq, əlbəttə, yiyəlik hal şəkilçisinin ixtisarı deyil. Linqvistık eksperimentə  müraciət edərək mürəkkəb  adların  danışıq dilində  necə  işləndiyini  müşahidə  edək:

M.F.Axundov  adına  Milli  Kitabxana- Axundov  kitabxanası

H.Əliyev  adına  Milli  Park - H.Əliyev  parkı

Nizami Gəncəvi  adına  prospekt- Nizami  prospekti

M.Ə.Sabir  adına  bağ - Sabir  bağı

Nəticələrdən görünürki, bu birləşmələrdə bütöv sözlər ixtisar olunmuşdur.Bu  hal  təkcə mürəkkəb adlarda deyil, söz birləşmələrində  də  özünü göstərir. Bu  cür  birləşmələrin  arasına  yiyəlik hal şəkilçisi artırmaq  mümkün  olmasa da, başqa sözlər daxil etmək olur:

uşaq  bağçası-uşaq üçün  bağça;

iş  adamı-işlə  məşğul olan  adam;

mebel  ustası-mebel  düzəldən usta;

göz  həkimi- gözü  müalicə  edən  həkim.

    İkinci növ  birləşmələrin  birinci  tərəfini  digər  hal  şəkilçiləri  ilə  də  əvəz etmək  olar. M.Yusifov   bu  halın  morfoloji  əlaməti  olmadığı  üçün  onun yönlük, təsirlik, yerlik, çıxışlıq hallarla  paralel  işləndiyini  qeyd edir: qələbə  həvəsi-qələbəyə  həvəs,pul  uduşu-pulu  udmaq,uşaqlıq dövrü-uşaqlıqda keçən dövr, ədəbiyyat  dərsi-ədəbiyyatdan  dərs  və s.(11,s.85,86)

  Göstərilən  misallarda yiyəlik  hal   şəkilçisindən  söhbət  gedə  bilməz. Bu  forma in­tensiv işlənmənin nəticəsidir və müxtəlif əsas, köməkçi nitq  hissələrinin, yardımçı  sözlərin, şəkilçilərin və s. ixtisarından yaranmışdır. Bu birləşmələrin asılı  tərəfini qeyri-müəyyən yiyəlik hal yox, sadəcə olaraq qeyri-müəyyən hal adlandırsaq, daha  məntiqə uyğun olar. Yuxarıda verilən linqvistik eksperimentlərə söykənərək belə nəticəyə  gəl­mək  olar: İkinci  növ  təyini  birləşmələr  ya  doğrudan  da  yiyəlik  hal  şəkilçisinin ,  ya da digər qrammatik vasitələrin və ya sözlərin ixtisarından yaranan bir  formuldur.

Dialektlərdə II və III növ təyini söz birləşmələrinin yiyəlik və mənsubiyyət şəkilçisinin iştirakı olmadan iştirakı da müşahidə olunur: Şəki yol haburdan keçiy (Qax); Sora camaat hami çixir gedir (Ordubad)(8,s.73)

Yiyəlik  hal  şəkilçisinin  işlənməsi  ilə  bağlı  digər  qeyri-normativ  hal  da  onun  mən­subiyyət  şəkilçisindən  sonra  işlənməsidir. Nitqimizdə  tez-tez  rast  gəlinən  bibisi  qızı,  atası  evi  tipli  birləşmələrdə  ilk  baxışda heç  bir  qeyri-normallıq özünü  göstər­mir. Birinci  tərəfi saxlamaq şərtilə ikinci tərəfi  başqa  sözlərlə  əvəz  edək,məs.: bibisi  səsi, atası saatı və  s. Göründüyü  kimi, bu mümkün deyil  və morfoloji norma  pozulmuşdur. Əvvəldə  verilən  birləşmələrdə isə qeyri -normallıq  hiss olunmur. Bunu  izah  etmək  üçün dilımizin  tarixinə nəzər  salsaq, belə  hallara tez-tez rast  gələrik. "Kitabi Dədə Qorqud"a müraciət edək:

              Görər gözüm aydını oğul!Tutar belüm  qüvvəti oğul!(6,s.66)   

Bunu yiyəlik hal şəkilçisinin ixtisarı  kimi düşünmək olmaz. Bu faktın  ixtisar olduğunu təsdiqləsək, Bəs bu hala müasir  dilimizdə niyə rast gəlinmir? sualı qarşısında aciz qalarıq. Demək,bu qənaətcillik prinsipi  yox, morfoloji çatışmazlıqdır. H.Mirzəzadə bu halların XVIII əsrdən sonra davam etmədiyini gostərərək üçüncü  növ təyini söz birləşmələrinin yaranmasını göstərilən dövrdən sonraya aid edir və onların ikinci  növ təyini birləşmələrin morfoloji əlamətlərin inkişafı nəticəsində yarandığını və keçid mərhələsi olduğunu göstərir (4,s.261). Bu birləşmələrin dilimizdə  işlənməsini isə qədim və orta əsrlərdən dəyişilmədən, oldugu  kimi dilimizə gəlib çatması ilə izah etmək olar. Poeziyada, məs. Xətayinin dilində də mənsubiyyət şəkilçisindən  sonra yiyəlik hal çəkilçisinin  işlənməməsinə rast gəlinir.Bunu da, əlbəttə, morfoloji çatışmazlıq kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz.

Yusif cahana  gəlmədi yar tək Xətayiyə

               Yəqubi-xəstə çəkmədi könlüm məlali tək(5,s.105)

Nəsimi yaradıcılığında da təyini söz birləşmələrində mənsubiyyət  şəkilçisindən sonra yiyəlik şəkilçisinin işlənməməsi halları özünü göstərir. Bu şəkilçini asılı tərəfdəki sağır nun ilə ifadə olunmuş mənsubuyyət şəkilçisi əvəz edir. Bu da əvvəldə qeyd etdiyimiz kimi, morfoloji çatışmazlıq deyil. Belə ixtisarlardan obrazlılığı artirmaq, məna incəlikliyi yaratmaq kimi üslubi məqsədlər üçün istifadə edilmişdir (1,s.253).Digər üslublarda isə bu, əlbəttə, norma pozulması sayılmalıdır.

Yiyəlik  halla bağlı daha bir qeyri-normativ hal cəm şəkilçisi qəbul etmiş sözlərin qeyri-müəyyən yiyəlik halda işlənməsidir. Adi halda, yəni gündəlik nitqimizdə işlətdikdə burada qeyri-adi heç nə nəzərə çarpmır: ellər gözəli, dağlar oğlu, illər xəstəsi, dillər əzbəri və s. Əslində isə müasir dilimizdə  cəm şəkilçisi yalnız üçüncü növ ismi birləşmənin asılı tərəfində işlənə bilir.Əks halda dilimizin qaydalarına zidd, qulağımıza yad olan birləşmələr yaranar: sözlər birləşməsi, gözlər ağrısı, uşaqlar bağçası və s. Dilimizdə bu normanı pozan birləşmələr məhdud saydadır və əsasən poetiklik, obrazlılıq yaradan birləşmələrdir və bədii üslubda tez-tez işlədilir. Bəzi mürəkkəb adlarda da bu hal təkrar olunur: Xarici Dillər Universitetı, Həmkarlar Təşkilatı, Əlillər Günü, 8 Mart Qadınlar bayramı, Şəhidlər Xiyabanı və s. Əlbəttə,bular istisnalardır və bu hal bütün dil üçün normativ sayıla bilməz. Ancaq belə birləşmələrin dilimizdə işlənməsi norma pozulması demək deyil.  Digər hallarda isə (sözlər birləşməsi, insanlar həyatı, gözlər ağrısı, uşaqlar bağçası) bu norma pozulmalarıdır.

Qədim türk abidələrinin dilində də bu hala tez-tez rast gəlinir: Bun`a kön`ül bamaqın` bil xatalar başı -Buna könül bağlamağın bil ki , ən böyük səhvdir (3,s.87). "Dədə Qorqud"dastanında da belə birləşmələrə işlənir,məs.: Sultanım,dəlü ozan həp yeməgi dökdi,-dedilər,-şimdi qızlar yanına varmaq istər (6,s.64).

Azərbaycan ədəbi dili tarixi kitabında müəlliflər XIII-XVI əsrlərdə yiyəlik halın III növ ismi birləşmələrdə yiyəyik-təyinedici münasibəti bildirərək, əsasən isimlər və əvəzliklərlə, yiyəlik hal şəkilçisindəki n samitinin isə sağır nun ilə ifadə olunduğunu bildirirlər (1,s.253).

Müəyyən yiyəlik halın şəkil əlaməti -ın (-in,-un,-ün) şəkilçisindən ibarətdir(9,s.48). Bu, ismin hallarına aid morfoloji normadır. Şəxs əvəzliklərinin hallanması zamanı isə bu qaydadan kənara çıxma halları müşahidə olunur. Birinci şəxsin tək və cəmində bu şəkilçi -ım kimi işlənir. Bu, dilimizin geniş arealını əhatə etdiyindən morfoloji normanın pozulması kimi qiymətləndirilə bilməz.

Yiyəlik hal şəkilçisi ilə bağlı ümumi qaydaya tabe olmayan digər bir hal da  bu şəkilçinin birinci şəxsin təki və cəmində -ım  yox, -in  şəklində işlənməsidir. Əlbəttə, bunlar istisnalardır və dialektlərdə ümumi qaydaya uyğun variantlar çoxluq təşkil edir. M. Şirəliyev göstərir ki, Zaqatala-Qax şivəsində I şəxs tək və cəm, II şəxs təkdə yiyəlik halda ədəbi dil və digər dialekt və şivələrdən fərqli olaraq m səsi əvəzinə n səsi işlənir, ya da I şəxs əlaməti (menin,bizin,məni,bizi) olmur (10,s.177).Zaqatala-Aşağı Tala və İmişlidə belə hallara tez-tez rast gəlinir: Habı menin qız mağa çox qomak` edir(10,s.291);Bizin kənd kasıb olıb (8,s.77). Bu kiçik arealı əhatə etdiyindən, yəni çoxluq təşkil etmədiyindən qrammatik qayda  kimi , eyni zamanda, qrammatik norma kim qəbul edilə bilməz, əksinə, norma pozulması hesab edilir. Bu hala  qədim türk yazılı abidələrində də rast gəlinir. Bunun səbəbi isə mn samitinin ümumi cəhətlərinin çox olmasıdır, belə ki, hər ikisi həm sonor, həm də burun samitlətidir və müxtəlif situasiyalarda bir-birini əvəz edirlər. Orfoepik qanunlara əsasən bəzi sözlər n samiti ilə yazılır və m ilə tələffüz edilir, məs.: anbar, qənbər, zənbil, şənbə və s. Nəinki yiyəlik hal şəkilçisinin, həmçinin I şəxs-xəbərlik şəkilçisinin də işlənməsində tarixən n-m əvəzlənmələrı müşahidə olunmuşdur, məs.: Sultanım,bən varayın, ölüsi-dirisi xəbərin gətirəyin (6,s.8).

Dialektlərimizdə yiyəlik halla bağlı əvəzlənmələr də özünü göstərir. Zaqatala-Qax şivəsində  yönlük  halın  yiyəlik  halı  əvəz  etdiyi də müşahidə  olunur, məs.:Mənim ata­ma on uşaq vardı (10,s.289). Əlbəttə,  bu  hala  çox məhdud  şəkildə rast gəlindiyindən  morfoloji  norma sayıla  bilməz.

Müasir ədəbi dilimizdə -in şəkilçisinin omonimliyi mövcuddur. Qrammatik şəkilçi kimi yiyəlik haldan başqa, ikinci şəxsin cəminin morfoloji əlaməti və ikinci şəxsin təkinin mənsubiyyət şəkilçisi kimi, leksik şəkilçi kimi feilin  növ (məchul, qayıdış, şəxssiz növ ) və feildən isim düzəldən şəkilçi kimi çıxış edir. Dialektlərdə və qədim ədəbiyyatda isə bu şəkilçinin başqa qrammatik vəzifələri də müşahidə olunur ki, bu da həmin şəkilçinin zərf düzəldən şəkilçi vəzifəsində işlənməsi müşahidə olunur. Dədə Qorqud dastanlarında bu şəkilçi zaman zərfi düzəldən şəkilçi kimi də çıxış edir : Aqındılı görklü sudan dünin keçdin; Məgər,sultanım, genə yazın buğayı  saraydan çıxardılar (6,s.105,36). Həmin şəkilçinin tərzi-hərəkət zərfi düzəltməsinə də az da olsa rast gəlinir: məs.: Oğuz bəgləri birin gəlüb yığnaq olmağa başladı (6,s.34). Klassikamızda da bu şəkilçinin həmin funksiyanı yerinə yetirməsinin şahidi oluruq:

Sən Nəsimi razını, ey dan yeli, yarə yetir:

Sənsizin halım pərişan, biqərar oldu yenə (12,s.54).

Verilmiş misrada əslində -in şəkilçisi morfoloji pleonazm yaratmışdır. Çünki eyni mənanı həmin şəkilçinin iştirakı olmadan da yaratmaq mümkündır. Qeyd edək ki, bu hal Nəsimi yaradıcılığında bir qayda olaraq təkrarlanmır, yəni istisnalar şəklində təzahür edir. Digər misralada bu, müasir ədəbi dilimizdə olduğu kimidir:

Gülüstanın gülü sənsiz tikandır,

Mana sənsiz gülü reyhan gərəkməz (12,s.70).

Dilimizdə də -siz şəkilçisi sifət düzəldən leksik şəkilçi olsa da, zərf mədamında işlənə bilir. Müasir dilimizdə də belə formalar başqa şəkilçilərlə ifadə olunmaqdadır. Verilmiş cümlədəki birin zərfi hal-hazırda bir-bir şəkilində işlənməkdədir. Dilimizdə indi də belə sözlər çox məhdud sayda işlənməkdədir ki, bunlardakı şəkilçi aydın görünsə də morfoloji təhlilə cəlb olunmur: məs.: için- için, xısın- xısın, dizin- dizin. Maraqlı faktdır ki, bu mürəkkəb zərflər bir və ya iki feillə və ya eyni feilin sinonimləri ilə yanaşma əlaqəsinə girir, məs.: için- için ağlamaq, xısın- xısın gülmək, dizin- dizin sürünmək. Düzdür, mürəkkəb sözlər morfoloji təhlil olunur, ancaq verilmiş mürəkkəb zərflərin komponentləri ayrı- ayrılıqda təhlil edilmir. Ümumiyyətlə, müasir ədəbi dilimizdə zərf düzəldən şəkilçilərin içərisində -ın4 şəkilçisi mövcudluğundan söhbət getmir və orta məktəb dərsliklərində də bu, öz əksini tapmır. Belə birləşmələr isə dilimizdə qədim konstruksiyaların qalığı kimi qiymətləndirilir .

 Yiyəlik hal şəkilçisinin dördvariantlı olması onun sözlərə qoşulmasında damaq  və dodaq ahənginin qorunmasına səbəb olmuşdur ki, bu, müasir dilimizdə morfoloji nor­madır. Qədim ədəbiyyatda isə bəzi hallarda bunun əksi müşahidə edilir: Kiminün boynın urdı, kimini tutsaq elədi (6,s.41). Orta əsr yazılı abidələrin dilində də bu hal tez-tez təkrarlanır və bu da onu deməyə əsas verir ki, dodaq və damaq ahənginin qorunması həmin dövrlərdə morfoloji norma olmamışdır. Əgər buna məhdud şəkildə rast gəlin­səydi, belə nəticəyə gəlmək düzgün olmazdı. Bu vəziyyət XIX əsrin əvvəllərinə qədər davam etmiş,  getdikcə məhdudlaşmış, yalnız bəzi dialektlərdə özünü göstərmiş və bu da  müasir dilimizdə bu halın morfoloji norma kimi  özünü doğrultmamasına səbəb olmuşdur.

M. Şirəliyev yiyəlik hal şəkilçisinin işlənməsinə görə dialekt və şivələrimizi iki qrupa ayırır.Birinci qrupa damaq və dodaq ahənginə əsasən dördvariantlı yiyəlik hal şəkilçisi ilə işlənənlər (Qazax, Qarabağ, Ağdam, Gəncə, Şəki, Naxcıvan dialektləri və Zaqatala - Qax, Muğan şivələri ), ikinci qrupa isə yalnız dodaq saiti ilə ifadə olunan yiyəlik hal şəkilçiləri ilə işlənənləri ( Quba,Bakı, Şamaxı dialektləri, Mərəzə, İsmayıllı rayon şivələri) aid etmişdir (10,s.131).

Dialektlərdə rast gəlinən lokalliq əlamətlərindən biri də yiyəlik hal şəkilçisinin  bəzi şivələrdə  (Zaqatala-Qımır) -i ,-u şəkilində olmasıdir: məs.: Meni qıçdarı yoruldu (10,s.291). Bu hal qədim türk abidələrinin dilində də müşahidə olunur: Yirin`i başı arısar üzə ot saçmış kergək-İrinin başı təmizlənsə, üzərinə ot (dərman) tökmək gərəkdir (3,s.87). Dialektlərdə müşahidə edilən bu faktı qədim türk dillərinin morfoloji əlamərlərinin qalığı kimi dəyərləndirmək olar.

 Müasir dilimizdə bəzi alqış və ya qarğışlarda yiyəlik hal şəkilçisini yönlük halın əvəz etməsi müşahidə edilir, məs.: Onu görüm  son gedişi olsun, sağ gedib salamat qayıtmasın (7,s.147). Bu cümlədəki inversiya onun sintaktik xüsusiyyətlərinə təsir etmiş,strukturunu dəyişmişdir. Birinci cümlədə xəbər sonda yox, ilk sözdən,yəni əvəzlikdən sonra gəldiyi üçün onu idarə etmiş və görüm feili əsasən yönlük hallı sözləri idarə etdiyindən həmin əvəzlik yönlük halda işlənmişdir.Feili cümlənin sonunda və ya əvvəlində  işlətdikdə isə əvəzlik yiyəlik hal şəkilçisi qəbul edərək mənsubiyyət şəkilçili  sözlə uzlaşma əlaqəsinə girir: Görüm onun  son gedişi olsun. Cümləyə qrammatik dəqiqliklə yanaşdıqda isə əslində bu tip cümlələrin tabeli mürəkkəb cümlə olması və şifahi nitqin təsiri ilə belə forma alması məlum olur: Görüm ki, onun  son gedişi olsun. Ümumiyyətlə,  alqış və qarğış cümlələrində digər bir şəxsin yaxşı və ya pis gününü görmək arzu edildiyindən belə cümlələrdə görüm feili işlənir: Səni görüm min budaq olasan. Səni görüm mən çəkəni çəkəsən.Sizi görüm qoşa qarıyasınız. Verilmiş cümlələrdə  intensiv işlənmə nəticəsində əvəzlik və feil arasındakı əlaqə sabitləşmiş və bu da cümlədəki divər sözlərin də qrammatik quruluşunun dəyişməsinə səbəb olmuşdur. Bu cür fəal işlənmə sonralar görüm feilinin də işlənməsinə ehtiyacı aradan qaldırmış və belə cümlə modellərinin yaranmasına şərait yaratmışdır: Səni ağ gün görməyəsən.Səni qız öləsən. Səni yuz yaşayasan. Bu modellər o qədər sabitləşmişdir ki, artıq burada sintaktik normanın pozulması  diqqəti cəlb etmir. Amma elmi cəhətdən yanaşdıqda bəzi norma pozulmaları müşahidə edilir. Belə ki,təsirlik halda olan əvəzliklər mübtəda ola bilməz, digər tərəfdən isə, cümlədə mövcud olmayan mübtədanı da bərpa etmək mümkün olmür. Göründüyü kimi, dilimizdə uzun illərdir möcud olan   cümlə modelləri vardır ki, sintaktik quruluşunda bəzi norma pozulmaları nəzərə çarpır, lakin araşdırıldıqda bu, əslində norma pozulması kimi yox, motivləşmənin təsiri ilə bəzi vahidlərin düşməsi, cümlənin yeni struktur alması ilə izah edilir

İsmin yerlik və çıxışlıq hallarında müşahidə edilən leksikləşmşə yiyəlik hal şəkil­çi­sində müşahidə olunmur.Düzdür, -in şəkilçisi əkin, biçin, səpin və s. kimi isimlərdə işlə­nə­rək leksik funksiya daşıyır, ancaq yiyəlik halın qrammatik mənası ilə heç bir yaxınlıq mövcud olmadığından bunu leksikləşmə adlandırmaq düzgün olmaz. Etimoloji cəhətdən yanaşdıqda uzun (Az getdi, uz getdi, dərə-təpə düz getdi), düyün, qoyun (qoy bağlandı qoy bandı -  qoyun bağlandı (3,s.78,81)) və s. kimi sözlərdə də bu şəkilçi, mövcuddur və  söz­düzəldici funksiya yerinə yetirir. Lakin burada da qrammatik məna arasında heç bir bağlılıq olmadığından bu şəkilçiləri yiyəlik hal şəkilçisinin leksikləşməsi kimi qəbul etmək düzgün olmaz. Dilimizdə yiyəlik hal şəkilçisi yalnız mən əvəz­liyindən feil düzəldən -imsə şəkil­çisinin tərkibində digər şəkilçidən ayrılmadan leksik şəkilçi kimi çıxış edir. Buradakı şə­kilçi həqiqətən də öz qrammatik mənasını qoruyub saxlasa da, yeganə ola­raq mənim­səmək feilinin tərkibində olduğundan (gülümsə feilində yiyəlik hal məzmunu yoxdur) bütöv­lükdə leksik şəkilçi kimi təhlil olunur.  Mənimki, səninki, bizimki, uşağınkı və s. kimi söz­lərdə də isim düzəldən leksik şəkilçidən əvvəl yiyəlik hal şəkilçisi işlənir və qrammatik şəkilçi ki­mi ayrılıqda təhlil olunur. Belə sözlər cümlədə xəbər rolunda işləndikdə əslində morfoloji pleonazm yaradır. Belə ki, 4  şəkilçisi bu zaman yiyəlik halın sinonimi kimi çıxış edir, məs.: Bu kitab mənim­kidir. Bu hədiyyə uşağınkıdır. Bu cümlələri belə də işlətmək olar: Bu kitab mənimdir. Bu hədiyyə uşağındır. Buradakı leksik şəkilçi  yalnız məna qüv­vətlənməsi yaradır. Digər sintaktik vəzifələrdə isə bu şəkilçi sanki yiyəlik halı ikinci və üçüncü növ təyini birləşmənin tərkibindən azad edərək müstəqil işlənməsinə şərait yaradır və mənsubiyyət şəkilçili sözü əvəz edir: Orta məktəb müəllimlərinin əmək haqqı ali məktəb müəllimlərinin əmək haqqından tez verilir cümləsini həm də Orta məktəb müəllimlərininki ali məktəb müəllimlərininkindən tez verilir kimi də işlətmək olar.

Araşdırmalar nəticəsində məlum olur ki, ismin yiyəlik halı ilə bağlı dilimizdə özünü göstərən variantlılıq, lokallıq, norma pozulmalarının kökü qədim türk dilində vaxtilə mövcud olmuş xüsusiyyətlərlə  bağlıdır ki, bu təzahürlər də xalqın dilində, dialektlərimizdə özünü yaşadaraq bugünkü dilimizə gəlib çatmış və çoxvariantlılığın, paralellərin, müasir dil normalarına zidd məqamların ortaya çıxmasına səbəb olmuşdur. Qədim türk abidələrinin dilində sözlərin daha çox qeyri-müəyyən yiyəlik halda işlən­məsi, yəni şəkilçisiz işlənməsi  müşahidə olunur ki, bu da həmin hal şəkilçisinin forma­laşma dövrü keçirdiyini deməyə əsas verir. Müəyyən  yiyəlik halın isə müxtəlif şəkil­lərdə işlənməsinə təsadüf edilir. Burada müasir ədəbi dilimizin qrammatik norması ilə uzlaşan və ya bu qaydalara zidd məqamlar var. Dilimizin formalaşma dövründə təza­hür edən bu müxtəlifliklərlər özünü bir neçə fərqli formada göstərir. Dilimizdə qram­matik şəkilçilərin sözlərə qöşulması zamanı bir sıra qanunauğunluqlar vardır ki, bun­lar­dan biri də sonu saitlə bitən sözlər və saitlə başlayan şəkilçilər arasında bitişdirici samitin işlən­məsidir. Əks halda,buna ehtiyac olmur. Qədim türk abidələrinin dilində isə bu qanuna­uyğunluğun pozulması müşahidə edilir, məs.: Bu ayaqnın yaruqı bar -Bu qə­dəhin çatı var; İncip olarnın arasınta ayladı - İnciyib onların arasında ağladı (3,s.27,21) .Lakin bu, bir qayda olaraq müşahidə edilmir.Bu dil faktına klassikamızda da rast gəlinir:

Fələknin gərdişindən dadü fəryad

Məni ayırdı səndən dadü fəryad (5.s.43)

Abidələrin dilində həmçinin, yiyəlik hal şəkilçisinin özü ilə də bağlı fərqli məqamlar vardır: Öküz ayaqı bolyınca buzayu başı bolsa yeg-Öküz ayağı olmaqdansa, buzovun başı olmaq yaxşıdır; Quduy suvında balıq yoq-Quyunun  suyunda balıq olmaz ;Bir qarı öküzüg belin biçə qomursğa- Bir böyük öküzün  belini yemış qarışqa (3,s.14,80,98).

Ədəbi dilimizdə yiyəlik halın sintaktik xüsusiyyətləri ilə bağlı müəyyən qaydalar var ki, bu da cümlə daxilində yiyəlik halın yalnız üç işlənmə məqamının olmasıdır, yəni ikinci və ücüncü növ təyini söz birləşmələrinin asılı tərəfi və xəbər.Belə ki, yiyəlik hal qrammatik şəkilçilərdən yalnız xəbərlik şəkilçisini qəbul edir. Qədim abidələrin dilində isə onun təkrarən digər hal şəkilçisi qəbul etməsi müşahidə olunur: Menin`din min` alqış uvutluy üzə - Məndən abırlı üzə min alqış; Uçuylı yorıylı suv içrə balıq qutulmaz  senin`din- Nə uçan, nə qaçan, su içində balıq  səndən qurtulmaz (3,s.38,80).

 

Ədəbiyyat

1. Azərbaycan ədəbi dili tarixi. 4 cilddə. I cild. Bakı, 2007.

2. Ç. Hüseynzadə.  Azərbaycan dilində morfoloji norma. Bakı, 2004.

3. Древнетюркский словарь. Ленинград, 1969.

4. H. Mirzəzadə. Azərbaycan dilinin tarixi qrammatikası. Bakı, 1990.

5. Xətayi. Əsərləri. Bakı, 1988.

6. "Kitabi Dədə Qorqud".  Bakı, 1988.

7. M.C. Paşayev. "Bir gəncin manifesti". Bakı, 1984

8. M. Cəfərzadə.Azərbaycan dilinin dialekt sintaksisi. Bakı, 1990.

9. M. Hüseynzadə. Müasir Azərbaycan dili. III hissə. Bakı, 2007.

10. M. Şirəliyev. Azərbaycan dialektologiyasınin əsasları. Bakı, 2008.

11. M. Yusifov. Nitq mədəniyyətinin əsasları. Bakı, 1998.

12. Nəsimi. Seçilmiş əsərləri. Bakı, 2004.

 

Açar sözlər: Qrammatik kateqoriyalar, isim, yiyəlik hal, morfoloji norma

Ключевые слова: Грамматические  категории,  существительнoе, родительный падеж, морфологическая  норма

Keywords: Grammatical categories,  noun, genetive case, morphological norm

 

Грамматические свойства определённого и неопределённого родительного падежа

Резюме

          B статье рассказывается о грамматических свойствах определённого и неопре­делённого родительного падежа, о нарушениях норм и о морфологи­ческой норме.

                                   

                                Grammatical repculiarities of genetive case and morphological norm

Summary

    The article deals with qrammatical peculiarities of definite and indefinite genetive case abnormal cases in its usage and morphological norm problems are investigated.

                                                                                                                                                                                                           

 

С.А. Магеррамова

АБСОЛЮТНЫЕ СИНОНИМЫ В ТЕРМИНООБРАЗОВАНИИ В РУССКОМ ЯЗЫКЕ

        Как известно, синонимия может по праву считаться универсальным явлением, т.к. она свойственна практически всем языкам. Причем она свойственна не только лексической, фразеологической, но и грамматической, словообразовательной системам языка. С. Ульман, рассматривая синонимию как языковую универсалию, высказывает довольно интересную мысль: «Всякое суждение о синонимическом богатстве того или иного языка неизбежно оказывается субъективным. С точки зрения структуры языка более важным представляется то, как организуется и распределяются языковые ресурсы... Большое количество синонимов свидетельствует о том, что говорящее на данном языке общество придает огромное значение явлению, имеющему эти синонимы» [5,30-31].

Синонимия представляет наибольший интерес как ономасиологическая категория, отражающая в языке свойства объективного мира. «Лингвистическая природа синонимии определяется различной степенью семантической близости языковых единиц и объясняется асимметрией знака и значения, их неустойчивым равновесием, стремлением выражать известное содержание не только своим основным знаком (первичной формой), но и  другими языковыми средствами» [2,245].

В сигнификативном аспекте синонимы определяются как лексико-се­манн­тические варианты одной и той же части речи с полностью или частично совпадающими значениями. В структурном аспекте они рассматриваются как слова, которые могут замещать друг друга, не изменяя при этом смысла предложения.

В эмотивном же аспекте синонимы выражают эмоцинально-экспрес­сив­ную оценку обозначаемого. Безусловно, семантической сущностью синонимии и критерием ее проявления в конкретном случае является эквивалентность содержания лексических единиц. Таким образом, синонимия – эквивалентность всего или части содержания лексических единиц, а сами синонимы семантически тождественны в пределах всех или части своих значений и в соответствии с этим взаимозаменимы в тексте в тех нейтрализуемых, слабых позициях, которые соответствуют их общему содержанию, т.е. пересечению объемов их значений.

В зависимости от количества позиций, в которых синонимы могут замещать друг друга (т.е. во всех или в части), и соответственно степени совпадения их значений выделяются полная (абсолютная) синонимия и частичная синонимия; в зависимости от функций синонимов; семантическая (идеографическая) и стилистическая синонимия.

В настоящей статье рассматриваются абсолютные синонимы в русском языке и их роль в терминообразовании. Как показали наши наблюдения, в русском языке широко представлены абсолютные синонимы, относящиеся к самым различным областям науки и  техники, функционирующие в разных стилях. Ю.С. Степанов, касаясь проблемы абсолютных синонимов, справедливо отмечает, что они могут представлять некоторую историю языка: «Это особенно наглядно в периоды бурного развития; таким, например, для русского языка был конец XVII – начало XIX: словесные науки, словесные письмена, письменность, литература, беллетристика и изящная словесность, изящная письменность, изящная литература, изящные письмена. Одним из этих способов наименования отходили в прошлое (изящные письмена), а другими было будущее (словесность, литература, изящная словесность)» [4,33].

М.И. Фомина указывает, что яркие примеры абсолютных синонимов дает фольклор, «где часто целая песня перестроится на вариациях называния, на параллелизме названия» [6,50].

Рассмотрим конкретные примеры абсолютных синонимов в русском языке.

 азбука – алфавит

архитектура – зодчество

асиндетон – бессоюзие

барс – леопард

бегемот – гиппопотам

вратарь – голкипер

водитель – шофер

гибрид – помесь

градусник – термометр

двуязычие – билингвизм

дефект – недостаток

доктор – врач

жерлянка –уки (род бесхвостых земноводных)

жерловина – некк (столбообразное тело в жерле вулкана, состоящее из лавы и обломков вулкана)

значение – семантика

инжир – смоковница

ирис – касатик (род травянистых растений)

кукуруза – маис

крокус – шафран

лингвистика – языкознание – языковедение

лунатизм – сомнамбулизм

малиновка – зарянка

окончание – флексия

орошение – ирригация

правописание – орфография

приставка – префикс

пума – кугуар

скунс – вонючка

сороконожка – сколопендра

тархун – эстрагон и др.

Как видно из вышеприведенных примеров, большинство слов является терминами, относящимися к разным областям науки (ботаника, геология, зоология, лингвистика, медицина и т.д.). Из нейтральных слов можно выделить лишь следующие: водитель – шофер, градусник – термометр, дефект – недостаток. Кроме того, следует отметить и другую особенность: один из членов таких синонимических парадигм является исконно русским словом, например: азбука, вратарь, зодчество, врач, правописание, языкознание и т.д. Другой же член представлен иноязычным словом, например: архитектура (от греч. architecton – строитель), лингвистика (от лат. Lingua – язык), префикс (франц. prefix от лат. Praefixus – прикрепленный впереди), орфография (от греч. orthos – правильный и grapho – пишу), голкипер (от англ.goalkeeper –букв. держатель гола) и т.д.

Очень наглядны абсолютные синонимы в народных названиях растений. Например: ползучая, ярко-зеленая лекарственная травка – плаун – имеет следующие народные названия: деряга (ст. «драть»), зеленица, змеиный мох, плывун; кипрей – народное название иванчай, нимфея – народное название кувшинки, гонобобель – народное название голубика и др.

В особую группу хотелось бы выделить синонимические парадигмы, один из членов которой является словосочетанием. Таким синонимы широко распространены в русском языке, носят терминологический характер, употребляются в самых различных областях науки:

в ботанике:

белый гриб – боровик

водяной орех – чилим, рогульник

земляная груша – топинамбур

львиный зев – антирринум

олений мох – ягель

полевой горох – пелюшка

сладкий картофель – батат

сосна итальянская – пиния

слоновая пальма – юбея

черный тополь – осокорь и т.д.

в зоологии:

бамбуковый медведь – панда

болотный бобр – нутрия, коипу

водяной опоссум – плавун

водяные блохи – дафнии

горбатый заяц – агути

горная индейка – улар

каменная куропатка – кеклик

карликовый буйвол – аноа

карликовый кашалот – когия

лесной кулик – вальдшнеп

морская щука – барракуда

морской заяц – лахтак

мускусная крыса – ондатра

одногорбый верблюд – дромедар

саблезубый тигр – махайрод

пастушковый журавль – грама

сельдяной кит – финвал

степной сурок – байбак

сумчатый медведь – коала

черный дятел – желна и др.

в химии, геологии:

горный воск – озакерит

калий корбанат – поташ

карбонат натрия – сода

красный железняк – гематит (минерал)

медный блеск – халькозин (минерал)

молочный сахар – лактоза

серебряный блеск – аргентин (минерал)

серный колчедан – пирит (минерал) и др.

в лингвистике:

вставка звуков – эпинтеза

дрожащие согласные – вибранты

единичные существительные – сингулятивы

звательный падеж – вокатив

нарицательные существительные – аппелятив

повелительное наклонение – императив

сложное слово – композита

сослагательное наклонение – конъюнктив

сравнительная степень – компаратив

фразеологическая единица – идиома

щелевые согласные – спиранты

эфиопский язык – геэз и др.

Весьма интересно, что абсолютные синонимы встречаются в русском языке и среди географических названий (оронимов, гидронимов) и астрономических терминов:

Алмазные горы – Кымгансан (часть Восточно-Корейских гор в КНДР);

Большой Енисей – Бий –Хем (река в Туве);

Голландия – Нидерланды (Нидерланды – неофициальное название Голландии);

Голубая река – Янцзы (река в Китае);

Желтая река – Хуанхе (река в Китае);

Желтое море – Хуанхай (море Тихого океана у восточных берегов Азии, к западу от полуострова Корея);

Малый Енисей – Ка-Хам (река в Туве);

Стожары – Плеяды (рассеянное звездочное скопление в созвездии Тельца).

Как видно из вышеприведенных примеров, вторые члены таких синонимических парадигм представлены иноязычными словами и топонимами; панда, коипу, финвал, вибранты, сингулятивы и т.д. Янцзы, Хуанхэ, Хуан-Хай, Ка-Хем и т.д. Первые же, представленные словосочетаниями, включают в основном, русские слова  и как бы дают образное, выразительное описание денотата:

а) по месту нахождения, обитания: Италия, лес, море, болото, степь, горы, земля, вода, бамбуковые заросли;

б) по внешнему признаку, качеству (цвет, рост, размер и т.д.): белый, желтый, черный, карликовый, саблезубый, малый, одногорбый, медный, молочный и т.д.).

В соответствующих словарях (географическом, лингвистическом, энциклопедическом и т.д.) все эти синонимы даются следующим образом:

а) с пометой «то же что и...», например: сумчатый медведь то же что и коала [10,1983].

Флексия (от латин.flexio–сгибание, переход) – то же, что и окончание[9,506].

б) рядом со словом в скобках дается его синоним, например: водяной орех (чилим, рагульник)[10,234].

Ондантра (мускусная крыса)[10,925].

в) рядом со словом дается помета «см.,» например

Голубая река см. Янцзы[10,318].

Желтая река см. Хуанхэ[10,434].

Более того, в географических атласах также даются оба синонима. Например, в «Малом атласе СССР» и в «Атласе мира» на карте Тувы находим Бол. Енисей (Бий-Хем), мал. Енисей (Ка-Хем) [8,59].

Как показали наши наблюдения, в общенародном языке, в научно-популярном подстиле, в художественной литературе употребляются преимущественно первые члены парадигм абсолютных синонимов, хотя не исключены и обратные случаи,  например, предпочтение, отдается словам арахис, ондатра, нутрия, дафнии.

Что же касается конкретно лингвистических терминов, то в научном стиле отмечается их параллельное употребление. Однако следует отметить, что в школьной грамматике употребляются первые члены этих синонимических парадигм (окончание, приставка, сравнительная степень, сложное слово и т.д.)

Как видно из вышерассмотренных примеров, парадигмы абсолютных синонимов представлены в основном конкретными существительными.

Наличие в лексической системе языков абсолютных синонимов создает в ней определенную избыточность средств. Однако при функционировании этих слов в речи эта избыточность частично снимается. Например, в определенном контексте в зависимости от конкретной сочетаемости в  абсолютных синонимах могут актуализироваться потенциально семантические признаки, т.е. «нечетко дифференцируемые, тонкие различии в еле уловимом «чуть-чуть», которые обычно не отражаются в словарных толкованиях. В таких случаях синонимы теряют свойство взаимозаменимости, что свидетельствует о том, что они идентичны по значению, но не по употреблению. Кроме того, в абсолютных синонимах прослеживаются дополнительные оттенки, связанные с происхождением слов и их словообразовательными связями» [1,254-256].

Конечно, существование абсолютных синонимов, с одной стороны, свидетельствует о богатстве языка, а, с другой стороны, в определенной степени противоречит принципам построения знаковых систем. Их существование обусловлено экстра - и интралингвистическими факторами. Экстралингвистические факторы – заимствование слов, например, в русском языке: языкознание – лингвистика, приставка – префикс  т.д.

Интралингвистические факторы – изменение значений слов в процессе развития полисемии. Однако абсолютная синонимия может постепенно преодолеваться (например, постепенное ограничение употребительности одного из синонимов, завершающееся полным его выходом из лексической системы языка).

        Открытость синонимического ряда является одним из показателей открытости языковой, в частности, лексической системы и одним из условий ее совершенствования и развития; наглядным свидетельством тому служит наличие в русском языке абсолютных синонимов.

 

        Список использованной литературы

1.Бережан С. Г. Совпадение отдельных элементов смысловой структуры слов как основа синонимичности // Известия Академии наук СССР. Серия литературы и языка. 1967. Т.26. Вып.3.

2.Современный русский язык / под редакцией В. А. Белошапковой. Издание шестое, исправленное и дополненное. М.,  2010.

3.Салимовский В.А. Стилистика русского языка /учебник. М., 2008.

4.Степанов Ю. С. Основы общего языкознания— М.: Просвещение, 1975.

5. Ульман С.Дескриптивная семантика и лингвистическая типология. – В кн.; Новое в лингвистике. Выпуск 2. М., 1962.

6.Фомина М.И. Современный русский язык. Лексикология. М., 2001.

Словари:

7. Александрова З. Е. Словарь синонимов русского языка Л. А. Чешко. — 5-е изд., стереотип. — М.: Рус. яз., 1986. 

8. Малый атлас СССР (под редакцией Л. Н. Месяцевой). М., 1980.

9.Розенталь Д. Э., Теленкова М. А. Словарь-справочник лингвистических терминов. Минск: Оникс, Мир и Образование, Харвест, 2008.

10. Энциклопедический словарь. Изд. 3. М., 1985.


Nəzakət Məmmədova

HADI MİRZƏZADƏ VƏ DİLİMİZİN BAŞQA ÖLKƏLƏRDƏKİ TALEYİ PROBLEMİ

H.Mirzəzadə dilimizin tarixi ilə məşğul olduğu üçün onun haralarda və nə şə­raitdə yaşaması, sıxışdırılması haqqında düşünür, bir vətəndaş yanğısı hiss edirdi. Bu, hər şeydən əvvəl dilimizin Cənubi Azərbaycanda fars şovinizmi tərəfindən sıxış­dı­rılması ilə əlaqədar idi. Məlum olduğu kimi, 1918-1920-ci illər inqilabı nəticəsində  iyun 1920-ci ildə ikinci milli hökumət, 1945-1946-cı illərdə bütün Cənubi Azər­bay­canı ayağa qaldıran milli-azadlıq hərəkatı nəticəsində  üçüncü milli inqilabi hökumət 12 dekabr 1945-ci ildə yaradıldı, ömrü cəmi bir il oldu. 1946-cı ilin noyabrın 16-da  fars şovinizmi ilə rus bolşevizmi siyasətləri üst-üstə düşdüyü üşün  Azərbaycan milli hökumətini məhv etdilər.

Cənubi Azərbaycan milli hökuməti sadəcə olaraq, öz xalqının insani hüquqlarını tələb edirdi. Yəni ana dilimiz, milli kimliyimiz tanınsın, xalq öz dilində təhsil alsın. Milli hökumətin tez bir zamanda Dövlət himni yaradıldı: 7 bənddən ibarət olan Azərbaycan milli hökumətinin himninin sözlərini Mirmehdi Etimad, musiqisini isə “Azərbaycan sovet bəstəkarı” Cahangir Cahangirov yazmışdı. Himn belə bitirdi:

Sənsən bizə ana vətən!

Sənsən bizə şöhrət verən!

 Sənsən bizə ruhi rəvan!

 Yaşa, yaşa Azərbaycan!

Azərbaycan milli hökuməti və ziyalıların (vətənsevər ziyalılar nəzərdə tutulur) hamısı milli dilimizin işlənməsi üçün şərait tapması, idarələrdə işlənməsi, Təbrizdə Azərbaycan milli məclisinin orqanı “Azad Millət”, Azərbaycan Həmkarlar İttifaqının orqanı “Qələbə”, Gənclər Təşkilatının orqanı “Cavanlar”, “Yeni Şərq”, “Fəryad” qə­zet­ləri, Azərbaycan Şairlər Cəmiyyətinin orqanı “Günəş”, “Azərbaycan”, “Mədəniy­yət”  milli azadlığın cəmi bir ilində çox iş gördü. Bunların içərisində 1946-cı il apre­lin 7-də fəaliyyətə başlayan Təbriz radiosu xüsusilə fərəhverici idi. Hər gün günor­tadan sonra 4 saat xalqla ana dilində danışan Təbriz radiosu öz verilişlərinə yuxarıda adını çəkdiyimiz himnin sədaları ilə başlayırdı. Lakin bu uzun sürmədi. 1945-ci il Azərbaycan hərəkatının qələbəsi düz 1946-cı ildə həmin gün başa çatdı. Azərbaycan dilinə, azərbaycançılığa qarşı güclü mübarizə başlandı. Bütün bu və buna yaxın hadisələr haqqında H.Mirzəzadə vətənpərvər bir alim kimi 1949-cu ildə Azərbaycan Dövlət Universiteti professor – müəllim heyətinin elmi sessiyasında dərin məzmunlu məruzə etdi.

Yuxarıda dediyimiz kimi, H.Mirzəzadə Cənubi Azərbaycanda Milli Azadlıq milli dil uğrunda gedən mübarizəni həmişə izləyirdi. Onun diqqətini cəlb edən hadi­sə­lərdən biri 1946-cı ildə qadağan edilmiş Azərbaycan dilinin Təbriz Universitetində yenidən bərpa edilməsi oldu. Bu işi o vaxt Təbriz Universitetinin professoru Əbdüləli Karənq həyata keçirirdi. Ə.Karənq 1961-ci ildə “Müasir Azərbaycan dilinin qram­matikası” adlı kitabı çap etdirmişdi. Bundan əvvəl də belə bir kitabı Təbriz Univer­sitetinin Ədəbiyyat Fakültəsinin dekanı Yəhya Mahyar Nəvvab “Zəbanu Künuniye Azər­baycan” adı ilə yazmışdı. Əbduləli Karənq isə “Dəsturu Zəbani Künuniyi Azər­baycan” adı ilə nəşr etdirmişdi. H.Mirzəzadə dilimizin qanunlarına aid dərslik yazıl­masından, dilimizin Təbriz Universitetində tədris olunmasından nə qədər xoşhal olur­sa, Azərbaycan dilinin qanunlarının fars dili qanunları əsasında şərh edilməsindən, habelə Azərbaycan dilinin tarixinin fars şovinistlərinin müddəaları ilə işıqlandırıl­masından bir o qədər məyus olurdu. Ona görə də alim yazırdı: “Əsərin müqəd­diməsində müəllif yazır ki: “Azərbaycan dili İranin şimal hissəsinə hicri beşinci əsrin (miladi XII ə. əvəlləri) birinci yarısında Səlcuq türkləri vasitəsilə gətirilmişdir”. Əlbəttə, belə bir fikirlə razılaşmaq mümkün deyildir; çünki müəllif bir sıra İran tarixçi və ədəiyyatçıları kimi Azərbaycan dilinin tarixi keçmişini şübhəyə alaraq, onun kənardan gətirildiyi qənaətindədir. Məlumdur ki, öz xalqına bağlı, möhkəm qrammatik quruluşa və əsas lüğət fonduna malik olan bir dil xarici təsirlər nəticə­sində heç vaxt asanlıqla dəyişə bilməz. Azərbaycan dilli xalqın, hələ səlcuqlardan əvvəl İran ərazisində yaşadıqlarını təsdiq etməyə hacət yoxdur ” (1, s.87).

Bu əsərə diqqət verdikdə müasir oxucu üç sual arasında qalır:

Doğrudanmı, Ə.Karənq o qədər savadsızdır ki, Azərbaycan dilinin XI əsrdə Səlcuqlar tərəfindən gətirildiyinə inanır?

  1. Bəlkə onun özü də fars şovinizminin təsiri altındadır?
  2. Bəlkə özünü xilas etmək üçün belə tarixi saxtakarlığa yol verir?

Hətta Ə.Karənq Azərbaycan dili anlayışını dəqiq mənimsəməmişdir. Ona görə də dilimizə ləhcə deyir, iki Azərbaycanı bir-birindən ayıraraq “Ləhceyi torkiye Qafqazi” deyə bu vahid milləti parçalayır. Bu cəhəti H.Mirzəzadə görüb aşağıdakı kimi tənqid etmişdir: “Hörmətli müəllif müasir Azərbaycan dili anlayışını müəyyən qədər dolaşdırmışdır. Başqa sözlə desək, Azərbaycan dilinin sərhəddi, onun müstəqil və ya qeyri-müstəqil vəziyyətdə olması dəqiq izah edilməmişdir. Məsələn, “Dər in ləhcə əlaməti nisbət li və lu... əfzudə mişəvəd”; “Dər zəbani torkiyi Azərbaycan manənde farsi”; “Dər torki maziyi istimrari do no əst; “İn ğalebən dər ləhceyi torkiyi Qəfqazi müstəməl əst”; “...dər ləhceyi torkiyyə və pareyi əz qəra və dəyəha”. Azərbaycan dili müxtəlif adlarla göstərilir, hətta ləhcə dərəcəsinə endirilir. Əlbəttə, belə bir münasibət öyrənilən sahənin əhəmiyyətini itirir və oxucuda verilən qrammatik qaydaların kimə aid olduğu haqqında tam təsəvvür yaratmağa mane olur. Əsərin adından göründüyü kimi, müəllif öz oxucusunu, Cənubi Azərbaycanda yaşa­yan azərbaycanlıların hazırki dilindən çıxış edərək, bir sıra qrammatik qanunlarla tanış etmək istəmişdir. Bizcə, müəəlif öyrəndiyi sahənin hədəfini düzgün müəyyən etmədiyi üçün, qarşıya qoyduğu məqsədə lazımınca müvəffəq olmamışdır” (1, s. 88).

Müəllif A.Karənqin nitq hisslərinin təhlilindəki səhvlərdən (onları dilimizin qanunları əsasında şərh etməməsindən), feilləri düzgün izah etməməsindən, feil formalarını tamamilə dilimizin qanunlarından kənar şəkildə verməsindən bəhs edir. Məsələn, Müzare zaman formasının şərti dilimizdə gələrsəm (gələrəmsə) şəklindədir. A.Karənq isə onu “Əgərsə gələm” və s. kimi şərh edir. Bütün bunlara baxmayaraq, müəllif qeyd edir ki, “Cənubi Azərbaycan şəraitində Azərbaycan dilinin müasir vəziyyətini öyrənmək üçün Ə.Karəngin əsəri faydalıdır. Yeri gəlmişkən, göstərmək lazımdır ki, H.Mirzəzadə eyi mövzuda Ali məktəblərin filoloji və pedaqoji problemlərə həsr edilmiş I Respublika konfransında məruzə də etmişdir” (2).

Alim Füzuli dilinin leksik tərkibindən bəhs edərkən maraqlı bir məqama da toxunur. Bu, daha çox feillərə aiddir. Belə ki, Füzuli dilində işlənən feillər özüm­lü­yünü daha çox saxlamışdır. Başqa sözlə desək, bu gün Azərbaycan və xüsusilə onun cənub dialektlərində asan başa düşülən və geniş işlənən feillər türk dilində işlənmir. Bu səbəbdən də türk müəllifləri Füzuli dilində işlənən feillərin türk dilində qarşı­lığını-izahını verməli olmuşlar. Məsələn,

sancmaq

sokmaq, saplamaq

oğurlamaq

çalmaq, hırsızlamaq

suvarmaq

sulamaq

tapşurmaq

göndermek, havale etmek

tərpənmək

kalkmak, davranmaq

Bu, onu göstərir ki, nəinki qohum dillər arasında fərqlər ola bilər, habelə eyni dilin özündə də tarixi inkişafla bağlı dəyişmələr gedə bilər. Belə bir sual meydana çıxa bilər: bir dilin tarixi inkişafı nəticəsində dəyişmə çox ola bilər, ya qohum dillər arasındakı fərq? Bu sualın cavabı aydındır, bir dildə dəyişmənin sürəti qohum dillər arasındakı fərqdən zəif olur.

Bu səbəbdən də İraq ərazisində yaşayan türkmanların (vaxtilə Azərbaycandan köçürülənlərin) dili bizim üçün bir qədər çətindir. Bu məsələyə toxunan H.Mirzəzadə yazırdı: “Füzuli dilində işlənən və bugün türk oxucularına izah və tərcümə yolu ilə təqdim olunan feillər yalnız müasir dövrümüzdə deyil, hətta XVI əsr ədəbi dilində də eyni vəziyyətdə olduğunu soyləyə bilərik. Əlbəttə, bu o deməkdir ki, Füzuli və onu ya­şa­dan xalqın müxtəlif siyasi, ictimai şəraitdə yaşamasına baxmayaraq, Azərbaycan dilinin əsas lüğət fondu öz sabitliyini qorumuş, istər klassiklərin, istərsə də xalq ədə­biy­yatının vasitəsilə danışıq dili ilə bərabər öz həyatilyini sübut etmişdir. Təsadüfi d­eyildir ki, Kərkük xoyratlarını topıayan Əta Tərzibaşı mahnılarda işlənən Azərbaycan feillərinin türkcə qarşılığını verməyi vacib bilmişdir. Əks təqdirdə azərbaycanlı olmayan oxucu üçün bir çox söz ya başa düşülməzdi, ya da mənaca təhrif olunardı. Halbuki, dövlət ərazilərində yaşayan azərbaycanlılar üçün bu, heç  bir çətinlik törətmədən başa düşülür” (3, s.37).

Bu mövzu H.Mirzəzadəyə doğma idi. Alim Füzuli dilini araşdırarkən İraq əra­zi­sində yaşayan türkmanların dili ilə Azərbaycan dilinin XVI əsrdəki vəziyyətinin eyni olduğunu yəqin etdi. Akad. Ə.K.Əlizadə 1960-cı ildə İraq respublikasından qayıt­dıq­dan sonra “İraq xatirələri”ni “Kommunist” qəzetində çap etdirdi (15.III.1960, №62). Bu­rada alim yazırdı ki, “Azərbaycan dilinin indi də İraqda yayılması və bu ölkədə Azərbaycan dilində danışan bir neçə yüz min nəfərin yaşaması da təsadüfi deyildir”. Bu, onunla əlaqədardır ki, Səlcuqlar Azərbaycanı işğal etdikdən sonra bu ölkəyə Orta Asiyadan bir çox tayfaları köçürmüşlər. Bu tayfalardan ən böyüyünü təşkil edən Oğuzlar   “Cənubi Qafqasiya ( Arran) Azərbaycanı ilə İran Azərbaycanı Həmədan, Farsistan, Xorasan və Tehran vilayətləri, İraq və Şərqi Anadolu həvaləsində” məskən salıb yaşayırlar (F.Körpülüzadə. Azərbaycan ədəbiyyatına aid tədqiqatlar. Bakı, 1926, s.7-8).

Hadi Mirzəzadə Füzuli dilinin Azərbaycan türkcəsinin Kərkük-İraq dialekti olduğunu göstərirdi. Buna görə də Azərbaycan dilinin tarixini öyrənmək işində Kərkük dialektinin öyrənilməsini çox vacib sayırdı. O, 1961-ci ildə bu mövzuya geniş həcmli bir məqalə də həsr etmişdi.Məqalədə alim yazirdi: “Azərbaycan dili tarixinin öyrənilməsində əsas mənbələrdən biri də həmin dilin dialekt və şivələridir. Müasir dialekt və şivələrimiz özünün bir sıra fonetik, qrammatik və leksik xüsusiyyətlərinə görə, dilin tarixi üçün əhəmiyyəti olan cəhətləri aydınlaşdırmağa, bəzi dil faktlarını təsbit etməyə zəmin yaradır. Azərbaycan dialekt və şivələri respublikamızın ərazisində yayıldığı kimi, onun sərhədlərindən kənarda, Cənubi Azərbaycan və İraq ərazisində də mövcuddur. Şübhəsiz, Azərbaycan dilinin tarixini öyrənərkən istər respublikamızda, istərsə də onun xaricində olan dialekt və şivə xüsusiyyətlərini nəzərdən keçirmək, imkan daxilində onları öyrənmək vacib məsələlərdən biri kimi qarşıda durur. Məlum olduğu üzrə, respublikamızda bu işin təşkili və sistematik surətdə bu sahədə tədqiqatın apaılması özünün müsbət nəticələrini verdiyi  halda, adları çəkilən yerlərdəki dialekt və şivələri öyrənmək mümkün olmadığı üçün hələ bir sıra aydınlaşdırılmayan məsələlər qalmışdır. Belə məsələlərdən biri Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli simalarından olan M.Füzulinin dilini,şairin simasında XVI əsr ədəbi dilinin ümumi mənzərəsini aydınlaşdırmaqdan ibarətdir.M.Füzulinin Azərbaycanca yazdığı, Azərbaycan dili xüsusiyyətlərinə daha çox yer verdiyi indi bütün ədəbiyyatşünaslarımız, eləcə də xarici ölkə fililoqları tərəfindən təsdiq edilməkdədir. Xüsusən onun dilində işlənən sözlər və bu dilin əsasını təşkil edən qrammatik xüsusiyyətlərin böyük bir hissəsi doğrudan da şairin bu dildə yazdığını tamamilə söyləməyə əsas verir” (1,s.83).

Qeyd etmək lazımdır ki, H.Mirzəzadə bu məqaləni yazanda (1961-ci il) təkcə  Əta Tərzibaşının 2000 bayatı və xoyratdan ibarət üçcildlik “Kərkük xoyratları və mahnıları” kitabına əsaslanırdı. Əsərin müəllifi Ə.Tərzibaşı özü ğöstərirdi ki, “...Bir xoyrat və mahnilərlə əlaqəsi ən yaxın olan, mühəqqəq ki, azəri olanlarıdır. İraqda yaşayan türkmanların dili azəri ləhcəsinə (dilinə – N.M.) yaxinlıq göstərməklə bərabər, hər ikisinin ayrı əhəmiyyətli xüsusiyyətlərini də göstərməliyik” (Kərkük xoyrat və mahnıları, s.140).

H.Mirzəzadə təkcə bir toplunun (üçcildlik) materialı əsasında İraqda yaşayan azərbaycanlıların dilinin fonetik xüsusıyyətləri haqqında məlumat verir:saitlər üzrə səs əvəzlənmələri:A-Ə səs əvəzlənməsi – canımda- canimdə; I-İ səs əvəzlənməsi – çalıbdı-çalipti; U-İ səs əvəzlənməsi – oxunmuru –oxunmuri; samitlər üzrə səs əvəz­lən­­mələri: B-P – tikib-tikip; D-T – şıxdı-çıxtı; Ç-Ş – içdi-işdi; R-Z – görüküm-gözikim; Q-Ğ-X – axtaraq-axtarağ-axtarax. Bu səsdəyişmələri həm dilimizin tari­xində, həm də dialektlərimizdə indi də müşahidə edilir. Məqalə müəllifi Kərkük dialektindəki təmsil, təbdil, səsdüşümü, səsartımı, səslərin yerdəyişməsi kimi fonetik hadisələrə də diqqət çəkir və aydın olur ki, hadisələr  Azərbaycan dialektlərində bu gün də işlənir (4, s.68-69).

Bu iri həcmli məqalədə H.Mirzəzadə həmin üçcildlik toplu əsasında habelə morfoloji və leksik araşdırmalar da aparmışdır. Belə ki, məqalədə isim düzəldən lıq-lik (saglıq, ağlığ); ağ/nağ/anağ (qonağ, yıgnağ, tozanağ) və s.

Feilin əmr formasında gil-ginən şəkilçisi Azərbaycan dialektlərində geniş yayıl­mışdır.

Eyni sözləri H.Mirzəzadənin məqalədə verdiyi müzare zaman forması (gəlləm) və qoşmalar haqqında da demək olar.

H.Mirzəzadə Kərkük xoyrat və mahnılarının leksik tərkibi haqqında da bəhs edir və Kərkük dialektlərinin leksik tərkibi ilə Füzuli dilinin leksikasının eyni olduğunu söyləyir. Müəllif məqaləsini aşağıdakı fikirlə bitirir: “Beləliklə, Kərkük xoyrat və mahnılarının dilinin fonetik, morfoloji və leksik xüsusiyyətlərini imkan daxilində araşdırdığımız zaman belə məlum olur ki, bu yerlərin dili bir çox hallarda Azərbaycan dilinə çox yaxındır. Digər tərəfdən də xalq dilinin möhkəm bir binövrə üzərində qorunub saxlanması və onun sabitliyi həmin ərazidə yetişmiş Azərbaycanın böyük şairi Füzulinin də bu dildə yazması üçün geniş imkanlar yaratmışdır. Belə bir şərait Füzuli dilinin Azəri xüsusiyyətlərinə daha çox malik olmasına kömək etmişdir. Şübhəsiz, belə mahnıların dili üzərində daha dərin tədqiqat aparılmış olarsa, daha bir çox nəticələr əldə edilmiş olar” (3).

H.Mirzəzadə bu cəsarətli fikirləri o vaxt demişdi ki, Azərbaycanda kapitalist ölkəsinin dilinin bizim dilin dialekti hesab etmək siyasi cəhətdən yanlış, elmi cəhətdən bazasız dəyərləndirilə bilərdi.

1961-ci ildə sovet-iraq münasibətləri yaxşılaşdıqdan sonra 1962-ci ildə Q.M.Pa­şa­yev İraqda tərcüməçi işləmiş, 4 il müddətində İraqın bir sıra görkəmli alim və yazı­çısı ilə tanış olmuşdur. Orada dilimizin qərib dialekti olan “Kərkük dialekti” haq­qın­da namizədlik dissertasiyası (1969) müdafiə etmişdir. O, Bakıya döndükdən sonra bu sahədəki işləri müsbət qarşılanmış və bu istiqamətdə işini davam etdir­mişdir. Bunları deməkdə məqsədimiz odur ki, sonrakı tədqiqatlar H.Mirzəzadənin fikirlərinin doğru olduğunu sübut etdi.

 

ƏDƏBIYYAT

  1. Mirzəzadə H.İ. “Müasir Azərbaycan dilinin qrammatikası”. Ə.Karəngin “Dəstur-zəbane-knuni Azərbaycan” kitabı haqqında. ADU, Elmi əsərləri, Dil və ədəbiyyat seriyası, 1964, №2, s.87-90
  2. Mirzəzadə H.İ. Təbriz Universitetinin professoru Əbdüləli Karəngin tədqiqatında müasir Azərbaycan dili. Ali məktəblərin filoloji və pedaqoji problemlərə həsr edilmiş I Respublika konfransının materialları. B., 1964, s.20-21
  3. Mirzəzadə H.İ. M.Füzulinin dili. B., 1965
  4. Mirzəzadə H.İ. İraq ərazisində yaşayan azərbaycanlıların dili haqqında bəzi mülahizələr. ADU, S.M.Kirov adına “Elmi əsərləri”, 1961, №4, s.83-96
  5. Əlizadə Ə.K. İraq xatirələri.”Kommunist” qəzeti 15 mart 1960, №62
  6. Paşayev Q. Kərkük dilinin fonetikası. B., 2003

Açar sözlər: H.Mirzəzadə, Azərbaycan dili, xalq, Cənubi Azərbaycan, İraq, Kərkük.     

Ключевые слова: Х.Мирзазаде, азербайджанский язык, народ, Южный Азербайджан, Ирак, Kerkuk.

Key words: H.Mirzazadeh, the Azerbaijan language, people, Southern Azerbaijan, Irak, Kerkuke.

 

                                                                            

Проблемы судьбы азербайджанского языка в иностранных странах

Резюме

В настоящeй статье говорится о вытеснении и фальсификации азер­байджанского языка иранскими шовинистами. Автор выражает свое отношение к книге А.Каренга «Дастыре Забани Кнуние Азербайджан» (Правила и законы Азербайджанского языка). Г.Мирзазаде обращает внимание и на близость языке М.Физули и южного диалекта (в Ираке) азербайджанского языка. Автор находит много общих черт между керкукским диалектом и языком М.Физули.

 

The Azerbaijan language problems in foreign countries

Summary

   This paper deals with the oppression and falsification of the Azerbaijan language by Iranian chauvinists. The  author expresses his attitude to the book written by Karrang “Dastureh Zabane Knunine” (Rules and regulations of the Azerbaijan language). H.Mirzazadeh draws attention to the closedness of M.Fizuly’s language and the southern dialect (in Iraq) of the Azerbaijan language. The author finds out a number features between Kerkuk dialect and M.Fizuly’s language.

 

Rəyçi: professor A.M.Babayev


Elman Mirzəyev

 “SİV” COĞRAFİ TERMİNİNİN ETİMOLOGİYASINA DAİR

(Azərbaycan dili şivələrinin materialları əsasında)

Məlum olduğu kimi Azərbaycan dili zəngin dialekt leksikasına malikdir. Bu zənginlik birdən-birə yaranmamış, Azərbaycan dilinin uzun sürən tarixi inkişafı nəticəsində meydana gəlmişdir.

Dialekt və şivə leksikasında mühüm yer tutan, lakin indiyə qədər ən az öyrənilmiş sahələrdən birini də onomastik vahidlər təşkil edir. Tədqiqatlar göstərir ki, onomastik vahidlər arasında mikrotoponimlər, onların əmələ gəlməsində iştirak edən coğrafi terminlər daha geniş yayılmışdır.

Keçən əsrin 60-cı illərindən etibarən Azərbaycan coğrafiyaşünasları tərəfindən coğrafi terminlərin öyrənilməsi istiqamətində işlər daha da sürətləndi. Çap olunmuş bir sira əsərlərdə dialekt və şivələrdə, toponimlərdə işlənən terminlərin araşdırılmasına da yer verilirdi. Məsələn, 1966-cı ildə R.Yüzbaşovun “Azərbaycan coğrafiya terminləri” adlı əsərində “Xalq coğrafiya terminləri” adı altında verilmiş bir bölmədə dialekt və şivə xarakterli bəzi terminlərdən bəhs olunmuşdur. Müəllif “xalq coğrafiya terminləri” anlayışını belə izah etmişdir: “Coğrafiya elmi bu və ya digər landşaftı səciyyələndirdikdə yerli xalq dilində olan terminlərdən istifadə edir ki, belə terminlərə xalq və ya yerli coğrafiya terminləri deyilir” [11, 9]. Sonrakı illərdə bu iş R.Yüzbaşov, E.Mehrəliyev, E.Nuriyev və başqaları tərəfindən davam etdirilmiş, əsasən, dialekt və şivə materialından təşkil olunmuş bir neçə lüğət cap edilmışdir [8; 9]. Məsələn, 2000-ci ildə E.Nuriyev, R.Yüzbaşov tərəfindən hazırlanmış “Azərbaycan xalq coğrafiya terminləri” adlı əsərə mindən çox termin əlavə olunmuşdur. Kitabın “Giriş” hissəsində müəlliflər əsərin tərtibi üçün 1926-1928-ci illərdə Azərbaycan Resublikası qəzalarından “Azərbaycan türk xalq şivələri lüğəti” üçün toplanılan fond materiallarından, bir çox rayonlardan topladıqları toponimik materiallardan və Bakı, Salyan, Qobustan, Tovuz, İsmayıllı, Ağdam, Ordubad, Oğuz rayonları və Abşeron dialekt və şivələri üzrə namizədlik dissertasiyalarından istifadə etdiklərini göstərmişlər [9, 13].

Bütün bunlara baxmayaraq, indiyə qədər dialekt leksikasında işlənən coğrafi terminlər tam şəkildə qeydə alınmamış, bu sahədə monoqrafik tədqiqatlar aparılmamışdır. Şərq və cənub qrupu dialekt və şivələrindən topladığımız nümunələrə əsasən, deyə bilərik ki, məhdud işlənmə dairəsinə malik olan bir çox coğrafi terminlər mövcud lüğətlərə belə daxil edilməmişdir.

             Azərbaycan dilinin Yardımlı şivələrində və Cəlilabad rayonunun dağ və dağətəyi kənd şivələrində “dağ, qaya zirvəsində, bəzən də iki dərə arasında sərt, iti, şiş hissə, çıxıntı” anlamında siv sözünün işlənməsinə təsadüf olunur. – Yazdə Şinəpədərənin sivlərində şinəpbu bitey. Əldə etdiyimiz nümunələrdən aydın olur ki, qeyd olunan şivələrdə bu söz həm ayrılıqda, həm də bəzi derivatların tərkibində bir sıra digər mənalar da ifadə edir. Məsələn, Yardımlı və Cəlilabad şivələrində siv, Masallı şivələrində siv//süy “ev və ya hər hansı bir tikilidə dam örtüyünün aşağı künc tərəfinin iti, şiş hissələri”, “çöl divarın künc hissələri, tin” – Öyün dört sivi oley; Lələm tö:lənin sivində qanşarıma çıxdı; Cəlilabad rayonunun dağ və dağətəyi kənd şivələrində siv “balta sapının əyri hissəsində iti, şiş çixıntı”, sivləməy “itiləmək” – A bala,  pıçağın ağzın sivlə; “xarmanda döyülmüş taxılın bir yerə yığılması, toplanması” – Taxılı xırmanda dögəndən so:ra sivliyeydük; Yardımlı rayonunun Gügəvar, Honuba, Zeynələzir şivələrində siv “ayaqqabının alt hissəsinin kənara çıxan çıxıntısı” – Əyəğqabumun sivləri tey palçuğdu; Cəlilabad rayonunun dağ və dağətəyi kənd şivələrində və Yardımlı rayonunun Mişkireyin, Qabaqdibi, Vəlixanlı və s. şivələrində siviş//şiviş “ağacın nazik budaqlarından dairəvi, kürəşəkilli formada düzəldilmiş və içinə bərabər ölçüdə doğranmış odun doldurularaq yük heyvanlarının belinin hər iki tərəfinə bağlanılan əşya” (müq. üçün: qeyd olunan şivələrdə sinonim variantı olan tayça sözü) – Atın belinin hər iki tərəfinə sivişi atıb, çatıyla bağleydük.

    Topladığımız nümunələrdən məlum olur ki, birinci mənada, yəni “dağ, qaya zirvəsində, bəzən də iki dərə arasında sərt, iti, şiş hissə, çıxıntı” anlamındakı siv, coğrafi termin kimi Cəlilabad rayonunun dağ və dağətəyi ərazilərində məhdud sayda oronim əsaslı mikrotoponimlərin əmələ gəlməsində də iştirak edir. Nümunələrə diqqət yetirək:

                Çipəli siv “Cəlilabad rayonunun Alaşar kəndinin qərb hissəsində mikrooronim”. – Çipəli sivə çipeyçün gedöydük. İki dərə arasında iti, şiş formasında yerdir və ərazi seyrək meşəliklə örtülmüşdür. Mikrooronimin birinci tərəfi olan çipə və onun sinonim variantı çırpı sözləri Azərbaycan dilinin Lerik, Yardımlı, Masallı və Cəlilabad şivələrində “ağacın kiçik say budağı, şax” mənasını ifadə edir. Bu məna toponimin coğrafi landtşaftı ilə tam uyğunluq təşkil edir.

   Kətdənə siv “Cəlilabad rayonunun Alaşar kəndinin şimal hissəsində mikrooronim”. – Kətdənə siv uzun sivdi. İki dərə arasında iti, şiş hissəli yerdir və ərazi iri palıd ağacları ilə əhatə olunmuşdur. Paralel variantını Cəlilabad rayonunun Zopun kəndi ərazisində kərtdənə siv formasında qeydə aldıq. Yerli şivədə kət//kərt “kəsici alətlə ağaca, taxtaya üzdən vurulan nişan”, kətdəməy//kərtdəməy isə “kəsici alətlə ağac, taxta üzərində kərt açmaq, nişanlamaq” mənasındadır (müq. et: qədim türk yazılı abidələrində kert “üzdən kəsmək, çərtmək, nişan, işarə vurmaq” – Ol jїγač kẹrtti [13, 301]; KDQ-da kərtləmək//kərtiləmək “kəsici alətlə deşik açmaq, oymaq” – “Yer kibi kərtləyin, topraq kibi savrılayın”;beşikkərtmə “körpəlikdən qızla oğlanı nişanlamaq” [10, 62-202], müasir Azərbaycan dilində kərt “ağac parçasının iki yoğun yeri arasında çuxur ya qazılmış nazik yer”, kərtik “kəsici alətlə ağacda, taxtada və s.-də açılan diş, çərtik, nişan”, kərtləmək//kərtmək “kərt, kərtik açmaq” – Ağacı kərtmək “ağaca kərt vurmaq, diş-oyuq açmaq” [2, 53-54]. İnformatorların verdiyi məlumata görə toponimlərin qeydə alındığı ərazilər əvvəllər sıx meşə örtüyünə malik olmuşdur. Coğrafi adların belə adlandırılmasının səbəbi, vaxtilə burada aparılmış qırıntı işləri zamanı qoruq məqsədi ilə bəzi ağaclara nişan vurulması ilə bağlıdır.

                Armuddu siv “Cəlilabad rayonunun Fətullaqışlaq kəndinin qərb hissəsində mikrooronim”. Coğrafi mövqeyinə görə iti, şiş hissəyə, çıxıntıya malik olan ərazidə yabanı şəkildə bitmış armud ağacları olduğu üçün belə adlandırılmışdır.

                Narrı siv “Cəlilabad rayonunun Alaşar kəndinin cənub hissəsində mikrooronim”. Coğrafi mövqeyinə görə sərt, iti hissəli yerdir və ərazidə yabanı nar ağacları bitdiyi üçün belə adlandırılmışdır. Toponimin eyni coğrafi landşaft tipinə malik olan digər bir paralel variantını Cəlilabad rayonunu Fətullaqışlaq kəndi ərazisində Narrığın sivi şəklində qeydə aldıq.

Aralığ siv “Cəlilabad rayonunun Fətullaqışlaq kəndinin cənub hissəsində mikrooronim”. Toponim iki siv arasında yerləşdiyi üçün belə adlandırılmışdır.

Uzun siv “Cəlilabad rayonunun Fətullaqışlaq kəndinin cənub hissəsində mikrooronim”. Dağın sərt, iti, şiş hissəsi olan ərazi əlamətinə görə belə adlandırılmışdır.

Yoğun siv “Cəlilabad rayonunun Fətullaqışlaq kəndi ərazisində mikrooronim”. Yerli şivədə qısa və enli sivlər belə adlandırılır. Təkrarlanan toponim kimi Cəlilabad rayonunun Sadatlı kəndinin cənub hissəsində də qeydə alınmışdır [7, 324]. Qədim və müasir türk dillərinə dair faktlar birmənalı şəkildə siv sözünün etimoloji cəhətdən türk mənşəli olduğunu təsdiqləyir. İlk növbədə göstərməliyik ki, “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarının dilində “iti, sivri” anlamında sür sözü işlənmişdir. – Ala uran sür cidalar süsəldi[10, 331] (müq. et: dastanın dilində sügilik “şiş, kabab şişi”, sügü “ucuşiş silah”, müasir Azərbaycan dilində süngü “tüfəng lüləsinin başına taxılan ucuşiş silah”). Qədim türk yazılı abidələrində bu mənanı süvrä, “itiləmək” mənasını isə süvrit sözü ifadə etmişdir [13, 519]. Bu və ya digər yaxın mənaları müasir türk dillərində də izləmək mümkündür. Məsələn, türk dillərinə dair etimoloji lüğətdə türk, qaqauz dillərində сиври (müq. üçün: Azərbaycan dilində sivri “iti, şiş”– E.M), karluqca сиври//сүври, türkməncə сүйри//сүйр, qaraqalaqca сүйри//сүйĭр, qazaxca сүйĭр, qırğızca сүйрү, altayca сү:рү, tuvaca сү:р, çuvaşca шĕвĕр//шүр//шүрĕ variantlarında qeydə alınan bu söz beş mənada təqdim olunmuşdur: 1. iti, şiş (bütün mənbələrdə), sivriuclu, itilənmiş; 2. konusşəkilli – türkmən. (сүйр), qır., qaz. (сүйĭр); 3. uzunsov – türkmən., qır., qaraqal., alt.; 4. təpə, kiçik dağ, dağın şiş təpəsi, zirvəsi – tuv., dik, dimdik, sıldırım – türkmən. (сүйр); 5. çökə balığı [12, 252]. Türkoloji mənbələrdə qeyd olunan mənalara dair müxtəlif şərhlər irəli sürülmüşdür. Məsələn, “uzunsov” mənasının “çəkmək, dartmaq” anlamındakı сүйрe feili ilə yaxınlıq təşkil etdiyi ehtimal olunur. Bundan başqa, türk dillərindəki сивүр (= sivür) > сиври ilə müqayisədə monqol dilində “biz” mənasını verən sibüge sözü təqdim edilmişdir [12, 252]. Məlum mənbələrdə türk dillərində nərə fəsiləsinə daxil olan bəzi balıq adlarının (məs.: kum. сүйрүк балық “nərə balığı”, noq. сүйрик “şirbit balığı”, çuv.dial. шĕвĕр сǎmсa “uzunburun balıq”) etimologiyası da сиври ~ сиврү feilinə -k şəkilçisinin əlavəsi kimi izah olunur (müq. et: ulu türkdə sibri “iti, sivri, şiş” + -k “kiçiltmə mənalı şəkilçi”) [12, 252]. Bu tipli adlar rus dilinə də keçmişdir. M.Fasmer göstərir ki, rus dilindəki севрюга, шеврюга, шеврига türk dillərindən alınmadır [14, III. 589, IV. 421].

Semantik cəhətdən “iti”, “itiləmək” və bu kimi yaxın mənalar ifadə edən arxaik türk leksik vahidləri sıv şəklində talış dilində də işləkdir. Hansı ki, həmin sözlərə digər müasir İran dillərindən olan fars, tacik, gilək, tat, kürd dillərində təsadüf olunmur. Müqayisə üçün: sıv “iti, şiş” (daşa aid) – sıvə sığ “iti, şiş daş”, sıv “ev və ya digər tikililərdə çöl divarın künc hissəsi, tin – kəy sıv “evin küncü, tini” sıv “dan”, sipiə sıv “dan yerinin ağarması, sübh çağı” – Sipiə sıvə “Dan yeri sökülüb”; Sipiə sıvoni bə Bokü bəşemon “Dan yeri ağaranda  Bakıya çıxacağıq”. Qeyd olunan söz feil köklərində də müşahidə olunur və zənnimizcə, bu fakt onun talış dilində çox qədim dövrlərdən mövcudluğunu sübut edir. Məsələn, talış dilində “sürtmək üsulu ilə bir şeyin yanlarını incələmək, daraltmaq mənasında” sıvne (əsası sıv) feili işlənir. – Osıni qəvi bısıvın, bıdə bəşdə vırə çok bınıştı “Dəmirin ağzın incələ, daralt, qoy yerinə yaxşı otursun”. Bu feil həm də məcazi mənada “yerin toraq qatının getməsi, incələməsi”, “heyvanın xırda otları belə dibindən götürməklə otlaması nəticəsində toraq qatına çıxması” (Azərbaycan dilinin dialekt leksikasındakı kəliməy//kəliməx′ feilinin ifadə etdiyi mənada) anlamını da ifadə edir. – Talıb bə di şe-omə karde-karde, roonjən sıvniyə “Talıb kəndə get-gəl edə-edə, yolların da toraq qatını çıxarıb”; Küçi qəlon omən, örüşjon qırd sıvniyə “Elat sürüləri gəlib, örüşü tamam otlayıblar, yerlə bir ediblər”. Fikrimizcə, bu söz qədim türk yazılı abidələrindən olan M.Kaşğarinin “Divanü lüğat-it-türk” əsərində “incələmək, sivri olmaq” mənasındakı subı, “sivriltmək, enli şeyin yanlarını daraltmaq” mənasındakı subıla [3, 475] feilləri ilə səsləşir və talış dilində işlənən qədim türk leksik vahidlərindən hesab oluna bilər. Bundan başqa, talış dilində “itiləmək” və “sürtmək, qaşımaq” mənalarında süye (əsası ) feili işlənir. Bu feillər talış dilində işlənən qədim türk sözləridir. Qədim türk yazılı mənbələrində “soymaq, sivirmək, çəkmək, uzatmaq” və s. mənalarda so//sı//su//şu sözü işlənmişdir [13, 512-524; 6, 16] (müq. et: “Kitabi Dədə Qorqud”un dilində sünmək “uzanmaq, çəkilib uzanmaq”, M.Kaşğarinin lüğətində subїla “çəkmək, dartmaq, uzatmaq”, “sivriləşdirmək, nazikləşdirmək, Azərbaycan dili dialekt və şivələrində so:lamağ//sovlamax//sov verməğ, talış dilində so//sov doy “bülövü, yeyəni dəryazın ağzına uzanamasına çəkməklə itiləmək”, Azərbaycan dilinin Masallı şivələrində so:lamağ “doğramaq, parçalamaq” (məcazi mənada) – Baltaynan səni so:liyaram).

Azərbaycan dilində sivirmək//sıyırmaq feillərindən bəhs edən professor Qəzənfər Kazımov müqayisə üçün qədim abidələrdə sıdığ – siyrilmə, soyulma, sürüşmə; M.Kaşğaridə soyul – açılmaq, dağılmaq, soyulmaq, soyuş – bir şeyi soymaqda yardım etmək, sök – sökmək, yarmaq, yırtmaq; subıla – sivriltmək, enli şeyin yanlarını daraltmaq, subıt – sivriltmək; suçul – soyunmaq, çıxartmaq; suvık//suvuk qiçaq dilində ağac və quyruq kimi şeylərin uzun və çılpaq halı; süwri sivri, süwrit – sivriltmək kimi sözləri təqdim etmişdir. Müəllif gəldiyi nəticəni belə ümumiləşdirir: “Bunlar göstərir ki, sözün kökü so//sı//su//şəkillərində soymaq, sivirmək, uzunsov şəklə salmaq və s. mənalarda işlənən çoxmənalı bir söz olmuşdur; b > v > y ad və feil düzəldən şəkilçi olmuşdur, -ir feil düzəldən şəkilçidir” [6, 16].   

Maraqlıdır ki, bəzi Dağıstan dillərində su, suva, siv həm də “dağ” mənasında işlənir. T.İ.Hacıyev qeyd edir ki, “Urmiya ətrafındakı “su” toponim və etnoniminin mənbələrdəki təzahürlərinin su//suv//sub//subir assosiasiyaları aydın etnolinqvistik məntiq üzərində durur. Aratta zonasındakı dağlardan birinin - Suvun indiki Savalanla əlaqələndirilməsi inandırıcıdır. Əlbəttə, indiki Dağıstan dillərində “dağ” mənasında ağulcada su, saxurcada suva, tabasarancada siv sözlərinin varlığı həmin sözün qeyri-türk mənşəyini göstərmir. Dilçiliyin bu dil məntiqini xatırlayaq ki, bir dildə arxaikləşən qədim söz, yad sistemli dil tərəfindən mənimsənmişsə, fonetik və semantik cəhətdən uzun zaman əslini saxlayır. Təsadüfi deyil ki, başqa Dağıstan dillərində “dağ” mənasında həmin sözlər işlənmir. T.İ.Hacıyev daha sonra yazır: “... türklüyü müasir türkologiyada şübhəsiz sayılan sabir//süvar tayfasının adı həmin  assosiativ sistemlə bağlıdır” [4, 42].

Tanınmış Azərbaycan dilçisi Qəzənfər Kazımov e.ə. III-I minilliklər arasında Urmiya gölünün cənubunda və Zaqroş dağlarında yaşayan türkdilli əhali içərisində Su tayfasının xüsusilə fərqləndiyini göstərir. Prof. Q.Ş.Kazımov yazır: “Tayfanın adının ilkin forması sub/suv şəklində olmuşdur. Söz aydın şəkildə türk dillərindəki “su” sözüdür [5, 180]. Beləliklə, siv coğrafi termininin etimologiyasına dair gəldiyimiz nəticəni aşağıdakı kimi ümumiləşdirmək olar:

Azərbaycan dilinin qeyd olunan şivələrində “dağ, qaya zirvəsində, bəzən də iki dərə arasında sərt, iti, şiş hissə, çıxıntı” mənasında işlənən siv, etimoloji cəhətdən qədim və müasir türk dillərində bir sıra fonetik şəkillərdə qeydə alınan “iti, şiş, sivri” mənalı sözlə bağlıdır. Linqvistik faktlardan bəlli olur ki, türk dillərində bu söz əlavə məna çalarları qazanmaqla, semantikasını genişləndirmişdir. Şübhəsiz ki, bunun tuva, türkmən dillərində, o cümlədən Azərbaycan dilinin dialekt leksikasında məhdud areal daxilində həm də coğrafi termin kimi çıxış etməsi də, metaforik məcazlaşma hadisəsinin nəticəsidir.

Ümumiyyətlə, coğrafi terminlərin yaranmasında bənzətmə əsas üsullardan olmuşdur. E.Q.Mehrəliyev dağa aid terminlərin yaradılmasında da bənzətmə üsulundan geniş istifadə olunduğunu göstərir. Müəllif yazır: “İnsanlar dağı adama bənzətmişlər. Dağın ayağı, dağın ətəyi, dağın yaxası, dağın döşü, dağın qaşı, dağın beli, dağın başı və s. terminlər belə yaranmışdır” [8, 4-5].

Ədəbiyyat                                                                                                                                           

1. Azərbaycan dilinin dialektoloji lüğəti. Bakı, “Şərq-qərb” nəşriyyatı, 2007

2. Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti. 4 cilddə, IIc., Bakı, “Elm” nəşriyyatı, 1983

3. «Divanü lüğat-it-türk» /Tərcümə edən və nəşrə hazırlayan: R.Əsgər. 4 cilddə, IVc., Bakı, “Ozan”, 2006

4. Hacıyev T.İ. Azərbaycan ədəbi dilinin tarıxı. I hissə, Bakı, “Elm”, 2012

5. Kazımov Q.Ş. Azərbaycan dilinin tarixi (ən qədim dövrlərdən XIII əsrə qədər). Bakı, “Təhsil” nəşriyyatı, 2003

6. Kazımov Q.Ş. Kök və şəkilçiyə ayrıla bilməyən ikihecalı sadə feillər//Filologiya məsələləri №4, 2015, səh. 3-40

7. Qasımov M.S. Cəlilabadın tarixi, etnonim və toponimləri. Bakı, “Qanun” nəşriyyatı, 2014

8. Mehrəliyev E. Xalq coğrafi terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı, “Maarif” nəşriyyatı, 1987

9. Nuriyev E., Yüzbaşov R. Azərbaycan xalq coğrafiya terminləri. Bakı, “Elm” nəşriyyatı, 2000

10. Rəhimova E. “Kitabi-Dədə Qorqud” Azərbaycanca-rusca izahlı lüğət. Bakı, “Qarabağ” nəşriyyatı, 2009

11. Yüzbaşov R. Azərbaycan coğrafiya terminləri (tədqiqlər). Bakı, Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası nəşriyyatı, 1966

12. Этимологический словарь тюркских языков. Ответственный редактор А.В.Дыбо. М., Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2003

13. Древнетюркский словарь. Ленинград, Издательство «Наука» Ленинградское отделение, 1969

14. Фасмер М. Этимологический словарь русского языка. В 4-хт. Т III, IV Москва, «Прогресс», 1986

Açar sözlər: dialekt, şivə, termin, mikrotoponim, semantika, etimologiya

Ключевые слова:диалект, говор, термин, микротопоним, семантика, этимология

Key words: dialect, accent, term, microtoponim, semantics, etymology

 

Резюме

В статье говорится об этимологии географического термина «siv», который наблюдается в ограниченном числе микрооронимов употребленный в Джалилабадском районе Азербайджанской Республики. Основываясь на географического положения и языкового фактора выяснилось, что данный термин в Джалилабадском и Ярдымлинских диалектах употребляется как «гора, на вершине скалы иногда между двумя ущельями крутой, острый, бугорок, выступ». По резултатам этимологических анализов подверждено фактами, что географический термин «siv» по семантическим отношением связан со словами «острый», «точить», который употребляется в древнем и современном тюркских языках, а также выяснилось, что его архаическое значение выражено в некоторых глаголах талышском языке, который входит в иранские языки.

Summary

The etymology of geographical term “siv” observed in a limited number of microoronimin in the region of Jalilabad of Azerbaijan republic. The use of the shown term, based on the geographical position and facts of the noted microoronim, as the meanings of those “mountain, in the peak, sometimes severe, sharp, top between in two valleys” in the dialects of yardimli and jalilabad of azerbaijani language. The connection of geographical term “siv” with the words expressing the meaning “sharp, sharpen” in ancient and modern turkish lauguages by semantis features is proved and the use of this in the some verbs of talish language involved in iranian languages is determined.

 

Rəyçi: prof.Qəzənfər Kazımov

Quliyeva Rəhilə Ruhulla qızı

ƏRƏB DİLİNİN MÜRƏKKƏB CÜMLƏLƏRİNDƏ İŞLƏNƏN BAĞLAYICILAR

Hər bir dildə bağlayıcıların çox böyük əhəmiyyəti vardır. Bağlayıcı dildəki söz­lər, söz birləşmələri və cümlələr arasında sintaktik əlaqələri ifadə etmək, qrammatik, məntiqi əlaqə və münasibət yaratmaq üçün böyük rol oynayır. Ayrı-ayrı sözlərin söz birləşmələrində və cümlədə sintaktik münasibəti bağlayıcı vasitəsilə müəyyənləşir.

Şübhəsiz ərəb dili kimi lüğəvi və qrammatik zənginliyə malik olan bir dilin bağ­layıcı qrupu da dolğun və rəngarəngdir. Xüsusilə ərəb dilində geniş yer tutan mürək­kəb cümlələrin düzəlməsindəki roluna görə bağlayıcılar, həmcins üzvləri və tərkibləri birləşdirən bağlayıcılardan geniş və çoxcəhətlidir.

Bağlayıcılar öz vəzifəsi və səciyyəvi xüsusiyyətinə görə iki qrupa bölünür; 1) tabesizlik bağlayıcıları, 2) tabelilik bağlayıcıları.

Tabesizlik bağlayıcıları cümlənin həmcins üzvləri və tabesiz mürəkkəb cümlələrin tərkib hissələri arasında sintaktik əlaqəni bildirir. Bu qisim bağlayıcılarla bağlanan sözlər və ya cümlələr bir-birinə tabe olmur. məs.:  سلمت عليه و استخبرت عن سبب عجلته göstərilən cümlədə iki müstəqil fikir vardır. سلمت عليه və إستخبرت عن سبب عجلته lakin “و” bağlayıcısı bunlar arasında yalnız sintaktik əlaqə yaradır.

Tabeli mürəkkəb cümlənin tərkib hissələrini bir-birinə bağlayan bağlayıcılar ta­belilik bağlayıcıları adlanır. Bu bağlayıcılar mürəkkəb cümlə tərkibinə daxil olan sa­də cümlələrin tabeli, asılı əlaqəsini bildirir. Bir sözlə mürəkkəb cümlə daxilində olan cümlələrin biri digərindən asılı olur. Məs.: انتظرت بفارغ الصبر مجيئه اليّ اذ كنت قد دعوته الينا منذ زمن بعيد göründüyü kimi, yenə də göstərilən cümlə iki hissədən iba­rətdir. Lakin bu­rada müstəqillikdən danışsaq, bu ancaq birinci hissəyə aid ola bilər, yəni: “mən onun gəlişini səbirsizliklə gözləyirdim”. – bu bitmiş bir fikirdir. İkinci hissə isə - “çünki onu çoxdan bizə dəvət etmişdim” birinci cümlədən asılı olub, onu aydınlaşdırır. Burada tabelilik əlaqəsi məhz إذ bağlayıcısı ilə yaradılmışdır.

İndi isə ərəb dili mürəkkəb cümlələrində işlənən bağlayıcıların ən mühüm və çox işlənənlərini, yaratdıqları tabelilik və tabesizlik əlaqələri üzrə başlıca iki qrupa bölə­rək, ayrı-ayrılıqda nəzərdən keçirək.

Tabesizlik bağlayıcıları

1)             “و” “və” – bitişdirən bağlayıcı (حرف العطف)

Bu bağlayıcı ərəb dilində ən çox işlənən bağlayıcı olub, olduqca geniş yayılmışdır. İki və daha çox sadə cümləni bir-birinə bağlayır və əksər hallarda bu cür cümlələrdə hərəkət eyni zamanda baş verir: məs:

 فى يوم من تلك الايام جلست فى غرفتى و راجعت دروسى.

و bağlayıcısı bəzən zərflik budaq cümlələrində işlənir ki, bu zaman واوالحال (“zərflik vavı”) adlanır. Bu cür zərflik budaq cümləsinə isə “hal cümləsi” جملة حالية deyilir: məs.:

كان اسكندر الكبير قد فتح الدنيا باسرها و هو فى الثلاثين من عمره.

- Böyük İsgəndərin 30 yaşı olanda bütün dünyanı fəth etmişdi.

Bu zaman “و” bağlayıcısı əsasən şəxs əvəzliyi ilə işlənir və əksər hallarda hərəkətin tərzini bildirir: məs.: جاء مسلم و هو ضاحك - Müslüm gülə-gülə gəldi.

Bəzən isə bu bağlayıcı zərflik budaq cümlələrində “قد” ədatı ilə işlənir və bu halda həmişə zamanı bildirir. Məs.: إنتبه و قد طلعت الشمس - O, günəş çıxanda oyandı.

“و” bağlayıcısı özündən sonra gələn sözlərə təsir etmir.

2)             ف - “və” – bitişdirən bağlayıcı (حرف العطف)

Bu bağlayıcı da çoxişlənən olub, cümlələr arasında işlənərək tabesizlik əlaqəsi yaradır və təsvir olunan hadisələrin inkişafını və ardıcıllığını bildirir. Əgər mürəkkəb cümlə canlı lakin müxtəlif mübtədalara malikdirsə, onda ikinci cümlə “ف” bağlayıcısı ilə başlayır:

دخل الغرفة والداه فقمت فورا من مجلس

“ف” bağlayıcısı şərt budaq cümlələrinin bəzi növlərində də iştirak edir. Bu əsasən aşağıdakı hallarda olur:

a)                                                 əgər şərt müraciətlə əlaqədar olarsa və müraciət olunana əmr, qadağan, xahiş olarsa:

إن لقيته فقل له - Əgər ona rast gəlsən, deyərsən.

b)                                                Baş cümlədə feldən əvvəl س، ما، لن، سوف، قد hissəciklərindən biri gələrsə:

ان فعلت هذا فسوف تضرب - Əgər bunu etsən, döyüləcəksən.

c)                                                 baş cümlə adlıq cümlə ilə ifadə olunduqda:

إن اراد أن يضربنى فلا مفر من الهرب - Əgər o məni döymək istəsə qaçmalı olacağam (qaçmaqdan özümü saxlaya bilmərəm).

3)             ثم -  “sonra” (ثم إنّ) variantı da var – bitişdirən bağlayıcı (حرف العطف)

Bu bağlayıcı adətən cümlələr arasında zaman ardıcıllığı yaradır və özündən sonrakı sözə təsir etmir: اشتغل فى المكتبة ساعة ثم تركها - O, kitabxanada bir saat məşğul oldu, sonra onu tərk etdi.

4)             بل - “əksinə”

Tabesizlik əlaqəsinə malik olan bağlayıcılardan biri olub, əvvəlki cümlədə verilmiş fikrin əksinin yaranmasına xidmət edir (özündən sonrakı sözə təsir etmir):

- اما انا فلا خائف الآن بل يتملّكنى مشاعر البهجة.  

- Mən isə indi qorxmuram, əksinə məni sevinc hissləri bürüyür.

Bəzən isə bu bağlayıcı “düzəliş hissəciyi حرف الاستدراك” - rolu oynayaraq “daha çox” mənası ifadə edir və sanki əvvəlki cümlədə verilmiş fikri düzəldir, onu daha da qüvvətləndirir. Məs:

أفليس السعى وراء الاسراب الطائرة هو الجد فى سبيل الحياة بل القصد من الحياة بل الحياة نفسها.

- Bu uçan karvanlara (quş) can atma, bu həyat uğrunda cidd-cəhd deyil, əksinə həyatın məqsədi, bəlkə də həyatın özü deyilmi?

5)             او - “ya”

Bu bağlayıcıya gəldikdə, o əsasən sözlər arasında işlənir. Lakin bəzən mürəkkəb cümlələr arasında da gələ bilir ki, bu zaman “bölüşdürmə bağlayıcısı” rolunu oynayır.

سواء على انك كنت مساء امس فى البيت او زرت المسرح - Mənim üçün fərqi yoxdur ki, sən dünən axşam evdə olmusan ya teatra getmisən.

Bəzən isə bu bağlayıcı zaman budaq cümləsində də işlənə bilir və “nə qədər ki, ta ki” mənasını bildirir.

لانزمنك او تعطينى حقى - Haqqımı verməyincə səndən əl çəkən deyiləm.

6)             اما... او...، اما...، اما... “ya və ya, yaxud” bölüşdürmə bağlayıcıları.

Bunlar əsasən tabesiz mürəkkəb cümlənin tərkib hissələrini bir-birinə bağlayır və bölgü bildirir (özündən sonrakı sözə təsir etmir). Məs.:

لذا أقترح إما ان مختصر جدول الاعمال او محدّد وقتا محدودا للخطابات

- Buna görə də təklif edirəm ki, ya gündəliyi ixtisar edək və ya çıxışlar üçün vaxtı məhdudlaşdıraq.

7)             طورا ... طوراً...ً - bölüşdürmə bağlayıcıları

تارةً... واخرى - “ya və ya”

تارةً... وطوراً - “gah ... gah”

Bu bağlayıcılar da اما... اما... kimi olub eyni məqsəd üçün işlənirlər:

يعمل فى المكتبة تارة وفى بيته أخرى - O gah kitabxanada, gah evində işləyir.

8)             (هل... اوْ...) أ ... أمْ...  - yaxud, yoxsa

Bunların birinci tərəfi sual ədatlarından ibarət olub, أم və او bağlayıcıları ilə birlikdə alternativ sual cümlələrində geniş işlənir. Lakin bəzən bunlar mürəkkəb alternativ cümlələrdə də işlənə bilir. Məs:

لا ادرى أكان فى المحطة ام استقبله فى منرله. - Bilmirəm, o stansiyada olmuşdur, yoxsa evində qarşılaşmışdır.

9)             اما ... ف ... “gəldikdə ..... isə”

Bu bağlayıcı tabesizlik bağlayıcısı olub, ikili xarakter daşıyır. Bunun vasitəsilə bir tərəfdən cümlənin müəyyən bir adlıq üzvi seçilir. Digər tərəfdən isə bu üzv əvvəlki cümlədəki müvafiq üzvə qarşı qoyulur:

هذا الشاب معلم، اما ذلك فهو طالب كلية الاستشراق

 - Bu gənc müəllimdir, ona gəldikdə isə o şərqşünaslıq fakültəsinin tələbəsidir.

10)      لا ... فحسب بل və ليس ... فحسب و لكن

“təkcə ... deyil, habelə”, “nəinki ..., eyni zamanda”, “nəinki ... hətta”.

Qarşılıq bağlayıcısı olub, qarşılaşdırılan iki tərəfi, bir-birinə zidd olan iki təsəvvürü bir-biri ilə bağlayır. Məs:

فلم يحصل شعبنا على السعادة إلا فى سنوات المستقلة و ليس هذا و حسب بل اصبح سيّد حياته و ارضه.

- Xalqımız nəinki müstəqillik illərində xoşbəxtlik əldə etmişdir, o həmçinin öz həyatının və torpağının sahibi olmuşdur.

11) لكنّ (ولكنّ), لكنْ (ولكنْ) – “lakin, ancaq, amma”

Bu bağlayıcı da qarşılıq bildirən olub, yuxarıda göstərdiyimiz funksiyaları yerinə yetirir, lakin bunun, bu vaxta qədər adlarını çəkdiyimiz tabesizlik bağlayıcılarından fərqləndirən bəzi xüsusiyyətləri vardır: a) özündən sonra gələn ismin təsirlik halda durmasını tələb edir. b) fellərdən sonra ikinci variantı işlənir. c) mübtəda şəxs əvəzliyi olduqda bitişən əvəzliyə çevrilir.

و كنت احسبنى مبالغا فى تخيّلاتى، لكن موقفها منى جعل ينجلى شيئا فشيئا مبدّدا شكوكى.

- Özümü xəyallarımda mübaliğ hesab edirdim, lakin onun mənə münasibəti get-gedə aydınlaşaraq şəkk-şübhəmi dağıdırdı.

كانت لهجتها باردة لا تنبئ عن شئ لكننى رددت عليها بحماسة.

- Onun səsinin tonu soyuq olub heç bir (yaxşı) şey bildirmirdi, lakin mən ona həvəslə cavab verdim.

12) على انّ، إلاّ انّ ، بيدانّ، غير انّ - lakin, ancaq, amma, hərçənd

Göstərilən bağlayıcıların dördü də öz mənasına görə لكنّ - ya çox yaxın olub, eyni vəzifəni daşıyırlar. Bu bağlayıcılardan sonra da isim təsirlik halda gəlir və mübtəda vəzifəsini daşıyan şəxs əvəzliyi bitişən əvəzliyə çevrilir.

ان الحياة ذابت فى رقصها، إلاّ انّ هيأتها المحتشمة لم تفارقها يوماَ.

- Onun rəqsində həyat təravəti duyulurdu, ancaq möhtəşəm görünüş bir gün də olsa belə onu tərk etmirdi.

Tabelilik bağlayıcıları

13) أنْ ، أنّ - “ki”

Tabelilik bağlayıcılarının ən geniş işlənən növü olub, əsasən aydınlaşdırıcı xarakter daşıyır. Bəzən isə səbəb və məqsəd budaq cümlələrində məqsəd bağlayıcısı (أنْ) kimi çıxış edir.

Aydınlaşdırıcı bağlayıcı kimi mübtəda və tamamlıq budaq cümlələrində işlənərək, baş cümlə ilə budaq cümlə arasında olan müxtəlif əlaqələri göstərir və mürəkkəb cümlənin birinci hissəsində deyilən fikri və ya həmin hissədəki bir üzvü aydınlaşdırmağa xidmət edir.

Bu bağlayıcıların işlənmə qaydasına gəldikdə isə bir sıra xüsusiyyətlərə malikdir: a) özündən sonra gələn ismin təsirlik halda olmasını tələb edir, b) feldən əvvəl أن formasında işlənir, (bu zaman fel arzu formasında olur). c) mübtəda vəzifəsində şəxs əvəzliyi işləndikdə, bitişən əvəzliyə çevrilir. Məs:

Mübtəda budaq cümləsində:

المهم ان نذهب اليه اليوم - Bu gün onlara getməyimiz vacibdir (hərfən: lazımdır ki, bu gün onlara gedək)

Tamamlıq budaq cümləsində:

فكنت اظن انّ قرارى فى مقاطعة ذلك المكان كان حاسماً - Zənn edirdim ki, bu yerdən əl çəkmək haqqındakı qərarım qətidir.

Bu bağlayıcı أن şəklində səbəb və məqsəd budaq cümləsində, məqsədi bildirmək üçün işlədilir və ondan sonra fel arzu formasında olur:

لقد رسم علىّ طريق الوجهة بانْ اسير الى الكوفة ثم الى دمشق ثم إلىبيروت على ساحل البحر.

- O mənə səyahət yolunu başa saldı ki, Kufəyə, sonra Dəməşqə, sonra isə Beyruta dəniz sahilinə yola düşüm.

14) لكى، كى، لِ (كى + ل) لأنْ، (أنْ + ل) حتى،

“... üçün ki, ... ötrü ki, ... görə ki, ... ki, ...”

لئلاّ (أنْ + لا + ل) كيلا (لا + كى) لكيلا، (كى + لا + ل) ألا  ( لا +  أنْ) ... üçün, ötrü, görə ki, ... –ma (-mə) (inkar).

Bütün bu qrup bağlayıcılar əsasən eyni bir məqsədə xidmət etdiklərindən, yəni məq­səd budaq cümləsini baş cümləyə bağlamaq üçün istifadə olunduğundan və məna­ca da bir-birinə çox yaxın olduqlarından, birlikdə nəzərdən keçirilməsi məqsədə uyğundur.

Məlum olduğu kimi məqsəd budaq cümləsi baş cümlədəki işin nə üçün, nə məqsədlə baş verdiyini bildirir. Göstərilən bağlayıcılar bu məqsədə xidmət edərək, budaq cümlənin əvvəlində gəlir ə həmişə özündən sonra gələn felin arzu formasında olmasını tələb edir. تاب صديقى من صميم القلب لأُغفر له. - Yoldaşım onu bağışlamağım üçün səmimi qəlbdən tövbə etdi.

إجتمعنا فى القاعة الكبيرة كىْ (لكىْ، لأنْ) نستمع الى محاضرة استاذنا

- Professorumuzun mühazirəsini dinləmək üçün böyük zalda yığışdıq.

Məqsəd budaq cümlələrində inkar əmələ gətirmək üçün göstərilən bağlayıcıların ikinci hissəsindən istifadə olunur. Göründüyü kimi bu bağlayıcıların əksəriyyəti لا inkar ədatı ilə bitirsə də, özündən sonrakı felin yenə də arzu formasında olmasını tələb edir:

قال عادل إنه يستعجل ألا (لئلّ) يتأخر من الاجتماع

- Adil dedi ki, o, iclasa gecikməmək üçün tələsir. (hərfi: Adil dedi ki, o tələsir ki, iclasa gecikməsin).

أخبرنى بهذا كيْلا (لكيلا) آنْزعج. - O, bu haqda məni xəbərdar etdi ki, narahat olmayım.

15) لو، إن، إذا (əgər)

Bu bağlayıcılar da bir qrup təşkil edib, şərt budaq cümləsində işlənir, özündən sonra şərt formasında olan fel tələb edirlər. (fel indiki zamanda olduqda). Bunlardan birincisi və ikincisi real şərtlərdə, üçüncüsü isə qeyri-real şərtlərdə işlənir. (Bəzən isə birinci və ikincisi də qeyri-real şərtdə işlənə bilər). Məs:

إن تذهبْ الى المسرح أذهبْ معك - (əgər) teatra getsən, səninlə gedərəm.

سرك اسيرك فإذا تكلمت به صرت اسيره – Sirrin sənin əsirindir, əgər onu danışsan, sən onun əsiri olarsan.

Fellərin indiki və keçmiş zamanda işlənməsinə baxmayaraq şərt gələcək zamanı bildirir. Şərti keçmiş zamana aid etmək istədikdə, bu bağlayıcılardan sonra كان feli işlədilir:

إذا كنت عندنا امس رأيته - (Əgər) dünən bizdə olsaydın, onu görərdin.

16) منْ  - “əgər kim”

Əslində sual əvəzliyi olan مَنْ bağlayıcı kimi də çıxış edə bilir ki, bu da şərt budaq cümləsində baş verir. (Bunu təyin budaq cümlələrində işlənən مَنْ - “kim ki” ilə qarışdırmamalı).

من كثر كلامه كثُرَ ملامه - Çox danışan çox da danlanar.

(hərfi: əgər kimin danışığı çox oldu, danlağı da çox oldu).

17) إذ - “...vaxt, ...sonra, ...dıqda, ...dikdə”

Zaman budaq cümləsində işlənir. Budaq cümlənin əvvəlində, feldən əvvəl gəlir.:

سحّ إذ رعد - göy guruldayandan sonra, bol yağış yağdı.

18) a)  متى (ما)، (إذاما)، إذما، حينما، بينما، لمّ“-dıqda (-dikdə), o vaxt ki, ..., o zaman ki...,” كلما - “hər vaxt ki”.

b) بعد ان، بعدما “... sonra ki...” منذ ان - “etibarən ki...”

c) قبل ان، قبل ما “... əvvəl ki, ...”

bu qrup bağlayıcı zaman budaq cümlələrində olduqca geniş yayılıb. Bunlar baş cümlənin budaq cümlə ilə əlaqələndirilməsinə xidmət edirlər. Həm də göründüyü ki­mi, bu bağlayıcıların əksəriyyətində ما ədatı iştirak edir ki, buna da “davamiyyət mə-i” deyilir.

Zaman budaq cümlələrində baş cümlə ilə budaq cümlələrin məzmunları zamana görə müqayisə edilir ki, bu da göstərilən bağlayıcılar vasitəsilə yaradılır. a) –ilə işarə edilmiş bağlayıcılar baş cümlə ilə budaq cümlədə iş və ya hərəkətin eyni vaxtda icra edildiyi zaman, b) birinin digərindən sonra, c) birinin digərindən əvvəl icra edildiyi zaman işlənən bağlayıcılardır.

Bu bağlayıcılar özündən sonra gələn fellərə heç bi təsir etmir. Məs:

تلوح غضون جبينه حينما يفكر او يرفع حاجبيه - O düşündükdə və ya qaşlarını qaldırdıqda, alnının qırışları görünür.

و تردّدت قليلا قبل ان القيت عليها هذا السؤال

- Ona bu sualı verənə qədər (verməmişdən əvvəl) bir az tərəddüd etdim.

و كلما ذهبت لاعوده شكا لى من جعفر. - Hər dəfə baş çəkmək üçün onun yanına getdikdə Cəfərdən mənə şikayət etdi.

و للمرة الاولى منذ أن عرفت فتحى و جدته مستسلمة لعوا طفعا.

- Fəthini tanıdığım gündən etibarən, birinci dəfə idi ki, onu öz hisslərinə təslim olan gördüm.

Gördüyümüz kimi bütün hallarda zaman budaq cümləsinin bağlayıcıları budaq cümlənin əvvəlində gəlir.

19) حيث - “harada ki”, من حيث - “haradan ki” الى حيث - “haraya ki”.

Bunlar yer budaq cümlələrində işlənir və budaq cümlənin əvvəlində gəlir: məs.:

ذهبنا إلى النادى حيث يعرصون فلما جديداً - “Yeni film nümayiş etdirilən kluba getdik”. (hərfi: getdik kluba, harada ki, göstərirlər yeni film).

Bu bağlayıcı bəzən səbəb də bildirir. Məs.:

رجعنا من الجامعة إلى بيتنا حيث إنتهت دروسنا - Dərslərimiz qurtardığı üçün universitetdən evimizə qayıtdıq.

20) من حيث انّ، لما، بما أنّ، لأنّ، إذ أنّ - “çünki”, “ona görə ki”

Bu qrup bağlayıcılar isə səbəb budaq cümləsində işlənir və budaq cümlənin əvvəlində gəlir. أنّ ilə qurtaranların xarakter xüsusiyyəti budur ki, bitişən əvəzlik qəbul edə bilirlər. Məs.:

رجعت الى بيتنا على جناح السرعة لأنّنى شعرت بصداع أليم.

- “Bərk başağrısı hiss etdiyimə görə, evimizə sürətlə qayıtdım”. (hərfi: evimizə sürətlə qayıtdım, çünki, (ona görə ki,) bərk başağrısı hiss etdim).

 من حيث انّ ابراهيم كان مريضاً لم نذهب إلى المسرح.- “İbrahim xəstə olduğuna görə teatra getmədik”.

و بما أنّى أقرأ ببطئ و تعب فانّى اترك وقتى للمطالعات التى لابدّ منها.

- “Ləng və çətinliklə oxuduğuma görə, öz vaxtımı labüd (lazım) olan mütaliələr üçün ayırıram”.

21) مثْلما، كما - “necə ki”

Bu bağlayıcılar tərzi hərəkət budaq cümləsinin bir qolu olan müqayisə budaq cümlələrində işlənir və sanki baş cümlədə verilmiş fikir budaq cümlədəki ilə müqayisə olunur. Məs:

و استقبله بشرف كما يستقبلون ضيفا ساميا - “O, onu şərəflə qəbul etdi, necə ki, yüksək bir qonağı qəbul edirlər”.

Müasir dilçilikdə bu bağlayıcılar yalnız tərzi-hərəkət bağlayıcıları kimi göstərilir. Bu müəyyən mənada düzgündür, çünki onlar müqayisə bildirməyə də bilərlər. Məs.:

نتمرن فى القاعة كما نحبّ - “Zalda istədiyimiz kimi məşq edirik (hərfi: zalda məşq edirik, necə ki, istəyirik)”

22) كأنّ - “elə bil ki”

Bu bağlayıcı tərzi-hərəkət budaq cümlələrində çox geniş surətdə işlənir və baş cümlədəki hərəkətin tərzini bildirmək üçün xidmət edir. Əsasən budaq cümlənin əvvəlində gəlir və bitişən əvəzlik də qəbul edə bilir. Məs:

فاضاف و كانه يحدث نفسه - “Öz-özü ilə danışırmış kimi əlavə etdi”. (hərfi: əlavə etdi, elə bil ki, öz-özü ilə danışırdı).

23) حسْبما - “qədər kimi”

Bu da əsasən tərzi-hərəkət budaq cümlələrində hərəkətin tərzini bildirmək üçün işlədilir:

اجتهد احمد فى هذا العمل حسبما كان فى وسعه - “Əhməd bu işdə gücü (bacarığı) çatdığı qədər çalışdı”.

24) بحيث - “belə ki”

Tərzi hərəkət əlaqəsi yaradır.

تملّكنى إعياء بحيث كنت أقوم على قدمايى بصعوبة  - “Məni yorğunluq bürüdü, belə ki, ayaq üstündə çətinliklə dururdum”.

Göründüyü kimi budaq cümlə baş cümlədəki hərəkətin necəliyini bildirir, yəni “məni elə yorğunluq bürüdü ki, ayaq üstündə güclə dururdum”.

25) (بدون أنْ) دون أن “... sız, ... siz. ... – madan, ... – mədən”

Bu bağlayıcı da hərəkətin tərzini bildirmək üçün işlənir və budaq cümlənin əvvəlində gələrək özündən sonra arzu formasında olan fel tələb edir:

 ثم همس فتحى دون أن يرفع انظاره على المائدة - “Sonra Fəthi nəzərlərini yemək stolundan ayırmadan pıçıldadı”.

26) إلى أن - “nə qədər ki, ta ki”

Bu bağlayıcı mənaca حتى bağlayıcısına çox yaxın olub, əsasən zaman budaq cümlələrində işlənir. Məs:

 انساقت قدمايى إلى ان وجدتنى أمام عمارة قديمة- Özümü qədim bir binanın qarşısında görüncəyə qədər, ayaqlarım məni çəkib apardı. (hərfi: ayaqlarım məni apardı, ta ki, özümü qədim bir binanın qarşısında gördüm).

27) ولوْ، و إذا، وإنْ - “sa, -sə”

Bu bağlayıcılar müasir ərəb qrammatikasında güzəşt budaq cümləsi əmələ gətirən bağlayıcılar hesab olunur (Semyonov, Qrande, Şarbatov). Bu növ budaq cümlələrdə, sanki budaq cümlədəki hal və hərəkət, baş cümlədəkinə güzəştə gedər, onu üstün tutur. Məs.:

إننى وإن اكن بعيدا عن وطنى أنسى اصدقاء الذين ابقيتهم هنالك.

Vətənimdən uzaq olsam da, orada qoyduğum dostlarımı yadımdan çıxarmıram.

Göründüyü kimi burada vətəndən uzaqlıq, oradakı dostlara sanki güzəştə gedilir, dostların unudulmaması, vətəndən uzaqlığın çətinliyindən üstün tutulur.

28) مع انّ - “sa, -sə, baxmayaraq”

Bu bağlayıcı da güzəşt bildirir. Məs.:

 و مع انّ الحياة ذابت فى رقصها، إلا أنّ هيأتها المحتشمة لم تفارقها يوماً- Onun rəqsində həyat (təravəti) duyulsa da (həyati olsa da), möhtəşəm görünüşü bir gün belə onu tərk etmirdi.

29) مه ما “nə ... –sa (-sə)”

Güzəşt budaq cümlələrində işlənir və başqa güzəşt bildirən bağlayıcılardan əsas fərqi budur ki, qəti güzəşt bildirir. Məs.:

 مهما قيل فى الجرائد آلأميركية عن سياسة آذربايجان السلمية فالوقائع هى امام العيون.- Azərbaycanın sülh siyasəti haqqında Amerika qəzetlərində nə deyilirsə deyilsin faktlar göz qabağındadır.

مهما - dən sonra həmişə fel gəlir.

30) وإلاّ “yoxsa”

Bu bağlayıcıya gəldikdə isə, o əsasən şərt və səbəb budaq cümlələrində işlənir və hər iki halda mürəkkəb cümlənin birinci tərəfi ikinci tərəfi ilə qarşılaşdırılır. Məs.:

 يجب علينا أن نقرأ هذا المقال و إلا فالبقاء له- Biz bu məqaləni oxumalıyıq, yoxsa qalar (yaddan çıxar) yəni “əgər biz bu məqaləni oxumasaq, qalar”.

 على ما يظهر لا تعرف درسك وإلا حدثت بآنطلاق- Necə ki, görünür, sən dərsini bilmirsən, yoxsa sərbəst danışardın. (yəni dərsini yaxşı bilmədiyin səbəbindən sərbəst danışa bilmirsən).

Bu bağlayıcıların sayı çoxdur, kiçik bir məqalə çərçivəsində bunların hamısını araşdırmaq mümkün deyildir.

 

İstifadə olunmuş ədəbiyyat

  1. Ə. Məmmədov, Ərəb dili, Bakı, 1958, 1962, 1988, 1998.
  2. Azərbaycan dilinin qrammatikası, I hissə Bakı, 1960.
  3. A.A. Koвалев, Г.Ш. Шарбатов. Учебник арабского языка, Москва, 1960.
  4. Д.А. Семенов. Синтаксис современного литературного арабского язвка. Изд. АН СССР, М-Л., 1941
  5. А.Ф. Хащаб. Грамматика арабского языка, ч. 1 СПВ, 1910.
  6. Б.М. Гранде. Курс арабской грамматики в сравнительно – историческом освещении, изд. ВЛ. Москва, 1963.
  7. Г.Ш. Шарбатов. Современный арабский язык, изд. ВЛ., Москва, 1961.
  8. Б.З. Халидов. Учебник арабского языка, Ташкент, 1965.
  9. Х. Баранов. Русско-арабский словарь, Москва 1962.

 

РЕЗЮМЕ

Союз является крайне важной частью речи выражающей синтаксические соединения и создающей логическую связь между предложениями. В статье приводится обширная и детальная информация и конкретные примеры о значениях и методах использования союзов применяемых в сложно­со­чиненных и сложноподчиненных предложениях в арабском языке. В статье рассматриваются тридцать союзов. Конечно, это далеко не все существующие союзы, а не более чем малая часть – так как в арабском языке местоимения и наречия часто выступают в роли союзов.

К примеру, местоимения используемые в сложноподчинённых при­даточ­ных определительных предложениях выполняют роль союзов. Также сущест­вуют наречия полностью принявшие на себя функции союзов.

SUMMARY

A conjunction is the part of speech of great importance in expressing syntactic connections, and creating a logical relationship between sentences. In this article, detailed information and overview is provided on the subject of conjunctions used in compound and complex sentences in Arabic language, their meaning and methods of usage with specific examples. 

The article reviews some thirty conjunctions. This is, of course, not the exhaustive list of the conjunctions, but rather a small part of those in existence, not least due to the fact that in Arabic language, pronouns and adverbs also frequently perform the role of conjunctions. By way of an example, pronouns are used as conjunctions in attributive sentences. There are also adverbs that have already fully assumed the functions of conjunctions.

 

Açar sözlər: nitq hissələri, məntiqi əlaqə, ərəb dilində tabeli və tabesiz mürəkkəb cümlələr, bağlayıcıların vəzifələri

Слова ключи: части речи, логическая связь, сложносочиненные и сложно­подчиненные предложения в арабском языке, функции союзов

Key words: functions of conjunctions, part of speech, logical relationship between sentences, compound and complex sentences in Arabic, subject of conjunctions used in  language

Rəyçi: dos.G.Mahmudova

 

 


Эфендиева Наргиз. К.
О СВЯЗИ КЛАССИФИКАЦИИ  НАРЕЧИЙ С ИХ ЛЕКСИЧЕСКИМИ ЗНАЧЕНИЯМИ

                Классификация наречий в различных языковых системах выдержала много вариантов научного подхода в данной языковой проблеме.  Деление наречий по значению на соответствующие виды или разряды в арабском языке является относительно спорным, как и вопрос о том, к каким частям речи относить арабские наречия - к самостоятельным частям речи или к вспомогательным.  До сих пор не дано точное количество разрядов наречий по значению, не установлена между ними резкая граница.

                В процессе рассмотрения арабских источников по грамматике сложно  встретить такую определенную, подробную и точную классификацию разрядов арабских наречий по значению, какая имеется в грамматических источниках русского, азербайджанского, английского языков.

                Известно, что в современном русском языке по лексическому своему значению наречия делятся на две группы:

1. обстоятельственные наречия

2. определительные (необстоятельственные) наречия.

В свою очередь, обстоятельственные наречия в русском языке обозначают различные условия (обстоятельства), в которых протекает действие (например, время и место), а также причину и цель действия.  Обычно они относятся к глаголу.

                Наречия качественные, количественные и способа (или образа) действия, к которым, в свою очередь, примыкают наречия совокупности, сравнения и уподобления, относятся к определительным наречиям в русском языке.  Отличие обстоятельственных от определительных наречий состоит в том, что они могут примыкать не только к глаголу, но и к прилагательному, наречию и существительному.

                В современном азербайджанском языке существует следующая классификация наречий по значению: наречие времени, наречие качества, наречие количества, наречие места, наречие образа действия.

                А в современном английском языке представлены такие разряды наречий по значению, как наречия неопределенного времени, наречия места, наречия времени, наречия образа действия, наречия степени.

                Из трех названных классификаций следует, что установлено, строго регламентировано и обосновано количество разрядов наречий и в русском, и в азербайджанском, и в английском языках, чего, к сожалению, мы не наблюдаем в арабском языке.

                Основываясь на современных исследованиях грамматики языка, языковеды причислили к двум указанным видам наречий (места и времени) еще несколько видов.  В связи с этим Г. Ш. Шарбатов пишет: «По значению наречия можно разделить на следующие разряды: наречия места, наречия времени, наречия меры и степени».

                Отметим, что многие русские востоковеды, уподобляя арабскую классификацию наречий по значению русской классификации, выделяют в арабской грамматике, так же, как и в русской, две основные группы наречий:

1. обстоятельственные наречия;

2. качественные, или определительные, или определительно–качественные наречия.

                К группе обстоятельственных наречий, как и в русском языке, они относят наречие места, наречие времени, наречие причины и цели, а количественные наречия, качественные наречия, наречия образа действия, наречия меры и степени они считают качественными наречиями – наречиями второй группы.  Это свидетельствует о том, что  русские арабисты стараются приравнять классификацию арабских наречий к классификации русских наречий .

                Каждому языку свойственны свои индивидуальные, специфические грамматико–семантические особенности.  Каждый язык развивается в соответствии со своими, четко регламентированными грамматическими правилами, присущими ему, согласно своим определенным установкам.  Поэтому уподоблять один язык, его грамматику, его классификацию другому языку, другой грамматике, другой классификации – нежелательно.  Но можно их сопоставлять, сравнивать, проводя параллельный анализ.

                Все разряды наречий (кроме наречий места и времени), выведенные русскими арабистами на основе русской классификации, еще не до конца изучены арабскими грамматистами.  Они исследуются в арабской грамматике в синтаксическом аспекте в системе так называемых [мяф‘улят], можно сказать точнее – это [мяф‘ул бищи], [мяф‘ул ма‘ащу], [мяф‘ул фищи], [мяф‘ул ли-’яълищи].  Синтаксические функции этих разрядов наречий, в свою очередь, охвачены именно этой системой - [мяф‘улят].

                В данной статьеработе рассматривается классификация арабских наречий в соответствии с их значениями не в свете понятий современного языкознания, то есть с включением в состав наречий качественного разряда, а в соответствии с традиционной арабской грамматикой, которая из всего комплекса наречий под термином [зарф] рассматривает лишь два разряда: наречия времени - [зарфу-з-зямян] и наречия места -  [зарфу-л-мякян].  Однако, и качественные наречия, рассматриваемые в арабском русскими и другими европейскими исследованиями, мы не обделим вниманием, в частности, в связи с их употреблением в тексте Корана, а также в диалектах.

                Как было указано, в арабской традиционной грамматике, относительно вопроса о разрядах наречий по значению, рассматриваются, в основном, два их вида.  Так, ученый – языковед Аббас Хасан пишет по этому поводу: «Наречие – это имя, находящееся в винительном падеже, обозначающее время и место; оно делится на два вида: наречие времени и наречие места».

                Хотя, в арабском языкознании наряду с двумя основными разрядами наречий даются еще и другие разряды.  В связи с этим Аббас Хасан отмечает: [«Мин ’янва‘и-з-зарф мя йакуну му’яссясян ва мя йакуну му’яккидян.  Фя-л-му’яссясу щува-л-лязи йа‘ни зямянян жядидян ля йуфщяму мин ‘амилищи нящва: сафян ял-жяву-л-йаумя фягадейтущу щауля-л-мийящи-л-мутяваффяга, бейня-л-’язщяр.  Фя куллун миy зуруф: ’ял-йаумя, щауля, бейня – йусяммя зарфян му’яссясян ’ау тя’сисиййян ли-’яннящу ’уссися, ’ей ’яншя’я ма‘нян жядидян ля йуфщяму мин’я-л-жумля би ьейри вужудищи.  Фя-л-му’яккиду щува-л-лязи ля йя’ти би зямян жядид, ва ’иннямя йу’яккиду зямянян мяфщумян мин ‘амилищи, ва мин ’ямсилятищи: субщану-л-лязи ’ясра би ‘абдищи лейлян; фя-з-зарф лейлян ля жядид ма‘ащу ’илля-т-тяукид ли-зямяни-л-’исра’и, ли-’яння-л-’исра’а ля йакуну ’илля лейлян»]

(«Из видов наречий имеются также наречия основанные и наречия подтверждающие.  Основанное наречие – это такое наречие, которое обозначает новое время, не разъясненное из его управляющего слова.  Например: «Погода сегодня была ясная и я провел ее у родника, среди цветов.»  Здесь все наречия называются основанными наречиями, поскольку новое значение, образуемое в предложении, основано на их присутствии.  Подтверждающее наречие – это такое наречие, которое не выражает новое время, а лишь подтверждает время, известное из управляющего слова.

                Такие разряды наречий, как [’ял-му’яккид] (‘подтверждающее наречие’) и [’ял-му’яссяс] (‘основанное наречие’), связаны с участием наречий в предложении. а также связаны со сказуемым в предложении.  Причем, первый разряд наречий связан с ограниченной группой глаголов, имеющих значение места и времени.  В арабском языке имеется группа глаголов, которая наряду с тем, что обозначает действие, одновременно выражает и время действия или место действия.  Примером этого могут служить следующие глаголы: ‘завтракать’ ‘обедать’ ‘отправляться в Ирак’ ‘ужинать’ ‘отправляться в Йемен’ ‘вступать в утро’ ‘выйти в море’ ‘вечереть’          ‘жить в пустыне’ ‘ночевать’ ‘идти в гору’

Действительно, значения места и времени, которые выражают эти глаголы, можно подтвердить наречиями.  Однако, большинство этих глаголов подтверждается не наречиями, а обстоятельствами.

Относительно видов наречий по их значению, арабские грамматисты выделяют еще один вид наречий - [’ял-ляьв], подразумевающее возможность выпадения управляющего слова наречия; и [’ял-мустягырр], подразумевающее что управляющее слово наречия обязательно отбрасывается и только лишь имеется в виду, в этом случае наречие называется[’ял-мустягырр] (‘устойчивое’). 

                Таким образом, исходя из положений традиционной арабской грамматики о разрядах наречий по значению, можно сказать, что в арабском языке существует одна большая группа наречий – обстоятельственные наречия.

                Отметим, что обстоятельственные наречия – это наречия, обозначающие нечто внешнее по отношению к процессу, выступают в качестве обстоятельственного члена предложения.  Отсюда происходит и их название – обстоятельственные наречия.

Обстоятельственные наречия подразумевают несколько семантических разрядов.  Среди них наиболее древними считаются такие наречия, которые служат показателями пространственных и временных отношений, в основном это наречия, имеющие место в тексте Корана. Между этими разрядами существует тесная связь и постоянное семантическое взаимодействие.  Их объединяет то, что они определяют или предложение в целом, или отдельные его члены, чаще всего – глагол, слова из категории состояния, реже – имена существительные, еще реже – имена прилагательные в их основной качественно – определенной функции.  Обстоятельственные наречия делятся на наречия места и наречия времени.

Наречиями места считаются наречия, конкретизирующие действие с точки зрения места или направления его совершения.

                По мнению арабских языковедов, ими являются первообразные наречия и наречия, образованные от существительных с пространственным значением.  Однако, согласно их мнению, адвербиализации подлежат не все существительные, имеющие пространственное значение, а лишь те, которые имеют неконкретное пространственное значение типа названий сторон [’ясмя’у-л-жящят] и названия мер длины [’ясмя’у мягадири-л-мясящят].

Наречия места можно классифицировать следующим образом в соответствии с их структурой:

1.Корневые наречия места: ‘здесь’ ‘где’

2. Производные наречия места: ‘сюда’ ‘за домом’ ‘там’ ‘впереди’

3. Сложные наречия места: ‘дом о дом’ ‘в глубине души’             

Наречиями времени считаются наречия обстоятельственного разряда, указывающие на время совершения действия, относя его к определенному отрезку времени.

В связи с соотнесенностью наречий времени с категорией времени глаголов, арабская традиционная грамматика делит их на три вида:

1. Наречия, употребляемые с глаголом прошедшего времени;

2. Наречия, употребляемые с глаголом настоящего времени;

3. Наречия, употребляемые с глаголом будущего времени.

Что же касается образования этих наречий, то они могут образовываться от всех без исключения слов со временным значением, как от слов с конкретным временным значением, так и от слов с неконкретным значением.

Отличительной чертой наречий времени является в целом то, что они, характеризуя ситуацию целиком, не имеют специфической связи ни с каким словом в предложении, относятся ко всему предложению в целом и не имеют в предложении какого – либо определенного и закрепленного за ним места.

Относительно структуры, наречия времени группируются следующим образом:

1. Корневые наречия времени: ‘потом, затем, позднее’ ‘раньше, ранее’

2. Производные наречия времени: ‘однажды, как-то’      ‘сейчас, теперь’ ‘сегодня, сегодняшним днем’     ‘раньше, ранее’ ‘вечно, всегда’ ‘потом, затем’

3. Сложные наречия времени: ‘изо дня в день, ежедневно’          ‘в тот час, тогда’ ‘однажды, как-то’ ‘в то время, тогда’.

Было бы уместным отметить и так называемые ‘глаголы-наречия’, которые рассматриваются некоторыми арабскими грамматистами в связи с категорией ‘зарф’.  Известно, что как результат частого употребления во вспомогательной функции, некоторые глаголы стали обозначать скорее качество действия, чем само деле.  К этим вспомогательным глаголам-наречиям относятся:

1.Сочетание глагола [мя зяля, ля йязялу, лям йязял] с глаголом, несущим основное лексическое значение, употребляется в значении ‘все еще’.

2. Сочетание глагола [мя дямя] с глаголом, несущим основное лексическое значение, употребляется в значении ‘пока (происходит действие, обозначаемое этим глаголом)’.

3. Сочетание глагола [‘адя] в прошедшем времени с глаголом, несущим основное лексическое значение, употребляется в значении ‘еще раз, снова, вновь, опять.

В этом же значении употребляется и сочетание глагола [‘адя] в форме настояще-будущего времени с глаголом в настояще-будущем времени, передающим основное лексическое значение, причем посредством союза [ва] или без него.

4. Сочетание глагола [кядя] (чаще в прошедшем времени) с глаголом в настояще-будущем времени, несущим основное лексическое значение, употребляется в значении ‘чуть (было), едва, почти.

Таким образом, частое использование вышеперечисленных глаголов в названных конструкциях, привело к закреплению за ними лексических значений наречий (качества действия).  Учитывая и тот факт, что они представляют собой значительный интерес, это явилось причиной рассмотрения нами данной категории в рамках статьи.

 

Использованная литература

  1. 1.Məmmədəliyev V.M.  Ərəb dilciliyi.  – Baki, Maarif, 1985
  2. 2.Белов  А.Г.  Проблемы арабского языкознания. – в сб.: «Семитские языки», №3. – М.,Наука, 1976
  3. 3.ГрандеБ.М.  Введение в сравнительное изучение семитских языков. – М, Наука, 1972
  4. Шауки  Дайф.  Ал-мадарис ан-нахвыййа.  – Каир, Дар ал-маариф, 1983 (на арабском языке).
  5. Б. М. Гранде, “Курс арабской грамматики в сравнительно-историческом освещении”, Москва, 1963.
  6. А.А. Ковалев , Г. Ш. Шарбатов, “Учебник арабского языка”, Москва, 1960.
  7. 9. “Семитские языки” (сборник статей), АН СССР, Москва, 1976.
  8. 10. В. В. Виноградов, «Русский язык», Москва - Ленинград, 1947.

 

Резюме

 

Целью данной статьи является рассмотрение вопроса о путях образования наречий в арабском языке.  В статье проводится определенная параллель между категориями наречий русского языка и арабского языка.  Таких как обстоятельственные наречия и определительные (необстоятельственные) наречия, наречия качественные, количественные и способа (или образа) действия, к которым, в свою очередь, примыкают наречия совокупности, сравнения и уподобления, относящиеся к определительным наречиям в русском языке, наречие времени, наречие качества, наречие количества, наречие места, наречие образа действия.  Причем, насколько возможно в рамках данной статьи, рассматривается их выраженность определенными частями речи.  Наблюдается основное отличие классификации в арабском от, скажем, азербайджанского или русского языков, в отсутствии ее четкого регламента в арабском языкознании, что, скорее всего, связано с различными подходами некоторых   восточных грамматических школ к исследованию данного вопроса.

 

Рецензент:  доц. Мусаева Н. М.


Салимова Ф.Г.,

О СЕМАНТИЧЕСКОМ ПОСТРОЕНИИ ССЦ

В «КНИГЕ МОЕГО ДЕДА КОРКУДА» И «ПЕСНИ О НИБЕЛУНГАХ»

Как известно, содержательная сторона сложных синтаксических целых, а также и текста, выражается семантической преемственностью между его составляющими. Суть этого явления заключается в том, что каждое последующее предложение в ССЦ опирается в содержательном плане на предшествующее, продвигая высказывание от известного к новому. Как отмечает О.И. Москальская, вследствие такой связи «образуется тема-рематическая цепочка, имеющая конечный характер и определяющая границы сверхфразового единства» [1, с. 21].

С этой точки зрения структура ССЦ поддается моделированию и может быть сведена к 3 основным моделям. Рассмотрим все три модели более подробно на материале таких памятников письменности, как «Книга моего деда Коркуда» и «Песнь о Нибелунгах».

1) Rəsul əleyhisəllam zamanına yaqın Bayat boyından, Qorqut ata deyərlər, bir ər qopdı. Oğuzun ol kişi tamam bilicisiydi. Nə dersə, olurdı. Qayıbdən dürlü xəbər söylərdi. Haq Taala anın könlünə ilham edərdi.

В данном ССЦ реализуется модель «аксакал – функция». Абстрактная информация представлена в первом предложении, где речь идет о том, что жил некий старик Коркуд: «Rəsul əleyhisəllam zamanına yaqın Bayat boyından, Qorqut ata derlər, bir ər qopdı». Данное предложение обозначим знаком А. В последующих предложениях (Oğuzun ol kişi tamam bilicisiydi. Nə dersə, olurdı. Qayıbdən dürlü xəbər söylərdi. Haq Taala anın könlünə ilham edərdi) идет конкретизация того, кто такой Коркуд-ата. Эту часть ССЦ обозначим знаком Р. Конкретизация обобщенной информации в ССЦ носит пошаговый характер.

Так, предложение Oğuzun ol kişi tamam bilicisiydi, конкретизируясь, часть А, становится абстрактным для последующего предложения (Nə dersə, olurdı.), а оно в свою очередь конкретизируется третьим (Qayıbdən dürlü xəbər söylərdi.), третье – четвертым (Haq Taala anın könlünə ilham edərdi). Общую схему приведенного ССЦ можно изобразить следующим образом:

А1 → Р1

          ↓

          А2 (= Р1) → Р2

                              ↓

                              А3 (= Р2) → Р3

                                                  ↓

                                                  А4 (= Р4) → Р5

Таки образом, здесь наблюдается, по определению Ф. Данеша, простая линейная тематическая прогрессия [1, с. 22].

 То же самое мы можем наблюдать в немецком эпосе.

2) In disen hôhen êren tróumte Kriemhíldè (A),

    wie si züge einen valken, starc, scœn’ und wíldè,

    den ir zwêne arn erkrummen. daz si daz muoste sehen,

    ir enkúnde in dirre werlde leider nímmér gescehen (P).

В данном случае общая информация ССЦ заключается в сообщении о сне Кримхильды. Затем автор в последующих предложениях дополнительно поясняет, что именно видела во сне Кримхильда: сокола, который был заклеван двумя орлами. Модель «сон – сюжет» также реализуется пошаговым построением ССЦ от абстрактной информации (In disen hôhen êren tróumte Kriemhíldè) к конкретной (wie si züge einen valken, starc, scœn’ und wíldè, den ir zwêne arn erkrummen; daz si daz muoste sehen; ir enkúnde in dirre werlde leider nímmér gescehen). Схема:

А1 → Р1

          ↓

          А2 (= Р1) → Р2

Заметим, что пошаговое введение информации в ССЦ является наиболее распространенной моделью. Ей противостоит модель со сквозной темой. Например:

3) Qorqut ata Oğuz qövminin müşkilini həll edərdi (A). Hər nə iş olsa, Qorqut ataya danışmayınca işləməzlərdi. Hər nə ki buyursa, qəbul edərlərdi, sözin tutub tamam edərlərdi (P).

В приведенном ССЦ с моделью «аксакал – функция» наблюдается построение двух конкретизирующих частей (Hər nə iş olsa, Qorqut ataya danışmayınca işləməzlərdi; Hər nə ki buyursa, qəbul edərlərdi, sözin tutub tamam edərlərdi) со сквозной абстрактной темой (Qorqut ata Oğuz qövminin müşkilini həll edərdi). Схема этого ССЦ следующая:

А1 → Р1

 ↓      

А2  → Р2

Или в «Песни о Нибелунгах»:

4) Ez wuohs in Búrgónden ein vil édel magedîn (A),

    Daz in allen landen niht schœners mohte sîn,

    Kriemhilt geheizen: si wart ein scœne wîp.

    Dar umbe muosen degene vil verlíesén den lîp (P).

Общая информация данного ССЦ – это сообщение о том, что в земле бургундов жила девица юных лет. Далее же следует постепенная конкретизация общей мысли: что ее звали Кримхильдой, что она была из знатного рода, что многих красота ее на гибель обрекла. Таким образом, модель «девушка – описание» строится в ССЦ построением трех конкретизирующих частей (Daz in allen landen niht schœners mohte sîn;     Kriemhilt geheizen: si wart ein scœne wîp; Dar umbe muosen degene vil verlíesén den lîp) со сквозной абстрактной темой (Ez wuohs in Búrgónden ein vil édel magedîn). Схема:

А1 → Р1

  ↓      

 А1 → Р2

  ↓     

 А3 → Р3

Наконец, введение информации может происходить на основе соединения нескольких тем, вытекающих из общей темы (гипертемы).

5) Qarılar dörd dürlüdür (A):

    Birisi solduran sopdur.

    Birisi dolduran topdur.

    Birisi evin dayağıdır,

    Birisi necə söylərsən, bayağıdır (P).

Данное синтаксическое целое, реализузующее модель «женщина – тип», состоит из нескольких компонентов. Сначала мы получаем абстрактное введение информации, а именно, о том, что существует четыре типа женщин (Qarılar dörd dürlüdür), далее же следует сообщение о том, какие именно бывают женщины (Birisi solduran sopdur; Birisi dolduran topdur; Birisi evin dayağıdır; Birisi necə söylərsən, bayağıdır).

Этот ССЦ является гипертемой к последующему ССЦ, т.е. каждый тип женщин конкретизируется, объясняется соответствующим контекстом:

Qarılar dörd dürlüdür:

Birisi solduran sopdur.

Birisi dolduran topdur.

Birisi evin dayağıdır,

Birisi necə söylərsən, bayağıdır (А).

Ozan, evin dayağı oldur ki, yazından-yabandan evə bir qonaq gəlsə, ər adam evdə olmasa, ol ani yedirər-içirər, ağırlar-əzizlər, göndərər. Ol Ayşə, Fatimə soyıdır, xanım. Anun bəbəkləri yetsün. Ocağına buncılayın övrət gəlsün. Gəldik, ol kim, solduran sopdur, sabadanca yerindən uru durar, əlin-yüzin yumadan doquz bazlammac ilən bir küvlək yoğurd gəvəzlər, doyunca tiqa-basa yer, əlin böyrinə urar, aydır: “Bu evi xarab olası! Ərə varalıdan bərü dəxi qarnım doymadı, yüzüm gülmədi, ayağım başmaq, yüzüm yaşmaq görmədi,”- deyər. “Nolaydı, bu öləydi, birinə dəxi varaydım, umarımdan yaxşı-uyar olaydı,”- deyər. Anun kibinin, xanım, bəbəkləri yetməsün. Ocağına buncilayın övrət gəlməsün. Gəldik, ol kim, dolduran topdur, dəpidincə yerindən uru durdı, əlin-yüzin yumadan obanın ol ucundan bu ucına, bu ucından ol ucına çarpışdırdı, quv quvaladı, din dinlədi, öylədəncə gəzdi, öylədən sonra evinə gəldi, gördü kim, oğrı köpək, yekə dana kimi dönmüş, qonşularına çağırar ki, yetər! Zəlikə! Zübeydə! Ürüveydə-can, qız-can! Paşa! Ayna Mələk! Qutlu Mələk! Ölməgə-yitməgə getməmişdim, yatacaq yerim genə bu xarab olasıydı, nolaydı bənim evimə bir ləhzə baqaydınız! “Qonşu haqqı – Tanrı haqqı” deyü söylər. Bunun kibinin, xanım, bələkləri yetməsün. Ocağına bunu ibi övrət gəlməsün. Gəldik, ol kim, necə söylərsən, bayağıdır: ötə yazıdan-yabandan bir udlu qonuq gəlsə, ər adam evdə olsa, ana disə ki, dur ətmək gətir, yiyəlim, bu da yisün, disə bişmiş ətməgin bəqası olmaz, yimək gərəkdir, övrət aydar: “Neyləyəyim, bu yıqılacaq evdə un yoq, ələk yoq, dəvə dəgirməndən gəlmədi” – deyər. “Nə gəlürsə, bənim sağrıma gəlsün”,- deyü əlin götinə urur, yönin anaru, sağrısın ərinə döndürür. Bin söylərsən, birisini quymaz, ərin sözini qulağına qoymaz. Ol, Nuh peyğəmbərin eşəqi əslidür. Andan dəxi sizi, xanım, Allah saqlasun! Ocağınıza buncılayın övrət gəlməsün (Р).

Схема данного отрывка будет выглядеть следующим образом:

                                                                   [А]

 

          А1 → Р1        А2 → Р2        А3 → Р3     А4 → Р4

6) Dô giengen ‘s wirtes geste, dâ man in sitzen riet.

    vil der edelen spîse si von ir müede sciet

    unt wîn der aller beste, des man in vil getruoc.

    den vremden und den kunden bôt man êren dâ genuoc.

    Swie vil kurzewîle pflâgen al den tac,

    vil der varender diete ruowe sich bewac.

    sie dienten nâch der gâbe, die man dâ rîche vant.

    des wart mit lobe gezieret allez Sigmunders lant.

    Der here der hiez lîhen Sîvrit den júngen man

    lánt únde bürge, als ser het ê getân.

    sînen swertgenôzen den gap dô vil sîn hant.

    dô liebt’ ín diu reise, daz si kômen in daz lant (P).

    Diu hôhgezît werte unz den sibenden tac (A).

Данный ССЦ с моделью «пир – описание» состоит из трех строф, которые подытоживаются обобщенной информацией – гипертемой (Diu hôhgezît werte unz den sibenden tac). От данной гипертемы строятся производные части с обобщениями и параллельными переходами к конкретизации (Dô giengen ‘s wirtes geste, dâ man in sitzen riet. vil der edelen spîse si von ir müede sciet; den vremden und den kunden bôt man êren dâ genuoc.     Swie vil kurzewîle pflâgen al den tac; des wart mit lobe gezieret allez Sigmunders lant. Der here der hiez lîhen Sîvrit den júngen man lánt únde bürge, als ser het ê getân. sînen swertgenôzen den gap dô vil sîn hant. dô liebt’ ín diu reise, daz si kômen in daz lant). Заметим, что первая конкретизирующая часть (vil der edelen spîse si von ir müede sciet) становится обобщающей для конкретной части (unt wîn der aller beste, des man in vil getruoc), т.е. происходит пошаговое построение ССЦ от абстрактной информации к конкретной, а вторая обобщающая часть (den vremden und den kunden bôt man êren dâ genuoc) состоит из двух конкретизирующих частей (Swie vil kurzewîle pflâgen al den tac; vil der varender diete ruowe sich bewac), т.е. обобщающая часть является сквозной темой для конкретизирующих частей. Схема ССЦ:

                                                                   [А]

 

       А1 → Р1                     А3 → Р3                   А4 → Р5

                            ↓                        ↓

                А2 (= Р1) → Р2   А3 → Р4

Таким образом, содержательная целостность ССЦ подвергается моделированию и реализуется, в основном, по трем моделям:

1. пошаговым построением ССЦ;

2. построением нескольких конкретизирующих частей со сквозной абстрактной частью;

3. ССЦ с общей абстрактной частью, от которой строятся производные части с обобщенной информацией с параллельным переходом к конкретизации.

 

Библиография

  1. Москальская О.И. Грамматика текста. М.: Высшая школа, 1981.
  2. Kitabi-Dədə Qorqud. Əsil və sadələşdirilmiş mətnlər. Bakı: Öndər nəşriyyat, 2004.
  3. Das Nibelungenlied. Mittelhochdeutsch/ Neuhochdeutsch. Philipp Reclam jun. Stuttgart, 2005.

 

Ключевые слова: сложное синтаксическое целое, синтаксис текста, «Книга моего деда Коркуда», «Песнь о Нибелунгах», семантическое построение, модель ССЦ.

Açar sözlər: mürəkkəb sintaktik bütöv, mətn sintaksisi, “Kitabi Dədə Qorqud”, “Nibelunqlar haqqında mahnı”, semantik quruluş, MSB-nin modeli.

Key words:comlex syntactic units, syntaxsis of text, “The Book of Dede Gorgud”, “The Song of Nibelungs”, semantic structure, the model of CSU.

Xülasə

Məqalədə “Kitabi-Dədə Qorqud” və “Nibelunqlar haqqında nəğmə” eposlarının materialların əsasında MSB-nin semantik quruluşu təhlil olunur. MSB-nin məzmun bütövlüyü, əsasən, 3 modellə reallaşır. Bu üç model həm Azərbaycan dastanında, həm də qerman eposunda öz əksini tapmışdır.

 

Summary

In the article on the material of “The Book of Dede Korkud” and “The Song of Nibelungs” is analyzed semantic structure of CSU. The content integrity of CSU realizes by 3 models. We noticed these 3 models as in “The Book of Dede Korkud” and in “The Song of Nibelungs”.

 

Рецензент: доц. Велиева Э.Х.


Şahbazlı Çinarə

NƏZAKƏTLİLİYİNQEYRİ-LİNQVİSTİKTƏHLİLİ

Siyasi aləmdə nəzakətlilik bildirən ifadələrə çox rast gəlinir. Hər bir siyasətçi publika qarşısında çıxış edən zaman onun böyük bir kütlə tərəfindən izlənildiyindən agahdır. Buna görə də onlar öz fikirlərini son dərəcə aydın ifadə etməli və aqressiv olduqlarını büruzə verməməlidirlər. Mübahisə yaranan zaman, onlar siyasi strategiyadan istifadə etməklə daha rahat olduqlarını göstərməlidirlər. Məsələn, siyasətçilərə fikir söylədikləri zaman “şəxsi” işarələrdən istifadə etməyə icazə verilmir. Eyni zamanda onlar bir-birlərinə öz adları ilə müraciət edə bilməzlər, məhz icra etdiyi vəzifədən asılı olaraq titullarla müraciət etməlidirlər. Məsələn,Your Highness, Excellency(zati-aliləri), Mr. Minister(cənab nazir) və.s. [4,87] Prezident nitqində öz fikirlərini xahiş deyil, daha çox tələb formasında ifadə etməlidir. Deməli, siyasət aləmi üçün də ən ideal strategiya nəzakətlilikdir.

Həkim və xəstələr arasındakı münasibət, nəzakətlilik strategitasının düzgün seçilməsi çox mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bəzən həkimlər xəstəliyin nə dərəcədə ağır olmasından asılı olaraq üzlərində xəstə yaxınları və xəstə tərəfindən müəyyən həyəcan yarada biləcək ifadələr yaradırlar. Təbii ki, bu başadüşüləndir. Amma həkim mümkün olduğu qədər nəzakətli olmalı və pasiyentə xəstəlik haqqında məlumat verməli, müəyyən suallar soruşmağa imkan yaratmalı və onu tezliklə sağalacağına inandırmalıdırlar.

Bu zaman belə bir sual meydana çıxır. Xəbərin yaxşı və ya pis olduğu nəzərə alınarsa nəzakətlilik nəzəriyyəsi necə seçilməlidir? Təhlükə daha böyük olarsa nəzakətlilik nəzəriyyəsinə daha çox diqqət yetirilməlidir. Aydın məsələdir ki, pis xəbərlər yaxşı xəbərlərdən daha təhlükəli olur. Məhz buna görə də, bu hallarda insanlar qarşı tərəfə münasibətdə daha həssas və nəzakətli davranmalıdırlar. [5,97]

Qeyd edim ki, müasir tədqiqatların əsas məqsədi aşağıdakılardan ibarətdir:

  1. Nəzakətliliyin qeyri-linqvistik əlaqələrini təhlil etmək
  2. Nəzakətliliyin qeyri-linqvistik əlaqələrinin beynəlxalq vahid və ya həmin ölkənin mədəni xüsusiyyətlərinə uyğun səciyyəvi xarakter daşımasını izah etmək

Müasir sosial psixoloji tədqiqatlarda əsasən (Field,1991; Holtgeous, Yang 1990, 1992) nəzakətlilik strategiyasına dair əhəmiyyətli cavablar tapmışlar. Belə biliklər nəzəriyyənin genişləndirilməsinə və daha da dəqiqləşdirilməsinə böyük töhvələr vermişdir.[6,57] Ancaq metodoloji tərəfdən süni xarakter daşıyırdı və sadəcə nəzəriyyənin linqvistik tərəflərini təhlil etməklə məhdudlaşırdı. Əslində bir sıra alimlər məsələyə daha təbii yanaşmaq və real həyat biliklərini verbal və ya qeyri-verbal ünsiyyət vasitəsi ilə həyata keçirmək istəyirdilər.

Məsələn, yazılı şəkildə edilən sorğu-test əvəzinə iştirakçılardan hədəfləri ilə ünsiyyət qurmaq, öz fikirlərini məhz söhbət zamanı onlara çatdıra bilmək, onlar üçün uyğun olan informasiyanı qəbul edə və ya ötürə bilmək şəraiti yaradılması, real ünsiyyət formalarının həyata keçə bilməsi üçün daha əlverişli məqamdır.

Bu kimi məsələlərin təhlilində mənfi və müsbət nəzakətlilik ünsiyyət zamanı meydana çıxır. Braun və Levinsonun nəzakətlilik nəzəriyyəsi iki mühüm ideya-üz məfhumu və rasionallıq üzərində formalaşıb.

Üz məfhumu bir kəsin özünü təqdim etməsi üçün şəxsi imic hesab olunur. Bu analayış da öz növbəsində iki hissəyə-pozitiv( müsbət) və neqativ(mənfi) nəzakətliliyə bölünür. Əgər müsbət nəzakətlilikdə məqsəd başqaları tərəfindən rəğbət və hörmət qazanmaq, qiymətləndirilməkdirsə, mənfi nəzakətlilikdə isə hərəkət daha sərbəst olur. Sübut olunmuşdur ki, insan üzü daim eyni qala bilən, eyni ifadəni özündə ehtiva edən orqan deyildir.[ 1,61] Üz ifadəsi tamami ilə dəyişə, itə və ya olduğu kimi saxlanıla bilər. Yəni bu proses tədricən qarşıdakı şəxsin davranış və söhbətlərindən asılı olaraq inkişaf edir. Deməli, hər bir fərd üzündəki qorxulu, hədələyici ifadələri yumşaltmaq üçün öz davranışlarını diqqətlə izləməlidir. Üz hədə davranışları digərlərinin ehtiyacıarına zərər verən nitq davranışlarına aid edilə bilər. Nəzakətlilik nəzəriyyəsi bir kəsin öz nitqində həqiqəti,hiss və həyəcanını və səmimiliyi saxlamaqla məqsədinə nail olması üçün faydalı vasitə olmalıdır. Ümumiyyətlə nəzəriyyə göstərir ki, müsahiblər, tərəflər bir-biri ilə əlaqə saxlamalıdırlar. Onlar əks tərəfin istəklərinə qarşı dərhal, tələsik narazı, hədələyici üz ifadələri göstərməməlidirlər. Leech öz əsərində belə izah verirdi: Bu, elə bir davranış qaydasıdır ki, burada insanların özlərini bəyan və təsdiq etmələri əsas məqsəd hesab olunur.[3,104].  Beləliklə, natiqlər və gözəl nitqə sahib olanlar nəzakətlilik nəzəriyyəsini hədələri azaltmaq, minimuma endirmək strategiyası kimi qəbul etməlidirlər. Müsbət nəzakətlilik tərəflər arasında qarşılıqlı hörmət və diqqəti münasibətdə saxlayan tərəflərin ifadəsi kimi təsvir olunur. Mənfi nəzakətlilik zamanı isə tərəf müqabilləri bir-biri ilə birbaşa münasibətdən çəkinir.

Qeyd edim ki, Leech müraciət olunacaq terminləri üç formada təqdim edirdi. Birincisi , diqqət cəlb edən əlaqələr, terminlər, ikincisi, tərəf müqabili təyin edən terminlər, üşüncüsü isə danışan və dinləyən arasında əlaqələrin qorunub saxlanılmasına xidmət edən terminlər. Məhz sonuncu forma müsbət nəzakətliliyə xidmət edən vasitə hesab olunurdu. Bu zaman aşağıdakı kriteriyalar meydana çıxır və müsbət nəzakətlilik strategiyasında istifadə olunacaq, tərəf müqabilinə ünvanlanacaq sözlərin düzgün səciyyələndirilməsində istifadə olunur.[2,47]

  1. Söhbətin başlanğıcında deyiləcək sözlər hələ nəzərdə tutulmur. Birinci hissədən sonra artıq müraciət olunacaq fikirlər formalaşırsa və söhbətdə iki nəfərdən çox iştirakçı olmazsa, bu zaman deyilə biləcək sözlər təxminən əvvəlcədən formalaşmış olur.
  2. Əgər söhbət zamanı iki nəfərdən çox iştirakçı olmazsa, bu zaman cümlənin ortasında belə müsbət nəzakətlilik strategiyasının işlənməsi nəzərdə tutulur.
  3. Bəzən isə iştirak edən şəxslərin sayının çoxluğuna baxmayaraq, müsbət nəzakətlilik strategiyası ən son anda istifadə olunur.

Bu kimi terminlər müsbət nəzakətlilik strategiyasında bir çox funksiyalar yerinə yetirir. Əvvəla onlar kateqoriyalara bölünür və vəziyyətə uyğun olaraq nəzərə alınır. Ikincisi, situasiyalar özləri də iki qrupa bölünür: müraciət edənin irəli sürdüyü müəyyən tələblər və bu tələblərin mövcud olmadığı vəziyyət. Kateqoriyalaşma ünvanlanacaq sözləri daha aydın şəkildə funksiyalara ayırmağa yardımçı olur. Əgər fikir ifadə olunursa lakin situasiyada heç bir tələb irəli sürülmürsə bu münasibət daha çox dostluq xarakteri daşıyır. Hətta tələb belə irəli sürülərsə, bəzən müəyyən sözlər, istifadə olunan terminlər tələbin təhdid dərəcəsini azaldır. Tələb ifadə olunmayan situasiyaya “salamlama, tərifləmə, üzrxahlıq, təbriketmə, yaxınlıq” kimi hisslər və davranışlar daxildir. Tələb irəli sürülən ikinci situasiyaya isə “sual, xahiş, təklif, imtina, rədd və razılaşmama” kimi davranış qaydaları daxildir.

Bəs bu müxtəlif üsullar fərqli strateqiyaları necə birləşdirir? Digər strateqiyalara nisbətən ən nəzakətli strategiya mesajların qeyri rəsmi sənəd üslubu vasitəsi ilə birləşdirilməsidir. Bir çox tətqiqatlara əsasən qeyri-rəsmi sənəd strategiyası natiqlərə istədiklərini daha sərbəst şəkildə ifadə etməyə imkan verir və bu strategiyalar dilin vasitəsiz şəkildə ifadə olunan istifadə formalarıdır. Qeyri-rəsmi sənəd (off-record) strategiyası xüsusi ilə ünsiyyətin non-verbal (qeyri-şifahi) üsulları üçün təsirlidir. Qeyri-verbal və ya qeyri-linqvistik davranış son dərəcə ümumidir və verbal (şifahi) yolla əlaqələnə bilməyən fikir və hisləri birləşdirmək üçün daha tez-tez istifadə olunur. Belə davranış vəziyyətin “həqiqi” mənasını ifadə etmək, əlaqələndirmək üçün işlədilir. Beləliklə, qeyri-linqvistik hərəkətlər natiqə səs tonunun ifadə vasitələri ilə hər hansı bir məlumata eyham vurmağa, təklif etməyə imkan .

                Misal olaraq Kity və Lili adlı rəfiqələrin dialoquna fikir verək.

  1. Səssiz fikir ifadə strategiyası

Lili thinks: “ I wish Kity would make me eat .” Lili bu strategiyadan istifadə edərək bir az esebi, bir az zarafatcıl şəklində fikrini belə ifadə edə bilər. “Make me eat.” Bu zaman Kity Lili sakit tərzdə və müsbət simasını görüb onun istəyini reallaşdıracaq.

  1. Müsbət strategiya

Artıq qeyd etdiyimiz kimi, bu strategiyada nəzakət bildirən sözlərdən demək olar ki, istifadə olunmur. Burda daha çox ərkyanə münasibətlər ön plana çəkilir. Lily fikrini ifadə etməsinə nəzər yetirək: “ Kity, İ am very angry. Make me eat”. Göründüyü kimi Lİly sadəcə çox ac olduğunu və Kity onun üçün yeməyə bir şey hazıralamasını istəyir. Təbii ki, Kity rəfiqə olduğu üçün onun istəyini yerinə yetirəcək.

  1. Mənfi strategiya

Lİly Kityə belə müraciət edir: Don’t you mind to make eat for me, please? Xahiş edirəm mənə yeməyə bir şey hazırlamağa etiraz etməzsən?

Nümunədən də göründüyü kimi Lily istəyinin reallaşması üçün kifayət qədər nəzakətli formada deyir . Burada artıq kifayət qədər xaiş və istək olduğu üçün Kity cavabı heç bir tərəddüd olmadan aşağıdakı kimi olacaqdır:” Certainly, not” “Əlbəttə ki, yox.”

  1. Qeyri-rəsmi strategiya

Dialoqa diqqət yetirək:- Make me eat!

-Why dont you make it yourself?

-Help me, please!

-OK.

Söhbətdən göründüyü kimi Lily ilk dəfədən öz istəyini reallaşdırmağa çalışır. Kity, “Niyə özün hazırlamırsan?” deyə müraciət edir. Lily isə “Mənə kömək et, xahiş edirəm” deyə fikrini bildirir. Təbii olaraq Kity Liliyə etiraz etmir.

  1. Üz Hədə strategiyası

Burada, Kity evdə yeməyə hazır bir şey olmadığını gördükdə sadəcə üz ifadələri ilə öz narazılığını bildirir.

Ədəbiyyat siyası:

  1. Brown and Levinson” Some universals in language” 1987.Cambridge
  2.  Leech .1983.Principles of pragmatics. London:Longman
  3.   Leech, G. (2005). Politeness: Is there an East-West divide? Journal of Foreign Languages,
  4. Ambady, N., Koo, J., Lee, F., & Rosenthal, R. (1996). More Than Words: Linguistic and nonlinguistic politeness in two cultures. Journal of Personality and Social Psychology,
  5. Gumperz, J. J., & Cook-Gumperz, J. (2008). Studying language, culture, and society: Sociolinguistics or linguistic anthropology? Journal of Sociolinguistics,
  6. Gu, Y. (1999). Politeness phenomena in modern Chinese. Journal of Pragmatics,

Açar sözlər: Forma, ideal strategiya, nəzakətlilik nəzəriyyəsi, sosial psixoloji tədqiqatlar 

Key words: Form, ideal srategy, theory of politeness, social psychological research

Ключевые слова: Форма, идеальной стратегией, теория вежливости, cоциально-психологические исследования 

Резюме

      В статье говорится об анализе не лингвистической понятии Вежливости.

Автор попытался определить правила Вежливости в процессе общения определил важную роль этих правил.

Summary

     The article deals with the non-linguistic analysis of politeness concept.The author attempts to identify the rules of politeness in the process of communicating and determines the role of these rules.

 


Sevinc Əhməd qızı Abdinova

MƏTNİN KOMMUNİKATİV BUDAQLANMASI MƏSƏLƏSİ

Mətn vahidinin yaradılma (müəllif) və ünvanlanma (adresat) elementləri kommunikativ prosesin öyrənilməsi üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Bu məsələ mətn və mətn vahidi səviyyəsində kifayət qədər tədqiq edilməmişdir. Istənilən mətn hissəsinin müəllifi vardır. Kommunikasiya prosesində informasiya mətn və ya mətn vahidləri vasitəsilə ötürülür. Mətnin həcmi artdıqca onun daşıdığı informasiya da artır. Informasiyanı da yaradan və ötürən olur. Xüsusi halda informasiyanı yaradan həm də onun ötürücüsüdür.  Məlumdur ki, vasitəsiz nitq iki hissədən ibarət olur. Birinci hissəni müəllif nitqi, ikinci hissə özgə nitqi təşkil edir.

«Qız sidq-ürəkdən:

- Yox, - dedi. -Hamısı oradadı…» (1, 117)

Verilmiş mətn fraqmenti vasitəsiz nitq konstruksiyası şəklində qurulmuşdur. Burada «yox» və «hamısı oradadı» nitq aktları bilavasitə qıza aiddir, yəni bu nitq aktlarının müəllifi yazıçının təsvir etdiyi «Qız»dır.

Vasitəli nitqi də eyni cür iki hissəyə bölmək mümkündür: 1) müəllif nitqi; 2) müəllifin öz adından təqdim etdiyi özgə nitqi. Məsələn, «A.A.Ufimtseva sistem semantik -kontekstin aşağıdakı komponentlərini qeyd edir: 1) semantik cəhətdən reallaşan söz; 2) leksik cəhətdən əlaqələnən («açar») söz; 3) leksik əlaqələnmə modeli; 4) sintaktik əlaqələnmə modeli (Ufimtseva 1968, 221)» (2, 37). Bu nümunə elmi mətndən götürülmüşdür. «A.A.Ufimtseva sistem semantik -kontekstin aşağıdakı komponentlərini qeyd edir» hissəsi müəllif nitqidir. Qalan hissə A.A.Ufimtsevaya aid fikri ifadə edir. Burada müəllif A.Ufimtsevanın fikrinin konkret və dəqiq ifadə formasını vermir.  A.Ufimtsevanın fikri tərcümə olunmuşdur. Bu tərcümənin hərfi və ya əsli tərcümə olması da bəlli deyildir. Bu forma özgənin dəyişdirilmiş nitqidir. Bu nitq ən azı semiotik planda dəyişmişdir. Bir dilin (rus) işarələr sistemindən (semiotik sistemindən) başqa dilin (Azərbaycan) semiotik sisteminə keçid edilmişdir. Təbii ki, informasiyanın hansı səviyyədə dəqiq ötürülməsi iki dilin materialının müqayisəli təhlili prosesində aşkara çıxarıla bilər və ya qiymətləndirilə bilər. Burada elmi mətnə xas olan başqa bir cəhət vasitəli nitq konstruksiyasında istifadə edilmiş özgə nitqinin mənbəyinə istinadla bağlıdır. Tərkibində vasitəsiz və ya vasitəli nitq olan konstruksiyaların qeyd olunun iki hissəsindən başqa müəllif nitqində kommunikativ planda diqqəti cəlb edən bir sıra məsələlərə baxmaq lazım gəlir. Birinci məsələ nitqin ünvanlanması ilə bağlıdır.

 «Qız sidq-ürəkdən:

- Yox, - dedi. -Hamısı oradadı…» (1, 117)

Bu kontekst ümumi mətndən təcrid edilmiş fraqment olduğundan adresat bəlli deyildir. Qeyd olunan əsərdən bu hissədən əvvəlki konteksti götürsək nitq aktının adresatı müəyyənləşir. 

«Cavan oğlan əlindəki kartları saya-saya:

- Kartın biri çatışmır… -dedi. -Sən götürməmisən?

Qız sidq-ürəkdən:

- Yox, - dedi. -Hamısı oradadı…» (1, 117).

Adresat «cavan oğlan»dır. Elmi mətndən gətirilmiş nümunədə isə ötürülən həm müəllif nitqi, həm də özgə nitqi (A.Ufimtsevaya aid fikir) ümumi oxucuya ünvanlanmışdır. Adresat məqaləni oxuyan hər hansı bir şəxs ola bilər.  

 «V.K.Çiçaqov qeyd edir ki, «rus xalqının tarixinin müxtəlif dövrlərinə aid adlar və onların formaları həmin dövrlərdəki cəmiyyətin vəziyyətini, bununla da cəmiyyətin sinfi quruluşunu gözəl şəkildə əks etdirir» (3, 30-31). Bu nümunədə «V.K.Çiçaqov qeyd edir ki» müəllif nitqi, ikinci hissə bilavasitə Çiçaqova aid olan nitqdir. Müəllif həmin nitqi dırnaqda verməklə vasitəsiz nitq konstruksiyasından istifadə etmişdir. Burada da həm müəllifin, həm də başqa bir tədqiqatçının nitqi üçün adresat ümumidir və bu adresat kitabın oxucusudur. Verilmiş nitq konstruksiyalarında müəllif və adresata görə kommunikativ budaqlanmada fərqli cəhət, hələlik, adresatın dəqiqliyi və adresatın ümumiliyidir. Başqa bir xüsusiyyət kommunikativ prosesdə «müəllif» adlanan iştirakçının mövcudluğudur. Bədii əsərdən götürülmüş nümunədə müəllif baş verən hadisələri nəql edir. Bütün əsər müəllif nitqi ilə müşayiət olunur. Bədii əsər bir tam şəkildə oxucuya ünvanlanır. Həmin bədii əsərin mətni daxilində iştirakçıların bir-birinə ünvanlanmış nitq aktları vardır. Cavan oğlan qızdan kart götürüb-götürmədiyini soruşur. Qız dialoq replikasına cavab verir. Müəllif nitqi əlavə informasiyalarla dialoji nitqi zənginləşdirir. Dil vahidləri ümumi kommunikativ prosesə təsir göstərir. «Dil vahidlərinin (o cümlədən sözün) iç və çöl semantik dəyərinin, eləcə də ümumi mürəkkəb təfəkkür-nitq keçmələrinin, sırf linqvistik proseslərin də kontekstlə bir başqa əlaqəsi vardır» (2, 37).

Cavan oğlanın kartları saya-saya danışması oxucuya müəllif nitqi vasitəsi ilə çatır. Hadisə və kommunikasiya iştirakçıları (qız və b.) isə bunu vizual müşahidə edirlər. Oğlanın kartları saya-saya danışmasının fərqinə varan yalnız bir şəxs, yəni onunla dialoqun iştirakçısı olan qız ola bilər. Lakin bədii mətnin daha əvvəlki hissəsində müəllif belə bir informasiya daxil etmişdir: «Yumşaq kupedə dörd nəfər yol gedirdi - bizim bu balaca qız, anası, qəzet oxuyan yaşlı bir kişi və həmin yaşlı kişi ilə üzbəüz oturmuş cavan bir oğlan» (1, 115). Bu kontekst göstərir ki, kupedə iki nəfər - balaca qız, cavan oğlan -arasında gedən dialoqu daha iki nəfər (qızın anası və qəzet oxuyan yaşlı kişi) eşidir. Bu iki nəfər, eyni zamanda» dialoq iştirakçılarının hərəkətlərini də görə bilər. Məsələn, onlar cavan oğlanın kartları saymasının şahidi ola bilərlər. Əsərdə qadının gözlərini əlindəki jurnaldan çəkməməsi, yaşlı kişinin qəzet oxuması onların diqqətinin başqa yerdə olduğuna işarə edir.  Kommunikativ prosesdə aktiv olan iki nəfərdir (qız və cavan oğlan). Balaca qız anasını kommunikasiya prosesinə cəlb etmək istəyir. Məsələn, «Ceyran!.. Ceyran!..», «Ceyran idi e, mama, ceyran idi!» (1, 115), «Şaşki oynayaq, mama?»(1, 116) və s.

Emosional vəziyyətdən, nitqin məzmunu ilə bağlı hadisələrə, eləcə də nitqin ünvanladığı şəxsə və s. münasibətdən asılı olaraq deyim tərzi fərqli ola bilər. Qatar pəncərəsindən ceyran görmüş qazın emosional vəziyyəti, şübhəsiz ki, dəyişir. Emosional nitq  aktının ünvanlandığı şəxs (qızın anası) bu nitq aktına olduqca biganə cavab verir:

«Anası gözlərini qarşısında tutduğu jurnaldan çəkməyib:

- Yaxşı, yaxşı… -dedi»(1, 115).

Danışıq manerası nitq situasiyasından və danışanın emosional vəziyyəti ilə əlaqədardır. Dilin söz arsenalında elə leksik vahidlər vardır ki, onlar danışıq manerasını göstərməyə xidmət edir. Özgə nitqinin verilməsi zamanı istifadə olunan fellərin bir qismi danışıq tərzi haqqında informasiya daşıyır. Vasitəsiz və vasitəli nitqin verilməsində işlənən bu cür fellər müəyyən leksik-semantik qrup yaradır. Məsələn, ingilis dilində özgə nitqinin sakit və ya ucadan deyilməsini bildirən fellər aşağıdakılardır: bawl, bellow, boom, breathe, call, cry, declaim, exclaim, holler, mumble, murmur, mutter, rave, scream, screech, shout, shriek və s.  Azərbaycan dilimndə danışanın emosional vəziyyətini ifadə edən konstruksiyalar arsenalı kifayət qədər genişdir. Məsələn, səsini qaldırdı, qışqırdı, çıcırdı, bağırdı, ucadan dedi, qışqıra-qışqıra dedi və s. Nümunə gətirilmiş əsərdə «bərkdən qışqırdı» konstruksiyasından istifadə olunmuşdur. «Səkkiz yaşlı qəşəng qız bərkdən qışqırdı» (1, 115).

Emosional vəziyyət kommunikativ prosesi çoxtərəfli təsir göstərir. Emosional vəziyyət poliloji nitqin passiv iştirakçılarını fəallaşdıra bilər. Və ya dialoq iştirakçısı olmayan şəxslərin nitqə qarışmasına zəmin yarada bilər. Verilmiş situasiya kupedəki digər üç şəxsin qızın bərkdən «Ceyran! Ceyran!» qışqırmasına reaksiya verə bilər. Belə olan halda kommunikativ prosesdə yeni budaqlanma nöqtəsi yaranır.

Kommunikasiya prosesinə kommunikativ situasiyanın təsiri tədqiq edilir. Burada kommunikativ mühitin nəzərə alınması da vacibdir. Ananın qızın çağırışlarına biganəliyi kupedəki cavan oğlanın balaca qızın ovqatını düzəltmək məqsədilə söhbətə qoşulmasına səbəb olur.  

«Cavan oğlan soruşdu:

- Üşüyürdü Ceyran?»(1, 115)

Bu kommunikativ mühitin təsiridir. Onu kommunikativ situasiya ilə bağlamaq olmaz. Çünki bu ana qədər balaca qızla cavan oğlan arasında kommunikativ akt mübadiləsi baş verməmişdir. Ona görə də, cavan oğlana kommunikativ mühit təsir göstərir. Kommunikasiya prosesində müəllif sözləri ilə özgə nitqinin sıralanmasının bir-birindən fərqlənən tipləri qeydə alınır. Tədqiqatçılar bu məsələyə müxtəlif yöndən yanaşırlar. Sırf yerləşmə və sıralanma baxımından tiplərə ayırma zamanı üç və ya dörd növ fərqləndirilir. Rus dilinin qrammatikası dərsliyini yazmış müəlliflər kollektivi nitq konstruksiyasının komponentlərin yerləşmə mövqelərinə görə ayırarkən üç tipi göstərmişlər: 1) özgə nitqi müəllif sözlərindən əvvəl gəlir; 2) özgə nitqi müəllif sözlərindən sonra gəlir; 3) özgə nitqi müəllif nitqinin arasında gəlir (4, 445-446).

Bu tiplərin kommunikativ prosesə təsiri necədir. Yəni müəllif sözünün əvvəl, ortada və sonda gəlməsi kommunikativ situasiyanın dəyişə bilirmi? Təhlil göstərir ki, nitq komponentlərin yerləşməsi ilə gerçəkləşən kommunikativ budaqlanma daha çox oxucuya təsir məqsədi daşıyır. Cavan oğlanın qıza müraciət etməsi oxucu üçün faktdır. Əsərdə də cavan oğlanın sualı kimə verməsi barədə heç bir məlumat yoxdur. Lakin əvvəlki kommunikativ situasiya nitq aktının balaca qıza ünvanlanmasını təsdiq edir. Bununla belə, müəllif nitqi «cavan oğlan qızdan soruşdu» konstruksiyası ilə daxil edildikdə kommunikativ mühitdə yer alan digər iki iştirakçını (qızın anasını və qəzet oxuyan kişini) kommunikativ prosesdən təcrid edir. Burada sualın birbaşa ünvanlanması aşkardır. Digər halda da sual qıza ünvanlanır. Lakin bu zaman kommmunikativ mühitdə olanlar qarşısında heç bir məhdudiyyət qoyulmur. Yəni qəzet oxuyan yaşlı kişi də, qızın anası da cavan oğlanın sualına cavab verə bilər.  Əsərdə kommunikasiya qızla cavan oğlan arasında baş verir. Və qız oğlanın sualına cavab verir. Yalnız bu cavabdan sonra «qızın anası yenə də gözlərini jurnaldan çəkib əvvəlcə bu sadəlövh cavan oğlana baxdı, sonra qızına və başını buladı, yəni ki, dünyada əcəb avam adamlar var.» (1, 116). Müəllif nitqi verbal vasitələrlə kommunikativ prosesə qoşulmayan ananın qeyri-verbal vasitələrlə kommuniksiya prosesinə qoşulduğunu göstərir. Ananın istifadə etdiyi qeyr-verbal kommunikasiya vasitələri (başını bulamaq, baxmaq, baxa-baxa başını bulamaq) cavan oğlanla ünsiyyətin mümkünlüyünü göstərir. Yəni müəllif nitqində kommunikativ budaqlanmanın bir nöqtəsi qızın anasından qeyri-verbal vasitələrlə cavan oğlana ötürülən siqnaldır.

Fərqli nitq konstruksiyalarının sıralanması müxtəlifsistemli dillərdə özünü başqa-başqa şəkillərdə göstərə bilər. Vasitəsiz nitq ilə müəllif sözü arasında münasibətə, həmin komponentlərin sintaktik quruluşca sıralanmasına görə oğuz qrupu türk dillərində vasitəsiz nitq konstruksiya­larının dörd tipini ayiran Ə.Quliyevə istinadla demək olar ki, müasir oğuz qrupu türk dillərində ümumoğuz səviyyəli vasitəsiz nitq konstruksiyaları ilə yanaşı, konkret bir dil üçün xarakterik olan sintaktik quruluş xüsusiyyətləri də mövcuddur. Belə ki, Azərbaycan dilində digər oğuz qrupu türk dillərində müşahidə olunmayan vasitəsiz nitq konstruksiyaları inkişaf etmiş, ədəbi dil norması qazanmış və bu gün dilimizin müxtəlif üslublarında geniş işlədilir» (5).

Müasir Azərbaycan dilində «müəllif sözü+vasitəsiz nitq+müəllif sözü+vasitəsiz nitq» modeli vasitəsiz nitq konstruksiyalarının başqa bir tipi də vardır. Bu tipli konstruksiyalarda işlənən müəllif sözünün hər ikisinin müstəqil nitq feli olur.  Müəllif nitqinin buraxılması daha çox dialoji nitq üçün səciyyəvidir. Bunun səbəbi aydındır. Dialoq iştirakçısı olan diktorun özünü təqdim etməyə ehtiyacı yoxdur. Onun müsahibi kiminlə danışdığını bilir. Lakin dialoq zamanı diktor özgə nitqini daxil edirsə, bu zaman o müəllifi əvəz etmiş olur və onun nitqində həm müəllif, həm də özgə nitqi yer alır. Bədii əsərdə vəziyyətdən asılı olaraq nitq poliloq və dialoq forması ala bilir. Şifahi nitqdə danışan tərəfin təqdim olunmasına ehtiyac qalmır. Çünki ünsiyyət iştirakçıları bir-birlərini görürlər. Bu hal müəllif nitqi buraxılmış vasitəsiz nitq konstruksiyası formasına uyğun gəlir. Belə şifahi nitqin yazıya köçürülməsi isə danışanın müəllif nitqi ilə təqdimatını tələb edir. Deməli, kommunikativ budaqlanma müəllif tərəfindən aparılır. Müəllif nitqinin buraxıldığı bir sıra hallarda nitq aktının kimə aid olması kontekstdən müəyyənləşdirilir. Təyinetmə kontekst əsasında aparılır. Yəni oxucu ümumi kontekstdən bilir ki, nitq kimə aiddir. Müəllif danışanın nitqi xarakteristikasını yaratdıqda, bir tərəfdən, o, personajın nitqini fərdiləşdirməyə çalışırsa, digər tərəfdən, ədəbi dilin normasını qoruyur. Fərdi nitq üslubunun yaradılmasında söz və ifadələr, dilin intonasiya və fonetik xüsusiyyətləri, onun sintaktik və morfoloji birləşmələri özünəməxsus rol oynayır. Kommunikativ prosesdə budaqlanma nöqtələri artdıqca mövzunun yeni inkişaf xətləri yaranır. Lakin bir çox hallarda bu xətlərin hər biri üzrə inkişaf getmir.

«Qızın qaradinməz anası gözlərini jurnaldan çəkmədi.

-Həbəşistanda iki yüz min adam acından ölüb! Pah atonnan! - Bunu də qəzet oxuyan kişi guya öz-özünə dedi» (1, 116). 

Bu kontekstdə kommunikativ mühitdə olanlardan daha birinin (qəzet oxuyan yaşlı kişi) kommunikasiyaya can atması aşkar görünür. Müəllif nitqində bu meyillilik bir qədər də gücləndirilmişdir: Bunu də qəzet oxuyan kişi guya öz-özünə dedi.

Başqa şəxsin nitqi kimi vasitəsiz nitq konstruksiyalarının intonasiyası da müstəqildir, çünki danışan şəxs müəllifin cümləsinin, adətən, nəqli olmasına baxmayaraq, nəqli, nida, arzu və sual cümlələri işlədir.  Bu cümlələrdə müəllifin sözləri və vasitəsiz nitqi birləşdirmə fasilə ilə ayrılır. Həmin fasilə intonasiyanın dəyişməsi üçün imkan yaradır. Bədii əsərlərin canlandırılması zamanı burada nitqin səs parametrlərinin dəyişməsi hadisəsi də baş verir. Yəni müəllifin nitqini bir diktor, özgə nitqini başqa bir diktor canlandırır. Intonasiyada baş verən dəyişmələrin təbii qəbul olunmasına da məhz nitqin məxsus olduğu şəxslərin dəyişməsi ilə izah edilir. Başqasının sözlərini nida, arzu və sual cümlələri ilə daxil edildiyi mürəkkəb cümlələrdə birləşdirmə pauzası intonasiya xarakteristikası ilə seçilir.

Bir çox hallarda kommunikasiyada budaqlanma kommunikativ mühitdə olanların söhbətə birbaşa və dolayısı ilə qoşulması nəticəsində baş verir. Kommunikativ budaqlanmanın hansı xətt üzrə getməsindən asılı olmayaraq, kommunikativ niyyətin təyini və ya qiymətləndirilməsi fərqli şəkildə baş verir. Məsələn, yuxarıda nümunə gətirdiymiz əsərdə «qızın anası şübhəli-şübhəli cavan oğlana baxıb, çantasını özünə tərəf çəkdi - yəqin içində qiymətli şeylər vardı» (1, 117). Qızın anası və oğlan arasında verbal ünsiyyət prosesi getmir. Lakin qeyri-verbal ünsiyyət elementləri aşkardır. Bunlar «sumkanı özünə tərəf çəkmək» hərəkəti və «şübhəli-şübhəli baxmaq» mimikasından ibarətdir. Bəzi tədqiqatçılar nitqin tiplərindən bəhs edərkən göstərirlər ki, «əgər biz başqa şəxsin nə deməsi (düşünməsi) və ya başqa keçmiş zamana aid sözlərini, fikirlərini ifadə etmək istəyiriksə, onda aşağıdakı iki üsuldan birindən istifadə edirik: a) ya kiminsə tərəfindən deyilmiş (yazılmış) sözləri olduğu kimi dilə gətiririk -bu vasitəsiz nitqdir (oratio recta); b) ya da şəraitə uyğun şəkildə həmin sözlər haqqında məlumat veririk -bu vasitəli nitqdir (oratio obiqua) (6,85). Kommunikativ budaqlanmanın praqmatik və koqnitiv tərəfləri vardır. Bütün bu budaqlanma istiqamətləri müəllifin yaratdığı obrazlara münasibətini ya ifadə etməyə, ya da oxucunu bu barədə düşünməyə məcbur etməyə yönəldir. Kommunikasiya prosesinin qeyri-verbal vasitələri tərəflərin ünsiyyətinin reallaşmasına ya yol açır, ya da bu ünsiyyətin baş verməsini bir qədər də çətinləşdirir.

Zahiri xüsusiyyətlər, görünən tərəflər kommunikativ mühitdə olanlar arasında ünsiyyət üçün müəyyən rol oynayır. Danışığın emosional çalarları yazılı nitqdə ya təsvir olunur, ya da nida cümlələrinin köməyi ilə verilir. Müəllif başqasının nitqinin özgənin emosional vəziyyətini də canlandırmaq istəyir. Buna nail olmaq üçün daha çox təsviri vasitələrdən istifadə olunur.

Beləliklə, mətnin kommunikativ budaqlanma nöqtələrinin müəyyənləşdirilməsi üçün mətn vahidlərinin həm ayrılıqda təhlili, həm də mətnin müxtəlif hissələri ilə əlaqədə öyrənilməsi ilə gerçəkləşdirilə bilər.  Kommunikativ budaqlanma nöqtələri kommunikasiya prosesində iştirak edənlərin sayından çox ola bilər. Bədii əsərdə müəllif və oxucu kommunikasiyanın əlavə iştirakçılarına çevrilirlər.

ƏDƏBİYYAT

  1. Elçin. Bir görüşün tarixçəsi. Bakı, Azərnəşr, 1977, 338 s.
  2. Məmmədov İ.T. Polisemantik sözün aktuallaşmasında kontekstin rolu//Azərbaycan dilində sintaktik konstruksiyalar. Bakı, ADU nəşri, 1987, s. 30-42
  3. Hüseynzadə Ç. Orta əsrlər ərəbdilli yazılı abidələrdə türk mənşəli antroponimlər. Bakı, Elm və təhsil, 2011, 152s.
  4. Грамматика русского языка, т.П . Синтаксис, ч, 2-Москва, Изд-во АН СССР, 1960. -415с.
  5. Məşədiyev Q. Müasir Azərbayjan dilində nitq hissələrinin semantikası. - Bakı: Elm, 1998
  6. Ардентова Б.П. Вставочная речь//Ученые записки Кишиневского Университета . т.ХХП, 1965, с.78-87

Açar sözlər: mətn, mətn vahidi, adresat, adresant, müəllif, kommunikasiya, kommunikativ niyyət

Ключевые слова: текст, адресат, адресант, автор, коммуникация, коммуникативное намерение

О вопросе коммуникативное разветвление текста

РЕЗЮМЕ

В статье исследуются различные единицы текста в аспекте разветвления коммуникативного процеса. В художественным тексте автор описывает невербальные элементы коммуникации, раскрывает коммуникационное намерение участников.  На основе анализа художествен­ного текста была выявлена, что количества коммуникативных точек больше чем участников событии. В художественном тексте коммуникация между автором и читателем является дополнительным видом коммуникации. Этот вид коммуникации нацелена на формирования отношения читателя к персонажам, а также к событиям.

 

Rəyçi: dos. N.Əfəndiyeva.  

Güləhməd Nağı oğlu İmanov

İLTISAQİ DİLLƏRİN ÜMUMİ XARAKTERİSTIKASI

Dillər morfoloji xüsusiyyətlərinə görə bölmək məsələsi ilə ilk dəfə görkəmli filoloq Fridrix Slegel məşğul olmuşdur. O özünün “О языке и тудрости индейщев» adlı əsərində bütün dilləri 3 tipə bölmüşdür. A.Şlegel köklü və iltisaqi dillərin xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirmiş və ondan əvvəl qardaşının flektiv dillərə aid irəli sürdüyü fikirləri daha da təkmilləşdirmişdir. Müəyyən vaxtdan sonra görkəmli alman dilçisi Vilhelm fon Humboldt dillərin təsnifinə dair irəli sürülmüş 3 tipi qəbul edərək 4-cü tipi əlavə etmişdir. A.A. Reformatski bütün bu bölgüləri nəzərdən keçirərək inamla göstərmişdir ki, elm dillərin morfoloji təsnifinə dair çoxlu cəhdlərə baxmayaraq bu sahədə hələ tam müvəffəqiyyətli nəticələr əldə edə bilməmişdir. Lakin yuxarıda deyildiyi kimi, bütün bölgülərə nisbətən dilləri 4 tipə bölmək fikri daha üstündür və çox yayılmışdır. Alimlər dilləri 4 tipə bölərkən bunların hər birinin özünəməxsus olduğunu göstərmişlər.

Amorf dillər.  Qrammatik formaları (morfoloji əlamətə) malik olmayan dillərə amorf yaxud kök, monosillobik (təkhecalı) dillər də deyilir. Amorf dillərdə şəkilçi morfemlər demək olar ki, olmur burada əsasən kök morfemlər mövcuddur. Bu dillərdə əsas qrammatik vasitələr söz sırası və intonasiyadır. A.Şileyxerin dediyi kimi amorf dillər mənada əsaslanan dillərdir. Amorf dillərdən danışarkən aşağıdakı səciyyəvi cəhətləri xüsusi qeyd etmək lazımdır:

1)  Sözlər cümlə daxilində dəyişmir

2)  Sözdəyişdirici və sözdüzəldici şəkilçiləri azlıq təşkil edir

3)  Sözlərin sırası və vurğusu həlledici rol oynamır.

 Bu əlamət Azərbaycan dilində də özünü göstərir. Məsələn : “Atam bu gün Moskvaya getdi” cümləsində sözlərin hər birini “getdi” felinin əvvəlində işlətməklə cümlənin mənasını tamamilə dəyişir.

Bu gün Moskvaya atam getdi

Moskvaya atam bu gün getdi

Atam bu gün Moskvaya getdi

Birinci cümlədə Moskvaya başqa adamın yox ancaq atamın getməsi bildirilir. İkinci cümlədə aamın Moskvaya başqa vaxt deyil bu gün getməsi bildirilir. Üçüncü cümlədə atamın şəhərə deyil Moskvaya getməsi bildirilir. Görüldüyü kimi bu cümlələrdə morfoloji əlamətdən daha çox sözlərin yer dəyişməsi cümlənin mənasına xidmət edir.

 4)     Sözlər arasında əlaqə yaratmaq üçün bəzən əsas söz (kök) öz həqiqi  mənasını itirərək köməkçi söz vəzifəsini ifadə edir

 5)     Bəzən mətndən asılı olaraq eyni bir söz həm əşya, həm əlamət, həm də hərəkət bildirir. Deməli, əşya, hərəkət, hadisə və s. Bildirən sözlər bir-birindən zahiri əlamətlərinə görə fərqlənmirlər. Elə buna görə də dilçilər bu dillərdə ntq hissələrinin olmadığını söyləyirlər.

Müasir dövrdə amorf dillərin bütün xüsusiyyətlərinə tamamilə uyğun gələn dil yoxdur. Bu xüsusiyyətlərin hammısın eyni bir dildə tapmaq mümkün deyildir. Bunların bu və ya digər şəkildə ayrı-ayrı dillərdə xüsusilə Cənub-Şərqi Asiyada mövcud olan qədim (klassik) Çin dilində, tai dilində, müəyyən dərəcədə Hind – Çindəki Vyetnam dilində, Qərbi Afrikada istifadə olunan bəzi dillərdə müşahidə etmək olur. Məsələn, Çin dilində amorf dillərin bir xüsusiyyətləti vardır. Çin dilində “xao” sözü ifadə və cümlədəki yerinə və digər xüsusiyyətlərinə görə bir sıra mənalar ifadə eir. Məsələn:

  1.  “Xao jin” dedikdə “yaxşı adam”
  2. “Siyu xao” dedikdə “yaxşılıq etmək”
  3. “dzuo xao” dedikdə “ qədim dostluq”
  4. “Xao darçix” isə “çox əziz” mənasını ifadə edir. Bu sözlər eyni zamanda digər mənaların da ifadə olunmasında iştirak edir.

 Aqqlütinativ dillər amorf dillərdən öz morfoloji quruluşuna görə fərqlənir. Bu dillərdə həm forma yaradan, həm də söz düzəldən ünsirlər vardır. Aqqlütinativ dillərin aşağıdakı  xüsusiyyətləri müşahidə olunur:

1. Başqa dillərə nisbətən Aqqlütinativ dillərdə şəkilçilər sözün kökünə çox möhkəm bağlı olmur. Buna görə də söz öz tərkib hissələrinə asanlıqla bölünür.. 

Aqqlütinativ dillərin aşağıdakı xüsusiyyətləri dilinə mənsub sözlədə bunu nəzərdən keçirmək olar: Məsələn “yazlçıların qurultayı”,”aparılmış”, “zərərsizləşdirmək” sözlərində kök asanlıqla müəyyənləşdirilir və buna qoşulan şəkilçilərin hər birinin funksiyası konkret şəkildə aşkar edilir:

1) yazmaq (kök) – ı (isim düzəldən şəkilçi) – çı (isim düzəldən şəkilçi)-lar (cəm şəkilisi) –ın (yiyəlik hal şəkilçisi)

2) apar (kök) –ıl (mövcud növ şəkilçisi) –mış (nəqlo keçmiş zaman şəkilçisi)

3) zərər (kök) –siz(sifət düzəldəm şəkilçi) –ləş (fel düzəldən şəkilçi) –dir (təsirli fel yaradan şəkilçi) – mək ( məsdər şəkilçisi)

Göründüyü kimi, sanki kök və şəkilçilər süni olaraq bir-birinə yapışdırılmışdır. Onları asanlıqla bir-birindən ayırmaq olur.

 2. Aqqlütinativ dillərdə müəyyən qrammatik məna bu və ya başqa sözdə hansı şəkilçi vasitəsilə ifadə olunursa, digər bütün sözlərdə də həmin şəkilçi ilə ifadə edilir. Lakin başqa dillərdə məsələ belə deyildir. Bunu Azərbaycan dilində (Aqqlütinativ dil) və rus dilində ( flektiv dil ) cəmlik anlayışını ifadə etmək üçün işlənən şəkilçilərə nəzər yetirdikdə aydın görmək olur:

Azərbaycan dilində                                             Rus dilində

 Kitab – lar                                                               kniqi

 Kitab – lar – da                                                       kniqax

 Traktor –lar                                                             traktorı

 Tələbə – lər                                                            studentov

 Dəniz – lər                                                              morya və s.

Göründüyü kimi, Azərbaycan dilində cəmlik anlayışı hər yerdə eyni şəkilçilərlə, yəni – lar və – lər, rus dilində isə müxtəlif şəkilçilərlə ifadə edilmişdir.

 3. Aqqlütinativ dillərdə şəkilçilər bir sözdə eyni zamanda ancaq bir vəzifə ifadə edir. Lakin flektiv dillərdə o cümlədən rus dilində bir şəkilçi bəzən eyni zamanda iki vəzifəni yerinə yetirir.

Azərbaycan dilində               Rus dilində

Məktəblər                                şkolı

Lövhələr                                  doski və s.

Bu misallarda Azərbaycan dilindəki sözlərdə “lər” vasitəsi ilə ancaq cəmlik anlayışı ifadə olunur. Lakin rus sözlərində “i” və “ı” vasitəsi ilə eyni zamanda həm adlıq hal, həm də cəmlik ifadə edir.

                Flektiv dillər də şəkilçilidir. Bu cəhətə görə amorf dillərdən fərqlənir. Lakin flektiv dillər bir sıra xüsusiyyətlərinə görə şəkilçili olan aqqlütintiv dillərdən də seçilir. Morfoloji bölgüyə görə rus, alman, ingilis, latın, hind, ərəb, yəhdi və s. Flektiv dillərə aiddir. Flektiv dillərin aşağıdakı əsas xüsusiyyətləri mövcuddur:

1)     Şəkilçilər bir-birilə və köklə möhkəm bağlı olur. Bu dillərdə çox zaman şəkilçiləri kökdən ayırmaq mümkün deyildir.

2)     Başqa dillərə nisbətən flektiv dillərdə daxili fleksiya, yəni qrammatik forma yaratmaq üçün söz köklərində səslərin dəyişməsi halları daha qüvvətlidir. Bunu aqqlütinativ dillərlə müqayisədə aydın görmək olur. Məsələn: rus dilində “dost”, alman dilində “qrdaş” sözlərini götürək və bunların tək və cəm formalarına fikir verək

 Flektiv dillərdə

 Rus dilində                  Azərbaycan dilində

 Druq——————–tək—————-dost

 Druzya—————–cəm—————dostlar

İngilis dilində                   Azərbaycan dilində

 Man———————-tək——————-adam

 Men———————-cəm——————adamlar

 Buradan göründüyü kimi, rus dilindəki “dostlar” , ingilis dilindəki "adamlar" sözləri daxili fleksiya əsasında dəyişib yeni qrammatik forma əmələ gətirir.

3)     Bir sözdüzəldici və ya sözdəyişdirici şəkilçi bir neçə qrammatik funksiyaya malik olur. Məsələn: rus dilində bəzi sifətdə şəkilçilər eyni zamanda hal, kəmiyyət və cins kateqoriyalarını da bildirir.

4)     Bir şəkilçi bəzən bir neçə qrammatik kateqoriyanı yaratmağa xidmət edir. Məsələn, rus dilində – Ka şəkilçisi kiçiltmə – əzizləmə ( ivanuşka, ruçka, malçişka və s.) , qadın cinsi ( sosedka, sanitarka, aktivistka cə s.) və ümumi əlamət ( veçerka, poqonka və s.) mənalarını bildirir.

 Bu xüsusiyyətlərin sayını artırmaq da mümkündür. Buraya sözlərdə sıfır dərəcəlişəkilçilərin olması, söz əsaslarının müstəqil işlənə bilməməsi və s. daxildir.  Flektiv dillərin hamısı eyni xüsusiyyətə malik deyildir. Buna görə də flektiv dillərin özləri də iki yerə bölünür : 1. Sintetik-flektiv dillər 2. Analitik-flektiv dillər. Sintetik-flektiv dillərin başlıca xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, cümlə daxilində sözlər arasındalı əlaqəni söz özü yaradır. Bu cür dillərdə hal kateqoriyası özünü göstərir. Buraya qədim yazılı hind-Avropa dillərinə mənsub olunan sanskrit, yunan, latın, qədim slavyan dilləri, habelə müasir rus dili daxildir. Analtik-flektiv dillərin başlıca xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, cümlə daxilində sözlər arasındakı əlaqəni müstəqil söz yox, köməkçi sözlər və söz cərgəsi yaradır. Bu cür dillərdə ya tamamilə hal kateqoriyası özünü göstərmir , ya da onun müəyyən əlamətləri nəzərə çarpır. Buraya müasir Hind-Avropa dillərindən fransız, italyan və ingilis dilləri, slavyan dillərindən isə bolqar dili daxildir.

                Dil üzərində elmi çalışmalar 19-cu əsrdə sürətlənmişdir. Dillərin törəməsini tətqiq edən alimlər tərəfindən dillər üzərində yaxınlıq, oxşarlıq olduğuna nəzər yetirilməyə başlanıldı. Bu vaxt əsas mənbələri tətqiq etmək və yaxınlıq nisbətlərini tapmağa çalışdılar. İlk əvvəl 2000-dən çox dilin  quruluşu və qrammatikaları tətqiq edildi. İndiyə qədər əldə edilən məlumata görə dillər 3 bölgüyə ayrılır:

                1)  Bir hecalı dillər -Bu dillərdə bütün sözlər bir hecalıdır. Söz içində dəyişiklik  baş vermir. Çin, Yapon, Tibet dili.....

                2)  Flektiv dillər (Bükümlü diller)  Bu dillərdə sözlər müxtəlif şəkillərdə olur. Leksik və qrammatik təsrif bu şəkil dəyişmələri vasitəsilə  baş verir. Ərəb və bütün Hind-Avropa dilləri.

                3) Aqqlütinativ dillər (bitişken diller) -Bu dillərdə sözün kökü dəyişmir. Leksik və qrammatik şəkilçilər var.

                Türk dili bu 3 bölgüdən hansına aiddir?  Dilimizin bügünkü görünüşünə baxdıqda köklərin dəyişməz olduğu, yeni sözdüzəltmə və sözün formasının dəyişdirilməsi son şəkilçilər vasitəsilə yarandığı görünür.  Bunu nəzərə alanlar, türk dilinin  iltisaqi (bitişken) olduğunu irəli sürürlər. Son tətqiqat və axtarışlar türk dilində az da olsa, ön şəkilçilərin olduğunu, birləşmə və qaynaşmada bəzi şəkilçilərin dəyişdiyini ortaya çıxarmışlar. Bu izləri görən dilçi alimlər türk dilini flektiv(bükümlü) dillərdən hesab etmişlər.

                Şəkilçi sözün sonuna artırılır(sondan eklemelidir). Kök dəyişmir. Leksik və qrammatik şəkilçilər sözlərin sonuna artırılır. Bu xüsusiyyət özünü belə göstərir: Kök+leksik şəkilçi+qrammatik şəkilçi

                               Göz+lük+çü+lük+ten

                               Köy+lü+ler+im+iz+den+miş

                               Sınıf+ın çalış+kan+lar+ı+n+dan+dı+k

                               Gör+üş+tür+ül+e+me+miş+ler.

Bu nəticəyə gəlinir ki, qrammatik tətqiqatlarda dilin quruluşu əsasdır. Hər millət buna əsalanaraq dilini araşdırır. Flektiv dillərdə yeni sözdüzəltmə və sözün formasının dəyişdirilməsi başdan, ortadan, sondan şəkilçilər vasitəsi ilə olur.  Ərəblər hər sözün dəyişməsini bir qəliblə müəyyənləşdirmişlər.

                Yer üzərindəki dillər ümumi olaraq 2 cəhətdən sinifləndirilir:

1.Şəklinə görə (biçim açısından)

2.Mənbə və qohumluq əlaqələri baxımından (kaynak ve akrabalık ilişkileri açısından)

                Şəkil baxımından dillər. Dillər mənbələrinə görə bir-birilərinə yaxınlığının tətqiqində şəkil (biçimbilimsel) xüsusiyyətləri böyük yer tutar. Yer üzərindəki dillər bu baxımdan 4 qrupa ayrılar:

                1. Yalınlayan dillər

Bu dillərdə sözlər ümumi olaraq tək hecalı olur. Bu səbəblə  "yalınlayan dillər"ə "təkhecalı dillər" də deyilir. Çin, Vyetnam, Himalay və Afrika dilləri yalınlayan dillərolaraq göstərilir. Bu dillərdə sözlər, söz daxilində dəyişikliyə məruz qalmazlar. Cümlə daxilində məna, sözlər üzərindəki vurğu  və ton dəyişikliyi ilə müəyyənləşir.məs: Çin dilində bir sözə fərqli çəkildə edilən vurğularla 10-15 müxtəlif məna əldə olunur. Bu həmin dillərdə vurğunun nə qədər vacib olduğunu göstərir.

                2. Bağlantılı dillər

Bu dillərdə leksik və qrammatik şəkilçilərin əlavəsi zamanı köklər dəyişmir. Dəyişməyən sözün kökünə bir çox şəkilçilər gətirilərək yeni mənalar əldə edilər. Bu səbəblə   bu dillərə "bitişken" dillər də deyilir. Türk dili bu dillər üçün tipik nümunədir. Türk dilində köklərə şəkilçilər sözlər gətirilərək minlərlə yeni sözlər yaradıla bilər. Bu xüsusiyyətləri səbəbiylə  türk dili geniş və yeni  söz yaratma gücünə malik olan bir dildir.

                yaşamak:               yaşa-m, yaşa-n-tı

                bilmek:    bil-im, bil-gi, bil-giç, bil-inç, bil-gin, bil-im-sel

                anlamak:                anla-m, anla-t-ım, anla-y-ış, anla-m-sız, anla-ş-ma

                yazmak:  yaz-ar, yaz-dır-mak, yaz-gı, yaz-ı-cı, yazı-cı-lık

                göz:         göz-cü, göz-cü-lük, göz-le-m, göz-le-m-ci, göz-le-m-ci-lik,                          göz-lük, göz-lük-çü

                3. Qaynaşdıran (Kaynaştıran)dillər

Bu dillər bağlantılı dillərə oxşayır. Köklərin sonuna şəkilşilər gələr. Ümumiyyətlə  xəbər cümlədəki digər üzvləri özünə birləştirər. Bu dillərə Amerikanın yerli dilləri, eskimoca və gürcü dilidir.

                4. Flektiv (Bükümlü) dillər

Bu dillərdə qrammatik şəkilçinin əlavəsi və həmçinin, yeni bir sözün düzəldilməsi zamanı kök dəyişikliyə məruz qalar. Bu dillər aralarında "kök bükümlü" və "gövde bükümlü" olmaqla ikiyə ayrılar. Ərəb dili kök bükümlü dildir.

                Dillər arasında oxşarlıq və fərqliliyin müəyyənləşdirilməsində , ortaya çıxan sinifləndirmə çox vacibdir. Ümumi fikirlə hərəkət etdikdə, dillərin sinifləndirilməsində "sözün quruluşu və meydana çıxması, əsas sözlərə görə cümlə quruluşunun tipi, səs vurğusuna görə məna dəyişikliyi baş verən bir dil olub-olmadığı, bir dövlət dili olub- olmadığı,yazılı dil mərhələsinə keçib-keçmədiyi, BMT-də beynəlxalq rəsmi dil olub -olmadığı, dilin ya da dillərin danışıldığı ölkənin əhalisinin sayı, din dili olub - olmadığı,dildəki səs quruluşu" kimi ölçülərin nəzərə alındığını görürük. Bunların arasında, söz quruluşu və meydana gəlməsi ilə bağlı ölçü, türk dilinin quruluşunun müəyyənləşdirilməsində vacib olduğu qədər, türk dilinin ana dil olaraq öyrədilməsi mərhələsində də diqqətəlayiqdir.

                Türk dilinin bütün quruluş xususiyyətləri nəzərə alındığı  zaman  iltisaqi dil olduğu qənaətinə gəlinir. Dünya üzərində bugün danışılan iltisaqi dillər, quruluşlarına görə fərqli keyfiyyətlərə sahibdir. "Umumi olaraq dillərdə üç növ şəkilçi var. Ön şəkilçi(ön ek), daxili şəkilçi(iç ek), son şəkilçi(son ek).

Ön şəkilçi kökün, sözün başına gətirilən şəkilçidir. Daxili şəkilçi söz və kökün içinə gətirilən şəkilçidir. Son şəkilçi isə kökün, sözün sonuna gətirilən şəkilçidir.Türk dilində yalnız son şəkilçi var. Türk dilində ən böyük yük şəkilçilərin üzərindədir. Türk dilində işlədilən son şəkilçilər, leksik(yapım) və qrammatik(çekim) şəkilçilərdir. İstər leksik, istərsə də qrammatik şəkilçilər öz aralarında bir sıra əmələ gətirər. Sıra dəyişdiyi vaxt ya məna dəyişər, ya da artıq dil xarici bir şəkil əmələ gələr. Türk dilindəki  söz sırasını yaratma və tabe etmə baxımından nəzarət edən iltisaqilik quruluşundakı raiyazilik, ana dili tədrisi çərçivəsində, xususilə söz qazanma zamanında koqnitivlik yaradır. Bu cəhətdən nəzərdən keçirdikdə, qrammatika çərçivəsində həyata keçirilən söz analizi də ana dil olaraq  türk dilinin tədrisi çərçivəsində funksiyonal bir rol qazanmışdır.  Ana dilinin tədrisində əsas hərəkət nöqtələri koqnitivlikdir.

                İltisaqi dil və türk dili. Dünya dilləri ilk dəfə quruluş baxımından tək hecalı, iltisaqi və flektiv olaraq sinifləndirən şəxs Alman Schleicherdir. O, təbiət və fəlsəfəyə fikirlərini, dildəki sözlərin quruluşuna tətbiq etmişdir. Dillərin yaranması zamanı, hamısı eyni quruluşlu olmuşdur.Sonra sürətlə irəlilədikcə, aralarında müxtəlifliklər meydana çıxmışdır. Bütün dillər ilk əvvəl təkhecalı olmuşdur, Çin dili kimi dillər bu nöqtədə ilişib, digərləri inkişaf etmişdir. İltisaqilik mərhələsində isə türk dili kimi dillər ilişib qalmış, latın, sanskrit, ərəb kimi dillər inkişafa davam etmiş, flektiv mrhələyə çatmışdır. Buna əsalanaraq, sintez(flektiv) mərhələsin bir dilin tarixi inkişaf  dövründə  çata biləcəyi son mərhələdir. Bu ondan sonra gələn bir çox dilçi tərəfindən tənqid olunmuşdur, xüsusilə iltisaqi dili əsas götürdükdə, türk dilini öyrənmək, söz yaratmaq asanlığı qramatik şəkilçinin əlavəsi, yeni söz yaratmaq kimi müsbət keyfiyyətlri olduğu düşünülür. Söz quruluşunda kök və şəkilçi ayırd edilməməsi, söz inkişafında ən mükəmməl göstərici olaraq müəyyən edilmişdir.

Digər tərəfdən, türk dilindəki iltisaqi dil sistemi keçmişdən günümüzə qədər tarazlı və sağlam bir yol keçmişdir. Sabit bir kökdən törəyən sözlər, kök+yapım eki+çekim eki sxemi ilə meydana gəlmişdir. Bir başqa sözlə, türk dilində mənanı üzərində daşıyan kök,əvvəlcə leksik şəkilçi olaraq, kök mənası ilə bağlı yeni sözlər yaradar. Arxasınca qrammatik şəkilçi qəbul edərək,əmələ gələn bu yeni anlayış, dil sistemi içərisində bir yumuşaqlıq qazanar.

                Türk dili söz formasını nəzərdən keçirdikdə riyazi bir quruluşla qarşılışmaq mümkündür. Bu xüsusiyyət, birbaşa türk dilinin iltisaqi bir dil olması ilə əlaqədardır. Türk dilinin söz quruluşundakı  riyaziliyi, söz kökünün hər vəziyyətdə sabit qalması ilə, söz kökünə artırılan leksik və qrammmatik şəkilçilər kökdən rahatlıqla ayırd edilə bilməsi ilə və köklə birləşmiş olsalar da, funksiyalarının asanlıqla fərqlənməsi ilə əlaqəlidir. Həmçinin, kök/şəkilçi əlaqəsində, şəkilçi növlərinin öz aralarında leksik/qrammatik şəkilçi şəkilində qrammatik iyerarxiyası riyazi səviyyədə inkişaf etmişdir. Nəticə olaraq,"Türk dilinin tipik olaraq üst səviyyədə iltisaqiliyi qəbul edilir" Türk dilində iki əsas funksiya var:

                               1. türetme

                               2. bağımlılaştırma

Türetme - söz kök və gövdələrindən yeni bir söz düzəldilməsi xüsusiyyətidir.

Bağımlılaştırma - cümlə daxilində və cümlələr arasında əlaqələr qurmaq xüsusiyyətidir.

                İltisaqi dilin quruluşu, həm sözlərin düzəldilməsində, həm də başa düşülməsində beynin söz təşkilindəki bölgüləri paralel  baş  verir. Türk dilində şəkilçi və kök ayırd etmə xüsusiyyəti, beyində başa düşmə işini asanlaşdırır. Digər tərəfdən, türk dilinin oxunduğu kimi yazılan bir dil olmağı, oxuma zamanı gözün gördüyü morfoloji quruluşla qulaqların eşitdiyi fonoloji quruluş eyni ands beyində bir-birilə üst-üstə düşür. İltisaqi dil olan türk dilinə bu xüsusiyyəti qazandıran iki növ şəkilçi var.Bunlar leksik və qrammatik şəkilçilərdir. Leksik şəkilçilər söz köklərindən  gövdələr, dolayı olaraq, yeni sözlər şəkilşilərdir. Leksik şəkilçilər bu vəzifələri, türk dilində söz  ailəsinin təşəkkülündə birinci dərəcəli əsas ünsürdür. Bu vəziyyət, leksik şəkilçilər əlavə olunduqları sözlərdə bir məna dəyişikliyinə səbəd olmasından qaynaqlanır. Leksik şəkilçilər əlavə olunduqları kök və gövdələrin mənalarında dəyişiklik edər. Leksik şəkilçi ilə meydana gətirilən bir söz gövdəsi, törədiyi kök və ya gövdə ilə uzaq yaxın bir əlaqəsi ilə bərabər ondan ayrı və yeni bir məna daşıyar . Leksik şəkilçilər ilə meydana gətirilən sözlərin eyni anlayış sahəsinə daxil olmağı və söz ailəsi olaraq adlandırılmasının səbəbi budur. Beyin danışıq zamanında kökləri və şəkilçiləri ayrı-ayrı düşünür. Sözün təşəkkülü kök və şəkilçinin əlaqəsi vasitəsilə baş verir. Bilindiyi kimi, dillərdəki çox işlənən sözlər mənşə olaraq, isim və fel köklərindən meydana gəlir. Leksik şəkilçi, bir-biriləri ilə mənşə baxımından ayrı və ortaq söz kökləri arasında əlaqə quraraq yeni sözlər düzəldir. Bu proses 4 ayrı formada baş verir.

                1. Leksik şəkilçilər, isim kökünə gələrək bu isimləri felləşdirir.

                2. Leksik şəkilçilər, fel kökünə gələrək bu feli isimləşdirir.

                3.Leksik şəkilçilər, ad mənşəli sözlərin sonuna gələrək yeni bir ad düzəldir.

                4. Leksik şəkilçilər, fel mənşəli bir sözə gələrək yeni fellər düzəldir.

Bu halda , türk dilində isim ya da fel mənşəli sözlərin əmələ gətirdiyi söz ailələri leksik şəkilçilər tərəfidən müəyyən olunur. Leksik şəkilçi dolayı olaraq, birinci vəzifələri, eyni anlayış sahəsinə daxil olan söz ailələrini meydana gətirməkdir. Bu  halda, beyin başa düşmə prosesində, fərqli köklərdən(isim və fel kökləri) leksik şəkilçi ilə düzəldilmiş və aralarında məna laqələri olan sözlər üzərində iş görürlər. İsim və fel köklərini türk dilində leksik şəkilçi ilə eyni anlayış sahəsinə daxil edilə ilməsi, sözün başa düşülməsi baxımından son dərəcədə vacibdir.

                Türk dili morfoloji meyilli  bir dildir. Morfoloji meyilli kimi ifadə edilən bu xüsusiyyət, şəkil xüsusiyyətləri və dil öyrətmənin kəşişmə nöqtəsini ifadə edir. Fin dili də türk dili kimi iltisaqi dildir. fin dilində uşağın söz xəzinəsinin inkişafı üçün  belə bir araşdırma aparılmışdır. "Morfoloji  bilik vacibdir. Uşaqlar, morfoloji birləşmələr vasitəsi ilə sözləri analiz edib, qavrama qabiliyyətləri ilə birlikdə  güclü bir söz xəzinəsi əldə də bilərlər. Bu prosesdə, dilin iltisaqi dil olmağının xüsusi payı var.Kök-şəkilçi əlaqəsini bilən şagirdlər, eyni söz ailəsindəki sözləri rahatlıqla öyrənə bilirlər. Eyni zamanda, morfoloji bilik,  yeni qarşılaşdıqları bir sözün mənalı hissələrə parçalanmasına  və mənanın təəvvür  edilməsinə  yardım edir. Fin dili  və türk dili iltisaqi dil xüsusiyyəti baxımından quruluşca oxşarlıqları var. Hətta bu oxşarlıq, xarici dil ki i türk dili öyrənən finlilərə də köməklik edir.  Türk dilində, sözü əmələ gətirən ünsürlər, söz üzərində açıq bir şəkildə  müşahidə oluna bilir. Xüsusilə söz kökündən yeni bir söz düzəldən şəkilçinin məna əmələ gətirməkdəki vəzifəsi  son dərəcə məlumdur.  Xüsusilə ilisaqi dillərdəki  bu xüsusiyyət,  cümlə içərisində  çox tez- tez rastladığımız sözlərin mənalandırılması prosesində, oxuyucunu mənaya doğru istiqamətləndirir.  Lelsik şəkilçilər  bu prosesdə  vacib vəzifə yerinə yetirər. Bu vəziyyət türk və fin dili kimi iltisaqi quruluşa malik morfoloji meyilli dillər üçündür.  Dolayı olaraq,  türk dili ana dil olaraq öyrədilməsi prosesində, düzəldilmiş sözlər üzərində aparılan kök/şəkiçi analizlərinin, şagirdlərin  sözün mənasını qavrama bacarıqlarını genişləndirməsinə kömək edə bilir. Kökün mənasını bilən  bir şagird, bu kökdən dözələn sözlərin mənasını kökün mənasının köməyi ilə təsəvvür edir. söz ailəsi eyni kökdən düzələn müxtəlif  sözləri, bunların meydana gətirdikləri ailəni  əhatə etmək üçün işlədilən termindir. məs, türk dilində,  al- fel  kökündən aldır- aldırıl-  aldırt- alın-  kimi fellərlə yanaşı,  eyni kökdən alıcı, alım, alıntı kimi sözləri, yaxud yol- ad kökündən  yolla-  yollat-  yollan- felləri və yollu- yolsuz- yolsuzluk- kimi sözlər əmələ gəlir. Türk dili kimi iltisaqi dillərdə  bele düzəltmə sözlərin sayı olduqca çoxdur və artmaqdadır.

                Türk dili, dünya dilləri arasında quruluşu baxımından sonuna şəkilçi artırılan dillər qrupunda, qohumluq baxımından Ural-Altay dil qrupunun Altay dilləri ailəsində yerləşir.  Ural-Altay dilləri, digər dil ailələri kimi sağlam bir ailə əmələ gətirməzlər. Bu qrupdakı dillər arasında yaxınlıq, qohumluqdan daha çox quruluşuna görə oxşarlıq formasında meydana çıxan sinifləndirmənin dil ailəsi yerinə dil qrupu olaraq adlandırılması fikri mənimsənilir. Ural qrupu dilləri  məsələsindəki  dərin tətqiqatlar, bu qrupdakı dillərin qohumluğunu kəskinləşdirir. Bəzi alimlər Altay dil ailəsinə girən dilllərin nəsil qohumluğundan daha çox mədəniyyət cəhətdən qohumluğunu söyləyir, digər  bir qrup alimlər tətqiqatlara əsalanaraq, bu dillər arasındakı nəsil qohumluğunu sübut etmişdir. Son illərdə Altayistik özü-özlüyündə bir tətqiqat sahəsi hesab edilir. Ural-Altay dilləri teorisi haqqındakı tətqiqatlar genişləndikcə bu mövzuda daha ətrafı və dəqiq məlumatlar əldə olunur.

                Altay dil ailəsinin ortaq xüsusiyyətləri:

                1.Bu qrupdakı dillərin hamısı quruluş baxımından sonuna şəkilçi artırılan dildir.

                2. Ön şəkilçilər (artikllar) yoxdur.

                3. Leksik və qrammatik şəkilçilər sözlərin sonuna şəkilçi artırıldığı zaman köklərdə dəyişiklik baş vermir.

                4. Söz sırasından köməkçi ünsürlər əvvəl, əsas ünsürlər sonra gəlir. Sifətlər isimlərdən əvvəl gəlir. yeşil ördek, anlayışlı öğrenci

Say bildirən sözlərdən sonra cəm şəkilçisi işlədilməz. beş kardeş, üç kafadar, bin konut. Cümlələr, cümləni təşkil edən ünsürlərin əlaqəsinə görə yaranan fikrin ağıla gəlmə sırasına görə deyil, tamamlanmış bir fikrin qaydalı şəkildə iyerarxiyası əsasında qurulur.

                5. Bu dillərdə qrammmatik cinsiyyət yoxdur.

                6. Sual şəkilçisi var.

                7. Ortaq şəkilçilər var.  Türk dili ilə moğol dili arasında bu ortaqlıq daha çox bilinir.

                8. Altay dilləri səs xüsusiyyətlərinə görə qarşılaşdırıldığı zaman  bir sıra ortaq xüsusiyyətlər meydana çıxır. Bunların ən əsası ahəng qanunudur. Sözün əvvəlində  l, n, r samitlərinin olmaması digər bir cəhətdir.

                Xülasə, türk dili nəsil cəhətdən Ural-Altay dil ailəsinin Altay qoluna mənubdur.  Quruluşuna görə iltisaqi (eklemeli)dil qrupundadır. Türk dilində qalınlıq -incəlik, dodaqlanan-dodaqlanmayan uyğunluğu var. Samitlər arasında kar-cingiltililik  uyğunluğu var.

 

Ədəbiyyat

  1. Tahir Nejat Gencan "Dilbilgisi" 2001 "Ayraç yayınları"
  2. Mehmet Hengirmen "Türkçe Temel Dilbilgisi" Ankara. 2006
  3. Muharrem Ergin “Türk dil Bilgisi” 1980

 

Açar sözlər: Morfoloji quruluşu, qrammatik xüsusiyyətləri, kökləri və şəkilçilər, iltisaqi dillər.

Слова ключи: Морфологической структуры, aгглютинативные язы­ки.

Key words: Morphological structure, grammatical features, roots and suffixes, agglutinative languages

 

РЕЗЮМЕ

На основании морфологической структуры различных языков ученые классифицируют языки по различным подразделениям.

Агглютинативные языки отличаются от других языковых групп своими грамматическими свойствами. Агглютинативные языки прошли своеобразный путь развития на протяжении которого определенным путем формировались корни и суффиксы. В данной статье автор подвергает эту тему систематическому анализу и представляет свои заключения.

SUMMARY

 There are different classifications of languages based on their morphological structure.

The agglutinative languages differ from other language groups based on their specific grammatical features. The agglutinative languages have gone through an evolutionary process whereby roots and suffixes have had a particular formative history. This is the very topic that the author has made an effort to thoroughly analyze and present in this article.


Amaliya Arif qızı Paşayeva

URDU DİLİNDƏ BƏZİ SADƏ VƏ MÜRƏKKƏB SONQOŞMALARIN SEMANTİK NÖVLƏRİ

Urdu dilində sonqoşmalar haqqında bir çox urduşünas alimlər izahlar vermiş, öz qrammatika kitablarında bu mövzuya geniş yer ayırmışlar. Onlardan M.M.Əlhəq, M.U.Ə.Əlhəq , M.M.Hayat , M.A.Hakk və s. alimlər sadə və mürəkkəb sonqoşmaların semantik növləri haqqında fərqli izahlar vermişlər:

Urdu dilində ən çox işlənən sonqoşmalar aşağıdakılardır:

                               نے [ne]                                  کا[ka]

                                                کو [ko]                   کے        [ke]

                               جب [cab]                                               کی[ki]

                                               تک [tak]                                               پر[par]

                               جو [co]

ميں نے گہری سانس لے کر باھر ديکھا -

[Me ne qehri sas le kar bahr dekha.]

Mən dərin nəfəs alaraq çölə baxdım.

گلاس ميں تھوڑا سا پانی ھے –

[Gilas me thora sa pani he.]

Stəkanda bir az su var.

 

کھلونوں کے پکٹ ميز پر رکھھ کر وہ ايک طرف کھری ھو گئی - 

[Khilono ke paket mez par rak kar vo ek taraf khari ho qayi.]

Oyuncaqların paketini stolun üstünə qoyaraq o, bir tərəfdə dayandı.

Urdu dilində sonqoşmaların aşağıdakı semantik növləri mövcuddur :

1. Birləşdirici sonqoşmalar

2. Şərt sonqoşmaları

3. Sual sonqoşmaları

4. Bağlayıcı sonqoşmaları

5. İzafət sonqoşmaları

Birləşdirici sonqoşmalar

 

Birləşdirici sonqoşmalar isim və fel kimi nitq hissələri arasında işlənərək öz mənalarını tam vermirlər. Birləşdirici sonqoşmalara aşağıdakı sonqoşmalar aiddir:

                                ميں [me]                                 لئے[liye]

                                               سے [se]                                 اوپر[upar]

                                کو   [ko]                                 نيچے[niçe]

                                                پر [par]                                 درمياں[darmiya]

                               تک [tak]                                               سامنے[samne]

                                               اندر [andr]                                             آگے[aqe]

                               باھر [bahr]                                            پيچھے[piçhe]

                                               ساتھہ [sath]

بادشاہ سوچ ميں پڑ گيا –

[Badşah soç me par qaya.]

Padşah fikrə düşdü.

وہ اپنے بھائی سے ايک روپے کا سکھ لے کر دبے ميں ڈال ديتی اور دبے کو بکس کے پيچھے چھاپا ديتی -  

[Vo apne bhayi se ek rupiya ka sikka le kar dabbe me dal deti our dabbe ko baks ke piçhe çhapa deti.]

O, qaradşından bir rupi sikkəsini alaraq qutuya atdı və qutunu yeşiyin arxasında gizlətdi.

ھر روز صبح کی ميز پر بخبيار اور خجستھ کی ملاقات ھوتی - 

[Har roz subeh ki mez par baxtiyar our xacaste ki mulakat hoti.]

Hər səhər süfrəsində Bəxtiyar və Xacastənin söhbəti olurdu.

تيز دھوپ پہاڑوں کی چوٹيوں سے لے کر نيچے واديوں تک ايک سار پھيلی ھوتی تھی -

[Tez dhup paharo ki çotiyo se le kar niçe vadiyo tak ek sar pheli huyi thi.]

Qızmar günəş şüaları dağların zirvələrindən süzülərək aşağı vadilərə yayılırdı.

Şərt sonqoşmaları

Şərt sonqoşmaları şərt ilə əlaqədar olaraq işlənən sonqoşmalardır. Onlar aşağıdakılardır:

                               اگر [aqar]                                              جبکھ[cabki]

                                               جو [co]                                   جوں جوں[con con]

                               جب [cab]                                               بس[bas]

                                               اگرچھ [aqarçi]                       جب تک[cab tak]

                               جونہی [conhi]

Adlarını qeyd etdiyimiz sonqoşmalar cümlədə şərtdən sonra işlənirlər, cavabdan sonra isə onlara uyğun olaraq aşağıdakı sonqoşmalar işlənir:

                               تو [to]                                     ليکن[lekin]

                                               تب [tab]                                 چونکھ[çunki]

                               پر [par]                                  پھر بھی[phir bhi]

                                               باھم [tahm]                                            اس لئے[is liye]

اگر مجھے دير نھ ھوئی ھوتی تو ميں آپ کے ساتھھ جاتا –

[Aqar muçhe der na huyi hoti to me ap ke sath cata.]

Əgər gecikməsəydim mən sizinlə gedərdim.

جب آدمی بہت پڑھتا ھے تو بہت جانتا ھے –

[Cab admi bahor parhta he to bahot canta he.]

İnsan çox oxuyanda çox da bilir.

جب ميں اس کے پاس جاتا تھا تب وہ وہ گھر پر کبھی نہيں ھوتا تھا -

[Cab me us ke pas cata tha tab vo qhar par kabhi nehi hota tha.]

Mən onun yanına gedəndə o, heç vaxt evdə olmurdu.

Sual sonqoşmaları

Sual sonqoşmaları nəyisə soruşmaq üçün istifadə olunan sonqoşmalardır, məs:

                               کون [kon]                                              کيسا[keysa]

                                               کہا [kaha]                                              کيوں[kiyo]

                               کيا [kiya]                                کس طرح[kis tarah]

                                               کب [kab]                                               کس لئے[kis liye]

                                               کتنا [kitna]                                               کيوں کھ[kiyonki]

                                               کيسے [keyse]

آپ کے لئے کتنا کپڑا کافی ھے؟

[Ap ke liye kitna kapra kafi he?]

Sizə nə qədər parça kifayətdir?

يھ آپ نے کہاں سے سيکھی؟

[Ye ap ne kaha se sikhi?]

Siz bunu haradan öyrənmisiniz?

آپ کہاں پيدا ھوئے؟

[Ap kaha peyda huye?]

Siz harada anadan olmusunuz?

Bağlayıcı sonqoşmaları

 

Bağlayıcı sonqoşmaları söz və söz birləşmələri arasında əlaqə yaradan sonqoşmalardır. Bunlar aşağıdakılardır:

                               اور [our]                                بھی[bhi]

                                               کر [kar]                                 پھر[phir]

                               کے [ke]

ميں بھی آپ کو دلی مبارک باد پيش کرتی ھوں –

[Me bhi ap ko dilli mubarak bad peş karti hu.]

Mən də sizə ürəkdən təbriklərimi çatdırıram.

اس لئے ميں بھی خوبصورت ھوں -

[İs liye me bhi xubsurat hu.]

Ona görə də mən gözələm.

İzafət sonqoşmaları

 

İzafət sonqoşmaları isimlərin qarşılıqlı əlaqəsini göstərən sonqoşmalardır.

                               کا [ka]                    را[ra]

                                               کے [ke]                  رے[re]

                               کی [ki]                    ری[ri]

اس کے لڑکا نہيں ھے –

[Us ke larka nehi he.]

Onun oğlu yoxdur.

سات بچے شام کا کہانا کہاتا ھوں –

[Sat bace şam ka khana khata hu.]

Saat yeddidə axşam yeməyini yeyirəm.

آپ کو ريل کا سفر کيسا لگتا ھے اور کيوں ؟

[Ap ko rel ka safar keysa lakta he our kiyo?]

Siz qatar səfərini xoşlayırsınızmı və nəyə görə?

 نے[ne],    جو  [co],  جب  [cab]  və  اگر  [aqar]

sonqoşmalarının cümlədə istifadə xüsusiyyətləri:

نے [ne] sonqoşmasının xüsusiyyətləri:

1.  نے [ne] sonqoşması həmişə mübtəda ilə işlənir. Bu sonqoşma keçmiş zamanda istifadə olunur. نے   [ne] sonqoşmasının indiki zamanda istifadəsi cümlənin səhv olmasına gətirib çıxara bilər.

جزل نے مسکرا کر کہا –

[Cazil ne muskura kar kaha.]

Cazil gülümsəyərək dedi.

استاد نے پوچھا ” آپ کے کوئی بال بچے – کوئی بيٹے پوتے ؟“

[Ustad ne puçha “ap ke koyi bal baççe – koyi bete pute?”]

Müəllim soruşdu: “Sizin uşağınız varmı?”

2. Mübtəda ilə birgə     نے [ne] sonqoşması o zaman istifadə olunur ki, cümlədə tamamlıq olsun, məs:

بھائی نے مجھے فوٹو بھيجا –

[Bhayi ne muche foto bheca.]

                Qardaşım mənə şəkil göndərib.

 

ميرے دوست نے يھ رسالھ بھيجا – 

[Mere dost ne ye risala bheca.]

Dostum bu jurnalı göndərib.

                3. Tamamlıqla birlikdə  نے   [ne] sonqoşması adətən keçmiş bitmiş zaman, indiki bitmiş zaman, uzaq keçmiş zamanda işlənir. Digər zamanlarada isə نے  [ne] sonqoşması işlənmir, məs:

ميں نے سب لوگوں کو خدا حافظ کہا –

                [Me ne sab loqo ko xuda hafiz kaha.]

Mən hamıya xudahafiz dedim.

ميں نے استاد کی طرف اور استاد نے ميری طرف غور سے ديکھا - 

[Me ne ustad ki taraf our ustad ne meri taraf ğor se dekha.]

Mən müəllim tərəfə, müəllim isə mən tərəfə diqqətlə baxdı.

                4. Əgər cümlədə mübtəda və ya ismi əvəzlik məsdərlə birlikdə işlənərsə o zaman   نے   [ne] sonqoşmasının əlamətləri həmin cümlədə olmayacaqdır, məs:

سات بجے شام کھانا کھاتا ھوں -

[Sat bace şam ka khana khata hu.]

Saat yeddidə axşam yeməyini yeyirəm.

Sonqoşmalar cümlələrdə sözlər və söz birləşmələri (nitq hissələri) arasında əlaqə yaradan köməkçi sözlərdir. Sonqoşmalar ayrılıqda məna vermirlər.   Sonqoşmalar fel və isimlərlə birləşirlər.

 

Ədəbiyyat

1. « Azərbaycan dilinin qrammatikası ». I hissə, Azərbaycan Elmlər Akad.Nəşriyyatı, Bakı 1960.

2. Зограф.Г.А. Языки Индии, Пакистана, Непала. М.,1982.

3.Зограф.Г.А. Морфологический строй новых индоаририйских языков. М.,1980.

5. Клюев Б.И., Акимов А.И., Глебов Н.В., Мереш В.С. Русско-урду словарь. М.,1959. 

6. Мухамеджанов Р. Учебник языка урду. Ташкент 1992   

 ٦ سلطانھ بجش  خوشبو پھول تحریر کرتی ھے -  اسلام آباد ٦∙∙٢ 

٧  محمد مسعود الحق، محمد عمر اسلام الحق  قواعدہ اردو-  راولپنڈی

 ٨  مولوی عبدل حق  قواعدہ اردو-  نيا دھلی  ٣∙∙٢

٩   ماہ نو -  مارچ  ٣∙∙٢

РЕЗЮМЕ
Семантические типы некоторых простых и сложных послелогов языка Урду.

В данной статье исследуются семантические типы простых и сложных послелогов, чаще используемых в современном языке Урду. В статье также объясняются особенности использования соединительных послелогов, условных послелогов, вопросительных послелогов, союзных послелогов и атрибутивных послелогов в предложениях. 
Ключевые слова: язык урду, послелог, семантические типы.

 

SUMMARY
Semantic types of some simple and complex postpositions in Urdu language.

This paper investigates the semantic types of simple and complex postpositions, often used in modern Urdu language. The article also explains the features of the use of connective postpositions, conditional postpositions, interrogative postpositions, conjunctive postpositions and attributive postpositions in sentences.
Keywords: Urdu language, postposition, semantic types.

Amalya Paşayeva, Bakı Dövlət Universiteti, e-mail: amalya_ p@mail.ru

 

 


AğakişiyevƏliheydərYunisoğlu

QLOBALLAŞMADİL

Hazırda ən geniş yayılan və işlənən məfhumlardan biri qloballaşma anlayışıdır. Qlobal dünya, qloballaşan dünya, qloballaşma…Bəs qloballaşma nədir?

Banisi ABŞ sosioloqu olan qloballaşmanın tərifi belə səslənir – beynəlxalq əhəmiyyətli müxtəlif amillərin (məsələn, sıx iqtisadi və siyasi əlaqələrin, mədəni və informasiya mübadiləsinin) ayrı-ayrı ölkələrdə sosial gerçəkliyə getdikcə artan təsiri. Qloballaşmanın ən güclü amili iqtisadi amildir ki, həmin amil özünü, ilk növbədə, eyni zamanda bir çox müxtəlif ölkədə fəaliyyət göstərən və yaranmış yeni tarixi şəraitdən yalnız və yalnız öz məqsədləri üçün yararlanan nəhəng transmilli korporasiyaların mövcud olmasında göstərir. Bu korporasiyalar üçün ən önəmli olanı «insanların və kapitalların sərbəst hərəkət etməsidir». Yəni milli sərhədlər və ərazilər (o cümlədən, dillər və mədəniyyətlər də) onların hər vəchlə təbliğ və tətbiq etdikləri «qloballaşma siyasəti» üçün bir maneəyə çevrilir.

Belə bir rəy geniş yayılmışdır ki, XX əsrin II yarısı və XXI əsrin əvvəlləri qloballaşmanın yüksək səviyyəsi ilə səciyyələnir. Bu prosesi, əsasən, dünyada geosiyasi və sosiomədəni durumun kəskin dəyişməsi, Avropa İttifaqının yaradılması, II dünya müharibəsindən sonra Birləşmiş Ştatların dünya siyasətində aparıcı mövqeyə sahib olması, iqtisadi inkişafın yüksək templəri, istehsalın möhtəşəm artımı, yeni texnologiyaların meydana çıxması və tətbiqi ilə əlaqələndirirlər.

Lakun keçmişə nəzər salsaq, görərik ki, tarixən qloballaşma ticarətə və iqtisadiyyat sahəsinə aid olmuşdur və onun ilkin əlamətlərini daha əvvəlki dövrlərdə də müşahidə etmək mümkün idi. Məsələn, vaxtilə dünyanın, az qala, yarısına hökmranlıq edən Roma imperiyasının hər yerində oxşar adət-ənənələr, tikinti texnologiyaları, dini təsəvvürlər yayılırdı ki, bu da imperiyanın tərkibindəki müxtəlif xalqların həyat tərzində oxşarlıq yaradır, onları, müəyyən mənada, birləşdirirdi. Eynilə, Ərəb xilafətində, Osmanlı imperiyasında, çar Rusiyasında və i. a. Lakun imperiyaların tərkibində, əsarət altında olmalarına baxmayaraq, həmin dövrlərdə xalqlar özəlliyini, bənzərsizliyini, o cümlədən milli dillərini qoruyub saxlaya bilirdi. Elektron texnologiyaların keçən əsrin sonlarından başlayan gur inkişafı isə qloballaşma prosesini tam və qarşısıalnımaz prosesə çevirdi. Müasir dövrdəistənilən milli iqtisadiyyat yalnız dünya iqtisadiyyatında yer aldığı halda səmərəli fəaliyyət göstərir. Bununla yanaşı, millətlərfövqü siyasi institutların sayı durmadan artır, dövlətlər isə daxili siyasətlərini ümumavropa və ya ümumdünya təşkilatlarının rəyini nəzərə almaqla qurur. Nəticədə, bu tələblərə riayət edən, həmin axarda yer alan ölkələrdə insanların, mədəni və təhsil səviyyələri, həyat səviyyəsi, tədricən, bərabərləşir. Bir sözlə, cəmiyyətin inkişafının müasir mərhələsində qloballaşma dedikdə bütün dünyada iqtisadi, siyasi və mədəni inteqrasiya və unifikasiya prosesi nəzərdə tutulur. Onun təməlini isə cəmiyyətin, onun iqtisadiyyatı, siyasəti və mədəniyyətinin ingilis-amerika modelinin bütün dünyaya şamil edilməsi təşkil edir.

Qarşılıqlı əlaqələrin görünməmiş dərəcədə genişlənməsi, sərhədlərin açılması xalqların mədəni həyatında önəmli dəyişikliklər doğurdu və mədəniyyətlərarası əlaqələrin artmasına gətirib çıxardı. Mədəniyyətlərarası əlaqələr dedikdə isə müxtəlif mədəniyyətlərin təmsilçilərinin – ayrı-ayrı şəxslərin və toplumların təmasları başa düşülür.

Bu baxımdan, dil, şübhəsiz, mədəniyyətin birbaşa əksidir. Bəs getdikcə sürətlənməkdə olan qloballaşma və mədəniyyətlərarası əlaqələr baxımından dildə hansı dəyişikliklər baş verir? Dəyişikliklər özünü, ilk növbədə, dilin leksik tərkibində, daha dəqiq desək, milli və alınma sözlərin nisbətində büruzə verir. Mədəniyyətlərarası təmaslar yabançı dillərin leksikasının, yəni alınma leksikanın milli dilə müdaxiləsini qaçılmaz edir. Xalqlar arasında qarşılıqlı təmaslar nəticəsində predmet, hadisə, anlayışla bərabər, onları bildirən sözlər də əxz olunur. Bu proses ən qədim dövrlərdən mövcuddur və ona nümunə kimi böyük imperiyaların tərkibinə qatılmış xalqların dillərində hegemon millətin, xalqın dilindən keçmiş sözlərin yer almasını göstərmək olar. Bəzən hətta alınma sözlər o dərəcədə aasimilyasiya olunur ki, artıq heç alınma söz kimi qəbul edilmir. Məsələn, dilimizdəki «ağıl», «nağıl», «vedrə» və bir çox başqa sözlər kimi.  

Müstəqillliyimizin bərpası və Azərbaycanın dünya birliyinə sürətli inteqra­si­yası, XX əsrin sonu - XXI əsrin əvvəllərində informasiya axınının və mədə­niyyətlərarası inteqrasiyanın görünməmiş vüsət alması, əvvəllər istifadə edilməyən əşyaların və anlayışların meydana çıxması dilimizə beynəlmiləl sözlərin axınına səbəb oldu – kompüter, prosessor, planşet, aypəd, ayfon, smartfon, android, piksel, qloballaşma, multikulturalizm, innovasiya, inteqrasiya, paritet, menecer, top-me­necer, menecment, diler, marketinq….. Bu da təbii və ümumbəşəri bir prosesdir, çünki dillərin və mədəniyyətlərin qarşılıqlı əlaqəsi nəticəsində son dövrdə beynəlxalq terminoloji fond yaradılması istiqamətində fəal iş aparılır. Məqsəd  elm və texnikanın ayrı-ayrı sahələrinə aid leksik vahidlərin məlumat bazasını ehtiva edən belə bir fond yaratmaqla onların standartlaşdırılması və unifikasiyasına (eyniləşdirilməsinə) nail olmaqdır.

Beynəlxalq terminologiyanın inkişaf etdirilməsi prosesi, heç şübhəsiz, mütərəqqi və perspektivli bir haldır. Müəyyən peşə terminologiyasında predmet və ya anlayışın hamı tərəfindən qəbul olunan adının işlədilməsi mədəniyyətlərarası təmaslarda müsbət rol oynayan, onları asanlaşdıran amillərdən biridir. Bundan başqa, dilin beynəlmiləlləşməsi prosesi dillərin və mədəniyyətlərin dialoqunu birbaşa əks etdirir.

Əsrlər boyu bəşəriyyət vahid ümumdünya dili arzusunda olmuş, zaman-zaman bu istiqamətdə müəyyən fikirlər irəli sürülmüş, konkret addımlar atılmışdır. Məsələn, esperanto və başqa süni beynəlxalq dillərin yaradılmasına və yayılmasına göstərilən cəhdlər kimi. Dünyada isə son yüzilliklərdə daim bunun əksi olan bir proses cərəyan etməkdədir – yazıya, ədəbi dilə malik olan, dövlət dili statusu qazanan dillərin sayı durmadan artır və hələ də artmaqdadır.

Bir faktı da qeyd edək ki, vahid ümumdünya dili heç zaman mövcud olmasa da, bəşər tarixinin müxtəlif dönəmlərində böyük mədəni areallar üçün ümumi olan dillər olmuşdur. Məsələn, qədim yunan dili, latın dili, ərəb dili, qədim Çin dili. Beynəlxalq və dövlətlərarası dil statusu qazanmaqla, bu dillər o qədər də nüfuzlu sayılmayan və rəsmi statusa malik olmayan, yalnız məişətdə işlədilən dillərə qarşı qoyulurdu. Bu zaman kiçik dillər, yəni istila olunmuş, tabe edilmiş xalqların dilləri sıxışdırılır, hər vəchlə onların aradan çıxarılmasına cəhd göstərilirdi. Həmin dillərin yeganə xilas yolu onların daşıyıcısı olan xalqların müstəqillik əldə etməsi, dövlət yaratması və bu dillərin dövlət dili statusu qazanması idi. Belə hallara nümunə kimi çex, fin, latış və bir çox başqa xalqların dillərini göstərə bilərik.

Bəzən isə çoxmillətli dövlət dil siyasətində qarşısına hansısa dili inkişaf etdirərək, onu dövlət dili olmaqla yanaşı, milli dil səviyyəsinə də çatdırmağı məqsəd qoyurdu. Məsələn, keçmş SSRİ-də olduğu kimi.

Hazırda da belə bir cəhdlə üzləşirik. Qloballaşma prosesinin gedişində ingilis dili hamının istifadə etdiyi ikinci dil kimi yayılmışdır. Qeyd etdiyimiz kimi, qloballaşmanın təməlini cəmiyyətin, onun iqtisadiyyatı, siyasəti və mədəniyyətinin ingilis-amerika modeli təşkil edir. Düzdür, ingilis dilinin vahid dünya dili olmasından hələ danışmaq olmaz. Bununla belə, qloballaşan dünyada bu dilin son dərəcə sürətlə yayılmasının şahidiyik. Bu gün artıq biz belə bir faktla qarşılaşırıq ki, müasir informasiya  texnologiyaları bütövlüklə ingilis dilinə əsaslanır, beynəlxalq konfranslarda bütün məruzələr ingiliscə oxunur və sonra həmin dildə çap edilir, beynəlxalq danışıqlar ingilis dilində aparılır və s. Bu gün ingilis mənşəli sözlər başqa dillərə, o cümlədən Azərbaycan dilinə, əsasən, yazılı yolla – qəzet, jurnal və kitabların, beynəlxalq müqavilələrin mətnləri, həmçinin şifahi yolla – radio və televiziya vasitəsilə daxil olur. İngilis dilindən alınmaların kifayət qədər məhsuldar yollarından biri isə elektron kütləvi informasiya vasitələridir. Bütün bunlar ingilis dilinin bütün dünyada hegemon dil statusunu qazandığına dəlalət edir.

                Lakin bu rolu birmənalı qiymətləndirmək olmaz. Haqqında danşdığımız prosesin müsbət cəhəti ondadır ki, hamının ingilis dilini bilməsi bütün dünya miqyasında qarşılıqlı anlaşmanı, təması, informasiya mübadiləsini asanlaşdırır və təmin edir. Lakun bunun mənfi cəhəti də var və bucəhət ondan ibarətdir ki, dillər arasında bərabərsizlik yaranır, yəni başqa bir xalqın dili milli dilləri öz vətənində də üstələməyə, sıxışdırmağa başlayır. Daha bir təhlükəli meyl isə odur ki, bu proses milli dillərin daşıyıcılarında doğma dillərinə qarşı biganə, saymazyana, etinasız bir münasibət formalaşmasına gətirib çıxarır. Buna səbəb isə insanların karyera əldə etmək, cəmiyyətdə daha üstün mövqe tutmaq üçün yabançı dilə üstünlük vermək məcburiyyətində qalmalarıdır. Bununla yanaşı, hər bir dildə olduğu kimi, Azərbaycan dilində də jarqonlaşmanın güclənməsi, ingilis-amerikan mənşəli sözlərin yerli-yersiz (öz dilimizdə qarşılıqları olduğu halda) işlənməsi, dil daşıyıcılarının ana dilini bilmə səviyyəsi və keyfiyyətinin aşağı düşməsi geniş vüsət almışdır.

                Təbii ki, başqa dillər və mədəniyyətlərlə mübadilənin qarşılıqlı zənginləşməyə aparıb çıxardığını inkar etmək gülünc olardı. Lakun barəsində danışdığımız məqamda söhbət milli dillərin mədəni statusundan və rolundan gedir. Ortaya sual çıxır: dövlət milli dili müdafiə etməlidirmi?  Cavab birmənalıdır – mütləq. Əks halda, zaman keçdikcə, milli dillər (o cümlədən Azərbaycan dili) zəifləmək, işlənmə dairəsi daralaraq, yalnız məişət və folklor dilinə çevrilmək təhlükəsi ilə üzləşəcəkdir. Bunun qarşısını yalnız məqsədyönlü, planlı və ardıcıl birgə (dilçi alimlər, dövlət və ictimaiyyət) səylər nəticəsində almaq mümkündür.  Dildə baş verən dəyişikliklə müstəsna olaraq dilçilərin müzakirə obyekti ola bilməz, çünki onlar qloballaşmanın da əsas aspektlərindən olan sosial, siyasi və iqtisadi meyllərlə son dərəcə sıx bağlıdır. İndi artıq qarşıya milli dillərin aşılanmasına, bu dillərin aşağılanmasına, onlara etinasız münasibətin formalaşmasına, nüfuzunun azalmasına gətirib çıxaran əsas amillərin, dillə bağlı neqativ proseslərin qarşısının hansı yollarla alınmısının dürüst müəyyənləşdirilməsi ən aktual vəzifəmizdir.   

                Sadalananlar, ən azı, ciddi narahatlıq doğurur. Haqqında danışılan prosesə ciddi nəzarət edilmədikdə, onun kortəbii inkişafı dövlət tərəfifndən tənzimlənmədikdə isə ən təhlükəli durum – milli mədəniyyət və mənəviyyat üçün ciddi təhdidlər yaranır, çünki başqa dilin hegemonluğu həm də yad mədəniyyətin, adət-ənənələrin, meyarların, dəyərlərin hegemonluğuna yol açır ki, bu da, son nəticədə, milli mentalitetin, mənəviyyatın təhrifinə, aşılanmasına gətirib çıxarır.

Bu səbəbdən, bütün dünyada cərəyan edən, getdikcə daha böyük vüsət alan və yeni sahələri ehtiva edən qloballaşma proseslərinə baxmayaraq, milli dilin özəlliyinin önəmini və onun qorunub saxlanmasını unutmaq olmaz. Hamımız vahid qlobal bir cəmiyyətin üzvü, bəşər övladı olsaq da, hər bir xalqın öz dili, özəl mədəni irsi, minilliklər boyu formalaşan ənənələri, davranış qaydaları var. Müasir mərhələdə bizim ən ümdə vəzifəmiz Azərbaycan dilinin özəlliyini "Azərbaycan Respublikasında Dövlət dili haqqında" Azərbaycan Republikası Qanununda və «Azərbaycan dilinin qloballaşma şəraitində zamanın tələblərinə uyğun istifadəsinə və ölkədə dilçiliyin inkişafına dair» Dövlət Proqramında göstərilən tədbirləri həyata keçirməklə qoruyub saxlamaqdır. Axı, məhz dil hər bir daşıyıcısının düşüncə tərzini, modelini formalaşdırır. Yəni eyni dilin daşıyıcıları ortaq təfəkkür və davranış tərzinə əsaslanır, eyni meyarlara və adət-ənənələrə malik olur, vahid dəyərlərdən çıxış edir. Bu gün bizə belə bir vəhdət, birlik çox lazımdır. Siyasi, mədəni və etnik özünüdərkin formalaşmasında dil aparıcı rol oynayır və Azərbaycan dilini, onun saflığını gələcək nəsillər üçün qorumaqla biz həm də etnik varlığımızı qoruyuruq. 

 

Açarsözlər: qloballaşma, dil, dövlət dili, millimədəniyyət,mili dəyərlər,kütləvi informasiya vasitələri.

Key words: globalization, language, the official language, national culture and national values of the mass media.

 

Ядябиййат:

1. Dövlət dili haqqında Azərbaycan Respublikasının Qanunu - https://az.wikisource.org

2. Azərbaycan dilinin qloballaşma şəraitində zamanın tələblərinə uyğun istifadəsinə və ölkədə dilçiliyin inkişafına dair Dövlət Proqramı (9 aprel 2013) - http://files.preslib.az

3.  Языки как образ мира. – М.: ООО «Издательство АСТ»; СПб.:  Terra Fantastica, 2003. – 568с.

4. Решение национально-языковых вопросов в современном мире. М.; СПб., 2003.

5. Лассвелл Г. Структура и функции коммуникации в обществе. М.: УРСС, 2004.-216 с.

 

РЕЗЮМЕ

                В статье затрагивается вопрос влияния процесса глобализации на современное состояние и развитие национальных языков. Отмечаются положительные и негативные стороны этого явления, высказываются суждения о способах предотвращения негативного влияния глобализации на национальные языки, в том числе на азербайджанский язык, о роли языка в защите и передаче последующим поколениям национального менталитета и культуры и путях защиты и развития  азербайджанского языка.

 

SUMMARY

The article addresses the question of the impact of globalization on the current state and development of national languages. There have been both positive and negative aspects of this phenomenon, to make judgments about how to prevent the negative impact of globalization on local languages, including in the Azerbaijani language, the role of language in the protection and transmission to future generations of the national mentality and culture and ways of protection and development of the Azerbaijani language.

 


Мустафаева Кенуль

ОТТЕНКИ  ЦВЕТОВ В СИСТЕМЕ  ЛИНГВИСТИЧЕСКИХ И ЛИТЕРАТУРНЫХ

АССОЦИАЦИЙ  В ЭПОСЕ  «БЕОВУЛЬФ»

       В наши дни большая часть научных работ, посвящённых символике цветообозначений в языкознании, в основном сконцентрирована вокруг широко распространённых западноевропейских теорий Берлина-Кея (Berlin and Kay, 1969 years) и Э. Сепир-Уорфа. Из первой следует, что эволюция цветонаименований объективно носит универсальный характер. Из второй вытекает гипотеза лингвистической «балансировки» конкретной и символической картины цветообозначений. Заметим, что при внешне непритязательном взгляде на сущность этих теорий может показаться, что типологического в них больше, чем индивидуального. То есть первоначально может сложиться впечатление, что данные теории противоречат одна другой. В действительности же они взаимно дополняют друг друга. Их сочетание следует объективно расценивать, с одной стороны, как подступ к решению философской проблемы соотношения мышления и языка; с другой стороны, перед нами фрагмент языковой картины мира, связанный с символикой или конкретикой цветообозначения соответственно.

     Гипотеза Сепира-Уорфа (1968 год) о лингвистической относительности цветообозначений хронологически возникла за год до теории Берлина-Кея, и список публикаций по этому поводу вообще трудно обозрим, тем более что  материал цветонаименований был здесь далеко не единственным (Блэк 1960; Conklin 1973- Васильев 1974; Collier 1976; Горелов 1977; Hardin and Maffi 1998 и многие др.).

        Восприятие цвета у каждого народа имеет специфические черты. Это касается как самого механизма восприятия, так и системы цветообозначения. За многие годы взаимодействия культур западноевропейских стран их национальные особенности в определенной степени нивелировались. Иную ситуацию можно наблюдать в современном русском языкознании. Прежде всего подчеркнём, что в отношении анализируемого фрагмента языковой картины мира лексический «недостаток» традиционно компенсируется, как правило, богатым словообразовательным аппаратом. В него следует включить сложные прилагательные, выражающие оттенки разных цветов (например, ярко-красный, прозрачно-голубой, ядовито-зеленый, светло-светло-корич­невый). Морфологические средства, то есть суффиксальный способ словообразования (например: сероватый, синеватый, голубоватый). Синтаксический, как один из продуктивных путей создания двусоставных прилагательных, типа оранжево-красный, сине-зеленый, угольно-черный, пепельно-чёрный. Существование перечисленных средств новообразований увеличивает возможности выражения различных цветов в несколько раз.

       Крайне интересным нам представляется обзор цветонаменований в эпосе «Беовульф» на тему художественного отображения Дракона как общеизвестного мифического животного. В девятой песне поэмы Гомера «Одиссея» описан дракон (Циклоп Полифем - сородич тюркского Тепегёза) серого цвета, несущего команде главного героя смерть. Он же (Полифем) является и символом человеческих страданий вообще. В самом начале поэмы Вергилия «Энеида» также появляется дракон в виде двух жёлтых змей, уносящих в пучину морских вод двух сыновей жреца Лаокоона. Функция его  с древнегреческим фактически совпадает - насилие и гибель людей. М.Э.Матье свидетельствует в древнеегипетских мифах Дракон принимает вид «чёрной свиньи», которую побеждает славный герой Гор. Бог Солнца в мифологии Египта - Ра указал Гору на этого Чёрного Дракона. Гор сражается с ним и побеждает его [Матье М.Э. «Древнеегипетские мифы. М.: АН СССР, 1956, с. 119].

         Итак, дракон появляется в разных обличьях: серый, жёлтый, чёрный… Очевидно, что во всех приведённых случаях «Дракон» является символом зла, с которым не раз сражаются герои эпоса во имя добра. Дракон – это древний, мощный змей. Он охраняет орды сокровища в скрытых местах. Борьба Беовульфа с драконом представляет собой третью и заключительную часть эпоса.

         Напоминаем, что в классической мифологии и легендах драконы появлялись в различных обличиях и окрасках в разных культурах и религиях. Исследуя концепт дракона под углом зрения использования в нём цветовых оттенков, можно увидеть, что эти существа означают разные понятия для народов. Более того, анализируя некоторые народные сказания, связанные с драконами, приходим к выводу, что цветообозначения драконов также могут заметно отличаться в зависимости от регионов мира, в которых они появлялись. В Европе драконы обычно представляют собой и символизируют зло и несчастье, и они обычно имеют крылья, четыре ноги и змеиную кожу.

         В западной культуре убийство и победа над драконом считается почетным подвигом и усиливает тему добра против зла, и это особенно можно наблюдать на примере истории святых Маргариты и Матфея. Тем не менее, в Азии дракон, как правило, считается  символом удачи и богатства и сочетает в себе черты многих животных (оленьи рога, ноги орла, тело змеи, гриву льва) [1]. Азиатский дракон часто рассматривается как хранитель «жемчужины», которая считается знаком мудрости [1].

         Например, китайцы иногда называют себя «потомками дракона». Говоря о китайских драконах, которых очень много на  территории Азии, нужно выделить, что каждый из них имеет своё наименование. Например, дракон «Aзур» представляет собой символ дерева, весны и Востока и является частью китайского, японского и корейского созвездия. [1]. Многие народы полагают, что драконы появляются в обличие различных цветов и окрасок кожи, что является дифференцированным признаком их личности.

         Цветообозначения драконов в героических эпосах нередко связаны, с одной стороны, с религиозными представлениями, обрядами, традициями, обычаями и т.п. С другой стороны, они отражают флор и фауну, словно сливаются с живой природой. Так, зеленые драконы имеют самое прямое отношение к природе, и по некоторым древним англо-саксонским языческим поверьям, именно зеленый дракон как символ всего живого на земле, своим появлением мог предостеречь от некоторых природных бедствий, например, землетрясения, наводнения пожаров и т.д.

         Цветобозначение «зеленого» часто встречается в древнегерманских памятниках при описании прототипически «зеленых» предметов. В этих летописях предпочтение, как правило, отдаётся не фауне, но флоре: «листвы деревьев», «кустарников», «травы», «цветов». В древневерхнемецких глоссах данное цветобозначение является постоянным эпитетом «изумруда» и «зеленого дятла» (Grünspecht) [5].  

         Далее, фиолетовые драконы по некоторым древним англо-саксонским языческим поверьям являлись символом власти и высокого класса. В эпосе «Беовульф» фиолетовый считается королевским цветом, вот почему короли во все эпохи  носили одежду этого цвета. Слава у англо-саксонских народов играет важную роль в этом обществе, наряду с властью. Хротгар и Беовульф являются влиятельными героями в этой поэме. Однако есть характеристика и других героев, которые могут или не могут быть хорошими. Например, Ирод считался плохим королем, потому что он был слишком горд. Слава славе рознь. Он ставил всегда на первое место славу, будучи королем. Поэтому заметим: Ирод и в древнегреческой мифологии никогда не одет в фиолетовые костюмы; он носил блеклую и ничем не примечательную одежду. В конце концов он сбежал, тем самым доказывая, насколько влиятельным он является и каким хорошим может быть царь. Это, наконец, делает понятие о королях очень важным в этом обществе. С понятием о короле приходит также известность, слава и богатство. [3].

         Характеристику красных драконов трудно дать, потому что на основе многих мифологических фактов красный цвет может иметь различные значения. Некоторые говорят, что красный дракон является страстным, в то время как другие говорят, что он символизирует исключительно зло. Лингвисты, стоящие на последних позициях, тем самым солидаризируются с теми, кто указывает на мифологические корни красного дракона в эпосе «Беовульф» как воплощение злых сил.

         В связи с указанным, обратим внимание на любопытный факт. Красный цвет дракона, как видим, имеет двоякое значение. В то же время неоднозначно воспринимается и цвет жёлтый. Следовательно, сочетание этих двух (казалось бы, «трудно сочетаемых») цветов с точки зрения лексико-семан­тической есть оксюморон. И тем не менее в эпосах мы встречаемся с подобным необычным симбиозом цветов при описании Драконов. Правда, современные лингвисты явно затрудняются дать однозначную оценку красно-золотым (или красно-золотистым) драконам.

         С одной стороны, синтезированное цветообозначение смешивает красно-золотой цвет с красно-жёлтым, потому что тот или цвет этого сложного прилагательного означает светлый оттенок. С другой стороны,  небезынтересно отметить, что в древневерхнемецком языке цветобозначение «красный» описывает всё светящееся: огонь, солнце, луну, звезды и т. д. В то же время в германских языках принято выражение «красно-золотистый». Так что цветобозначение «красный» чаще всего является постоянным эпитет «золота». По нашим разысканиям, красный цвет имеет очень разветвлённую палитру. Это можно наблюдать хотя бы на примере сложной парадигмы, которая не укладывается в «Прокрустово ложе» войны. Скажем, красный цвет у англо-саксов, помимо военных назначений, является ещё и символом братства, отношений, а в некоторых рукописях - символом певчей птицы.В группе индоевропейских языков (к примеру, в древнеирландском различается «красное» и «желтое» золото), а в санскрите «золото» вообще редко характеризуется по цвету. «Во всех остальных индоевропейских языках постоянным эпитетом «золота» являются цветобозначения, передающие оттенки «желтого». Возможно, такая не совсем обычная сочетаемость цветобозначения «красный» имеет место в германских языках в связи с малой употребительностью цветобозначения «желтый» [5]. Наконец, ещё одно качество красного цвета, не описывающего дракона в эпосе «Беовульф» символизирует скопление, собрание. [The Oxford Dictionary of English Etymology C. T. Onions, G. W. S. Friedrichsen, R. W. Burchfield (1966, reprinted 1983, 1992, 1994) ISBN 0-19-861112-9]. Подчеркнём, что восточное понятие о драконах отличается от западноевропейских понятий. В Азии дракон носил тот или иной цвет в зависимости от возраста и цвета кожи его родителей. Таким образом, предками Красного дракона в Азии, от которых он родился тысячу и более лет тому назад, были красно-золотые драконы [1]. Однако в англосаксонских понятиях красный дракон является символом войны и битвы. Важно также отметить, что у древних англо-саксонских народов красный цвет часто ассоциируется с войной и кровью.  Последнее находит своё ясное отражение в эпосе «Беовульф», так как война является здесь важной частью общественной жизни в целом. Короли и другие знатные люди гордились своим богатством, которое они наживали в каждой битве. Скажем, герой эпоса Беовульф часто сражался с монстрами во имя добра в боях или в так называемых «полу-войнах» (дословный перевод), проливая вражескую «красную кровь». Когда он сражается против любого из трех монстров, он является участником в бою, усиливая тем самым и значение войны в средневековом обществе. Беовульф прожил свою жизнь в войнах, заявляя, что: «Мои первые дни были полны войны, и я смог выжить в них всех» В строках 2426-7 [3].

         Наконец, появление синего дракона у многих древних народов чаще всего символизировало спокойствие и миролюбие, так как семантика этого цвета сама по себе олицетворяет спокойствие и миролюбие. Синие драконы являются детьми сине-золотых драконов, которые родились восемьсот и более лет тому назад и символизируют на Востоке приход весны. Вновь мы видим, как понятие о драконе занимает значительное место на Востоке и находится в центре внимания в  азиатской культуре. [1]. Однако у древних англо-саксонских народовсиний (голубой) цвет нередко означал ярость, гнев, эмоциональный протест и даже духовно-злобный настрой. [4]. Это можно показать на примерах из эпоса, переведенных на русский язык А. Мартьяновым:

         Лишь мерцaли холодным синевaто-белым огнем пятнa неживых глaз. Призрaк, морок? Не может быть, призрaки не остaвляют следов нa снегу и не воняют псиной! У бестелесных твaрей не вaлит пaр из пaсти! Оно живое. Или нaполовину живое…[2]. На материале письменно зафиксированных текстов различных периодов ирландского языка можно наблюдать эволюцию, которая происходила в системе «сине-зелено-серых» цветов вследствие введения в систему новых цветобозначений: uaine «зеленый» (в древнеирландский период) и gorm «синий» (в раннесреднеирландский период). Но, несмотря на господствующие тенденции в тот или иной период, данная система на протяжении всей своей истории всё равно оставалась «сине-зеленой». Этот факт, видимо, должен получить объяснение в результате дальнейших исследований. В любом случае на материале кельтских языков можно наблюдать пример эволюции «сине-зеленой» системы цветобозначений, что представляет большую типологическую ценность в связи с малой изученностью генезиса и истории развития подобных систем цветобозначений в языках мира [5].

         Подводя итоги второй главы, следует непременно подчеркнуть, что все указанные нами цвета (в основном - красный, жёлтый, синий и зелёный) имеют ассоциативно-условное значение. Их прямой либо переносный смысл почти всегда постигается только в связи с конкретным контекстуальным окружением.         

 

  Список использованной литературы

  1. Андреева-Васина Н.И.Прилагательное красный в русских народных говорах // Диалектная лексика. Л., 1975.
  2. Атоева М.М.Сравнительный анализ цветообозначений в русском и таджикском языках. Л., 1988.
  3. Бартольд В.В. «Деде Коркут» перевод на русский язык. Баку, 1950. 
  4. Бахилина М.К.История цветообозначений в русском языке. М., 1975.
  5. Василевич А.П. Цветообозначения в языке дари. М., 1987.
  6. Berlin B. and Kay P. Basic color terms, their universality and evolution. Berkeley; Los Angeles, 1969.
  7. Sapir E. Grading: a study in semantics. PhilosophyofScience, 1944, vol.11; Уорф Б. Л. Наука и языкознание // «Новое в лингвистике». М„ ИЛ, 1960, вып. 1,с. 169-182.

      Key words:  dragon, meaning, color, war, symbol, epic

      Açar sözlər: əjdaha, məna, rənq, müharibə, rəmz, epos

      Ключевые слова: дракон, значение, цвет, война, символ, эпос

 

Summary

    Exploring and analyzing the text of the epic, each step may be encountered with any color value, which having its own symbols in conjunction with any of objects, or elements of the description of the heroes of the epic, in either a direct or a figurative meaning.

     Here, each color is not only a symbol and a description of some elements, but most of all, this colors scheme is carry a historical and cultural character. The text can often be seen as  a  physical description of people with the most used colors such as: bright - red, light - blue, poisonous - green, light - brown, gray, bluish, transparent blue, orange - red, blue - green, carbon - black, ashy - black, red - yellow which is a clear indication that these colors are symbols of the ethnic and historical characters. 

Xülasə

   Beovulf eposun mətnini təhlil və tədbiq edərək, hər bir addım başı hər hansı bir rəng dəyəri ilə qarşılaşmak mümkündür. Burada birbaşa və ya məcazi, obyektlərin hər hansı və ya epik qəhrəmanların təsvir elementlərinin rəmzlərini tapmaq olar. Burada hər bir rəng simvolu və bəzi elementlərin təsviri deyil, ancaq qeyd etmək lazımdır ki, burada ən çox rəng sxemi bir tarixi və mədəni xarakter daşıyır. Bu mətn daha çox rənglərin etnik və tarixi simvolların rəmzləri kimi baxıla bilər, və burada açıq-aydın bir əlamət olan: parlaq – qırmızı, açıq – mavi, zəhərli yaşıl, açıq – qonur, bozumtul, abıyaçalan, şəffav mavi, narıncı – qırmızı, mavi – yaşıl,  karbon – qara, küllü – qara, qırmızı – sarı kimi ən çox istifadə olunan rənglər insanların fiziki təsviri kimi göstərilir.


Saidə Mustafayeva

İMADƏDDİN NƏSİMİNİN DİLİNDƏ İŞLƏNƏN QƏDİM  AZƏRBAYCAN SÖZLƏRİ

(İsim və əvəzliklər)

XIV əsrin ikinci yarısı və XV əsrin əvvəllərində yaşayıb yaradan İmadəddin Nəsiminin şeirlərində dövrünün mübariz ideyaları öz əksini tapmaqla bərabər, onun əsərlərinin dili də Azərbaycan ədəbi dilinin təzahürü və zəngin abidəsi kimi əvəz­sizdir. Şairin yaradıcılığı Azərbaycan dilinin ədəbi normalar sisteminin formalaşdığı bir dövrə düşür. Elə bu səbəbdən də o, ədəbi dilimizin xüsusiyyətlərini öz əsərlərində əks etdirərək onun sabitləşməsi və inkişafı yolunda çalışmış, ədəbi dilin üslubuna məxsus söz və ifadələr işlətmiş, həmin sözlər vasitəsilə fikir incəliyini, məna çalarlığını və məzmun dərinliyini göstərə bilmişdir. Bu sözlər içərisində dilimizin qədim qatını özündə yaşadan -  yəni qədim Azər­baycan (türk) sözləri xüsusi yer tutur ki, onlardan bir qrupunu adlar  /isimlər/ təşkil edir.

Həmin sözlərdən biri Tanrı teonimidir.

Şairin şeirlərinin dilində  işlənən sözlərdən biri ilə Tanrı teonimidir.

Yar ilə xəstə könlümün əcaib haləti vardır,

Vəleykən müddəi bilməz, bizimlə qilüqal eylər.

Nəsimi yar hicrində ümid üzməz vüsalından

Ki tanrı aqibəti bir gün bu hicranı vüsal eylər (1).

Nümunə kimi verdiyimiz şeir parçasından görünür ki, bu müqəddəs mənanı ifadə edən teonim Nəsiminin şeirlərinin dilində yalnız bir formada, Tanrı şəklində, ilkin variantında yəni heç bir fonetik dəyişikliyə uğramadan, işlənmişdir. Tanrı-Tengri sözü  yalnız türklərə məxsus olub, müqəddəs mənanı ifadə edən bir teonimdir. Bu söz ilk orta əsrlər Zaqafqaziya mənbələrinin dilində müəyyən fonetik dəyişikliklə həm Tanrı, həm də Tenqri, Tenqrixan//Tenqriqan kimi də işlənmişdir. «Al­ban tarixində qeyd edilir ki, hunlar (yəni türklər – S.Mustafayeva)» hansısa qeyri-adi nəhəng bir qəhrəmana, Allah-Tenqrixan adlandıraraq, qızardılmış atları qurban gə­tir­dilər (2, səh.48).  V əsr erməni tarixçisi Yeqişe isə məlumat verir ki, 451-ci ildə Aran hökmdarı hunlarla (Şimali Albaniya və Cənubi Dağıstan onoqurları ilə) müqavilə bağlayanda hunlara göyə (Tanrıya) and içdilər ki, müqaviləyə sadiq qalacaqlar. VII əsr Bizans tarixçisi Feoflakat Simokatta isə yazırdı: «Türklər odu hər şeydən  yüksək tutur, havaya hörmət edir, torpaq haqqında  himnlər oxuyur, bununla belə yalnız bir şeyə, göyü və yeri yaradana baş əyir, onu  Tanrı (Allah) adlandırır, şərəfinə atdan, öküzdən və xırda maldan qurban kəsirlər» (2, səh.48). Tenqrixanın hunlar, sonra isə xəzərlər arasında əsas ilahi qüvvə sayılması S.A.Pletnyovanın araşdır­malarında da geniş əksini tapmışdır (3). Tanrı (Tenqri, Tenqrixan// Tenqriqanın Azərbaycanın xüsusilə şimalında hun-qıpçaqlar arasında hələ eramızın ilk əsrlərindən bu cür məşhur olmasının nəticəsidir ki, islamın yayılmasından sonra da həmin söz və onun ifadə etdiyi müqəddəs semantika türk-qıpçaq təfəkküründən silinmədi (4).

Tengri sözü  tarixi abidəmiz olub, qədim Azərbaycan (ümumtürk) dilinin həm şifahi, həm də  yazılı dil xüsusiyyətlərini özündə əks etdirən «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanında və «Dastani- Əhməd Hərami»də Tanrı şəklində işlənmişdir.

Allah-allah diməyincə işlər onmaz

Qadir tənri verməyincə ər bayımaz.

Vəli həq tanrının lütfi gəlimdir

  Kərimdürü rəhimdürü əzimdir  (5, səh.66).

Vəli həq tanrının lütfi gəlimdir

Kərimdürü, rəhimdürü, əzimdir (6, səh.66)

Q.Bürhanəddinin «Divan»ında isə bu teonimə həm Tanrı, həm də tənqri (Tenqri) formasında təsadüf edilir:

Toqat gəl əsində səbuhyi ver tolu

Basəd ki, şübhə irüzə Tanrı səfa ilə.

Hər zaman suya varıb gəlməz sənək,

Qayda geçər ər yerinə hər zənək?

Tənqridən bolsa inayət bir qula,

Laçın dəxi qapar yer kükənək (7, səh.684)

Nəsimi şeirlərinin dilində təsadüf edilən qədim Azərbaycan sözlərindən biri də «su»dur.

Gəl, ey dilbər, məni gör kim, necə xoş yanaram sənsiz,

Odundan acı hicranın su oldum, axaram sənsiz.

Xəyalın gəlmiş, ey huri, gözüm qarşısına durmuş,

Fəraqindən yanır bağrım, xəyalə baxaram sənsiz (1, səh.67).

Su sözü də ilk dəfə Xəqaninin əsərlərinin dilində işlənmişdir (8, səh. 111-112).

Bu  sözün Azərbaycan (türk) mənşəli olduğunu Dədə Qorqud dastanının dilində işlənməsi də təsdiq edir.

Souq-souq suları sorar olsan

Ağam Beyrəgin içədiydi

Ağam Beyrəg gedəli içərim yoq (5, səh.61)

Ğulam – qulam – gənc oğlan, xidmətçi

Laməkanın eyni-məmurundan oldun, ey həbib

Laməkan əsasına gör kim, nə bünyad olmuşam.

Qamətindən ta iraq etdi məni dövri-fələk,

Həsrətindən mən qulami – sərvi azad olmuşam (1, səh.98).

Quranda işlənən «ğulam» sözü ilk səslisi düşən, türk mənşəli «oğlan» sözünün ərəb­ləşmiş variantıdır. Ərəb dilində «ğulam»la əlaqədar «gur saçlı dəliqanlı», «yetişmiş qız» mənalarını ifadə edən ğaylam sözü də işlənir (9, səh.86)

Baş

Lütfü  ehsan vaxtıdır, şaha, mənə ehsan gərək

Çün əzəldən qismət olmuş lütfü ehsan sizlərə.

Ey Nəsimi, xubların bir başı vardır, min dili,

Eşqilə bel bağlama bu əhdü peymansızlara (1, səh.20)

Bu  sözə  ilk dəfə Ə.Xəqaninin əsərində təsadüf edilir (10, səh.81).

«Kitabi-Dədə Qorqud»:

Ağız dildən qız, kişi xəbər mana!

Qara başım qurban olsun bu gün sana! (3, səh. 61)

Baş sözünə Q.Bürhanəddinin qəzəllərində də təsadüf edilir:

Şol kişi gərək ki, iqdam eyləyə bu eşqə ki.

Sol əlində başı ola, sağ əlində xəncəri (1, səh. 31)

Bağ

Firqətin yandırdı bağrımı, yürəgim qan oldu, gəl!

Gəl ki, didarın bu sayru cana dərman oldu, gəl!

Dünyanın mazü nəimi, bağü bustanı mana

Sənsiz, ey sultani- xuban, bəndü zindan oldu gəl! (1, səh.119)

Azərbaycan dilinə məxsus olan bağ sözünə Q.Bürhanəddinin “Divan”ında da təsadüf edilir.

Torpağ ol badi-səbaya ki, açar zülfi üçün, Bağda gər dilər isən ki, qızıl alması ilə (7, səh. 138).

Şeirlərin dilində işlənən sözlərdən biri də tağ-dağsözüdür.

Kövnü məkandan keçmişəm, məni şərabın içmişəm,

Canana, üzün görmüşəm, başdan ayaq can olmuşam

Dəvi mənəm, qazi mənəm, münkər mənəm, razi mənəm,

Daği mənəm, yazı mənəm, mən külli-dövran olmuşam (1, səh.135)

Tağ-dağ sözünə farsdilli Azərbaycan şairi Qətran Təbrizinin əsərində təsadüf edilir. Bu söz «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanında və Q.Bürhanəddinin şeirlərinin dilində də  tağ şəklində işlənmişdir.

Cəngi-nəvai qoma ki, yumşana könli.

Tağları inlətmədimi məğmeyi-Davud (7, səh. 48)

 Yalnuz bən degüləm eşq əsiri

Ki, tağlarda inilərlər həmayim (7, səh. 57)

Dağ//tağ sözündəki t-d paralelliyi, yəni kar samitlərlə, cingiltili samitlərin müvaziliyi «Kitabi-Dədə Qorqud»da da özünü göstərir. M.Erginin hesablamaları gös­tərir ki, «Kitab»ın (Dədə Qorqudun) söz əvvəlində  t səsinin işlənməsi özünü daha çox göstərir (11, səh.118). Taş, tağ, tatlu, tavşan, toksan, tşarı və s. söz əvvəlində t səsinin işlənməsi yəqin ki, kitabın şifahi dil xüsusiyyətini (qıpçaq xüsusiyyətini), d-nın işlənməsi isə yazılı dil xüsusiyyətini (yəni oğuz tayfa dil xüsusiyyətini) özündə əks etdirir.Ərənlər ərəni Qaraçuq çoban sapanın ayasına taş qodı, atdı. Birin atanda ikisin-üçün yıqdı. İkisini atanda üçün – dördün yıqdı. Kafərlərin gözünə qorqu düşdü. Qaraçıq çoban kafərin üç yüzini sapan taşilə yerə bıraqdı (5, səh.43).

Nəsnə

Dilbəra, dil səndən özgə bir dəxi yar istəməz,

Çün müyəssər oldu vəslin, qeyri didar istəməz.

Könlümə eşqini qismət çün əzəldən qıldı həq,

Ta əbəd eşqindən özgə nəsnə, zinhar, istəməz. (1, səh.64).

Nəsnə  qədim Azərbaycan sözü olub, şey, əşya mənasını bildirir. Bu söz «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanında da işlənmişdir: Bazırganlar ayıtdılar «… bizim bir bəgümiz oğlı vardır (Qam börənin oğlu Bamsı Beyrək boyu) bu üç nəsnəyi ana ərmağan aparsavuz gərək idi!» dedilər (5, səh.53)

Mən

Açıldı zülfü xalından mana  iman-din babı,

Bu hərfü nöqtəyi gör kim, nələr fəth oldu babından.

Əgərçi zikri-təsbihin savabı çoxdur, ey zahid,

Mən onu eşqə dəgşirdim, anın keçdim savabından (1, səh.186).

Gətirdiyimiz nümunədən göründüyü kimi I şəxs təkini ifadə edən mən əvəzliyi, həm mən, həm də müəyyən səs dəyişikliyi ilə, bən formasında paralel olaraq işlənmişdir.

Mən əvəzliyi «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanında da  həm mən, həm də  bən formasında işlənmişdir.

Hey-hey, dayələr (babam) mana bən səni yüzi niqablı Beyrəgə vermişəm, diərdi. Olmıya kim, bu ola (5, səh. 54). «Mahmud Kaşgari «Divan»ı və qədim Azərbaycan dili» məqasləsində mən//bən fonetik müvaziliyini nəzərdən keçirən V.İ.Aslanov yazır ki, «M.Kaşqariyə görə türklər, yəqin ki, qıpcaqlar söz əvvəlində m, oğuzlar b işlədirdilər: mən əvəzinə oğuzlar bən, mun (yeməyin suyu) əvəzinə bun deyirlər» (2, səh. 170). Müasir dövrdə isə Azərbaycan dilində məhz mən, yəni qıpçaq variantı, Türkiyə türkcəsində isə bən, yəni oğuz variantı qərarlaşmışdır. Mən // bən əvəzliyinin türk tayfalarının fonetik xüsusiyyətlərini özündə əks etdirməsi  bu sözün nə qədər qədim bir tarixə malik olduğundan xəbər verir.

Onu da qeyd edək ki,Q.Burhanəddinin şeirlərində isə I şəxsin təkini ifadə edən əvəzlik həmin şəxsin şəkilçisi vəzifəsində isə heç bir dəyişikliyə uğramadan yəni mən formasında çıxış edir.

                         Sənciləyin bən yarə irməmişmən

                         Mən yazıya atduğum dərməmişmən

                         Ta dikən tolmayınca baxçada

                          Bən anı balta ilə qırmamışmən (7, səh. 681).

Sən

Çün ləbin cami-cəm oldu nəfxeyi-Ruhülqüdüs,

Ey cəmilim, ey cəmalim, bəhrü kanım, mərhəba!

Könlümə heç səndən özgə nəsnə layiq görmədim,

Surətim, əqlim, üqulim, cismü canım, mərhəba! (1, səh.13).

Sən sözünə ilk dəfə Əfzələddin Xaqaninin əsərində təsadüf edilir.

Məra dər farsi fahşi ke quyənd,

Be törke çərxeşan quyəd ke sənsən

                                       Farsca mənə söyüş söysələr

                                    Çərxi fələk (onlara) cavab verər ki, sənsən (12, səh. 112)

Məlumdur ki, XI-XII əsrlərdə Azərbaycanda dövlət dili və ədəbi-bədii dil olaraq farscadan elmin dinin dili olaraq ərəbcədən istifadə edirdilər. Görkəmli epiqrafist M.Neymətovanın apardığı araşdırmalar göstərir ki, Azərbaycan ərazisində yapılmış epiqrofik abidələr ərəb, qismən fars dilindədir (13).

Ümumiyyətlə, XI-XII əsrlərdə yazıb-yaratmış şairlərin, mütəfəkkirlərin Azərbaycan-Türk dilində qələmə aldıqları heç bir əsər bizə yetişməsə də, mənbələrin məlumatı belə əsərlərin mövcudluğunu istisna etmir. Məsələn, XI əsrdə Məsud İbn Namdarın ərəb və fars (əcəmi) dilləri ilə yanaşı türkcə və zimmicə (yəni yerli dildə, çox güman ki, albanca) şeirlər yazması haqqındakı məlumatı bunu təsdiq edir (va yunazimi arabiyyatan va acamiyyətən va turkiyyatən va zimmiyyatən (14, səh.145). Sözsüz ki, XI-XII əsrlərin Azərbaycan şairləri Qətran Təbrizi, Xaqani, Əbül Üla Gəncəvi, Məh­səti, Nizami farsca yaradıcılıqları ilə həm də Azərbaycan-Türk üslubu yaradırdılar.

 

Ədəbiyyat:

  1. İ.Nəsimi. Seçilmiş əsərləri. İki cilddə, I c., «Lider» nəşriyyatı, B., 2004
  2. V.Aslanov, V.Qukasyan. İssledovaniya po istorii azerbaydjanskoqo yazıka dopismennoqo perioda. İzd. «Elm» B., 1986
  3. S.A. Pletneva. Xazari. İzd. «Nauka», M., 1976
  4. M.Adji. Evropa, tyurki, Velikaya step. İzd. «Mısl», M., 1998
  5. Kitabi-Dədə Qorqud. «Yazıçı», B., 1988
  6. Dastani- Əhməd Hərami. «Şərq-Qərb» nəşr., B., 2004
  7. Qazi Burhanəddin. Divan, «Öndər», nəşr., B., 2005
  8. H.Araslı. Azərbaycan ədəbiyyatı: tarixi və problemləri, «Gənclik» nəşr., 1998
  9. V.M.Məmmədəliyev. Quranda ümumtürk mənşəli sözlər, Azər. Filolog. məs., «Elm» nəşr., B., 1983
  10. V.Aslanov XII əsrə qədərki Azərbaycan dili haqqında. Azərb. Filoloq. məsəl. «Elm» nəşr., B., 1983
  11. E.Əzimov. Azərbaycan dilinin tarixi dialektologiyası, BDU nəşr., B., 1995
  12. S.Ş. Mustafayeva. Qədim Azərbaycan dilində tayfa dili xüsusiyyətləri (oğuz-
  13. qıpçaq), BDU nəşr., B., 2013
  14. M.S. Nematova. Korpus etnoqrafiçeskix pamyatnikov Azerbaydjana. İzd., «Elm», B., 1991

 

Резюме

В статье на основе конкретных примеров систематизируются и анализи­руются присущие древнеазербайджанскому (тюркскому) языку слова, обозна­чающие названия предметов, местоимения, употреблявшиеся в стихотворениях величайшего азербайджан­ского поэта - философа Имадеддина Насими; рас­сматриваются особенности их употребления в исторических памятниках, написанных в предыдущие века. В статье также даётся обзор научных кон­цепций и взглядов азербайджанских и других ученых на исследуемые единицы.

Ключевыеслова: стихотворение, исторический, древний, слово, имя

 

Summary

In the article on the basis of concrete examples are systematized and analyzed the ancient Azerbaijani (Turkic) words that denote names of subjects, pronouns used in the verses by the great Azerbaijani poet - philosopher Imadeddin Nasimi; are considered peculiarities of their use in the historical monuments written in the previous centuries. In the article is also given the review of the scientific conceptions and ideas by the different Azerbaijani and other scientists dealt with the researched words.

Key words: verse, historical, ancient, word, name

 


Səfərova Şəhla, Hüseynova Ülviyyə

DİLVAHİDLƏRİNİNFONOGENETİKXÜSUSİYYƏTLƏRİ

        İnsan dili səsli dilin ən yüksək və inkişaf etmiş formasıdır. Araşdırmalar gös­tərir ki, insan dilinin formalaşması və inkişafı da təbiətin ümumi qanuna­uyğunluqları və prinsipləri üzrə qurulur və inkişaf edir. Belə ki, təbiətdə hər şey sadədən mürək­kəbə, ibtidaidən aliyə doğru inkişaf etdiyi kimi, insan vә onun dili, şüuru, düşüncәsi, nitqi - tәfәkkurü vә ictimai һәyat qabiliyyәti dә tәdricәn sadәdәn mürәkkәbә doğru inkişafın nəticəsindә formalaşmışdır. Bu mənada dilin ilkin elementlәrinin bir vә iki işarәli olması vә bu işarәlәrin tәbiәtin dili üzәrindә tәşәkkul tapması tәbii vә qanunauyğun һaldır.     

Qәdim türk yazılı abidәlәrinin faktları әsasında aydın olur ki,  lap әvvәllәr tәk sait sәsdәn ibarәt söz olmuşdur. Mәs.: [ö] sәsi söz kimi "fikirlәşmәk", düşünmək, “ağıl, anlamaq" mənasında işlәdilmişdir.: öq [eqüd] öyüd, öqren/öyrәn sözlәri dә ö-nün törәmәlәridir. [y;] sәsi isә “yuxu” mәnasında işlәdilmişdir. Buna Maһmud Qaşğarinin divanındakı “ucuz kişi” söz birlәşmәsi dә tәsdiqlәyir. Sonralar [u:] kö­kündәn uy, uy+qu, yu+qu vә yuxu sözu törәmişdir. Eyni forma vә qayda üzrә [ı, a, ә, i, e] sәslәri dә birelementli söz kimi müxtәlif mәnalarda işlәnmişdir .

Araşdırmalar göstərir ki, elementar məna daşıyıçıları olan insan sәsinin mәna yü­kü bir neçә qatdan ibarәtdir. Belә ki, sәs һәrәkәtin, һәrәkәt isә enerjinin törәmәsi olduqundan tәbii dilin sәslәri ilk növbәdә һәrәkәti һәrәkәtin vasitәsilә durumu, duru­mun kömәyi ilә keyfiyyәti әks etdirir. Başqa sözlә, insan sәsinin birinci qatında һәrәkәt, ikinci qatında һal, durum üçüncü qatında keyfiyyәt, dördüncü qatında isә ad dayanır.

Fonosemantik vә fonosimvolizmә dair aparılan araşdırmalar göstərir ki, dildә sözlәrin ixtiyariliyi mütlәq xarakter daşımır vә һәtta ayrı-ayrı fonemlәrin müәyyәn assosiasiya ilә bağlılığı mәsәlәsi ortaya çıxmışdır. Bu baxımdan insan dilinin ilkin sözlәri birelementli sәslәrdәn ibarәt olub, әsasәn fonosemantik məna kәsb etmişdir.

İbtidai insanlar müxtәlif çalarlı sәslәr çıxarmaqla һal, vәziyyәt, durum barәdә bir-birinә elementar informasiya vermişlәr. Belә ki, insanlar [ay çalarlı sәs çıxar­maqla qorxunu, təəccübü; [o,u] sәslәri ilә uzağı; [e] sәsilә etirazı; [p] sәsilә istinin çoxluğunu; [f] sәsilә yorğunluğu; [z] sәsilә yanmağı; [ü] sәsilә ağlamağı; [q] sәsilә tutqunluğu, qatılığı vә s. kimi һal, vәziyyәt vә durumu ifadә etmişlәr.

İngilis dilindә uzun [i] sәsi dodaqların yana çәkilmәsi, külümsәr vәziyyәt durumu almaqla tәlәffüz olunduğundan bu sәs fonosemantik baxımdan “sevinc” һissi ifadә edir, [i:] sәsi isә dodaq dairәlәnmәsi ilә tәlәffüz olunduğundan kәdәr һissi, işlәrin uzun, müşkül vә mürәkkәb olduğunu ifadә edir. Azәrbaycan dilindә [i] sәsi “sevinc” һissi deyil, incik һәrәkәt, әziyyәt, әzab mәnasındadır vә [i: ş - iş] ikielementli “iş” sözü dә bu akustik obrazdan törәmәdir. “İş” sözü birelementli [i:] kökündәn fonosemantik yol ilә yaranmışdır.

Dildә bir vә ikiişarәli elementlәrdәn ibarәt sözlәrә şivәlәrdә һәlә dә rast gəlmək olur. Tatar dil şivәlәrindә qadın әrinә “ey", Azərbaycan dili şivә- lәrindә isә [ә:] deyә müraçiәt edir. İngilis dilindә dә bir sıra sözlәrin fonetik tәrkibi bir elementdәn ibarәtdir. Mәsәlәn: I. oq, aqe, eqq, aһ, oһ vә s.

Hәlә qәdim dünyada stoiklәr belә һesab edirdilәr ki, sözlәrin fonetik (sәs) cildi әşyaların çıxartdıqları sәslәri әks etdirir vә әşyaların insanda oyatdığı tәәssüratı ifadә edir. Tәbii sәslәrin akustik obrazları vasitәsilә sözlәr әşyaları, һәm dә onların daxili maһiyyәtini ifadә edir. Deyilәn vә ya yazılan söz һәm әşyanı ifadә edir, һәm dә dinlәyicidә әşyanın tәbiәtinә müvafiq tәәssürat yarada bilir.

Avqustinә görә, sәslәnmәyәn әşyaların adları isә һissi tәsir әsasında yaranr. Əgər bir әşya һissә zәif, incә vә kobud tәrzdә tәsir göstərirsә, onda onları tәşkil edәn sәslәrin qulağa təsir edәn zәifliyi vә kobudluğu eyni tipli - bәnzәr adlar yaradır. Avqustinin fikrincә, adın sәslәnmәnin akustik obrazı ilә, әşyanın tәbiәti arasında әlaqә vardır. Müasir tәdqiqatçıların әksәriyyәti dә sәs tәqlidi sözlәrin sәs cildi ilә һәmin әşyanın - denotatın sәs xarakteri arasında әlaqәnin olması qәnaәtinә gәlmişlәr. Sözlәrin semantikası bir neçә tәbәqәdәn formalaşır: nüvә tәbәqәsi, keyfiyyәt tәbәqәsi vә fonosemantik tәbәqә. Belәliklә, sözlәrin qulaqda zәif, incə, xoş vә yaxud ağır, pis, kobud sәslәnmәsi vә bu sәslәnmәnin denotatın tәbiәtinә münasibәti sözlәrin fonetik cəhətini, fonosemantik tәbәqәsinin səciyyəlәndirir.

Kompüter eksperimentlәrinin nəticəlәri göstərir ki, sözlәrin fonetik, sәs cildi ilә onların mənası arasında uyğunluq vardır. Belә ki, sözlәrin keyfiyyәt tәbәqәsinin ölçülәri ilә onların fonosemantik təbəqəsinin keyfiyyətini, hətta ayrı-ayrı səslərin fonosemantik əlamətlərini ölçmək olur. Kompüter eksperimentlərinin nəticələrindən belə bir qənaətə gəlmişlər ki, sözlərin fonosemantik təbəqəsi dilin semantikasında mühüm rol oynayır. Mahiyyət etibarilə bu, fonosemantik məzmun və informativlik elə dilin səsli formasının özü və onun mövcudluq formasıdır. Məlumdur ki, dil maddi varlığa çevrilməyibsə, o heç vaxt mövcud ola bilməz. Odur ki, bütün sözlər, cümlələr və mətnlər səsli formaya malikdir. Deməli, hər hansı dil vahidini (fonemi, morfemi, leksemi, frazemi, cümləni, mətni) fonetik forma, foneti məzmun müşayiət edir və bu vahidlərin hər birində dilin fonetik sistemin fonosemantik “payı” vardır.

C.Sviftin düşünüb tapdığı “liliput” sözünün fonetik forması ilə əşyanın (deno­tatın) təbiəti arasında bir uyğunluq olduğuna əyani misal ola bilər. “Liliput” sözünün nüvə təbəqəsi liliputlar yaşayan ölkələrin sakinini nəzərdə tutur. Liliputlar Qulliverə nisbətən boyca çox kiçik görünürlər. Boyca kiçiklik, alçaqlıq sözün keyfiyyət təbə­qəsini təşkil edir. Sözün ilkin səsinin [lili] akustik obrazı qulaqda zəif, incə səslənir, və adamda nəyinsə kiçik, xırda və balaca olması təəssüratı yaradır. Sözün akustik ob­ra­zının, səs cildinin insanlarda kiçik əşyalara assosiasiya yaratması sözünün fono­semantik təbəqəsini təşkil edir.

Tədqiqatlar göstərir ki, uşaqlar ilkin çaqlarda dil işarələrinin (sözlərin) səs cəhəti ilə maraqlanırlar. Onlarda belə bir assosiasiya yaranır ki, incə səslərlə ifadə edilən əşyalar balaca, qalın səslərlə ifadə edilən əşyalar isə böyük olur. Uşaqlarda belə bir assosiasiya sözlərin səs cildinin qulaqda zəif, incə və yaxud ağır, kobud səslənməsinin təsirindən yaranır. Fonosemantik təbəqə sözün mühüm bir aspekti kimi öz ifadəsinin onun digər təbəqələri ilə uyğunluğunda, həmahəngliyində tapır. Semantik təbəqələrin qarşılıqlı əlaqəsi və təsiri dildə sözün funksiyasına, həyatına, hərəkətinə kömək edir, onu daha məzmunlu, ifadəli, təsvirli və parlaq edir.

Assosiativ keçidlərlə informasiya axtarışı üzrə aparılan incələmələr  də göstərir ki, sözlərin mənasının açılmasında, onların ilkin və tarixi inkişafda dəyişilmiş fonetik variantlarının bərpa edilməsində sözlərin fonosemantik təbəqəsinin və ayrı-ayrı dil səslərinin fonetik məzmununun mühüm rolu vardır. Kibernetik model əsasında infor­masiya axtarışı üzrə incələnən “türk” sözünün mənşəyinin açılmasını nəzərdən keçirək: Mahmud Qaşğariyə görə, "türk” sözünün mənası “döyüşçü dəstəsi” demək­dir. Bu versiya doğrudursa, deməli, “türk” sözündə çins (erkəklik), hərəkət, silah və toplum əlamətləri hökmən olmalıdır. “Türk” sözünün fonetik tərkib elementləri olan [t] və [k] səsləri fonosemantik baxımdan tərəddüdü, [ü] səsi aqlamağı, [r] səsi isə tamın tərkibinə qayıtmaqı ifadə edir.

Tərəddüd - müntəzəm yerdəyişməni, qabarma və çəkilməni özündə ehtiva edən sözdür. Deməli, “türk” sözünün iki ebementi [t] və [k] hərəkət ifadə edə bilir. [r] səsi (elementi) isə hərəkətin bütöv daxilində olması zəruriyyətini, yəni toplumu əks etdirir.

Lakin [ü] səsi ağlamağı ifadə etdiyindən, erkəkliklə bir araya sığmır. Deməli, burada [ü] səsinin əvəzinə başqa səs olmalıdır. Belə ki, bu səsin ehtimal variantları [a, e, ə, i, ı, o, ö, u] səsləri ola bilər.

Bu səslər içərisində [ü] səsinə yaxın və oxşar olan [u] saitidir. Fonosemantik baxımdan [u] uzaqdakı bacarıqlını - Künəşi, Köyü, Tanrını göstərir. Bu isə erkəklik əlamətinin daşıyıçısıdır. Bu halda “türk” sözünün “turk” fonetik şəkli daha qədim və düzkündür. Bu versiyanı Xaylandruq // Haylan türk - sayılan türk, seçilən "türk” sözü çox gözəl sübut edir. Türk sözünün elementlərini iki-iki və üç-üç incələyib nəzərdən keçirdikdə aydın olur ki, “türk” sözü ilk növbədə [u] kökündən sonra [ur-dan, daha sonra isə [tur]- dan əmələ gəlmişdir.

Assosiativ keçid metodu ilə sözlərin ilkin yaranış və fonetik formasının müəyyən edilməsində fonosemantik mənalar bir növ operator rolunda çıxış edir və məhz dil səslərinin fonosemantik mənalarına əsasən sözlərin ilkin fonetik formalarını müəyyənləşdirmək olur. Məlumdur ki, ayrılıqda götürülmüş səslə sözün tərkibində işlənən həmin səs dəyər baxımından eyni deyildir. Belə ki, vurğu altında olan səs vurğusuz mövqedə olan səsə nisbətən daha çox informasiya daşıyır, daha çox nəzərə çarpır. Psixoloqlar müəyyən etmişlər ki, sözün əvvəlində olan birinci səs vurğu altında olan səslə müqayisədə daha çox əhəmiyyət kəsb edir. Belə ki, ilkin səs mənanı yada salan, əsas informasiya daşıyıçısıdır. Bir sıra dillər üzrə pantopoxronik aspektdə aparılan müşahidə və araşdırmalar göstərir ki, dil səsləri sözlərin tərkibində uzun bir təkamül yolu keçməsinə baxmayaraq, onların əksəriyyəti söz daxilində öz ilkin fonetik formalarını mühafizə etmişdir. Sözlər filokenez təkamül prosesində səs əvəz­lənmələrinə və səs dəyişmələrinə məruz qalsalar da, yaxud sözün fonem tərkibi tanın­maz dərəcədə dəyişikliyə uğrasa da belə, sözlərin əksəriyyəti ən azı bir fonem tim­salında öz ilkin səs formasını (fonokenezisini) mühafizə edib saxlaya bilmişdir. Məsələn, “yol”, “cığır” sözünün ilkin fonetik forması tarixi inkişafda ayrı-ayrı təbii - çoqrafi ərazilərdə müəyyən səs dəyişmələrinə məruz qalsa da, bu söz [r] və [i] səslərinin timsalında öz ilkin səs formalarını qoruyub saxlamışdır. Belə ki, bu səs sanskritdə panthah, avestada panta, yunan dilində pontez, qədim prussiya dilində pin­tis, rus dilində путь, latın dilində poris, ingilis dilində isə path kimi formaları vardır .

“Dəniz" sözünün də qədim və müasir kerman dillərində müxtəlif formaları vardır. Belə ki, qədim qot dilikdə bu sözün sawrs, qədim island dilində sacr, qədim yuxarı alman dilinə sea, qədim ingilis dilində sae isveç dilində sjo, alman dilində see, müasir ingilis dilində sea kimi formaları vardır. Bəzi mülahizələrə görə “dəniz” sözünün etmiologiyasında osetin dilində “səhər” mənasında işlənən saеw sözünü də nəzərə almaq lazımdır.  Hertelin araşdırmalarına görə "dəniz” sözü veda və avesta dillərində olan söz qruplarına aiddir və "dəniz” sözü bu dillərdə “göy”, “işıq” və “od” mənasını verən su (veda), su (avesta) kökündən yaranmışdır. "Dəniz" sözünün fonetik tərkibinin müxtəlif formalarda olmasına baxmayaraq, bu söz [s] fonetik ünsürü ilə öz ilkin fonetik formasını qoruyub saxlamışdır.

Azərbaycan dilində nitq hissələrinin (digər türk dilləri ilə müqayisədə) morfonoloji təhlili göstərir ki, nitq hissələri öz tarixi inkişafında müəyyən səs dəyişmələrinə məruz qalsalar da, onlar öz ilkin mənşəyinin səs formalarını ən azı bir fonem timsalında da olsa qoruyub mühafizə etmişlər. Şəxs əvəzliklərinin prototürk, paratürk, arxetip və müasir fonetik formaları dediklərimizə əyani misal ola bilər. Dildə səs dəyişmələrinin iki səbəbdən baş verdiyi qeyd edilir. Danışıq üzvlərinin müxtəlif mövqeli tələffüzünün nəticəsində baş verən səs dəyişmələri: buraya kombinator və movqeli (pozision) səs dəyişmələri daxildir. İkinci növ dəyişmə isə analogiya, yaxud assosiasiya üzrə baş verən səs dəyişmələridir. Birinci növ dəyişmə fiziki, ikinci növ dəyişmə isə psixoloji amillərin təsirindən yaranır. Birinci növ səs dəyişməsi fonetik, ikinci növ səs dəyişməsi isə qeyri-fonetik dəyişmə adlanır.

B.Delbrükə görə, səs dəyişmələri səsin tələffüzündəki dəyişmələrə əsaslanır, və səs birləşmələrinin hər yerində təzahür edir. Analogiya isə əksinə, köhnə formaların yeni forma ilə əvəz edilməsidir.

Kombinator və mövqeli səs dəyişmələri ilə spontan (daxili səbəblərdən törəyən, öz-özünə əmələ gələn) səs dəyişmələri arasında fərq yalnız budur ki, birincilərin səbəbi bizə məlumdur, ikincilərin səbəbi isə hələlik naməlumdur.

Səs dəyişmələri ilə əlaqədar aparılan araşdırmalar göstərir ki, sözdə baş verən səs dəyişmələri əsasən inlautda və auslautda baş verir, və sözönü, başlanğıc mövqedə olan səslər filogenez təkamüldə əsasən öz ilkin fonetik formalarını mühafizə edib saxlayır. Digər tərəfdən müşahidələr göstərir ki, sözlərdə dəyişikliyə uğrayan ən çox sait səslər olur. Səs dəyişmələrinin bu cəhəti onunla şərtlənə bilər ki, dil səsləri yalnız öz aralarında deyil, onlar həm də xarici mühit amilləri ilə qarşılıqlı əlaqədə və təsirdə olur. Belə ki, sait səslərin dəqiq tələffüz məxrəci olmadığından, onlar xarici mühit amillərinin təsirinə məruz qala bilir. Tarixi inkişafda mühit və ritmik dəyişikliklər dilin, dodaqların, o cümlədən ağız boşluğunun genəlmə, daralma, dilönünün arxaya, dilarxasının irəliyə doğru çəkilmə, habelə dilin şaquli vəziyyətinə və s. təsir göstərə bilər. Samitlər dəqiq tələffüz məxrəçinə malik olmasına baxmayaraq, onların tələffüz xüsusiyyətləri də xarici mühit amillərinin təsirinə məruz qalır. Samitlər əsasən öz həmçinsləri və özlərinə yaxın məxrəcli səslər ilə əvəzlənirlər. Fikrimizcə, filogenez inkişafda səs dəyişmələrinə səbəb olan başlıca amil arealların mühiti və ritmik xüsusiyyətləri ilə bağlıdır.

Səs dəyişmələri ilə bağlı aparılan müşahidələr və araşdırmalar göstərir ki, uşaq dilinin inkişafında biogenetik deyilən bir qanun fəaliyyət göstəridiyi kimi, sözlərin yaranma və inkişaf prosesində də fonogenetik tipli bir qanun fəaliyyət göstərir. Uşaq dilinin fərdi inkişafında bütün dillərə məxsus səs formaları, obrazları təkrar olunur. Uşaqların dili inkişaf etdikcə, onlarda ana dilinin tələffüz xüsusiyyətləri və səs obrazları tədricən formalaşıb ayrılmağa başlayır. Başqa sözlə, hər bir fərd öz inkişafında (ontogenez) daxil olduğu növün inkişaf tarixini (filogenez) təkrar etdiyi kimi, uşaq dilinin fərdi inkişafında da bütün dillərə məxsus səs formaları bir növ təkrar olunur. Ontogenez qısaca olaraq filogenezi təkrar edir. Uşaq dilində müşahidə edilən bu qanun mədəni və qeyri- mədəni xalqların dillərində eyni dərəcədə fəaliyyət göstərir.

A.Qrequara görə, uşaq özünün qığıltılı, yəni öz-özünə danışma dövrünün ilkin çağlarında ağılagələn bütün səsləri təqlid etməyi bacarır. R.Yakobson uşaq dilində iki etapı fərqləndirməyi vacib sayır. Dildən əvvəlki pillə adlanan birinci mərhələdə uşaq alman, qafqaz, afrikan, başqa sözlə, bir-birinin ardınca hər hansı artikulyasiyanı təqlid edə bilər. Sonrakı mərhələdə, yəni dilin əmələgəlmə prosesində uşaq əvvəlcə dünya dilləri üçün ümumi olan səs obrazlarını, eyni zamanda onların içərisində ana dilinin fonemlərinin səs obrazlarını da əldə edir ki, bunların sayəsində çox-çox sonralar formalaşan ana dili digər dillərdən fərqlənir.

Uşaq dilinin inkişaf yolunu Van Qinnegen qısa şəkildə belə ifadə edir: “Holland dili bütün ümumbəşər dillərininin hamısından sonra formalaşmışdır.”  M.Qrammona görə, əgər sayca çox böyük olan uşaqların dil xüsusiyyətləri toplansa, bu və ya digər insan dillərində baş verən və ya baş verə bilən bütün  dəyişiklikləri özündə ehtiva edən bir növ qrammatika tərtib etmək olardı. Beləliklə, uşaq dilində baş verən biogenetik qanuna oxşar bir prosesdə sözlərin fonetik quruluşunda baş verir. Hər bir söz öz fərdi inkişafında (ontogenezdə) müxtəlif formalı səs dəyişmələrinə məruz qalsalar  da onlar öz ilkin, tarixən yaranmış forma­larının fonetik əlamətlərini  özlərində təkrar edir. Belə ki, tarixi inkişafda sözlərin fonetik quruluşunda nə qədər səs dəyişmələri baş versə də, onlar öz ilkin mənşəyin fonetik əlamətlərini, izini tamamilə itirmir, bu və ya digər səsin timsalında  o, mühafizə olunub sözdə qorunub saxlanılması kimi bir-birilə qarşılıqlı əlaqədə və təsirdəİolan iki hadisə fəaliyyət gostərir. Bunlardan birincisi dildə fonetik qanunlar, səs dəyişmələri, səs əvəzlənmələri və alternasiya hadisəsi kimi məlumdur. İkinci hadisə, yəni səs dəyişməsinin əksiliyi olan səs mühafizəsinin mahiyyəti barədə az deyilib. Tarixi inkişafda sözlərin fonetik quruluşunda onların öz ilkin mənşəyinin fonetik əlamətlərini özlərində mühafizə etməsi hadisəsinə fonogenetik səs hadisəsi, yaxud fonogenetik qanun kimi baxmaq olar.

Sözlərin fonetik quruluşunda fonogenetik qanunun fəaliyyət durumu göstərir ki, ibtidai insan dili bir və iki elementli işarələrdən ibarət olub və belə işarələr (səslər) əsasən fonosemantik məna kəsb edib və onların sonrakı inkişafı motiv­ləşmə, o cümlədən imitasiya və səs simvolizmi ilə əlaqədar inkr1şaf edib. İmitasiya nəzəriyyəsinə görə, qədimdə kök funksiyaca sözə deyil, cümləyə uyğun gəlmişdir, kökün tərkibindəki səslər isə fonemlə deyil, sözə (idiofonemə) uyğun gəlmişdir.

Beləliklə, bütün bu deyilənlərdən belə nəticəyə gəlmək olar ki, dildə sözlərin il­kin yaranışı və filogenez təkamülü təbiətin ümumi qanunauyğunluqları və prinsipləri üzrə baş verir. Dildə ilkin sözlər təksəsli işarələrdən çoxsəsli işarələrə doğru inkişaf etmişdir. İlkin sözlər birişarəli elementlərdən ibarət olub, əsasən fonosemantik və elementar məna kəsb etmişdir. Sözlərin sonrakı inkişafı iki, üç, dörd və daha çox işarəliyə doğru inkişaf etmiş, onların mənası isə motivləşmə və səs simvolizmi üzrə getmişdir. Tarixi inkişafda fonosemantik məna semantik motivləşmə ilə bütövləş­mişdir. Bununla belə sözlərin ilkin mənşəyinin fonosemantik əlamətləri sözlərdə əriyib yox olmamışdır. Sözlərin əksəriyyəti pantopoxronik inkişafda öz fonogenetik əlamətlərini qoruyub saxlamışdır. Sözlərdə fonogenetik qanunun fəaliyyət dairəsi göstərir ki, semantik məna daşıyıcıları olan sözlər elementar fərq- ləndirmə qabiliy­yəti olan fonemlər üzərində formalaşıb təşəkkül tapmışdır.

Sözlərin ilkin fonetik formasının, etimologiyasının müəyyənləşdirilməsində fonosemantik amillər açar rolunu oynayır. Sözlərin akustik obrazı, səs cildi ilə onların mənası arasında bir uyğunluq, həmahənglik və bir bağlılıq vardır.

ƏDƏBİYYAT

  1. Veysəlov F. Fonetika və Fonologiya məsələlər, Bakı, 1993.
  2. Verdiyeva 3.N.  Dilçilik Problemləri. Bakı, 1982.
  3. Əhmədov B.B. Azərbaycan dili şivələrində fono-semantik söz  yaradıçılığı. Bakı, 1994.
  4. Musayev İ. Dil, yaddaş, Vətən, Vətəndaş. Bakı, 1995.
  5. Rəcəbov Ə.Ə. Dilçilik tarixi. Bakı, 1994.
  6. Cəlilov F. A. Azərbaycan dilinin morfonologiyası. Bakı, 1988.
  7. Бенвенист Е. Обшая лингвистика. М., 1974.
  8. Воронин С. В. Основы фоносемангики. Л., 1982.
  9. Маковский М. М. Английская этимологии М.? 1986.

Açar sözlər: fonogenetik, fonosemantik, akustik, uyğunluq, bağlılıq

Key words: Fonogenetik, fonosemantik, acoustic accordance, relation

Ключевые слова: фоногенетик, фоносемантик, акустическое соответ­ст­вие, отношение

 

Bəhruz Adil oğlu Səmədov

MODAL FELLƏR ŞİFAHİ VƏ YAZILI NİTQDƏ

Modal fellər: Giriş

İngilis dilində istər şifahi nitqdə, istərsə də yazılı nitqdə modal fellər cox əhəmiy­yətli bir rol oynayır. Modal fellər fiziki bacarıq, zərurət, öhdəçilik və s. bu kimi hisslər ifadə edərkən digər fellərlə birgə istifadə edilə bilər.

Modal fellər (can, could, must, should, ought to, may, might, will, would, shall, dare) - qabiliyyət, vaciblik, öhdəlik, vəzifə borcu, xahiş, icazə, məsləhət, istək, böyük ehti­mal, mümkünlük və s. ifadə edən köməkçi modal fellərdir. Modal fellər əsas fel tərəfindən müəyyən edilmiş hərəkətə danışanın münasibətini ifadə edir. Bu fellər həmişə əsas məna daşıyan felin məsdəri ilə işlədilir.

e.g. She can drive.

O maşın sürə bilir və yaxud sürməyi bacarır. (qabiliyyət)

I must go.

Mən getməliyəm. (qüvvətli vaciblik)

You should call him.

Yaxşı olar ki, siz ona zəng edəsiniz. (məsləhət)

Could you help me with this report, please?

Zəhmət olmasa, siz mənə bu məruzədə kömək edə bilərdinizmi? (xahiş) You may stay here.

Siz burada qala bilərsiniz. (icazə)

I would like to see her.

Mən onu görmək istərdim. (istək)

He might leave soon.

O tezliklə çıxıb gedə bilərdi. (mümkülük)

He must be at the tennis club now.

O yəqin ki, indi tennis klubunda olmalıdır. (böyük ehtimal)

Modal fellərin siyahısı:

Modal fellər

Ekvivalentləri (əvəzedici qarşılıqları)

Qısa inkar formaları

Can

Be able to

Can't

Could

 

Couldn’t

May

 

Mayn’t

Might

 

Mightn’t

Must

Have to (Be to)

Mustn't (Don't have to)

Need

 

Needn't (Don't need)

Should

Ought to

Shouldn’t

 

Qrammatik xüsusiyyət

Modal felləri həmçinin modal köməkçi fellər də (modal auxiliaries; modals) adlandırırlar. Bəzən onları kifayət etməyən fellər də adlandırırlar, çünki onlarda əsas fe'llərin bütün funksiyaları yoxdur. Onlar əsas felsiz istifadə edilə bilmir, cerund və fe'li bağlama yarada bilmir və onların heç bir şəxs sonluğu, sayı və ya zamanı yoxdur.

Modal fellər digər köməkçi fellərin yardımı olmadan suallar əmələ gətirir.

e.g. Can you do it? May I take it? Should I go there?

Məsələn: Mən bunu edə bilərəmmi? Mən bunu götürə bilərəmmi? Mənim oraya getməyim məsləhət idimi?

Modal fellərin zamanların əmələ gəlməsində də olduqca çox xüsusiyyətləri var.

Zamanların əmələ gəlməsi

Modal fellərin gələcək zaman forması yoxdur. Gələcək zaman gələcəyi gös­tərən kontekst və zaman zərflərinin köməyi ilə indiki zaman formaları vasitəsilə ifadə edilir. (Əlbəttə ki, gələcəyi ifadə edən WILL, WOULD modal felləri istisna olmaqla.)

Can I go there tomorrow? – Yes, you can.

Mən oraya sabah gedə bilərəmmi? – Bəli, gedə bilərsiniz.

Can they go there now? – No, they can't.

Onlar indi oraya gedə bilərmi? – Xeyr, gedə bilməzlər.

He shouldn't call her today.

Onun bu gün ona zəng etməyi məsləhət deyildi.

They should call her tomorrow.

Yaxşı olardı ki, onlar ona sabah zəng etsəydilər.

Yalnız iki modal fel öz formasını birbaşa dəyişməklə keçmiş zamanı əmələ gətirə bilər. Bunlar CAN, COULD и WILL, WOULD – dur (yalnız bəzi mənalarında).

She can sing very well. – She could sing very well when she was younger.

O çox yaxşı mahnı oxuya bilir. – O cavan olanda çox yaxşı mahnı oxuya bilirdi.

He will go there tomorrow. – I said that he would go there tomorrow.

O sabah oraya gedəcək. – Mən dedim ki, o sabah oraya gedəcəkdi.

SHALL, SHOULD cütlük, gələcək mənasında hələ də Britaniya İngiliscəsində işlədilə bilər. Amerika İngiliscəsində WILL gələcəkdə bütün şəxslər üçün istifadə edilir(WOULD isə keçmişə nəzərən gələcək üçün), SHALL, SHOULD isə əsasən ayrıca modal fellər kimi istifadə olunur.

Shall we wait for you here?

Sizi burada gözləyəkmi? (hər hansı bir hərəkətin nəzakətlə təklifi və razılığı və ya göstərişi soruşarkən)

Shall I bring you more coffee?

Sizə qəhvə gətirimmi? (hər hansı bir hərəkətin nəzakətlə təklifi və razılığı və ya göstərişi soruşarkən)

Should we call her?

Ona zəng etmək məsləhətdirmi? (məsləhət alarkən; indiki və ya gələcək)

You should have called her yesterday.

Yaxşı olardı ki, siz ona dünən zəng etsəydiniz. (məsləhət verərkən; keçmiş zaman)

MAY и MIGHT felləri əsasən ayrı-ayrı modal fellər kimi istifadə edilə bilər, baxmayaraq ki, zamanların uzlaması qaydaları felin keçmiş zamanda istifadəsini tələb etdiyi hallarda MIGHT adətən MAY əvəzinə işlədilə bilər.

She may be at the hospital now. – I said that she might be at the hospital now.

O indi xəstəxanada ola bilər. – Mən dedim ki, o indi xəstəxanada ola bilərdi.

Məsdər formaları

Modal fellər məsdəri özlərindən sonra "to" hissəciksiz qəbul edir. İngilis, məsdər bir neçə formaları var: (OUGHT TO modal feli iki hissədən ibarətdir: "ought" və "to"). Ingilis dilində məsdərin bir neçə növü var. DO feli misalında məsdər formalarına nəzər yetirin.

to do – fəal məsdər / sadə məsdər

to be doing – davamedici məsdər

to have done – bitmiş məsdər

to have been doing – bitmiş davamedici məsdər

to be done – məchul məsdər

to have been done – bitmiş məchul məsdər

Məlum məsdər / sadə məsdər və məchul məsdər – məsdərin şifahi və yazılı nitqdə istifadə edilən ən geniş yayılmış növləridir; digər formalar nadir hallarda istifadə olunur. (Rus dilində məsdərin digər formaları üçün heç bir ekvivalent yoxdur, elə buna görə də onların buradakı tərcüməsi təxmini verilmişdir.) Amma modal fellər müəyyən zamanların əmələ gəlməsi üçün və öz şəxsi xüsusi tərzində mənalar yaradılması üçün məsdərin bütün formalarından ("to" məsdər hissəciksiz) istifadə edir.

He must go.

O getməlidir. (must + sadə məsdər)

He must be in the other room.

O başqa otaqda olmalıdır. (must + sadə məsdər)

He must be sleeping.

O yatmaqda olmalıdır. (must + davamedici məsdər)

He must have gone home.

O evə getmiş olmalıdır. (must + bitmiş məsdər)

He must have been sleeping.

O yatmaqda olmalı idi. (must + bitmiş davamedici məsdər)

It must be done quickly.

Bu cəld edilməlidir. (must + məchul məsdər)

It must have been done already.

Bu artıq edilmiş olmalı idi. (must + bitmiş məchul məsdər)

Modal fellər məsdərin yuxarıda göstərilən formaları vasitəsi ilə indiki və keçmiş zamanı əmələ gətirir, amma gələcək indiki zaman vasitəsilə ifadə edilir.

İndiki:

She should go to work now.

Məsləhətdir ki, o işə indi getsin.

He might be sleeping now.

O, yəqin indi yatmaqdadır.

He should be told about it.

Ona bu barədə demək məsləhətdir.

I must go to the bank tomorrow.

Mən sabah banka getməliyəm.

Keçmiş:

He must have told her about it.

O bu barədə ona demiş olmalı idi.

He might have been sleeping at three o'clock yesterday.

O dünən saat üçdə yatmaqda olmalı idi.

This letter should have been sent a week ago.

Bu məktubun bir həftə bundan qabaq göndərilməli olduğu məsləhət idi.

OUGHT (və bəzən də DARE və NEED) modal fellərindən sonra gələnməsdər isə “to” ədatı ilı işlədilir:

I could speak to him.

Mən onunla danışa bildim.

You must do it in time.

Siz bunu vaxtında etməlisiniz.

I ought to speak to him.

Gərək mən onunla danışaydım.

You ought to do it in time.

Siz gərək bunu vaxtında edəydiniz.

Modal fellərdən sonar (OUGHT və bəzən DARE və NEED fellərindən başqa) gələn məsdər “to” ədatı olmadan işlədilir.

Modal fellərin (DARE və NEED fellərindən başqa) sual və inkar formalarını əmələ gətirərkən “to do ” köməkçi felindən istifadə edilmir. Sual formasında bu modal fellər mübtədadan əvvəl gəlir.

Can you speak English.

Siz ingiliscə danışa bilirsinizmi?

Must we go there.

Biz oraya getməliyikmi?

İnkar formasında “not” inkar ədatı modal fellərdən sonar gəlir.

We cannot speak English.

Biz ingiliscə danışa bilmirik.

You mustn’t go there.

Siz oraya getməməlisiniz.

Modal fellərin mənaları

Modal fellərin mənalarını, onların necə işləməsini anlamaq çox vacibdir. Bu və ya digər modal fel öz mənalarının birində keçmiş zamanı əmələ gətirə bilməz; başqa bir mənada o yalnız inkar ilə istifadə olunur; üçüncü mənada o sual əmələ gətirə bilməz və yaxud əksinə, yalnız sual formasında istifadə edə bilər.

Modal fellərin mənaları istifadə olunduqları quruluşlarda, kontekst və qrammatik quruluşlar vasitəsilə yaranır. Əgər kontekst kifayət qədər aydın deyilsə, onda modal felin hansı mənada istifadə olunduğunu anlamaq çətin ola bilər.

Məsələn, bu cümlələrə baxın:

"You must speak English." ("Siz ingiliscə danışmalısınız"). Bu o deməkdirmi ki, "You have to speak English" or "You probably speak English"? (" Siz ingiliscə danışmaq məcburiyyətindəsiniz" və yaxud " Siz ehtimal ki, ingiliscə danışmalısınız ?"), Bizə daha çox məlumat lazımdır ki, əminliklə deyə bilək ki, məsələn, "You must speak English at the conference" ("Siz konfransda ingiliscə danışmalısınız") (böyük vaciblik), və ya, "You have lived in Canada for several years, you must speak English" (“Siz bir neçə il Kanadada yaşamışdınız, siz İngiliscə danışmalısınız”) (böyük ehtimal).

Müəyyən qrammatik quruluslar bizə əlavə məlumat verir və modal fellərin mənasını düzgün anlamağa kömək edir. Məsələn, müəyyən modal fellərdən sonra “be” felinin məsdərinin istifadəsi, tez-tez onu göstərir ki, məna "ehtimal olunandır və ya mümkün olandır".

He must be rich.

O varlı olmalıdır.

They may be at home.

Onlar evdə olmalıdırlar.

She could be busy now.

Ola bilsin ki, o indi məşğuldur.

Modal fellərin mənasını ayırd etmək və aydın şəkildə təsvir etmək bir qədər çətindir (xüsusən də əgər biz onları rusca izah etməyə cəhd edəcəyiksə). Məsələn, CAN felinin əsas mənası barədə danışarkən, bəzi dilçilər “bacarıq, imkan”, başqaları "fiziki və əqli qabiliyyət" barədə danışırlar, digərləri isə "qabiliyyət, bacarıq, imkan" sözlərindən istifadə edirlər.

Modal fel kimi DARE bir şeyi etməyə cəsarəti olmaq mənasını verir.

How you dare tell such a thing?

Siz necə cəsarət edib belə şeyi deyə bilərsiniz?

He dare not say it.

O bunu deməyə cəsarət etmir.

DARE feli NEED feli kimi başqa modal fellərdən fərqli olaraq adi fellər kimi sual formasında “do” köməkçi feli və indiki Indefinite zamanda üçüncü şəxsdə “-s” sonluğu qəbul edir. Bu fellərdən sonar məsdər “to” ədatı ilə də işlədilə bilər.

How does he dare to say such a thing?

O bunu deməyə necə cəsarət edə bilər?

He did not dare to travel alone.

O tək səyahət etməyə cəsarət etmədi.

Sinonimlər

SHOULD и OUGHT TO – modal felləri mənaca yaxın sinonimlərdir; WILL və WOULD – felləri bəzi nəzakətli xahiş tiplərinin sinonimləridir. Dili öyrənənlər üçün bəzən sinonimlər arasında modal felləri seçmək çətindir. Həmişə sinonim qruplarından daha ümumi sinonimləri və ya daha sadə sinonimi / daha dəqiq mənalı sinonimi seçin.

Məsələn, MAY, MIGHT, COULD – "mümkünlük" mənasında sinonimdirlər. MAY – in daha iki mənası var, COULD – un daha dörd başqa mənası var, onlardan ikisini aydın kontekst olmadan "mümkünlük" – dən fərqləndirmək kifayət qədər çətindir. Yalnız MIGHT – ın bir mənası var: "mümkünlük". Seçimə aydın olmalıdır – MIGHT və yaxud MAY – dən "mümkünlük" ifadə etmək üçün istifadə edin.

Əvəzedicilər

Modal fellər çox geniş yayılmışdır və şifahi və yazılı nitqdə geniş istifadə olunur. Eləcə də, modal fe'llər üçün kifayət qədər çoxlu əvəzedicilər var, bunlardan «be able to, have to, have got to, had better, be to, be supposed to, be going to, used to» ifadələrini, "yəqin ki, mümkün"zərflərini və başqalarını" göstərmək olar.

Bəzi əvəzedicilər də çox geniş yayılmışdır və geniş istifadə edilmişdir, məsələn, HAVE TO – dan MUST əvəzinə "güclü zərurət" mənasında, PROBABLY – dən MUST əvəzinə "böyük ehtimal" mənasında, MAYBE – dən MAY, MIGHT, COULD əvəzinə "ehtimal" mənasında istifadə oluna bilir.

Əvəzedici ifadələrin istifadəsi o hallarda daha əhəmiyyətlidir ki, orada modal fe'lləri istifadə etmək mümkün deyil. Məsələn, MUST modal felinin "güclü zərurət" mənasında keçmiş zaman forması yoxdur, elə buna görə də, HAVE TO (məcburiyyət) əvəzinə, adətən keçmiş zamanda MUST modal feli istifadə olunur, bu zaman mənada elə də böyük dəyişiklik olmur.

Mary must go to the bank today.

Meri bu gün banka getməlidir. (böyük zərurət)

She has to go to the bank today.

O banka bu gün getməlidir. (zərurət)

She had to go to the bank yesterday.

O banka dünən getməli idi /getmək məcburiyyətində idi. (zərurət; hərəkətin həyata keçirilməsi)

 

Biz bu modal fellərin ən düzgün qısaca şərhini aşağıdakı cədvəldəki kimi göstərə bilərik:

Modal fel

Anlayış

Məsələn

 

Bacarıq:

Nick can swim.

Can

İcazə:

Can I come with you. (bu halda ‘may’ də istifadə etmək olar)

 

Təklif:

Can I help you.

 

Mümkünlük:

That story could be true – who knows!

 

Could

Keçmiş bacarıq:

Nick could swim when he was four years old.

 

İcazə:

Could I use your phone, please?

 

Xahiş:

Could you tell me the way to the station, please?

 

May

Mümkünlük:

The President may come to visit our offices tomorrow if the meeting finishes before 5 pm.

 

İcazə:

May I borrow your dictionary?

 

Cüzi mümkünlük:

We might win a prize but I doubt it!

Might

“May” vasitəli nitqdəki keçmiş zaman forması

The President said he might come.

 

Should

Məsləhət :

You sould take an umbrella. It’s starting to rain.

 

Məntiqi nəticə:

Mike has revised all day. He should be ready for his exam.

 

Ought to

Məsləhət :

You ought to write to your grandmother.

 

Məntiqi nəticə:

Here’s 30 $. That ought to be enough for a taxi.

Shall

Iwe” əvəzliyi ilə olan təklif və məsləhət

Shall order a taxi?

Shall we begin the meeting now?

 

Will

Gələcək zaman + köməkçi fel:

Tomorrow I will be in New York.

 

Dəvətlər / təkliflər:

Will you join us for coffee? Won’t you come in?

Fərdi modal fellər

İngilis modal felləri tez-tez İngilis dilini öyrənənlərə meydan oxuyur. Bu həm qrammatika, həm də mənanı daxil etməklə bir çox səbəblər ucbatından baş verir. Əvvəlki iki bölmədə biz “might”modal felinin üç növ istifadə edilməsinə nəzər saldıq. Bu bölmədə isə, biz “might”modal felinin bir başqa növünə nəzər salacayıq.

Might modal feli vasitəli nitqdə

Might” köməkçi modal felinin bir üsulu da onu vasitəli nitqdə istifadə etməkdir. Vasitəli nitqdə təyin edilmiş felin zamanı (vasitəli nitqdə olan fel) əsas felin zamaından asılıdır. Əsas fel keçmiş zamanda olarkən (və bu tez-tez baş verir), əsas felin "təsiri" – nə görə vasitəli nitqin zamanlarının feli adətən felin keçmiş zaman formalarına dəyişilir (hətta əgər onların mənası keçmiş zamanda olmasa belə). Belə olan halda “may” modal feli tez-tez “might” modal felinə dəyişir.

Məsələn:

Direct Speech(vasitəsiz nitq)

Indirect Speech(vasitəli nitq)

Joe said, "I may be late."

Joe said that he might be late.

Mary asked, "May I have your attention?"

Mary asked if she might have our attention.

The server asked, "What may I bring you?"

The server asked what he / she might bring us.

Bunu bilmək vacibdir: Vasitəsiz nitq cümləsində “might” indiki və yaxud gələcək zamanda verilərsə, və vasitəli nitq cümləsində keçmiş zamanda olan fel varsa, onda might” müxtəlif zaman formalarına çevrilmir.

Direct Speech(vasitəsiz nitq)

Indirect Speech(vasitəli nitq)

Joe said, "I might be late."

Joe said that he might be late.

Mary asked, "Might I have your attention?"

Mary asked if she might have our attention.

The server asked, "What might I bring you?"

The server asked what he / she might bring us.

 

РЕЗЮМЕ

МОДАЛЬНЫЕ ГЛАГОЛЫ В УСТНОЙ И ПИСЬМЕННОЙ РЕЧИ

Модальные глаголы (can, could, must, should, ought to, may, might, will, would, shall, dare) – это модальные вспомогательные глаголы, которые выражают способность, необходимость, обязанность, долг, просьбу, разрешение, совет, желание, вероятность и т.д. Модальные глаголы выражают отношение говорящего к действию, указанному основным глаголом.

Модальные глаголы также называют модальными вспомогательными глаго­лами (modal auxiliaries; modals). Иногда их называют недостаточными глаголами, т.к. они не имеют всех функций основных глаголов. Они не могут употребляться без основного глагола, не могут образовывать герундий и причастия и не имеют окончаний для показа лица, числа, времени.

SUMMARY

MODAL VERBS IN THE ORAL AND WRITTEN SPEECH

Modal verbs (can, could, must, should, ought to, may, might, will, would, shall, dare) are modal auxiliary verbs that express ability, necessity, obligation, duty, request, permission, advice, desire, probability, possibility, etc. Modal verbs express the speaker's attitude to the action indicated by the main verb.

Modal verbs are also called modal auxiliaries or modals. Modal verbs are sometimes called defective verbs, because they do not have all the functions of main verbs. They can't be used without a main verb, can't form gerunds or participles, and do not have any endings to show person, number, or tense.

 

Rəyçi: prof.A.M.Abbasova


Təranə Əkrəm qızı Əkbərova

ƏRƏB ƏDƏBİ DİLİNDƏ İLK KOMPONENTI  ابن , بنت VƏ اخ  SÖZLƏRİNDƏN İBARƏT OLAN  FRAZEOLOGİZMLƏR

İlk növbədə qeyd edilməlidir ki, ərəb dilinin frazeoloji birləşmələrlə zəngin ol­­ma­­sına baxmayaraq,  bu struktur tipli frazeologizmlərin  sayı  digəriləri ilə mü­qa­­­­­yi­sədə ərəb di­lində azlıq təşkil edir və onlar izafət tipli ad qruplu frazeoloji bir­­ləş­mələrə aid­dir­lər. Əsas məsələyə keçməmişdən öncə, izafətlə bağlı bəzi mə­sə­lə­­lə­rə aydınlıq gə­ti­ril­məlidir.  Belə ki, ərəb dilində  ad qruplu frazeoloji bir­ləş­mə­lə­rin ən geniş ya­yıl­mış növü təyin edilən sözün onunla uzlaşmayan təyinlə bir­ləş­mə­sin­­dən əmələ gə­lən növüdür. Məlum olduğu kimi, belə birləşmələrə ərəb dilçiləri iza­­fət (əl-idafa) bir­ləşməsi deyirlər. Ərəb dilçiliyində izafət birləşməsi tərəflərin ifa­­də­si baxımından iki qismə ayrılır. Hər iki tərəfi isimdən ibarət olan izafət bir­ləş­mə­si əsl (الاضافة المحضة) və yaxud həqiqi izafət adlanır (الاضافة الحقيقيّة) və ya mənəvi izafət ad­la­nır (الاضافة المعنوية) adlanır. Bu növ izafət  ikinci tərəfin vəziyyətindən (mü­­­­­­əy­­­yən­likdə və ya qeyri-müəyyənlikdə olmasından) asılı olaraq Azərbaycan di­li­nə birinci və ya ikin­ci növ təyini söz birləşməsi kimi tərcümə oluna bilər. İzafətin ikin­­ci qismi isə formal (الاضافة اللفظية) və yaxud məcazi izafət (الاضافة المجازية) ad­la­nır (10, c.1, 2-3). Əsl, həqiqi və ya mənəvi izafətin  (الاضافة المعنوية، الاضافة المحضة، الاضافة الحقيقيّة) ikin­ci tərəfi, yəni təyin rolunda çıxış edən tərəf isim olur. Tə­rəf­lər ara­sındakı sintaktik əlaqə isə qarşılıqlı idarə əlaqəsidir. Belə ki, birinci tərəf ikin­ci tə­rəfi hal baxı­mın­dan idarə edib, onun həmişə yiyəlik halda olmasını tələb et­diyi hal­da, ikinci tərəf bi­rinci tərəfi vəziyyət  baxımından idarə edir və onun ar­tikl qə­bul etmədən mü­əy­yən olmasını şərtləndirir (2, 212).

Formal və ya məcazi izafətin birinci tərəfi sifətlə ifadə olu­nur. Bu növ izafət bir­ləşməsi mürəkkəb sifət kimi qəbul olunur və hər hansı bir sö­­zü təyin edərkən onun­la cinsə, kəmiyyətə, hala və müəyyənlik və qeyri-mü­əy­yən­­liyə görə uzlaşır (1, 316).

İzafətin tərəfləri arasında mövcud olan münasibətlərə gəldikdə isə, Əş-şeyx Mustafa əl-Ğəlayini bunu aşağıdakı kimi verir:

                            (13, 549-552) «الاضافة اربعة انواع: لامية وبيانية وظرفية وتشبيهية»

“İzafətin dörd növü vardır: sahiblik və malikiyyət əlaqəsini ifadə edən izafət, aydınlaşdırma izafəti, zərfi və bənzərlik izafəti”.

Livanlı alimin bu bölgüsü izafətin tərəfləri arasında mövcud olan münasibət ba­­­xımından aparılmışdır. Belə ki,  الاضافة اللامية dedikdə  əl-Ğəlayini tərəflər ara­sın­­da “ لـ” ön qoşmasının ifadə etdiyi sahiblik və malikiyyət əlaqəsini ifadə edən iza­fə­ti nəzərdə tutur. Bu onun gətirdiyi misallardan da aydın görünür: هذا حصان على  (Bu, Əlinin atıdır); اخذت بلجام الفرس  (Mən atın yüyənindən tutdum). Hər iki cümlədə iza­­fətin “حصان على” və “لجام الفرس” (Əlinin atı, atın yüyəni) birinci tərəfinin ikinci tərəfə mənsub olduğu ifadə edilir. الاضافة البيانية -yəyə  Mustafa əl-Ğəlayini tə­­rəfləri ara­sında  من ön qoşmasının ifadə etdiyi xüsusi və ümuminin bir-birinə mü­nasibətini bil­dirən  izafəti göstərir. Belə ki,  سوار ذهب (qızıl bilərzik), باب خشب (tax­ta qa­pı) və ثوب صوف (yun paltar)  izafət birləşmələrində  bi­­rinci tərəfin ikinci tərəflə əlaqə­si­nin xüsusinin ümumiyə olan münasibətindən iba­rət olunduğu ifadə edilir. “Taxta qa­pı”, “qızıl bilərzik” və “yun paltar” birləşmələrində bi­­rinci tərəfin ikinci tərəfin ifadə et­diyi əşyadan düzəldiyi, daha doğrusu, qapının tax­tadan, üzü­yün qızıldan, paltarın yun­dan olduqları ifadə olunur. Belə bir­ləş­mə­lər­də apa­rıcı məna من ön qoş­ma­sının mə­nası ilə eyniləşdirilir. الاضافة الظرفية tipli bir­ləş­mə­lərlə في ön qoşmasının kö­məyi ilə ifadə edilən zaman və məkan mə­na­la­rı­nın bil­di­rilməsi nəzərdə tutulur. Mə­sələn,  صديق الايام الغابرة (keçmiş günlərin dostu) və  رفيق المدرسة (məktəb yoldaşı) və s. الاضافة التشبيهية -isə (bənzərlik izafəti) كاف التشبيه (bən­zərlik kəfi) adlanan ön qoş­manın ifadə etdiyi mənanı bildirir: انتشر لؤلؤ الدمع على ورد الخدود (Göz yaşı inciləri gül yanaqlara (yanaqların gülünə) səpələndi) cüm­lə­sin­də  göz yaşı  ləl dənələrinə, yanağın qızartısı isə isə gülə bənzədilmişdi (13, 206-207).

Əş-şeyx Mustafa əl-Ğəlayini tərəflər arasındakı əlaqələrdən bəhs edərkən on­­ları ləm, min, fikəf  ön qoşmalarının ifadə etdiyi mənalarla müqayisə edir. İlk növ­­­­bədə onu demək lazımdır ki, əksər ərəb dilçilərinin rəyinə görə, ön qoşmanın özü­­­­nün mənası yoxdur. Bir çox  ərəb dilçiləri nitq hissələrini təsnif edərkən ismi öz-özlüyündə məna ifadə edib zamanla heç bir əlaqəsi olmayan nitq hissəsi, feili öz-özlüyündə məna ifadə edib zamanla  əlaqəsi  olan nitq hissəsi, adları yuxarıda çə­­kilən ön qoşmaların da daxil olduğu köməkçi nitq hissələrini öz-özlüyündə məna ifa­­də etməyən nitq hissəsi hesab edirlər (12, c.2, 1). Bir məsələni də qeyd etmək la­zım­­dır ki,  bəzi  dilçilər  “hərf” başlığı altında araşdırılan nitq his­sə­lə­rinə tərif ve­rə­rək onu bu cür izah edirlər:

 (11, c.1, 39) .“الحرف كلمة لا تدلّ على معنى فى نفسها وانما تدل على معنى فى غيرها فقط”.

“Hərf öz mənası başqasında olan bir nitq hissəsidir”

Bəziləri isə qaranlıq olan bu ifadəni daha da aydınlaşdırmaq məqsədilə ona

الحرف كلمة تدلّ على معنى فى علاقتها مع غيرها

(Köməkçi nitq hissəsi öz mənasını başqa sözlə əlaqədar olaraq bildirən  (or­ta­ya çıxaran ninq hissəsidir) tərifini verirlər. (14, 181). 

Digər tərəfdən onu da nəzərə çatdırmaq istərdik ki, izafət birləşmələrini yal­nız  Əş-şeyx Mustafa əl-Ğəlayininin göstərdiyi dörd ön qoşmanın ifadə etdiyi mə­na­­­­larla məhdudlaşdırmaq olmaz. Bu baxımdan rus ərəbşünası B.M.Qrande izafətin tə­­rəfləri arasında mövcud olan münasibətləri müxtəlif subyekt-obyekt, lokal, sə­bəb-nəticə, partitivlik, коmparativlik əlaqələri çərçivəsində geniş şəkildə araşdırır. О, ön qoşmaların köməyi ilə ifadə olunan münasibətlərlə yanaşı, digər mü­na­si­bət­lə­ri on dörd qismə ayirir. Bunlardan aşağıdakı əlaqələri göstərmək olar:

1. Mənsubiyyət əlaqəsi:

بناية المدرسة    məktəbin binası (məktəbə  mənsub olan bina)

2. İfadə olunan predmetin təyinatı:

كتاب التدريس    tədris kitabı (tədris üçün  kitab)

3. Birinci tərəfin  ifadə etdiyi mənanın  ikinci tərəf vasitəsilə ortaya çıxarılması:

حر الشمس    günəşin istisi

4. Birləşmənin ifadə etdiyi keyfiyyətin ikinci tərəflə ifadə olunan sözlə əla­qə­si­ni bildirməsi:

                                               حسن المرأة   qadının gözəlliyi

5. Birinci tərəfin ifadə etdiyi predmetin ikinci tərəfi ifadə edən sözdən düzəl­di­yi­ni bildirilməsi:

كأس الزجاج   şüşə qədəh      (6, 326-328).

Qeyd edildiyi kimi, ərəb ədəbi dilində ilk komponenti  ابن, بنت və اخ  söz­lə­rin­­dən ibarətolan  fra­ze­­­ologizmlər də izafət şəkilli birləşmələrdir.  Onlar arasında da məntiqi baxımdan izah oluna bilən və izah oluna bil­mə­yən frazeoloji vahidlər də vardır. İzah oluna bilməyən frazeoloji vahidlər heç də mo­­­tivləşməmiş fra­ze­oli­gizm­­lər deyildirlər. Sadəcə olaraq onların ilkin mo­tivləşmə vax­­tından günümüzə qə­dər çox vaxt keçmiş, onların mo­tivləşmə şəraiti unu­dul­muş, metaforlaşması və ya­xud məcazlaşma səbəbləri yaddan çıxmışdır. Yeri gəl­miş­­kən qeyd etmək la­zım­dır ki, bu birləşmələr arasında eyni zamanda bir neçə ek­vi­­valent və tərcüməsi olan fra­zeologizmlər də vardır. Məsələn, İbn Sidə ابن سبيل (yol oğlu) birləşməsinin  “yad adam”, “yolçu” və “qərib adam” mənasında ola bil­mə­sini deyir (7, c.4, 208). Bə­zən ey­ni bir birləşmə cüzi bir fərqlə müxtəlif mə­na­lar ifadə edir. Məsələn, ابن الارض “ca­navar” mənasında işləndiyi halda, ابن ارض  “in­san” mənasında işlədilir. Bəzən isə eyni bir birləşmə heç bir fərq olmadan müxtəlif mə­nalar ifadə edir. Məsələn, ابن ليل həm “quldur”, həm də “sirr saxlayan adam” mə­nasında işlədilir.  Bu fra­ze­olo­gizm­lərin motivləşməsi görünür, müxtəlif vaxt­larda və müxtəlif yerlərdə baş ver­miş­dir. Bununla yanaşı, bir çox frazeoloji bir­ləş­mə­lərin motivləşməsi açıq-ay­dın­dır. Məsələn, “varlı” mənasında işlədilən  ابن دخان (tüs­tünün atası) frazeologiyasının “hə­mişə qonağı olan” və “ocağı heç vaxt sön­­­dü­rül­məyən insan” haqqında  de­yil­mə­si heç bir şübhə doğurmur. Həmişə ocağı ya­nan, ocağında xörək bişirilən bir ki­şi­nin dövlətli, varlı olması təbii bir haldır. Ərəb­lər  uzaqdan  qonağın  gəldiyini gö­rüb  ocağını sön­­dürən insanlara  həmişə şə­bə­də et­mışlər. “Şərab”­ mənasında  iş­lə­di­lən  ابن كرم (tənəyin oğlu) və “bic” mə­na­sın­­da  iş­lədilən  ابن ذناء sözlərinin motiv­ləş­mə məntiqi aydın şəkildə izah oluna bi­lər­.

Bu  tipli frazeologizmlərə demək olar ki, ərəb lüğətlərinin hamısında rast gəl­mək olar. Aşağıdakı misalları nəzərdən keçirək (3; 8; 9; 10):

ömrü qısa         ابن يومه                                cəsur cəngavər                  ابن الحرب

bic                  ابن ذناء                                    aysız gecə                          ابن سمير

bic                      ابن شُكَك                              qaranlıq gecə                      ابن جمير

yağmur           ابن سحاب                                 atılmış uşaqlar               ابناء الدهاليز

çörək                ابن برة                                    fəlakət                               ابن الايام

son beşik           ابن هرمة                                gecə                                 ابن كراون

varlı                   ابن دخان                                üzüm                                  ابن جفنة

gündüz doğulan       ابن نهار                           insan                                ابن ارض

Ərəb dilində birinci komponenti  بنت sözündən ibarət olan izafət birləşməli fra­­­zeologizmlər də az deyildir. Müxtəlif  lüğətlərdən toplanılan frazeoloji bir­ləş­mə­lə­­­rə nəzər saldıqda  maraqlı faktlar  ortaya çıxır.  Bu faktlar  istər bədəvi, istərsə də şə­­­hər mühitundə yaşayan ərəblərin həyat tərzini, məişət adətlərini, hamı tərəfindən qə­­­­bul olunmuş ənənələrini belə aydınlaşdırmağa imkan verir. Bəzən bu fra­ze­olo­gizm­­lər içərisində sual doğuran bir­ləş­mə­lə­r də ortaya çıxır və onların mo­tiv­ləş­mə­si­ni demək olar ki, izah etmək mümkün olmur. Məsələn,  بنت الرمل (qumun qızı) bir­­­­ləş­məsinin “ceyran” sözünü ifadə etməsinin izahı müəyyən çətinlik törədir. Belə ki,  adətən göy  çəmənlikdə, su bol olan yerda yaşayan bu heyvanın  “çəmən gö­zə­li” ad­lan­dı­­­rılması  təəccüb  doğurmazdı. Lakin bu nəcib, incə, S.Vurğunun təbiri ilə desək, “gül­­­lü-çiçəkli, yaşıl otlu Muğan düzünə yaraşan” bir heyvanın  susuz, bitkisiz və qu­­­raq bir səhranın övladı olması ağlabatan fakt deyildir. Оla bilsin ki, ceyranın rən­­ginin  qumun rənginə  bənzəməsi belə bir frazeologiyanın yaranmasına səbəb ol­­muşdur. Hər halda bu bizim subyektiv fikrimizdir. Digər bir birləşmənin بنت الدُرُوز (bit) “duruzların qızı” adlandırılması yəqin ki, dağlıq ərazidə yaşayan du­ruz­­la­rın   bəlkə də  su olmadığına  görə yuyunmaq imkanının olmaması nə­ti­cə­sin­də ya­­ranmışdır. Qeyd etmək istərdik ki, bu tipli frazeologizmlər  içərisində mo­tiv­ləş­mə­si özünü bu günədək qoruyub saxlamış birləşmələr də vardır. Məsələn,  بنت بيد -də­və (səhra qızı),  بنت تنور -çörək (təndirin qızı),  بنت عين -göz yaşı (gözün qızı), بنت شفة -söz (dodağın qızı) kimi birləşmələrin  motivləşməsini izah etmək heç də çə­tin deyildir. Bununla yanaşı, bu tipli frazeologizmlər  arasında izahı bir qə­dər mü­rəkkəb olan birləşmələr də vardır. Məsələn,  بنت جبل eyni zamanda həm qa­ya, həm də əks-səda mənalarını ifadə edir. Şübhəsiz ki, hər iki mənanın da  dağ   məf­hu­mu ilə əlaqəsi təkzib edilməzdir. Görünür ki, motivləşmə baxımından hər  iki fra­ze­olo­gizm ayrı-ayrı qəbilələrin məhsuludur.

Yeri gəlmişkən qeyd edk ki,  بنت  sözünün vasitısilə yaranmış izafət tipli bir­ləş­mələrin birinci komponenti frazeologizmlərin mənasına  dəyişiklik gətirmədən cəm­lənə  bilər. Məsələn,  بنت الشمس  (günəşin qızı) və ya  بنات الشمس  (günəşin qız­la­rı) frazeologizmləri hər iki halda “şüa” mənasını ifadə edir. Bu tipli fra­ze­olo­gizm­lər qrammatik terminologiyanın  yaranmasında da istifadə olunur (3; 8; 9; 10):

kök hərfində vav  hərfi olan söz–  بنت الواو

kök hərfində vav  hərfi olan sözlər –  بنات الواو

kök hərfində yə  hərfi olan söz         –  بنت الياء

kök hərfində yə  hərfi olan sözlər  –  بنات الياء

üçsamitli kök              – بنت ثلاثة

üçsamitli köklər         – بنات ثلاثة

dördsamitli kök         –  بنت اربعة

                                                                               dördsamitli köklər    –  بنات اربعة

Bir məsələni də qeyd etmək istərdik ki, bu növ birləşmələrdə birinci kom­po­nent  kimi çıxış edən  بنت  söz  ابنة  şəklində də işlədilə bilər. Belə ki,, İbn  Sidə «əl-Mu­xassas» kitabının  16-cı hissəsində “kaman” mənasını da ifadə edən  fra­ze­olo­gi­ya­nın ابنة جبل  şəklində işləndiyini qeyd edir, о, bu  frazeologiyanın motivləşməsini kamanın  dağda bitən bir ağacdan düzəldilməsi ilə izah edir (7, c.4, 209). Həm­çi­nin  بنت  sözünün  ابنة  şəkli bir çox  frazeologizmlərin yaranmasında iştirak et­miş­dir. Mə­sələn:

ilan          ابنة الجبل

fəlakət             ابنة معير

بنت    sözünün iştirakı ilə yaranan frazeologizmlərə aşağıdakıları nümunə gə­tir­mək istırdik. Bu nümunələr də yuxarıda göstərdiyimiz lüğətlərdən seçilmişdir:

                tələ, plan       بنت فكر                                                     arzu; yuxu         بنت ليل

          od, alov       بنت الزيد                                                     dana                 بنت خورة

qəhvə           بنت اليمن                                                    balıq                  بنت دجلة

su pərisi       بنت البحر                                                   tısbağa               بنت طبق

şərab          بنت العنقود                                                   yağış qurdu       بنت مطر 

Qeyd etmək lazımdır ki, ilk komponenti اخ sözü olan izafət birləşməli fra­ze­olo­gizm­­lər sayca ən az olan vahidlərdir və bu frazeoloji birləşmələrin ifadə etdiyi mə­na ilə komponentlərin mənaca motivləşməsi izlənilə bilər:

yuxu                   اخو الموت                       xəstə                                    اخو الفراش

ölüm                      اخو النوم                     kişmiş şərabı (nəbiz)           اخو الخمر

hərfi                  اخو الواو                      vav hərfi                                 اخو الياء

damma               اخو الكسرة                        kəsrə                                   اخو الضمة

xeyirxah adam     اخو الخير                      şər adam                                اخو بشر

şərab                        اخو لذة                       səxavətli, əliaçıq adam     اخو رغائب

Yeri gəlmişkən  demək lazımdır ki,  اخو الضمة (dammanın qardaşı), اخو الكسرة (kəs­­rənin  qardaşı), اخو الياء (yənin  qardaşı), اخو الواو (vavın qardaşı) tipli fra­ze­olo­gizm­lər iki variantda, yəni göstərilən variantla yanaşı  اخت الواو (vavın bacısı), اخت الياء (yənin  bacısı), اخت الكسرة (kəsrənin  bacısı) şəklində də işlədilir.

 

Ədəbiyyat:

1. Çörtü Meral. Arapça dil bilgisi. Nahiv. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2001, 453 s.

2. Yaşar Ahmet. Arapça’nın temel kuralları (Sarf-Nahiv). İzmir: Anadolu Matbaatçılıq, 1995, 446 s.

3. Sarl Mevlut. El-Mavarid. Arapça-Türkce sözlük. İstanbul: Bahar Yayınları, 1984, 1695 s.

4. Баранов Х.К. Арабско-русский словарь. Москва: Издательство «Рус­ский язык», 1977, 942 с.

5. Борисов В.М. Русско-арабский словарь. Москва: Издат­ель­ство «Со­вет­ская эн­­циклопедия», 1967, 1120 с.

6. Гранде Б.М. Курс арабской грамматики в сравнительно-исто­ри­чес­ком ос­ве­щении. Москва: Восточная литература, 2001, 592 с.  

  7. ابن سيده. المخصص: الجزء الرابع،  بيروت: دار احياء التراث العربى ، ٢٠٠٠، ٧٢٦ ص.

8. ابن منظور. لسان العرب:في ١٨مجلدات، المجلد الاول، بيروت: دار احياء التراث العربي للطباعة والنشر والتوزيع، ١٩٨٨، ٥٦٦ ص.                                                                             

9. المعجم الوسيط. القاهرة: مجمع اللغة العربيّة، ١٩٧٢، ١٠٦٨ ص.

10. المنجد فى اللغة. تأليف معلوف لوئيس: انتشارات ذوى القربى، ١٩٩٦، ١٠١٤ ص. 

11. عبّاس حسن. النحو الوافى: فى ٤ اجزاء، الجزء الاول والجزء الثالث، مصر: دار المعارف، ١٩٦١، ٥٣٦ ص، ٥١٦ ص.                                                                                               

12. الشرتونى رشيد. مبادئ اللّغة العربيّة: فى ٤ مجلدات، المجلد الثانى، قم: مؤسسة انتشارات دار العلم، ١٣٨٣، ٣٣٥ ص.                                                                                                      

13. الشيخ مصطفى الغلايين. جامع الدروس العربيّة: فى ٣ اجزاء، الجزء الثالث، صيدا، بيروت، المكتبة العصرية،٢٠٠٦، ٢٣٥ ص.                                                                                        

14. الهاشمى احمد بن ابراهيم بن مصطفى. القواعد الاسايسّة للّغة العربيّة. صيدا – بيروت: المطبعة   العصريّة، ٢٠٠١، ٣٦٠ ص.                                                                                          

                                                                                                      

Резюме

Статья посвящена именным фразеологизмам  в арабском ли­те­­ратурном языке, первым компонентом которых являются словаибнун, бинтун и ахун. Они являются частью имен­­ной фразеологии. Этот вид именных фразеологизмов был изучен со сто­ро­ны арабистов. Однако, эта проблема практически не изучена со сто­ро­ны араб­с­ких языковедов и является для них новой и актуальной темой.

 

Summary

                This article is about phraseological units in Arabic literary language, which first component consists of  ibnun, bintun and axun. These phraseological units are the part of name group phraseological com­bi­na­ti­ons. This type of name group phrase­olo­gical com­bi­nations has been studied bu orientalists. However, this problem has practically not been studied by Arabian linguists and it is completely new and topical theme for them.

 

Açar sözlər: ibnun, bintun, əxun, frazeologiya, izafət

Ключевые слова: ибнун, бинтун, ахун, фразеология, идафа

Key words: ibnun, bintun, axun, phraseology, izafet

 

Rəyçi: prof.X.N.Əl-Abbasi

Leyla Bəşarət qızı Yusifova

AZƏRBAYCAN DİLİNDƏ FEİLİN ƏMR ŞƏKLİNDƏ MƏCBURİYYƏT MƏNASI

Feilin əmr şəkli haqqında danışmazdan əvvəl məcburiyyət haqqında qeyd etməyin vacib olduğunu düşünürük. Məcburiyyət nədir və bu anlayışın feilin əmr şəklində təzahürü necədir?

Məlumdur ki, ictimai ünsiyyət müxtəlif formalarda təzahür edir. Cəmiyyətdə insanlar arasında bərabərlik, tabelilik, asılılıq və bir sıra digər formalarda özünü göstərən münasibətlərin mövcudluğundan dolayı insan təfəkküründə müxtəlif anlayışlar meydana gəlir. Belə anlayışlardan biri də məcburiyyət anlayışıdır.

İctimai ünsiyyətin ayrılmaz hissəsi olan məcburiyyət geniş, mürəkkəb və mücərrəd anlayışdır. Aristotel və digər qədim dövr filosoflarının yaradıcılığında bu anlayışın təbiət mənşəli fenomen kimi izah edildiyini müşahidə edirik (15. 49-61). Sofistlər isə ilk dəfə məcburiyyət anlayışına sosial xarakterli fenomen kimi yanaşmağa başladılar. Onlar qanun anlayışından danışarkən məcburiyyəti qanun üçün yeganə sanksiya hesab edir və qeyd edirlər ki, “məcburiyyətin olmadığı yerdə insanlar heç bir öhdəliklə (mükəlləfiyyət) bağlı deyillər” (21. 16).

Orta əsrlərin filosoflarından olan T.Akvinaya görə, “məcburiyyət zərurətin elə bir növüdür ki, orada bir agentin-məcbur edənin fəaliyyətləri nəsə bir şeyi digər agent üçün zəruri edir. Kimsə hansısa agent tərəfindən məcbur ediləndə, bir şey olmalıdır,  belə ki, o, əksini edə bilməz. Bu, “məcburiyyət zərurəti” adlanır. Belə bir məcburiy­yət isə iradəyə ziddir” (23). Daha sonrakı dövrlərdə məcburiyyət anlayışına hüquqi, psixoloji və s. aspektlərdən yanaşmalar özünü göstərir. Deməli, məcburiyyət çoxaspektli anlayışdır. Bu anlayış müxtəlif sferalarda müxtəlif formalarda təzahür edə bilir və müxtəlif vasitələrlə həyata keçirilir. Bu da anlayışın dildə ifadəsində də özünü göstərir. Anlayışın linqvistik ifadə vasitələrindən biri feilin əmr şəklidir. Lakin əmr şəkli təkcə məcburiyyət ifadə etmir. Feilin əmr şəklinin əmr, xahiş, tələb, nəsihət, təhrik və s. ifadə etməsi məlumdur. Feilin əmr şəkli qrammatika kitablarında belə izah edilir: “Bu şəkil vasitəsilə təkcə əmr deyil, həmçinin xahiş, nəsihət, çağırış, yalvarış, məsləhət, istək və s. mənalar da ifadə olunur” (7. 311).  “Feilin əmr forması əmr, xahiş, rica və s. məzmunları ifadə edir” (6. 138). “Əmr şəkli müəyyən işin icrasına dair danışanın iradə, istək, arzu, əcburiyyət və təklifini ifadə edir” (20. 114). “Əmr şəkli dinləyəni müəyyən bir hərəkətə sövq etmək məqsədi ilə danışan şəxsin bilavasitə iradəsinin ifadəsini bildirir” (2. 123).  Kaseviç V.B. qeyd edir ki, “semantik cəhətdən əmr cümləsini işlətməklə danışan öz iradəsini bu söyləmin əsasında duran propozisiyanın reallıq funktoruna gətirməsini ifadə edir” (18. 205).

“Feilin əmr şəklində hərəkətin icrası müəyyən əmr, buyuruq, öyüd, nəsihət əsa­sında olur” (3. 186). Qeyd olunan məna çalarları, əslində, əmr şəklinin daha çox ikinci şəxsində ifadə olunur. Z.İ.Budaqova feilin əmr şəklinin təkid, təklif, xahiş, məsləhət, nəsihət, çağırış (1. 175), R.Məhərrəmov və M.Cahangirov isə buyruq, təhrik, təşviq, təbliğ, çağırış, müraciət, xahiş, yalvarış, alqış, qarğış, arzu, istək, nəsi­hət və s. bildirdiyini (4. 149-150) qeyd edirlər. Y.Seyidov qeyd edir ki, “bu feil şəkli, sözün əsil mənasında, əmrdən tutmuş, xahiş, arzu, istək kimi mənalar ifadə edir. Bun­lar arasında əmr çaları daha qüvvətlidir. Hansı çalarda olmasından asılı olmayaraq, əmrin birbaşa obyekti ikinci şəxsdir. Adi müraciətlərdə də, rəsmi əmrlərdə də ilkin obyekt ikinci şəxsdir...Hərbi əmrlər, adətən, ikinci şəxsə yönəldilir: Sağa dön! Sola dön!” (12. 347). Gördüyümüz kimi, Sağa dön! Sola dön! deməklə əmri verən öz iradəsini ifadə etmiş olur. Bədii əsərlərin dilində də əmr şəklinin ikinci şəxsinin iradə, məcburiyyət ifadə etməsi müşahidə olunur. Məsələn,

                “Ani olaraq fikrə gedən Şamxal anasının sözlərindən sonra gəlinə yaxınlaşdı.

- Dur, şələ-küləni yığışdır, rədd ol buradan! - Yolun altı ilə gəlibsən, üstü ilə qayıt xarabana!” (İ.Şıxlı “Dəli Kür”, 12)

“- Ay qız, ay Güləsər, dur çardağın üstünə palaz sal.

- Ə, qızı niyə oyadırsan?

Güləsər durub yerində oturdu. Gözlərini ovuşdurub gərnəşdi. Onun hələ

də yuxulu olduğunu görən Çərkəz yenidən dilləndi:

- Tez ol, eşikdə gözləyirik” (İ.Şıxlı “Dəli Kür”, 28).

Serebrennikov B.A. və Hacıyeva N.Z. feilin əmr şəklindən bəhs edərəkən yazırlar ki, “türkşünasların əmr şəkli adlandırdıqları forma semantik və quruluş baxımından müxtəlif şəkillərin qarışığından ibarət olub, süni yaradılmış bir şeydir” (11. 270). Müəlliflər bu fikri qazax dilinin qrammatikasından göstərdikləri nümunə əsasında əsaslandırırlar. Onlar 1-ci və 3-cü şəxsdə əmrin şəkilçilərinin optativə aid olduğunu və əsil əmr şəklinin 2-ci şəxsdə olduğunu qeyd edirlər (11. 270). Batmanov İ.A., Babuşkin Q.F. da –zun, -zün şəkilçisi haqda bu cür düşünür, yəni şəkilçini arzu şəklinin şəkilçisi hesab edirlər (16. 88; 17. 14). Çünki əmr ikinci şəxsə edilir. Lakin Ə.Rəcəbli qeyd edir ki, “bu şəkilçidə müəyyən qədər arzu məzmunu olsa da, o, əsasən, əmr bildirir və üçüncü şəxsin təkini əmələ gətirir” (9. 342). Mənim fikrimcə də, 1-ci və 3-cü şəxslərdə əmr məzmunu olmasa da, məcburiyyət mənası var.

Məhkəmə sənədlərində:

                Ə.Şirəliyevin əmək haqqından 250.000 manat tutulub dövlət büdcəsinə verilsin (İş №894417, 1997).

                Vətəndaş V.Məmmədova Azərbaycan Respublikası CM-nin 226-cı maddəsinin 2-ci hissəsi ilə nəzərdə tutulmuş ittiham elan olunsun (İş №124, 1991).

                Təqsirlilik haqqında məsələ qabaqcadan həll edilmədən Almuradov V.K. Azərbaycan Respublikasının CM-nin 168-ci maddəsinin 2-ci hissəsi ilə məhkəməyə verilsin (İş №70527, 1997).

                Təyin edilmiş cəzanı V.Məmmədov möhkəm rejimli əmək islah koloniyasında çəksin (İş №124, 1991).

                Prosessual sənədlərin nümunələrində:

İş öz icraatıma qəbul olunsun və ibtidai istintaqa başlanılsın (8. 7).

Bu qərarın surəti N şəhər prokuroruna göndərilsin (8. 7).

N şəhər sakini, 1952-ci ildə anadan olmuş müttəhim Mahmudova Nisə Sadıq qızı ibtidai istintaqın aparılması müddətində N şəhəri ərazisində yerləşən 12 saylı mağazanın direktoru vəzifəsindən kənarlaşdırılsın (8. 27).

                N şəhər sakini, 1946-cı ildə anadan olmuş, Dənizkənarı küçəsi, 51 saylı evin 17 saylı mənzilində yaşayan Muxtarov Veysəl  Kamal oğlu 20 iyun 1995-ci il tarixdə saat 10.00-da dindirmə üçün N şəhər Polis İdarəsinin 21 saylı otağına gətirilsin (8. 28).

                N şəhər sakini, 1959-cu ildə anadan olmuş, azərbaycanlı, bitərəf, Azərbaycan Respublikası vətəndaşı, əvvəllər məhkum olunmamış, N şəhəri, Dənizkənarı küçəsində yerləşən 7/6 saylı evin 19 saylı mənzilində yaşayan, hazırda heç yerdə işləməyən Behbudov Mərdan Babaş oğluna həbsə alma növündə qəti-imkan tədbiri tətbiq edilsin və bu, ona iltizamla elan olunsun (8. 38).

                Cinayət edən hər bir şəxs ədalətli surətdə cəzalandırılsın və müttəhim olmayan heç bir şəxs cinayət məsuliyyətinə cəlb edilməsin (8. 7).

                Fərmanlarda:

...1. Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabineti:

1.1Azərbaycan Respublikası qanunlarının və Azərbaycan Respublikası Prezi­den­tinin aktlarının “Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsində dəyişiklik edilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununa uyğunlaşdırılması ilə bağlı təkliflərini üç ay müddətində hazırlayıb Azərbaycan Respublikasının Prezidentinə təqdim etsin;

1.2. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin normativ hüquqi aktlarının həmin Qanuna uyğunlaşdırılmasını üç ay müddətində təmin edib Azərbaycan Respublikasının Prezidentinə məlumat versin;

1.3. mərkəzi icra hakimiyyəti orqanlarının normativ hüquqi aktlarının həmin Qanuna uyğunlaşdırılmasını nəzarətdə saxlasın və bunun icrası barədə beş ay müddətində Azərbaycan Respublikasının Prezidentinə məlumat versin;

1.4. həmin Qanundan irəli gələn digər məsələləri həll etsin.

2. Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyi mərkəzi icra hakimiyyəti orqanlarının normativ hüquqi aktlarının və normativ xarakterli aktların “Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsində dəyişiklik edilməsi haqqında” Azərbaycan Res­publikasının Qanununa uyğunlaşdırılmasını təmin edib Azərbaycan Respub­likasının Nazirlər Kabinetinə məlumat versin.        

                3. Müəyyən edilsin ki, Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsinin 318-2-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş müvafiq icra hakimiyyəti orqanının səlahiyyətlərini Azərbaycan Respublikasının Xarici İşlər Nazirliyi və Azərbaycan Respublikasının Dövlət Miqrasiya Xidməti həyata keçirirlər.

4. “Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsinin təsdiq edilməsi, qüvvəyə minməsi və bununla bağlı hüquqi tənzimləmə məsələləri haqqında" Azərbaycan Respublikası Qanununun tətbiq edilməsi barədə” Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2000-ci il 8 fevral tarixli 278 nömrəli Fərmanının (Azərbaycan Respublikasının Qanunvericilik Toplusu, 2000, № 4, II kitab, maddə 257) 2-ci hissəsinə “orqanları” sözündən sonra “, 318-2-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş müvafiq icra hakimiyyəti orqanının səlahiyyətlərini isə Azərbaycan Respublikasının Xarici İşlər Nazirliyi və Azərbaycan Respublikasının Dövlət Miqrasiya Xidməti” sözləri əlavə edilsin (“Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsində dəyişiklik edilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikasının 2015-ci il 28 aprel tarixli 1274-IVQD nömrəli Qanununun tətbiqi barədə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanı). (İlham Əliyev, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Bakı şəhəri, 22 may 2015-ci il).(www.president.az)

                Sərəncamlarda:

...1. Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabineti:

1.1. İ.M. Seçenov adına Birinci Moskva Dövlət Tibb Universitetinin Bakı filial­ı­nın yaradılması və onun maddi-texniki bazasının təşkili ilə bağlı məsələləri həll etsin;

1.2. 2015/2016-cı tədris ilindən başlayaraq İ.M. Seçenov adına Birinci Moskva Dövlət Tibb Universitetinin Bakı filialının fəaliyyətini təmin etmək məqsədi ilə dövlət sifarişi əsasında tələbə qəbulu planı üzrə yerlərin ayrılması ilə bağlı zəruri tədbirləri həyata keçirsin;

1.3. bu Sərəncamdan irəli gələn digər məsələləri həll etsin (İ.M. Seçenov adına Birinci Moskva Dövlət Tibb Universitetinin Bakı filialının yaradılması haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı). (İlham Əliyev, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Bakı şəhəri, 15 may 2015-ci il). (www.edu.gov.az)

Əmrlərdə:

...1. 2014-2015-ci tədris ili üzrə Respublika fənn olimpiadalarının nəticələri elan edilsin (əlavə olunur).

2. İnformasiya şöbəsi (E.Əliyev) əmrin çoxaldılıb yerlərə göndərilməsini, “Azərbaycan müəllimi” qəzetində və Nazirliyin “Təhsil xəbərləri” məcmuəsində dərc olunmasını təmin etsin.

3. Əmrin icrasına nəzarət nazir müavini Ceyhun Bayramova həvalə olunsun.

Əsas: Fənn olimpiadaları münsiflər heyəti sədrlərinin yekun protokolları (Respublika fənn olimpiadalarının nəticələri barədə Azərbaycan Respublikası təhsil nazirinin əmri). (Mikayıl Cabbarov, Azərbaycan Respublikasının təhsil naziri, 15 may 2015-ci il, №562).

Qərarlarda:

...1. "Azərbaycan Respublikasında ticarət, ictimai iaşə, məişət və digər növ xidmət Qaydaları" təsdiq edilsin (əlavə olunur).

2. "Azərbaycan Respublikasında ticarət, məişət və digər növ xidmət (iş görül­məsi, xidmət göstərilməsi) Qaydaları haqqında" Azərbaycan Respublikası Nazirlər Ka­binetinin 1998-ci il 15 aprel tarixli 80 nömrəli qərarı (Azərbaycan Respub­lika­sının Qanunvericilik Toplusu, 1998, № 4, maddə 288; 1999, № 1, maddə 48; 2001, № 1, maddə 74; 2003, № 7, maddə 390; 2004, № 3, maddə 193; 2009, № 1, maddə 32) ləğv edilsin (Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabineti "Azərbaycan Respublikasında ticarət, ictimai iaşə, məişət və digər növ xidmət Qaydaları"nın təsdiq edilməsi haqqında Qərar № 94, Bakı şəhəri, 3 aprel 2014-cü il). (Azərbaycan Respublikasının Baş naziri Artur Rasi-zadə). (www.consumer.gov.az)

N.Məmmədova yazır ki, “rəsmi hərbi əmrlər, bir qayda olaraq, ikinci şəxsə, ikinci şəxsin təkinə edilir. Məs, Qarovul, düzlən!” (5. 126). Müəllif qeyd edir ki, “əmrdə-əsil əmrdə təhrik də var, məcburiyyət də var. Bununla belə, fikrimizcə, hər təhrik və hər məcburetmə rəsmi əmr deyil (5. 88). N.Məmmədovanın əmr, məcburiyyət və təhrik haqqında qeydlərindən belə başa düşmək olur ki, müəllif təhrik və məcburiyyətin təzahür etdiyi sferanın əmrinkindən daha geniş olduğunu düşünür. O qeyd edir ki, “əmrdə tabe edən və tabe olan münasibətləri var, belə münasibət əmr üçün vacib cəhətdir, təhrikdə, məcburiyyətdə bu münasibət ola da bilər, olmaya da bilər (5. 89). Müəllif sonra qeyd edir ki, “əmrdə məcburiyyət var, lakin sırf məcburiyyət əmrsiz də olur. Məcburiyyət hakim-məhkum münasibətləri olmadan da həyata keçirilə bilər; məcburiyyət müxtəlif səbəblər üzündən baş verə bilər. Lakin hər halda məcbur edən nəyəsə əsasən başqasını müəyyən hərəkətə yönəldə bilir; güc vasitəsi ilə, aldatma yolu ilə, qorxutmaqla, hədələməklə və s. Rəsmi əmrdə belə vasitələrə ehtiyac olmur, o deyilir və yerinə yetirilməlidir. Məcburiyyət təhrikdən qüvvətlidir (5. 91).

Müəllif qeyd edir ki, “beləliklə, əmr, təhrik və məcburiyyət, ümumi məna əsa­sında olsalar da, semantik çalarları ilə bir-birindən fərqlənir. Burada bir cəhəti də qeyd etməyi lazım bilirik. Əmr və məcburiyyətdən fərqli olaraq, təhrikdə, adətən, giz­li bir anlayış çaları da olur. Əmr istər müsbət, istərsə də mənfiliyə doğru istiqamət­lənsin, adətən, o, açıqdır, əmr kimə yönəlibsə, prinsip etibarilə, o, həmin əmri yerinə yetirməyə borcludur; burada əks müqavimət yoxdur. Məcburiyyətdə qarşı tərəfin müqaviməti hiss edilir, əks halda məcburiyyət anlayışı ifadə edilə bilməzdi. Məc­buriyyət bir anlayış kimi o zaman formalaşır ki, meydanda müqavimət olur. Burada məcburiyyət və müqavimət qarşı-qarşıya dayanır, biri digərini inkar edir. Təhrikdə də bu semantik çalar var, lakin çox zəif və hissedilməzdir. Təhrikdə məqsəd çox vaxt gizli saxlanıldığına görə qarşıdakı adam təhrikin məna və məzmununa bələd olmadığı üçün ancaq fakta nəzər yetirdiyinə görə müqavimətə ehtiyac olmur. Məcburiyyətin nəticəsi, adətən, mənfi məzmunlu olur; təhrikin nəticəsi isə dinləyici üçün qeyri-müəyyən qalır (5. 92). N.Məmmədova qeyd edir ki, “birinci şəxsin cəmində təhrik birinci şəxsin təkinə nisbətən qüvvətli olur. Yəni bir şəxs başqaları ilə birlikdə hərəkətin icrasına məruz qalsa da, onun başqalarına əmr etmək, göstəriş vermək, tələb etmək və s. hüququ olur, buradan da birinci şəxsin cəmində əmrin semantik çalarları meydana çıxır (5. 133).              Təqdim etdiyimiz əmr, fərman, qərarlar və məhkəmə sənədlərindən çıxarılmış nümunələrdən göründüyü kimi, bu tip sənədlərdə, yəni rəsmi üslubda məcburi münasibət, yəni deontik modallıq feilin əmr şəklinin üçüncü şəxsində ifadə olunmuşdur. M.Rəhimov qeyd edir ki, “məlum olduğu üzrə, əmr şəkli, əsasən, vasitəsiz, birbaşa müstəqim əlaqənin olmasını tələb edən bir kateqoriyadır. Burada hərəkəti ifadə edənlə hərəkətin icrası yönəldilən şəxs arasında müstəqim əlaqə olur. (Məhz buna görə çox vaxt əmr şəkli, əsasən, ikinci şəxsə aid olan kateqoriya hesab edilir). İcra olunacaq hərəkət əmr şəklində üçüncü şəxsə aid edildikdə bu müstəqimlik nisbətən zəifləyir...” (10. 13). Təqdim edilmiş əmr, fərman, sərəncam və məhkəmə sənədlərindən də göründüyü kimi, üçüncü şəxsdə əmr etmə, iradə ifadə etmə, məcbur etmə birbaşa deyil, vasitəlidir.

Birinci şəxsin təkində də əmr şəkli məcburiyyət bildirə bilər, lakin burda artıq hər hansı bir işin icra edilməsinə dair məcburi münasibət həmin münasibətin ifadəçisinin özünə aid olur və ifadə olunmuş iradə sırf məcburiyyət xarakterli deyil, bir az da istək xarakterli olur. Ə.Şükürlü yazır ki, “birinci şəxsin təkində və cəmində ümumi qayda olaraq morfoloji cəhətdən dəyişən feil məntiqi cəhətdən əmr şəklindən uzaqlaşır. Ona görə birinci şəxsin təkinə və cəminə görə dəyişən sözlər, əslində, arzu anlayışını bildirir” (13. 125). M.Hüseynzadə də qeyd edir ki, “əslində, birinci şəxs özü özünə əmr edə bilməz. Əmr həmişə birinci şəxs tərəfindən başqasına edilir; yəni əmrin icrası əmr edənin özünə deyil, başqasına aid olur. Məsələn: yaz, yazın, yazsın, yazsınlar kimi əmr bildirən feillərdə yazmaq işinin başqası tərəfindən icra olunacağı məlumdur, çünki yazmaq işinin icrası başqasına birinci şəxs tərəfindən əmr olunur. Halbuki yazım, yazaq kimi feillər yalnız şəkilcə əmr bildirən feillərdir. Burada əmrdən artıq gərəklilik, lazımlılıq, nisbətən xahiş və rica məzmunları vardır, lakin şəkilcə bunları əmr şəklindən başqa bir şəkil kimi qəbul etmək mümkün deyildir” (3. 188). Lakin birinci şəxsin cəmində situasiya bir az fərqlidir. Y.Seyidov qeyd edir ki, “birinci şəxsin cəmində... danışanla bərabər başqaları da var” (12. 347). Ona görə də, fikrimcə, burada məcburiyyət yox, təhrik bildirmə var.

                Onda gedək, çiləkənin alt tərəfinə qarmaq ataq (34. İ.Şıxlı “Dəli Kür”).

                Burada artıq bu forma məcburiyyət deyil, təhrik məzmununu ifadə edir. Təhrik və məcburiyyət, əslində, bir-birinə yaxın mənalardır. F.Ağayeva təhrikedici modallıqdan danışarkən bu modallığın ən çox feilin əmr şəkli ilə ifadə olunduğunu qeyd edir (14. 73). C.Sörl və D.Vandervenenin “İllokutiv məntiqin əsasları” əsərində əmretmənin məqsədinin kimi isə nəyisə etməyə məcbur etmək olduğu qeyd edilir (22. 37). Sauranbayev qeyd edir ki, əmr şəklinin qrammatik məzmunu sözün müstəqim mənasında heç də sırf əmr etmək deyil, hərəkətin danışan tərəfindən buyruq, xahiş, təhrik, ehtimal, qərar məqsədilə müəyyən subyektə yönəldilməsidir” (19. 36).

Deməli, nümunələrdən də göründüyü kimi, əmr şəkli bütün şəxslərdə eyni məzmuna malik deyil. M.Rəhimov yazır: “Tədqiqat göstərir ki, məsələn, ikinci şəxsdə bir qayda olaraq daha çox əmr, buyruq, təkid, birinci şəxsdə təhrik, sövqetmə, niyyət, çağırış, üçüncü şəxsdə isə əmrlə yanaşı alqış, arzu, qarğış çalarları qabarıq şəkildə çıxış edir (10. 10).

Nəticə olaraq deməliyik ki, məcburiyyət geniş anlayışdır və bu anlayış münasibət və təsir prosesi kimi təzahür edir. Məcburiyyətin həyata keçirilməsi üsullarından biri də əmrdir. Bu baxımdan məcburiyyət feilin əmr şəklində də ifadəsini tapa bilir. Lakin əmr şəklinin bütün şəxslərində bu, eyni dərəcədə ifadə olunmur. Belə ki, birinci şəxsin təkində bu, istək, cəmində isə təhrik bildirir. Təhriklə məcburiyyət fərqlidir. Məcburiyyət mənası əmr şəklinin ikinci və üçüncü şəxslərində özünü göstərir. Belə ki, ikinci şəxsdə məcburetmə birbaşa olur və bu, özünü bədii, məişət üslublarında göstərir. Lakin üçüncü şəxsdə məcburetmə dolayısı ilə ifadə olunur və bu da özünü rəsmi üslubda, yəni rəsmi sənədlərin dilində göstərir.

Ədəbiyyat

1. Budaqоva Z.İ. “Müasir Azərbaycan ədəbi dilində sadə cümlə”, Bakı: Azərb. SSR ЕA nəşri, 1963, 224 s.

2. Fərəcov Ə. “İzahlı dilçilik lüğəti”, “Maarif” nəşriyyatı, Bakı, 1969, 144 s.

3. Hüseynzadə M. “Müasir Azərbaycan dili”, Bakı, “Maarif” nəşriyyatı, 1973, 358 s.

4. Məhərrəmov R., Cahangirov M. “Azərbaycan dilinin tarixi sintaksisinə dair materiallar”, Azərbaycan EA nəşriyyatı, Bakı, 1962, 260 s.

5. Məmmədova N. “Azərbaycan dilində feil şəkillərinin semantikası”. Dissertasiya. Bakı, 2000, 193 s.

6. Mirzəzadə H. “Azərbaycan dilinin tarixi qrammatikası”, Azərbaycan Universiteti nəşriyyatı, Bakı, 1990, 375 s.

7. “Müasir  Azərbaycan dili”, II cild, Bakı, “Elm”, 1980, 510 s.

8. Quliyev A. “Prosessual sənədlərin nümunələri (ibtidai istintaq)”, “Qanun” nəşriyyatı, 1996, 160 s.

9. Rəcəbli Ə. “Göytürk dilinin morfologiyası”, Bakı Universiteti nəşriyyatı, Bakı, 2002, 475 s.

10. Rəhimov M. “Azərbaycan dilində feil şəkillərinin formalaşması tarixi”, Bakı: Azərbaycan EA nəşriyyatı, 1965, 268 s.

11. Serebrennikov B.A., Hacıyeva N.Z. “Türk dillərinin müqayisəli-tarixi qram­matikası”, Bakı: Səda, 2002, 380 s.

12. Seyidov Y.M. “Azərbaycan dilinin qrammatikası”, Morfologiya, Bakı: Bakı Univer­sitetinin nəşri, 2000, 403 s.

13. Şükürlü Ə. “Qədim türk yazılı abidələrinin dili”, Bakı, “Maarif”, 1993, 336 s.

14. Агаева Ф.А. “Модальность как лингвистическая категория”, Ашхабад, 1990, 304 с.

15. Аристотель  “Евдемова этика”, Москва, 2005, 448 с.

16. Батманов И.А. “Язык енисейских памятников древнетюркской письменности”,  Фрунзе, 1959, 220 c.

17. Батманов И.А., Арагачи З.Б., Бабушкин Г.Ф. “Современная и древняя Енисеика”,  Фрунзе, Академии Наук Киргизской ССР, 1962, 352 c.

18. Касевич В.Б. “Семантика. Синтаксис. Морфология”, Изд. “Наука”, Москва, 1988, 308 с.

19. Сауранбаев Н.Г. “О категории лица повелительного наклонения” // Известия АН Каз.ССР. №135. Серия филология и искусствоведение. Вып. 1-2. - Алма-Ата, 1954. - С. 28-45.

20. Ширалиев М.Ш., Севортян Э.В. "Грамматика Азербайджанского языка", Изд.-во "Элм", Баку, 1971, 412 с.

21. Greek Philosophy. “Thales to Aristotle”, Third edition. Edited by Reginald E.Allen. USA. The Free Press.1991, 458 p.

22. Searle J.R., Vanderveken D. “Foundations of Illocutionary Logic”, Cambridge University Press, Cambridge, 1985, 227 p.

23. Stanford Encyclopedia of Philosophy (SEP) http://plato.stanford.Edu/entries/ coercion/

Mənbələr

İ.Şıxlı “Dəli Kür”, Bakı, “Şərq-Qərb”, 2005, 400 s.

Məhkəmə sənədləri: İş №894417, 1997, İş №124, 1991, İş №70527, 1997

Fərmanlar: “Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsində dəyişiklik edilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikasının 2015-ci il 28 aprel tarixli 1274-IVQD nömrəli Qanununun tətbiqi barədə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərman). İlham Əliyev, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Bakı şəhəri, 22 may 2015-ci il.www.president.az

Sərəncamlar: İ.M. Seçenov adına Birinci Moskva Dövlət Tibb Universitetinin Bakı filialının yaradılması haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı). (İlham Əliyev, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Bakı şəhəri, 15 may 2015-ci il). (www.edu.gov.az)

Əmrlər: Respublika fənn olimpiadalarının nəticələri barədə Azərbaycan Respublikası təhsil nazirinin əmri). (Mikayıl Cabbarov, Azərbaycan Respublikasının təhsil naziri, 15 may 2015-ci il, №562

Qərarlar: Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabineti "Azərbaycan Respublika­sın­da ticarət, ictimai iaşə, məişət və digər növ xidmət Qaydaları"nın təsdiq edilməsi haq­qında Qərar № 94, Bakı şəhəri, 3 aprel 2014-cü il). (Azərbaycan Respublikasının Baş naziri Artur Rasi-zadə. (www.consumer.gov.az)

Açar sözlər: məcburiyyət, feil, əmr, şəkil, təhrik

Keywords: compulsion, verb, imperative, mood, inducement

Ключевые слова: принуждение, глагол, императив (повелительное), наклонение, побуждение

 

The meaning of compulsion in the imperative mood of the verb in Azerbaijani language

Summary

The article is devoted to the imperative mood in Azerbaijani language. In the article the meaning of compulsion in the imperative mood of the verb is investigated. Firstly, the concept of compulsion is explained and then the study is directed to the imperative mood in Azerbaijani language. Thus, the meanings which are expressed by the imperative mood, especially, the meaning of compulsion are surveyed.

 

Понятие принуждения в повелительном наклонении глагола в азербайджанском языке

Резюме

Статья посвящена повелительному наклонению в азербайджанском языке. В статье исследуется смысл принуждения в повелительном наклонении глагола. Объясняется суть понятия принуждения в азербайджанском языке.  Автор приходит к заключению, что понятие принуждения находит своё отра­жение в повелительном направлении, однако не во всех лицах  выражается одинаково. Автор отмечает, что в некоторых лицах выражается желание, а в некоторых лицах принуждение.

 

Rəyçi: fil.ü.f.d. İlahə Qurbanova

Abdurəhmanova Könül

ЭКСПРЕССИЯ В ЭМОТИВНОМ ТЕКСТЕ

В большинстве художественных произведений современной английской литературы можно выделить два основных потока речи: от автоpa и от персонажей (6,23). Художественные произведения, будучи отражением реальности, отражают все проявления эмоциональности человека. В тексте произведения эмоции выступают как объект и как способ отражения. Как объект отражения эмоции обнаруживаются в описаниях, как способ - преимущественно в диалогах.

В своей речевой деятельности человек, как правило, осознает свои эмоции и может осознанно, преднамеренно проявлять их. Поскольку в языке существует арсенал типичных средств выражения эмоций, человек может проявлять в речи как истинные, так и условные чувства, которые являются типичными в данной ситуации. Таким образом, эмоции, отраженные в речи, могут быть реальными и изображаемыми. Спонтанное проявление реальных эмоций и выбор стратегии для выражения когнитивно-обработанного эмоционального содержания, изображение эмоций, - все это находит отражение в художественной литературе. Собственно авторская речь чередуется с речью персонажей. К авторской речи относят рассуждения, описания и изложение события (наррация) с точки зрения автора. Речь персонажей представлена диалогами, внутренней речью. В современных произведениях встречается контаминированное изложение, в котором присутствуют оба - и автор, и герой. Традиционно такое контаминированное образование называется несобственно-прямой речью. Проблема отнесения тех или иных фрагментов произведения к несобственно-прямой речи решается по-разному, в зависимости от подхода: либо учитывается морфология, либо синтаксис.

Так, морфологическими признаками несобственно-прямой речи называют использование местоимения третьего лица единственного числа, грамматическое время совпадает со временем в авторском повествовании, притяжательные местоимения также совпадают с использованием местоимений в авторской речи (6,76).

Морфологический подход позволяет выделить 3 вида несобственно- прямой речи: несобственно-авторское повествование (когда слово действующему лицу не передается, но описание или изложение ведется с точки зрения персонажа), косвенно-прямая речь (повторное воспроизведение ранее звучавшей речи), изображенная внутренняя речь (мысли и чувства персонажа в авторской интерпретации). При синтаксическом подходе критерием выделения несобственно-прямой речи является сходство с косвенной речью. Однако, в отличие от косвенной речи, в ней нет союза и согласования в лице (7, 43).

Общий критерий для этих двух подходов не является чисто лингвистическим - это слияние двух точек зрения, двух голосов: голоса автора и голоса героя. Если лингвистические параметры разграничения несобственно-прямой речи и других речевых потоков в литературном произведении являются чисто формальным, то подход к проблеме несобственно-прямой речи с учетом выделения точек зрения и их слияния является совершенно иным - это прагматически ориентированный подход, который учитывает субъектную перспективу. Субъектная перспектива фрагмента, содержащего несобственно-прямую речь, показывает, что в нем представлены как минимум два носителя сознания.

Кроме выделенных диалога и внутреннего монолога, речевую партию персонажа могут представить перепорученное повествованиеи поток сознания. Перепорученное повествование или сказ, предполагает введение фигуры рассказчика и ориентации на устную разговорную речь, чужую словесную манеру (2, 89). Поток сознания - примета современной синтетической прозы, в которой имеет место нерасчлененная подача элементов внутреннего и внешнего опыта, изображение реальности душевной жизни персонажа; это радикальный вариант внутреннего монолога (6; 323). Эмоциональность как психологическая характеристика личности и ее деятельности входит во все виды деятельности человека и пронизывает все его речевые произведения. Естественно, что такая характеристика эмоциональности предполагает, что она входит во все перечисленные виды речи автора и персонажей. Репрезентация эмоций, то есть присутствие лингвистических средств их актуализации, возможна в различных контекстах. Как показывает анализ примеров репрезентации эмоций в художественных произведениях, эмоциональность не может иметь единого поля выражения. В полифоническом произведении выражение эмоциональности распадается на ряд контекстов от автора и от героя. Эмоции как переживания фокусируются на единственно важных в действительной жизни людей связях - между Миром Действия и Миром Ценности (термины А. Уайтхеда). Системообразующим принципом у А. Уайтхеда выступает тезис о том, что действительность всегда есть ее становление («принцип процесса») - это мир, в котором есть начало и конец (Мир Действия). Автор предлагает «доктрину объективного бессмертия» - мир, где нет действий (Мир Ценности). Он рассматривает ценности как идеалы («вечные объекты» божественной природы). В переживаемом опыте проецируются друг на друга Мир Деятельности (множества конечных событий) и Мир Ценности (единство скоординированности различных возможностей).

Мир Ценности осознается нами благодаря суждениям морали и этики, он определяет наши действия. Этот мир статичен. В то время как Мир Действия динамичен, является областью порождения. Переживание событий в Мире Действия приводит к сжатию времени и пространства, приводит к непосредственному выражению эмоций (от героя) в виде диалога, внутреннего монолога, потока сознания. Устранение элементов Мира Действия приводит к замедлению времени, сгущению пространства. В Мире Ценности эмоционально переживаются впечатления от увиденного (описание портрета, ландшафта).

Таким образом, репрезентация эмоций возможна как в статичных контекстах, так и в динамических. Статичные контексты выражения эмоций, как правило, принадлежат потоку речи «от автора», и репрезентация эмоций в них сходна с переживанием живописного полотна, как источник  информации о внутреннем мире, о чувствах и эмоциях. В то же время динамические способы выражения эмоций соотносятся с кинофильмом или сценическим искусством и передаются от героя. Иными словами, противопоставленные эмоциональные контексты художественных произведений «от автора» и «от героя» располагаются на крайних точках оси «статика / динамика».

Рассмотренные стратегии диалектического превращения неинтенциональных эмоциональных состояний в интенциональные структуры языка, представленные в тексте художественных произведений, находят свое воплощение в таких формальных параметрах архитектоники произведения, как точка зрения и движение точек зрения. Целью данной главы является описание контекстов, содержащих выражение эмоций, с учетом позиции наблюдателя.

Основная роль при передаче эмоций принадлежит нарративу и дескриптиву. Приведем определение нарратива, предложенное О.Е. Филимоновой: нарратив —это повествование об однократном, чем-либо примечательном конкретном событии, имевшем место в прошлом. Это событие мыслится автором как реальное и расчлененное на стадии, которые описываются хронологически, в порядке их следования друг за другом. В нарративе большое место принадлежит речевым действиям персонажей, которые общаются как между собой, излагая события сквозь призму своих ощущений (7, 201).

Для нарратива характерно нарастание напряженности по мере того, как разворачиваются события. Как известно, категория эмотивности связана и взаимодействует с категорией напряженности. Категория эмотивности реализуется также в дескриптиве через описание обстановки, фона, на котором развиваются события: общая атмосфера общения (дружеская, враждебная, веселая, грустная), природные явления, хронотоп (место и время), наличие каких-то деталей, влияющих на эмоциональное состояние персонажа (8, 102). Художественные произведения современных английских писателей носят полифонический, гетерогенный характер. В таких художественных произведениях эмоции представлены разными способами. В первую очередь, очевидно разграничение двух пластов: эмоции автора и эмоции персонажей. Это разграничение основано на положении об эмоциях как способе и объекте отражения. Так, эмоции автора текста соотносятся со способом, а эмоции персонажей —с объектом отражения. Это первоначальное разграничение не дает полной картины всего разнообразия эмотивных характеристик текста, так как для современной литературы возможны и отражение эмоций автора как объекта (самонаблюдение), и выражение эмоций персонажа как способа (эмоциональное восприятие с точки зрения персонажа). В таких случаях можно говорить о многослойной структуре эмотивности в тексте (4, 48). Таким образом, второе основание для разграничения эмоций автора и персонажей - выделение в архитектоническом целом произведения точек зрения автора и героя (2, 69). Точка зрения определяет кругозор, оценку, языковые особенности «наблюдателя» (повествователя, рассказчика, персонажа). Б.А. Успенский выделил следующие разновидности точек зрения: психологическая, идеологическая, фразеологическая. Эти разновидности точек зрения в тексте или его фрагментах позволяют разграничить «сферы» эмоций повествователя и персонажей (5, 43).

Важными характеристиками языковой личности автора представляются приемы и способы передачи эмоций. В психолингвистике модель языковой личности дается описательно в связи с дискурсивной деятельностью. При этом используются различные подходы к дискурсивной деятельности: использование коммуникативных стратегий, уровень владения риторическими и нериторическими жанрами, социально-культурные стереотипы речевого поведения, способность переходить от одного жанра к другому, адекватность выбора внутрижанровых тактик, тип речевой культуры, половая, профессиональная принадлежность, лингвокреативность и социально-психологические, психофизиологические особенности.

В зависимости от того, выражена ли точка зрения автора в тексте художественного произведения или нет, выделяют эксплицитные и имплицитные стратегии. Соответственно складывается образ автора как субъективного и объективного повествователя. Субъективный автор излагает свою точку зрения эксплицитно, по отношению к персонажам занимает позицию «всевидящего» автора, излагая их мысли и чувства. Объективный автор не дает своих оценок, словно беспристрастный наблюдатель протоколирует реплики персонажей, описывает их действия, внешность, окружающие их ландшафт, интерьер.

По аналогии с выражением точки зрения возможно эксплицитное и имплицитное выражение эмоций. В тексте художественного произведения эксплицитное выражение авторских эмоций и их имплицитное выражение совпадает со стратегиями «самовыражения» и «объективного изложения». При этом репрезентация эмоций персонажей носит субъективно- объективный характер.

Ценность переживания художественного произведения заключается в разрыве круга бытия и перехода в другой Возможный Мир. Эти цели, преследуемые автором, взаимно переплетаются в рамках всего процесса творчества или во время создания отдельного произведения. Возможная причина в однообразии или разнообразии авторских масок кроется в особенностях языковой личности автора. И хотя традиционно принято разграничивать личность автора и личность писателя как человека, такое разграничение весьма условно. Ведь очевидно, что особенности существования и развития языковой и дискурсивной компетенции у конкретного человека не могут не повлиять на язык его литературных произведений.

Список литературы

  1. Адмони,      В.Г. Система форм речевого высказывания / В.Г. Адмони. - СПб., 1994.- 147 с.
  2. Бахтин,         М.М. Эстетика словесного творчества / М.М. Бахтин. - М., 1986. -444 с.
  3. Инфонтова Г.Г. Реализация категории связности в устном тексте. Текст, структура и семантика. Т. 1, М., 2001, с. 54-62
  4. Лазарева Э.А., Горина Е.В. Использование приема когнитивного столкно­вения в политическом дискурсе СМИ // Лингвистика т. 11. – Екатеринбург, 2003, с. 103-112
  5. Успенский, Б. А. Семиотика искусства [Текст] / Б. А. Успенский. - М. :Языки русской культуры, 1995. - 360 с.
  6. Ушакова    Т. М. Дейксис в аффективном синтаксисе (на материале французских эмотивных предложений) // Грамматическая семантика. Изд-во Горьковского пед. ин-та, Горький, 1978. - С.75-82.
  7. Филимонова O.E. Категория эмотивности в английском тексте: (Когнитивный и коммуникативный аспекты): Дис. ... доктора филол.наук. - СПб, 2001.-382 с.
  8. Фрумкина, P.M. Проблема «язык и мышление» в свете ценностных ориен­­таций / P.M. Фрумкина // Язык и когнитивная деятельность. — М., 1989.-С. 59-71.

e-mail: kenulchik@gmail.com

Açar sözlər: Sintaksem, semantik, narrativ. deskriptiv, aktiv, vahid, təknüvəli, adresat, danışıq dili

Key words: Syntaxems, semantic, narrative, descriptive, active, unit, one-nuclear, , addressee, colloquial speech

Ключевые слова: Синтаксема, семантика, нарратив, дескриптив, активный, единица, одноядерный, адресат, разговорная речь

Резюме

В статье говориться о коммуникативных единицах ивыражение эмоций в контекстах «от автора» и «от героя». Художественные произведения, будучи отражением реальности, отражают все проявления эмоциональности человека.  Также проводятся параллели между точками зрения ряда исследователей и мнением автора.

Summary

The article talks about communicative unite and expression of emotions in context “from authour” and “from hero”. Literary works, as the reflection of reality, mirors all spectors of human emotions. Also there is drawen parallels between authors and a number of researchers oppinions.

 

Xülasə

Məqalədə kommunikativ vahidlərdən və “yazıçı” və “baş qəhrəman” tərəfindən ifadəolunan emosiyalardan bəhs edilir. Ədəbi əsərlər, reallığın bir əksi olaraq, insan emosiyalarının bütün təzahürünü əks etdirirlər. Həmcinin müxtəlif yazıçı və təhqiqatçıların fikirlərində paralelllər aparılır

Rəyçi: Prof. F.E.D Azad Yəhya oğlu Məmmədov


Лала  ГУЛИЕВА

АССИМИЛЯТИВНОЕ СМЯГЧЕНИЕ ЗАДНЕНЕБНЫХ СОГЛАСНЫХ В РУССКОМ

ОСТРОВНОМ ГОВОРЕ АЗЕРБАЙДЖАНА

       Русский островной говор Азербайджана обладает многими чертами южновеликорусского наречия. Для первых исследователей говора русских переселенцев (А.Я.Микиртуни, С.Д.Кац, Г.Н.Асланов) некоторые его особенности остались незамеченными, в их работах лишь частично  были затронуты самые существенные черты местного говора.

      Одна из фонетических особенностей островного говора – прогрессивное ассимилятивное смягчение задненебных согласных, в частности [к] – осталась без внимания со стороны азербайджанских диалектологов. Сущность этого явления заключается в том, что задненебные согласные [к,г,х] после мягких согласных переходили в [к’,г’,х’]: Дунькя, Ванькя, пастелькя, чайкю, столькя, бочкя, деньгям, ольхя и др. Это явление довольно широко представлено в русском островном говоре Азербайджана, а результат его по-разному проявляется в речи населения разных населенных пунктов. В «Лексиконе русского островного говора Азербайджана» [1]  зафиксировано большое количество слов, в которых на месте [к] произносится мягкое [к’] после мягких согласных: карданькя, кухленькя, лачужечкя, оболонькя, оклунькя, чапелькя, черничкя и др. Смягчение [к] происходит и после твердых согласных, иногда [к] и [к’] варьируют в одних и тех же словах (чапелькя – чапелька, махонькя – махонькя, оболонькя – оболонька и др.)

      История изучения данного явления уходит к началу ХХ века и знаменуется выходом в свет монографии русского диалектолога и этнографа Д.К. Зеленина «Великорусские говоры с неорганическим и непереходным смягчением задненебных согласных в связи с течениями позднейшей великорусской колонизации» [СПб.,1913]. Положительная рецензия на монографию Д.К.  Зеленина была написана А.А.Шахматовым и опубликована в 1915 году в Известиях ОРЯС. После этой работы наиболее значительной можно считать опубликованную в конце 60-х годов прошлого столетия книгу Л.Л.Касаткина «Прогрессивное ассимилятивное смягчение задненебных согласных в русских говорах» [М.,1968], в которой дается критическая оценка исследования Д.К. Зеленина, подчеркивается научный вклад последнего в развитие науки диалектологии.

      В книге Л.Л.Касаткина рассматриваются результаты прогрессивного ассимилятивного смягчения задненебных согласных, некоторые особенности реализации этого фонетического явления в современных русских говорах, причины, условия и история прогрессивного  ассимилятивного смягчения задненебных согласных в русских говорах. Л.Л.Касаткин подробно останавливается на различных точках зрения на причины возникновения прогрессивного ассимилятивного смягчения задненебных согласных в ряде русских говоров.

      Д.К.Зеленин был сторонником физиологической теории, т.е. считал, что «физиологическою причиною мягкого /к/служит так называемое прогрессивная ассимиляция звуков… В случае Ванькя конечное /а/ сделалось мягким под влиянием предшествующего ему мягкого / к/, а это последнее смягчилось под влиянием предшествующего ему мягкого /н/. Физиологически такое явление очень понятно: органы речи, приняв такое положение при  артикуляции известного звука, остаются в этом положении на некоторое время и после произношения этого звука, во время произношения  следующих за ним звуков, хотя эти последние данной артикуляции не требуют» [2; 74]  . Д.К.Зеленин допускал, что «черта эта физиологически совершенно не необходима, не обязательна: человек, в говоре которого обычно наблюдается неорганическая палатализация звука / к/ , всегда может произнести этот звук в том же сочетании  и положении  и без такой палатализации» [2; 74]. По его мнению, «лингвистическое прошлое исследуемого явления … очень несложно и просто; зато этнографическая, внешняя история данного диалектного явления чревата выводами»; «мягкое /к/– черта заимствованная, распространившаяся как «мода»; «причины, которые  определили собою ход и историю распространения в говорах изучаемой нами диалектной черты» нужно искать в «прежних историко-колонизационных и культурно-сословных  отношениях» [2, Там же]. По Д.К. Зеленину, Москва считается исходным пунктом распространения данного явления по всем великорусским говорам, а распространителем его в южновеликорусских губерниях было военно-служилое сословие, а на северо-восток Европы это явление «было унесено колонизационными волнами» [2, Там же].

      Л.Л.Касаткин объяснение Д.К.Зеленина о различиях (наличие или отсутствие мягкого /к/) между говорами считает не лингвистическим, а социально-историческим (последнее может быть лишь вспомогательным средством анализа) [2, Там же].

      Другая точка зрения на причины возникновения прогрессивного ассимилятивного смягчения задненебных согласных А.В.Миртова [3]. В отличие от Д.К.Зеленина, который считал, что изучаемое явление было свойственно русским говорам и распространялось непосредственно из одного говора в другой,  А.В. Миртов связывал это явление с татарским влиянием. С одной стороны, появление русских слов  с -кя  объясняется влиянием предшествующего мягкого согласного, с другой стороны, это есть проявление «тюркского сингармонизма», «гармонии слогов»; мягкие –кя, -кю появляются после мягких предыдущих слогов. А.В.Миртов предполагает, что подобное явление возможно «тогда и там, где произошло массовое смешение русских с татарами, с  подчинением последних русской культуре, с переходом на русский язык» [2; 75]. Исследователь донских диалектов, А.В.Миртов писал: «Случаи … –кя (и др.) по нашей территории родились там, где татары мощной волной вливались в русское население и, переходя на русский язык, создавали особый жаргон, одной из черт которого являлось и  –кя (и др.)» [2; 75].

     Л.Л.Касаткин не согласен с гипотезой А.В.Миртова, поскольку «нельзя объяснять прогрессивное ассимилятивное смягчение задненебных согласных иноязычным влиянием на  том основании, что русскому языку не свойственна прогрессивная ассимиляция» [2; 75]. Действительно, характерной особенностью  русского языка является регрессивная ассимиляция, но это не может считаться основанием для того, что в русском языке вообще не может возникнуть прогрессивная ассимиляция.

      Возражения Л.Л.Касаткина обоснованы, однако приемлемы не для всех территорий. Случаи с  /–кя/, описанные А.В.Миртовым, возможны на донских территориях, где влияние татарского «особого жаргона» по Миртову) могло способствовать развитию / –кя/ у русского населения.

     К закону сингармонизма тюркских языков, гармонии слогов приспосабливались заимствованные слова из русского языка в тюркские языки. Как отмечает Ф.Г.Исхаков, заимствования подвергались влиянию небного сингармонизма [4; 127]. Н.А.Баскаков, исследовавший структуру слога в тюркских языках, утверждал, что сингармонизм проявлялся не только в смягчении задненебных после мягких согласных [5; 334].

   Л.Л. Касаткин считает, что «если согласиться с А.В.Миртовым в том, что часть татар переходила на русский язык с татарским акцентом, то чем объяснить, что огромное количество русских переходило на этот русско-татарский жаргон?». По описанию А.В.Миртова, «массовый  переход татар на русскую службу принимает массовый характер уже в ХV веке» [2; 75].

Однако Л.Л.Касаткин предполагает, что поскольку возникновение [к’] после мягких согласных относится к более раннему периоду, то гипотеза А.В.Миртова им не может быть принята [2; 76].

      Что же происходит на территориях позднейшей русской колонизации?
      Русский говор Азербайджана, возникший в первой трети ХIХ в., сформировался не только на основе говора русских переселенцев (крестьян из южных губерний России и Украины), сектантов (молокане, духоборы, баптисты, субботники и др.), а также казаков, солдат, отслуживших свой срок несения военной службы и добровольно оставшихся для проживания на местах.  Такой экстралингвистический фактор (социально-исторический, по Л.Л.Касаткину; «военно-служилое», по Д.К.Зеленину; татарское (тюркское) влияние, по А.В. Миртову), как неоднородное население в сочетании с сектантами, военными и др. не могло не сказаться на развитии этого фонетического явления в речи русских переселенцев.

      В русском островном говоре Азербайджана представлен результат прогрессивного ассимилятивного смягчения [к’] после мягких согласных: болячкя, брухачкя, Ванькя, давечкя, запырючкя, карданькя, клюнькя, кухленькя, Хведькя и др.  Данное явление встречается как в диалектной лексике, так и при произношении слов литературного языка.

      Следует отметить, что русский островной говор Азербайджана с самого начала существовал на данной территории в тесном контакте с азербайджанским языком и его диалектами: иноязычное окружение способствовало развитию азербайджанско-русского двуязычия. В более поздний период носители островного говора хорошо владели азербайджанским языком, легко переходя на него со своего родного говора в разговоре не только с азербайджанцами, но и со своими односельчанами. Азербайджанский язык был языком общения русских с местным населением  уже и в ранний период переселения.

      Изолированный от материнского диалекта русский говор Азербайджана продолжал функционировать как разновидность южнорусского наречия, но уже в новых условиях. Характерной особенностью фонетической системы местного говора является яканье (тип не определен; в настоящее время разрушающееся явление), которое весьма последовательно проявляется в речи многих русских переселенцев, особенно старшего поколения. Эта якающая основа не противоречила усвоению навыков произношения азербайджанского гласного звукаə нелабиализованного, среднего между /е/и/, при заимствовании лексики из азербайджанского языка: gəl- гял, kələm-русск. кялям, kələş - русск.    кяляш, kənd- русск. кянд, kəsək  русск. кясяк, lərğə - русск. ляргя и др. В зависимости от периода различаются субституции неэквивалентных звуков азербайджанского языка в русский говор. Ранние заимствования характеризуются заменой акустически близкого к азербайджанскому /ə/ --/’а/после мягкой согласной. В заимствованиях более позднего периода, особенно  в речи носителей говора, владеющих азербайджанским языком неэквивалентный звук /ə/сохраняется без изменения.

 Итак, для русского островного говора произношение –кя после мягких согласных является обычным, не противоречащим его фонетической системе. С одной стороны, здесь проявлен результат прогрессивного ассимилятивного смягчения задненебного /к / после мягких согласных (хотя в говоре отмечаются случаи   смягчения/ и после твердых согласных). С другой стороны, распространенное в говоре яканье, также способствующее  усвоению произношения азербайджанского звука /ə/,  и в итоге произношение –кя наряду с –гя, -хя, -ля, -ся и др. Слушая речь носителей говора (не видя его визуально, не зная заранее, это азербайджанец говорит или русский) не всегда можно различить: произносится в каждом конкретном случае /’а/ или азербайджанский звук /ə/. Двуязычие носителей местного говора можно считать гарантией сохранения прогрессивного смягчения задненебного /к/ в русском островном говоре Азербайджана.

Литература

1.Л.Г.Гулиева, Э.А.Гейдарова. Лексикон русского островного  говора Азербайджана, Баку,2014.

2.Касаткин Л.Л. Прогрессивное ассимилятивное смягчение задненебных согласных в русских говорах, М., 1968.

3.Миртов А.В. К вопросу о палатализации заднеязычных в донских (казачьих) говорах/// Краеведение на Северном Кавказе. Ростов н/Д.,1928 ,№3-4 (цитируется по книге Касаткина Л.Л. Указ. раб.)

4.Исхаков Ф.Г. Об отдельных фонемах татарского языка //Исследования по сравнительной грамматике тюркских языков, ч.1, Фонетика, М.,1955.

5, Баскаков Н.А. Структура слога в тюркских языках // Исследования по сравнительной грамматике тюркских языков,  ч.1, Фонетика, М.,1955.

 

XÜLASƏ

 Azərbaycanın rus şivəsinin əsas xüsusiyyəti olan damaqarxası samitlərin o cümlədən k samitinin progressiv assimilyativ yumşalması Azərbaycan dialektoloqların diqqət mərkəzindən kənarda qalmışdır .Bu hadisə yerli şivədə qeniş yayilmişdir. Bu hadisənin qorulmasına şivədə yayılmış “ я“-laşma və Azərbaycan dilindəki “ə”  səsi tələffüzünün mənimsəməsinə imkan verir.

 

SUMMARY

One of the phonetic peculiarities of the Russian island dialect of Azerbaijan in progressive assimilative palatalization of velar consonants specifically k is out of attention of Azerbaijanian dialectologists. The phenomenon is rather widespread in the local dialect. So called yakanye which is widespread in this dialect and also assimilation of pronounciation of the Azerbaijanian sound *ə*    promotes preservation of this phenomenon.


Ибрагимова Тамилла   Исмаил гызы

ФОНЕТИЧЕСКАЯ ТЕРМИНОЛОГИЯ В УЧЕБНИКАХ  ПО  СОВРЕМЕННОМУ

РУССКОМУ ЯЗЫКУ

Фонетика занимает важное место среди других фундаментальных дисциплин, глубокое знание которых обеспечивает основу профессиональной подготовки будущих специалистов по русскому языку, как учителей, так и собственно филологов.

Раздел фонетики в составе дисциплины «Современный русский язык» традиционно следует  первым и изучается на I курсе бакалавриата. Обучение фонетике предполагает не только усвоение студентами теоретических знаний и практических навыков, но и овладение терминологической базой данной науки. Изучение терминологии необходимо для усвоения основных положений фонетической науки и имеет огромное практическое значение.

Важность усвоения студентами терминологической базы изучаемой дисциплины заключается в том, что термины являются тем орудием, при помощи которого мы оперируем научными понятиями. В этом свете немаловажным является вопрос о том, как определяются термины фонетики в учебниках, учебных пособиях по современному русскому языку и в словарях лингвистических терминов. В учебниках и пособиях по фонетике, предназначенных для студентов филологических специальностей, встречаются далеко не все термины фонетической науки, а только те, которые обозначают основные понятия фонетики русского языка, рассматриваемые и изучаемые в пределах вузовской программы данной дисциплины.

К фонетической терминологии относятся термины, обозначающие единицы звукового уровня языка, а также термины графики и орфографии, традиционно относимых к предмету фонетики.

Семантическая сущность и специфика термина заключается в характере его значения, которое в пределах данной терминологической системы должно быть прямым, номинативным, синтаксически и конструктивно ничем не обусловленным.

В отличие от нетерминов, слов неограниченного употребления, многие из которых многозначны, термины в пределах одной науки должны обладать однозначностью. Среди фонетических терминов подавляющее большинство однозначных, употребляющихся во всех учебных пособиях, а также в «Словаре лингвистических терминов» О.С. Ахмановой (М., 2005) в одном и том же значении (аккомодация, аллофон, бинарный, вариант фонемы, вибрант, вокализм, глухость, губной, дифференциальный, дихотомический, заднеязычный, звонкость, зубной, клитика, лабиальный, нейтрализация, позиция, просодический, сегментный, чередование , язычный и мн. др.). Часть однозначных терминов фонетики проявляет моносемичность только в пределах своего терминологического поля. Некоторые термины употребляются в разных областях лингвистики и в Словаре О.С. Ахмановой приводятся как многозначные, т. е. разные значения объединены в одной словарной статье. Так, термин слог, употребляясь в фонетике, определяется как минимальная произносительная единица речи, обязательно включающая слогообразующий элемент. Этот же термин употребляется в другой области лингвистики – стилистике – и означает особенности в построении речи, словоупотребления и т. д., характерные для отдельного лица, автора. Термин твёрдый в фонетике определяет признак отсутствия палатализации у согласных (твёрдые согласные), а в морфологии определяет тип склонения или тип основы (твёрдое склонение, твёрдая основа). Термин дивергенция в фонетике употребляется в значении «позиционные изменения звуков». В лингвистике этот термин употребляется и в значении «распадение языка», противопоставляясь термину конвергенция. Термин дублет, являясьмногозначным в фонетике, имеет два значения: вариант произношения звуков и вариант ударения. В лексикологии этот термин определяет этимологические варианты слов (сторона – страна) или термины, называющие один и тот же научный объект, понятие (алфавит – азбука). Термин корреляция в фонетике определяет соотносительный парный признак (корреляция по звонкости – глухости, по твёрдости – мягкости); в морфологии этот термин обозначает наличие у данного глагола двух категориальных форм совершенного и несовершенного вида; в синтаксисе этот же термин называет промежуточный вид связи между сочинительной и подчинительной – связь приложения с определяемым словом. Термин позиция в фонетике означает положение звука в слове, фонетическое окружение фонемы, создающее для неё определённые произносительные условия. В грамматике этим термином определяется место, занимаемое единицей в высказывании: позиция синтаксическая. Термин сильный в фонетике определяет позицию максимальной дифференциации (сильная позиция, сильная фонема); в морфологии этот термин употребляется в значении  «противостоящий унификации» (сильный глагол, сильное спряжение), в синтаксисе – чётко определённая синтаксическая зависимость (сильное примыкание, сильное управление). В фонетике термин синтагматический используется как прилагательное к синтагма (синтагматическое членение речи, синтагматическое ударение, т. е. членение речи на синтагмы, ударение синтагмы); в структурной лингвистике этот термин является прилагательным к синтагматика (структурализм синтагматический).Термин соотносительный в фонетике означает то же, что коррелятивный (соотносительный ряд фонем); в морфологии он определяет категориальные формы: соотносительные формы залога, соотносительные формы падежа. В фонетике термин средний называет определённые артикуляции, положения органов речи (средний ряд, средний подъём, средний раствор рта). В морфологии это слово определяет отдельные грамматические категории: средний род, средний залог. Термин речь в фонетике – то же, что «говорение»: речь устная, речь письменная, процесс речи, органы речи, линейность речи, темп речи и т. д. В синтаксисе этот термин называет один из видов синтаксического построения высказывания: авторская речь, прямая речь, косвенная речь, несобственно-прямая речь. В лексико-стилистическом отношении этот термин означает ту или иную разновидность общения при помощи языка, определяемую в своих свойствах обстоятельствами и целью коммуникации: речь деловая, речь официальная, речь диалектная, речь поэтическая, речь ораторская и т. д.

В Словаре Ахмановой все эти и некоторые другие термины квалифицируются как многозначные. Но, вероятно, многозначность данных терминов может быть принята только в общелингвистическом отношении. В конкретной же области языкознания – в фонетике – каждый из этих терминов обладает одним, чётко определённым значением. Многозначным термин является тогда, когда он употребляется в разных значениях именно в одной научной области. Полисемия в фонетической терминологии, можно утверждать, проявляется в следующих случаях:

Абзац – 1. То же, что красная строка; 2. Отрезок письменной речи от одной красной строки до другой.

Акцент – 1. То же, что ударение; 2. Своеобразное произношение, отличающее иностранца и заключающееся в непроизвольной замене звуками родного языка звуков чужого.

Вариант – 1. Общий член пересекающихся фонемных рядов; 2. То же, что аллофон.

Графика – 1. Совокупность всех средств данной письменности; 2. Соотношение системы письменных знаков с фонетической системой языка.

Звук – 1. Членораздельный элемент произносимой речи, образуемый с помощью речевых органов – звук речи; 2. Абстрактный звук – звук языка (фонема).

Орфография – 1. Система правил, устанавливающая единообразные способы передачи речи на письме; 2. Само фактическое написание слова.

Орфоэпия – 1. Раздел языкознания, изучающий существующие в языке варианты произношения и выбирающий те из них, которые более соответствуют принятым традициям, тенденциям развития языка и последовательности в системе.

Просодия – 1. Общее название для сверхсегментных свойств речи, а именно: высоты тона, длительности и силы звучания; 2. Учение о принципах и средствах членения речи и соединения расчленённых частей, таких как мелодика, ударение, слоговость.

Слоговой – 1. Прилагательное к слог (слоговое ударение); 2. То же, что слогообразующий (слоговой звук).

Транскрипция – 1. Специальный способ записи речи для научно-лингвистических целей (транскрипция фонематическая, транскрипция фонетическая, транскрипция морфофонематическая, словофонематическая); 2. То же, что транскрипция фонетическая; 3. Система знаков, принятая для транскрипции (транскрипция фонетическая международная).

Фонема – 1. Минимальная единица языка, служащая для различения и отождествления значимых единиц языка; 2. Ряд позиционно чередующихся звуков; 3. Абстрактная единица, представляющая собой отвлечение от всех позиционных вариантов и индивидуальных особенностей произнесения данного звука (фонема сильная, фонема слабая, система фонем, реализация фонемы и т. д.)

Фонетика – 1. Раздел языкознания, изучающий звуковую сторону языка; 2. Акустические и артикуляционные свойства звуков данного языка.

Фонематический – 1. То же, что фонологический (фонематическое различие, фонематическая транскрипция); 2. То же, что фонемный (фонемный состав слова).

Фонетический – 1. Относящийся к звукам языка (фонетические чередования, фонетическое письмо); 2. Прилагательное к фонетика (как наука).

Во многих случаях термины фонетики в учебных пособиях в своём толковании совпадают с тем описанием, которое мы находим в словарях лингвистических терминов. Однако некоторые термины имеют иное объяснение. Так, например, термин способ образования в учебных пособиях определяется как характеристика препятствия в полости рта на пути воздушной струи и способ его преодоления. [4, стр. 62; 5, стр. 87] Словарь Ахмановой даёт такое толкование этого термина: характер прохода для струи воздуха при образовании звука речи (свободный, суженный, сомкнутый), определяемый тем, как функционирует приподнимаемая часть языка (образуя свободный проход, щель или смычку). [1, стр. 449] Т. е. по учебным пособиям способ образования – это характеристика только согласных, как язычных, так и губных, а по Словарю Ахмановой – это характеристика и гласных, и согласных, причём только язычных, с чем трудно согласиться.

Термины свободное ударение, разноместное ударение и подвижное ударение в Словаре Ахмановой определяются как дублеты, называющие одно и то же научное понятие: Подвижное ударение (свободное ударение, разноместное ударение, традиционное ударение) – ударение, позиционно не закреплённое за той или другой частью слова, т. е. такое, которое может падать на любой слог слова, на разные его морфологические элементы.

В Словаре объединяются по значению также термины связанное ударение, фиксированное ударение и неподвижное ударение, постоянное ударение в словарной статье: неподвижное ударение (устойчивое ударение, фиксированное ударение, связанное ударение, постоянное ударение) – ударение, остающееся на одном и том же месте при образовании грамматических форм слова.

Л. В. Зиндер, а вслед за ним и другие фонетисты, авторы учебных пособий по фонетике русского языка, определяет данные понятия следующим образом: «По месту словесного ударения различают языки со свободным (или разноместным) ударением и языки со связанным (или одноместным) ударением. К первым, в которых ударение может приходиться на любой по порядку слог в слове, относится, например, русский язык, ко вторым – польский, допускающий ударение только на втором слоге от конца, эстонский с ударением на первом слоге от начала. В другом аспекте (выделено нами) различают подвижное и неподвижное ударение. Подвижное ударение характеризуется тем, что при словоизменении или словообразовании место ударения может меняться, как, например, в русском языке (ср. пишу – пишешь, город – иногородний – городской). [2, стр. 259]

Таким образом, термины разноместное (свободное, нефиксированное) – связанное (фиксированное, одноместное) характеризуют место ударения в языке в целом, а термины подвижное ударение – неподвижное ударение характеризуют ударение в каждом отдельном слове во всех его формах

В учебных пособиях в связи с такой дифференциацией соответствующих понятий употребляются термины подвижное словообразовательное ударение, неподвижное словообразовательное ударение, подвижное формообразовательное ударение, неподвижное формообразовательное ударение, которые, естественно, не представлены в Словаре Ахмановой. Следует отметить, что в Словаре отсутствуют не только эти, но и ряд других терминов, употребляемых в учебных пособиях и определяющих актуальные в современной фонетической науке понятия. Это следующие термины: клитика, сонорная теория слога, теория мускульного напряжения, теория имплозивно-эксплозивная, теория динамическая, интонационная конструкция, типы ИК, ИК-1, ИК-2,…, ИК-6, центр фразы, предцентровая часть фразы, постцентровая часть фразы, сигнификативно сильная позиция, сигнификативно слабая позиция, перцептивно сильная позиция, перцептивно слабая позиция, гиперфонема, фонетическое зияние, «старшая» норма произношения, «младшая» норма произношения, эканье, небуквенные графические средства, принципы графики, слоговой (позиционный, буквосочетательный) принцип графики, однозначные буквы,  фонематический принцип графики, точечные графические сокращения, дефисные, косолинейные, курсивные, нулевые, комбинированные графические сокращения и некоторые другие.

Фонетическая терминология, как семиологическая система, складывается на протяжении всей истории науки о языке и отражает смену воззрений на звуковую сторону языка, разницу лингвистического словоупотребления в разных фонетических школах. Это приводит в некоторых случаях к появлению многозначности, когда один и тот же термин имеет не одну научную дефиницию, а две и более. Кроме того, возникают дублеты, т. е. два (а иногда и более) термина, соотносимых с одним и тем же научным понятием. Вопрос о том, являются ли эти дублеты синонимами в терминологии, является спорным. Некоторые учёные считают, что нет терминов-синонимов, есть терминологические дублеты, которые принципиально отличаются от синонимии. Но следует учитывать и то, что терминологическая система является частью общеязыковой лексико-семантической системы и, следовательно, ей свойственны в той или иной степени все свойства лексической системы языка.

В процессе изучения и усваивания фонетического материала следует учитывать, каким образом синонимия проявляется в кругу фонетических терминов. В  материале учебников по современному русскому языку выявлена группа фонетических терминов, имеющих синонимы. В большинстве случаев выявленные синонимические ряды включают всего два термина:  азбука – алфавит, альтернация – чередование, билабиальный – губно-губной, билингвизм – двуязычие, боковой – латеральный, большая буква – прописная буква, веляризация – отвердение, велярный – задненёбный,  вибрант – дрожащий, вокализм – состав гласных фонем языка, второстепенное ударение – побочное ударение, гармония гласных – сингармонизм, гласные – вокоиды, губной – лабиальный, дентальный – зубной, дефис – чёрточка, диерема – пограничный сигнал, динамическое ударение – силовое ударение,  долгий – длительный, клитики – безударные слова, консонантизм – состав согласных фонем языка, лабиализованный – огубленный, линейный – сегментный, мелодика – интонация, назальный – носовой, непалатализованный – твёрдый, орфоэпические вариант – произносительные варианты, артикуляция звука – образование звука, оглушение – девокализация, палатализация -  мягкость, палатализованный – мягкий, палатальный – средненёбный, перцептивная функция – функция отождествления, полного образования – нередуцированный, разговорный стиль – неполный стиль, речевой поток – речевая цепь, расподобление – диссимиляция, силлабиче­ский – слоговой, слабое ударение – побочное ударение, смешанный ряд – средний ряд, сомкнутый – имплозивный, соотносительный – коррелятивный, «старшая» норма – старомосковское произношение,  строгий стиль – полный стиль, суперсегментная единица – просодическая единица, тактовое ударение – фразовое ударение, тоническое ударение – музыкальное ударение, узкий гласный – закрытый гласный, фонематический – фонологический и некоторые другие.

Довольно редки  случаи, когда синонимические отношения объединяют более двух терминов, например: аллофон – дивергент – альтернант – вариант – представитель фонемы – оттенок фонемы, альвеолярный – нёбно-зубной – передненёбный, аффриката – смычно-щелевой – смычно-фрикативный, дихотомический – бинарный – парный, долготное (ударение) – количественное – квантитативное, дифференциальный – конститутивный – различительный, фиксированное (ударение) – одноместное – связанное, свободное (ударение) -  разноместное – нефиксированное, сигнификативная (функция) – смыслоразличительная – различительная, слоговой (принцип графики) – позиционный – буквосочетательный.  

Синонимические ряды терминов отличаются от синонимических рядов общеупотребительных слов невозможностью определения доминанты, т. к. включают абсолютные синонимы. Термины-синонимы, будучи равноценными номинациями обозначаемого, выполняют в научной речи в основном только одну из важнейших функций синонимов – функцию замещения, которая состоит в замене следующих друг за другом синонимов в одном предложении или фрагменте текста, что позволяет разнообразить речь, избежать ненужных повторов одного и того же слова. Но бывают случаи, когда термины-синонимы различаются своей внутренней формой, т. е. называют одно и то же явление по различным признакам, например: щелевые (по характеру препятствия на пути воздушной струи) – фрикативные («трущиеся», по действию, производимому воздушной струёй); палатализованный (по месту образования дополнительной артикуляции) – мягкий (по слуховому восприятию акустического качества); то же самое веляризованный – твёрдый; слабое ударение (по акустическим свойствам ударного гласного) – побочное ударение (по степени значимости по отношению к основному ударению).

Бывают случаи, когда выбор того или иного термина-синонима обусловливается сферой употребления. Например, в школьных учебниках употребляются фонетические термины гласные, безударное слово, ударение,  мягкий, мягкость,  твёрдый, твёрдость, количественное ударение, оглушение, губной, парный, сочетание согласных, положение между гласными и не используются их синонимы  вокоиды, клитика, акцент, палатализованный, палатализация, непалатализованный,  веляризация, квантитативное ударение, девокализация, лабиализованный, бинарный, консонантное сочетание, интервокальное положение.   

 Иногда у терминов-синонимов наблюдаются различия сочетаемостных особенностей. Например, члены синонимического ряда дихотомический – бинарный –  парный имеют такую сочетаемость: дихотомическая, бинарная классификация, дихотомическая, бинарная система, бинарное, парное противопоставление и только парная фонема. 

В фонетической терминологии привлекает внимание и наличие паронимии. Например, паронимичными являются такие термины, как лабиализованный – лабиальный: лабиализованный – гласный, образованный с участием губной артикуляции в виде округления и вытягивания губ, т. е. огубленный; лабиальный – согласный, при образовании которого преграда образуется при помощи губ, т. е. губной (следует отметить, что в школьной практике часто ошибочно используется термин губной при характеристике гласных); палатальный – средненёбный, в русском языке только [j], палатализованный – мягкий согласный; веляризованный – твёрдый согласный, велярный – средненёбный согласный; слогоделение – деление отрезка речи на слоги, слогораздел – слоговая граница, точка, где завершается один и начинается другой слог. Паронимами являются и термины назальный – назализованный, нейтральный – нейтрализованный, неогубленный – негубной, фонемный – фонетический – фонематический – фонологический. При изучении соответствующих фонетических явлений следует обращать особое внимание на термины-паронимы, с тем чтобы избежать их смешения или неверного употребления.

 

Литература:

1. Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов. М., 2005.

2. Зиндер Л.Р. Общая фонетика. М., 1979.

3. Панов М.В. Современный русский язык. Фонетика. М., 1979.

4. Современный русский язык. /Под ред. В.А. Белошапковой. М., 2003.

5. Современный русский литературный язык. /Под ред. П.А. Леканта. М., 1999.

Ключевые слова:  термин,   фонетика,  словарь,

Açar sözlər:termin, fonetika,  lüğət,

Keywods:  term,  phonetics,   vocabulary

 


Мамедбейли Фираван АГ.

ЛЕКСИКО - ГРАММАТИЧЕСКОЕ СВОЕОБРАЗИЕ ФОРМ МНОЖЕСТВЕННОГО ЧИСЛА

СУЩЕСТВИТЕЛЬНЫХ РУССКОГО ЯЗЫКА

        Каждая форма существительного, независимо от количества обозначаемых ею предметов,  принадлежит  единственному или множественному числу. Обе формы числа в русском  языке имеют  свою систему окончаний; окончания имеют и согласуемые с существительными  слова  (прилагательные, глаголы, местоимен­ные прилагательные): привезли свежее    молоко – привезли свежие сливки; была веселая пора – были веселые времена. У неизменяемых существительных формы числа выражаются только синтаксически – по согласуемым словам: подъехало свободное такси – подъехали свободные такси; у изменяемых существительных формы числа, подобно формам рода, выражаются синтаксико-морфологическими средствами – окончаниями самих существитель­ных в единственном и во множественном числе и в синтаксическом окружении.

        С точки зрения форм числа подавляющее большинство существительных  русского языка имеет соотносительные формы единственного и множественного числа ( дом – дома, стена – стены, поле – поля); их называют исчисляемыми существительными. Однако в данной группе существительных конкретного разряда может отсутствовать идея единичности, как это присуще формам единственного числа, так как, будучи исходной формой имени для большинства существительных русского языка  форма единственного числа служит его исходной формой, т.е  словарной формой существительного.

      Незначительная группа существительных русского языка закреплена в форме множественного числа. Для существительных pluralia tantum множественное число также выступает в качестве словарной, исходной формы таких существительных, как ворота, бега, ножницы, опилки, щипцы, счеты,

белила, часы, сутки, финансы, очки, джинсы, джунгли.

       Функция форм единственного числа существительных выступает как неоднородная и неопределенная, т.к. в формы единственного числа облекались не только названия единичных предметов, мыслимых без отношения к счету, к идее числа. Например, названия отвлеченных и вещественных существительных типа белизна, борьба, меланхолия, чистота, ворс, вино, торф, глина, что нарушало параллелизм форм единственного и множественного числа.

          Со стороны форм и семантики категории числа все существительные русского языка делятся на три группы:

            1. Существительные, употребляющиеся в формах обоих чисел;

       2. Существительные, употребляющиеся в форме только единственного числа.

            3. Существительные, употребляющиеся в форме только  множественного числа.

         Первую группу составляют так называемые счетные существительные, или исчисляемые, способные сочетаться также с количественными числительными. В них категория числа проявляется наиболее полно: день – дни  (два, три … дня), город – города, дорога – дороги, брус – брусья, звено – звенья, друг – друзья, крестьянин – крестьяне, теленок – телята. Неоднородный характер форм множественного числа очевиден по наличию в них различных окончаний и морфемных изменений : суффиксов  -j- , -анин (-янин), -ан (-ян), -ат. Сочетаясь с количественными числительными, формы множественного числа существи­тельных начинают обозначать дифференцированное, конкретное количество (множество) предметов. Такое выражение множества называют аналитическим ( десять тетрадей, семь щенят, тысяча листов).

         В синтетических формах, образованных  с помощью числовых окончаний, идея множества, количества выражается неопределенно, недифференцировано как обобщенное множество однородных предметов ( привезли деревянные столы, железные стулья и зеркала).

       В русском языке формами единственного и множественного числа охвачены не только названия  конкретных  предметов. В них вовлекаются, хотя и в ограниченном объеме, и некоторые отвлеченные и вещественные существитель­ные. В парах движение – движения, вырезка – вырезки, трудность – трудности во множественном числе ослабляется значение отвлеченности ( абстрактности), уступая место большей конкретизации семантики существительных во множественном числе: неловкие движения (человека), вырезки из газет (т.е. информация), преодолеть трудности (какие-либо препятствия). Возникают новые лексические значения или оттенки таковых, в силу чего ряд ученых, в частности, проф. Н.С. Валгина считает данные словоформы самостоятельными словами (1).1

         В отдельных случаях, наличие у отвлеченных существительных форм, множественного числа приводит к фразеологически связанному их употреблению : виды города, красоты природы, радости жизни, наступили холода, шумы в сердце.

         Подобные семантические сдвиги наблюдаются и в кругу некоторых  вещественных существительных. Формы множественного  числа, не обозначая расчлененного множества в вещественных существительных,указывают на сорта,разновидности веществ либо обозначают пространство,занятое данным веществом: сухие вина, растительные масла, животные жиры, легированные стали; кругом пески, снега; созрели хлеба, овсы.

            В отличии от категории единственного числа, категория множественного числа в строе имени  существительного выступают как сильная, многознаме­на­тельная  категория.  По отношению к ней  категория единственного числа  являя­ется до  некоторой  степени «нулевой». Негативной категорией. Исследователи объяснили это явление как « стремление к образности», желание понять мно­жество  как совокупность, « а множественное число имени обратить в новое имя».

          Исследователи объяснили это явление как « стремление к образности», желание понять множество  как совокупность, « а множественное число имени обратить в новое имя». Ученые  прошлых столетий подчеркивали различие  в значениях единственного и  множественного числа имен существительных.

                          Наиболее яркими проявлениями процесса  лексикализации множественного числа, по Аксакову, были: 1) широкое развитие собирательных значений во множественном числе  и своеобразие и внешнего выражения ( посредством окон­чаний  -а, -ья в мужском роде, например, друзья...); 2)  поглощение значений  «личности» и « единицы» в формах множественного числа …; 3) устранения родовых различий во всех формах множественного числа (за исключением некоторых форм родительного и отчасти именительного — винительного падежей).

                             Грамматическое своеобразие множественного числа существительных отме­чали и другие ученые, в частности, А.А. Потебня (XIX в.), А.А. Шахматов  (конец XIX – начало XX в.), В.В.Винаградов, Н.С. Валгина, И.Г.Милославский (XX в.).

                              Виноградов В.В.  в книге «Русский язык. Грамматическое учение о слове» (1972) характеризует число имен существительных как категорию, представляю­щую собой   « сложный  предметно-смысловой узел, в котором сплетаются разно­образные грамматические и лексико-семантические особенности существитель­ных».(2)

                                                      Валгина Н.С. Также подчеркивает « предметно-смысловое» содержание категории числа в русском языке, отмечая, что «на семантическом уровне в формах числа отражаются представления о количестве — единичности или множественности, но не существует полной соотнесенности форм  множествен­ного и единственного числа в плане предметно-смысловом.

                    Причем в семантическом отношении формы множественного числа более разнообразны   по сравнению с семантической системой форм единственного числа».

         Милославский И.Г. Характеризуя число как морфологическую категорию русского языка, указывает на лексические изменения в формах числа имен существительных под влиянием контекста. Он также подчеркивает, что в традиционно выстроенной системе числа в русском языке «сильным членом» является «множественное число, оно всегда обозначает множество предметов. Единственное число – слабый член этой оппозиции. Оно называет и единичные предметы, и множество предметов».(5)

                      В древнерусском языке категория числа  существительных   сохраняла          «предметную»  соотнесенность – связь  с указанием, на единичный  предмет,  на пару или большее число предметов, что оформлялось словоизменительными аффиксами ( флексиями). Старейшие   тексты отражают систему трех числовых форм в русском языке :

           1) форму единственного числа: столъ, сестра, село, пчеле, с указанием на единичный предмет или лицо;

          2) форму двойственного числа: стола (дъва), сестрѣ (дъвѣ), селѣ (дъвѣ),

т.е. с указанием на два или неразрывную пару предметов

     3) форму множественного числа: столи (столы), рукы́, сестры́, се́ла, В отличие от двойственного числа , во множественном числе содержалось указание на число предметов, большее, чем два, три, четыре и т. д.

       В древнерусском языке формы множественного числа имели не только конкретные исчисляемые существительные, но и некоторые существительные с отвлеченным, вещественным и даже собирательным значением:

         Жены их творять ту же скверну (единственное число) 

        Погубить вся творящая беззаконие и скверны дѣющая (множественное число); Изби мразъ всяко жито – Поби мразъ жита вся;

          Сии князь пролья кровь свою – Мученици прольяша крови своя;

          И шьдъше весь народ пояша и из монастыря – и христоименитое людство по немъ идоша  и мнози народи, испущающе слезы.

           Указанные тенденции активизировались и в русском литературном языке

I половины XIX века. Так, ряд вещественных и отвлеченных существительных в исследуемых материалах зафиксирован в единственном и множественном числе, и эти формы, с одной стороны, рассматривались как соотносительные (единичность – множественность), с другой, – как выразители новых лексических значений: вино – виныˊ, сукно –  сукныˊ, балык – балыкиˊ, честь – чести, благодать – благодати. В современном русском языке формы единственного числа, обозначая единичный предмет, способны указывать и на обобщенную субстанцию; формы множественного числа способны выражать более сложные  значения и начинают выпадать из системы  противопоставления «единственное – множественное числа», т. е. перестают быть соотносительными по числу  формами одного и того же существительного. Так, отвлеченное существительное емкость  обозначает качество предмета, во множественном числе у этого существительного формируется новое лексическое  значение: емкости  – предметы, обладающие этим качеством. Значение действия выражено в отвлеченных существительных типа заготовка, высевка, высадка, во множественном числе у них новое лексическое значение – предмет как результат данного действия: заготовки на зиму, зрелые высевки; значения сорта или разновидности, выраженное некоторыми вещественными существительными во множественном числе, нередко воспринимаются как новые слова с самостоятельными лексическими значениями ( масло- вещество, маслаˊ – сорта, разновидности: смазочные масла).

            Валгина Н.С.  подчеркивает большую частотность множественного числа и в тех случаях, когда в качестве общепринятой формы используется  единственное число, например, в названиях национальностей или народностей: таджики, таиландцы, мансийцы, лезгины, что характерно для словарных статей в словаре С.И. Ожегова, изданного в 1998 г.(1)

       Наибольший интерес представляют формы множественного числа отвлеченных имен существительных, активизировавшийся к концу XX в. «Особенно активны в этом процессе имена на -ость, -есть и др.: договоренности, реальности, вредности, данности, звучности, недосказанности, отвлеченности, проница­емости, неуклюжести, например: В этой ситуации, когда страна лежала в развалинах, решительная ленинская мысль, решительная политика  были обращены  к реальности, замещены на реальностях (...Правда 1998)»

                   В языке XX в. у вещественных существительных формы множественного числа стали обозначать некие совокупности  (сорта, разновидности): нефти, бензины, граниты, олифы, пшеницы, ржи, карамели, черноземы и  др. В качестве сложных наименований употребляются формы множественного числа существи­тель­ных типа лесозаготовки, хлебопродукты, сенопоставки, нефте­продукты, велогонки, стройматериалы. Они пополняют группу существительных pluralia tantum. Благодаря данному процессу усиливаются связи морфологии и лексики.

    Таким образом, категория числа в русском языке, обладающая ­ и семантической значимостью, из словоизменительной, формообразовательной, превращается в классифицирующую, лексикограмма­тическую категорию русского языка.

    

  Литература

  1. Валгина Н.С. Активные процессы в современном русском языке. Учебное пособие для студентов вузов. – М., Логос, 2001

2.  Виноградов В.В. Русский язык. Грамматическое учение о слове. – М.,1972

3. Горшкова К.В., Хабургаев Г.А. Историческая грамматика русского языка.  – М., 1981

4. Грамматика современного русского литературного языка. Под ред. Н.Ю. Шведовой. – М., АН СССР, 1970

5. Милославский И.Г. Морфологические категории современного русского языка – М., 1981

 

XÜLASƏ

Rus dilində ismin cəm formasının leksik-qrammatik xüsusiyyətləri

   Müasir rus dilində ismin və tək və cəm forması mövcuddur. Bunların arasında leksik-qrammatik yaxınlıq hələ də bir sistem olaraq qalır. Cəm forması bir neçə qrup isimlərdə yeni məna verir və dildə öz yerini tapır. Cəm forması XX əsrin sonluğunda yeni leksik məna verərək ismin tək formasından uzaqlaşır və yeni leksik-qrammatik kateqoriya kimi qəbul olunur. Beləliklə, rus dilində qrammatik forma yeni leksik məna alaraq, yeni bir müstəqil qrammatik formaya çevrilir.

SUMMARY

Lexical, grammatical features plural form of the noun in the Russian language

There are singular and plural form of the noun and the modern Russian language. Lexical, grammatical affinity between them still remains a system. The names of several groups and gives new meaning to the plural form of the language finds its place. The plural form of the noun form of the twentieth century, from the end of the new lexical meaning, and is accepted as a new lexical-grammatical category. The Russian grammatical form a new lexical meaning, becoming a new independent grammatical form.

 


Мамедова Рена Гамид кызы

                 ПОСЛОВИЦЫ, ПОГОВОРКИ И МУДРЫЕ ИЗРЕЧЕНИЯ В ГАБУСНАМЕ

  Многие востоковеды говоря о Габуснаме  отмечают  простоту, ясность и выразительность  языка  произведения, автором которой, как известно, является Унсур-ал-Меали Кейкавус  ибн-Искендер ибн-Кабус ибн Вушмагир ибн-Зийар. К примеру, Е.Бертельс  в своем предисловии к переводу Кабус-наме пишет: “ценные свойства книги усугубляются необычайно приятным тоном речи её автора. Мягкость, юмор и несомненная нежность к сыну придают книге интимный тон, производящий впечатление личной беседы с автором. Особенно хороши рассказики, которые, несмотря на отсутствие поэтических украшений и крайнюю простоту языка, изложены необычайно увлекательно. Они показывают, что искусство рассказа, которым, несомненно, отличались мастера сасанидской прозы, не угасло и в XI веке.” ¹

  “ Оно дает яркую картину жизни, нравов и быта феодальной среды XI века. Картина феодального быта, даваемая книгой, необычайно полна и разнообразна. Нас посвящают в такие детали быта, которые мы тщетно искали бы у историков”.

  Другой турецкий ученый Доган Енфел пишет в своей статье:  “То, что он высказывал свои мысли ясно и без манерности (изощренности) и стилистической претензии, использовал сильные и четкие выражения дало ему возможность занять хорошее место в персидской литературе”³.“В дополнение к своей исторической и литературной ценности, Кабус-намэ находится в ряду ресурсов обучения и образования. Данная работа содержит информацию о Классическом Иране и Исламской Истории; упоминает научных деятелей, поэтов и известных людей, живших в период с начала Исламских лет до даты написания самой работы. Это одна из работ, лучше всего отражающих моральные устои, традиции, социальную и политическую ситуацию Ирана до Монгольского периода; Кабус-намэ не только передает ценности Исламской цивилизации до Монголов, но и рассматривается в одном ряду с самыми красивыми, полными и наиболее квалифицированными работами персидской прозы. Другой важной чертой работы является то, что она содержит в себе такие персидские традиции как гостеприимство, принятые обычаи потребления пищи, питья, обучения детей и т.д.”

  Габуснаме, как известно, написана после арабского завоевания, когда литература в Иране долгое время развивалась исключительно на арабском языке. В сложившихся условиях, не удивительно, что несмотря на все старания автора писать на своем родном языке, сохраняя слова и обороты, стиль и грамматический строй, свойственный его времени, в произведении используются также арабские слова и выражения, приведенные и рассмотренные в предыдущих статьях. К перечисленным выше достоинствам книги, следует добавить и наличие большого количества разнообразных пословиц, поговорок и мудрых изречений приведенных автором и внесших еще больше красок в общий колорит произведения. Приведем некоторые из них: 

آدمى را از چهار چيز ناگزيربود:اول نانى،دوم خلقانى،و سوم ويرانى،چهارم جانانى،هر كس‌٨بر حدّ و اندازهءاو از روى حلال ‌                         Для человека неизбежны четыре вещи: во-первых, кусок хлеба, во-вторых, рубище, в-третьих, развалина, в-четвертых, возлюбленный друг. И каждому это нужно по мере и степени его, дозволенным или недозволенным образом.

                                                                          آسودن امروز رنج‌ فردايين است و رنج امروزين آسايش فردايين

 Сегодняшнее спокойствие завтра будет трудом и сегодняшний труд — завтрашним отдыхом.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              

 Рассмотрим следующие примеры :    Огнедышащего змея не страшись, а страшись сплетника, ибо то, что он в час разорвет, и в год не зашьешь.از اژدرهاى هفت سر مترس و از مردم نمّام بترس كه هر چه او بساعتى‌بشكافد بسالى نتوان دخوت                  С невеждами не общайся, особенно с теми невеждами, которые себя считают мудрецами.

                                                                        بامردم نادان صحبت مكن خاصه با نادانى كه پندارد كه داناست     

    Дело говорящего сказать да и только, а если  слушатель не принимает, незачем обижаться.                     

                                                                 بر گوينده جز گفتار نيست چون شنونده خريدار نيست‌جاى آزار نيست                                                                                

   Попусту не смейся, ибо смех впустую — то же безумие.

                                                                                     بيهوده خنده مباش كه بيهوده خنديدن دوم ديوانگيست‌              Царь — больше всех, и нужно, чтобы и речи и дела его были величавее всех.

                           پادشاه بزرگتر از همه‌كسى است پس بايد كه گفتار و كردار وى بزرگتر از گفتار و كردار ديگران باشد  

    Выслушивание советов мудрецов и царей увеличивает силу очей разума,

ибо сурьма и тутия для глаз разума — мудрость.

                                                        ديدهء خرد را روشن كند كه توتياى چشم خرد حكمتست پند حكما و ملوك‌شنيدن

  Старость — враг,  да  и  нужда — враг. Потому не путешествуй  с двумя врагами, этим ты удалишься от мудрости.

                                                      .پس با دو دشمن‌سفر كردن‌ نه از دانايى بود  پيرى دشمنست و بى‌نوايى دشمنست       

Пока ты молод, будь молод, а когда состаришься, веди себя как старик.

                                                                                                   تا جوانى جوان باش،چون پير شدى پيرى كن        

  Воробей наличными лучше павлина в кредит. Если в путешествии по суше заработаешь половину на десять, то не пускайся в море ради одного на десять, ибо в морском путешествии барыш по щиколотку, а убыток по горло, и не нужно, гоняясь за малым, пускать на ветер большой капитал.

و بنجشكى نقد به دان كه طاووسى بنسيه.و تا در سفر خشك ده نيمى‌يابى بطمع ده يازده در دريا منشين كه سود دريا تا كعب

                                                   بود و زيانش تا گردن؛نبايدكه بطمع اندك مايه سود سرمايهء بزرگترين بر باد دهى          

  И не доверяй тайны никому, кроме себя [самого]. Если скажешь, то слово после этого не считай секретом.       

                                                                                و جز با خود راز خويش مگوى اگربگويى آن سخن را زان پس راز مخوان

   Знай, что ответ дуракам — молчание.

                                                                                                                      و جواب احمقان خاموشى دان

   Ибо сказано: если нет отца, то нет никого лучше отчима.

                                                                                                                  ‌ چون پدر نباشد به از مادر نيست

  Если приказываешь что-либо сделать, не поручай этого двум лицам, чтобы

отдалить ущерб от этого дела и приказа твоего, ибо говорят: если двое один котел кипятят, вкусно не будет.

По одному поручению двух человек не посылай, так как у двух хозяев дом остается неподметенным, как сказал один поэт:

                     По одному делу двух человек не посылай, ибо

                    У двух хозяев неподметенным остается дом.

و چون شغلى فرمايى دو كس را مفرماى تا خلل از شغل‌و فرمان تو دور بود كه گفته‌اند كه:ديگ بدو تن بجوش نيايد چنانكه

                                                                                              فرخى گويدمصراع خانه بدو كدبانو نارفته بماند

  Ибо если пшеница созрела, если не снимут, она осыплется, как и плод, когда созреет, если не сорвут, сам опадет.           غلّه سپيد۵گشت اگر ندروند خود بريزد،و همچنين ميوه كه پخته‌گشت اگر نه‌چينند خود از درخت بيوفتد چون   

   Как спящий, так и мертвый, ни тот ни другой ничего не ведают о мире.

                                                                                     خفته و چه‌مرده كه هيچ دورا از عالم آگاهى نيست‌  چه

   Лучше что-нибудь оставить врагам, чем просить по нужде у друзей.

                                                                                            چيزى كه بدشمنان ماند به كه از دوستان خواهى                    

    Вещь, которую хорошо положили, лучше не клади, чтобы, погнавшись за невозможным, не попасть на худшее.

                                                                   چيزى كه نيكو نهاده باشد نيكوتر منه تا بطمع محال از ان‌٨بتر نيابى         

    Молчание — та же безопасность, а многословие — то же неразумие.    

                                                                                   خاموشى دوم سلامت است و بسيار گفتن دوم بى‌خردى

  Ибо справедливостью держится царский дворец и держится долгие годы,

дворец же несправедливых быстро уничтожится. Ведь справедливость —

процветание, а несправедливость — запустение.

           كه خانهء ملكان دادگر دير بماند و قديمى گردد و خانهء بيدادگران‌زود پست شود زيرا كه داد آبادانى بود و بيداد ويرانى

  Две вещи никогда нельзя презирать: первое — царский гнев, второе — совет мудрецов.

                                                 دو چيز را هرگز خوار نه‌توان داشتن يكى‌خشم پادشاه و ديگر پند حكيمان        

  Друзей чарки за друзей не считай, ибо они — друзья твоей чарки, а не [твои] друзья.

       و دوستان قدح را ازجملهء نديمان شمار نه از جملهء دوستان كه ايشان دوستان دم و قدح باشند نه دوستان‌غم و فرح‌

  Два разряда людей достойны порицания, один — нарушающие права друзей, другой — не признающие добрых дел.   دو گروه مردم سزاوار ملامت باشند:يكى ضايع كنندهء حق دوستان‌و ديگر ناشناسندهء كردار نيكو   

  Ведь друга можно быстро сделать врагом, но сделать врага другом очень трудно.

                                                    كه دوست را زود دشمن توان كرد٩اما دشمن را دوست گردانيدن مشكل بود

  Кабус-наме, считаясь первым прозаическим произведением созданным  на фарси и занимая особое место в персидской литературе со времени  написания, неоднократно становилась  для многих выдающихся персидских и западных литераторов объектом заимствований  темы, содержания и стиля. Кабус-наме  многократно издавалась в Иране, а также далеко за ее пределами, переводилась на такие языки как: азербайджанский, турецкий, татарский, русский, казахский, немецкий, английский, французский, арабский, японский и до настоящего времени не утратила своей актуальности.

 Литература

  1. Бертельс Е.Э. Кабус-намэ. Издательство восточной литературы, Москва, 1958, с. 296
  2. Юсофи Голам-Хосейн. Кабус-наме (на персидском языке). Наука и культура. Тегеран, 1378/2000, 609 с.
  3. Доган Енфел. О переводах Кабус-наме в период Древней Анатолийской Турецкой Эпохи. Журнал международных социальных исследований, 2012.
  4. Рубинчик Ю.А. Персидско-русский словарь, Москва, 1983.

Ключевые слова- Кей-Кавус, Кабус-наме, пословицы, поговорки и мудрые изречения.

Açar sözlər- Keykavus, Qabusnamə, atalar sözləri, hikmətli sözlər.

Key words- Keikavus, Qabus-nameh,  proverbs and sayings.

Xülasə

Məqalə əmir Ünsürülməali Keykavus ibn İskəndər ibn Qabus ibn Vəşmgir ibn Ziyar tərəfindən XI əsrdə yazılan Qabusnamə əsərinə həsr edilmişdir. Əsər klassik fars dilində yazılan ilk nəsr nümunəsidir.  Məqalədə  əsərdə istifadə olunmuş bəzi      hikmətli  sözlər  araşdırılır.    

Summary

 The article deals with Qabus-nameh written by Onsor-al-Ma’ali Keikavus ebn-e Eskandar ebn-e Qabus ebn-e Vushmagir ebn-e Ziyar in the XIth century. The literary work is the first example of prose which has been written in classic Persian language.  This article considers  proverbs and sayings of the work.  

       Рецензент: доц.Мамедова А.Б.

 

Нилуфар Махмудова

ПОНЯТИЯ О СЛОВООБРАЗОВАНИИ

Словообразование – раздел языкознания, изучающий такие категории, законы образования производных слов и их строение. Лексический состав языка постоянно пополняется новыми словами, который заключается в создании новых слов, или слов уже имеющихся в языке, а также путем заимствование из других языков. Изменения, происходящие в развитие общества, науки, техники и т.д. отражаются на лексике языка. Основное значение лексической единицы – функция наименования. Каждое новое явление, открытие в науке, изобретение – всё это получает свои наименования, так создаются новые слова и словосочетания. Новые слова создаются не только под влиянием экстралингвистических факторов (изменения в окружающей действительности), а также под влиянием внутриязыковых факторов. Влияние экстралингвистических факторов на развитие языка – большая и сложная проблема. Наиболее существенное в этой проблеме – это характер механизма, с помощью которого язык как орудие общения на основе своих внутренних закономерностей развития, используя заложенные в нем самом возможности, реагирует на изменяющиеся потребности общества, обусловленные его прогрессом. Следовательно,  возникшие новые понятия требуют появления новых лексических единиц.

Новые слова образуются на основе имеющихся элементов (основ, слов, аффиксов). Многие слова образуются в процессе кого-либо события. Например, D-day (Decimal day) – это слово было создано в период подготовки Англии к переходу на новую денежную систему. Новые слова, а как следствие аббревиатуры появлялись в различное время на определенном промежутки1 времени и относились к конкретному событию. OPEC (Organization of Petroleum Producing Countries), VAT (value added tax). Сокращение образовано из начальных букв слов, составляющих предложение, так же как SOS (Save our souls - сигнал бедствия на море).[3;38]

Словообразование является одной из самых молодых лингвистических наук. Споры о том, что оно должно изучать и чего не должно не утихают. К вопросу словообразования обращались различные ученые с различной точной зрения (Ф.Ф. Фортунатов, Л.В. Щерба, В.А. Богородицкий, Н.М. Шанский, В. Дорошевский, Е.С. Курбякова и др.) [1; 412]

Н.М. Шанский характеризовал словообразование таким образом: «Без словообразования язык не мог бы иметь словарного состава, который бы соответствовал бы развитию общества. Именно этим и определяется огромное значение словообразования в общей системе языка» [4; 253]

Словообразование является одним из наиболее продуктивных способов расширения и обогащения словарного состава языка. Выделяют два способа словообразования: словопроизводство и словосложение 

Таким  образом, словопроизводство – образование новых слов путем прибавления к корню приставок и суффиксов.

Например: to move – movement (двигаться – движение)

Словосложением называется образование новых слов путем соединения двух или более слов в сложное слово. В английском языке нет специальных правил для сложения слов, так как слова могут писаться слитно, с дефисом или отдельно. Сложные слова пишутся либо слитно, например: grandfather, work + man = workman (работа + человек = рабочий); book + shop = bookshop книга + магазин = книжный магазин; либо через дефис: cigarette-box.  Словопроизводство - образование производных слов от основных. Оно может происходить следующими способами:

  1. При помощи чередования звуков. При этом написание слова может либо измениться, либо нет:

Например: advice – to advise (совет – советовать)  Здесь происходит чередование последнего звука s – z.

2. При помощи ударения. Это, в основном, касается существительных и   глаголов, которые совпадают по форме. У существительных ударение падает на первый слог, у глаголов – на второй:

Например: ‘present – to pre’sent (подарок – дарить); ‘increase – to in’crease увеличение – увеличивать.

3. При помощи аффиксов (префиксов и суффиксов). Префиксы стоят в начале слова, суффиксы – в конце. Префикс ставится в начале слова и изменяет значение корневого слова:

Например: to tell – to retell (сказать – пересказать). 

К наиболее употребительным префиксам английского языка относятся: a, be- co-, counter-, de-, dis-, ex-, in-, im-, out-, over-, post-, pre-, sub-, super-, trans-, ultra-, under- и другие: 

Например: to appear – to disappear (появляться – исчезать); possible – impossible (возможный - невозможный); Atlantic – transatlantic (атлантический – трансатлантический). 

Суффикс также является одним из способов словопроизводства, который ставится после корня и изменяет принадлежность слова к той или иной части речи (хотя бывают такие случаи, когда суффиксы не всегда изменяют части речи; например: a cook – a cooker, оба являются существительными). Производные существительные образуются путем прибавления суффикса к глаголам, прилагательным и другим существительным. Наиболее употребительными здесь являются следующие суффиксы: -er, -or, -ant, -ent, -ion, -ment, -ture, -age, -ence, -ance, -ing, -ism, -ity, -ness, -ency, -ship, -ist, -ian и другие:

Например: to sail – sailor (плавать – моряк);  sad – sadness (грустный – грусть); partner – partnership (партнер – партнерство).    

Производные прилагательные образуются путем прибавления суффикса к глаголам, существительным и другим прилагательным. Наиболее употребительными здесь являются следующие суффиксы: -ive, – able, -uble, -ent, -ant, -ish, -y, -al, -ical, -ous, -ful, -less, -proof и другие: Например: to observe – observant (наблюдать – наблюдательный); child – childish (ребенок – детский);  cloud – cloudy (облако – облачный).           

Производные наречия образуются путем прибавления суффикса к прилагательным, реже к существительным, порядковым числительным и причастиям:  Например: second – secondly (второй – во-вторых).     

Словосложение занимает ведущее место среди других приемов словообразования. В отдельных языках представляются разнообразные типы сложных слов  (например сами же аббревиатуры), вхождение этой категории в различные части речи (сложные имена, сложные глаголы, сложные местоимения, предлоги, союзы и т.д). Словосложением образуются следующие части речи:

1. Сложные существительные. Они обычно образуются путем сложения двух существительных, прилагательного и существительного или глагола и существительного. Некоторые составные существительные состоят двух существительных с предлогом между ними. Например: air + field = airfield (воздух + поле = аэродром); heavy + weight = heavyweight (тяжелый + вес = тяжеловес); to view + point = viewpoint (рассматривать + мнение = точка зрения); sister-in-law (золовка). 

2. Сложные прилагательные. Они образуются путем соединения существительного или наречия с прилагательным или причастием. Например: well + educated = well-educated (хорошо + образованный = образованный); water + proof = waterproof (вода + непроницаемый = водонепроницаемый).   

3. Сложные глаголы. Они образуются путем соединения существительного или прилагательного с глаголом. Например: hand + to cuff = to handcuff (рука + ударять рукой = надевать наручники); full + to fill = to fulfil (полный + наполнять, выполнять).     

4. Сложные местоимения, предлоги, наречия и союзы. Например: any + thing = anything (что-либо);   in + to = into (в, внутрь);  with + out = without (без, вне, снаружи).  

5. Сложные слова, включающие ever, а также here, there, where с послелогами. Например: what + ever = whatever (что бы ни); how + ever = however (как бы ни, однако); there + fore = therefore (поэтому). [5]

В процессе словообразования встречаются такие явления как: конверсия, аффиксация, дезаффиксация, заимствование и аббревиация.

Говоря о конверсии можно также сказать, что это безаффиксальный  способ образования новых слов

Конверсия -  это один из способов образования новых слов от уже существующих слов, изменяя категорию части речи. При этом слова сохраняет свою предыдущую форму. Значение же слова может измениться или частично ассоциироваться с ним.  Например:  nurse – существительное; to nurse - глагол. Также встречаются слова образованные конверсия от глаголов и прилагательных: to have a try; to give a lift; to make a call, etc. Пример конверсии:  I was to room with another girl called Jessie, который приводит в замешательство слово «room» глагол или же существительное, как так обе формы одинаковы в написании. К изучению конверсии обращались различные ученые с различных аспектов. Конверсия имеется во многих языка, особенно широко распространена в английском языке. Современный английский язык богат словами образованные путем конверсии. Основной причинной считается то, что в английском языке отсутствуют морфологические показатели части речи. Конверсия считается одним их легких способов словообразования. Существительные и глаголы больше всего подвергаются конверсии to hand, to back, to face, to eye, to mouth, to nose, to dog, to wolf, to monkey, to can, to coal, to stage, to screen, to room, to floor, to blackmail, to blacklist, to honeymoon, и другие. [2;86 -87]. Для того чтобы показать, к какой части речи относится слово, используются артикли и частицы: a mistake – to mistake (ошибка – ошибаться).

Глаголы  также образуются от прилагательных: to pale, to yellow, to cool, to grey, to rough (например: We decided to rough it in the tents as the weather was warm) [2; 91]

Аффиксация – это способ образования новых слов путем присоединения к основе слова аффиксов. Основа эта часть слова, состоящая из корня и суффикса. В английском языке корень и основа часто совпадают. В современном английском языке можно отнести такие словообразовательные аффиксы как: -ing; -y; -ist; -ed, и префиксы: аnti-; super-; over-; mis-; post-; pre- и другие. При помощи этих аффиксов создаются новые слова: a lefty - левша; a smarty – умница. Суффиксация не вносит в слово никаких морфологических признаков, кроме того, что определяет части речи данного слова. Например: -able (breakable);  -ible (responsible). [3; 45]

Дезаффиксация – способ словообразования, при котором от слова отбрасываются суффиксы, например: слово to beg образовалось от слова a beggar; to diplome - diplomat; входить – вход; пролететь пролет; выпекать выпечь. К какому типу словообразования можно также отнести слова образованные из двух корней: housewife; to housekeep хитроумный; замысловатый, головоломный.

Аббревиация как способ словообразования стоит наряду с конверсией, заимствованием, но занимает наиболее важное положение аббревиация в образовании новых слов и в пополнении словарного запаса. Аббревиация - образование новых слов путем сокращения (усечения) основы. В современном английском языке распространено большое количество лексических сокращений, которые употребляются для обозначения предметов реальной действительности в повседневной жизни, политике, науке, экономике и т.д. Аббревиация является одним из продуктивных способов словообразования.

Говоря о словообразовании, имеется в виду пополнение словарного состава языка новыми словами в результате индивидуального или массового словотворчества. Таким образом, создание новых слов – это основная функция словообразования. Бесконечный процесс познания мира, возникновение новых и модернизация уже имеющихся понятий, открытие и создание нового требуют от языка обеспечить говорящих необходимым количеством слов.

 

Литературa

  1. Актуальные проблемы лексикологии и лексикографии – Материалы 9 зональной конференции кафедр русского языка вузов Урала, Пермь 1972
  2. Антрушина Г. Б., Афанасьева О. В., Морозова Н. Н. А72   Лексикология английского языка: Учеб. пособие для студентов. — М.: Дрофа, 1999. — 288с.
  3. Арбекова Е. И. Лексикология английского языка (практический курс). Учеб. Пособие для 2 – 3 курсов ин-тов и фак. Иностр. Яз. М., Высшая школа 1977, стр. 240
  4. Шанский Н. М. Очерки по русскому словообразованию. М., 1968
  5. http://www.activeenglish.ru/category/grammar/word-formation/the-word-formation/

Ключевые слова: словообразование, словопроизводство, словосложение

Açar sözlər: sözyaradıcı; törəmə; sözdüzəltmə

 Key words: word-formation; derivation; composition

Summary

Word - formation is a branch of linguistic which studies the categories, the rules of word formation and their structure. Lexical word stock of the language is continuously enlarging with new words. The process of understanding the world, formation of new notions need providing plenty amount of words.

                                                                                      

                                                                                          Xüləsə

Söz yaradıcılığı dilçiliyin söz yaradılmasının kateqoriyalarını,qaydalarını öyrənən bölməsidir. Dilin leksik tərkibi daima yeni sözlərlə zənginləşir. Dünyanı dərketmə prosesi, yeni anlayışların formalaşması yeni sözlərin əmələ gəlməsinə səbəb olur.

 

Рецензент:        доцент А. Г. Аббасов

 


Рена  Магеррамова

ТЕОРИЯ КОНЦЕПТА В СОВРЕМЕННОМ АНГЛО-АМЕРИКАНСКОМ ЯЗЫКОЗНАНИИ

Согласно всеобщему признанию, переживаемый в настоящее время этап эволюции наших знаний о естественных языках характеризуется повышенным интересом к языку как средству обработки, кодирования, хранения и представления информации о внешнем мире. Язык выступает важнейшим инструментом познания и объяснения мира. По мнению многих ученых (хотя и не всех), сегодня складывается новая парадигма в языкознании, получившая название конгитивной лингвистики. В основе этого терминологического названия лежит понятие когниции. Под когницией принято понимать триединую модель познания. Первый этап когниции ассоциируется со знакомством с информацией, которая усваивается нашими чувствами. Второй этап характеризуется обработкой полученных данных, это этап производства знаний. Наконец, на третьем этапе знания, полученные в результате обработки, представляются, манифестируются в языке. Таким образом, каждый естественный язык представляет собой средство кодирования в знаковой форме информации из внешнего мира, а также представления полученных знаний. Когнитивная лингвистика исходит из того, что языки по-разному кодируют информацию и по-разному ее представляют. С другой стороны, огромный массив знаний и их семиотических репрезентаций носит универсальный характер. Следовательно, когнитивная лингвистика ставит перед собой задачу выявления общечеловечески универсальных и этнопсихололингвистически уникальных моделей в познании мира, зафиксированных в языках мира.

Когнитивные исследования затрагивают в основном грамматику, лексику, семантику, однако иногда говорят также о когнитивной значимости фонетики. Тем не менее на сегодняшний день в основном изучаются лексико-семантические, фразеосемантические и паремиологические средства языков мира.

Как и всякая новая научная парадигма, когнитивная лингвистика разрабатывает свой аппарат понятий и терминов, некоторые из которых не отличаются новизной или не занимают особого места в структуре ее дискурса. Напротив, другие занимают в нем центральное место и по мере утверждения метаязыка науки создают вокруг себя целое и целостное понятийное пространство. Вне всякого сомнения в рамках когнитивной лингвистики одним из важнейших понятий такого рода является понятие концепта.

Анализ многочисленных текстов показывает, что в современной лингвистике термин концепт употребляется не в своем традиционном значении логического понятия, а в значении культурно-исторически сложившегося образа, характеризующего ту или иную национальную ментальность и отличающую ее от других национальных характеров. Отсюда следует, что национальный менталитет конкретизируется в зависимости от содержания существенных для национального миропонимания концептов. Разумеется, многие концепты носят универсальный и общечеловеческий характер, их восприятие характеризует общечеловеческую ментальность. Однако если исходить из реальности таких понятий, как «национальный характер», «национальное миропонимание» или «мировосприятие», то придется признать, что именно национально-специ­фичес­кие образы составляют ее существенное отличие.

Термин концепт традиционно употреблялся в том значении, в котором сегодня в русскоязычной литературе употребляется термин понятие. В обоих случаях имелся в виду конструкт философской науки логики. Речь шла о существенных, основных, фундаментальных свойствах некоторого множества предметов, объединяемых таким образом (наличие этих фундаментальных свойств) в единый класс.

В новейшем Оксфордском словаре лингвистических терминов концепт определяется следующим образом: “concept A construct mediating between a word and whatever it is used to refer to: e.g. concept ‘dog’, as mediating, in the minds of speakers, between the word dog and the set of animals identified by it” (9, 72). Очевидно, что при таком подходе к сущности концепта стирается грань между концептуальным содержанием и тем феноменом, который в лнгвистической литературе принято обозначать термином денотат.  

 Как известно, лексическое значение принято рассматривать как сложное явление, выделяя в нем несколько различных по природе компонентов. В сознании языкового коллектива целостный комплекс звуков, воспринимаемый как слово, ассоциируется с образом предмета. Лингвистический дискурс определяет такого рода образ как денотат. Говоря об образе, активируемом при воспроизведении звукового комплекса, не следует представлять себе четкую картину явления. Скорее всего такие ассоциации носят механический характер, а сами образы, возможно, даже их рудименты – подсознательный и бессознательный характер. Тем не менее такого бессознательного активирования оказывается вполне достаточно для того, что акт коммуникации состоялся.

Наряду с денотатом, как известно, в структуре лексического значения выделяется сигнификат. Под сигнификатом принято понимать совокупность существенных признаков, которые являются общими для предметов одного типа. Именно такая понятийная общность дает возможность одним и тем же словом называть на первый взгляд разные вещи. В лингвотеоретической литературе принято использовать также термины интенсионал и экстенсионал, понимая под первым логическое понятие, под вторым – совокупность объектов, на которые соответствующее понятие может распространяться. Если попытаться сравнить задействованность денотата и сигнификата с точки зрения коммуникативного процесса, то придется признать, что сигнификат не является таким же актуальным, как денотат. Именно бессознательная ассоциация с денотатом, типическим образом предмета делает акт коммуникации реальным. С другой стороны, денотат не может быть представлен в словарях, хотя такая традиция в словарях английского языка также существует. Например, в Оксфордских словарях принято эпизодически давать картинки на предметы, обозначаемые словами. Обязательным же и повсеместным является описание сигнификата, т.е. перечисление существенных признаков, объединяющих предметы в единый класс. Например, значение слова табурет определяется следующим образом: «род простой мебели для сидения в виде квадратного или круглого стула без спинки» (2, 4, 330). Существенными признаками здесь является «отсутствие спинки», потому что «присутствие спинки» делает этот предмет мебели уже не табуретом, а стулом.

Концепт соотносится и с понятием/сигнификатом и с образом/денотатом. С сигнификатом он соотносится прежде всего этимологически и традиционно. Следует отметить, что, начиная со Средних веков и вплоть до недавнего времени, термин концепт употреблялся в значении «понятие», т.е. именно «совокупность существенных признаков предметов, объединяющих их в единый класси». В когнитивной лингвистике данный термин употребляется в значении «образ предмета, оформленный историко-культурно». Иными словами, концепт оказывается ближе к денотату, чем к сигнификату. Так же, как и денотат, это образ предмета и явления. Но различие в том, что денотат – это типизированный образ предмета, в то время как концепт – это образ, непосредственно и тесно связанный с родной для этнического мышления культурой. Например, сигнификат слова кухня в русском языке, или mətbəx в азербайджанском, или che – в немецком, или kitchen – в английском идентичен. Составляя словари этих языков мы представим один и тот же набор существенных признаков, составляющих понятие «кухня». Это понятие может иметь следующую дефиницию: «помещение с печью или плитой для приготовления пищи» (2, 2, 156). В этой дефиниции существенны два признака: «помещение» и «плита/печь». Не следует путать существенный признак с семантическим множителем. Разумеется, семантических множителей значительно больше. Так, признак «печь» обладает такими множителями, как «огонь», «обжечься», «убавить», «прибавить», «кирпич», «варить», «жарить» и множество других. Признак «помещение» – такие множители, как «замкнутость», «запретность», «запах» и т.д.

Анализ современной английской и американской литературы (4; 5; 6; 7; 8) данного вопроса свидетельствует о том, что содержание понятия «концепт» здесь не находит четкого отграничения от смежных понятий. Для сравнения можно обратиться к новейшим лингвистическим словарям, изданным в России. Так, в «Большом лингвистическом словаре» термин концепт определяется следующим образом: «мысленный образ материального или идеального объекта, непосредственно связанный в сознании с соответствующим языковым знаком. При помощи концепта называется содержание понятия, выражается мысль» (3, 264). Анализ этого определения показывает, насколько оно противоречиво. Концепт определяется как мысленный образ и вдруг оказывается, что при помощи концепта называется содержание понятия. Получается, что образ называет содержание.

Далее в этой статье в качестве примеров на концепт приводится: «концепт пространство в поэзии в поэзии какого-либо писателя, концепт время в творчестве Ч. Айтматова, концепт бедные люди в ранних романах Ф. Достоевского» (3, 264). В этой связи следует заметить, что бедные люди, или время, или пространство сами по себе не являются концептами, поэтому концепт и не является названием. Существенное противоречие этой словарной статьи заключается в том, что концепт, с одной стороны, объявляется «мыслен­ным образом», с другой, – «названием содержания понятия». На наш взгляд, концепт – это действительно мысленный образ, которому в языке соответствует не одно какое-то слово, а целый ряд, система лексико-семан­тических, фразе­ологических, паремиологических средств. Более того, содержание концепта раскрывается в фольклоре, песнях, сказаниях, больших эпических полотнах. Концепт – это представление о вещи, характеризующее коллективное сознание народа. В рассматриваемой словарной статье также отмечается, что «в линг­вистической литературе нет единого подхода к определению концепта. Ю. С. Степанов считает ядром концепта культуро­ло­гический, национально-культурный компонент» (3, 264-265). Анализ литера­туры о концепте свидетельствует о том, что определяющим в его содержании является именно национально-культурный компонент. По этой причине важнейшие концепты не могут найти полной реализации в языке. Тот же Ю. С. Степанов считает, что всегда остается за пределами вербализации некий остаток, который на духовном уровне объединяет представителей одной культуры.

В «Полном словаре лингвистических терминов» Т. В. Матвеевой концепт определяется как «факт образа жизни, общественного сознания, теории, выра­женный в языковой форме; единица человеческого знания о мире, стоящая за семантикой языкового знака. Главный элемент языковой картины мира» (1, 161). Указание на то, что концепт – это единица человеческого знания о мире, стоящая за семантикой языкового знака, является в принципе очень верным. «Стоящая за семантикой языкового знака» означает, что концепт не должен смешиваться ни со знаком (в терминах Ф. де Соссюра – означающим), ни с его семантикой (в терминах Ф. де Соссюра – означаемым). Если понятие о предмете, составляет сигнификат лексического значения, то концепт, имея образный характер, не тождественен ему. С другой стороны, если концепт, или концептуальное содержание, стоит за семантикой слова, то его неправомерно смешивать и с денотатом лексической семантики. Таким образом, концепт – это не просто образ предмета, а образ, сложившийся в результате воздействия специфического отношения к миру, характеризующего национальную ментальность.

В целом анализ литературы показывает, что в английской и американской лингвистике прослеживается тенденция отождествления концепта с денотатом лексической семантики, что касается русскоязычного лингвистического дискурса, то здесь, напротив, обнаруживается или слияние с сигнификатом, или выделение некоторого духовного остатка, который вообще не поддается вербализации.  

 

ЛИТЕРАТУРА

  1. Матвеева Т. В. Полный словарь лингвистических терминов. Ростов-на-Дону: Феникс, 2010.
  2. Словарь русского языка в 4-х томах. АН СССР. Том 1. М.: Русский язык, 1981. Том 4. М.: Русский язык, 1984.
  3. Стариченок В. Д. Большой лингвистический словарь. Ростов-на-Дону: Феникс, 2008.
  4. Croft W., Cruse A. Cognitive Linguistics. Cambridge University Press, 2004.
  5. Fauconnier G., Turner M. ‘Principles of conceptual integration’, in J.-P. Koenig (ed.), Discourse and Cognition. Stanford, CA: CSLI Publications, (1998b), pp. 269–83.
  6. Fillmore C. ‘Frames and the semantics of understanding’, Quaderni di Semantica, (1985a), 6, 222–54.
  7. Geeraerts D., Cuyckens H. The Oxford handbook of cognitive linguistics. Oxford University Press, 2010.
  8. Jackendoff R. Semantics and Cognition. Cambridge, MA: MIT Press, 1983.  
  9. Matthews P. H. Oxford concise dictionary of linguistics. Oxford university press, 2014.

Ключевые слова: понятие, концепт, дефиниция, денотат, экстенсионал, референт

Açar sözlər: anlayış, konsept, tərif, denotat, ekstensional, referent

Key words: notion, concept, definition, extensional, referent    

 

XÜLASƏ

MÜASİR İNGİLİS VƏ AMERİKA DİLÇLİYİNDƏ KONSEPT NƏZƏRİYYƏSİ

Məqalə müasir dil nəzəriyyəsi problemlərinə həsr olunub. Diqqət mərkəzində “konsept” anlayışı dayanır. Göstərilir ki, linqvistik diskursda əksər hallarda “konsept” anlayışı ənənəvi olan “denotat” anlayışından fərqlənmir. Konseptin məzmunu denotat, ekstensional və referent kimi yaxın anlayışların sərhədində müəyyənləşir. Əsas meyar kimi isə milli mədəniyyət və etnik təfəkkür çıxış edir.

 

SUMMARY

THE THEORY OF CONCEPT IN MODERN ENGLISH AND AMERICAN LINGUISTICS

The article deals with the problems of modern language theory. The focus is based on the notion of “concept”. The "concept" is shown to differ from the traditional concept of the "denotat" in most of cases of linguistic discourse. The content of concept is determined at the border of such close notions as denotat, extentional and referent. The main criteria are the national culture and ethnic thinking.

 

 

Rəyçi dos. L.Ələkbərova

 

 

 

 

 

 

 


Ülkər Nizami qızı Cəfərova

QARŞİLİQLI VƏ TİPOLOJİ TƏDQİQATLARIN NƏZƏRİ ƏSASLARI

Məlum olduğu kimi, müqayisə dilçiliyin ən qədim tədqiqat üsullarından biridir, bəlkə də, birincisidir. İnsan şüuru həmişə və hər yerdə müqayisə üzərində qurulur. Bu fikri qəbul etsək, etiraf etməliyik ki, dlilçiliyin ən qədim paradiqması məhz müqayisə üzərində qurulub. Lakin, buna baxmayaraq, həmin paradiqma keçən əsrin ortalarından başlayaraq yeni nəfəs alır və buna görə də yeniləşir, yeni elmi paradiqma təsəvvürü bağışlayır. V.Q.Qakın fikrinə görə, “kontrastiv dilçilik dil haqqında elm çərçivəsində xüsusi bir elm kimi iyirmi il bundan qabaq formalaşır” (1). Bu sözləri V.Q.Qak 1989-cu ildə çapdan çıxan “Xarici dilçilik yenilikləri” məcmuəsinə yazdığı müqəddimədə yerləşdirir. Fikrimizcə, burada söhbət elmi problemlərdən çox terminlərdən gedir. Məcmuənin adı “Kontrastiv dilçilik”dir, yəni burada toplanan məqalələr kontrastiv dilçiliyə həsr olunub. Lakin əsərlərin özlərini təhlil edəndə, məlum olur ki, yeni yalnız addır. Yəni qarşılıqlı təhlil səpkisində aparılan tədqiqatlar dilçilik tarixində müəyyən və kifayət qədər sabit diskurs yaradır. Həmin məcmuədə yerləşən məqalələr diskurs baxımından yeni deyillər. V.Q.Qak qeyd edir ki, kontrastiv dilçilik haqqında XX əsrin ikinci yarısında danışmağa başlayırlar. Məhz bu dövrdən ingilisdilli elmi ədəbiyyatda kontrastiv dilçilik yeni bir elm kimi təqdim olunmağa başlayır. Əslində isə (adın özündən göründüyü kimi) kontrastiv dilçilik öz diqqət dairəsində dillərin fərqlərini, kontrastlarını saxlayır. Bu isə tarix boyu həmişə dillərin müqayisəsində öz planda olub.

Fikrimizcə, dilçilik tarixində müqayisə əsasında yalnız iki istiqamət formalaşıb. Bunlardan birincisi və ilkini müqayisəli-tarixi dilçilikdir. Ikincisi – linqvistik tipologiya.

Müqayisəli-tarixi dilçilik yalnız qohum dilləri tədqiqata cəlb edir, məqsədi isə iki, üç və daha çox qohum dilin bundan qabaqkı vəziyyətini müəyyən etməkdən ibarətdir. Müqayisəli-tarixi tədqiqatlar həm dil sisteminin bir yarusunu, həm də bir neçə yaxud bütün yaruslarını əhatə edə bilər. Əsas məqam ondan ibarətdir ki, bu növ tədqiqatlar yalnız qohum dillərlə məşquldur və yeganə məqsədi – ortaq keçmişi bərpa etməkdir.

O ki qaldı tipologiyaya, onun əsas vəzifəsi (adından da bəlli olduğu kimi) mövcud dünya dillərinin tiplərini araşdırmaqdır. Əlbəttə, bu məqsəd bir növ mütləq perspektivdir. Lakin həmin perspektivi nəzərdə tutan tədqiqatlar konkret və nisbi səciyyə daşıyır.  Dünya dillərinin hamısı öyrənilə bilinsə, deməli, nəticələrin sistem­ləşməsi dillərin tipologiyasını yaratmağa imkan verə bilər  Tipologiya, müqayisəli-tarixi dilçilikdən fərqli olaraq, müxtəlif sistemli (qohum olmayan) dillərin materialını araşdırır. Tipoloji sistemdə, əlbəttə, həm qohum, həm də qeyri-qohum dillər əhatə olunmalıdır, axı tipologiya bütün dillərə aiddir. O ki qaldı tipoloji tədqiqatlara, onlar bir-birinə oxşamayan dilləri tədqiq edir və fərqləri müəyyən etməyə çalışır. Fikri­mizcə, müqayisə-tarixi və tipoloji dilçilik paradiqmal baxımdan ciddi fərqlərə malik deyil. Bu isə onları vahid paradiqma çərçivəsində birləşdirməyə əsas verir. Bununla belə bu iki istiqamətə başqa nəzər də ola bilər. Məsələn, tipologiya ümumi sistem­ləşdirici məqsəd kimi başa düşülə bilər. Müqayisəli-tarixi dilçilik, qeyd etdiyimiz kimi, qohum dilləri öyrənir. Qeyri-qohum dilləri isə öyrənən qarşılıqlı dilçilikdir. Rus dilçilik ənənəsinə uyğun desək, сравнительно-историческоесопоставитель­ное языкознание. Apardığımız təhlildən göründüyü kimi, qarşılıqlı dilçilik elə dillərin fərqləri ilə məşğuldur, yəni onun əsas predmetini tipoloji ziddiyyətlər təşkil edir. Başqa sözlə desək, qarşılıqlı (сопоставительное) dilçiliyi məhz kontrastlar maraqlandırır. Deməli, həmin tədqiqatlara kontrastiv adı vermək mahiyyət dəyişikliyinə gətirmir, məqsəd və metodikanın transformasiyası ilə nəticələnmir.

V.Matezius müqayisəli dilçilikdən danışarkan, xarakteroogiya problemini irəli sürür. Alimin fikrinə görə, dillər səciyyəvi əlamətlər baxımından öyrənil­məlidir. Sə­ciy­yəvi əlamətlər F.de Sössürün dəyər anlayışına əsaslanır. Burada F.de Sös­sürün adı çəkilmir, lakin, məlum olduğu kimi, həmin anlayış “Ümumi dilçilik kur­su”ndan gəlir. Sössür dəyəri mənadan fərqləndirirdi, dəyər bilavasitə sistem anla­yış­dır.  Sistemdən kənarda dəyərdən danışmaq mümkün deyil, çünki dəyər özü sistemdə müəyyənləşir. Sössür təlimində işarənin dəyəri fərqlə bağlıdır. Ona görə alimin fikrinə görə, dildə oxşarlıqlar və fərqlərdən başqa heç bir şey yoxdur. Ox­şar­lıq işarəyə müəyyən paradiqmaya daxil olmaq imkanı açır. Fərq həmin paradiqma daxilində işarənin dəyərini müəyyən edir. Mateziusun dediyinə görə hər bir dilin fərqlər sistemini müəyyən edəndən sonra dillər fərqləri sistemləri kimi müqayisə olunmalıdır. Ilk baxışdan da göründüyü kimi, bu sırf struktural baxışdır. Kontrasitv dilçiliyin xarakterologiya adlanan bu istiqaməti əslində müqayisəli-tarixi və tipoloji paradiqmadan çox sistem-struktur paradiqmaya bənzəyir. Burada da Matezius özünü struktural təlimin həqiqi davamçısı kimi göstərir. Məsələn, məlum olduğu kimi, Sössür dilin iki planından üstünlüyü sinxroniyaya verirdi, sistem onun şüurunda sinxroniya ilə assosiasiya olunurdu. Məhz buna görə sonra­lar alimi diaxroniyanın nəzərə alınmamasında günahlandırırdılar. Əslində isə, əlbəttə, Sössür diaxroniyanı nəzərə alırdı və yaxşı başa düşürdü ki, diaxroniyasız sinxroniya heç ola da bilməz. Eyni zamanda istənilən “dəyişiklik” prosesi sistem əlaqələrin sabitliyinə ziddir. Həqi­qətdə, əlbəttə, abstrakt sinxroniya mövcud deyil, çünki həyat, o cümlədən də dilin həyatı, bir an da olsun dayanmır. Buradan Ma­tezius belə bir fikrə gəlir ki, istənilən qarşılıqlı-müqayisəli tədqiqatlar aparmağa hələ tezdir. Müqayisəli tədqiqatların ciddi fundamenti olmalıdır, bunu üçün isə hər bir dilin son dərəcə əsaslı təhlili aparıl­ma­lıdır. Bunula bağlı Matezius qeyd edir ki, dillərin genetik əlaqələ­rindən asılı olmayan müqayisəsi elm üçün xüsusilə vacibdir. Burada alim bir növ müqayisəli tarixi ənənənin əleyhinə çıxır. Məlum olduğu kimi, müqayisəli-tarixi dilçilik yalnız qohum dilləri və yalnız bir məqsədlə müqayisə edir. Bundan əlavə, komparativistlər dilçilik tarixində yeganə və ilk elmi paradiqma təşkil etməklərinə iddia edirdilər. Buna görə də, fikrimizcə, V.Mate­ziusun dediklərində komparati­vizmin implisit tənqidi müşa­hidə olunur. Müqa­yisəli-tarixi dilçilik qohum dillərin ulu formalarını axtarırsa, xarakterologiya bunu vacib saymır, dilçiliyin əsas məqsədini dillərin real tiplərini müəyyən etməkdə görür ki, bunun üçün bütün dünya dilləri öyrənilməlidir və onların fundamentak struktur cizgiləri hesaba alınmalıdır. Məhz bu səbəbdən Matezius dırnaq arası “tipoloji” tədqiqatların əleyhinədir, onları əslində həqiqi tipologiyaya ziyan gətirən araşdırmalar hesab edir. Bütün dünya dilləri xarakteroloji-səciyyəvi əlamətlər baxımından öyrənilməyənəcən heç bir tipologiya yaradıla bilməz.

Xatırladaq ki, Sössür həmişə bütün dünya dillərinin öyrənilməsinin vacibli­yindən danışırdı. Burada kəmiyyət ölçüsü yox, keyfiyyət ölçüsü əsas götürülməlidir. Yəni söhbət hər bir dilin öyrənilməsindən formal baxımdan getmir, söhbət dünya dillərində təzahür edən səciyyəvi (universal dil strukturu baxımından) əlamətlərdən gedir. Xarakterologiya tipoloji araşdırmalara son dərəcə dəqiq istiqamət vermişdir, lakin, fikrimizcə, Mateziusun bu ideyasa həyata keşməmişdir, reallaşa bilməmişdir. İlk növbədə bunun səbəbi bütün dillərin öyrənilməməsindədir. Bu baxımdan, bəlkə də, xarakterologiya əl çatmaz mütləq biliyə bənzəyir. Eyni zamanda dünya dilləri (neçə min olursa olsun) riyazi hesaba gəlirsə, onların struktur baxımdan əhəmiyyətli cizgiləri müəyyən oluna bilərsə, onlar sistemləşməyə gəlirsə, deməli, xarakterologiya dilçilik qarşısında bir o qədər də mücərrəd məqsəd qoymurdu. Qeyd edək, bu gün müxtəlif belnəlxalq təşkilatların təşəbbüsləri ilə dünyanın bütün dilləri öyrənilir. Bir neçə yüz insan danışan dillər belə tədqiq olunur. Bu tədqiqatlara çoxlu vəsait ayrılır. Bu projelər tarixi-mədəni məqsədlər güdür, bunlar bəşər mədəniyyətini qorumaq cəhdləridir. Əslində bunların dilçiliyə dəxli yoxdur. Amma eyni zamanda aydındır ki, bu sahədə beynəlxalq təşkilatların məqsədləri dilçilərin məqsədləri ilə üst-üstə düşür.

Beləliklə, bu günə qədər müqayisəli dilçiliyin üç aspekti müəyyənləşir. Birincisini, əlbəttə, qohum dilləri öyrənən müqayisəli-tarixi paradiqma təşkil edir. İkinci istiqaməti areal linqvistika təşkil edir. Areal linqvistikanın əsas ideyası ondan ibarətdir ki, qohum olmayan, lakin eyni ərazidə fəaliyyət göstərən, qonşu dillər tarixən oxşarlıq kəsb edir. Areal linqvistika isə bu cür qonşu dillərin oxşar və fərqli cəhətlərini araşdırır, həmin oxşarlıqların səbəblərini tapır və izah edir. Bu təsnifata görə, müqayisəli tədqiqatların üçüncü növü nə qohum, nə də qonşu olmayan dilləri əhatə edir. Burada universal oxşarlıqlar və tipoloji fərqlər müəyyən olunur. Məhz buna görə Ç.E.Bazell belə hesab edir ki,  komparativistlərin baxışları mütləq reviziyaya məruz qalmalıdır. Yəni, alimin fikrinə görə, müqayisəli-tarixi dilçilik özünü doğrultmamışdır. Burada biz yenə də struktural dilçiliyin paradiqmal ənənələri ilə rastlaşırıq. Və komparativistlərin tənqidində əslində strukturalizmə xas olan sinxro­niyanın mütləqləşməsi müşahidə olunur. Komparativistlər isə, desələr də, demə­sələr də, uludil axtarışları ilə, əksində, diaxroniyaya tam üstünlük verirdilər. Məlum olur ki, strukturalizmin tipoloji problemlər baxımından müqayisəli-tarixi dilçiliklə ziddiyyətləri paradiqmal səciyyə daşıyır. Yəni strukturalizm komparati­vistikanı sonrakı mərhələ əvvəlki mərhələni tənqid edən kimi tənqid etmir. Burada sırf prinsipal paradiqma fərqləri müşahidə olunur.

Xarakterologiya yaxud struktural-tipoloji araşdırmalar kifayət qədər mürək­kəbdir və indiki zamanda bir növ öz əhəmiyyətini itirmişdir. Lakin semantik müqa­yisələr həmişə xüsusi maraq doğurub. Bu isə təbiidir, çünki adi linqvistik təfəkkür dillər arasındakı fərqləri əksər hallarda dillərin məna və ifadə imkanları ilə bağlayır. Mənanı isə əksər hallarda leksik, frazeoloji və paremioloji vahidlərin imkanları ilə assosiasiya edirlər.

Qeyd etmək lazımdır ki, dil sisteminin əsas vahidi leksik vahid, yəni söz, hesab olunduğuna görə tipoloji (qarşılıqlı) tədqiqatların əsas obyekti də söz sayılmalıdır. Söz, dilin mərkəz vahididir və bir neçə parametr üzrə öz semiotik funksiyasını reallaşdıra bilir. Nəinki kütləvi şüur, hətta elmi təfəkkür də leksik mənanı çox vaxt bir monolit halında təsəvvür edir. Əslində isə leksik məna yaxud elə məna adlanan semiotik hadisə son dərəcə mürəkkəb hadisədir və öz reallığını müxtəlif müstəvilərdə göstərə bilir. Müxtəlif tədqiqatlar göstərir ki, leksik vahid öz semiotik statusunu bir neçə yaxud, daha dəqiq desək, üç parametr üzrə realizə edir. Burada, əlbəttə, söhbət forma, məzmun və funksiyadan getməlidir. İlk baxışdan sadə görünən bu üçlük əslində heç də sadə deyil. Məsələn, sözün formasından danışanda mütəxəssislər adətən onu (formanı) ümumi və universal səciyyəyə malik bir semiotik hadisə hesab edirlər. Məsələn, nitq axınında iki tərəfdən (əvvəldən də axırdan da) fasilə, durğu, pauza ilə ayrılan ayrılan bütöv səs toplumuna söz demək olar və deyilir. Təhlil göstərir ki, gətirdiyimiz ümumi tərifin məntiqi var. Nitq axını fasiləsiz olsa, heç kim heç nə anlaya bilməz, hətta öz ana dilindəki nitqdə də.  Yalnız fasilələr, duyğular bizə nitq axınındakı işarələri seçməyə imkan verir. Semiotik və kommunikativ şərait belədir ki, kütləvi şüurda (yəni danışan kollektivin şüurunda – azərbaycanlıların, rusların, ingilislərin və s. düşünən və danışan kütlələrin şüurunda) nitq axınında iki tərəfdən durğu ilə ayrılan bütöv (yəni öz içində durğu olmayan) müəyyən obraz ilə bağlıdır. Həmin obraz da yalnız semiotik varlıqdır. Söz təliminin bu adi məqamları dilçilikdə heç də həmişə birmənalı qəbul olunmayır. Burada biz A. A. Potebnyanın sözü leksik vahidin hər bir formasında gördüyünü nəzərdə tutçuruq. Məlum olduğu kimi, A. A. Potebnya leksik vahidin paradiqmasına daxil olan hər bir formanı müstəqil söz hesab edirdi. Məsələn, yeni sözün çıxışlıq halı müstəqil söz olaraq onun yönlük halından fərqlənir və s.  Söz nəzəriyəsinin mübahisəli olmasından danışanda, biz heç də formanın mütləqləşməsini nəzərdə tutmayırıq.

Fikrimizcə, bu təqdirdə ümumiyyətlə dil vahidləri arasındakı fərqlər yoxa çı­xır. Digər tərəfdən, dil və nitq vahidləri arasındakı fərqlər də silinir. Ana dilində səslənən nitqdə bir neçə işarə (Sössürün təbilə desək – psevdoişarə) vahid bir məna ilə uzlaşa bilər, çünki burada (ana dili şəraitində) işarələr kompleksi sadəcə tanılır. Məsələn, mənim gözüm bu işdən su içmir mən inanmıram kimi başa düşülür, çünki beynə siqnal getdikdən sonra üç işarə (göz, su, içmək), psevdoişarə olaraq, bir və vahid mənanın daşıcısı kimi mənimsələnir. Xarici dildə bu və buna oxşar psevdo­işarə faktları təbii qəbul olunur, bu isə o deməkdir ki, söz kompleksinin hər bir üzvü ayrılıqda mənimsənilir. Belə hallarda dinləyən (oxuyan) leksik kompleksi qəbul edir, lakin anlamır. Əslində belə hallarda nitqin adresatı müəyyən dərəcədə şok vəziyyətinə məquz qalır, çünki kompleksi təşkil edən bütün sözlər ona məlum­dur, bununla belə məna qaranlıq qalır. Bu vəziyyətin özü sözün formal baxımdan bütöv səs toplumu olmasını göstərir. Yəni adresatın şok vəziyyətinə düşməsi fasi­lələr arasında olan səs toplularının müəyyən bir məna ilə bağlılığını sübut edir. Bu hal alınmayanda adresat başa düşür ki, leksik kompleks əslində va­hid bir məna ifadə edir, burada frazeojiləşmə baş verir. Hamıya yaxşı məlum olan və xarixi dillərin tədrisində rast gəlinən hadisə xatırlamaq yerinə düşər. Bütün bu hallar bir daha sübut edir ki, formal baxımdan söz/leksem vahid səs toplumu ilə assosiasiya olunur. Azərbaycan dilindəki arzu etmək, xəbər vermək və s. bu tipli söz­birləş­mə­ləri sintaqma səciyyəsini itirmir və, fikrimizcə, leksik vahid sayıla bilməz. Lakin tipologiya baxımından bunları nəzərə almaq və qarşılıqlı təhlilə cəlb etmək son dərəcə vacibdir, çünki iki dilin leksik sistemini onomasioloji tədqiqata cəlb edəndə həmin forma fərqləri təhliil etmək mütləq lazımdır. Əlbəttə, bu cür təhlil yalnız forma ilə məhdudlaş­ma­malıdır. Forma fərqləri yalnız məna və funksional fərqlərlə nəticələnəndə tipoloji fərqlər müəyyən oluna bilir. Əsas diqqət sözlə bu növ söz birləşmələrinin məna fərqinə yönəlməlidir. Məsələn, arzulamaqarzu etmək eyni semantikaya malikdir yoxsa yox. Bunlar rus dilindəki желатьвыражать желание sözbirləşmələrinə bərabərdirmi? Əlbəttə, bu suala yalnız məna kompo­nent­ləri üzrə təhlil cavab verə bilər. Tədqiqat nəticəsində semlərin sa­yı və key­fiy­yəti əsas götürülür. Oxşar (eyni) semlər müqayisənin əsasını təşkil edir, differen­sial əlamətlər müxtəlif dillərə aid sözlərin məna fərqlərini riyazi dəqiqliklə göstərir. Aydın məsələdir ki, təhlil üslubi fərqləri də əhatə edir. Burada ənənəvi olaraq iki fikir mövcuddur. Birincisinə görə, üslubi fərqlər işlənmə ilə bağlıdır, sözün se­mantik strukturuna əlavə olunur. İkinci fikrə görə, konnotasiya ümumiy­yətlə sözün semantik strukturuna daxildir. Fikrimizcə, ikinci mövqe daha mən­tiqidir. Yəni məna çaları elə mənadır, üslubi çalar da məna çalarıdır. Forma və funk­siya xari­cin­də nə varsa, semantik quruluşla əhatə olunur. Əslində iki dilin qar­şılıqlı tədqiqində məna fərqləri yalnız bu cür sema-komponent təhlil nəticəsində müəy­yən oluna bilər. Bəzən rast gəlinən kontekstual təhlil bir o qədər özünü doğrultmur.

Qarşılıqlı təhlil iki dilin leksik sistemini kompleks şəklində öyrənməlidir. Yəni leksik vahidin mənası kompleks səciyyəsinə malikdirsə, deməli, müxtəlif dillərin söz­ləri leksik məna komponentlərinə görə müqayisə olunmalıdır. Bu cür təhlildə, bir tə­rəfdən, ekvivalentlik dərəcəsi, digər tərəfdən, semantik quruluşun komponentlərinin nəzərə alınması. Tədqiqatlar göstərir ki, iki dilin ekvivalentliyi hər üç tərəfi nəzərə almalıdır, çünki bunların hər biri çevikliyə malikdir. Məsələn, sözün siqnifikatı mü­ha­­fizə olunduğu halda denotat dəyişə bilər. Digər tərəfdən, denotat mühafizə olun­du­ğu halda, əksinə, siqnifikat dəyişə bilər. Nəhayət, həm siqnifikat, həm də denotat dəyişməz qaldığı halda leksik vahidin ənənəvi konnotasiyası dəyişə bilər. Leksik se­mantikanın bu cür çevikliyi müxtəlif dillərin ekvivalent sözlərinin həqiqi oxşar­lığını şübhə altına qoyur. Əlbəttə, ekvivalentlik reallıqdır, lakin bu ekvivalentlik nisbi səciy­yə daşıyır.

Leksik sistemlərin qarşılıqlı tədqiqatları daha bir vacib məsələni ön plana çəkir. Söhbət ondan gedir ki, sözlər ayrı-ayrılıqda yox, leksik-semantik qruplar daxi­lində öyrə­nilməlidir. Məlum olduğu kimi, leksik vahidlərin semantik quruluşları yal­nız sistem da­xilində realdır, sistemdən kənarda söz süni ada çevrilir. Deməli, tipoloji-qarşılıqlı təd­qiqatlar da leksik vahidlərin paradiqmatik və sintaqmatik əlaqələrini əsas götür­məlidir. Bütün deyilənlər qarşılıqlı-leksik tədqiqatların istiqamətini və mahiy­yətini müəyyən edir.

ƏDƏBIYYAT

  1. Axundov A. Dil və ədəbiyyat: 2 cilddə. Bakı, Gənclik, 2003; 1 cild
  2. Cəfərov N. Genezisdən tipologiyaya: Məqalələr məcmuəsi. Bakı, 1999
  3. Sössür F. De. Ümumi dilçilik kursu. Bakı, 2003
  4. Гак В. Г. О контрастивной лингвистике. Москва, Прогресс, 1989.
  5. Матезиус В.О. О лингвистической харектерологии . Москва, Прогресс, 1989.

 

Açar sözlər: müqayisə, paradiqma, kontrastiv dilçilik, tipologiya

Ключевые слова:сравнение, парадигма, контрастивная лингвистика, типология

Key words: comparison, paradigm, contrastive linguistics, typology.

 

У.Н.Джафарова

Теоретические основы взаимных и типологических исследований

РЕЗЮМЕ

В статье рассматривается проблема о том, что в истории языки ис­следовались в сравнительной, сравнительно-исторической и харектереоло­ги­чес­ких аспектах. Здесь же предпочтение отдается семантическим сравнениям. С этой точки зрения возможности фразеологических и паремиологических  единиц незаменимы, потому что они содержат идентичность языков в высшем уровне.

                                                                                                                                                                              

Theoretical foundations of mutual and typological research

SUMMARY

In the article expresses consideration about languages involving to research from comparative, comparative-historical and charactereological aspect throughout the history. In this article mostly gives preference to the comparison of languages in semantic level. In this respect opportunities of phraselogical and pharemeological units are an essential. Because pharemeological units are units of speech which highly embrace on itself languages specialty.

Rəyçi: prof. E.R.Piriyev

 


Гейдарова Э.

СТАРОРУССКИЕ ФОРМЫ В СЛОВАРНОМ СОСТАВЕ  ОСТРОВНОГО

ГОВОРА АЗЕРБАЙДЖАНА

В XIV-XV века складываются три отдельные восточнославянские народности – великорусская, украинская и белорусская.

В состав великорусского (старорусского) языка вошли диалекты Ростово-Суздальской земли, Новгородской, Рязанской, Псковской, земель так называемых Верховских княжеств. Во главе Ростово-Суз­дальской Руси встает Московское княжест­во, с центром в Москве,  вокруг которого формируется великорусская народность. В XIV-XV века на стыке северновеликорусского и южновеликорусского  говоров образуются переходные сред­невеликорусские говоры, т.е. при сохранении единства русского языка в его структуре продолжали развиваться диалектные особенности.

Великорусский язык был представлен различными разновидностями: общенародной разговорной основой, имевшей местную диалектную окраску и неодинаковую письменную речь, в зависимости от ее жанров и назначений, осложненную наличием церковнославянского языка, в котором тоже происходили сложные перемены.

Как отмечал Ф.П.Филин, «прежде всего, нужно отметить значительный рост общего состава лексики: к сохранившейся части словарного состава древнерусской эпохи заметно прибавляются семантические и лексические новообразования…»

Так, словоголица "кожаная рукавица без подкладки", "выделанная шкура без меха" появляется в памятниках письменности в XVI-XVII вв. Оно широко известно в современных говорах, в том числе и в русском островном говоре Азербайджана. Голúцы - брезентовые или ко­жа­ные рукавицы для сельскохозяйственных работ: Штъбы кра­п’úву  рвáт’,  на  рýк’и γал’úцы  нъд’ийóм.

Словоголодовати "голодать" возникло в XVII в. Оно сохраняется и в исследуемом говоре. Голодовáть - голодать: Ат’éц был п’йáн’ицъ, γълъ­давáл’и.

Из праславянского *borna образовалось бороновати пашню, боронение пашни. В письменности оно отражается только с XVI в. Русский островной говор сохранил данную форму, но с отпадением гласного. Борновáть - бороновать: Пóсл’ь  вайны  пахáл’и, патóм  бърнавáл’и.

«Мощные пласты диалектной лексики, обслуживая речь населения отдельных регионов, обогащали и укрепляли позиции великорусского языка, являясь своего рода резервом, словарным запасником для будущего национального языка, для укрепления его во всех сферах письменности. Диалектная речь еще на столетия оставалась главным средством общения основной массы русского населения.»

Кроме собственных ресурсов великорусский язык впитывал в себя иноязычные элементы. Заметно было воздействие на великорусский язык лексики из языков Востока (прежде всего тюркских или иных, главным образом, через тюркское посредничество), что вполне понятно, если учитывать интенсивные связи Московской Руси с восточными странами. Оно значительно возрастает по сравнению с древнерусской эпохой. Часть слов восточного происхождения попадает в письменность и доходит до наших дней, а большая часть их сохраняется в великорусских говорах.

Например, слово абаса, обаса "персидская серебряная монета" (из перс. abbasi) фиксируется памятниками XVII века. В русском островном говоре Азербайджана отмечена форма абасú - двадцать копеек: У таб’é абас’и н’ь  найд’úц­ца?

Азям, озям "мужская верхняя одежда типа длинного кафтана", а также производные от него азяминый (озяминый), азямный (озямный), азямский (озямский) отмечены в письменности XV-XVII веков. Это тюркизм: араб. Adzham "Персия", тур. adzham "перс"; ср. великорусск. Азамский "персидский" - XV в. В исследуемом источнике отмечено как само слово азям, так и его производные:

АзÕм и азём - кафтан халатного покроя из домотканого полотна: Эта аз’óм  был, кафтáн такóй, дъ  снас’úлс’и. Тр’áп’ичк’и тóл’к’и астáл’ис’. // уменьш. азÕмчик: Зимóй-тъ в  аз’áмчик’ь  н’ь  пъγул’áиш.

АзÕмина - толстая материя для пошива азÕма.

Слово айва "айва" заимствуется в XVII веке, ср. азерб. ayva. В островном говоре используется как само слово айва, ибо этот фрукт растет в данном регионе, так и его производные:

Айвúный – айвовый: Кáшл’ил йь, дък ай­в’ú­нъйь с’é­м’ьчкъ пъмаγнýлъ.

Айвýшка – айва: Айвá - йéнтъ пъ-аз’ьр­б’иджáнск’и, а  айвýшкъ па-нáшъму.

Как известно, в старорусском языке осуществляется такой фонетический процесс, как переход [e] в [o], который имел место в положении под ударением после мягкого согласного перед твердым, например: [н’ес] > [н’oc], [м’ед] > [м’од]. Можно рассмотреть это явление подробно, указав на следующие моменты:

1) процесс изменения [e] в [o] возник в древнерусском языке до его разделения на отдельные восточнославянские языки;

2) данное явление могло развиться только после смягчения полумягких согласных, иначе в современном русском языке не сохранялась бы мягкость предшествующего согласного;

3) переход [e] в [o] осуществился после падения редуцированных гласных, т.е. не ранее XII века, так как такому изменению подвергся и е, развившийся из сильного ь: слёз– [сл’оз] (др.-рус. сльзъ), лён – [л’он] (др.-рус. льнъ).

Утрата редуцированных привела к уподоблению гласного последующему согласному. Процесс звукового приспособления мог развиться лишь после падения ъ, ь, который вызвал нарушение закона открытого слога и объе­ди­нил в пределах одного слога гласный переднего ряда е и твердый согласный. Перед мягким согласным е сох­раня­ется без изменения, например: день, весь. Это позволяет объяс­нить сохранение его под ударением в одних случаях и переход в [o] в других, что привело к появлению че­ре­до­вания е - ’o, которое охватывает около ста корней и ряд суффиксов в современном русском языке, например: гре­зить – грёза, веселье – весёлый, перья – пёрышко, дешевле – дешёвый, темень – тём­ный, ремесленный – ремёсла, поземица – позёмка, сель­ский – сёла и т.д. Изменение е в o отражается в формах именительного падежа (клён, плётка), родительного па­дежа множественного числа (сёла, сёл), прошедшего вре­мени (вёл, мёл), страдательного причастия (принесённый) и другие. В ряде случаев произношение o на месте е наблюдается там, где его не должно быть. Здесь речь идет об ана­логии, которая привела к появлению морфонологического чередования. Изменение е - ’o, возникнув перед твердым согласным, появилось в других формах того же слова и перед мягким: бе[р’оз] – бе[р’оз]е.

Звук o на месте е в современном русском языке произносится под ударением и в конце слов: моё, твоё. В данной позиции не было фонетической обусловленности изменения е - ’o, а наблюдалась фо­нетическая аналогия. Произношение o объясняется влия­нием твердых вариантов склонения существительных и местоимений на мягкие варианты, например, под влиянием форм именительного падежа среднего рода типа ведро, окно возникает произношение o в словах бельё, зверьё, а под влиянием то, оно – всё, моё.

Двойственны показания языка в отношении судьбы е перед шипящими ж, ш, которые были исконно мягкими в древнерусском языке. В процессе развития языка согласные отвердели, и сегодня они являются непарными твердыми. Показания языка перед этими согласными противоречивы. Имеются примеры с переходом е в o: лёжа, одёжа, молодёжь, платёж головёшка, лепёшка, дешёво, падёж(в именах), идёшь, бредёшь (2-е лицо единственного числа глаголов настоящего времени). В то же время сохранились написания с е: смежный, чешет, промеж и другие.

Перед исконно мягким ц, отвердевшим к XVI в. и сохраняющимся в некоторых диалектах в мягком виде, переход е в o не осуществлялся, например: конец, огурец, отец. Отсутствие его перед ц объясняется тем, что в пору общего действия закона об изменении е в o согласный ц был еще мягким. Его отвердение в языке последовало позд­нее, когда общий закон уже не имел действия.

В положении перед щ, являющимся в современном русском языке непарным по мягкости согласным, перехода еo не должно быть. Но известно слово тёща, где произошло нарушение нормы закона. Произношение o объясняется влиянием тех ди­а­лектов, в которых щ звучит в виде твердого шш.

В современном русском языке переход е в o под ударением перед твердым согласным в некоторых случаях отсутствует, что объясняется несколькими причинами.

Во-первых, изменение е - ’o не пережили слова типа век, лес, колено, снег, мех, белый и т.д., где е восходит к [ê:], который в период действия данного фонетического закона отличался по своему качеству от е. Когда же [ê:] совпал по качеству с е процесс изменения е - ’o уже завершился, и в словах с бывшим ѣ сохранилось произношение е. Хотя и здесь имеются факты, нарушающие общее положение. Это формы множественного числа, например: звёзды, гнёзда, сёдла. Они появились в результате аналогического воздействия на данные формы слов однотипных образований от иных слов. Например, отношение единственного числа село и множественного числа сёла привело к появлению форм множественного числа гнёзда, звёздыпри единственном числегнездо, звезда.

Во-вторых, изменение е в o не было свойственно ни старославянскому, ни церковнославянскому языку, поэтому в словах, проникших в русский язык из церковнославянского, произносится е, а не o: крест, небо, жертва, перст, надежда, плен, одежда, современный и другие. Необходимо отметить, что в русском языке идет также процесс трансформации е на o: перст – напёрсток, небо – нёбо, надежда – надёжный, одежда – одёжа, падеж (именительный) – падёж (скота), крест – крёстный, перекрёсток, истекший (год) – истёкший(кровью), вселенная-вселённая (в квартиру) и другие.

В-третьих, в значительном числе русских слов наблюдается произношение е без изменения в o, так как в период действия перехода е в o он находился перед мягким согласным, отвердевшим в тот период, когда процесс фонетического изменения перестал быть живым. Это слова типа первый, верх, верба, смерть, серп, четверг, зеркало, где согласный р’ поздно отвердел, так как гласный переднего ряда е, восходящий к ь, смягчал последующий согласный и эта мягкость мешала изменению е и o. В то же время перед твердыми переднеязычными согласными д, т, з, с, л, н отвердение р происходило рано, еще в период действия процесса изменения е в o, поэтому в словах типа чёрный, мёрзнуть, мёртвый, твёрдый, жёрла, шёрстка, зёрна произносят o. К словам с поздно отвердевшими согласными относятся и такие, которые имели в своем составе суффиксы, начинавшиеся с ь, который смягчал предшествующий согласный: -ьск-, -ьн- (женьскыи > женский, деревьня > деревня).

Таким образом, переход е в o, имевший место в позиции под ударением после мягкого согласного перед твер­дым и осуществлявшийся в период с XII по XVI века, при­вел к появлению одного из самых сложных морфоноло­ги­чес­ких чередований в русском языке.

В достаточно большом количестве слов русского островного говора Азербайджана изменение [е] в [о] нашло свое отражение:

белёсый (производное от белый с суф. -ес-) - светло-розовый; блёстка (ср. блестеть и блеск с чередованием ст//ск) - вид рыболовной лески;

валёк(ср. др.-рус. валити) - 1) деревянный цилиндрический брусок для выколáчивания белья при стирке и полоскании; 2) приспо­соб­ление для глажки белья ; вёдра (др.-рус. ведро) - сухая, ясная погода; вёдренный - ясный и сухой (о погоде); вертёха кокетка (ср. др.-рус. вьртѣти); вечёрошник - молоко, надоенное вечером (ср. др.-рус. вечеръ); вечёрка - вечеринка; вечёрсь - вечером; вёснусь – прошлой весной (ср. весна); воздёрживаться - воздерживаться (ср др.-рус. дьржати); вперёдь - сначала, раньше (от др.-рус. передь - передняя часть); вчёра - вчера (др.-рус. вьчера); вязёнка - плетеная корзинка (ср. др.-рус. вязати);

гребёнка(ср. гребень) - большая деревян­ная расческа для прочесывания поскони;

двёрка(ср. дверь) - ставня; девчёнушка - уменьш.-лас­кат. к девочка; дебёлый (др.-рус. дебелый) - толстый, здоровый; дёжа - кадка, в которой замешивается тесто; квашня (ср. дежа); дён - день (др.-рус. дьнь); дëргать - рвать коноплю (др.-рус. дьргати); дëрганец - мужская особь конопли; дëрзкий - дерзкий (др.-рус. дьрзъкыи);

жёлоб1, жё́луб и жё­лубь - желоб, водосточная труба (др.-рус. желобъ); жёлоб2 - корыто, в котором месят тес­то; жёлтый - сорт меда (др.-рус. жьлтыи); жёлто-горя́чий - ог­ненный, оранжевый; женёный - женатый; жёнка - экспресс. жена (ср. др.-рус. жена); жерёбая – беременная кобыла (ср. жеребец);

заблёкнуть - увянуть, потерять силу, ослабеть (ср. др.-рус. блекнути - лишаться яркости); загумёнок - часть села, расположенная за гумном; задворки (ср. др.-рус. гумьно - расчищенная площадка для молотьбы, крытый ток); задёрживать - задерживать; залёжки - невспаханная земля, которая оставлялась под выгон (ср. лежать); заплёсток - берег, край моря (ср др.-рус. плесъ - открытая, широкая часть течения реки); заплёстывать - плескать; заплётывать - заплетать; зарощёный - заросший; застёбка - 1) пуговица; 2) застёжка; застёжка - приспособление на узде; захвачённый - занятый чем-нибудь, заполненный (о посуде); захлёстывать - застёгивать; зелёный - находящийся в утробе матери, еще не родившийся;

квёлый - слабый, хилый; клёклый - 1) подмёрзший, твёрдый, ссохшийся; 2) вязкий; кошёлка - корзина, плетённая из прутьев; крашóный - крашеный; кружёный - беспокойный; круподёрка – ручная машина для очистки риса;

младёжь - молодёжь; молодёжимн. к молодёжь; молодёжние - новобрачные;

надёжа (др.-рус. надежа) - надежда; нёба - небо; нёска – курица-несушка; ночёвка – тазик, ночная ваза, горшок;

обыдённый - произведенный, сделанный в течение одного дня (ср. др.-рус. обыдьньныи – повседневный, заурядный, ничем не выделяющийся); обыдёнка - время работы в по­ле с утра до вечера; обыдёнкой - за один день; одёжа (др.-рус. одежа)- одежда; одёжка – 1) фуфайка; 2) то же, что одежда; 3) зимнее покрытие лошади, обычно из грубой ткани; ожерёлок (др.-рус. ожерелок) – воротник; омёт – 1) стог сена, соломы; 2) куча сена (ср. метать); сётра – осётр (ср. осетрина); отсёлок – 1) окраина села; 2) часть села, построенная на новом месте (ср. село);

пёкарь - пекарь; петёлка – тёлка, корова; плетёнка - плетёный конец кнута; плетёнки - туфли; позёмка1 - иней на траве; позёмка2 - земляника; полднёвка - полдник; помёрзнуть - замёрзнуть; попёнок - опёнок; потёмок - ночь; похлёбка - 1) суп из риса и картофеля; 2) компот из фруктов; причёлка - резные украшения на крыше; причёлок - 1) карниз крыши; 2) доски, подбитые под стропила у крыши; 3) то же, что причёлка; причёска - расческа; пустобрёх - пустослов, пустомеля;

раёвня –- вид тополя; раздёжкой - раздетый; расчётистый - расчётливый; ребятёнок - ребёнок; ребятёжи - мн. к ребятёнок;

решётка1 - переплет крыльца; решётка2 - 1) облучок; 2) место в повозке, куда кладут сено; решёто - ручное изделие для со­би­рания ягод;

самотёк - ручей, родник; сдалёка - издалека; серёжки - 1) лопухи; 2) съедобная трава; 3) горец /однолетнее растение с тонким стеблем и мелкими розово-пурпурными цветками/; сётра - осётр; смёшанный - смешанный; снёска - яйцо; совремённый - современный; стёжка1 - ткань для ватина; стёжка2 - тропинка, дорожка в поле; стёрка – ластик; стёсать - сте­сать;

текёть - течёт; тёмный - старый; терёмуха - черёмуха; тёрень - тёрн; тёрка – орудие для перетирания соломы;

ухажёр – человек, который любит ухаживать за женщинами; учён - учёный;

чёботы - закрытые туфли или ботинки (ср. чеботáрь – сапожник); чёрно - траурная одежда.

Внекоторых словах говора отмечено наличие [o] в конце слова, например: воёивыё – ярмо (ср. укр. во – дышло); житьё - жизнь; жнивьё – солома (ср. жнúва – стебель пшеницы без колоса); комарьё - собир. мошкара; корьё - кора дерева; раньё - раннее утро, рассвет; старьё - прошлогодняя нескошенная трава; увсёи усё – всё (др.-рус. вьсе).

Интерес представляет слово бджёла (др.-рус. бъчела) – пчела, которое возникло в результате прогрессивного озвончения согласного: бъчела → бчела → бджела. Данная форма могла появиться только после падения редуцированных гласных, когда согласные б и ч оказались рядом. Как отмечал Л.Л.Касаткин, если русскому языку не свойственна прогрессивная ассимиляция, это говорит только о том, что в русском языке почти все фонетические явления, носящие характер ассимиляции, представлены регрессивной ассимиляцией. Но здесь не содержится указания на то, что в русском языке вообще не может возникнуть прогрессивная ассимиляция. Статистический критерий в данном случае может указать на степень вероятности события, но не может указать на возможность или невозможность этого события. Тем более что в русских говорах имеет место не только регрессивная ассимиляция, но и прогрессивная. В частности, можно отметить прогрессивное ассимилятивное смягчение задненёбных согласных. Прогрессивное озвончение согласного ч оказалось возможным под влиянием азербайджанского языка, где имеется фонема дж < c >. Учитывая то, что носители русского говора, в основном, владеют азербайджанским языком, подобное изменение вполне могло развиться (русско-азербайджанские языковые контакты довольно продолжительны и насчитывают несколько столетий).

Как и в слове пчела, которое во множественном числе имеет форму пчёлы, в исследуемом говоре произошло изменение [е] в [о]. Однако в русском литературном языке имел место пе­реход [е] в [о] в позиции под ударением, в нашем же говоре отражена форма с о (ё) в безударной позиции: бджёла. Необходимо отметить, что данное слово зафиксировано только в с. Сла­вянка Гядабяйско­го района Азербайджана, в остальных же селах употребляется литературная форма.

В результате проведенного исследования было выявлено 109 форм с переходом [е] в [о], причем не всегда изменение происходило в позиции перед твердым согласным. Отмечено также наличие [o] в конце слова. Таких примеров немного, всего 8.

 

Литература

  1. Гейдарова Э.А. Лексическая система русского островного говора Азербайджана. Баку, 2015.
  2. Гейдарова Э.А. Древнерусские формы в русском островном говоре  Азербайджана. // Международный аспи­рант­­­ский вестник. Рус­ский язык за рубежом. Москва, 2008, № 1-2, с. 24-26.
  3. Гулиева Л.Г., Гейдарова Э.А. Лексикон русского островного говора Азербайджана. Баку, 2014.
  4. Гулиева Л.Г., Мамедбейли Ф.А., Гейдарова Э.А., Керимова К.О. Словарь русского островного говора Азербайджана. Баку, 2005; 2-е доп. изд. Баку, 2006.
  5. Касаткин Л.Л. Прогрессивное ассимилятивное смягчение задненёбных  согласных в русских говорах. М., 1968.
  6. Словарь древнерусского  языка (XI-XIV вв.). М., 1988-1991. Т. 1-4.
  7. Словарь русского языка XI-XVIII в. М., 1975-1988. Вып. 1-14.
  8. Филин Ф.П. Словарь русских народных говоров. М.-Л., 1965. Т. 1.
  9. Филин Ф.П. О словарном составе языка великорусского народа. // Вопросы языкознания. М., 1982, № 5, с. 18-24.

 


İmanova Könül Çingiz qızı

NİTQ VƏRDiŞLƏRİNİN ƏSAS XARAKTERİK XÜSUSİYYƏTLƏRİ

Müxtəlif cür bəhs olunmalarına baxmayaraq, bir çox psixoloji, metodik və pedaqoji ədəbiyyatlarda vərdiş və bacarıq anlamları mərkəzi mövqe tutur. Bilik, bacarıq, və vərdişlər öz son nəticələrini xarici dilin mənimsənilməsində göstərirlər və onlar təlimin məzmununun ayrılmaz komponentləridirlər. Bir çox metodistə görə xarici dili mənimsəmə prosesində bacarıq birinci, vərdiş isə sonuncu etapdır. Bəziləri isə qavramanın şərti olaraq ikikomponentli sxemini irəli sürür; vərdiş - nitq bacarığı. Onların fikrincə bu sxemin səmərəliliyi o vaxt təmin olunur ki, vərdiş nitqə uyğun şəkildə formalaşır. Müxtəlif pedaqoq, psixoloq və metodistlər tərəfindən vərdişlərin əsas xarakterik xüsusiyyətləri qeyd olunmuşdur. E.İ.Passov vərdişlərin aşağıdakı xüsusiyyətlərini göstərir.

1) Avtomatlaşdırma – vərdişin bir anlayış kimi təyin olunmasında bu kefiyyət bir çoxları tərəfindən qeyd olunur. Çox vaxt vərdişi şüurlu yerinə yetirilən fəaliyyətin avtomatlaşdırılmış komponenti kimi təyin edirlər. E.İ.Passov avtomatlaşdırma anla­yı­şına aşağıdakıları aid edir. a) hərəkətin icrasının müəyyən sürəti;  b) hərəkətin tamlığı və müntəzəmliyi  c) qənaətcillik, yəni artıq hərəkətlərə yol verməmək; d) gərginliyin aşağı səviyyəsi. Bütün bu komponentlər avtomatlaşdırmada birləşmişdir  (9, 57).

S.L.Rubenşteyn də vərdişin mühüm xüsusiyyətlərindən biri kimi hərəkətin yerinə yetirilməsinin avtomatlaşdırmasını göstərir. Mütəxəsissə görə çalışmalar, məşqlər vasitəsi ilə formalaşdırılan və hərəkətin şüurlu yerinə yetirilməsinin avtomatlaşdırması vərdişdir. Avtomatlaşdırma eyni hərəkətin dəfələrlə icra edilməsi nəticəsində yaranır. M.Həmzəyev də qeyd edir ki, fəaliyyətin mənimsənilməsi, vərdişlərin yaranması zamanı yerinə yetirilən iş və hərəkətlər şüurlu olaraq qalır, yalnız onların icra tərzləri avtomatlaşdırılmış olur (4, 47).

Deyilənlərdən belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, vərdiş zamanı bütövlükdə iş və ya hərəkət deyil, onun komponentləri, yerinə yetirilmə üsulları avtomatlaşdırılır. Fəaliyyətin komponentlərinin avtomatlaşmasının böyül əhəmiyyəti vardır. İlk növbədə onlar insanı yaradıcı fəaliyyətlərin yerinə yetirilməsində və yaradıcı tapşırıq­ların həllində istifadə olunan qeyri-səciyyəvi hərəkətlərin requlyasiyasından, yəni idarə etməsindən xilas edir. Məsələn, əgər insan danışmadan əvvəl şüurlu şəkildə səslərin tələffüz olunma prosesini idarə edirsə, bu halda o nitqdən ünsiyyət vasitəsi kimi istofadə edə bilməz. İstənilən fəaliyyətdə, o cümlədən nitq fəaliyyətində kompo­nentlərin avtomatlaşdırıması həmin fəaliyyətin icrasının labüd şərtlərindən biridir.

2) Davamlılıq – E.İ.Passov avtomatlaşdırıma kefiyyətinin formalaşma prosesini birinci avtomatlaşdırıma, davamlılıq prosesinin formalaşmasını isə ikinci avtomatlaş­dırıma adlandırır. Onun fikrincə, vərdiş yaransa da, avtomatlaşmış olsa da, əgər o başqa vərdişlərlə qarşıdurmaya, qarşılıqlı təsirə hazır deyilsə, belə vərdiş lazımı qədər dəyərli deyil. Vərdişlərin qarşılıqlı təsir hallarını araşdırmaq, davamlılığı pozan faktorları aydınlaşdırmaq metodik cəhətdən məqsədəuyğun  sayılır.

3) Elastiklik – bu kefiyyət olmadan hətta avtomatlaşmış və davamlı olsa da, vər­diş ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri olan keçirilmə qabiliyyətinə malik olmayacaq. Elastikliyi iki əsasda araşdırmaq olar   a) yeni situasiyaya qoşulma qabiliyyəti kimi   b) yeni dil materialında işlədilmək qabiliyyəti kimi. Mütləq qeyd etmək lazımdır ki, elastiklik vərdişə digər kefiyyətlər yaranandan sonra verilmir, o müəyyən xarakterli çalışmaların istifadəsi və təşkili zamanı, avtomatlaşdırma və davamlılığın formalaş­ması prosesində yaranır. Elastiklik həmçinin  S.F.Şatilov tərəfindən də vərdişlərin sinir əlaqələrinin mütəhərrikliyi, çevikliyi və dinamikliyi ilə şərtlənən əhəmiyyətli bir kefiyyəti kimi şərh edirlir.

4) Şüurluluq – bəzi psixoloqlar (B.M.Teplov, B.V.Belyayev ) hesab edirlər ki, vərdiş şüurun iştirakı olmadan avtomatik yaranır. Digərləri isə fikirləşirlər ki, vərdiş şüurla sıx bağlıdır və ondan asılıdır. Maraqlıdır ki, bu baxışlarda ziddiyyət yoxdur. Şüurlu olsa da, vərdiş bu şüurluluğu öz fəaliyyətində göstərmir. Hərəkət yerinə yeti­rilən zaman resipientin və ya prodüsentin diqqəti ayrı-ayrı hərəkətlərin icra edilmə üsullarına deyil, fəaliyyətin məqsədinə yönəlir. Hərəkət şüurlu nəzarət səviyyəsində avtomatik yerinə yetirilir. Beləliklə şüurluluq vərdişin xüsusiyyətidir və ona daxilən xasdır. Lakin fəaliyyət zamanı vərdiş şüurluluq aşkar etmir, o şüurla şüuraltı əlaqədədir ( 10, 80).

Vərdişin bu xüsusiyyətinə görə bəzi metodistlər onun iki növünü qeyd edirlər: nitq vərdişləri və dil vərdişləri. Onların fikrincə nitq vərdişləri dinamik streotipə, dil vərdişləri isə qaydalar haqqında biliklərə əsaslanır. S.F.Şatilov dil vərdişləri dedikdə nitq kommunkasiyası şəraitində dil materialını (fonetik, leksik, qrammatik) idarə edən vərdişləri nəzərdə tutur. Bu fikrin tərəfdarları belə hesab edirlər ki, nitq və dil vərdişləri eyni zamanda mövcud ola və bir-birindən asılı olaraq fəaliyyət göstərə bilərlər. Məsələn, körpə uşağın nitqi ana dilinin qrammatikasını öyrənənə qədər ancaq nitq vərdişləri ilə idarə olunur və onlar bu vərdişlərə təcrübəsiz yiyələnirlər. Dil vərdişləri isə bəzən xarici dili öyrənənlər tərəfindən nəzəri şəkildə mənimsənilir, praktikaya tətbiq olunmur. Belə insanlar avtomatizmin olmaması səbəbindən normal ünsiyyət şəraitində düzgün nitqdən isfifadə edə bilmirlər. Xarici dilin tədrisində hər iki növ vərdiş mənimsənilməlidir, çünki istənilən dilə mükəmməl yiyələnən, bir-birinə müsbət təsir göstərəndil və nitq vərdişlərini mənimsəyən insan nəinki həmin dildə düzgün danışmaq, həmçinin nitqini idarə etmək və öz səhvlərini düzəltmək qabiliyyətinə malik olur. Şifahi nitq adətən nitq ilə idarə ounur, lakin bəzən çətin­liklərə üzləşdikdə, xüsusən xarici dildə dil vərdişlərindən istifadə olunur (11, 79).

Bəzi metodik ədəbiyyatlarda isə ( E.İ.Passov ) nitq və dil vərdişləri tez-tez eyniləşdirilir. Bu müəlliflər dil vərdişlərini ayrıca bir anlayış kimi qəbul etmirlər, çün­ki onların əsasında dinamik stereotip yox, diskursiv düşüncələrlə işləyən biliklər dayanır. Onlar dil vərdişlərini nitq vərdişlərinin şüurlu tərəfi adlandırır. Təsadüfi deyil ki, S.L.Rubenşteyn vərdişi "avtomatzmin və düşüncəliliyin vəhdəti" kimi təyin etmişdir.

Keçirilmə - Əvvəl yaranmış vərdişlər yeni vərdişlərin yaranmasına müsbət təsir göstərir, onu asanlaşdırırsa bu hal psixologiyada vərdişlərin keçirilməsi adlanır. Pedoqoji psixologiyada keçirilmə problemi mərkəzi problemlərdən birini təşkil edir. Mənimsənilmiş işlərin yeni məsələlərin üzərinə düzgün və müvəffəqiyyətlə keçiril­məsinə nail olmaq yeni fəaliyyət növünü sürətlə və minimum səhvlərlə mənimsəmək deməkdir. İnsanda mənimsənilmiş işlərin keçirilmə halları nə qədər geniş olarsa, o bir o qədər çox öyrənir, onun öyrənməsinin nəticəsi bir o qədər məhsuldar olur. Məsələn, bir musiqi alətində çalmaq vərdişlərinə yiyələnən adam digər musiqi alətində çalmağı asanlıqla öyrənir. Eyni fikirləri dillərin mənimsənilməsinə də aid etmək olar. Psixoloji tətqiqatlardan aydın olduğu kimi ana dili həmişə ikinci dil faktlarını mənim­səmək üçün əsas rolunu oynayır. Üçüncü və sonrakı dillərin mənimsənilməsində də eyni qanunauyğunluq özünü göstərir. Məhz buna görə də, həmin sahədə aparılmış tədqiqatlardan göründüyü kimi ikinci və sonrakı dillər əvvəl mənimsənilmiş dillərin sistemi bazasında, başqa sözlə həmin dillər üzrə bilik, bacarıq və vərdişlərin aydın və gizli fonunda mənimsənilir. Kontakda olan dillərdə qrammatik, struktur və dil faktları nə qədər çox oxşar olarsa, keçirilmə hadisəsi də bir o qədər çox özünü göstərmə imkanına malik olur. Psixoloji tədqiqatlar göstərir ki, keçirilmənin səmərəliliyi statistik deyil, dinamik xarakter daşıyır. Keçirilmənin səmərəliliyi bir-birinə təsir edən hadisələrin zaman intervalından asılıdır. Buna görə də, sonrakı dilə təsir edən əvvəlki dil üzrə bilik, bacarıq və vərdişlərin əldə edildiyi vaxt, onların mənimsəmə səviyyəsi həlledici rol oynayır. Təcrübə göstərir ki, əvvəl mənimsənilmiş dil üzrə bilik, bacarıq və vərdişlər nə qədər çox möhkəmlənsə, onların yenicə öyrənilən dilə təsiri bir o qədər çox olur. Məsələn, xarici dili öyrənən adam öz ana dilinin qram­matikasını nə qədər yaxşı mənimsəyibsə, ikinci və ya üçüncü dilin qrammatikasını da bir o qədər yaxşı öyrənəcək. Psixoloqlar sübut edir ki, dil keçirilmələri ən çox sonradan yaranan və reseptiv ikidillilik və çoxdillilik şəraitində özünü göstərir.

6) İnterferensiya – vərdişlərin keçirilməsi ilə yanaşı psixoloqlar onların interferensiyasından da bəhs edirlər. Əvvəl yaranmış vərdişlərin yeni vərdişlərin formalaşması, onu ləngitməsi intereferensiya adlanır. Psixoloji tədqiqatlar göstərir ki, insan hər hansı bir yeni vərdişə yiyələnərkən istər-istəməz belə bir qanunauyğunluqla rastlaşır: yeni məsələ ilə qarşılaşan insan fəaliyyət zamanı artıq onda yaranmış, formalaşmış olan üsullardan istifadə etməyə çalışır. Burada fəaliyyət üsullarının istifadəsi və ya keçirilməsinin müvəffəqiyyəti öz həlli üsulları nöqtəyi-nəzərindən, həmin məsələlərin oxşarlığının nə qədər düzgün qiymətləndirilməsindən asılıdır. Məhz buna görə də həmin işlərin məqsədləri və obyektləri insan tərəfindən oxşar kimi qavranıldıqda, lakin həmin işlərin icra, nəzarət və mərkəzi tənzim olunma üsulları fərqləndikdə vərdişlərin mənfi keçirilməsi və ya interferensiya hadisəsi baş verir. Burada vərdişlərin mənfi qarşlıqlı təsiri onda ifadə olunur ki, əvvəl yaranmış vərdişlər yeni vərdişin yaranmasını çətinləşdirir və ya onun səmərəliliyini aşağı salır. Məsələn, kiril əlifbası ilə yazı vərdişlərinə yiyələnmiş adam birdən-birə latın əlifbası ilə yazmağa başladıqda çətinliklərlə qarşılaşır. İnterferensiya təkcə bir dil daxilində və ya fərqli dillərin qarşılıqlı təsiri nəticəsində baş verə bilər. Dillərarası interferen­siyanın bütün dil aspektlərində özünü göstərməsini nəzərə alan mütəxəssislər onun leksik, qrammatik və fonetik növlərini qeyd edirlər.

Dillərarası fonetik interferensiya kontaktda olan dillərin səs və intonasiya fərqinin gözlənilməməsi nəticəsində baş verir. Beləki, çoxdillilik ünsiyyət şəraitində interferensiyaya ən çox nitq səsləri məruz qalır. Ana dilinin artikulyar. fizioloji, fonetik xüsusiyyətləri xarici dillərin tələffüz normalarına ciddi təsir göstərir və nəticədə bir sıra interferensiya tipli səhvlər ortaya çıxarır. Çoxdillilik şəraitində təmasda olan dillərin mənimsənilməsində fonetik interferensiya ilə yanaşı qrammatik interferensiya da özünü göstərir. Qrammatik interferensiya özünü o zaman daha qabarıq şəkildə göstərir ki, öyrənilən dildə ifadə edilməli olan qrammatik məna ana dilində olmasın və yaxud başqa şəkildə ifadə edilmiş olsun. Belə tipik səhvlərə nümunə kimi köməkçi fellərin buraxılmasını, ön şəkilçilərin əvəz olunmasını və ya buraxılmasını, cümlədə söz sırasının pozulmasını və s göstərmək olar. Və ya rusdilli adamlar, o cümlədən azərbaycanlı tələbələr ingilis dilində artikılla bağlı səhvlər edirlər, bunun əsas səbəbi bu dillərdə artiklın mövcud olmamasıdır.

Dillərin qarşılıqlı təsirində daha qabarıq leksik interferensiya özünü göstərir. Fakt­lardan aydın olur ki, dilin leksik səviyyəsində özünü göstərən dillərarası inter­ferensiya ikinci dili öyrənən adamın şüurunda iki dilin uyğun gəlməyən leksik mənalarını eyniləşdirmək nəticəsində baş verir. Ona görə də, artıq belə bir fakt müba­hisə doğurmur ki, ikinci dilin öyrənilməsi zamanı ana dilinin leksik-semantik, qram­matik sistemi ciddi şəkildə nəzərə alınmalıdır.

 

     ƏDƏBIYYAT

  1. Barsuk R.Y. Azərbaycan məktəblərində xarici dil tədrisinin bəzi problemləri. Bakı: Maarif, 2008
  2. Furness S, Aliyev M. Modern methodology in english language teaching. Baku, 2008
  3. Harmer J. How to Teach English : an introduction to the practice of  English language teaching.  Harlow: Longman, 1998.
  4. Həmzəyev M. Yaş və pedoqoji psixologiyanın  əsasları. Bakı: Adiloğlu, 2003
  5. James A. Solan. Practical academic  writing and reading. Baku, 2004.
  6. John and Liz Soars. New Headway, English Course. Oxford University Press.
  7. Leontyev A.A. Psychology and the language learning process (language teaching methodology series).  Moscow 1981.
  8. Penny U.A. A Course in Language Teaching: Practice and Theory. Cambridge. Cambridge University Press 1991.
  9. Пассов  Е.И. Основы методики обучения иностранным языкам.  Москва, 1977.
  10. Теплов  Б.М., Соколов М.В., Беляев Б.В.  Основные вопросы психологии обучения иностранным языкам. М., 1998
  11. Шатилов  С.Ф.  Методика Обучения Немецкому Языку. Ленинград, 1977

 

Açar sözlər: nitq vərdişləri, şüurluluq, xüsusiyyət , bilik, davamlılıq.

Key words: speech habits, consciousness, feature, knowledge, durability.

Ключевые слова: речевые навыки, сознательность, особенность,  знание,  прочность

   

Main features of speech habits

SUMMARY

      This article is devoted to one of the main components of foreign language teaching - habits and  their features. The author showed scientific, psychological and pedagogical thoughts of different scholars and researchers about this problem. Automation, durability, flexibility, consciousness, conductivity, and interference is marked as main and important features of habits.

                                                   

Главные характеристики  речевых  навыков

Резюме

                   

Статья посвящена  одному из  главных  компонентов  обучения иностран­ному  языку, навыкам  и их характеристики. Автор в статье довел до внимания научные, психологические и педагогические рассуждения ученых  и иссле­дователей относительно этой проблемы. Автоматизация, последовательность, гибкость, сознательность, продуктивность  и интерференция являются глав­ными и важными факторами навыков.

 

 

Rəyçi: dos. A.Q.Musayeva

 

Məmmədova Fərqanə Füzuli q.

MƏTN KOMPONENTLƏRİNİN BAĞLANMASINDA SİNTAKTİK

VASİTƏLƏRİN ROLU

Mətn komponentlərinin əlaqələnməsindəprosodik, leksik və morfoloji vasitələrlə yanaşı, sintaktik vasitələrin də rolu böyükdür. Bildiyimiz kimi, sintaktik bütöv sintak­sisin sadə, tabeli mürəkkəb və tabesiz mürəkkəb cümlədən – ümumiy­yətlə, cümlədən böyük vahidi olduğu üçün onun təşəkkül tapmasında da, cümlənin təşəkkül tapmasında olduğu kimi, qrammatik vasitələr iştirak etməlidir. Buna görə də sintaktik bütövlərin əmələ gəlməsində qrammatik vasitələrin iştira­kın­dan danışarkən bu, təəccüblü görün­məməlidir. Sintaktik bütövlərin araş­dırıl­masına həsr edilmiş bütün dilçilik ədəbiy­yatında sintaktik bütövlərin kompo­nent­lərini bir-biri ilə əlaqələndirən qrammatik vasi­tələr sırasında söz sırası, cümlə düzümü, təkrarlar, sinonimlik - paralellik və s. vasitə­lərin adı çəkilir.

Söz sırası mətnin təşkilində həm qrammatik, həm də üslubi funksiya daşıyır. Söz sırası həm əlaqələrin yaranmasına, komponentlərin bir-biri ilə qrammatik əlaqəsinə kömək edir, həm də emosionallığa xidmət edir.

Mürəkkəb sintaktik bütövün komponentlərinin sıralanmasında müəyyən qanu­nauy­ğunluq və ardıcıllıq zəruridir. Sintaktik bütövü təşkil edən hər bir kompo­nent­də sözlərin sırası mətnin qurulma texnikasına daxil olduğu kimi, hər bir kompo­nentin sırası da bu prosesdə fəal sintaktik gücə malikdir. Ona görə də «sıra» anlayışını mətn sintaksisindən danışarkən həm sözlərin, həm də komponentlərin sırası kimi anlamaq lazımdır. (6, 461) Deməli, sintaktik bütövün strukturunda ikiqat qanu­nauy­ğyn düzüm gözlənilməlidir: 1) onu tərtib edən cümlələrdə (komponent­lərdə) söz sırası və 2) onu tərtib edən kom­ponentlərin öz sırası. İkinci qanunauy­ğunluq, yəni sintaktik bütövün komponentlərinin müəyyən ardıcıllıqla düzümü eyni zamanda qrammatik-semantik və üslubi vəzifədə yerinə yetirir. Hər iki qanunauy­ğunluq bir-biri ilə sıx bağlıdır və biri digərini şərtləndirir.

Söz sırası sintaktik bütövün komponentləri arasındakı əlaqələri, münasibətləri tənzim edir. Sadə cümlənin üzvləri, tabeli mürəkkəb cümlələrdə baş və budaq cümlələr eyni hüquqlu olmadığı kimi, sintaktik bütövün komponentləri də eyni hüquqlu olmur, onların biri sintaktik bütövdə mərkəzi rol oynayır, digər cümlələr mərkəzi cümlədə ifadə edilən fikri açmağa xidmət edir. Mərkəzi cümləyə, onda söylənmiş fıkri açmağa, tamamlamağa xidmət edən cümlədə və ya cümlələrdə mərkəzi cümlənin təsiri ilə müəyyən dəyişikliklər, inversiya baş verir.

Sintaktik bütövün qurulma texnikası belədir: giriş, izah və yekun cümlə. Sin­tak­tik bütövün giriş, izah və yekun cümlələrdən ibarət olduğu qeyd edildiyi üçün bu ardı­cıllığı komponentlərin sırasında da görə bilərik. Aşağıdakı sintaktik bütövə diqqət edək:

. Gözünə görünən işıqların yaxınlaşdığını hiss edən Əbilin bütün bədəni gizildədi. «Birdən buralara canavar gəlib hücum eləsə, əlacım nədir. Özümü, heyvanları nəylə qoruyaram». Əbil bu suala cavab tapmamışdı ki, kəhər at bərkdən çırpındı, sonra da kişnəyib ayağını yerə döydü. Öküzlər də tələsik ayağa durub dal-dala dayandılar və başlarını aşağı salıb böyrüşdülər. Əbil yəqin elədi ki, ətrafda canavar var. O, kollu quzeyə baxmaq istədikdə işığı lap yaxında gördü. Gözünü hərləyib armud ağacının üstünə gətirəndə bir canavarın çömbəlib oturduğunu və onlara baxdığını gördü, dili tutuldu. Qışqırmaq istədi, səsi çıxmadı (Ə. Vəliyev).

Müəllifin hər bir cümləsi ədəbi dil normalarına uyğun şəkildə, obyektiv söz sırası əsasında qurulmuşdur. Sintaktik bütövün təşkilində də obyektiv sıra əsasdır: ilk cümlə «giriş cümlə», son cümlə «yekun cümlə»dir. Aradakı altı cümlə izahedici cümlələrdir. Sı­ra elə qurulmuşdur ki, hər bir əvvəlki cümlə sonrakı üçün zəmin yaratmışdır. Əgər bi­rinci cümlə olmasaydı, ikinci cümlədə Əbilin nə üçün belə fıkirləşdiyi bilinməzdi. Əgər əvvəlki iki cümlə olmasa idi, üçüncü cümlədə Əbilin hansı suala cavab tapmadığını, nə üçün atın bərkdən çırpındığını, sonrakı cümlədə qeyd edilən öküzlərin nə üçün böyrüş­düklərinin səbəbi anlaşılmazdı. Onun nəüçün kolluğa və armud ağacma baxması bizim üçün qaranlıq qalardı. Və nəticədə, kom­po­nentlərin bu cür əlaqəli gedişində Əbilin nə üçün qorxması və qışqırmaq istə­məsinin səbəbi aydmlaşmazdı.

Bunu da qeyd etmək lazımdır ki, bəzən izahedici cümlələr bir çox cümlələrin birliyindən ibarətdir. Yuxarıda nümunə gətirilmiş sintaktik bütövdə bu halı görmək olar. Yekun cümlələrdə də bu hal mümkündür. Aşağıdakı sintaktik bütövə nəzər salaq:

Həqiqət isə başqa cür idi. Ənvər Müşgünazı əvvəlkindən də çox sevirdi. Onun fıkrincə, təkcə arvadına bağlanıb qalsaydı, həyatda məğlub olardı. O, bu saat yoldaş­larından geri qalmamağa, partiya və hökumət tapşırıqlarını yerinə yetirməyə çalışır, gecəni-gündüzə qatıb işləyir, böyük bir orduya - texnika ilə silahlanıb, təbiətə hücum edən bir orduya komandanlıq edirdi. Bü səbəbdəndi ki, komandir bəzən evinə getmirdi. Arvadı ilə görüşmür, söhbət eləmirdi. Hətta bəzən günlərlə paltarını soyunmur, üzünü müntəzəm qırxdırmırdı (Ə. Vəliyev).

Gördüyümüz kimi, bu sintaktik bütövdə izahedici cümlə də, yekun cümlə də bir neçə cümlənin birliyindən ibarətdir. Bundan əlavə, belə mətnlərdə izahedici və yekun cümlələrin özünün də sırası, düzülüşü vacib şərtlərdən sayılır.

Əvvəldə qeyd etdiyimiz kimi, sintaktik bütövün komponentlərinin düzümü belədir: giriş, izah və yekun cümlə. Dilçilik ədəbiyyatında sintaktik bütövlərdə komponentlərin sırası haqqında danışıldıqda göstərilir ki, sintaktik bütövün birinci cümləsi mətnin çıxış nöqtəsi (əsası), sonuncu cümləsi nüvəsi olur. Mənanın açılması mətnin çıxış cümlə­sindən nüvə cümləsinə doğru gedir. İnversiya nəticəsində sintaktik bütövdə mətnin çıxış və nüvə cümlələri yerlərini dəyişə bilər: çıxış cümləsi sona, nüvə cümlə sintaktik bütövün əvvəlinə keçə bilər. Beləliklə, normal söz sırası ilə yanaşı, bədii əsərlərdə emosional söz sırasından da istifadə edilir. Əsasən şerdə sözlərin və cümlələrin (komponentlərin) sırası daha çox dəyişə bilər. Qeyd etdiyimiz kimi, mətnin cümlə düzümü funksional roluna görə giriş, keçid, bazis və yekun cümlələrdən ibarət olur. Giriş cümlə sintaktik büötvdə cümlə - izah və hökm - cümlə ilə müşayiət olunur. Bu da adresatın fıkrin təqdimi zamanı yaratmaq istədiyi psixoloji gərgintiklə bağlıdır.

Sintaktik bütövlərin əmələ gəlməsində iştirak edən sintaktik vasitələrdən biri də paralellikdir. K.Vəliyev mürəkkəb sintaktik bütövün komponentləri arasında olan parallelizm əlaqəsindən danışarkən onun iki tipini qeyd edir. Əlaqənin özütəmaslı kontakt və məsafəli (distant) olmaqla iki yerə ayrılır. Təmaslı əlaqədə komponentlər yanaşı, ardıcıl gəlir. Məsafəli əlaqədə isə sonradan müəyyən bir məqamda əvvəlki hissə açar söz xatırlanır. (1, 443) Sintaktik paralellik mətn komponent­lə­rini əlaqələndirən mühüm vasitədir. Paralellik sintaktik bütövdə eyni sintaktik struktur yaradır. Sintaktik bütöv daxilində qrammatik vasitələrin, sözlərin, birləş­mə­lərin, ifadələrin təkrarı komponentlərin eyni strukturda, eyni dərəcədə ritmik şəkil­də qurulmasına səbəb olur. (6, 465) Sintaktik bütövün komponentlərinin əlaqələn­məsin­də paralelliyin semantik, şəbəkəli, silsiləli-simmetrik, düzxətli və s. tipləri özünü göstərir. Məsələn:

Yay qurtardı. Bağlardakı meyvələrin hamısı dəydi. Qoz qabıqdan çıxdı. Zoğal­lalıq­ladı. Böyürtkənin yanağına qara xal yapışdı. Cır meyvədən hazırlanan mürəbbələr şüşə qablara dolduruldu. Cürbəcür şorabalar küplərə yığıldı. Gülablıda təşkil edilmiş kol­xozun növbəti iclası çağırıldı. Məktəb müdiri ilə mən maarif, səhiyyə işləri barədə mə­ruzə elədik. Mənəmlik olmasın, danışığımı bəyəndilər, kəndlilərin hamısı əlimi sıxdı (Ə. Vəliyev).

Paralellik bəzən mətn komponentlərində bir sözün, ifadənin təkrarı ilə yaranır. Həmin söz eyni zamanda həm müstəqil mənalı, həm də köməkçi söz ola bilər. Aşağıdakı sintaktik bütövlərə nəzər salaq:

Gedirsiniz, gediniz, amma mollanın xeyir-duasını yadınızdan çıxartmayınız, ey millətimizin seçilmişləri. Gediniz, amma bunu hər dəqiqə yadınızda saxlayın ki, sizin boynunuzda ağır təkliflər var ki, onları əmələ gətirməyi millətiniz sizdən tələb edəcək. Gediniz, allah sizə yaxşı yol versin! Gediniz, amma bu bir neçə nəsihətimi fəramuş etməyiniz (C. Məmmədquluzadə).

Bəli, Bakı qazıları, buyurursunuz ki, baş yarmaq günahdır! Çox əcəb! Bəs indiyədək bu sözlər harada idi? Bəs bildir nə deyirdiniz? Bəs üç il bundan irəli niyə dəstə qabağında dolanırdınız və baş yaranlara deyirdiniz: «Ədə, kərbəlayı Həsən, bərk vur!» Bəs niyə əlinizə dəsmal alıb, ağ köynəklərin qanını silirdiniz ki, göz­lərini açıb, bir də başlarına vursunlar? Bəs niyə razı olurdunuz biçarə hammallar, fəhlələr avə allahın kasıb bəndələri öz əlləri ilə özlərini naxoş eləyib, aylar ilə müalicəyəmöhtac olsunlar və kəsbi-ruzidən qalsınlar? (C. Məmməd­quluzadə)

Birinci sintaktik bütövdə bir müstəqil mənalı söz mətnin komponentlərində təkrar edilərək paralellik yaradır. Bu sintaktik bütövün komponentlərinin paralel bir­ləşməsində gedinizsözü əsas vasitə kimi çıxış edir. İkinci sintaktik bütövə diqqət etdikdə isə görmək olar ki, burada paralellik göməkçi sözün hesabına yaranmışdır. Yəni bəs sual ədatı təkrar edilərək sintaktik bütövün komponentlərini paralel bir­ləşdirir.

Paralel işlənən komponentlər bəzən bir-iki sözlə fərqlənə bilər. Ancaq bir-iki sözlə fərqlənməsinə baxmayaraq, komponentlər struktur-semantik müxtəlifliyə malik olur. S. Vurğunun:

Başma döndüyüm gül üzlü sona!

Ömrümün ilk çağı yadıma düşdü.

Şairlər vətəni bizim tərəflər,

Tərlanın oylağı yadıma düşdü. –

misralarında ikinci və dördüncüsü ömrümün ilk çağı, tərlanın oylağı söz birləşmələri ilə fərqlənir. Ancaq qalan sözlər eynidir, ritm, ahəng, intonasiya da eynidir. Nəzər salanda görmək olar ki, bu, tam paralellikdir.

Bəzi sintaktik bütövlərdə paralellik calaqlı olur, yəni biri digərinin içərisinə daxil edilir. Aşağıdakı sintaktik bütövə nəzər salaq:

Muxtar az savadlı olmasına baxmayaraq çox məharətli idi, hiyləgər idi, bic idi. O, həm Əbillə yaxınlıq elədiyi kimi, həm də Şükürlə yaxınlıq elədiyi kimi, iki dostunun arasını elə soyutmuşdu ki, heç bir şaxta bu işi görə bilməzdi. Gürşadın qazandığının hamısını içkiyə və çolpaya verib içəri ötürdüyü kimi, hərbi zavodun fəhlələrini təchiz eləmək adı ilə kolxozun anbarını boşaldır, sürüsünü qurtarırdı (Ə. Vəliyev).

Birinci cümlədə paralelizmin əsasında Muxtar az savadlı olmasına baxmayaraq çox məharətli idi sözləri durur. İkinci və üçüncü sintaqmlar isə (hiyləgər idi, bic idi) paralelliyi yaratmışdır. İkinci cümlədə isə həm Əbillə yaxınlıq elədiyi kimi sözləri ilə, həm də Şükürlə yaxınlıq elədiyi kimi sözləri bir-birinə paralel işlənmişdir.

Ümumiyyətlə dilçilik ədəbiyyatında göstərilir ki, paralel bağlanmış cümlələr avtosemantik xasiyyətə malikdir. Belə konstruksiyalar aydın semantikaya malik olur, digər semantik əlaqə iştirak etmədən təşkil olunur, özündən sonra gələn cümlələrdən asılı deyil və leksik cəhətdən dolğundur.

Sintaktik bütövlərin əmələ gəlməsində, heç şübhəsiz, təkrarların böyük rolu vardır. Mətnin struktur-semantik təşkili təkrarlar olmadan mümkün deyil. Azər­baycan dilində sintaktik təkrarlar haqqında Musa Adilov monoqrafiya yazmışdır. Sintaktik bütövlərin təşkili prosesində müəyyən sözlər, söz birləşmələri, hətta bəzi hallarda cümlələr də təkrar edilə bilər. Belə hallarda təkrarlar, bir tərəfdən sintaktik bütövün struktur təşkilini tamamlayır, onun komponentləri arasında münasibətlər yaradır digər tərəfdən, sintaktik bütövün sərhədlərini müəyyənləşdirir. Başqa sözlə desək, komponentlər arasında əlaqə yaradan mühüm vasitə kimi təkrarlar mikro­temanınaçılmasına, hadisələrin inkişafına və nəhayət, mətnin qapanmasına kömək edir. Təkrar olunan ünsür mətn daxilində aparıcı bir xətt kimi seçilir və daha çox yadda qalır. Qeyd etdiyimiz kimi, mürəkkəb sintaktik bütövdə hər cür nitq vasitə­lərinin - səslərin, sözlərin, birləşmə və ifadələrin, cümlələrin təkrarı mümkün­dür.

Azərbaycan dilində sintaktik bütövlərin əmələ gəlməsində sözün təkrarı əsas rol oynayır. Məlum olduğu kimi, cümlə kimi, sintaktik bütöv də dil-nitq vahidi olduğu üçün cümlənin konstruksiya sxemi ilə sintaktik bütövün konstruksiya sxemi uyğun   gəlməlidir. Sadə cümlənin konstruksiya sxemi türk dilləri üçün belədir: mübtəda + ikinci dərəcəli üzvlər + xəbər + mübtəda. Cümlə quruluşunda bu üç hissədən - başlanğıc (tema), orta (inkişaf) və sonluq (nəticə) - hələ vaxtilə ViqoBrondal danışmışdır. K. Abdullayev türk dilləri cümlə quruluşunda bu təkrarı nəzərdə tutaraq yazır: «...türk dillərinin sintaktik quruluşu üçün cümlə səviy­yəsində təkrar kom­ponentinin mövcudluğu şübhəsizdir. Cümlənin əvvəlində işlə­nən mübtəda nitq axarının hansı nöqtəsində qrammatik abstraktlaşmaya məruz qala­raq, təkrar olunursa, o cümləyə nöqtə qoymaq olar». (2, 13) Sintaktik bütöv də cümlə tipli sintaktik kateqoriya olduğu üçün cümlə quruluşunu mühafizə edir, öz quruluşunda təkrar ünsürünü saxlayır. Sintaktik bütöv (və ya mətn) də başlanğıc, orta və sonluqdan ibarətdir. Sintaktik bütövün başlan­ğıcı (tema) mətn quruluşunun əsas düyününə çevrilir və bir növ, mübtəda vəzifəsini yerinə yetirir, mətnə giriş səciyyəsi daşıyır, mətn qurulması prosesində tədricən reallaşır və sonluqda konkretləşdikdə təkrar olunur. Müasir türk dillərində sonluğun konkretləşməsi gizli (implisit) də təkrar olunur. Aşağıdakı sintaktik bütövə nəzər salaq:

Nə səbəbə biz özümüzü bu millətlərə oxşadaq? Bir hələ mən bunu istəyirəm biləm ki, nə səbəbə biz özümüzü bu millətlərə oxşadaq? Bir burasını mənə deyən yoxdur ki, nə səbəbə biz özümüzü bu millətlərə oxşadaq? Nə səbəbə bu millətlərin heç biri özünü bizə oxşatmır, oxşatmaz və nə qədər ki, dünya var oxşatmayacaq? Nədir bunun səbəbi? (C. Məmmədquluzadə).

Misal gətirdiyimiz bu sintaktik bütövün başlanğıcı (nə səbəbə biz özümüzü bu millətlərə oxşadaq ) mətn quruluşunun əsas düyününə çevrilmişdir. Bir növ sintaktik bütövün başlanğıcı mübtəda vəzifəsini yerinə yetirir və mətnə giriş səciyyəsi daşıyır və sonluqda konkretləşdirilərək təkrar olunur.

Ümumiyyətlə, yazıçı üslubundan asılı olaraq, təkrarların müxtəlif növlərindən istifadə edilir. Mosələn:

Məhəbbət nədir? Vətənimizin azadlığı, xalqımızın səadəti, dövlətimizin qüd­rəti bizim məhəbbətimizdir. Gənclərimizin təhsil və işdəki fədakarlığı, ailələ­rimizin səmimiliyi, xalqlarımızın qardaşlığı və dostluğu məhəbbətimizin əsasıdır. Məhəbbətlə qurulan ailə məsud, məhəbbətlə səpilən toxum məhsuldar, məhəbbətlə düzülən dostluq möhkəm olar. Bizim məhəbbətimiz dağlarımız kimi uca, ölkəmiz kimi geniş, xalqımızın kamalı kimi dərin, çaylarımız kimi coşqun, günəşimiz kimi hərarətli, həyatımız kimi mənalı, adamlarımız kimi vüqarlıdır (Ə. Vəliyev).

Mikromətndə söhbət məhəbbətdən gedir. Sintaktik butövün girişi Məhəbbət nədir? cümləsi ilə başlayır və sonra mətn boyu məhəbbət müxtəlif istiqamətlərdən izah edilir. Mətndə məhəbbət sözü altı dəfə təkrar edilmişdir.

Təkrarlar tematik proqressiyaya səbəb olur, əvvəlki cümlənin reması sonrakı cümlənin temasına çevrilməklə tema-rema əvəzlənməsi ilə fikri inkişaf etdirir. Aşağıdakı sintaktik bütövə nəzər salaq:

Mirzə Hadının məktəbi uzun və dar bir otaqdan ibarət idi. Otağın işıq mənbəyi bircə qapı və bir də damdakı şüşələnmiş balaca pəncərəvarı bir baca olduğundan, otaq lazımi qədər işıq deyildi. Qapınm sağ tərəfində sandalya üzərində molla oturmuşdu. Molla uzun və qara müştüyün başına sancılmış eşmə papirosa qullab vuraraq, ətrafına tüstü yayırdı... (T. Şahbazi).

Bu sintaktik bütövdə otaq sözü birinci cümlənin reması, ikinci cümlənin tema­sıdır. Birinci cümlədə «yeni», ikinci cümlədə isə «məlum olan»dır. İkinci cüm­lədə ota­ğın qapısı və bacası təsvir edilir, oranın qaranlıq olması haqqında məlu­mat verilir. Üçüncü cümlədəki molla sözü rema, dördüncü cümlədə temaya çev­rilmişdir. Dördüncü cümlədə mollanın papiros çəkməsi haqqında məlumat verilir.

Aşağıdakı sintaktik bütövdə də mətn komponentləri eyni üsulla əlaqələn­dirilmişdir:

Bəli, şeytani-mərun allahın dərgahından qovuldu və onun erkək övladı çox idi, amma qız övladı bir idi və adlına Tərtəbə xanım deyirlər. Tərtəbə xanım həmişə övrətləri aldadır. Övrətlərə deyir ki, mollalara pul verməyin və bu Tərtəbə xanımın özü də mollalara pul verməz və bu Tərtəbə xanımın sözünə baxan övrətlər də Tərtəbə xanımdılar. (C. Məmmədquluzadə)

Yuxarıda deyildiyi kimi, bir cümlə də təkrar edilərək sintaktik bütövü təşkil edə bilər. Məsələn:

Yaxşı, tutaq ki, konsul olmaq istəyirsən. Nə eybi var, ol, heç eybi yoxdur. Amma əzizim, axır bir şeyi yaxşı eləmirsən. Yox, vallah, belə olmaz. Yaxşı, tutaq ki, konsul olmaq istəyirsən. Bəs niyə yatırsan? Pəh, bu yaxşı olmadı! Sən allah, belə eləmə, küsərəm səndən. (C. Məmmədquluzadə)

Mikromətnlərdə təkrar olunan sözlər, birləşmə və ifadələr əksərən eyni mikrotema ətrafında dolanır, onun şərhinə xidmət edir. Ancaq elə də ola bilər ki, ifadə­nin öz məzmunu mikrotema kimi seçilmiş olsun. Buna görə də həmin mikrotema ətrafında müxtəlif obyektlər birləşdirilir. Aşağıdakı nümunəyə baxaq:

Rəməzanın əvvəlinci günündən müsəlmanların fikir və xəyalı cücəplov yanın­dadır, bal halvası yanındadır, firni yanındadır. Küçədə getdiyi yerdə müsəlmanın yeməkdən savayı özgə bir fikri olmur. Bazara gəlir, üzüm də görür, - alır, kişmiş də görür, - alır, yağlı çörək də görür, - alır, uşaq kimi kanfet də görür, alır; evdə də plov da pişir, halva da pişir, bozbaş da pişir. (C. Məmmədquluzadə)

Satirik və qeyri-satirik əsərlərin dilində təkrarlardan bədiilik fiquru kimi istifadə edilir. Cəlil Məmmədquluzadənin yaratdığı təkrar fiqurlardan mətbuatda bir qəlib kimi indi də istifadə olunur. Ədibin bədii üslubunda anaforik və epiforik təkrarların vəhdətdə götürülməsi halları müxtəlif obyektləri - ictimai həyatın eybəcərliklərini ümumi­ləşdirmək, bir tema ətrafında birləşdirmək üçün ən əlverişli üsullardandır.

«İranın Batum konsuluna başı bağlı məkrub» felyetonunda eyni ifadə azacıq dəyişikliklə, əsas sxem saxlanmaqla abzasın əvvəlində və sonunda təkrar edilmiş və bir sıra mikrotemalar ustalıqla birləşdirilmişdir. Bu felyetonun bir hissəsinə nəzər salaq:

Yaxşı, tutaq ki, konsul olmaq istəyirsən. Bəs niyə yatırsan? Pəh, bu yaxşı olmadı! Sən allah, belə eləmə, küsərəm səndən.

Yaxşı, tutaq ki, yuxun gəlir, yatırsan. Nə eybi var? Amma, ay qardaş, bir oyanmaq da ki, axır lazımdır. Pəh, sən allah, belə eləmə, inciyərəm səndən.

Gördüyümüz kimi, bu sintaktik bütövdə əsas sxem saxlanmışdır.

 

Ədəbiyyat

  1. Abdullayev Ə. Z., Seyidov Y. M., Həsənov A. Q. Müasir Azərbaycan dili. Bakı, 1985.
  2. Abdullayev K. Azərbaycan dili sintaksisinin nəzəri problemləri. Bakı, 1998.
  3. Adilov M. Azərbaycan dilində sintaktik təkrarlar. Bakı, 1974.
  4. Cavadov Ə. Müasir Azərbaycan ədəbi dilində sintaktik vahidlərin sırası. Bakı, 1977.
  5. Xəlilov Ə. Əvəzliklərin müstəqil cümlələr arasında əlaqə yaratmaqda rolu. - Azərbaycan SSR EA-nm Xəbərləri. Ədəbiyyat, Dil və İncəsənət seriyası. Bakı, 1969.
  6. Kazımov Q. Ş. Müasir Azərbaycan dili. Bakı, 2000.
  7. Кононов А.Н. Грамматика современного турецкого литературного языка. Изд-во АН СССР, М.-Л., 1956, сящ.180.
  8. Пешковский А.М. Русский синтаксис в научном освещении. Изд. ч.2., М., 1956, 511с.
  9. Казымбек М. Грамматика турецко-татарского языка. Казань, 1839, 523с.
  10. Гаджиева Н.З. Синтаксис сложноподчинённого предложения в азербайд­жанс­ком языке. М., 1963.

Açar sözlər: mətn, cümlə, mikromətn, qanunauyğunluq, izahedici

Keywords: text,sentence, microtext, compliance with the law, explanatory

Ключевые слова: текст, предложение, микротекст, закономерность, разъясняющий. 

 

Summary

In the given article the role of syntactical means in connecting the text components is investigated. The word order, sentence structure, repetition, synonimism and parallelism are of more importance in the connection of discourses to each-other which organize the text. The sequence of introduction, explanation and final sentence are abserved in full syntax.

Резюме

В статье прослеживаются синтаксические связи между компонентами текста. Порядок слов, построение предложений, повторы, синонимика и параллелизм, которые связывают между собой высказывания в тексте составляют большую важность. В синтаксическом целом во введении, объяснении и заключении прослеживается последовательность предложений.

 

Rəyçi: prof.Şahbazova Zenfira

                                       


Hacıyeva Sürəyya Qəzənfər qızı

QOŞMALARIN  SİNONİMLİYİ

Dil ünsiyyətə xidmət edən əsas vasitədir. “Başlıca dil vahidlərindən hər biri(fonem, morfem, söz, cümlə) özünəməxsus funksiyaya malik olmaqla ünsiyyətə xidmət edir(1: 11). Sözün məna və forma tərəfləri, yəni xarici və daxili əlamətləri vəhdətdə dilin müxtəlif funksiyalarını yerinə yetirir. Sözsüz ki, bu zaman məna tərəfi əsas olub, əslində gerçəkliyi özündə əks etdirir.

Dil işarələrinin mənaları müxtəlif səciyyəlidir, lakin mənalar ayrı-ayrılıqda deyil, bir-biri ilə əlaqələnən, çox halda isə biri digərini şərtləndirən faktlar kimi təzahür edir və bir sistem təşkil edir. Bu sistemlilik isə müxtəlif səbəblərdən yaranır: 1) Bizi əhatə edən real dünyanın özündə bir sistemlilik, nizam vardır ki, bu da gerçəkliyi özündə əks etdirən dildə təzahürünü tapır. 2) Dilin özündə müxtəlif səviyyələrdə olan mənalar arasında bir bağlılıq, əlaqə vardır ki, bu zaman bir məna digərinə təsir edir. Deməli dilin leksik tərkibi xarici aləmin sistemliliyini özündə əks etdirməklə yanaşı, bu sistemin özündə olan leksik vahidlər arasında da müəyyən spesifik məna əlaqələri də meydana çıxmış olur. Çoxmənalılıq, omonimlik, sinonimlik, antonimlik kimi kateqoriyaları buraya daxildir.

Forma və məzmun əlaqəsində rəngarəng və zəngin münasibətlər özünü göstərir ki, bunlardan biri də sinonimlikdir. Sinonimlik geniş dil faktı olub, müəyyən forma və mənaya malik olan bütün dil vahidlərini əhatə edir. Məna dedikdə isə, təbii ki, həm leksik, həm də qrammatik məna da nəzərdə tutulur. Bu baxımdan sinonimliyi yalnız əsas nitq hissələri ilə, yəni leksik mənalı sözlərlə məhdudlaşdırmaq düzgün olmazdı. Ona görə də çox zaman sinonimlərə, o cümlədən sinonimliyə verilən təriflər dəqiq olmur, birtərəfli olur. “Azərbaycan dilinin sinonimlər lüğəti” əsərində bu barədə yazılır:  “Sinonim gerçəkliyin eyni əşya, hadisə, əlamət və ya hərəkəti ilə bağlı olan, onu müxtəlif formalarla adlandıran və fərqləndirən semasioloji hadisədir”(2: 7). Göründüyü kimi, bu tərifdə yalnız leksik sinonimlər, yəni yalnız leksik mənası olan sözlər nəzərə alınmışdır. Lakin sözün mənası dedikdə həm leksik, həm də qrammatik məna diqqətə çəkilir. Leksik məna sözün maddi məzmunu olub, onun daxilində, əsasında özünü göstərir, qrammatik məna isə dil vahidləri arasında müxtəlif münasibətləri bildirir və qrammatik vasitələrlə ifadə olunur. Tədqiqatçılar qrammatik mənaların da real aləmlə bağlı olduğunu dəfələrlə vurğulamışlar. Ona görə də dilçilikdə qrammatik sinonimlikdən də tez-tez bəhs edilir ki, buraya köməkçi nitq hissələrinin və ya şəkilçilərin də sinonimliyi daxil edilir.

Məlumdur ki, köməkçi nitq hissələrinin müstəqil leksik mənası yoxdursa da, onlar qoşulduqları sözə müvafiq məna çalarları verir; bu isə onların potensial məna –məzmuna malik olduğunu göstərir. O.S.Axmanova göstərir ki, “...köməkçi sözlərin “qrammatik” adlandırılması ilə razılaşmaq çətindir. ...Əgər bu və ya digər vahid sözdürsə, deməli, o, leksik vahiddir, çünki konkret sözün ifadə etdiyi məna məhz həmin sözün mənasıdır, yəni leksik mənadır”(3: 65-68). Qoşmalar bu baxımdan müxtəlif məna qruplarına bölünür. Bir məna qrupu içərisində bir neçə qoşma yerləşir ki, onlar mücərrəd məna çərçivəsində çox halda bir-biri ilə əvəzlənə bilir. Qoşmalar müxtəlif semasioloji hadisələri özündə əks etdirə bilir ki, bunlardan biri də sinonimlikdir.

Qeyd edək ki, köməkçi nitq hissələrinin, o cümlədən qoşmaların sinonimliyi ilə müstəqil leksik mənalı sözlərin sinonimliyi fərqlidir. Qoşmanın sinonimliyi müstəqil leksik mənaya əsaslanmır, burada funksional sinonimlikdən bəhs edilə bilər. Bu baxımdan leksik vahidlərdən tam ayrılmış qoşmaların sinonimliyi xalis funksional-qrammatik mövqeyi ilə müəyyənləşir. Dilçilikdə sinonimlərin müəyyənləşdirilməsinin bir neçə meyarı göstərilir ki, bunlardan aşağıdakıları göstərmək olar; 1)əşyəvi-məntiqi-qrammatik amil; 2)məna ümumiliyi; 3)məna yaxınlığı; 4)cərgə düzəltmə; 5)qarşılığlı əvəzetmə; 6)müxtəlifquruluşluluq; 7)eyni nitq hissəsinə aidlilik; 8)eyni funksiyalılıq; 9)çoxmənalılıq(4).

Bu xüsusiyyətlərin çoxunu qoşmaların da sinonimliyinə aid etmək olar. Qoşmalar Azərbaycan dilçiliyində müxtəlif miqdarda təsnif olunsa da, onlar semantik-qrammatik cəhətdən bir o qədər də fərqlənmir. Bu bölgü, əsasən, aşağıdakından ibarətdir: birgəlik , istiqamət, məsafə, bənzətmə-müqayisə, aidlik, fərləndirmə, istinad, səbəb-məqsəd və s. Bu məna qruplarından yalnız birgəlik qoşması təkdir(ilə), qalanları isə bir neçə sözdən ibarət olub, sinonimik cərgə təşkil edir. Qeyd edək ki, ilə qoşması tək verilməsinə baxmayaraq, digər qoşmalar müəyyən məqamlarda bu qoşmanın funksiyasını yerinə yetirir, ya da, əksinə, “ilə” qoşmasının özü müxtəlif məzmunları formalaşdıra bilir ki, bu zaman müvafiq qoşmalarla sinonimik münasibətdə olur.

        Bununla yanaşı, hər hansı bir qoşma bir funksional vəzifə daxilində birləşsə də,   müxtəlif məna çalarları da ifadə edə bilir. Bu qoşmaların daşıdığı bir əsas məna çaları olur, digər hallarda isə ikinci dərəcəli məzmun çalarları meydana çıxır. Bu baxımdan hətta əsasında başqa çalar olan bir qoşma yerinə görə başqa qoşmanın funksiyasını yerinə yetirə bilir. “İlə” qoşmasının funksiyasında bunu asanlıqla görmək olar.

 Dilimizdə bu qoşmanın yaratdığı məna çalarları müxtəlif sayda göstərilsə də,  birgəlik, müşayiət, vasitə, məkan, zaman və s. məzmunlar hər yerdə qeyd edilir(5: 415; 6: 86). Dil tarixçiləri buraya iş, hərəkətin kəmiyyətini, keyfiyyətini, mübadilə və  s. daxil edirlər(4: 25).

        Lakin daha çox üzdə olan bu məzmun çalarları ilə yanaşı, “ilə” qoşması birləşdiyi sözə səbəb çaları da verir. “ilə” qoşmasının birləşdiyi sözlə birlikdə ifadə etdiyi mənalardan biri də səbəb mənasıdır. Əsas potensial məna çaları birgəlik olan bu qoşma birləşdiyi sözün əlaqələndiyi sözlə münasibətdə səbəb çaları da formalaşdıra bilir. Bu sözün tarixən daha geniş semantikaya malik olması ilə bağlıdır. Dilimizdə “ilə” qoşması “görə” qoşmasının funksiyasını yerinə yetirə bilir. Məsələn: Mən buraya nazirin göstərişi ilə gəlmişəm(S.Azəri).

Bu cümlədə “nazirin göstərişi ilə” ifadəsinin yerinə “nazirin göstərişinə görə” ifadəsi ilə əvəz etmək olar ki, müvafiq sinonimlik məhz “görə” qoşmasının fəal iştirakı ilə yaranmışdır. Sözsüz ki, ilk baxışda bu qoşmaların sinonimik cərgəyə daxil olması mümkünsüz görünür, lakin verdiyimiz misaldan göründüyü kimi, tam halda deyil, məhz situativ halda bu qoşmalar sinonim münasibətində olur. Belə ki, “ilə” qoşmasının səbəb-məqsəd çaları yaratması üslubi səciyyə daşıyır. Demək lazımdır ki, “ilə” qoşmasının bu funksiyası qədim abidələrimizin, o cümlədən “Kitabi-Dədə Qorqud”un dilində də müşahidə olunur. Məsələn:

...Allah-taala xalqın alqışı ilə ona bir oğul verdi.

Bu cümlədəki “xalqın alqışı ilə” birləşməsi səbəb zərfliyidir, “niyə?, nə üçün? sualını tələb edir, Buradakı səbəb məzmunu məhz “ilə” qoşmasının iştirakı ilə yaranmışdır. Qeyd edək ki, burada əsas məzmunun səbəb olmasına baxmayaraq, vasitə, alət məzmunu da potensial şəkildə özünü göstərir ki, bu da həmin qoşmanın əsas funksiyası ilə müəyyənləşir. Lakin alət, vasitə məzmununun arxaya keçməsi səbəb məzmununun önə keçməsi ilə bağlıdır.

Dilçilikdə belə bir fikir vardır ki, qoşmaların ilkin semantik-funksional vəzifəsi məkan və zaman bildirmək olmuşdur, digər məzmun çalarının bu əsasda meydana çıxması fikri söylənilir. Ona görə də qoşmalar müxtəlif səciyyəli məkan məzmunu formalaşdırır ki, bunların içərisində məsafə, istiqamət bildirmə aparıcı yerə malikdir.

        Məlumdur ki, məsafə bildirən qoşmalar içərisində bir neçə söz verilir: kimi, qədər, -dək, -can, -cən.  Müasir Azərbaycan dilində bu qoşmaların dördü də bir-biri ilə sinonimik münasibətdə olub, əksər hallarda biri digərini əvəz edə bilir. Məsələn: Maşın boş sahənin sonuna qədər gedib dayandı...(M.İbrahimov); Gülgəz yolun başına kimi tək getdi, orada atası gözləyirdi(M.İbrahimov).

Qeyd etmək lazımdır ki, müasir dilimizdə məkan-məsafə məzmunu yaratmaq üçün “kimi” və “qədər” qoşmalarından daha çox istifadə olunur. Lakin həmin funksiyada az halda şəkilçiləşmiş –dək və -can, -cən qoşmaları da işlədilir. Elə yuxarıdakı misallarda da qoşmaları ayrı-ayrılıqda –dək, -can, -cən qoşmaları ilə əvəz etmək olar.

Bu qoşmaların bir-birini əvəz edə bilməsi onların etimologiyası ilə bilavasitə bağlıdır; belə ki, onların mənbəyini təşkil edən sözlər semantik cəhətdən bir-birinə yaxın mənaları bildirmişlər. “Kimi” qoşmasının etimologiyası  tarixi “kib” sözü ilə bağlanır ki,  əksər türkoloqlar M.Kaşğariyə əsaslanaraq, mənasını “qəlib, bənzər” kimi izah edirlər. “Qədər” qoşmasının etimologiyası isə ərəb mənşəli söz olub, mənası miqdar məzmununa malikdir. Bu baxımdan “kimi” və “qədər” qoşmaları ilkin olaraq birincisi keyfiyyət, ikincisi kəmiyyət məzmunu bildirsə də, keyfiyyət və ya kəmiyyətin hüdudunu bildirmək onları birləşdirir. Ona görə də qoşmaya çevrildikdən sonra da bir-birinə sinonim münasibətində olurlar.

Bunlara sinonim olan –can2 qoşmasının etimologiyası türkologiyada müxtəlif şəkillərdə verilsə də, burada –tən sözü ilə müqayisə edilməsi daha məqsədəmüvafiqdir; belə ki, -cən-tən sözlərinin birinci samitinin əvəzlənməsi türk dillərində özünü göstərən faktlardandır və bu anlamda –cən qoşmasının hüdud bildirməsi səbəbi də izah oluna bilir. Deməli, -cən qoşmasının etimologiyası hüdud mənalı tən sözünə gedib çıxır ki, bu da həmin qoşmanın “kimi” və “qədər” qoşmaları ilə sinonim olduğuna imkan vermişdir.

Eyni ilə -dək qoşmasının etimologiyası da onun mənşə cəhətdən bu qoşmalarla sinonim olmasına şərait yaratdığını da görürük. Türkologiyada bu sözün mənşəyi “ dəymək, oxşar” kimi izah olunur ki, bunların hər ikisi bu gün dilimizdə həmin qoşmanın yaratdığı məna çalarlarında özünü göstərir, yəni birinci halda bu qoşma bənzərlik, ikinci halda isə məsafə, hüdud çaları formalaşdırır. Ona görə də birinci funksiyasında “kimi, qədər, -cən” qoşmaları ilə sinonimlik təşkil edir.

Bu qoşmalardan “kimi, qədər” həm də digər sinonimik münasibətdə olurlar; onlar hüdud bildirmə baxımından həm də zamanın hüdudunu bildirə bilirlər. Belə ki, bu qoşmalar məkan mənalı sözlərdə məkana aid, zaman mənalı sözlərdə zamana görə hüdud bildirir. Məsələn: Səhərə kimi heç kim yatmaq haqqında düşünmədi(Anar); Axşam gün batana kimi kəndin kənarındakı təpənin yanında gözlədilər(M.İbrahimov).

Əvvəlki və bu nümunələri müqayisə etsək, onlar arasında qoşmaların yaratdığı çalar ciddi məzmuna görə fərqlənmir; hər iki halda hüdud anlayışı var, birincisi məkan bildirən sözlə qoşulduğu üçün məkan hüdudu, ikinci halda zaman bildirən sözə qoşulduğu üçün zaman hüdudu çalarını yaradır. Ona görə də,fikrimizcə, bu qoşmaları məkan bildirən qoşmalardansa, hüdud bildirən qoşmalar adlandırılsa, daha düzgün olardı.

Bir məsələyə də toxunmaq lazımdır ki, “kimi, qədər” qoşmaları həm də müqayisə-bənzətmə çaları yaradır. Belə ki, həmin qoşmalar yönlük hallı sözlə işləndikdə hüdud münasibəti, adlıq və ya yiyəlik hallı sözlə işləndikdə müqayisə-bənzətmə münasibəti formalaşdırır. Yuxarıda müvafiq sözlərin etimologiyası ilə bağlı verdiyimiz kiçik izahdan da göründüyü kimi, həmin sözlərin hər ikisinin etimologiyasındakı semantik ikilik onların həm hüdud, həm də müqayisə-bənzətmə çalarının yaratmasına təsir edir.

Lakin onu da qeyd etmək lazımdır ki, bu qoşmalar bir-biri sinonim olsalar da, onların yaratdığı məna çalarları arasında müəyyən fərq vardır. Hüdud kimi eyni məzmun çalarına malik olan bu qoşmaların müqayisə-bənzətmə çalarında müəyyən fərqə malik olası, təbii ki, onların etimologiyasındakı fərqlə bağlıdır. Belə ki, “kimi” daha çox keyfiyyət bənzərliyi, “qədər” isə daha çox kəmiyyət bənzərliyi formalaşdırır. Məsələn: Kiçik otağı da böyük otaqlar kimi bəzədilər(Ş.Rza); Altay da qardaşı qədər sadə və təvazökar idi(H.İbrahimov).

Lakin bu qoşmalar keyfiyyət öxşarlığı məzmununda da sinonim ifadələr yarada bilir və onlar arasında fərq çaları hissedilməyəcək dərəcədə olur. Digər tərəfdən isə, “kimi” qoşması keyfiyyətlə yanaşı, kəmiyyət çaları bildirə bilir. Məsələn: Bizim tarlalar da sizinkilər kimi məhsuldardırM.İbrahimov).

Eyni semantik izahı –can2, -dək qoşmaları haqqında da demək olar. Lakin bircə fərq –dək və -tək qoşmalarında özünü göstərir, çünki birinci qoşmada hüdud, ikincidə müqayisə-bənzətmə semantik məzmunu əsasdır. Ona görə də bu qoşmalar hər semantik bölgüdə fərqləndirici səciyyə daşıyır və sinonim cərgəyə daxil ola bilmir.

Dilimizdə zaman hüdudunu bildirən bu sözlərdən başqa, hər hansı söz və ifadələrə birləşərək zaman çaları yaradan və dilçilikdə elə bu adla adlanan qoşmalar da vardır. “Əvvəl, qabaq, sonra, bəri” qoşmaları bu qəbildəndir. Bu sözlərin mənsubiyyəti haqqında dilçiliyimizdə fəqli fikirlərin olmasına baxmayaraq, onlar qoşma səciyyəsinə malik olub, çıxışlıq halda olan sözlərə qoşularaq ümumi zaman anlayışı formalaşdırır. Bu qoşmaların dördü də bir ad altında verilməsinə baxmayaraq, onları sinonim hesab etmək olmaz, çünki, zaman anlayışı geniş anlayış olmaqla yanaşı, həm də mücərrədlik ifadə edir. Mücərrəd zaman anlayışı termin səciyyəsi daşıyıb, zamanın müxtəlif çalarlarını ifadə edə bilmir. Daha dəqiq desək, zaman anlayışı kimi ümumi məzmuna malik olsa da, bu ad altında verilən qoşmaların ifadə etdiyi zaman anlayışında nisbi konkretlik vardır. Belə ki, “əvvəl, qabaq” qoşmaları öz aralarında, “sonra, bəri” də öz aralarında sinonim münasibətindədirlər. Məsələn: Sərdar sahəyə çıxmazdan əvvəl briqadirlə görüşməyi qərara aldı(A.Babayev); Şəhərə getməzdən əvvəl əmisi oğlu ilə görüşmək istəyirdi(Ş.Rza).

Bu cümlələrdəki “əvvəl” və “qabaq” sözləri bir-biri ilə asanlıqla əvəzlənə bilir və cümlələrin məzmununda heç bir dəyişiklik baş vermir. Bu qoşmalar etimoloji cəhətdən  sinonim sözlər kimi təqdim olunur, lakin onların təcrid olunduqları zərflərin tam halda sinonim olduğunu da söyləmək olmaz. Bu sözlərin zərf kimi semantikalarında müəyyən fərqlər vardır; belə ki, “əvvəl” zərfi keşmiş zamanlar mənasında yox, nədənsə əvvəl mənasındadırsa, “qabaq” zərfi, əksinə, nədənsə əvvəl yox, məhz keçmiş zamanlar mənasındadır. Məsələn: Bunu eşidəndə əvvəl qulaqlarıma inanmadım(İ.Şıxlı); Qabaq onun bu işlərlə maraqlandığını heç kim görməmişdir.

Bu nümunələrdəki “əvvəl” və “qabaq” sözləri ümumi zaman anlayışında yaxın olsalar da semantik cəhətdən eyni deyil. Lakin bu sözlər cəm şəkilçisi ilə işləndikdə sinonimik münasibətdə olurlar: “əvvəllər” və “qabaqlar” sözləri keçmiş zaman mənasında bir-birini əvəz edə bilir. Məsələn: Əvvəllər(qabaqlar) bura kənd camaatının gizli anbarı olub(V.Sultanlı).

Burada bir maraqlı hal da özünü göstərir: “qabaq” sözündə vurğu birinci hecadadırsa, “qabaqlar” sözündə bu vurğu sönuncu hecadadır. O da maraqlıdır ki, “qabaq” qoşmasında da vurğu son hecadadır. Bu isə qoşmanın sonuncu variantdan təcrid olunduğunu göstərir(7: 96).

 Zaman qoşmalarının digər ikisi, yəni “sonra” və “bəri” sözləri də qoşulduqları söz daxilində  bir-biri ilə sinonim kimi işlədilə bilir, lakin onların etimoloji cəhətdən heç bir əlaqələri yoxdur: “sonra” sözü zaman, “bəri” sözü məkan anlayışına malikdir. Bu sözlərin hər ikisində qədim –ra, -rı istiqamət şəkilçisinin varlığı onları semantik-funksional cəhətdən bir-birinə yaxınlaşdırır, çünki həmin şəkilçilər tarixə qrammatik olsalar da, artıq sadə sözün tərkib hissəsinə çevrilmişlər və bununla da hər iki sözə istiqamət məzmunu veilmişdir. Müasir dilimizdə müstəqil söz halında “sonra” zərfi zaman, “bəri” zərfi yer məzmununa malik olsalar da, istiqamət məzmununa malik olmaq onları həm birləşdirir, həm də ikili məzmunlu edir. Yəni qoşulduqları sözdən asılı olaraq, əsasən zaman bildirsələr də, digər halda məkan məzmununda istiqamət bildirirlər.

Bu  baxımdan “sonra” və “bəri” qoşmaları həm semantikasında, həm də ümumi qrammatik mənasında zaman anlayışı yaradır və sinonim kimi bir-birini əvəz edə bilir. Amma ilkin semantikasındakı fərq onların mütləq sinonim olmasına imkan vermir. Daha doğrusu, bu qoşmalar bəzən bir-birini əvəz edir, elə faktlar da var ki, orada əvəz edə bilmirlər. Məsələn: Gülzar yoxa çıxandan sonra ata da evə gəlməmişdi(M.İbrahimov); Yer şumlanandan sonra Qaraş evə qayıtmaq istədi(M.İbrahimov).

Birinci cümlədə “sonra” qoşmasını “bəri” qoşması ilə əvəz etmək olur, ikinci cümlədə isə bu, mümkün deyil. Bu isə onların nisbi sinonim olduğunu göstərir.

Qeyd edək ki, məkan məzmunlu qoşmalarının bir qismi dilçiliyimizdə istiqamət bildirən qoşmalar kimi öyrənilir. Buraya “tərəf, doğru, sarı, qarşı” qoşmaları daxildir. Bu sözlərdə ilkin semantik mənanı təsəvvür etmək çətin deyil. Ərəb dilindən olan “tərəf” sözü məkan məzmunu bildirir və yönlük hallı sözə qoşularkən məkana aid istiqaməti bildirir.

Bu sinonimik cərgədə “doğru” və “sarı” qoşmaları da ilkin semantikasında məkan məzmununa malikdir. Bu sözlərdəki istiqamət şəkilçisi müvafiq sözlərə qoşularaq bütünlükdə sözün özündə istiqamət məzmunu formalaşdırmışdır. Qeyd edək ki, bu yolla yaranan bəzi sözlər vardır ki, onlar məkan istiqamətini bildirən zərflər kimi müasir dilimizdə yaşayır: ora, bura, yuxarı, içəri, geri və s. sözlər bu tipdəndir.

İstiqamət məzmunlu qoşmalardan biri də “qarşı” sözüdür. Bu qoşmanı tədqiqatçılar “müasir türk dillərində doğru/sarı qoşmalarının vəzifəsini ifa edən, müəyyən obyektə tərəf yönəlmiş istiqaməti bildirən qoşmalardan biri” kimi qeyd edirlər (6:119). Türk dillərində qoşma funksiyasında daha sonralar işlənən bu söz mənşəyinə görə eyni qrupda olan sözlərdən fərqləndiyi kimi, qoşma funksiyasında da fərqlənir. Bu qoşma da müxtəlif məna çalarları yaradır ki, bunlar içərisində müqabillik, istiqamət-yönəlmə, ziddiyyət, ziddiyyətli yönəlmə və s. xüsusilə qeyd edilməlidir. Göründüyü kimi, yönəlmə-istiqamət məzmunu baxımdan qeyd edilən qoşmalarla eyni cərgəyə girə bilir. Demək lazımdır ki, müasir Azərbaycan dilində bu qoşmanın “doğru, sarı” qoşmaları ilə sinonim mövqeyində işlənməsi faktına az halda rast gəlmək olur. F.Zeynalov “Kitabi_Dədə Qorqud”dan gətirdiyi misalda “qarşı” qoşmasının ziddiyyət çaları yaratdığını qeyd edir: Qoca bəy oğlanlarına qarşı gəldi(6: 121). Lakin bu nümunədə həmin qoşmanın qarşılaşdırma, ziddiyyət bildirdiyini təsdiq edə bilmərik, ona görə ki, burada tam mənası ilə “sarı, doğru, tərəf” qoşmaları ilə əvəzlənə bilir və bu baxımdan istiqamət anlayışına malik olur. Bəzi əsərlərdə həmin qoşmanın yalnız qarşılaşdırma, ziddiyyət məzmunu yaratdığı qeyd edilir(8:341).

Qeyd edək ki, “qarşı” qoşmasının “heç bir ziddiyyət bildirmədən istiqamət-yönəlmə ifadə etməsi” digər qoşmaların istiqamət məzmunu bildirməsindən fərqlənir. O biri qoşmalarda məkana görə istiqamət məzmunu varsa, eyni funksiyada “qarşı” qoşması məkan deyil, mücərrəd anlayış bildirir. Məsələn: Gülşadda İkrama qarşı  qəribə hiss baş qaldırırdı(Ş.Rza); Bu yaxşılığa qarşı sən nə edə bilərsən?(Mir Cəlal).

Bu cümlələrdə məkana görə istiqamət məzmunu yoxdur; birinci cümlədə “qarşı” sözü mücərrəd anlayış yaradır və konstruksiyadan onu atdıqda hətta məzmuna xələl gəlməz. İkinci cümlədə də həmin qoşma mücərrəd anlayış bildirir və sözün özündə olan istiqamət məzmunu “müqabilində” sözünün məzmununu əlavə edir.

Sinonim münasibəti fərqləndirmə qoşmaları arasında da ciddi şəkildə özünü göstərir. Bu qoşmalar çıxışlıq halda olan sözlərə qoşularaq, müvafiq söz və ifadələri digərlərindən fərqləndirməyə xidmət edir. Onu da qeyd edək ki, bu qoşmalar təcrid olunduqları sözlərdən semantik əlaqələrini tam kəsmədiklərindən onlarda semantik çalar yaratma imkanı daha güclüdür. “Başqa, ayrı, özgə, qeyri, savayı” qoşmaları fərqləndirmə başlığı altında birləşmişlər və demək olar ki, əksər hallarda bir-birini əvəz edə bilirlər. Məsələn: Birincilərdən başqa(ayrı, özgə, qeyri, savayı) hamı burada idi(S.Əhmədov).

Lakin elə məqamlar da var ki, əvəzlənmə tam məzmunu ilə mümkün olmur. Xüsusilə “özgə” qoşması müasir dilimizdə az işləkdir və nadir halda digər qoşmaların yerində işlənə bilir, əsas etibarilə qoşma şəxs əvəzliyi ilə işləndikdə  belə əvəzlənmə baş verir(9: 60). Məsələn: Səndən başqa(özgə) bu işi heç kəs bacarmaz(İ.Şıxlı).

        Sinonimik cərgələrdən biri də aidlik qoşmalarından ibarətdir. “Aid, dair, məxsus” qoşmaları bir sinonimik cərgədə olsalar da, həmişə bir-biri ilə əvəz oluna bilmirlər. Belə ki, “aid” və “dair” qoşmaları əksərən əvəzləndikləri halda, “məxsus” qoşmasını həmişə onların yerində işlətmək olmur. Bu isə ilk iki qoşmanın işlənmə dairəsinin genişliyi ilə bağlıdır. Məsələn: Sonuncu  kitabıma dair fikirlərini elə indi söyləsən, yaxşı olar (H.İbrahimov).

Bu cümlədə “dair” qoşması “aid” qoşması ilə əvəzlənə bildiyi halda, “məxsus” qoşması ilə əvəz oluna bilmir, çünki sonuncu qoşma  daha çox insanla bağlı mənsubluq anlayışı ifadə edir. Ona görə də əks halda ilk iki qoşma bəzən sonuncunu əvəz edə bilmir. “Aid” qoşması “dair” və “məxsus” qoşmaları arasında orta mövqelidir, yəni “dair”  sözünün qoşma mövqeyi daha güclü, “məxsus” leksik mənalı sözə yaxın, “aid isə hər ikisi arasında orta səviyyəlidir.Məsələn: Sərvinaz yaşlı insanlara məxsus təmkinlə cavab verirdi(V.Sultanlı).

Aidlik qoşmaları içərisində “haqqında, barəsində” qoşmaları da vardır ki, onlar da öz aralarında sinonimdirlər; bunlar əvvəlkilərlə eyni ad altında birləşsələr də onlarla tam eyni semantik yuvaya daxil deyil. Buna görə də əvvəlkiləri əvəz edə bilmirlər. Lakin  aidlik məzmunu bunların ümumi cəhətləridir və elə buna görə də bəzi məqamlarda  onlar da əvəzlənə bilir. Məsələn: “Təzə plana dair kimin sözü var?” cümləsində “dair” qoşmasını “haqqında” qoşması  ilə əvəz etmək olar.

Sinonim münasibətində olan qoşmaların bir hissəsi də səbəb-məqsəd çaları yaradan “üçün, ötrü, görə” sözləridir. Bunların hər biri ismin ayrı-ayrı halları ilə işlənsələr də, yaratdıqları məna çaları eynidir və bir-biri ilə əvəzlənə bilirlər. Məsələn: Sultan Əmirli qardaşı oğlu üçün(qardaşı oğlundan ötrü, qardaşı oğluna görə) hər şeyindən keçməyə hazır idi(İ.Hüseynov).

Lakin bütün sinonimlərdə olduğu kimi bu qoşmaların sinonimliyi də mütləq deyil. Bu qoşmalar səbəb məzmununda birləşsələr də məqsəd məzmununda həmişə birləşə bilmirlər; belə ki, “görə qoşması hətta məqsəd məqamında digərlərini əvəzləyə bilmir. Məsələn: Gülgəz gec yatdığı üçün(gec yatdığına görə) özünü əzgin hiss edirdi (M.İbrahimov). Buradakı “üçün, görə” qoşmaları “ötrü” qoşması ilə əvəzlənə bilmir.

Qoşma həm qrammatik, həm funksional cəhətdən zəngindir. Onların sinonimliyi də daha zəngin, daha əhatəlidir. Bu cəhətdən qoşmaların sinonimliyi daha dərin və ətraflı öyrənilməlidir.

 

ƏDƏBİYYAT

1. Verdiyeva Z., Ağayeva F., Adilov M. Azərbaycan dilinin semasiologiyası. “Maarif”, Bakı, 1979, 308 s.

2. Azərbaycan dilinin sinonimlər lüğəti. “Yazıçı”, Bakı, 1990

3. Ахманова О.С. Очерки по общей и русской лексикологии. М., 1967

4. Tanrıverdi Ə. Azərbaycan dilinin tarixi qrammatikası. “Elm və təhsil”, Bakı, 2010, 458 s.

5. Mirzəzadə H. Azərbaycan dilinin tarixi qrammatikası. “Maarif”, Bakı, 1990, 376 s.

6. Zeynalov F. Müasir türk dillərində köməkçi nitq hissələri. “Maarif” Bakı, 1971, 312 s.

7. Əbilov A.S. Qoşmaların təsnifi məsələsinə dair. ADU-nun “Elmi əsərlər”i, 1969, №1-2, 94-98

8. Kazımov Q. Müasir Azərbaycan dili, morfologiya. “Elm və təhsil” nəşriyyatı, Bakı, 2010, 400 s.

9. Müasir Azərbaycan dilinin morfologiyası. APİ nəşri, Bakı, 1961,

 

X Ü L A S Ə

        Tarixən müstəqil sözlərdən təcrid olunmuş müasir qoşmalar potensial məna daşıdıqlarına görə semantik  cəhətdən birləşirlər. Bu bölgülərdə olan qoşmalar, əsasən, bir-birini əvəz edə bilirlər. Lakin onlar mütləq sinonim olmadıqlarından həmişə bir-biri ilə əvəz oluna bilmirlər. Çünki bir mücərrəd məzmunda birləşən qoşmaların etimoloji cəhətdən potensial semantikası fərqlidir.

Açar sözlər: köməkçi nitq hissəsi, qoşma, sinonim, məzmun, məna çaları, etimologiya, funksiya

 

РЕЗЮМЕ

Современные предлоги, исторически образованные от самостоятельных слов и являющиеся носителями потенциального смысла, сближаются по своей семантике. Предлоги из этих разрядов, в основном, могут заменять друг друга. Однако они не всегда взаимозаменяемы, так как не являются абсолютными синонимами. Следует отметить, что потенциальная семантика предлогов, объединенных одним абстрактным содержанием, с этимологической точки зрения является различной.

Ключевые слова: служебные части речи, предлог, синоним, содержание, смысловые оттенки, этимология, функция

SUMMARY

The modern pretexts, which are historically formed from independent words and being carriers of potential sense, approach on itself semantics. Pretexts from these categories, basically, are able to replace each other. However, they are not always interchangeable, because are not absolute synonyms. It is necessary to notice, that potential semantics of the pretexts under one abstract maintenance is various from the etymological point of view.

 

Keywords: auxiliary parts of speech, a pretext, a synonym, the maintenance, semantic shades

 


Nərmin Xudaverdiyeva

TÜRK DİLLƏRİNDƏ SİNKRETİKLİK PROBLEMİ

Müxtəlifsistemli dillərdə sinkretik söz köklərinin tədqiqata cəlb edilməsi, elmi şəkildə araşdırılması bu dillərin tarixinin, onların yaranma və inkişaf dövrlərinin bəzi qaranlıq məqamlarına aydınlıq gətirilməsi baxımından olduqca maraqlı və əhəmiyyətlidir. Bu mövzunun işlənilməsi türk dillərinin və slavyan dillərinin sadədən mürəkkəbə, təkhecalılıqdan çoxhecalılığa doğru gedən inkişaf yolunu izləməyə imkan verir. Bu nöqteyi-nəzərdən mövzu müxtəlifsistemli dillər üçün çox aktualdır.

Sinkretizm problemi Hind-Avropa dillərinin slavyan qrupuna aid olan rus dilinin və türk dilləri ailəsinə aid olan Azərbaycan dilinin lüğət tərkiblərində olan sözlərin mənşəyinə aydınlıq gətirilməsi baxımından da maraqlıdır. Bu tədqiqat türk və slavyan dillərinin müqayisəli leksikologiya və qrammatikasının bəzi aktual problemlərinə aydınlıq gətirir.

Dilçilik tarixində sinkretizm məsələsi az işlənən mövzulardan biridir. Lakin  sinkretizm probleminin dilçilik tarixində heç işlənilməməsi fikrini də söyləmək olmaz. Bu sahədə bir çox dilçi alimlər müəyyən işlər görmüşlər. Söz köklərinin leksik və qrammatik diffuzluğu problemi nitq hissələrinin sinkretizmi ilə sıx surətdə bağlıdır. Dildə sinkretizmin araşdırılması problemi qlottogenez məsələləri, homogen komplekslərin semantik təkamülü və söz yaradıcılığı prosesləri ilə əlaqədardır.

Türk dillərində sinkretik köklərin mövcudluğu, isim və feil köklərinin eyni forma və müxtəlif mənada işlənməsi bir çox alimlərin diqqətini cəlb etmişdir. Türk dillərində bölünməz söz kökü müəyyən sözdəyişdirici formalara, heç bir konkret şəkilçiyə malik olmayan qrammatik göstəricilərə malikdir. Bu “görünməyən” qrammatik funksiyalar sözlərin digər leksemlərlə əlaqəsini təmin edir. Türk dillərində adlıq halın heç bir qrammatik göstəricisi yoxdur və öz səciyyəsinə görə o söz kökünə bərabərdir. Həmin adlıq halda olan söz kökləri müstəqil işlənmə xüsusiyyətinə malikdir.

N.K.Dmitriyev “Строй тюркских языков” əsərində qeyd edir ki, türk dillərində ad bildirən nitq hissələrinin əsası müstəqil söz kimi işlənmək xüsusiyyətinə malikdir”. P.M.Melioranskinin fikrincə, türk dillərində feilin əmr formasında feil kökünün ilk hərfləri işlənir.  Rus dilində feilin imperativ forması bütün digər formalar üçün derivativ əsas təşkil edir. Məsələn, bütün formalar брать imperativ şəklinin бра kökündən yaranır. Türk dillərində isə derivativ əsası əmr forması təşkil edir (154-155).

Akademik V.V.Vinoqradov yazır: “Digər nitq hissələrinə nisbətən feil sistemi daha sinkretikdir. İnfinitiv feil sisteminin mərkəzi deyil, yalnız kənar nöqtəsidir”. Dünya dilçilərinin apardığı tədqiqatlar sübut edir ki, qohumluğundan asılı olmayaraq dünya dillərinin bir çoxunda derivativ əsas olaraq feilin əmr forması götürülür” (3, 651-652).

Digər quruluşlu dillərə, məsələn, rus dilinin aid olduğu flektiv dillərə nisbətən türk dillərində söz kökü söz birləşməsi və cümlə daxilində müstəqil komponent kimi iştirak edir. Bu köksözlərin müstəqil leksik mənası vardır və müəyyən qrammatik formanı özündə ehtiva edir. Həmin söz kökləri öz leksik mənasına və qrammatik formasına əsaslanaraq müəyyən leksik-qrammatik kateqoriyaya aid olur (5, 114-117).

Türk köksözləri yalnız ayrılıqda deyil, cümlə daxilində də müstəqil komponent kimi işlənə bilir. Əlbəttə, bu xüsusiyyət türk dillərini fərqləndirən səciyyəvi funksiyalardan biridir (6, 114-117). Qeyd etmək lazımdır ki, türk köksözləri müstəqil leksemlər olmaqla yanaşı, eyni fikir ilə daha çox məna ifadə etməyə qadirdirlər. Adlıq halda işlənən söz folklor nümunələrində və yazılı abidələrdə təsirlik halda da işlənə bilir (5, 83-97).

Bir çox alimlərin qeyd etdiklərinə görə, feil və adlar bir çox funksiyalarda eyni forma ilə üst-üstə düşür. Müxtəlif sintaktik funksiyalarda işlənən bu eyni formalar fərqli nitq hissələrinə aid edilir. Formal morfoloji əlamətlər olmayan eyni sözün müxtəlif leksik-qrammatik siniflərə aid edilməsi faktı dilçilikdə fərqli terminlərlə adlandırılır: söz yaradıcılığının affikssiz forması, sıfır affikslər yaranan sözlər, transpozisiya və s (7, 287-303).

Bu terminlər müxtəlifdir və fərqli kontekstdən izah oluna bilər. Əsas məsələ ondadır ki, bu problemə hansı prizmadan yanaşılır? Sinxron köklərin hansı əlamətləri əsas götürülür?!

Diferensial, qrammatik əlamətlər müstəvisində affikssiz formanın vacibliyini T.A.Bertaqayev də qeyd etmişdir (8, 46-47). Bir morfoloji fakt, affikssiz forma, bəzən bütün bir affikslər düzəlmiş derivativ formalar sistemini, şəbəkəsini əvəz edə bilər! Bu faktların dildə olması həmin dilin semantik sisteminin çox qədimliyini sübut edir. Q.İ.Rametedt  türk dillərində bir çox ad və feil köklərinin formal eyniliyini bəzi Hind-Avropa dillərində müşahidə olunan konversiya hadisəsi ilə müqayisə edirdi. Alimin fikrincə, ingilis dilinin faktları bu fikri daha aydın ifadə edir (10, 179-180). Lakin bu məsələdə Q.İ.Ramstedtlə razılaşmaq mümkün deyildir. Çünki konversiya termini türk dillərindəki ad-feil omonimliyini tam ifadə edə bilmir (17, 141-143).

Konversiya əsasən mənanın dəyişməsinə, yeni anlamın yaranmasına əsas­lanırsa, sinkretizm əsrlərin dildə ifadəsinin, tarixi aspekti özündə ehtiva edir. V.L.Kotviç Hind-Avropa və türk dillərində nitq hissələrinin təkamülündəki oxşar və fərqli cəhətləri izah edərkən yazırdı: “Əvvəllər Hind-Avropa və türk dillərində müxtəlif nitq hissələri arasında çox fərqlər nəzərə çarpırdı. Lakin zaman keçdikcə bu inkişafda müəyyən ümumi cəhətlər müşahidə olunur” (11, 65-67).

Son illərin elmi ədəbiyyatında feil ad omomorfizmi və ya sinkretizm problemlərinə daha ciddi toxunulur (12, 141-147). Omonim–omonimlik və sinkretizm–sinkretiklik terminlərini izah edərkən qeyd etmək lazımdır ki, ad və feil sözköklərinin omonimliyi dil sisteminin müasir dövrünü, sinkretiklik isə tarixi aspekti özündə ehtiva edir. Beləliklə, omonim-omonimlik problemin sinxron, sinkretizm-sinkretiklik isə diaxron aspektini təşkil edir. B.M.Yunusaliyev feil-ad korrelyativ köklərini leksik-qrammatik omonimlər adlandırırdı. Onun fikrincə, sinkretik köklər türk dillərinin inkişaf tarixinin ilkin dövrlərinə aiddir (13, 44-45).

İ.A.Batmanovun fikrincə, sinkretik köklər müasir təfəkkür nöqteyi nəzərindən omonim hesab oluna bilər, əslində isə onlar müxtəlif nitq hissələrinin özülüdür. Bu özüldən sonralar fərqli nitq hissələri inkişaf etmişdir (9, 44-45). A.A.Yuldaşev isə bu fikirdədir ki, köksözlərin feil-ad uyğunluğu leksemlərin polifunksionallığı probleminin işlənilməmiş aspektlərindən biridir (14, 227-232).

Hind-Avropa dillərinə nisbətən türk dillərində sözün quruluşu daha şəffafdır. Söz kökləri nəinki düzəltmə və mürəkkəb sözlərin strukturunda asanlıqla ayrılır, hətta müstəqil nitq hissələri və cümlə üzvləri kimi funksionallaşır. Bütün bunlara baxmayaraq, türk dillərində köksözlərin quruluşu sübut edir ki, qrammatika və leksikoqrafiyanın bir çox problemləri məhz monosillabların səviyyəsində həll olunmalıdır. K.M.Musayev qeyd edir ki, ilk növbədə türk dillərinin bölünməz sözkökləri tədqiq olunmalıdır (18, 98-102).

Son illərin tədqiqatları bu fikri bir daha təsdiq edir. Türk dillərində “kök” və “əsas” probleminin də araşdırılması vacibdir. D.Klousonun fikrincə, ilk növbədə bölünməz köksözləri tədqiq olunmalıdır. Morfoloji cəhətdən bölünməz sayılan bu köksözlər tarixi təkamülün qanunlarını özündə çox gözəl ehtiva edir (16, 135-136).

Q.İ.Ramstedtin fikrincə, ilkin kök birhecalı və ya ikihecalı olmuşdur. V.L.Kotviç türk, monqol və tunqus dillərinin faktlarını araşdırdıqdan sonra bu qərara gəldi ki, bu dillərdə söz kökləri əsasən birhecalı olmuşdur. V.Banq, K.Menges, B.Vladimirsov bu fikirdə idilər ki, “uzadılmış” monqol kökləri türk monosillablarına nisbətən daha qədimdir (20, 15-37). Türk monosillabları uzun tələffüz olunan saitləri itirdikdən sonra pratürk dilindəki köksözlərə nisbətən daha qısa tələffüz olunur. Mendesin fikrincə, türk dillərində əvvəlki hecanın uzun tələffüz olunması sonuncu saitin tarixi inkişaf nəticəsində itirilməsi ilə əlaqədardır (18, 93-95).

N.K.Dmitriyev də bu fikirdə idi ki, ilkin köklər çoxhecalı olmuşdur. V.L.Kot­viç F.E.Korsun, X.Podersenin və E.Ə.Polivanovun ilkin köklərində vurğunun birinci hecaya düşməsi barədəki fikirlərini təkzib edərək yazırdı ki, tarixən vurğu monqol dillərində birinci hecada, türk dillərində isə ikinci hecada olmuşdur. V.L.Kor­sun dediyindən belə çıxır ki, monqol dillərində birinci heca, türk dillərində isə ikinci heca daha qüvvətlə tələffüz olunur. Fikrimizcə, bu fərziyyələrin heç biri doğru deyildir. Çünki türk dillərində vurğu əsasən son hecaya düşür və son heca da qüvvətlə tələffüz olunur.

Türk dillərində tarixən köksözlərin birhecalı olduğunu İ.Deni də təsdiq etmişdir (9, 93-95). Qeyd etmək lazımdır ki, Sovet türkoloqlarının çoxu bu problemdə Deni ilə razılaşmışlar (20, 35-37; 21, 94-100).

Türk dillərində əksər köklər birhecalı olsa da, onların hamısını etimoloji kök hesab etmək olmaz. Çünki bəzən birhecalı hesab etdiyimiz köklər, əslində iki və ya üçhecalı köklərin qalıqlarıdır. Bir çox ikihecalı köklər tarixi-etimoloji inkişaf nəticəsində bölünməz kimi görünə bilər. Beləliklə, sinxron kəsikdə götürülmüş hər hansı sinkretik kök diaxron baxımdan tamamilə fərqli struktura malik ola bilər.

A.A. Leontyevin fikrincə, monosiıllab strukturlar dünyanın bütün dillərində ilkin köklər sayıla bilər. Düzəltmə feillərdən fərqli olaraq sadə feillərin strukturları daha çətin inkişaf yolu keçmişdir. Ola bilər ki, bu strukturlar nə vaxtsa pratürk dövründə daha mürəkkəb quruluşlu polisillab formalar olmuş, zaman keçdikcə, isə dəyişmişdir. Köksözlərin mənası əksər hallarda ümumi sözün ümumi semantikası əks etdirir (4, 106-108).

T.A.Bertaqayevin fikrincə, tük dillərində kök bütün derivatların homogen kompleksinin mərkəzində dayanır. Sinkretiklik probleminin monosillab səviyyə­sində həlli prinsipial səciyyə daşıyır (8, 50-53). Çünki köksözlər sözün məhz hansı nitq hissəsinə aid olduğunu təmin edir. Bir çox tədqiqatlarda belə bir fərziyyə mövcuddur ki, köksöz öz əsas xüsusiyyətlərinə – leksik mənasına və qrammatik formasına görə yalnız bir konkret nitq hissəsinə aid edilə bilər, yəni ya feil, ya da ad ola bilər. Bu alimlər bəzən ümumtürk monosillablarını misal gətirirlər. Bu təkhecalı köklərin sinkretikliyi sübut olunsa da, həmin alimlər eyni sözkökün yalnız bir nitq hissəsinə aid olduğunu deməkdə israr edirlər. Lakin bu fərziyyə səhvdir. Çünki türk dilləri