Bir əsr, bir nəsil.1 kitab

 

 

KİŞİLƏR

Birinci kitab

 

 

Məni boya başa çatdırmış

Seyid Bikə və Meşədi Fazilin

 əziz xatirəsinə həsr edirəm

                                                                            

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

BAKI - 2003

GİRİŞ

Bismillahir-rəhmanir-rəhim!

            Basqal.. Yayın qızğın çağı. Armud alma ağaclarının qırmızı, yaşıl, ağ və sarı meyvələrinin ətri rahatca oturub məxməri çay içdiyimiz bağı bürümüşdü.

            Balaca «feodal şəhərciyinə» paytaxtdan bir-ki günlüyə qaçıb gəlməyimin səbəbi dincəlmək olsa da, heç ağlıma belə gəlməzdi ki, bu balaca, heç kimin tanımadığı  şəhərcikdə adi söhbət əsnasında məndə maraq doğuracaq söhbətlərin şahidi olacağam.

            Ağlıma gəlməzdi ki, indiyə qədər adlarını eşitmədiyim tarixi şəxslərin, onların Azərbaycan yolunda etdiklərini, heç bir yerdən oxumadıqlarımı Basqalın gülər üz, zarafatçıl qocalarından eşidəcəyəm.

            Həmişə qocalara hörmətlə yanaşdığımdan məni şirin söhbətə çəkən bu arif insanların ürəklərində daşıdıqları gizli mətləblərin şahidi oldum, uşaqlıqda babamdan eşitdiklərim bircə anın içində gözümün önünə gəldi və bir qayda olaraq həmişə yazmaq istədiyim bu kitabın ərsə gətirməyi qərara aldım. Onu da deməliyəm ki, Basqal ağsaqqalları mənim dünyaya baxışımı hərtərəfli dəyişdilər. Həqiqəti yazmağı və qorumağı tövsiyə etdilər.

XX əsri XX1-ci əsrlə əvəz etdik. Ötən əsr Azərbaycan xalqının tarixində milli oyanış, dövlətçiliyimizin bərpası dövrü kimi qiymətləndirilməlidir. Əfsuslar olsun ki, indiyə qədər yazılmış kitablarda bu məsələlərə bir tərəfli baxılır, milli şüurumuzun formalaşmasında müstəsnə rolu olmuş insanların adları belə çəkilmir, bu və digər siyasi konyekturanın tapşırığı və sifarişilə tariximiz yenidən təhrif olunur, obyektivliyini itirir, baş vermiş hadisələrə subyektiv yanaşılır.

Ötən əsrin əvvəlləri milli şüurumuzun çiçəkləndiyi bir dövrdür. Bu dövr yadda qalan istər yaxşı, istərsə faciəli hadisələrlə doludur. Bununla belə, bədii ədəbiyyatımızda bu dövrün mahiyyətini açmaq və göstərmək nəzərə çarpmır.

Bunu etmək vacibdir, çünki keçmişimizə tam obyektivliyi ilə baxmasaq, gələcəyimizi qura bilməyəcəyik. Keçmişdə buraxdığımız səhvləri öyrənib, gələcəkdə təkrar etməməliyik. Anlamalıyıq ki, Azərbaycan hər kəsdən və hər şeydən üstündür.

Bu gün tariximizə, daha doğrusu, keçmişimizə obyektiv yanaşmanın mümkün olduğu dövrdə ziyalılarımızın qarşısında "ağ ləkələrinin" açılması vəzifəsi durur.

Bu "ağ ləkələrin" çox asanlıqla açılmasının mümkünsüzlüyünü də qeyd etməklə, obyektiv keçmişimizi bədii ədəbiyyatda  obrazlar vasitəsilə verməyin vaxtı çatdığını da inkar etməməliyik.

Tariximizin «ağ ləkələrini» epizodik səhnələrlə  açmaqla indiyə qədər yazılmayan həqiqətləri işıqlandırmaq istəyirik və deyirik ki, əsl həqiqət bu «ağ ləkələrin» arxasındadır. «Ağ ləkələrin» üstü açıldıqca kimin kim, nəyin nə olduğu ortaya çıxır. Acı da olsa həqiqəti dərk etmək lazımdır.

Ən dəhşətlisi odur ki, «ağ ləkələrə» tarixçilərimiz da səthi yanaşır, tam həqiqəti xalqa açıb demirlər. Sovet dövründən qalma çərçivələrdən kənara çıxmırlar.

Bilməliyik ki, Milli təffəkürümüzün formalaşmasında və dövlətçilimizin bərpasında xalqımızın bütün təbəqələri iştirak etmiş və bir xalq, bir millət kimi, yəni Azərbaycan xalqı və milləti kimi, ortaya çıxmasına kömək etmişlər.

Azərbaycan xalq cümhüriyyətini heç bir siyasi partiya və ya qurum yaratmayıb,  bu respublika Allahın hökmü və xalqın iradəsi, vətənini sevən insanların sayəsində yaranıb. Milli təffəkürümüzün formalaşmasında və dövlətçilimizin bərpasında xalqımızın bütün təbəqələri iştirak etmiş və bir xalq, bir millət kimi, yəni Azərbaycan xalqı və milləti kimi, ortaya çıxmasına kömək etmişlər.

Bizim XX əsrin əvvəlindən başlayaraq bu günə qədər baş vermiş hadisələri tam obyetivi ilə əks edən tarix kitabımız yoxdur.

Acı həqiqətləri bilmədən və həqiqətən kimin kim olduğunu anlamadan konyekturanın və bizi əhatə edən dövlətlərin təsirindən qurtara bilməyəcəyik.

Müasir tariximizin saxtalaşdırılması da göz qabağındadır, yalançı və fırıldaqçılar tariximizi istədikləri kimi yazırlar, Azərbaycan xalqına və millətinə başqa ölkələrin liderlərini yeni Leninlər və Stalinlər kimi təqdim edirlər.

Azərbaycanın bəzi mini lidercikləri dahiləşdirirlir, əlbəttə ki, Azərbaycan dövlətçiliyinin yaranmasında və formalaşmasında adi bir kəndlidən başlayaraq fəhlə, ziyalı, gubarı və din xadimlərinə qədər yüzminlərlə  insanın rolunu inkar edirlər.

Digər tərəfdən, başqa ölkələrin bizim daxili işlərimizə burun soxması da göz qabağındadır.  Ziyalılarımızın bəzilərinin başqa ölkələrin təsir dairəsinə düşdüklərindən və onların sayəsində yüksək mənsəb sahibi tutduqlarından indiyə qədər tariximiz, ədəbiyyatımız və mədəniyyətimiz tam obyektivliyi ilə öyrənilməmişdir.

Nə qədər acı olsa da, bu faktdır və bundan qaçmaq olmaz.

Ədəbi prosesin isə siyasi prosesdən fərqi ondadır ki, ədəbiyyat həqiqəti qələmə alarkən yaşaya bilir. Ən  istedadlı yazıçı və şairlər yalana min don geydirsələr də yalan ədəbiyyatda yaşaya bilmir. İllər ötdükcə həqiqət yerini alır,  yalan yazan  qələm ustaları xalqın gözündən düşür və nifrətinə səbəb olurlar. XX əsrin bu gerçəklikliyi də göz qabağındadır.

Müstəqilliyə qədəm qoymuş  ideologiyadan kənar  ədəbiyyatımızın üzərinə indi tarixi həqiqəti obrazlar vasitəsi ilə  çatdırmaq  missiyası düşür. Belə misiyanı isə həyata keçirmək üçün həqiqi azərbaycanlı olmaq və bu torpağı hər şeydən artıq sevmək və üstün tutmaq lazımdır.

Müstəqil Azərbaycan respublikasının belə ədəbiyyata ehtiyacı var, çünki bizlərin çoxu XX əsrdə nə baş verdiyini tamlığı ilə bilmirik, daha doğrusu, xəbərimiz yoxdur.

 Çünki həqiqət başqadır. Bu haqda olan materialların çoxu  arxivlərdə və şəxsi kolleksiyalarda saxlanıldıqdan geniş oxucu kütlələrinin onları oxumağa imakanı yoxdur.

İslam dininin 1905-ci və 1918-ci illərdə xalqı birləşdirməsi, düşmənə sinə gəlməsi, ADR-in yaranmasında müstəsna rolu, millətimizin formalaşmasında məscidlərin ideoloji baza olması və xalqın azadlıq hərakatında aparıcı qüvvə kimi çıxış etməsi haqqında deməku olar ki yazılar yox dərəcəsindədir.

 Din  xadimlərimizə qarşı aparılan repressiyalar və bunların səbəbləri araşdırılmamış, yenidən yazılan tarix kitablarımızda fəaliyyətləri haqqında bir kəlmə belə deyilməmişdir. Maraqlıdır ki, indi də yazılan tarix kitablarımızda sovet dövründəki tabular aradan götürülməmiş və köhnə struktur saxlanılmışdır.

Hər şey əvvəl yeni yazılmış tarix kitablarımızda baş vermiş hadisələr tam obyektivliyi ilə verilməlidir və xalqın hər təbəqəsinin milli dirçəlişdə oynadığı rolu göstərməlidir. Əks halda yenidən tarimximizin yenə də "ağ ləkələri" qalacaq.

Həqiqi tarix, mənəviyyat, düzlükdən və obyektivlikdən yaranır. Yarımçıq həqiqət yalana bərabərdir. Tariximizi yarımçıq yazanlar, deməli, həqiqətin tam olmasına, xalqa tam çatmasına  mane olurlar. Bu ədalətsizlikdir.

Keçmişə bir tərəfli baxışa son qoyulmalıdır, çünki bunu bizdən müstəqilliyimiz və bizi əhatə edən obyektiv şərait tələb edir. Bu tələblərə cavab verən ədəbiyyatımız və tarix kitablarımız olmalıdır.

Bu kitabda  göstərilən faktlar xalq arasında gəzən və arxivlərdə ağır rəflərdə gizlədilən və ortaya çıxarılmayan materiallar əsasında yazılmışdır. Xalqımız kimin kim, nəyin nə olduğunu bilməlidir və qurduğu dövləti qorumaq üçün keçmişdəki səhvlərə yol verməməlidir.

Müəllifin  qarşısına qoyduğu məqsədin mahiyyəti də elə budur: ümumləşdirilmiş obrazlar vasitəsilə bir nəslin bir əsrdə keçdiyi həyat yolunu tam obyektivliyi ilə göstərmək və həqiqəti bərpa etməkdir. Bu kitab bizi həqiqətən azadlığa çıxaran adi insanlar və XX əsrin həqiqətləri haqqındadır.

Dünya ədəbi praktikasına mövcud olan saqa janrı əsasında yazılmış bu əsərin meydana çıxmasında Qolsuorusi duhasından yaranmış "Forsaytlar haqqında saqa" əsərinin böyük təsiri olmuşdur və yazıçı belə bir kitaba bənzər kitabın Azərbaycanda həyat üzü görməsinə çalışmışdır. Bir daha qeyd edirik ki, əsər tarixi faktlar və araşdırmalar üzərində qurulmuşdur, ancaq və ancaq həqiqəti xalqa çatdırmaq məqsədi güdmüşdür. Açılmayan mətləbləri açmış, həqiqəti tam çılpağlığı ilə göstərməyə çalışmışdır. Çünki həqiqət nə qədər acı olsa da şirindir!

Hadisələrin Basqalın bir nəslinin timsalında verilməsi də təsadüfi deyildir. Çünki Şirvanın bu dilbər guşəsinin insanları əsrlər boyu halal zəhmətləi ilə dolanmış,  sənətkar psixologiyasına uyğun olaraq heç vaxt heç kimə əyilməmiş, baş vermiş  dəyişiklərə yuxarıdan aşağı baxmış, öz sənətlərini qorumuş və inkişaf etdirmiş, nə kommunizmə, nə də sosializmə xidmət etmişlər. Özləri firavan dolandıqları kimi başqalarını da dolandırmışlar.

Bununla belə taleləridən Azərbaycanda baş vermiş hadisələr də yan keçməmişdir, onlar da bütün azərbaycanlılar kimi bütün məhdudiyyətlərə məruz qalmışlar, keşməkeşli həyat sürmüşlər, ancaq bunula belə onlara xas olan həyatsevərliklə bütün əzablara və əziyyətlərə sinə gəlmişlər.                     

            Bu kitab həyatsevər və bacarıqlı insanlara etiraf olunur.


KƏBLƏCƏFƏR

 

Günortadan çox keçməsinə baxmayaraq, havada dağların sərin nəfəsi duyulurdu.

Şamaxıdan çıxanda elə bil göydən yerə ot yağırdı. Bircə "Qurd təpəsindən" aşağı endikdə havanın sərinləşdiyi hiss olundu.

Atlar təkcə yoxuşu qalxanda bir balaca əziyyət çəkdilər. Ancaq təpənin kəlləsinə çatanda sanki onlara qüvvə gəldi və yüngüllüklə qaçmağa başladılar.

            Fayton "Qurd təpəsini" qalxıb Basqala tərəf üz tutduğu an Kəblə Cəfər əlini faytonçunun kürəyinə vurdu. Arxaya çevrilən faytonçuya "Dayan"dedi.

            Faytondan aşağı enən Kəblə Cəfər tərləmiş  atları ona göstərdi və təpənin kəlləsindən açılan qeyri-adi bir mənzərəni seyr etmək üçün yamşaşıl otların üstünə oturdu.

Sentyabrın əvvəli idi. Hər tərəf yaşılıq içərisindəydi. Yaxınlaşan payızın heç izi-tozu görünmürdü. Basqala yay geç gəldiyindən, geç də çıxırdı.

  Bəzi ağacların üzərində dəyməkdə olan meyvələr görünürdü. Ətrafın sakitliyi bayaqdan bəri atların nallarının tap-tupundan yaranan baş ağrısını bircə anın içində götürdü və elə bil Kəbdə Cəfərə yeni qüvvə verdi.

-Basqal cənnətdir!-deyə, faytonçu onu fikirdən ayırdı.

-Mən buranı çox xoşlayıram. Mənzərəni görürsən? Demək olar ki, bütün dünyanı gəzmişəm, ancaq belə gözəl yer görməmişəm. Hər dəfə bura qalxanda faytonu saxladıb, bu mənzərəni seyr edirəm.

Faytonçu atların dincəldiyini görüb üzünü Kəblə Cəfərə tutdu:

-Kəbleyi, atlar dincəldilər, indi tərəpənə bilərik.

Kəblə Cəfər aramla  faytona qalxdı və oturmamışdan əvvəl bir daha ətrafa boylandı. Sanki bu gözəlliyi bir daha seyr etmək istəyirdi.

Faytonçu qırmancını atların üstündə çaldı və atlar quş kimi yerlərindən götürüldü.

"Həsəxan" bağından onların üstünü sıx ağaclar örtməyə başladı. Daha başları üstündə günəş görünmürdü. Sərinliyi hiss etmiş atlar daha da bərk qaçmağa başladılar.

            -Bura düşən adam yünkülləşir, o ki, heyvanlar olmasın. Görürsən, necə qaçırlar. Belə getsə, yarım saata Basqaldayıq. Hə, mənim ceyranlarım!- deyə faytonçu bir daha atların üstündə qırmancını çaldı.

Bir neçə dəqiqə dimməzcə getdilər. Faytonçu bu sakitliyi pozdu:

-Basqalda eşitdim ki, oğlunuzu gimnaziyaya qoymaq istəyirsiniz! Bizdə mollalar buna çox pis baxırlar.

-Íèéÿ?

-Äåéèðëÿð êè, þâëàäûíû ðóñ ìÿêòÿáèíÿ ãîéàíëàð êàôèðäèðëÿð.

 -Kafir elə o mollanın özüdür. Ağlı başında olan bütün insanlar övladlarını məktəbə qoymalıdır. İstər kəndlisi, istər mollası.

-Mollalar ovladlarını belə məktəblərə qoymazlar.

-Əksinə onlar birinci qoymalıdılar. Mir Hüseyn ağa kimi.

Faytonçu Şamaxının ağır seyid nəslindən olan adamın adının çəkildiyini eşidib douxdu.

-Ola bilməz?-deyə özündən asılı olmayaraq dilləndi.

-Bakıdan gəlirəm. «Cümə» məscidində Mir Hüseyn ağanın mouzəsini eşitdim. Deyirdi ki, balalarınızı oxutmaqdan çəkinməyin! Allahın əmrindən çıxmayın! Uşaqlarınızın elmə, savada yiyələnməsi üçün şərait yaradın. İndi bunun üçün hər şarait var. Biz Avropa xalqalarından geri qalmamalıyıq. Əsrimiz elm və texnologiya əsridir.

Məsciddə danışdılar ki, o, istəkli qızını aparıb qızlar ginaziyasına qoyub. Sənin Şamaxı mollaların o böyüklükdə adamın dediyinə qarşı gedirlərsə, onda şeytandırlar. Göndərin, onları Basqala ağıllandıraq.

-Siz basqalılara nə var ki, bildiyinizi edirsiniz. Gəlin, biz yazıların gününə bax: bir kəs mollasız bir iş görmür. Oğlunu evləndirir, qızını göçürdür, nə bilim əkin əkir, biçin biçir, nə edirsə mollanın məsləhəti və istixarəsilə edir. Kim cürət edib, onların sözündən çıxar? Seyid Əzim kimi insanı acından öldürmədilər.

-İncimə, fərsizsiz! Günah isə özünüzdədir. Birləşin, dədələrin yandırın! Daha mola-mulla əsri deyil. İndi texnika, texnalogiya, maşın-parovoz əsridir.

Faytonçu bir söz demədi. Diqqətini dağın ətəyində salınmış bağ cəlb etdi. Buranı basqallılar "Qələmlik" adlandırırdılar.

Səliqə səhmanı, cavan ağacların meyvə dolu budaqları  bu bağın təzə salındığından xəbər verirdi.

Faytonçu Kəblə Cəfərin əlinin çiyninə dəydiyini hiss etdi. Arxaya  çevrildi.

-Atları saxla, bir bağa dəyək! Bu bizim bağdır. Ağacların çoxunun meyvəsi dəyib. Başdan-ayağa armudluqdur. Armudun dadına baxarsan!

Faytonçu üçün bu gözlənilməz oldu. Hər dəfə bu bağın yanından keçəndə, gözləri armud ağacının budaqlarında qalırdı.

Düşüb istədiyi qədər yeyə bilərdi, ancaq bu haram sayılırdı. Şirvanlı heç vaxt haram iş tutmazdı. Odur ki, bağları heç kim qorumurdu.

            -Qardaşlarımın köməyilə burada yüz iyirmi növ armud ağacı əkmişik və qələm etmişik. Qələmlik adı da buradan gəlir. Harada yaxşı armud növü var gətizdirmişik.

            Türkiyədən qayıdanda özümlə bir-neçə Anadolu ağacı gətirdim, Basqalda başqa cürə əmələ gəlir. Daha da yaxşı bitir, çox şirin meyvəsi olur.    

            Onlar bağın qarşısına səliqə ilə çəkilmiş çəpərin birinin taxtasını qaldırdılar və içəri girdilər. 

            Kəblə Cəfər budaqları əyilmiş cavan bir armud ağacının qarşısında dəyandı, bir-neçə armud dərdi və faytonçuya uzatdı:

-Dediyim ağaclar budur! Bir dadına bax!

Kəblə Cəfər başqa bir ağaca yaxınlaşdı və əlini uzadıb yenə də bir neçə armud dərdi.

-Bunlar "Nar armududur". Dünyada belə ləzətli armud ola bilməz! Yerli armuddur. Çox naz-qəmzəli bitgidir. Başqa yerə aparsan, bu cür bitmir. Həmişə qayğı tələb edir. Vaxtında gərək qulluq edəsən. -deyə, o, əlindəkiləri faytonçuya verdi və özü üçün isə birini dərdi. Keçib bağın yuxarı tərəfində axan bulağın suyunda yudu və yeməyə başladı.

-Gələn həftəyə bunların hamısı  dəyər.-deyə düşündü.

Uzaqda iki cavan göründü. Qırılmış quru ağac budaqlarıyla yüklənmiş eşşəyin arxasıycan dağdan enirdilər. Birinin on bir-on iki yaşı, digəri isə ondan bir-iki yaş balaca olardı. Kəblə Cəfər uşaqlarını o saat tanıdı.

-Mənimkilərdir. Biri böyüyümdür, ikincisi ondan kiçiyim. Bu bağı bağ eləyən onlardır.

Uşaqlar eşşəyi ağacların birinə bağlayıb atası tərəfə qaçdılar.

-Dədə, xoş gəlmisən!- deyə, hər iki uşaq onun qarşısında durdu və əmrinə müntəzir əsgərlər kimi nə deyəcəyini gözlədilər.

-Mənim balamlarım, görürəm çox iş görmüsünüz! Bağda səliqə-səhmandır. Bu küləşi, niyə bura daşıyırsız?- deyə əlilə eşşəyi göstərdi.

-Dədə, bağın yuxarı tərəfindəki çəpəri ayı dağıdıb, ancaq bağa girməyib. Çəpəri bərkitmək istəyirik. Bir də gecələr istəyirik burada qalaq,  növbə çəkək. Küləşi də onun üçün gətirmişik, alaçıq düzəldəcəyik. Aşağı bağlarda da belə edirlər.- deyə evin böyüyü Fazil izah etdi.

-Ayıdan qorxmursunuz? - deyə faytonçu soruşdu. Cavanlar gülümsündülər.

-Meşədi Tağı, tərpəndik!- deyə Şamaxıdan bu yana qədər birinci dəfə Kəblə Cəfər faytonçunun adını tutdu.

Kəblə Cəfər faytona qayıtdı.

-Kəbleyi, sən uşaqlara bir söz demədin ki, nə etsinlər? - deyə, faytonçu soruşdu.

-Daha böyük kişidirlər, onlara nə deməliyəm? Nə  lazımdır, özləri düşünməlidirlər. Ata oğula çox nəsiyyət verərsə, hörmətdən düşər. Şərait yaratmalısan ki, özləri düşünsün: nə etmək lazımdır?

Faytonçuya cavab çox müdrik göründü. Dinmədi. Qırmancını atların üstündə yellətdi. Yaxşıca dincəlmiş atlar rahatlıqla yerlərindən tərpəndilər.

 

xxx

Basqallılar bilirdilər ki, Cəfərlilər həmişə hər işdə birincidirlər. Fazilin Bakıya gedəcəyi və orada rus gimnaziyasında oxuyacağı xəbəri camahat arasında yayılanda Cəfərlilərin onları qabağladıqlarını düşündülər.

Bu ancaq basqallılara xas olan psixologiya idi. Onlar heç vaxt paxıllıq etmirdilər, ağıllı hərəkətdən nümunə götürüb özlərində təkrar edirdilər.

Basqal psixologiyasını anlamaq çox da çətin iş deyildi. Onlar yeniliyi çox yaxşı qarşılan, faydasını tez götürəndirlər.

Başqa yerlərdən fərqli olaraq basqallılar heç vaxt dini mövhumata uymayıblar. Praktik insan olduqlarından başları ancaq öz işlərinə qarışırdı.

Basqalda molla ancaq yas mərasimlərində üzə çıxırdı. Təbiətcə baməzə, gülərüz, kefçil və zarafatçıl olan basqallılar Allahı unutmasalar da, mollaları görən gözləri yox idi. Halal zəhmətləri ilə qazandıqlarını boş-boş danışan mollalara verməzdilər.

Əsrin əvvəlində Basqalda savadlıların sayı bəlkə də bütün Şamaxıdan çox idi. Çünki onlarda təhsilə, elmə olan həvəs böyük idi. Gözəl dünyavi məktəbləri vardı, burada işləyən müəllimlərə qayğı ilə yanaşır, hər tərəfli əl tuturdular. 

«Aşağı o taylı», «yuxarı o taylı» «qoşabulaqlıların» övladlarının Bakıya oxumasına pis baxmırdılar. Ancaq daxildə onlara həsəd aparırdılar. Kəblə Cəfərdən geri qalmamaq qərarına gəlmişdilər.

 Hündür çinarın altında çayxanada oturmuş Basqal ağsaqqalları elə bundan danışırdılar ki, Kəblə Cəfər ora daxil oldu. Salamlaşaraq stolun arxasına keçdi.

-Kəbleyi,  deyirlər, Fazili Bakıya gimnaziyaya oxumağa göndərirsiz? Orada oxuyacaq....

-Elədir, Hacı Qəfər. Zəmanə dəyişir. İndi zamanla ayaqlaşmaq lazımdır.-deyə altımış bey-yetmiş yaşlı ağsaqqala cavab verdi.

-Mən də elə düşünürəm. Dövran texnika dövrüdür. Gərək dünyavi savad alasan.

-Sən buna necə baxırsan, Molla Ələsgər?- deyə Hacı Qəfər üzünü Basqal məscidinin şeyxinə tutdu.

-Dinimizi unutmaq olmaz! Biz kafirlərə qoşula bilmərik.- deyə Molla Ələsgər cavab verdi.

-Avropa müsəlman deyil, sənin sözünlə desək, hamısı kafirdir. Bəs niyə kafirlər bizdən yaxşı yaşayırlar?- deyə Kəblə Cəfər sual etdi.

-Niyə bizdən yaxşı yaşayırlar? Maşallah, hər şəraitimiz var.

-Aşağı kəndlərdən xəbərin var? Bu həyatdır?- deyə Kəblə Cəfər yenidən soruşdu.

-Elədir Kəbleyi! Bir tikə çörək üçün kəndçi bütün günü əzab-əziyyətdədir. Qazancı mollaların, üllamələrin, falçıların, yolçuların cibindədir.- deyə, Basqala qonaq gəlmiş Xan kəndli Mobid kişi əlavə etdi.

-Bütün bunlar savadsızlığın nəticəsidir. Mövumat xalqın evin yıxır.- deyə, Hacı Qəfər sözə qoşuldu.

 -Molla Ələsgər, bilirsən, avropalılar niyə müsəlmandan yaxşı yaşayırlar? Çünki Allah onları istəyir. Bilirsən, Allah onları niyə çox istəyir? Çünki onlar Allahı öz əməlləri ilə dərk edirlər.

Taxılı günün altında yana-yana qoyub mərsiyə oxumurlar ki, min il bundan əvvəl ölən dədəm vay. Əvvəl məhsulunu yığır. Sonra yığışır kilsəsinə, Allahına dua edir ki, onun üçün şərait yaratdı, məhsulu tələf olmadı. Din də, iman da  bir şeyə xidmət edir - inkişafa.

Allah işləyənləri sevir, Allah oxuyanları sevir. Allahlı olmaq, yaratmaq deməkdir. Bizdə kitab görən kimi mollamızın rəngi rufu qaçır.

Bilirsən, Basqal niyə yaxşı yaşayır? Çünki bizim şəhərcik zəhmətkeş şəhərciyidir, sənətkarlar ölkəsidir.

Avropada parçanı maşınlar toxuyur, odur ki, orada bolluqdur.

Bizim sənəd də sönməkdədir. Onu yaşatmaq üçün balalarımız yeni maşınları yığmağı - düzətməyi bacarmalıdırlar.

Molla Ələsgər, sən nə öyrədə bilərsən? Səni kimi mollalara baxanda, adam dinindən uzaqlaşmaq istəyir.

-Mən nə deyirəm ki?-deyə Molla Ələsgər özünə bəraət qazandırmaq istədi.

-Burda molla qalmaq istəyirsənsə, özünü yığışdır. Uşaqların oxumasına mane olma!

Bizə Cəfərli deyərlər. Səni kimilərinin çoxunun ayağını Basqaldan kəsmişik, Basqallılar oxumalıdırlar. Halva  yedizdirməyə isə molla taparıq!- deyə, Kəblə Cəfər ayağa qalxdı. Onun arxasınca hamı dağıldı.

Təkcə Molla yeridən tərpənməyə qorxurdu. Kəblə Cəfərin onun ünvanına dediyi sözün arxasında nə durduğunu anlamaq çətin deyildi. Ən yaxşısı, qoyub qaçmaq idi.

Səhərisi günü Basqalda Molla Ələsgəri görmüşəm deyən olmadı. Yenədə Basqal mollasız qaldı.

 

FAZİL

 

            .Quba meydanına daş atsaydın yerə düşməzdi. O qədər adam vardı ki, tərpənmək belə mümkün deyildi. 

Şəhərin girəcəyi sayılan bu meydanda Şimal, Qərb və Cənubdan gələn bütün yollar birləşirdi.

Yüzlərlə fayton və arabaların arasından qışqıran carçılar sərnişənləri çağırır və istənilən istiqamətə getmələri üçün şərait yaradırdılar.

-Şamaxıya iki fayton sağ tərəfdə dayanıb! Nərdarana gedənlər bura gəlsin!- deyə, carçılar qışqırırdılar.

            Fazil Bakıya atasının tapşırığı ilə gəlmişdi. Quba meydanına ilk dəfə idi ayaq basırdı Onu Quba meydanında əmisi Əsəd qarşılamalı idi. Ancaq o, əmisini görmürdü.

            Şəhəri ilk dəfə görən 12 yaşlı Fazil özünü itirmədi. Basqal uşaqlarına xas olan təmkinlə və ağılla bir daha  meydanını nəzərdən keçirtdi, əmisini görmədi.

Yenidən gəldiyi faytona qalxdı və meydanın girəcəyində Əhəd əmisini gördü.

-Əmi!- deyə, qışqırdı.

            Meşədi Əhəd qardaşı oğlunun səsini minlərlə səsin arasında o saat eşitdi, o tərəfə döndü, faytona yaxınlaşdı.

            -Xoş gəlmisən, bala!- deyə qardaşı oğlunu bağrına basdı. Faytona mindilər.

            -Sür, Zərgərpalana!-deyə Meşədi Əhəd faytonçuya göstəriş verdi.

            Quba meydanı ilə Zərgərpalanın arasında məsafə çox da uzaq deyildi. Piyada da gedə bilərdilər. Ancaq Meşədi Əhəd heç vaxt razı olmazdı ki, onun qardaşı oğlu əlində çamadan daşısın. "Basqalın adını batırmaq olmaz! Onlar həmişə ağa olublar və ağa da olacaqlar!"- düşündü.

Niyə?"- birdən öz-özünə sual verən  Meşədi Əhəd bir an da fikrə dalmadan" Çünki sənətkarıq. Halal pul qazanırıq. Heç kimə əyilmirik. İgidliyimiz də söz ola bilməz!"- öz-özünə cavab verdi.

            Basqalda tanınmış nəsilin başçısı olan Kəblə Cəfər oğlu Fazili Bakıya gimnaziyda oxumağa göndərmişdi.

Qardaşı Əsədin Kəblə Cəfərlə Tiflisdə və Məribdə kalayı kərxanaları vardı. Şəki, Qutqaşen, Qax, Göyçay, Ağdaş və s. bölgülərin ipəyini alıb emal etdirdilər.

London yarmarkasında iştirak edən ilk azərbaycanlılardan idilər. Basqal ipəyini və kəlayığısını satış sərgisinə qoymuşdu. Qayıdanda danışırdı ki, inglis xanımları macal vermədilər ki, camahat bir kəlağayıya baxsın. Bir anın içində hamısını aldılar. Qaldım, mat-mətəl baxa baxa. Gərək çox aparaydım. Allah qoysa, bu səfər çox apararam.

Bütün Basqal Əsədin Londonda çoxlu pul qazandığından danışırdı. Bu pulla o, İçəri Şəhərdə qardaşı üçün milk tikdirirdi. Bu doğurdan da, belə idi.

            «İçəri Şəhər»də əsasən gökü Şirvandan olan nəsillər yaşayırdı. Şamaxı zəlzələsindən sonra Bakıya şirvanlıların axını güclənmişdi.

Başqa səbəb, bütün Şirvanın gözü qarşısında  Bakının böyüməsi, neft və milyonlar səltənətinə çevrilməsi idi.

Hər məhəllə Şirvanın bir güşəsini təmsil edirdi. Şirvanlıların məhəlləsi olan Zərgarpalanın bir ucu İçəri Şəhərə gəlib çıxırdı.

            Fazili gətirən fayton üç mərtəbəli mülkün qarşısında dayandı.

            -Bala, çatdıq! Bu bizim mülkdür!- deyə, aşağı endilər.

-Əhəd əmi, küçənin o birisi tərəfi nədir?

-Bala Bakının əsas küçəsidir. Gomurnatlıqdır. O biri  tərəf isə Gomurnat bağıdır.

Fazil daha heç nə soruşmadı. Mərmər pillələrlə ikinci mərtəbəyə qalxdılar.

Fazili bağrına basan əmidostusu Həlimə xatun sonuncu dəfə onu bir beş-altı il bundan qabaq görmüşdü. İndi, Maşallah, böyük oğlan olmuşdu. Bığ yerləri tərləmişdi. Fazilin anası Həlimənin əmisi qızı idi.

-Bala, nə qəşəng olmusan! Bakının qızlarının gözünü çıxardacaqsan!  Eyvanımıza gözlər dikiləcək.

Əhədlə Həlimənin on beş ildən artıq ailə qurmaqlarına baxmayaraq, onların böyük yaşlı uşaqları yox idi.

Balaca Nurcahanın üç yaşı vardı.  Həlimə xatunun gözləri kimi mavi, iri gözləri vardı. Balaca qızcığaz evdə qonağın gəlişini  hiss edib  dəhlizə qaçdı:

-Dadaş  gəldi, dadaş gəldi!- deyərək Fazillə üzbəüz dayandı. Onu birinci dəfə gördüyündən tutuldu.

Fazil əmisi qızını havaya qaldırdı. Onun boynuna sarılan Nurcahanın üzündün öpdü  və yerə qoydu.

-Danış görüm, bacım neynəyir?- deyə, stolun arxasına keçən Həlimə Fazildən soruşdu.

-Allaha min şükür! Çox yaxşıdır.

-Qardaşların nə edir?

-Bütün günü «Qələmlik»dədirlər. Həlimə xala, oranı  gülə çevirmişik. Allah qoysa, gələrsən, görərsən!

Nahardan sonra Fazili üçüncü mərtəbədə onun üçün hazırlanmış otaqlara apardılar.

-Bala, hələlik burada qalacaqsan. Allah qoysa, mülkünüz hazır olanda, bundan da böyük evə köçəcəksən.- deyə Meşədi Əhəd küçəyə açılan balkonun qapısını açdı.

Balkona çıxdılar. Sağ tərəfdə, Bakı qubernatorun iqamətgahı görünürdü, sol tərəfdə, isə qızlar gimnaziyısı.

-Bura Qızlar gimnaziyasıdır. Bakının bütün adlı sanlı cavanları axşam üstü buraya  yıxışır. Qızlar dərsdən çıxırlar.- deyə Meşədi Əsəd qardaşı oğluna gimnaziyanı göstərdi və onu diqqətlə süzdü.

Əmisinin onu niyə süzdüyünü anlayan Fazil söhbəti dəyişmək qərarına gəldi və əlilə qala divarlarını göstərdi:

-Ora İçəri şəhərdir?-deyə soruşdu.

 Qardaşı oğlunun nə qədər ciddi bala olduğunu başa düşən Meşədi Əhəd qəlbən sevindi ki, bu uşağın fikri-zikri oxumaq olacaq. Ona elə bu lazım idi.

Əmisi və xalası onu otaqda tək qoyub aşağı düşdülar. Birinci dəfə idi ki, Fazilin bu böyüklüyündə mənzili olurdu.

 Basqaldakı otağı bundan balaca olsa da, orada onun altı qardaşı qalırdı. «Onlar da burda olsaydı, darıxmazdım."- deyə düşündü. Ancaq hələlik onlar balacadırlar. Fazil isə gimnaziyaya oxumağa gəlmişdi.

 

MİRHÜSEYNAĞA

 

Şamaxıda zəlzələ baş verdiyi və şəhərin yerlə yeksan olması xəbərini Mir Hüseyn ağa eşidəndə  rəngi-rufu qaçdı. Bu şəhər onun ata-baba yurdu idi. Uşaqlığı və gəncliyi bu şəhərdə keçmişdi. İndi bütün bunlar yoxa çıxmışdı. O boya şəhərdən bircə məscid qalmışdı. 

O, nə baş verdiyini təsəvvürünə gətirdikcə başından ağrı tuturdu. Anası Zeleyxa xatunun uşaqlıqda zəlzələ haqqında danışdıqları yadına düşürdü.

 Ağır seyid  nəslindən olan Mir Hüseyn ağa Şamaxıdan Nəcəfə və Kərbalaya oxumağa getmiş, ali dini təhsil alaraq, elə bó øÿùÿðëÿðäÿ də àëèì êèìè òàíûíìûø âÿ ìÿøùórëàøìûøäû.

Bir neçə il idi ki, Kərbəladan Áàêûya ailəsi ilə qayıtmışdı.

Seyid Bikə evin böyük uşağı idi. O, atası Mir Hüseyn ağa ilə Kərbəladan köçəndə kiçik bir qız idi. Anası rəhmətə gedəndə Seyid Bikənin dörd yaşı vardı, qardaşı Mir Kamilin isə iki.

 Mir Hüseyn ağanın həyat yoldaşı Fatimə xatun rəhmətə getdikdən sonra Gərəlada daha qalmadı. Bakıya köçdülər.

 Atası  Zibeydə xatuna evlənəndə  Seyid Bikənin altı yaşı, qardaşının dörd yaşı olardı. Ana nəvazişini Zibeydə xatundan görən Seyid Bikə və Mir Kamil onu öz anaları kimi sevirdilər.

Bakıya gəldiyi gündən Mir Hüseyn ağa xalqın gözündə yüksək əqidə sahibi, təmizlik və hallalıq rəmzinə çevrilmişdi. Hamı bilirdi ki, Mir Hüseyn o, alimdir, böyük alimdir.

 Görüşünə Ərəbstandan, İrandan, Türkistandan, Əfqanstandan, Hindistandan alimlər və üllamalar gəlirdilər. Bu ölkələrin alimləri onu Məkkəyə, Nəcəfə, Kərbalaya, Qahirəyə  Məşhədə, Quma, Məzari Şərifə və. s. dini mərkəzlərə dəvət edirdilər. İmkanı daxilində bu dəvətləri qəbul edir və bu şəhərləri ziyarət edirdi.

Bakıda zəlzələnin baş verdiyini eşidənlər İçəri şəhərin «Cümə» məscidinə yığışırdılər. Günorta namazına Mir Hüseyn ağa da bura gəldi.

Adətən Cümə günləri burada mouzə oxuyardı. Mouzələrinə minlərlə adam yığışardı. Qətiyyətli səsi, şirin dili, müqayisəli ifadələri gələnlərin yadında qalırdı. Məharətli natiq idi.  

İndi isə qarşısında duranlara nə deyəcəyini bilmirdi. Hamı kimi fikirli oturmuşdu.

-Ağa nə lazımdır, edək!- deyə  Hacı Zeynalabdin üzünü ona tutdu. Mir Hüseyn ağanı Hacının sözü fikirdən ayırdı.

-Nə edək? Hər şeydən əvvəl evsiz-eşiksiz qalmışlara kömək  lazımdır.

Mir Hüseyn daha heç nə demədi. Həmişə dili-dilavər olan ağa elə bil danışmaq istəmirdi. Hacı Zeynalabdin   sanki bunu başa düşmüşdü.

Bir neçə gündən sonra Mir Hüseyn ağa Bakı əhlisinin «Cümə» məscindinə kömək üçün gətirib yığdığı pulu-paranı, ərzağı və tikinti ləvazımatını Şamaxıya göndərməklə məşğul idi. Başı bu işlərə elə qarışmışdı ki, ailəsi də yadından çıxmışdı.

Məscidə gələnlər hiss edirdilər ki, xalqın vəziyyəti ağır olduğu an harayına gələn beş adam tapılardısa, birincisi əlbəttə ki, Mir Hüseyn ağa olacaqdı.

Mouzələrindən belə çıxırdı ki, birinin dərdi-səri hamının dərdi-səri olmalıdır, dara düşmüş adamlara kömək etmək Allahdandır.

            Hər gün Şamaxıya kömək göndərsə də, Mir Hüseyn ağanın ürəyi dözmədi  özü Vətənə getmək fikrinə düşdü. Ata yurdununu öz gözü ilə görmək istədi. Özünü  Şamaxıya yetirdi.

             Evlərinə o qədər zərər dəyməmişdi. Yerlə-yeksan olan Şamaxıda evlərini elə bil Allah özü qorumuşdu. Bir daş belə yerindən tərpənməmişdi. Təkcə həyətin divarları dağılmışdı.

Evlərinə həlləlik evsiz-eşiksiz qalmış qohum-əğrabanı yerləşdirdi.

Şamaxıda qalmış yerli sakinlər məsciddən yuxarıdakı təpələrin üstündə yeni şəhər salırdılar.

Əvvəllər onların evi Şamaxının ən yuxarı məhəlləsi sayılırdı, indi isə təzə şəhər yuxarılarda tikilirdi.

Mir Hüseyn ağa Bakıdan və başqa şəhərlərdən yığıb gətirdikləri pul-paranı hallalıqla camahata paylatdırır, ümidini itirmiş əhalini ruhlandırır ev-eşiklərini bərpa etdirdi.

Pul içində üzən Bakı müsəlmanlarının köməyi isə əvəz edilməz idi.

Şamaxı məscidində elə bundan danışırdı:

-İslam öz qüdrətini dar gündə göstərir! Baxarsınız, az müddətə Azərbaycan dünyanın ət gözəl ölkəsinə çevriləcək! Öz mənliyini özünə qaytaracaq. Azadlığa çıxacaq! Biz gərək savadlanaq, dünyavi elmləri balalımıza öyrədək. Çünki XX əsr texnalogiya əsridir.

-Ağa, texnalogiya nədir? -deyə ətrafdakılardan biri soruşdu.

-Texnologiya - maşınlar, parovozlar, daha doğrusu, insan zəhmətini yüngülləşdirən elmdir. Bakı qüdrətləndikcə texnalogiyanın özü bura ayaq açacaq. -deyə Mir Hüseyn ağa xarabalıqdan dirçəlməyə başlayan Şamaxını seyr edib onu əhatə edən yerlərinə ümid verirdi.

 

***

Zəlzələdən sonra da Şamaxıya müsəlmanların köməyi isə kəsilmirdi. Hər tərəfdən yardım gəlirdi. İrandan, Rusiyadan, Türkiyədən, Hindistandan...

Şamaxılılar bu köməkdən ürəklənib canla-başla çalışır. Dağ ətəyində yeni şəhər salıb məskunlaşırdılar.   

Zəlzələ camahatı qorxutmuşdu. Son əlli ildə ikinci dəfə idi belə bəla qədim torpağı alt-üst edirdi.

Zəlzələ xalqı da birləşdirmişdi. Bir-birlərinə əl tuturdular. Növbə ilə  yeni evlərin salınmasında iştirak edirdilər.

Faciədən sonra Şamaxıya kənarlardan çoxlu gəlmələr vardı. Hərə də bir məqsədlə gəlmişdi. Kimi müsəlman kimi uçuntu altında qalanların çıxarılmasına kömək edir, kimi burada məskunlaşmağa, özünə yer etməyə çalışırdı. Onsuzda  qədim şəhərin yarısı viran qalmışdı.

Şamaxılılar və gəlmələrin çoxu harama əl uzatmazdılar, qazıntı vaxtı ortaya çıxartdıqları ziynət əşyaları və pulları gətirib məscidəki ağsaqqalara təhvil verirdilər ki, sağ qalmış vərəsələrə çatdırsınlar, əks halda isə bu əşyalar Şamaxının tikilməsinə yönəldilirdi. Bütün bunlara Mir Hüseyn ağa başçılıq edirdi..

 Hər Cümə bütün Şamaxı əhli Mir Hüseyn ağanın mouzəsini dinləmək üçün məscidə axışırdı.

-Alahın yanınla nə günah etmişik ki, o, qəzəbini bizim üzərimizə saldı?- deyə Cümə məscidində  bir tacir Mir Hüseyn ağadan mouzə qurtardıqdan sonra soruşdu.

-Verən də odur, alan da! Hərə öz günahını bilməlidir. Əlbəttə ki, günahımız var! Elə əməllər etmişik ki, Allahın yanında gözü kölgəliyik. Çalışmalıyıq ki, bir-birimizə əl tutaq. Bu zəlzələ  bizə bunu öyrətdi.

-Allahın hər əməlində hikmət var! Ancaq günahımız nədir?- deyə tacir ağanın sözünü tamamlamağa qoymadı.

-Günahımız odur ki, Allahın göstərdiyi yolla getməmişik. Harama əl atmışıq. Günah işlətmişik!- deyə bir kəndli söhbətə qarışdı.

-Axı nədədir bizim günahımız?

-Haqqı-ədələti unutmağımızda, müsəlman olduğumuzu yaddan çıxartmağımızda...

-Sən də danışdın da!? - deyə tacir kəndçinin üstünə çımxırdı: - Millətin günahı nədir?

-Odur ki, o cür şairi acından öldürdü!-deyə kəndçi aramla əlavə etdi.

Mir Hüseyn ağa  onun nəyə işarə vurdubunu o saat anladı. Söhbət müəllimi Seyid Əzimdən gedirdi. Onun ölümü ilə bağlı xoşa gəlməz hadisəni o, hələ Kərbalada eşitmişdi.

 Bu sözlərdən onsuzda yorğun olan Mir Hüseyn ağanın rəngi-rufu qaçdı. Gözlərindəki işıltı itdi. İlk dəfə idi onun dilxor olduğu uzə çıxdı.

Ağanın bu hala düşməsi ətrafdakıları da təşvişə saldı. Məscidin həyətinə sükut çökdü. Hamı onun nə deyəcəyini gözlədi.

-Səhvi başa düşmək ağıllanmaq deməkdir!-deyə Mir Hüseyn ağa asta səslə dilləndi.

Zəlzələ Şamaxını dağıtsa da, xalqda gələcəyə olan inamı öldürməmişdi. Əsas da bu idi. Xalq keçmişinə baxır, səhvlərini başa düşür, peşmançılıq çəkir, əlbəttə ki, gələcəkdə bir daha bunları etməyəcəkdi. Deməli, millət düzgün yolda idi.     

Bütün bunları görən Mir Hüseyn ağa daha Bakıya qayıtmağın vaxtı çatdığını hiss etdi. Qərarlaşdı ki, bir- iki günə yola düşsün. Onu Bakıda balaları gözləyirdi.

 

BAKI

 

Fayton təpənin üstünə qalxıb şəhər tərəfə üz tütanda Mir Hüseyn ağanın qarşısında açılan mənzərə onu sevindirdi. Üç ay ərzində Bakı necə dəyişmişdi. Gözlərinə inanmaq istəmirdi. Ancaq hər şey qısa müddət ərzində baş vermişdi.

Bakı, doğrudan da, inkişaf edirdi. Gün-gündən böyüyən şəhər tikinti meydanını xatırladırdı. Pullanmış-varlanmış azərbaycanlılar və başqa millətdən olanlar torpaq sahələri alır, mülklər və malikanələr salırdılar. Eyni zamanda bu möhtəşəmliyi buraya gətirən avropalılar yeni şəhərin, "Ağ şəhərin "tikilməsində yerlilərə kömək edir, lazımı bilikləri onlara öyrədir, memar və texnika gətirirdilər.

Cavanlarda elmə-mədəniyyətə maraq artmaqda idi. İndi gənclərin soraqları Rusiya və Avropa universitetlərindən gəlirdi.

Mir Hüseyn ağa oğlu Mir Kamil ağanı mədrəsəyə yox, gimnaziyaya qoymuşdu. Bu hərəkəti bir çox mollaların xoşuna gəlməmişdi, ancaq kimin cürəti çatardı ki, onun arxasıyca söz desin.  Ağanın hörməti çox böyük idi, hamı onun hərəkətlərində Allahın əmrini görürdü. Camahat ona oxşamağa çalışırdı, onu nümumnə gətirirdi.

Azərbaycan ziyalıları Bakıdakı avropalılardan heç də geri qalmaq istəmirdilər. Qəzetlər, jurnallar buraxmaq istəyir, yeni məktəblər  açırdılar. 

Bununla belə, ətalətdən çıxmaq istəyən xalqın qarşısını mövhumat və bundan faydalananlar alırdılar.

 Elə götürək Hacı Zeynalabdin Tağıyevin azərbaycanlı qızlar üçün açdığı "Qızlar gimnaziyasını".

Heç bir müsəlman qızını oraya qoymaq istəmirdi. Küfr sayırdı. "Qız hara? Oxudu hara?"- deyirdilər.

Qızlar gimnaziyasını açan və maliyyələşdirən Hacı Zeynalabdin isə nə edəcəyini bilmirdi.

Bakının rusu, yahudisi, almanı, polyakı, tatarı, gürcüsü, ermənisi və  hamısı gözdə qulaqda idilər ki, görəsən azərbaycanlılar qızlarını bura buraxacaqlar  ya yox?

Bakının yenicə salınmış küçələri ilə keçdikcə Mir Hüseyn ağa fəxrlə gün-gündən artan şəhərə baxır, ürəyində «Allah bu şəhəri mərdimazarlardan saxlasın!»-deyə dua edirdi.

-Əgər bu cür inkişaf davam etsə, Bakı dünyanın ən gözəl və mədəni şəhəri olacaq! İndi xalqa təhsil vermək, yeni elmlərə yiyələnməyə sövq etmək lazımdır. Biz xrestyan ölkələrindən geri qalmamalıyıq. Elm birdə tərəqqi xalqı minillik ətalətdən çıxara bilər.

Yaxşı ki, bu şəhərdə başqa millətlər var. Azərbaycanlılar onlardan çox şeyi öyrənəcək. Ucalacaq. Özününkünü yaradacaq. Heç də onlardan geri qalmayacaq. Bunun üçün çox da uzun vaxt lazım deyildir. Qısa müddət bəs edər.-deyə düşünürdü.

Xalqın oyanmasını isə hətta Şamaxıda da hiss etmişdi. Radikal Şamaxı ruhaniləri də xrestyanlardan geri qalmamağı təbliğ etməyə başlayırdılar. Çünki bunu daha zaman özü tələb edir.»-deyə bunları fikirləşdiyi an  fayton «İçəri şəhərdə» Mir  Hüseyn ağanın imarəti qarşısında dayandı.

-Şükür Allaha, sağ-salamat çatdıq!- deyə faytonçu ağanı dərin fikirdən ayırdı.

***

Mir Hüseyn ağanın Bakıya qayıtma xəbəri günorta namazından sonra Hacı Zeynalabdinə çatdırdılar. O saat  dostu ilə   görüşmək fikrinə düşdü.

-Həm gedib, xoş gəldin edərəm, həm də bəzi məsələləri müzakirə edərəm!- deyə öz-özünə fikirləşdi.

Ancaq hələ tez idi. Hacı Zeynalabdin havanın qaralmasını gözlədi.

Hacı adətən çətin anlarda "Ağaya" baş çəkər, dəyərli məsləhətlər alardı.

Axşam Hacı Zeynalabdin qızı Sara ilə Mir Hüseyn ağagilin qapısını döydülər.

Qapını Mir Hüseyn ağa özü açdı. Salamlaşıb içəri daxil oldular.

-Hacı, ürəyimdən keçirdin! Bilirdim ki, gələcəksən!-deyə ev sahibi onları dəyirmi mizin arxasına dəvət etdi.

Hacı bilirdi ki, Mir Hüseynin ağa qapısını döyən adamının niyə gəldiyini əvvəlcədən müəyyən edirdi. "Gərəsən, yenə də gəlməyimin məqsədindən xəbərdardır?-  deyə düşündü.

Qonaqlar əyləşən kimi Mir Hüseyn  qızı Seyid Bikəni  otağına çağırdı.

Qız otağa gəlib salam verdi. Özündən asılı olmayaraq keçib  Zeynalabdının qızının yanında oturdu.

-Qızım, sən gimnaziya oxumaq istəyirsən?-deyə Mir Hüseyn üzünü qızına tutdu.

-Dədə, gimnaziya nədir? -deyə Seyid Bikə soruşdu.

-Qızım, orada kitab oxumağı, yazmağı öyrədirlər.

-Dədə, axı mən bunları bacarıram.

-Qızım, orada daha da yaxşı öyrədirlər, çoxlu dil biləcəksən.

-Mən ərəbi də, farsı da bilirəm...

-Qızım, indi rusu və başqa Avropa dillərini öyrənəcəksən. Nə deyirsən?

-Mən razıyam.-deyə balaca Bikə razılığını verdi.

Qızıyla  Mir Hüseynin danışığına diqqətlə qulaq asan Hacı Zeynalabıdın  bu  söhbətin məqsədə nə dəxli olduğunu anlamaq istəyirdi. Ev yiyəsinin necə arif adam olduğunu bildiyindən, bu söhbətin bir mənası olduğunu düşündü. Söhbətin sonunu və izahatını gözlədi.

Qızla atanın söhbəti bitdi. Mir Hüseyn ağa isə üzünü dostuna tutdu:

-Hacı, bilirəm ki, öz üzərinə ağır yük götürmüsən. Ancaq onu həyata keçirtmək üçün real yolu budur: Gərək xalqı başa salaq və nümunə göstərək. Mən də, sən də öz qızlarımızı gimnaziyaya qoyaq. Bizimlə müqayisədə hamı bu cür edəcək. Sabah məsciddə mouzəm var. Bu haqda danışacağam.

-Ağa, sizi daş-qalaq edərlər. Bakıda nə baş verdiyindən xəbəriniz yoxdur. İçəri şəhərli Axund molla Ruhullanın gününə düşərsiniz.

-Axı nə baş verib?- deyə Mir Hüseyn ağa xəbərsizliyini boynuna aldı.

-On gün bundan əvvəl məsciddə açdığım məktəb haqda söz saldım, müsəlman qızlarının da burada oxuyacağından söhbət danışdım. Qızların  təhsil almaları haqda «Quranda»da deyilənləri misal gətirdim. Dediklərimlə ordakı ruhanilər razı olmadılar. Bir hay-küy düşdü ki! Təkcə Axund Ruhulla düz dediyimi təsdiq etdi və dedi ki, məktəb hazır olan kimi qızını oraya qoyacaq!

Bu hadisənin səhərsi günü, evində namaz üstə onu qətlə yetirdilər...

-Sən nə danışırsan?

-Ağa, məsələ belədir. Millət qorxur.

-Bunu edənlər xalqımızın düşmənləridir. Bunun qarşısını almalıyıq.

 -Necə?

-Hacı, Azərbaycan xalqı əməli saleh adamların yolunu seçəndir. Biz hər ikimiz Axund Ruhullanın etdiyini etməliyik. Belə olmasa, tərəqqidən geri qalarıq. Sabah məscidə mən də bu haqda danışacağam. Ayın 9 –da1 isə hamının  gözü qarşısında öz gözümün nurunu gimnaziyaya aparacağımı elan edəcəyəm.

-Ağa, bu böyük riskdir.

-Belə olmasa, nəyə nail ola bilərik? -deyə Mir Hüseyn ağa soruşdu.

-Ağa, mənimkiləri də özününkünə qat. Qızım Sara da bu məktəbdə oxuyacaq.-deyə Hacı Zeynalabdin qızını göstərdi.

-Hacı, Axund Ruhullanın da qızlarını bu  cərgəyə sal! Bir də, onun ailəsinə əl tutmaq lazımdır ki, millət pis vəziyyətə düşmüş ailəsini görməsin. Əksinə, onlar üçün şərait yaratmalıyıq ki, firavan yaşasınlar.

-Arxayın ola bilərsiz. Elə sabah adlarına «şot» açdırram.

-Məscidə də onlara əl tutanlar tapılar.

-Sizə gələndə həmişə üzü gülər çıxıram. İcazənizlə!- deyə Hacı ayağa qalxdı. Atasının getməyə hazırlaşdığını görən qız rəfiqəsindən ayrıldı, keçib atasının yanında dayandı.

-Düzgün olmadı! Bəs şam yeməyi?

-Ağa, başqa vaxt! Görüləsi çox işlərim var.-deyə Hacı Mir Hüseyn ağaya əl uzatdı. Vidalaşdılar. 

Hacı faytona minib evə qayıdanda üzü gülürdü. Çünki daxilən hiss edirdi ki, onun arzusu yerinə yetəcək. məktəbinə müsəlman qızları gələcək. 

***

Səhərisi günü məscidə Cümə namazına gələn müsəlmanların qarşısında mouzə edən Mir Hüseyn ağa üzünü üllamələrə tutdu:

-Peyqəmbərimiz, analar haqqında nə deyirdi?

Yerindən qalxan ağsaqqal bir üllamə üzünü xalqa tutdu:

-Cənnət ananın ayağı altındadır.

            -Bəs elədirsə, nə üçün cənnətliklər Quran oxumasınlar, savadsız qalsınlar? Məgər Peyqəmbərimiz bunu bizə tövsüyyə edib? İslam dinin böyüklüyü qadına, qıza yüksək münasibətindədir. Yadınıza  salın, Peyqəmbərimiz Həzrəti Fatimənin anadan olmasına nə qədər sevinirdi.

            Qızlarımıza təhsil verməyin ayıb olduğunu yayanlar düşmənlərimizə xidmət edirlər.

-Elədir, deyə yerlərdən səslər eşidildi.

-Dünən bizə Hacı Zeynalabdinlə görüşmüşəm. Kişi o boyda məktəb açıb, müsəlman balalarını oxutmaq istəyir, birimiz də ora övladımızı qoymuruq.

Hacı Zeynalabdindən indiyə qədər bir adam pislik görüb? Onun müsəlmanlığına şübhəniz var?

-Allah onu bizə çox görməsin! Allah onun canını saxlasın!- yerlərdən səslər ucaldı.

-Bəs mənim əqidəmə, imanıma necə? Şübhəniz var?- deyə Mir Hüseyn ağa üzünü xalqa tutdu.

-Allah eləməsin, ağa! Siz bizim şeyximizsiz!- yenə də yerlərdən səslər ucaldı.

-Allahın göstərdiyi yoldan uzaqlaşmaq olmaz! O, göstərdiyi düzgün inkişaf və tərəqqi yolu ilə getməsək millətimizin gələcəyi olmayacaq. Tərəqqi və inkişaf isə təhsildədir, yeni elmlərlə tanışlıqdadır. Buna mane olmaq Allahın yanında günah etmək deməkdir. Balalarımıza təhsil verməliyik.

Axund molla Ruhulla qız övladını məktəbə  qoymaq istəmişdi. Kişini qətlə yetirmişlər. Kimlərdir ona əl qaldıranlar? Bununla nəyə nail olublar? Allahın qoyduğu tərəqqi yolundan xalqı döndərmək istəyirlər? Bu qeyri-mümkündür. Çünki bunu Allah istəyir. Bu onun əmridir.

Axund Ruhullaya əl qaldıranlar düşünməsinlər ki, bu hərəkətləri ilə tərəqqimizin qarşısını alacaqlar. Əksinə, camahat onun hərəkətinin düzlüyünü anlayıb öz övlədalırını məktəbə aparacaqlar.

Mən, Mir Hüseyn  ağa, Hacı Zeynalabdinlə birlikdə qızlarımızı aparıb gimnaziyaya qoyuruq. Sizə də məsləhət görürük. Qoy, mənə də əl qaldırsınlar, ancaq heç nə dəyişməyəcək. Tərəqqi yolunu tutmuş millətimin övladları inkişafdan qalmayacaq. Çünki xalqın oyanma dövrü başlamışdır.

Fikir verin Bakıya, necə inkişafdadır! Bunu dayandırmaq olar? Böyük şəhərləri saxlamaq üçün böyük biliklər lazımdır. Hamının təhsil alması zamanəmizin tələbidir. Zamanın ağası isə Allahdır!-deyə Mir Hüseyn ağa minbərdən düşdü.

 O, məscidi tərk edəndən sonra möminlər arasında çaxnaşma düşmüşdü.

Ağanın ağlına, düşüncəsinə zərrə qədər şübhə etməyən dindarlar nə edəcəklərini bilmirdi. Ağır seyid övladının bu hərəkətinə qarşı getmək mümkün deyildi.

Mir Hüseyn ağanın bu hərəkəti bir anda bütün şəhərə yayıldı. Elə bir ailə yox idi ki, bu haqda danışmasın. Axırda sözləri və hərəkəti müsəlmanlara nümunə oldu. O, balasını qızlar gimnaziyasına gətirdi.

 

 

 

ARTAN ŞƏHƏR

 

Bakı güngündən öz simasını dəyişirdi. Neftdən yenicə pullamış ağalar İçəri şəhər ətrafındakı məhəllələrdə yeni, Avropa üslubunda binalar inşa etdirirdilər.

Şəhərə insan axınının sayı bərabəri yox idi. Bura haradan gəlmirdilər: Türkiyədən İrandan, Türkistandan, Hindistandan, Çindən, Ukrainadan, Polşadan, Bolqarstandan-bütün Avropadan. Hamı bir dərdlə gəlirdi - iş tapmaq və varlanmaq.

Yerli camahat əl-ayaq altında qalmışdı: gələnlər ürəyi yumuşaq, qonaqpərvər, dindar və savadsız yerli camahatın yerinə, mülkünə, bağına və torpağına yiyə çıxır, olan qalanını aldadaraq, əlindən alırdılar. Ədalətsizliklə üzlaşmış müsəlmanların üz tutduqları yer məscidlər və oranın şeyxləri və axundları idi.

Mir Hüseyn ağa da ətrafında baş verən bütün bu hadisələrdən xəbərdar idi.

"Cümə" məscidi xalqın sonuncu nicat mərkəzinə çevrilirdi. Bura gələnlər isə buradan ümidlə qayıdırdılar.

Şəhərin azərbaycanlı ziyalıları, dövlətli və iş adamlarını bir yerə yığmaq, kasıb insanlara qarşı  edilən ədalətsizliyin qarşısını almaq lazım idi.

"Cümə" məscidində "Əl tutmaq - Allahdan qalıb!" sözünü  tez-tez təkrar edən Mir Hüseyn ağa bütün günü elə bu işlə məşğul idi. Bir insanı belə ümidsiz yola salmırdı. Çalışırdı ki, düzgün yol göstərsin, lazım gəlirdisə, özü işə qarışırdı və yaxud bu məsələnəi həll edə biləcək adamı yanına çağıtdırırdı ki, kömək etsin.

Bir insan Mir Hüseyn ağanın sözündən çıxmırdı,  hər sözünü və tapşırığını yerinə yetirməyi özünə şərəf bilirdi.

«Cümə məscidi»nə təkcə dara düşənlər gəlmirdilər, o cümlədən xalqına əl tutmaq istəyənlər də buraya yığışırdılar.

Xeyrəçilərin sayı isə güngündən artırdı. Bunu yaxşı hal kimi qarşılasa da, harınlaşan dövlətliləri bir məhrəcə gətirmək mümkün olmurdu.

Ağlından və pulundan razı bu insanlar başqasının fikirini  qəbul etmir, "O kimdir? Lütün biri! Mənə ağalıq edəcək? Nə filankəsin xeyriyyə cəmiyyəti? Məscidə nə lazımdır, edirəm. Şəriyyətdə nə yazılıb, edirəm. Xüms, Zəkatımı vaxtlı vaxtında ödəyirəm."-deyə qapını çırpıb gedirdi.

Mir Hüseyn ağa onu əhatə edən mömünlərin ona olan məhəbbətini hiss edirdi, ancaq bu az idi. Xalqı bir yumruq kimi birləşdirmək lazım idi.

Azərbaycanlılar anlamalı idilər ki, baş verən bu dəyişikliklərin nəticələri hara aparır və nə ilə qutara bilər? Onların üstünə gələn fəlakətlərdən qorunmaq üçün birlik lazım idi.

 

KƏBLƏ CƏFƏR

 

Basqal bazarının kirəcəyində yerə yıxılmış kötüyün üstündə Lahıcdan gəlmiş Hacı Həsən kişi dilxor oturub nə edəcəyini, dərdini kimə deyəcəyini bilmirdi. Eşşəyinin  ipini əlinə sarımış, gözləri uzaqlara dikmiş Hacı Həsənə iynə vursaydın, qan çıxmazdı.

 Kişinin vəziyyəti elə pis idi ki, dəvəsi ölmüş ərəbi xatırladırdı. Ona baxan o saat hiss edirdi ki, başına nə isə gəlib.

Hacı Həsən kişini basqallılar çox yaxşı tanıyırdılar. Hər bazar bir-neçə eşşəklə qəsəbəyə təşrif gətirirdi. Lahıclıların misgərlik məmulatlarını bazarda satırdı. Axşama yığışıb təzədən dağlar arası Lahıca qalxırdı.

Bazarın qurtarmasına baxmayaraq, Hacı Həsən yerindən tərpənmək istəmirdi.

-Hacı, niyə belə dilxorsan? - deyə, basqallı Müseyib yanında oturdu.

Hacı Həsən Müseyibi çox baməzə, zarafatçıl, həmişə üzügülər bir insan kimi tanıyırdı. Onunla dostluq edirdi. Müseyib bazarın baqqalı idi. Dükanı da vardı.

-Müseyib, zarafata halım yoxdur!- deyə, özünü dostunun zarafatından qorudu.

-A kişi, səninlə nə zarafat?! Üzünə baxanda, adam qorxur. De, görüm nə olub?

-Səhər bazara mənim yanıma Hacı Qəfərin oğlu İmran gəlmişdi. Mənə əlli dənə qızıl onluq verdi ki, Lahıca aparım. Kəblə Haşıma verim. Oğlu Bakıdan göndərib. Pulu bel kəmərimin altından asmışdım. Düşüb, itib. Bilmirəm, neynəyim? Belə çıxır əmanətə xəyanət etmişəm. Pulu oğurlayıblar...

-Dəyan, dəyan! Hay-küy salma! Basqalın adına ləkə gətirmə! Ola bilməz ki, kimsə oğurlayıb. Burada oğurluq olar? Basqallı bunu etməz, başqa yerdən gəlmişin isə cürəti çatmaz. 

Ürəyini sıxma, indi tapıb qaytararıq. Gəl, bir Gəblə Cəfərə yaxınlaşaq, görək o, nə deyir?

Hacı Həsən Müseyiblə  eşşəyin ipini darta-darta gəlib Gəblə Cəfərin dükanının yanında dayandılar. Dükanın ambarına Qutqaşendən gəlmiş dəvə kərvanından ipək torbalarını boşaldırdılar.

Müseyib Kəblə Cəfərin başının kərvana qarışdığını görub, keçib torbaların birini altına çəkdi, birini də Hacı Həsənə uzatdı:

-Hacı, otur, qoy işini qurtarsın!

Kəblə Cəfər dükanın qabağında gələnlərin oturduğunu gördü, ancaq onlara yaxınlaşmadı, fikirləşdi ki, əgər lazımamsa, özləri yanaşarlar. Köməkçisinə yerə atılmış torbaları saymağı tapşırdı.

Sonra aramla dükanın qabağına qayıtdı. Torbanın üstündə oturanlar ayağa qalxdılar və  salamlaşdılar.

Müseyib Kəblə Cəfərin nə qədər ağır adam olduğunu bildiyindən, sir-sifətini ciddiləşdirdi və üzünü ona tutdu:

-Kəbleyi, sizə işimiz düşüb. Hacı Həsənə kömək etmək lazımdır.

-Xeyr ola?- deyə Kəblə Cəfər Hacı Həsəndən soruşdu.

Hacı Həsən əhvalatı olduğu kimi danışdı.

-Gəlmişik, məsləhətinizi dinləyək!- deyə, başını aşağı saldı.

            Kəblə Cəfər bir anlıq fikrə daldı. Sonra  Müseyibi ağır baxışlarıyla süzdü. Hacı Həsənin nə halda olduğunu gördu.

            -Həci, bu basqallının işi ola bilməz! Haram bizə yaraşmaz! Kəlmələrdən gör. Birdə  kim cürət edib, Basqalda oğurluq edə bilər? Basqala sataşar?

            -Kəbleyi, kimliynin  mənə nə dəxli? Kömək elə, pulu tapım! Lahıca qayıda bilmirəm.

            Hacı Həsənin bu cavabına Kəblə Cəfər susdu, yenidən fikir dəryasına qərq vurdu.

            Axşam azanı camahatı məscidə namaza çağırırdı. Azan səsi  Kəblə Cəfərin diqqətini cəlb etdi, yerindən sıçradı.

-Durun, getdin məscidə! Pulunuzu tapmışam!- dəyə məscidə tərəf getdi. Hacı Həsənlə Museyib onun dalınca gəldilər.

Kəblə Cəfər məscidin minarəsinin qarşısında durub diqətlə azanı dinlədi. Bura niyə gəldiklərin ondan soruşmaq istəyən Müseyiblə Hacı Həsənə barmağıyla "Susun" göstərdi. Sonra əlilə mindərdəki azançını göstərdi:

-Hacı Həsən, pulunu bu azançıdan istə! Dedim də, yerli adam ola bilməz!- deyə oradan uzaqlaşdı.

Azınçı azan çəkib aşağı düşəndə, Museyib onun yaxasından yapışdı:

-Nə qədər gec deyil, get kişinin pullarını bura  gətir!-dedi.

Müseyibin qəflətən üstünə düşməsi, azançını çaşdırdı. Özünü itirdi və nə edəcəyi bilmədi.

-Vallah, bulağın başından tapmışam. Bilmirdim, kimindir. Şükür Xudaya yiyəsi tapıldı.-äåéÿ azançı yenidən  minbərə qalxdı və orada gizlətdiyi pulu Hacı Həsənə qaytardı.

-Hacı, bu haqda daha heç yanda danışma!

Hacı Həsənlə Müseyib Kəblə Cəfərin yanına gəldilər.

-A Kəbleyi, haradan bildin, pullar azançıdadır.-deyə, Hacı Həsən soruşdu.

-Həci, mən çox diqqətli adamam. Fikir verdim, gördüm ki, bu gün azancı daha ürəklə və gür səslə azan çəkir. Həmişə məyus və könülsüz oxuyardı. Bu səbəsiz ola bilməzdi. Səbəbini də  siz gəldiniz, dediniz.

Hacı Həsən Basqalı gülər üzlə tərk etdi.

***

 


HACININTƏKLİFİ

 

ßñðèí ÿââÿëëÿðèíäÿ éàùóäèëÿðèí âÿ åðìÿíèëÿðèí õåéðèééÿ úÿìèééÿòëÿðè ìåéäàíà çıxmışdı. Áóíëàðûí éàðàíìàñûíäà àçÿðáàéúàíëû ìèëéîíåðëàðèí äÿ ðîëó àç îëìàìûøäû. Åðìÿíè ãûçëàðûíûí à÷ûã-ñà÷ûãëûüû îíëàðû áó úÿìèééÿòëÿðèí çàëëàðûíà ýÿòèðèá ÷ûõàðäûðäû. Àçÿðáàéúàíëû ìèëéîí÷óëàðın çoxunun yadına belə áåëÿ äöøìöðäö ki, özününkünü yaratsın. Bütün günü erməni qızları ilə kefdə-damağda idilər.

Òÿêúÿ Ìÿùÿððÿì àéûíäà ÿë-àéàãëàðûíû éûüûøäûðûðäûëàð. Úàìàùàòà ãîøóëóðäóëàð.

 Ðöùàíèëÿð íÿçèð ãóòóñóíà éûüûëàí ïóëëàðû êàñûá-êóñóá àðàñûíäà ïàéëàñàëàð äà, êèìñÿñèçëÿðÿ ÿë òóòñàëàð äà, bu ëàçûìı íÿòèúÿíè âåðìèðäè: xalqı kasıbçılığın gudazından qurtarmırdı. Ùÿð  øåé îëäóüó êèìè ãàëûðäû.

Éàùóäèëÿð âÿ xristyanlər èñÿ êèëñÿëÿðèíäÿ éûüûëàí ïóëó õåéðèééÿçèëèê ôîíäóíà êå÷èðèá, áàíêëàðäà éåðëÿøäèðèäèëÿð. Àëûíìûø  ôàèçè êàñûá-êóñóáà ïàéëàéûð, ìÿêòÿáëÿð âÿ êèëñÿëÿð òèêäèðèð, åâëàäëàðûía ñàâàä verirdilər.

Äöçäöð, õðèñòéàí âÿ éàùóäèëÿðèí åòäèêëÿðè ìèëéîí÷óëàðûìûçûí ýþçlərin qabağında baş verirdi, ancaq àðàëàðûíäà áèð àäàì áåëÿ òàïûëìûðäû êè, ùàìûíû áèð ìàñàíûí àðõàñûíà éûüñûí.

Ùàúû Çåéíàëàáäini ìöñÿëìàíëàðà Àëëàù þçö éåòèðìèøäè. Áóíóíëà áåëÿ õåéðèééÿ÷èëèê èøëÿðèíÿ ãîøóëìàã èñòÿìèðäè, ÷àëûøûðäû êè, áó àäëà îðòàéà äöøìöø àäàìëàðäàí óçàã ãà÷ñûí. Íÿ åäèðäè,  òÿêáàøûíà  åäèðäè.

Î ãÿäÿð õåéðèééÿ÷è àäûyla ôûðûëäàã÷ûëàð ïåéäà îëóíìóøäó êè, onların da èøëÿðè-ýöúëÿðè  õîø ìÿãñÿäëÿð ö÷öí ïóë éûüìàã, ñîíðà àðàäàí ÷ûõìàã èäè.

Éàëàíäàí õàëãà ñó ÷ÿêÿí êèì, áàü ñàëàí êèì, ìÿêòÿá âÿ õÿñòÿõàíà à÷àí êèì. Íÿ ãÿäÿð Hacı áåëÿ éàëàí÷û õåéðèééÿ÷èëÿðÿ ÿë òóòìóøäó âÿ òóòäóðìóøäó. Íÿòèúÿäÿ èñÿ îðòàäà ùå÷ íÿ hasil olmurdu.

Ùàúûíûí éàõøû éàäûíäà èäè, áèð ãÿçåòèí à÷ûëìàñûíà êöëëö ìèãäàðäà ïóë áóðàõìûøäû. Òÿçÿ ïåéäà îëìóø ãÿçåò÷èíèí ãÿëÿìèíèí òÿíãèä àòəøèíÿ birinci þçö òóòóëìóøäó.

Var-dövlət hərisliyi iíñàíëàðı ýöí-ýöíäÿí ÷ûëûçëàøûðäû. Éàõøûëûüû ïèñäÿí àéûðà áèëìèðäèëÿð. Ùàúûíûí åòäèêëÿðèíèí öñòöíäÿí õÿòò ÷ÿêèðäèëÿð.

Ìÿýÿð o, õàëã ö÷öí àç èø ýþðìöøäö? Êèì îíà «Sàü îë!» äåéèðäè. ßêñèíÿ  àüçûíà ýÿëÿíè éàçûðäûëàð.

Ýþòöðÿê åëÿ ãûçëàð ìÿêòÿáèíè. Íÿëÿð ÷ÿêìÿäè áàøû? Åòäèéè õåéðõàù èøÿ ýþðÿ,  îíó äèíñèç, èìàíñûç, ÿõëàãñûç, êàôèð, ìóñÿëìàílarûí äöøìaíı åëàí åäèðäèëÿð.

Ìèð Ùöñåéí àüà îëìàñàéäû, èíàíûí êè, Ùàúû Çåéíàëàáäiíi  Áàêûäà äàø-ãàëàã åäÿðäèëÿð.

Íÿëÿð åòìèðäè áó èíñàí õàëãû ö÷öí: îíóí áàëàëàðûíà ìÿêòÿá à÷ûð, êÿíäëÿðäÿêè ó÷óëäóëìóø ìÿñúèäëÿðè òèêäèðèð, àüûëëû áàëëàëàðû Àâðîïàéà îõóòìàüà ýþíäÿðèðdi.

Èðàíäà, Òöðêèéÿäÿ, ßðÿáñòàíäà, ßôãàíñòàíäà, Ðóñèéàäà, Ùèíäèñòàíäà âÿ ñ. ìöñÿëìàí éàøàéàí þëêÿëÿðäÿ áó èíñàíûí õåéðèééÿ÷èëèéèíèn èçëÿðè âàðäû.

Ùàúûíûí åòäèêëÿðè, ÿëáÿòòÿ êè, ýèçëè ãàëìûðäû. ×îõëàðû þçëÿðèíè îíà áÿíçÿòìÿéÿ ÷àëûøûðäû. Åòäèêëÿðèni íümunə götürürdülər. Təzə peyda olmuş milyonçular onun etdiyini etmək istəyirdilər.

Áèð äÿ ýþðöðäöí êè, éåíèúÿ ïóëëàíìûøûí áèðèñè êÿíäèíäÿ ìÿñúèä òèêäèðèð, ñó ãóéóñó ãàçäûðûð, éîë ÷ÿêäèðèðäè. Bu yaxşı əlamət idi. Ancaq sonradan soyuyurdu.

Ùÿð äÿôÿ Ùàúû Çåéíàëàáäûí îíóí éàíûíà ýÿëÿíäÿ, Ìèð Ùöñåéí àüà áèëèðäè êè, ýÿëèøèíèí ñÿáÿáè íÿäèð? Àäÿòÿí öðÿéèíè áîøàëòìàüà ýÿëèðäè:

-Ìèðè1, äàùà ìÿí áèëìèðÿì íÿ åäèì? Íÿ éàõøûëûã åäèðÿì, ãûëûíúëà ãàðøûëàéûðëàð. Áóíëàð íÿ ãÿäÿð àâàìäûðëàð! Àé çàëûì óøàãëàðû, áàõûí éàùóäèéÿ, åðìÿíèéÿ, ðóñà! Ýþðöí,  íÿ åäèðëÿð? Íÿëÿð  åäèðëÿð? Sèç äÿ îíó åäèí äÿ! Êÿídäÿ ìÿêòÿá à÷ûðàì, êÿíäèí ìîëëàñû äöøöð îðòàéà êè, êàôèðäèð öâëàäûíû oraäà îõóäàí. Õÿñòÿõàíà à÷ûðàì, ùå÷ êèì ýåòìèð. Òöðêÿ÷àðÿéÿ èíàíûðëàð. Ùàìûíı éîëäàí ÷ûõàðäûðlar áó ñàâàäñûç ìîëëàëàð.

Ìÿýÿð áèç äåéèðèê, äèíèíè-èìàíûíû àò! Àõû áåëÿ îëìàç!  Ìÿí éîðóëäóì.

-Ùàúû, åòäèêëÿðèí ýÿëÿúÿéèìèç ö÷öíäöð.  Ùàìûíû ãàáàüëàéûðñàí. Ñÿäè íÿ äåéèðäè? "Èíñàô åò! Áàëûüû äÿðéàéà àò! Áàëûã áèëìÿñÿ, Õàëûã áèëÿð." Àëëàùûí ãàðøûñûíäà  åòäèéèí ÿìÿëëÿð ïàêäûð. Bàøûíà ÷àëìà áàüëàéûá êÿíä÷èëÿðèí ãàðøûñûíà àüçûíà ýÿëÿíè äàíûøàíäàí íÿ ýþçëÿéèðñÿí?

Sənin àäın-øàíın ÷îõóíà íöìóíÿäèð. Àçäûð úèáè ïóëla äîëó?! Ýþð, áèðèíèí àäû  áèð éåðäÿ ÷ÿêèëèð.  Àëëàùûí áèð àäû äà Ñÿáðäèð. Ñÿáðëè îë!

Bilirsən də, almanlar çox müdrik xalqdır. Sənə maraqlı bir fakt deyim. Qarşımda Berlin1 qəzetləridir. Alman cəmiyyəti mübahisə edir ki,  «Qızlar gimnaziyası» açsınlar ya yox? Savadlı qızlar lazımdır ya yox? Almanlar bunun əksinədir.

-Belə çıxır ki, hələ Almanda «Qızlar gimnaziyası» yoxdur?

-Belə çıxır! Sən almanları da qabağlamısan.

-Ìèðè, bu şad xəbərdir. èíäèéÿ ãÿäÿð ýþðäöéöì èøëÿðè òÿêáàøûíà ýþðìöøÿì, àíúàã éÿùóäèëÿðÿ, ðóñëàðà âÿ åðìÿíèëÿðÿ ôèêèð âåðèðÿì, áèçäÿí àçäûðëàð, åòäèêëÿðèíÿ áàõ!

-Ùàúû, òÿê ÿëäÿí ñÿñ ÷ûõìàç!- áóðäà äåéèðëÿð.

-Ñÿí öðÿéèìè îõóéóðñàí. Ìÿñëÿùÿò âåð: íÿ åäèì?

-Öçöí äə ùèññ åäèðñÿí êè, õàëãûìûçûí àüûëëû, ñàâàäëû, áèëèêëè âÿ èìêàíëû þâëàäëàðûíû áèð éåðÿ éûüìàã âàõòû ýÿëèá ÷àòìûøäûð. Ãàçàíäûüûí ùþðìÿò âÿ èççÿò  èìêàí âåðèð êè, onëàðû éàíûíà ÷àüûðàñàí âÿ áèð éåðÿ toplayasan. Åëÿ õeéðèééÿ úÿìèééÿòè àäûéla. Éÿùóäèëÿð êèìè, åðìÿíèëÿð êèìè.

-Ìèðè, öðÿéèìäÿí äåéèðñÿí! Áóíó åäÿúÿéÿì. Sizə èñÿ  áàøãà áèð òÿêëèôèì âàðäûð.

-Ùàúû, áèëèðÿì, íÿ äåéÿúÿêñÿí? Ðóùàíèëÿðèí äÿ áèð éåðÿ éûüëûìàã âàõòû da ÷àòìûøäûð. Áóíó ìÿí åòìÿëèéÿì!

-Ìèðè, Áàêûäà ùàìû äåéèð êè, àäàì àüçûíû à÷ìàìûø Ìèð Ùöñåéí àüà îíóí íÿ äåéÿúÿéèíè bilèð. Ìÿí isə həmişə þçöì áóíóí øàùèäè îëóðàì. Ñèç, äîüóðäàí äà, ÷îõ ìöäðèê èíñàíñûíûç!

-Áèç ÿë-ÿëÿ âåðñÿê, õàëãûí õåéðèíÿ ÷îõ èøëÿð ýþðÿ áèëÿðèê. Ôèêèð âåðèí, úÿìèééÿòèìèçäÿ íÿ áàø âåðèð: äöíéàâè ñàâàä àëàíëàð, äèíè ñàâàä àëàíëàðû áÿéÿíìèð. Äèílə úÿìèééÿò àðàñûíäà ó÷óðóì éàðàäûðëàð. Äèíèìèçè åëìÿ äöøìəí êÿñèðëÿð. Áó áåëÿ îëìàìàëûäûð.

Äèí ìÿíÿâèééàòûìûç îëìàëûäûð, åëì èñÿ õàëãûìûçûí ùÿéàòûíû éàõøûëàøäûðàí ôàêòîð.-äåéÿ Ìèð Ùöñåéí àüà ôàêòîð ñþçöíöí ùàðaäàí äèëèíÿ ýÿëäèéèíè äöøöíäö. Íåúÿ ýÿëìÿéÿéäè? Ýåúÿ ýöíäöç îõóäóüó ðóñúà, ôðàíñûçúà âÿ àëìàíúà  êèòàáëàð þç òÿñèðèíè ýþñòÿðèðäè.

Ìèð Ùöñåéí àüàíûí àòàñû Áÿäèðõàí Øàìàõûíûí âÿ äþâðöíöí ÿí çèéàëû èíñàíëàðûíäàí áèðè èäè.  Øəhərə ýÿëÿí ðóñ, ôðàíñûç âÿ àlìàíëàðëà îòóðóá äóðäóüóíäàí bu dilləri  þéðÿnìèøäè və oğluna da öyrətmişdi.

Ìèð Ùöñåéí áó äèëëÿðè bilsə də âÿ áó äèëëÿðäÿ êèòàáëàð îõóñà äà, äèíè åëìëÿðÿ ìåéëè äàùà ýöúëö îëìóøäó âÿ ìÿäðÿñÿíè ãóðòàðàí êèìè Êÿðáÿëàéà îõóìàüà ýåòìèøäè.

-Ìèðè, áàõàðñàí, Ìóñàéà õåéðèééÿ úÿìèééÿòèíè áèíàñûíû òèêäèðÿúÿéÿì, òåàòð áèíàñûíûí èñÿ õÿðúèíè þçöì âåðÿúÿéÿì.

-Áèçèì èøäÿ äÿ ÷ÿòèíëèê îëìàéàúàã. «Òÿçÿ Ïèð» hazır olandan sonra, onu ÿñàñ äèíè îúàüà ÷åâèðìÿéÿ ÿëèìèçäÿ  èìêàí yaranacaq.

Êàñûáëàðà, êèìñÿñèçëÿðÿ ÿë òóòìàã èøèíè ïèñ àïàðìûðûã. Áó bizi ùþðìÿò gətirib. Òÿùñèë, ñÿùèéyÿ âÿ ìÿäÿíèééÿò èøëÿðèíè èñÿ Ñèç öçÿðèíèçÿ ýþòöðöí! Áèçÿ âåðäèéèíèç ïóëó áó èøëÿðÿ xÿðúëÿéèí. Áàíêà ãîéóí! Ìÿãñÿäëÿ èøëÿäèí!

Âåðäèéèíèç  ïóëó áèç î ñààò õÿðúëÿéèðèê, ôàüûð-ôóüàðàya ïàéëàéûðûã, éåéèëèð-ýåäèð. Áàíêà ãîéñàã, áèçè ìöñÿëìàíëàð äàøà òóòàðëàð: õàëã ö÷öí éûüûëìûø ïóëó áàíêà ãîéóðóã.

Ñèç èñÿ ÿêñèíÿ áó éà äèýÿð õåéðèééÿ÷è ìÿãñÿäèlə ïóë éûüûðñûíûç, áàíêdà ùåñàá à÷äûðûðñûíûç, îðaäàí ýÿëÿí ôàèçëÿ èøëÿðèíèçè ñÿùìàíà ñàëûðñûíûç. Ùÿëÿ öñòÿëèê ìÿñúèääÿ éûüûëìûø ïóëäàí Ñèçÿ äÿ êþìÿê åäèðèê.

-Õåéðèééÿ úÿìèééÿòèíè òÿøêèë åòäèêäÿí ñîíða Áàêûéà ñó ÷ÿêäèðÿúÿéèê. Áàíêäà ïóëóí éûüûëìàñû òÿêëèôèëÿ ìÿí  òàì ðàçûéàì.

-×îõ ëàçûìëû ôèêèðäèð! Áöòöí ìöñÿëìàíëàðû ùÿìðÿê åòìÿê ìÿíèì áîéíóìà. Ùàúû, åëÿ åòìÿëèéèê êè, áèçÿ àüûç à÷àí èíñàíëàð öìèäñèç ãàéûòìàñûíëàð.

                                           ***

 

 

ÁÀÑQÀË

 

Áàñqàëà äèçÿ ãÿäÿð ãàð éàüìûøäû. Äàø êö÷ÿëÿð äöì àü ðÿíýÿ áîéàíìûøäû. Sübh açıldıqca eâëÿðèí ñîáàëàðûíäàí göyə ãàëõàí òöñòö ÿòðàôûíäàêû ãàðûí öñòöíÿ mərci dənəsinə bənzəyən ãàðà dudasını ÷èëÿyirdi.

Áuranın ãûøû êöëÿêñèç îëäóüóíäàí ñîáàäàí ÷ûõàí òöñòö äöç ýþéëÿðÿ ucalırdı.

Ãàðûí ağırlığından aüàúëàðûí áóäàãëàðû éåðÿ ÿéèëèðäè.

Hamıdan birinci yuxudan Êÿáëÿ Úÿôÿð və onun həyat yoldaşı Ziba yuxudan  oyanırdı və evdə canlanma başlanırdı.

Ñöáh  íàìàçûíı qıldıqdan sonra  Kəblə Cəfər iêèíúè ìÿðòÿáÿdən aşağı enirdi.

Ùÿéàò  éîëäàøû Çèáà çoxdan òþâëÿyə enmişdi, goìóøları ñàüäûrdı.

Êÿáëÿ Ùöñåéíèí åâèíäÿ ãîéäóüó ãàéäà ãàíóíà ýþðÿ óøàãëàð ìÿñúèääÿí ýÿëÿí ñöáh àçàíûnın səsilə àéàüà ãàëõìàëû, ùÿéÿòÿ ÿë ýÿçdèðìÿëè, ùåéâàíëàðû éåäèçäèðìÿëè âÿ àíàëàðûíà êþìÿê åòìÿëè iäèðëÿð.

ßòðàô ãàðûí è÷èíäÿ öçñÿ äÿ, Êÿáëÿ Úÿôÿðèí ùÿéÿòè òÿð-òÿìèç èäè. Àëòû ãàðäàø éóõóäàí äóðàí êèìè ùÿéÿòèí ãàðûíû òÿìèçëÿìèøäèëÿð.

Ôàçèë åâäÿ îëìàäûüûíäàí óøàãëàðà èíäè ßáöëôÿç  ðÿùáÿðëèê åäèðäè.

Àèëÿñèíäÿ àäÿò âÿ ÿíÿíÿäÿí ýÿëÿí  èåðàðõèéà âàðäû: êè÷èê ãàðäàø ö÷öí áþéöê ãàðäàøûí äåäèéè ãàíóí èäè.

Ôàçèëèí îëìàìàñû ýþçÿ äÿéèðäè. Ãàðäàøëàðûíà íèñáÿòÿí î, äàùà èøëÿê, äàùà cəld èäè. ßëáÿòòÿ êè, åâäÿ ÿâÿçåäèëìÿçäè.

Êÿáëÿ Úÿôÿð áóíóíëà áåëÿ áþéöéöíö Áàêûéà ýþíäÿðäèéèíÿ ïåøèìàí÷ûëûã ÷ÿêìèðäè. Oradan isə ýÿëÿí õÿáÿðëÿð isə ñåâèíäèðèúè èäè.

Ìöÿëëèìëÿðè Ôàçèëèí ÷îõ èñòåäàäëû, ùÿð ôÿííè "ýþéäÿ ãàïäûüûíû" äåéèðäèëÿð. Äèëëÿðè äÿ éàõøû ãàâðàéûðäû.

ßìèñè îíóí íÿ ãÿäÿð òÿìêèíëè âÿ àüûëëû îëduğunu yazırdı. Óøàãëûüûíà áàõìàéàðàã þçöíö éåêÿ êèøè êèìè àïàðûðäû. Éöíýöë ùÿðÿêÿò åòìÿç, óøàã-ìóøàãëàðà ãîøóëìàçäû. Õîøëàäûüû êèòàá-äÿôòÿð èäè.

Áàêûäàí ýÿëÿí gündən áîéó äà ÷ûõìûøäûr. Ýèìíàçèñò ôîðìàñû îíó äàùà äà ãÿøÿíý ýþñòÿðèðäè.

-Úÿôÿð dadaş, îüëóí åëÿ áèë ýåíåðàëà îõøàéûð. Îíà ôîðìà åëÿ éàðàøûð!-äåéÿ ýÿëèíëÿðè Ùÿëèìÿ  éàçûðäû.

Êÿáëÿ Úÿôÿð óøàãëàðûíäàí ÷îõ ðàçû èäè. Áàñqàëëûëàðà õàñ îëàí èøëÿêëèê, úÿëäëèê, éîðüóíëóüóí íÿ îëäóüóíó áèëìÿìÿê, áàøëàíûëàí èøè àõûðà ÷àòäûðìàã ãàáëèééÿòènin ùàìûñû övladlarında âàðäû.

Áàñqàë ìÿêòÿáè èñÿ îíëàðà ÿìÿëëè áàøëû ñàâàä âåðèðäè. Èíäè ìÿêòÿáèíäÿ üçü îõóéóðdó, kiçiklərin hələ yaşı çatmırdı.

Ìÿêòÿáèí òÿìèíàòû ãóáåðíèéà  ìəðêÿçè òÿðÿôèíäÿí ùÿéàòà êå÷èðèëñÿ äÿ, áàñqàëëûëàð burada äÿðñ äåéÿí ìöÿëëèìëÿð ö÷öí ùÿð øÿðàèò éàðàäûðäûëàð. Áóíäàí ÿëàâÿ, àüñàããàëàð  ìÿêòÿá ö÷öí ïóë éûüûð âÿ ìöÿëëèìëÿðèí éàõøû éàøàìàëàðû ö÷öí îíëàðà ÿë òóòóðäóëàð.

Ìÿêòÿáäÿ äÿðñ dåyÿí ìöÿëëèìëÿð èñÿ þç íþâáÿëÿðèíäÿ, äÿðñëÿðèí êåéôèééÿòëè êå÷ìÿñè ö÷öí ÿëëÿðèíäÿí ýÿëÿíè åäèðäèëÿð.

Ôàçèëèí áèëèê ñÿâèééÿsèíèí íÿ ãÿäÿð  éöêñÿê îëäóüóíà ìÿəòÿë ãàëàí ýèíàçèéàíûí ìöÿëëèìëÿðè  îíóíëà ñîùáÿòäÿí ñîíðà, áàøà äöøöðäöëÿð êè, bu qəsəbə ìÿêòÿáèíèí òÿùñèë âåðìÿê èìêàíû ùå÷ äÿ ýèíàçèéàäàí ýåðè ãàëìûð.

Ôàçèëèí ùÿðòÿðÿôëè ùàçûðëûãëû îëìàñû, äöíéà ýþðöøöíöí ýåíèøëèéè, îõóäóüó êèòàáëàðûí ñàéû ìöÿëëèìëÿðèíè ùåéðÿòÿ ýÿòèðmişdi. Óøàã ïðîãðàìäàí ÿëàâÿ åëÿ ìöÿëèôëÿðäÿí õÿáÿðäàð èäè êè, ìöÿëëèìëÿðèíèí ÷îõó áó ùàãäà áèðèíúè äÿôÿ åøèäèðäè.

Ôàçèë «Ãóðàíû» ÿçáÿðäÿí áèëèð, ùÿð àéəíèí òÿôñèðèíè âåðìÿéè áàúàðûðäû.

Ýèìíàçèéàäà äöíéàâè åëìëÿðëÿ áèðëèêäÿ «Ãóðàí» äà ùÿðòÿðÿôëè þéðÿíèëèðäè. «Ãóðàí»äàí  äÿðñ äåéÿí Mirzə Hadı Ôàçèëèí ùàôèçÿñèíÿ âàëåù îëäóüóíó deyirdi.

Êÿáëÿ Úÿôÿð îüëóíóí òÿùñèëèíäÿí ðàçû èäè. Ôàçèëè ìÿêòÿáÿ ýåäÿí îüóëëàðûíà íöìóíÿ ýþñòÿðèðäè:

-×àëûøûí, ãàðäàøûíûç êèìè îõóéóí!  Ñþç  âåðèðÿì êè, ñèçè äÿ Áàêûéà, ýèìíàçèéàéà îõóìàüà ýþíäÿðÿúÿéÿì.       

Êÿáëÿ Úÿôÿðè òÿêúÿ þâëaäûíûí òÿùñèëè äöøöíäöðìöðäö, êÿëàüàéûíûí èñòåùñàëû ilə ÿëàãÿäàð áÿçè ìÿñÿëÿëÿð âàðäû êè, îíëàðû ùÿëë åòìÿê èñòÿéèðäè.

Ziba başını qaldırıb ərini tövlədə gördi.

-Fazilin yeri görünür! - deyə ananın gözləri yaşardı.

-Ay qız, sil gözünün yaşını! Fəxr elə ki, oğlun Bakıda oxuyur.

-Cəfər, narahatam.

-Niyə?

-Bizsiz necə qalır?

-Mənim kimi xalasız deyil ki? Həlimə ona öz balası kimi baxır.

Ziba badyanı komuşun altından götürdü. Ayağa qalxdı. Dinməzcə yuxarı qalxdı.

-Siz nə durmusunuz? Qalxın yuxarı, yeməyinizi yeyin! Sonra iş başına.- deyə Kəblə Cəfər həyətdə qar təmizləyən uşaqlara əmr verdi.

            Kəblə Cəfər uşaqlarından razı idi. Ancaq heç vaxt bunu biruzə vermirdi. Ata-bala münasibətlərində Kəblə Cəfərin daha qətiyyətli və ciddi olduğunu görən dostları, niyə belə etdiyini soruşurdular.

-Ata gərək heç vaxt oğlundan razı olduğunu bildirməsin. Bacardıqca, bu pərdəni saxlasın. Elə olduqda, oğul da heç vaxt yolundan çıxmaz. Həmişə çalışar ki, atasının xoşuna gəlməyən hərəkət etməsin. - deyə Kəblə Cəfər öz hərəkətlərinə bəraət qazandırırdı.

 

ÀÐÒÅË ÌßÑßËßÑÈ

 

1905-úû èë ñàêèò èëëÿðäÿí áèðè èäè. Ðóñèéàäà áàø âåðìèø äÿéèøèêëèêëÿð Açÿðáàéúàí êÿíäëèñèíèí ùàðäàñà õåéðèíÿ èäè. Àç äà îëñà êÿíäëè ùÿéàòûíäà äÿéèøèêëÿð ùèññ îëóíóðäó.

Áàñqàëûí éàõûíëûüûíäà, äàùà äîüðóñó, áèð-èêè êèëîìåòðëèéèíäÿ éåðëÿøÿí Õàí êÿíäènèí ÿùàëèñè ùÿâÿñëÿ ÿêèí áè÷èíÿ, áàü-áàüàò ñàëìàüà ýèðèøìèøäèëÿð. Áó êÿíäèí èøëÿê âÿ çÿùìÿòkåø ÿùàëèñè bàñêàëëûëàðäàí ôÿðãëè îëàðàã ancaq êÿíä òÿññÿðóôàòûéla ìÿøüóë îëóðäóëàð.

Êÿíäëèëÿðèí ùÿéàòûíûí éàõøûëàøìàñû, ÿëáÿòòÿ êè, Áàñqàë áàçàðûíäà þçöíö ýþñòÿðèðäè: àëûø-âåðèø àðòûðäû.

Êÿáëÿ Úÿôÿð áóíóíëà ìöÿééÿí åäèðäè êè, qonşu kəndin úàìàùàòûíın âÿçèééÿòè íåúÿäèð. Öìóìèééÿòëÿ Êÿáëÿ Úÿôÿð ÷îõ äèããÿòëè àäàì èäè.

Kənarlarda Áàñqàëûí êÿëàüayûñûíà isə òÿëàáàò ýåò-ýåäÿ àðòûðäû. Äÿìèðéîëó ilə Òèôëèñÿ, îðàäàí Áàòóìà, Êðûìà, Òàòàðñòàíà âÿ ñ. øÿùÿðëÿðÿ âÿ þëêÿëÿðÿ êÿëàüàéû àïàðìàüà áàøëàìûøäûëàð. Àïàðàíëàð isə áàñqàëëûëàðın özləri  èäè.

Ýþðöðäöí êè, áöòöí èëè èøëÿéèá éûüäûüû êÿëàüàéûíû ýþòöðöá öç òóòäó Òàòàðñòàíà, áèð-èêè àéäàí ñîíðà ãàéûòäû ýÿëäè. Áó ìöääÿò ÿðçèíäÿ isə äÿçýàùû èøëÿìÿäè.

Ùÿðäÿí Áàñqàëäà åëÿ øÿðàèò éàðàíûðäû êè, áèð äÿçýàù äà èøëÿìèðäè. Àäÿòÿí áó éàé àyëàðûíäà îëóðäó.

Ñÿôÿðäÿí ãàéûäàíëàð èñÿ äöøöðäöëÿð áàüëàðûí úàíûíà éåéèá è÷ìÿéÿ âÿ ãóìàð îéíàìàüà. Áèðäÿí àéûëûá ýþðöðäöëÿð êè, ãàçàíäûãëàðûíû óäóçóáëàð âÿ éàõóä éåéèá è÷èáëÿð, ÷ÿêèëèðäèëÿð åâëÿðèíÿ, äÿçýàùûí àðõàñûíà âÿ áàøëàéûðäûëàð èøëÿìÿéÿ. Áèð yerdə áåëÿ ùàäèñÿëÿð áàø âåðìèðäè.

Àâðîïàíû ýÿçÿí Êÿáëÿ Úÿôÿð îðäà ñÿíÿòêàðëàðûí íåúÿ èøëÿäèêëÿðèíè, ìàëëàðûí íåúÿ ñàxëaäûãëàðûí øàùèäè îëìóøäó, ÷îõ øåé þéðÿíìèøäè. Ìÿñÿëÿí, àâðîïàëû ñÿíÿòêàðëàð áèð éåðÿ éûüışıb àðòåëëÿð éàðàäûðäûëàð, þç èøëÿðèíäÿí àéðûëìûðäûëàð, èíàíäûüû àäàìëàðäàí áèðèíè ñå÷èðäèëÿð êè, î, ìàëëàðû ñàòñûí.

Avropadan qayıtdıqdan sonra Êÿáëÿ Úÿôÿð èë ÿðçèíäÿ Áàñqàëûí ö÷-äþðä àé èøëÿìÿäèéèíè ýþðöá, áóíóí ãàðøûñûíû àëìàã, éåðëèëÿðèíè èøäÿí àéûðìàìàã ö÷öí éîëëàð àõòàðìàüà áàøëàäû.

-Ùàúû Ãÿôÿð, «Àøàüû î òàéëû» Âàñèôè ýþðöðñÿí, ö÷ àéäûð éîõà ÷ûõìûøäû, èíäè ãàéûäûá, ùàâàéà ïóë ñîâóðóð. À êèøèíèí îüëó, ãàçàíìûñàí - ÷îõ ýþçÿë! ×ÿêèë, éåíèäÿí èøèíëÿ ìÿøüóë îë!  Åâèíÿ åøèéèíÿ ÿë ýÿçäèð.

-Íåéíÿìÿëè, alnımıza áåëÿ éàçûëûá! Ãàçàíìàã-õÿðúëÿìÿê!

-Ãÿôÿð, áóíóí alna íÿ äÿõëè? Èøèìèçè äöç ãóðìóðóã.

-Íåúÿ ãóðìàëûéûã? Bèëèðñÿí, äå!

-Çîõ ôèêèðëÿøìèøÿì. Èñòÿéèðÿì, àâðîïàëûëàð êèìè èøëÿðèìèçè təşkil edək. Ýÿëèí, ùàìûìûç éûüûøàã ìÿñëÿùÿòëÿøÿê.

Ùàúû Ãÿôÿð Êÿáëÿ Úÿôÿðèí äöêàíûíäàí ÷ûõûá áàçàðûí úàð÷ûñû Âÿëèíè éàíûíà  ÷àüûðäû âÿ äåäè êè, úàð ÷ÿêñèí, áöòöí àüñàããàëëàðû Êÿáëÿ Úÿôÿð àõøàì åâèíÿ ìÿñëÿùÿòÿ ÷àüûðûð.

***

Àõøàìûí ñÿðèíèíäÿ àüñàããàëàð ÷àüðûøà ùàðàé âåðib Êÿáëÿ Úÿôÿðèí èêèíúè ìÿðòÿáÿñèíäÿêè åéâàíà éûüûøìûøäû.

Ãàðàíëûã ùÿëÿ äöøìÿìèøäè. Åéâàíäàí «Àøàüû òàéà» à÷ûëàí ìÿíçÿðÿäÿí éàøûëëûãëàðà áöðöíìöø áàü-áàüàò ýþðöíöðäö. Áàüëàðäà ýÿçèøÿí êèøèëÿðin ñàéû íÿçÿðè úÿëá åäèðäè.

-Îðà áàõûí, ßùìÿäëè áàüûíà! Éåíÿ äÿ úàâàíëàð ãóìàðà éûüûøûðëàð!-äåéÿ, Ùàúû Ãÿôÿð ÿëèélə àüñàããàëàðà áàüû ýþñòÿðäè.

-Áóíà ñîí ãîéìàã ëàçûìäûð! Èøëÿðèí-ýöúëÿðèí àòûá ãóìàðà ãóðøàíûðëàð.-äåéÿ àüñàããàëàðäàí áèðè äèëëÿíäè:-Bunun qarşısını almalıyıq!

-Íåúÿ?- deyə áàøãà áèðèñè ñîðóøäó.

-Áèð ÷àðÿñè âàð: åëÿ åòìÿê ëàçûìäûð êè, éàé îëäó, ýÿíúëÿð êÿëàüàéû ñàòìàã ö÷öí ãÿñÿáÿíè òÿðê åòìÿñèíëÿð, ãàëûá äÿçýàùëàðûíû èøëÿtñèíëÿð.-äåéÿ, Êÿáëÿ Úÿôÿð èçàù åòäè.

-Áÿñ êÿëàüàéûíû íåúÿ ñàòñûíëàð? - äåéÿ Ùàúû Ãÿôÿð ñîðóøäó.

-Ýÿëèí, àâðîïàëûëàð êèìè åäÿê! Àðòåë éàðàäàã! Ñàòûøà ýåäÿn ìàëû ìöíàñèá ãèéìÿòÿ àðòåë ãÿáóë åòñèí âÿ àïàðûá ñàòñûí! Êåéôèééÿòèíäÿí àñûëû îëàðàã êÿëàüàéûéà ãèéìÿò ãîéàã! Àøãàáàäà, Äàøêÿíäÿ, Áóõàðàéà, Èðàíà âÿ başqa yerlərə ýþíäÿðÿê.

-Êÿáëåéè, áó ÷îõ àüûð èø îëàúàã! Àíúàã ñÿíèí äåäèêëÿðèíäÿ ùÿãèãÿò âàð. Belə çıxır ki, hàìû òîõóäóüóíó áèð éåðÿ òÿùâèë âåðèð, ïóëóíó àëûð, uçàã éîëà ÷ûõìûð..- äåéÿ àüñàããàëàðäàí áèðè dilləndi.

-Íÿ ãÿäÿð ãà÷àãëàð, îüðóëàð... Àëëàù áèëèð, êèìëÿðëÿ öç-öçÿ ýÿëìèøèê! Òÿêëèô àüûëëûäûð! Ìÿí áóíà ðàçûëûüûìû âåðèðÿì.

-Áÿñ áóíó êèì ùÿéàòà êå÷èðÿúÿê?-äåéÿ Ùàúû Ãÿôÿð êèøè éåíèäÿí ñîðóøäó.

-Åëÿ Êÿáëÿ Úÿôÿðÿ òàïøûðàã! Áó èøèí áèëèúèñèäèð.-äåéÿ, ãàëàíëàðû äèëëÿíäè.

Ùàìûíûí ýþçö Êÿáÿëÿ Úÿôÿðÿ äèêèëìèøäè. Íÿ  äåéÿúÿéèíè ýþçëÿéèðäè.

Êÿáëÿ Úÿôÿð èñÿ ñàããàëûíû òóìàðëàéà-òóìàðëàéà íÿ èñÿ ôèêèðëÿøèðäè.

-Ràçûyam! Àíúàã áèð øÿðòèì âàð: ìÿíÿ òÿùôèë âåðèëìèø êəëàüàéûíûí ùàìûñûíûí ïóëóíó î ñààò âåðÿ áèëìÿéÿúÿéÿì. ßââÿë ñàòûá, ñîíðà ïóëëàðûíû ãàéòàðàúàüàì. Əli aşağı olanların pulunu tez âåðÿrəm  êè, êîðëóã ÷ÿêìÿñèíëÿð.

-Ùà÷àíäàí áàøëàìàã èñòÿéèðñÿí? - äåéÿ Ùàcû Ãÿôÿð ñîðóøäó.

-Åëÿ ýöíö ñàáàùäàí!

-Êÿëàüàéûíà ùàðà ýÿòèðñèíëÿð?

-Döêàíûìà. Àíúàã éåíÿ äÿ äåéèðÿì, ùÿð øåé ñèçèí èøòèðàêûíûçëà îëìàëûäûð. Åëÿ ãèéìÿò ãîéìàëûñûíûç êè, ùàìûéà ñÿðôÿëè îëñóí.

-Ðàçûëàøäûã!- äåéÿ, àüñàããàëëàð áèð ñÿñëÿ  äèëëÿíäèëÿð.

õõõ

  Àõøàì áöòöí àèëÿëÿðäÿ Êÿáëÿ Úÿôÿðèí òÿêëèôè ùÿðòÿðÿôëè ìöçàêèðÿ îëóíäó, àðàëàðûíäà ðàçû îëìàéàíëàð äà òàïûëäû, àíúàã öìóìè ôèêèð áåëÿ èäè êè, «Ùàìû êəëàüàéûíûñûíû Êÿáëÿ Úÿôÿðÿ òÿùâèë âåðsin. Ôàéäàëû òÿêëèôäèð.»

Ñÿùÿð äöêàí à÷ûëàí kimi àüñàããàëëàð Êÿáëÿ Úÿôÿðèí äöêàíûíà ýÿëäèëÿð.

Êÿáëÿ Úÿôÿð onlara äöêàíûíäà îëàí êàëàüàéû íþâëÿðèíè göstərdi âÿ hər növü ùàíñû ãèéìÿòÿ àëàúàüûnı äedi.

Àüñàããàëëàð àëûø ãèéìÿòëÿðèíèí ìÿğáóë îëäóüóíó âÿ áó ãèéìÿòëÿð áöòöí àèëÿëÿðè ðàçû ñàëàúàüûíû bildiräèëÿð.

Onlar hələ dükanda ikən áèð-áèðèíèí àðäûíúà êÿëàüàéûñûíû ñàòàíëàð ora äàõèë îëìàüà áàøëàäûëàð.

Êÿáëÿ Úÿôÿð éåíèúÿ ìÿêòÿá ãóðòàðìûø ö÷öíúö îüëó Ãàñûìû éàíûíäà îòóðtäó, ãàðøûñûíà äÿôòÿð ãîéäó, êèìèí íÿ ãÿäÿð êÿëàüàéû âåðäèéèíè îðà éàçñûí.

Äÿôòÿðäÿ èêè ãðàôà à÷ìûøäû. Áèðèíäÿ êèìäÿí ùàíñû íþâ êÿëàüàéû àëäûüû ùàãäà ìÿëóìàò, o birisində àëûíàí êÿëàüàéûíûí ãèéìÿòè âÿ borcu, éàõóä öäÿíèëdiyi ùàããûíäà ìÿëóìàò éàçûëûðäû.

Êÿëàüàéûíûí àëûø ùàããû íÿüä pulla âåðiläèéèíäÿí äöíÿí òÿðÿääöä åäÿíëÿð, ñÿùÿðsè ýöíö àõûøûá ýÿëìÿéə áàøëàìûøäûëàð.

Èøèí ÷îõ îëäóüóíó ýþðÿí Êÿáëÿ Úÿôÿð áþéöê îüëó ßáöëôÿçè äÿ äöêàíà ýÿòèðäè âÿ êÿëàüàéûíûíû íåúÿ àëìàã âÿ íåúÿ éûüìàüû ýþñòÿðäè.

Äöêàíäà éåðèí àzëûüû î ñààò þçöíö ýþñòÿðäè âÿ Êÿáëÿ Úÿôÿð äöêàíûí éàíûíäà àíáàð òèäèðìÿê ãÿðàðûíà ýÿëäè.

Àðòåëè éàðàòìàìûøäàí ÿââÿë èñòÿniëÿí ãÿäÿð êÿëàüàéûíû ùàðà àïàðûá âÿ ùàðàäà áàùà ãèéìÿòÿ ñàòàúàüûíû áèëèðäè, îäóð êè, äöêàíûí  àüçûíà ãÿäÿð äîëäóüóíó ýþðöá, ìàëûíû àðàáàëàðà éöêëÿòäè âÿ äàüëàð àðàñû Ãóáàéà òÿðÿô  üz òóòäó.

ßáöëôÿçÿ âÿ Ãàñûìà ýþñòÿðèø âåðäè êè, ýÿëÿí êÿëàüûéàëàðû ãÿáóë åòñèíëÿð âÿ ïóëàðûíû àòàëàðû ýÿëÿíäÿ þäÿéəúÿkëÿðèíè äåñèíëÿð. Àëëàù ãîéñà, áåø-îí ýöíÿ ãàéûäàúàã. âÿ âÿ äàüëàð àðàñû Ãóáàéà òÿðÿô  üz òóòäó.

***

Áàñqàëäàí Ãóáàéà éîë Ïèðãóëónun altından ìàëàüàí êÿíäëÿðè ilə Àëòûàüàúà, îðäàí Õûçûéà âÿ äàüëàð àðàñûíäàí êå÷èðäè. Ìàëàüàíëàðûí ñàëäûüû ðàùàò éîë äàüëàðla Ãóáàéà ãÿäÿð ýÿëèá ÷atıräû. Áàñqàëäàí êaðâàí bura èêè ýöíÿ yol qət edirdi.

Ãóáàäà Êÿáëÿ Úÿôÿðèí Òàò Ùÿñÿí àäëû áèð äîñòó âàðäû. Ãóáàíûí ñàìáàëëû äÿëëàðûíäàí áèðè èäè. Ùàëàë àäàì èäè. Îí èëäÿí àõûð èäè êè, Êÿáëÿ Úÿôÿðlə àëûø-âåðèø åäèðäè.

Òàò Ùÿñÿí àëòûìûø-àëòûìûø áåø éàøëû  êöðÿí áèð àäàì èäè. Ãûâðûì ñàëàðûíà ùÿëÿ ÷àë áåëÿ äöøìÿìèøäè. Ñèð-ñèôÿòèíäÿí úàâàí áèð îüëàíû õàòûðëàäûðäû. Áó èíñàí ãîúàëìàã áèëìèðäè. Èêè àðâàäû âàðäû. Êÿáëÿ Úÿôÿð ñîðóøàíäà êè, "Àé çàëûìûí îüëu,  èêè àðâàäla íåúÿ éîëà ýåäèðñÿí? "Úàâàá âåðèðäè êè, "ìÿíèì áåëÿ úàâàí ãàëìàüûìûí ñÿáÿêàðı åëÿ àðâàäëàðûìäûð. Éàõøû àðâàä ÿðèíè ãîúàëìàüà ãîéìàç!".

Àðàáà êàðâàíû Ãóáà áàçàðûíäà Òàò Ùÿñÿíèí äöêàíûí ãàðøûñûíäà äàéàíäû. Ãóáàéà èéèðìèäÿí àðòûã àðàáà ýÿëìèøäè.

Êàðâàíûí ýÿëìÿñè áàçàð ÿùëèíè ùÿðÿêÿòÿ ýÿòèðäè. Òàò Ùÿñÿí êÿùÿð àòûí öñòöíäÿ àðàáàúûëàðà ýþñòÿðèø âåðÿí äîñòóíóí òàíûäû.

-Êÿáëåéè, ñÿíè õîø ýöðäöê!-äåéÿ äîñòóíó ñàëàìëàäû.

-Àé çàëûìûí îüëó! Ñÿùÿðäÿí áîéëàíûðàì ùàðaäàñàí? Ýþðìöðñÿí, áó áîéäà êàðâàí ñÿíèí åâèíèí ãàðøûñûíäà äàéàíûá?

-Ýöðìÿéèíÿ ýöðöðÿì, àíúàã ýöçëÿðèìÿ èíàíìûðàì. Áó áîéäà ìàë ùå÷ âàõò ýÿòèrìÿìèşäèn.

-Ùÿñÿí, áóíëàðûí ùàìûñûíû ñÿíèí ö÷öídür. Ñþç âåðìèøäèì, ÿìÿë åòäèì! Èíäè ýÿðÿê ñÿí ìÿíè ïÿðò qoymayasan!

Þòÿí səfər Kəblə Cəfər Qubada îlaídà aðòåë ùàããûíäà ÿòðàôëû ñþùáÿò åòìèøäèëÿð. Òàò Ùÿñÿí ùÿìèøÿ äåéèðäè êè, "Hamının kəlağayısını bir yerə yığ! Íÿ ãÿäÿð êÿëàüàéû ýÿòèðñÿí àëàúàüàì!".

-Êÿáëåéè, áóíëàðûí ùàìûñû êÿëàüàéûäûð?

-Áàñqàëäàí íÿ ýþçëÿéèðñÿí? Ñÿíèí ö÷öí àðìóä ýÿòèðèì?

-Elə bu bəs eləyir. ß*ëà, ãàðäeø, ÿ*ëà! Ùàìûñûíû  àëûðàì! Ýÿòèðñÿí, èêè áó ãÿäÿð də àëàðàì!

-Îíäà ÿëèíè âóð áəri!

Òàò Əëè ðàçûëûã ÿëàìÿòè îëàðàã ÿëèíè îíà óçàòäû. Äöêàíà êå÷äèëÿð.

-Êÿáëåéè, ìàëûí ïóëó íÿ ãÿäÿð åëÿéèð?-äåéÿ Òàò Ùÿñÿí ñîðóøäó.

-Áöòöí íþâ êÿëàüàéûäàí âàð! Ãèéìÿòëÿð ÿââÿëêè êèìèäèð...

-Ùàìûñû íÿ ãÿäÿð åëÿéèð?

-À êèøè, ÿââÿë ìàëûíû áîøàëò, ñîíðà ïóëóíó âåð!

-Êÿáëåéè, áèçèì àðàìûçäà ùàðàì îëà áèëìÿç! Ìàëû áîøàëòäû éîõäóð. Àðàáà÷ûëàðû éåäèçäèðèá Õà÷ìàñà éîëà ñàëàúàüàì. Ìàëûí àïàðûðàì Òàòàðñòàíà! Ñÿí ïóëóíó èñòÿ!

-Ùàìûñûíûí ãèéìÿòè ÿëëè ìèí ìàíàò åëÿéèð.

Òàò Ùÿñÿí ÿëèíè óçàäûá äÿìèð ñàíäûüûíı ãàðøûñûíà ãîéäó. ßëëè ìèí ÷ûõàðäûá dostununa uzatdı.

-Ñàé!-äåäè.

Êÿáëÿ Úÿôÿð ïóëëàðû ýþòöðöá õóðúóíóí è÷èíÿ àòäû.

-Êÿáëåéè, íèéÿ ñàéìûðñàí?

-Aðàìûçäà ùàðàì îëà áèëìÿç!

***

ÁÀÑQÀËÄÀ ÚÀÍËÀÍÌÀ

Ñÿùÿð ñöáäÿí Ãóáàäàí Áàñqàëà öç òóòàí Êÿáëÿ Úÿôÿð ýöíîðòà íàìàçûíà Àëòıàüàúà ÷àòäû. Ùÿì þçö, ùÿì äÿ àòû éîðóëäóüóíäàí ìàëàüàí Àíäðåéèí ãàïûñûíäà äàéàíäû.

Àë÷àã òàõòà ÷ÿïÿðèí àðõàñûíäà áèð ìÿðòÿáÿëè ñàë òàõòàëàðäàí ùþðöëìöø âÿ àü  ÿùÿíýëÿ ðÿíýëÿíìèø åâèí ùÿéÿòè ýöë-÷è÷ÿéÿ  áöðöíìöøäö.

Ãûçûë ýöëöí  ëÿòàôÿòëè ÿòðè  áóðíóíà âóðäó. Ýöëëÿðèí, ÷è÷ÿêëÿðèí öñòöíäÿ âûçûëäàéàí àðûëàð åâèí àðõàñûíäàêû ïÿòÿêëÿðÿ  yığdığları şirəni aparırıdılar.  

Ìàëàüàí Àíäðåéèí àèëÿñè âÿ óøàãëaðû ÷îõ çÿùìÿêòåø èíñàíëàð èäèlər.

-Êÿáëåéè, dobro pojalovatğ!- äåéÿ, åâèí àñòàíàñûíäà Ìàëàüàí Àíäðåéèí àðâàäû Ìàðóñéà ýþðöíäö âÿ òÿëÿñèê ýÿëèá äÿðâÿçàíûí ãàïûñûíû à÷äû. Îíóí äàëûíúà Àíäðåé þçö çıxdı.

-Ãàðäàø, ñÿí áèçÿ õîø ýÿëìèñÿí! Êàêèìè âåòðàìè?

-Àíäðåé, èñòÿñÿì äÿ, èñòÿìÿñÿì äÿ Áàñqàëûí éîëó ñÿíèí êÿíäèíäÿí êå÷èð! Ñÿíÿ äÿéìÿñÿì, öðÿéèì ïàðòëàéàð. Ñèç ðóñëàð äîñòëóüà ñàäèã àäàìëàðñûç!

-Òÿðèôëÿ-òÿðèôëÿ! Éöêëÿ ýåäÿíäÿ äàéàíìûðñàí!-deyə Andrey çàðàôàò åtäè.

-Íàðàùàò åòìÿê èñòÿìÿäèì!

Ùÿéÿòäÿ  ãîéóëìóø ñòîëóí àðõàñûíà êå÷äèëÿð. Ìàðóñéà  àü ñöôðÿ ñàëäû, àü äÿñìàëäà èðè ìàëàüàí êàëà÷û âÿ  äóç ãàáûíû ñöôðÿyə öñòöíÿ ãîéäó.

Êÿáëÿ Úÿôÿð "Áèñìèëëàù"-äåéèá ÷þðÿéèí ãûðàüûíäàí êÿñäè âÿ äóçà áàòûðûá àüçûíà àïàðäû.

-Àëëàù åâèíè äöç-÷þðÿêëè åëÿñèí, Àíäðåé!-äåäè.

Äóç ÷þðÿê êÿñèëäèêäÿí ñîíðà Ìàðóñéà ñòîëóí öñòöíÿ ìåð-ìåéâÿ âÿ õþðÿê ýÿòèðäè.

-Ìÿíèì àú îëäóüóíó ùàðaäàí áèëäèíèç?-äåéÿ Aíäðåéäÿí ñîðóøäó.

-Òàò Ùÿñÿíèí éàíûäàí ýÿëÿí, òîõ ýÿëÿð?-äåéÿ Àíäðåé çàðaôàò åòäè.

Íàùàðàäàí ñîíðà êå÷èá áàüû ýÿçäèëÿð. 

-Àíäðåé, ìÿíèì áàë ïàéûì ùàíû?

-Î èøëÿðÿ áàúûí áàõûð. Çèáà õàíûìûí ïàéûíû î ýþíäÿðÿúÿê.

-Àëëàù ñÿíè ñàõëàñûí! Ïàé äåäèí, ïàé éàäûìà äöøäö.

Êÿáëÿ Úÿôÿð áàüäà îòëàéàí àòûí öñòöíäÿêè ùåéáÿäÿí áàüëàìà ÷ûõàðòäû âÿ îíó Àíäðåéÿ óçóòäû.

-Çèáà ýþíäÿðèá!- äåäè.

Àíäðåé îíóí àüçûíà à÷ìàã èñòÿäè.

-À êèøè, ñÿíèí ö÷öí äåéèë, Ìàðóñèéàya ýþíäÿðèá.

Àäûíûí ÷ÿêèëäèéèí åøèäÿí Ìàðóñéà süfrəyə qayıtdı. Àíäðåé áàüëàìàíû oíà óçàòäû.

Áàüëàìàíûí è÷èíäÿí áèð håéðàòû, áèð íîõóäó  êÿëàüàéû âÿ ÿäâà ÷ûõäû.

-Áàúûìà, ñàü îë!-äåéÿðñÿí! Îíóí ö÷öí áàùàð áàëû ãîéìóøàì, àïàðàðñàí.

Àëòûàüàúûí ìàëàüàí áàëû-òÿìèç ÷è÷ÿê áàëû àäíàí èäè.

Ìàëàüàíëàð äöøäöéö ìàùàëû ëàëÿçàðà ÷åâèðèðäiëÿð, ÷îõ èøëÿê âÿ áàúàðûãëû àäàìëàðäûðdı. Äèíëÿðèíÿ âÿ àäÿòëÿðèíÿ ÷îõ ñàäèãäèðëÿð. "Äîìîñòðîéíàí" óøàãëàðûíû òÿðáèéÿ åäèðäèëÿð. Àòà ñòîëóí àðõàñûíà îòóðìàñàéäû, áàëàëàð îòóðìàçäûlar. Àòà  ÿëèíè éåìÿéÿ óçàòìàñàéäû, áàëàëàðû óçàòìàçäûlar. Éàø àðäûúûëûüûnın ñöôðÿäÿ îòóðàíëàð ö÷öí áþéöê rîëó âàðäû. Ùàìû áèð ãàáäàí éåéÿðäèëÿð. Àòàäàí ñîíðà áþéöê îüóë,  êè÷èê îüóëëàð, ñîíðà èñÿ áàúûëàð ãàøûüû qazana ñàëûá éåìÿê ýþòöðöðäöëÿð. Ana axırda qazana əl uzadardı.

Àíäðåéèí àèëÿñè ÷îõ äèíäàð èäè. Ãÿäèì äèíëÿðèíÿ âÿ àäÿòëÿðèíÿ ñàäèã ãàëàí ìàëàüàíëàð Àçÿðáàéúàíäà þçëÿðèíÿ ìÿñêÿí ñàëìûøäûëàð âÿ éåðëè úàìàùàòëà ñûõ ÿëàãÿëè èäèëÿð.

 Õðèñòéàí rus äèíè è÷ìÿéè èúàçÿ âåðñÿäÿ, malağanlar  è÷ìÿçäèlər. Onların ñöôðÿñèídə içgi olmazdı.

 Êÿáëÿ Úÿôÿð íàùàð åòäèêäÿí ñîíðà éîëà ÷ûõìàüà ùàçûðëàøäû. Áó ùÿðÿêÿòè Àíäðåéëÿ Ìàðóñéàíûí õÿòðèíÿ äÿéäè:

-Êÿáëåéè, ùàðà òÿëÿñèðñÿí? Úàìàùàò íÿ äåéÿð?-äåéÿ Ìàðóñéà ýèëåéëÿíäè.

- Маруся, милая, клянусь Аллахом, мне необходимо быть в Басгале. А вас приглашаю в гости. Вскоре созревают наши груши. Возьмите собой и детей! Вы, мои близкие и меня поймете. В Басгале люди ждут моего возвращения. Очень прошу, не обижайтесь!- äåéÿ, Êÿáëÿ Úÿôÿð, ìàëàüàíëàðla äîñòëóã åäÿí áöòöí àçÿðáàéúàíëûëàð êèìè ðóñúà öçð èñòÿäè

Ìàðóñéà åâÿ ãàéûòäû âÿ ÿëèíäÿ èêè äÿíÿ ìàëàüàí êöïèlə ùÿéÿòÿ äöøäö:

-Для моей сестрицы! В одном малиновое варенье, а в другом -мед весенний. -äåéÿ, àïàðûá Kəblə Cəfərin àòûíın ùåéáÿñèíÿ ãîéäó.

-До встречи в Басгале!-äåéÿ Ýÿáëÿ Úÿôÿð àòûíà ìèíäè.

Äàüëàð àðàñû òÿêáàøûíà ýåäÿí Êÿáëÿ Úÿôÿðèí èêè ö÷ ñààòà Áàñãàëà ÷àòacaqdı.

                               ***

Êÿáëÿ Úÿôÿð Õàí êÿíäè òÿðÿôäÿí Áàñãàëà äàõèë îëàíäà ãàðàíëûã äöøìöøäö. Àòûíûí ãàðøûñûíà ãà÷àí éèéÿñèç èòëÿðèí ñÿñè ñàêèòëèéè ïîçóðäó âÿ it ùöðöøìÿñèíèí ÿêñ ñÿäàñû  ùÿìèøÿ àéûã áàñãàëëûëàðà øÿùÿðúèéÿ êèìèíñÿ ýÿëäèéèíäÿí õÿáÿð âåðèðäè.

Çèáà õàíûì qóëàãëàðûíû  øàõëàéûá ñàêèòëèéè ïîçàí èòëÿðèí ñÿñëÿðèíèí àðàñûíäàí òàíûø àò êèøíÿìÿñèíè åøèòäè. ßðèíèí ãàéûòäûüûíû áàøà äöøäö.

-Àé óøàãëàð, àòàíûç ýÿëèð! Ñàìîâàðà îä àòûí!-äåéÿ åâäÿêèëÿðÿ ýþñòÿðèø âåðäè.

Êÿáëÿ Úÿôÿð ùÿéÿòÿ çatana qədər ñòîë à÷ûëìûø, öñòöíÿ ìåð-ìåéâÿ äöçöëìöø, ñàìîâàð ãàéíàäûëìûøäû.

-Àé àðâàä, ùàðaäàí áèëäèí êè, ãàéûäûðàì?-äåéÿ, Êÿáëÿ Úÿôÿð ñîðóøäó.

-Àòûíûí êèøíÿìÿñè áÿñäèð!

-Ñÿí íÿ ãÿäÿð àüûëëû èíñàíñàí!

Àòàñûéla àíàñûíû ñþùáÿòèíÿ ãàðıøìàéàí îüóëëàð ñàêèòúÿ äàéàíûá îíëàðà ãóëàã àñûðäûëàð.

-Ùÿ, ìÿíèì áàëàëàðûì, íåúÿñèíèç?

 ßáóëôÿç ãàáàüà êå÷äè:

-Àìáàð àüçûíàúàí äîëóäóð! Ñàáàù éåíÿ äÿ ýÿòèðÿúÿêëÿð.

-Áåëÿ ýþðöðÿì, ïóëóíóç ãóðòàðûá!

-Äÿäÿ, åëÿäèð! Áèç ôèêèðëÿøèðäèê êè, Ñèç èêè ýöíäÿí ñîíðà ýÿëÿúÿêñèç! Îäóð êè, áîðúëóëàðà äåäèê êè, ñaáàù éîõ î áèðèñè ýöíö ýÿëñèíëÿð!-äåéÿ Ãàñûì úàâàá âåðäè.

-Éåíè êàðâàíûìûç î ýöíêöíäÿí èêè äÿôÿ áþéöê îëàúàã!

-Åëÿäèðñÿ, íèéÿ åâäÿ îòóðìóñóíóç! Ýåäèí, áöòöí ÷àâäàðëaðû ñÿùÿðÿ äöêàíûí ãàáàüûíà ÷àüûðûí!

-Äÿäÿ, áóíó åòìèøèê! Ôèêèðëÿøäèê êè, ñàáàù ýÿëcəksən âÿ ýÿëÿí êèìè äÿ éîëà ÷ûõàúàãñàí. Þçöíöç äåäèéèíèç êèìè. Áèç äÿ èñòÿäèê êè, ñàáàù éöêëÿéÿê, ùàçûð îëñóí!-äåéÿ Ãàñûì ñàêèòúÿ úàâàá âåðäè.

-Ìÿíèì àüûëëû áàëàëàðûì!-äåéÿ Êÿáëÿ Úÿôÿð éóõàðû, åéâàíà ãàëõäû. êè÷èê óøàãëàð èñÿ àòûí éöêöíö áîøàëäûá,  òþâëÿéÿ àïàðäûëàð.  

Ýÿáëÿ Úÿôÿð åéâàíäàí ßìðÿêè äàüûíäàí áîéëàíàí àéû ñåéð åäèðäè. Øÿôôàô ñÿìàäà ñàíêè óëäóçëàð áèð-áèðèéëÿ éàðûøà ýèðèá ïàðûëäàéûðäûëàð.

Îí äþðä ýåúÿëèê àé áöòöí ýþçÿëëèéiíè ïàðûëòûñûíà âåðèá îíó ÿùàòÿ åäÿí óëäóçëàðû ñþíäöðìÿê èñòÿéèðäè. Ýþéëÿðäÿ ñàéðûøàí óëäóçëàð èíñàíëàðû õàòûðëàäûðäû. "Ùÿðÿíèí áèð óëäóçó îëäóüó êèìè, ùÿðÿíèí də þç ïàðûëòûñû âàðäûð"-äåéÿ o, äöøöíäö. "Èíñàí ýÿðÿê ùÿìèøÿ ïàðûëäàñûí, éÿíè ôàéäà âåðñèí!".

***

Ñÿùÿð à÷ûëàíäàí áàçàðûí ýèðÿúÿéèíäÿ àðàáàëàðûí ÿëèíäÿí òÿðïÿíìÿê mümkün deyildi.

 Êÿáëÿ Úÿôÿðèí äöêàíûí àüçûíäàí òóòìóø òà êè "Ãîøà áóëàüà" ãÿäÿð ÷àâäàðëàð àðàáàëàðûíäà îòóðóá íþâáÿëÿðèíèí ÷àòìàñûíû ýþçëÿéèðäèëÿð. ßáöëôÿçëÿ Ãàñûì êÿëàüàéûíûn àðàáàëàðà éöêëəíìÿñèíÿ íÿçàðÿò åäèðäèëÿð.

Ataları ùÿëÿ ýÿëìÿìèøäè. Àäÿòè öçðÿ î, áàçàðäà ñààò äîããóçäà ýþðöíÿðäè.

Êÿëàüàéûnı təhfil vermişlər îíóí hələ Áàñãàëäà îëìàäûüûíû äöøöíäöêëÿðèíäÿí äöêàí òÿðÿôÿ áàø âóðìóðäóëàð.

ßëèíäÿ ùÿêèì ÷àíòàñûíû õàòûðëàäàí, ãÿùâÿéè ðÿíýëè ïîðòôåëëÿ ùÿéÿòäÿí ÷ûõàí Êÿáëÿ  Úÿôÿð äöêàíûíà äåéèë äöç áàçàðûí ÷àéõàíàñûíà ýÿëäè âÿ úàð÷ûíû òàïäû. Áîø-áåêàð äàéàíàí úàð÷û ÷àé è÷èðäè.

-Úàìàùàòà ÷àòäûð êè, ýÿëìèøÿì ñààò îí áèðÿ ãÿäÿð äöêàíäà îëàúàüàì! Ýÿëèá ïóëëàðûíû àëñûíëàð! - äåéÿ îíóí îâúóíà áåø ãÿïèkëèê áàñäû.

Uzaqdan dukanını seyr etdi. Oranın  àüçûíäàêû úàíëàíìà Êÿáëÿ Úÿôÿðèí öðÿéèícə èäè. Äåìÿëè, äöøöíäöéö ïëàí ùÿéàòà êå÷èðäè. Àðàáàëàðûí ñàéûíûí ÷îõëóüó èñÿ, ýÿëèðèíèí áèðÿ áåø artacağını ýþñòÿðèðäè.

Òàò Ùÿñÿíəndən àéðûëàíäà onun äåäèéè ñþçëÿð éàäûíà äöøäö:

-Îí áó ãÿäÿð ýÿòèð, õûðûò åäÿúÿéÿì! Ïóëóíó èñÿ íÿüä àëà áèëÿðñÿí.

Úàð÷ûíûí ÷àüðûøû þç áÿùðÿñèíè âåðäè. Áåø-îí äÿãèãÿäÿí ñîíðà úàìàùàòın äöêàíà àõûíû áàøëàäû.

Ãàñûì àòàñûíà éàõûíëàøàí àäàìûí àäûíû dəftərində tapır, qarşısında yazılmış məbləği îõóéóð, Êÿáëÿ Úÿôÿð èñÿ ïóëó þäÿéèðäè. Áèð íÿôÿð áåëÿ íàðàçû ýåòìÿäè.

Ãóáàäàí ýÿòèðäèéè ïóë àìáàðäà îëàí êÿëàüàéûëàðûí äà õÿðúÿëÿðèíè þäÿäè, ùÿëÿ áèð àç äà ãàëäû. Áåëÿ ÷ûõûðäû êè, éöêëÿíÿí áöòöí êÿëàüàéûëàð Êÿáëÿ Úÿôÿðèí èäè, äåìÿëè,  ýÿëÿí ýÿëèð  də îíóí olacaq. 

Ñààò îíà áöòöí àðàáàëàð éöêëÿíäè.  Êÿáëÿ Úÿôÿð èøëÿðè îüóëëàðûíà òàïøûðûá êàðâàíûí Ãóáà òÿðÿôÿ éîëà äöøìÿñèíÿ ýþñòÿðèø âåðäè.

***

ÒÀÒ ÙßÑßÍ

 

Ñÿùÿð ÷àüû Ãóáà áàçàðûíà éåòèøÿí àðàáà êàðâàíûíûí óçóíëóüó éåíÿ äÿ øÿùÿð ÿùëèíèí ìàðàüûíà ñÿáÿá îëäó. Òàò Ùÿñÿíèí àíáàðëàðûíûí ãàðøûñûíäà äàéàíäûlar. Sîíðà, îíóí äàëûíúà àäàì ýþíäÿðäèëÿð êè, õÿáÿðäàð îëñóí.

 Òàò Ùÿñÿí ùÿëÿ Õà÷ìàçäàí ãàéûòìàìûøäû. Îüëó Âàùàá Êÿáëÿ Úÿôÿðèí êaðâàíûí ýÿëäèéèíè åøèäÿí êèìè àòûíà ìèíèá áàçàðà ÷àïäû.

Âàùàá îðòà áîé, êöðÿí áèð úàâàí èäè.18-19 éàøû îëàðäû. Î, àòûíû Êÿáëÿ Úÿôÿðèí éàíûíäà ñàüëàäû, àòäàí äöøäö, êå÷èá îíóí ÿëèíäÿí þïäö:

-ßìè, äÿäÿì Õà÷ìàçäàäûð. Ýöíîðòàéà ãàéûäàð! Áèëìèðäè êè, ýÿëÿúÿêñèçniz. Äåìèøäè  êè, èøäèð-øàéÿòäèð ÿìèí ýÿëñÿ, ìàëëàðû ãÿáóë åò.

-Áèçÿ äÿ åëÿ áó ëàçûìäûð!-äåéÿ Êÿáëÿ Úÿôÿð ÿëèíè  îíóí ÷èéíèíÿ ãîéäó.

-Àé óøàã, áÿðè ñöð!-äåéÿ, Âàùàá êàðâàíûí ãàáàüûíà äöøäö.

Ãóáàéà yay höküm sürürdü. Àüàúëàðûí yaşıl éàðàïàãëàðû arasından görünən ìåéâÿëÿð èíñàíû özünə úÿëá åäèðäè.

Ñàïñàðû, ãûïãûðìûçû, éàìéàøûë àëìàëàð ýþç îõøàéûðäû. Áàçàð-äöêàíäà ìåð-ìåéâÿ ÿëèíäÿí òÿðïÿíìÿê ìöìêöí äåéèëäè.

Òÿáèÿòèí ÿí ýþçÿë ÷àüëàðû èäè. Êÿáëÿ Úÿôÿð àíáàðûí àñòàíàñûíäà ÿéëÿøèá Âàùàáûí àðàáàëàðû áîøàtäûðìàñûíà òàìàøà åäèðäè.

Âàùàáûí êè÷èê ãàðäàøû Söháÿò ùàðäaàíñà áèð ìèç çıxartdı, öñòöíÿ ìåð-ìåéâÿ âÿ úÿðÿç äîëó, áîøãàáëàðû äöçäö. ×àé ýÿòèðäè. Êÿáëÿ Úÿôÿðè ìèçèí àðõàñûíà äÿâÿò åòäè:

-Úÿôÿð ÿìè, áóéóðóí!-äåäè.

Ýöíîðòàéà Òàò Ùÿñÿí þçöíö áàçàðà éåòèðäè. Àðàáàëàðûí éàðñû ùå÷ áîøàëäûëìàìûøäû.

-Äÿéàíûíûí! Äÿéàíûí! Íåéíèðñèç? Áîøàëòìàéûí!-äåéÿ óçàãäàn ãûøãûðà-ãûøãûðà èøëÿéÿíëÿðè èøäÿí àéûðäû.

Êÿáëÿ Úÿôÿðÿ åøèäèêëÿðè òÿÿúöáëö ýþðöíäö.

-Àé Ùÿñÿí, íèéÿ áîøàëòìàñûíëàð?-äåéÿ ñîðóøäó.

-Íÿéèìÿ ëàçûìäûð áóðaäà áîøàëòìàëàðû!?-äåéÿ öçöíö îüëóíó òóòäó:

-Äåíÿí, íåúÿ áîøàëäûáëàð åëÿúÿ äÿ éöêëÿñèíëÿð

Êÿáëÿ Úÿôÿðÿ åëÿ ýÿëäè êè, Òàò Ùÿñÿí ìàëà åòèðàç åäèð.

-À êèøè, äå, ýþðöì þçöíö íèéÿ èòèðìèñÿí? ßââÿë àäàìà ñàëàì âåðÿðëÿð, ñîíðà èø ýþðÿðëÿð.-äåéÿ Êÿáëÿ Úÿôÿð ñÿsèíè ãàëäûðäû.

-Ãàðäeø, ñÿíëèê äåéèë! Áèðúÿ äÿãèãÿ èøèìè ãàéäàñûíà ñàëûì, ñîíðà äàíûøàðıq!-äåéÿ Òàò Ùÿñÿí åëÿ áèë ãàðøûñûíäàêû èíñàíûí êèì îëäóüóíó óíótmuşdu:

-Âàùàá, ìàëëàðûí ùàìûñûíû àðàáàëàðà éöêëÿ âÿ Õà÷ìàçà éîë òóò! Ìÿí äÿ àðõàíúà ýÿëèðÿì!-äåäè.

-Áàø öñòÿ äÿäÿ!-äåéÿ, Âàùàá àòàñûíäàí óçàãëàøäû.

-Êÿbëåéè, èíäè êå÷ÿê þç èøèìèçÿ! Õîø ýÿëìèñÿí, ñÿôà ýÿòèðìèñÿí!

-À êèøè, ñÿíè áèðèíúè äÿôÿäèð êè, áåëÿ ýþðöðÿì!

-Äÿäÿì ùÿìèøÿ äåéÿðäè êè, ÿââÿë èøèí, ñîíðà äîñòun!

-×îõ àüûëëû àäàì îëóá ñÿíèí äÿäÿí! Àëëàù îíà ðÿùìÿò åëÿñèí!

-Êÿáëåéè, ìàëëàðûíûí ùàìûñûíû Êàçàíà ýþíäÿðäèì, íÿüäè ïóëóíó àëìûøàì! Éàëàí íÿ äåéèì: áèð âåðèá èêè ãàçàíìûøàì. Àëëàù ñÿíè ñàõëàñûí! Áó ìàëëàðûí äà ïóëóíó ýþòöðöá àïàðà áèëÿðñÿí. Ùàããû íÿ ãÿäÿðäèð?

-Êå÷ÿí ñÿôÿðäÿêèíäÿí èêè äÿôÿ ÷îõäóð.

-Äåìÿëè, éöç ìèí!

-Áåëÿ ÷ûõûð.

Òàò Ùÿñÿí áàéàãäàí ÿëèíäÿí ãîéìàäûüû ÷àíòàíû à÷äû. È÷èíäÿí øÿëïÿãóëàí àòëàñ éöçëöêëÿðè ÷ûõàðòäû. Êÿáëÿ Úÿôÿðÿ óçàòäû:

-Ñàé!

-Ñÿí ñàéäûí da! -äåéÿ Êÿáëÿ Úÿôÿð ïóëëàðû õóðúóíóíà ãîéäó 

  Ýöíîðòà íàùàðûíäàí ñîíðà Êÿáëÿ Úÿôÿð Áàñêàëà éîë òóòäó.

***

ÃÓÄÓÐÌÓØËÀÐ

 

Îêòéàáð Ìàíèôåñòèíäÿí ñîíðà Áàêûäà à÷ûëàí ÷îõëó ãÿçåò âÿ æóðíàëëàð ìàùèééÿò åòèáàðû èëÿ áèð ìÿãñÿäÿ õèäìÿò åäèðäèëÿð: onları ìàëèéÿëÿøäèðÿí àüàëàðûíûí íàçûéëà îéíàìàã.

Ìÿòáóàò äöçäöð õàëãûí ñàâàäëàíìàñûíäà ìöÿééÿí ìÿíàäà ðîë îéíàyırdı, ancaq ñÿùèôÿëÿðèíÿ ÷ûõàðòäûãëàðû  ìÿñÿëÿëÿðèí õàëãëà çox vaxt ùå÷ áèð ÿëàãÿñè olmurdu.

Ãÿçåòëÿðèí ñÿùèôÿëÿðèíäÿ ìÿíàñûç âÿ ìÿçìóíñóç yazılara äàùà ýåíèø éåð âåðèëèð âÿ éàõóä Aâðîïà ãÿçåòëÿðinÿ òÿãëèä åäÿðÿê áó âÿ éà äèýÿð ağanın ïóëëóídan, ýóáàð ùÿéàòûíäàí ñÿùíÿëÿð verirdilər.

Ìÿíəâè áèðëèê, Àçÿðáàéúàíûí òàëåéè âÿ ñ. ìÿñÿëÿëÿðäÿí éàí êå÷èðäèlər. Äàùà äöçöíö äåñÿê, ìÿòáóàòûìûç ùÿëÿ âÿòÿí, õàëã, ýÿëÿúÿéè äöøöíìÿê èãòèäàðûíäà äåéèëäè.

Áîëøåvèê ãÿçåòëÿðè, ÿýÿð ýÿëÿúÿéè êîììóíèçìëÿ áàüëàéûðäûëàðñà, éåíèúÿ ïåéäà îëìóø bəzi ìèëëÿò÷èëÿðèìèç Àçÿðáàéúàíû ÷öðöìÿêäÿ îëàí Îñìàíëû Èìïåðèéàñûíûí òÿðêèáèíäÿ ýþðìÿê èñòÿéèðäèëÿð. Ùÿòòà äèëëÿðèíè äÿ äÿéèøèá îñìàíëû ëÿù÷ÿñèndə äàíûøûðäûëàð.

Áàêûäà íÿ áàø âåðèðäè? Àüëû áàøûíäà îëàí áèð àäàì áåëÿ àíëàìûðäû. Àíúàã áèð ìÿñÿëÿ àéäûí èäè. Õàëã èêè éåðÿ áþëöíìöøäö: Ùàðûíëàøìûø äþâëÿòëèëÿð âÿ àú-éàëàâàúlar.

Ìàðàãëûñû áóäóð êè, äöíÿíêè êÿíäëèíèí, ôÿùëÿíèí  îüëó áèðäÿí ïóëëàídıqdan sonra özününkülərə xor baxır, birinə əl tutmur, àäûíûí àðõàñûíà áèð áÿé âÿ éàõóä àüà ñþçö ÿëàâÿ åäərək ýöáàðëûüûíû äöíéàéà èñáàò åòìÿê èñòÿéèðäè.

Ãÿçåòëÿð éàçûðäû êè, áÿùìÿíêÿñîâ ôèëàíêÿñ Òèôëès ðåñtîðàíûíäà åðìÿíè ãûçëàðûíà verdiyi kef məclisində éöç ìèí ìàíàò xərcəlmişdir.

Tiflisdə pul xərcləmək pullular üçün şərəf sayılırdı. Ad çıxartmaq istəyənlərin sözü-sorağa  də elə buradan gəlirdi.

Ñàáàùñû ýöíö áöòöí øÿùÿð ùÿìÿí áó àäàìäàí äàíûøûð, áþéöêëöéöíäÿí, ñÿõàâÿòèíäÿí, ãàíàúàüûíäàí îëìàéàí ÿùâàëàòëàðû óéäóðóðäóëàð.

Jurnalistləri ìàëèééÿëÿøäèðÿí àüàëàð qəzetlərində õîøëàìàäûãëàðû adamlar ùàããûíäà àüçûíà gÿëÿíëÿðè də éàçäûðûðäûëàð. "Ìåøÿäè, áåø ìàíàò âåð, îíó ãÿçåòèìäÿ áèàáûð åäèì!- êÿëìÿñè" î äþâðëÿðäÿ ýåíèø éàéûëìûøäû.

Õàëãûí èñòÿð ïóëëóëàðû, èñòÿðñÿ ïóëñóçëàðû íÿ åòäèêëÿðèíè áèëìèðäèëÿð.

Ìèð Ùöñåéí àüà áöòöí áóíëàðû ýþðöðäö. Õàëãäà îëàí ãöââÿíè âÿ ýöúö ùèññ åäèðäè, àíúàã onları áèð éåðÿ éûüìàã ìöøêöë ìÿñÿëÿ èäè.

Àçÿðáàéúàí úÿìèééÿòèíäÿ þçöíÿ èíàìñûçëûã äóéóëóðäó. Àðõàñûç âÿ êþìÿêñèç àçàäëûüà ãîâóøìàüûí ãåéðè-ìöìêöíëöéöíö ùàìû àíëàéûðäû.Úÿìèééÿò ùÿëÿ áóíóí ö÷öí ôîðìàëàøìàìûøäû. 

 

ÃÎ×Ó ßÑÝßÐ

 

Áàêûéà èíñàí àõûíû î ãÿäÿð ýöúëö èäè êè, áóíóí ãàðøûñûíû àëìàã ãåéðè-ìöìêöí èäè. Äöíéàíûí áöòöí àú-éàëàâàúëàðû, àâàíòüðèñòëÿðè, îüðóëàðû âÿ ãóëäóðëàðû "Íåôò âÿ ìèëéîíëàð  səltənətinə" axışırdılar.

Áàêû êÿíäëÿðè âÿ ìÿùÿëëÿëÿðè þç ìþâãåéèíè ãîðóìàã ö÷öí ãî÷ó äÿñòÿëÿðè äöçÿëäèðäèëÿð. Õàëã ÷àð ÷èíîâíèêëÿðèíÿ  øèêàéÿò åäÿ áèëìèðäè. Àðàëàðûíäà îëàí ìöíàãèøÿíè ãî÷óëàð âàñèòÿñèéëÿ ùÿëë åäèðäèëÿð.

Ìÿùÿëëÿíèí ãî÷óñó îëìàã ìÿùÿëëÿíè ãîðóìàã äåìÿê èäè.

Ãî÷ó ÿòðàôûíà ìÿùÿëëÿíèí ãîëóýóúëö áàëàëàðû éûüûlıðäû. ×îõ âàõò ùàãñûçëûüà, ãîëóçîðëóëàðà ãàðøû ÷ûõûðäûëàð.

Ãî÷ó îëìàã ùàããû ÿäàëəòè ãîðóìàã äåìÿê èäè. Ìèëéîí÷óëàð áó âÿ äèýÿð àäëû-ñàíëû ãî÷óíó éàíûíäà ñàõëàìàüà ÷àëûøûð âÿ îíëàðû ïóë ýöúöíÿ àëàíëàð äà îëóðäó. Áóíóëà áåëÿ õàëãûí ðàùàò èøëÿìÿñè âÿ ÷àëûøìàñû ö÷öí ãî÷óëàðûí  ðîëó àç äåéèëäè.

Àçÿðáàéúàí õàëãûíûí ãîðóíìàã ö÷öí éàðàòäûüû ìöäàôèÿ äÿñòÿëÿðèíè èêè éåðÿ áþëìÿê îëàðäû: ãà÷àã âÿ éàõóä ãî÷ó.

Ãî÷óëàðûí ãà÷àãëàðäàí ôÿðãè îíäà èäè êè, ùå÷ áèð ãàíóíó ïîçìàìûø øÿõñ äÿñòÿ éàðàäûð âÿ ìÿùÿëëÿñèíèí ìàðàüûíû ãîðóyurdular.

 Áàêûíûí ùÿð ìÿùÿëëÿñèíèí þç ãî÷óñó âàðäû. Ìÿùÿëëÿíèí éàçûëìàìûø ãàíóíëàðûíû ùÿéàòà êå÷èðèðäè.

Áàêû áþéöäöêúÿ øÿùÿðèí áàçàð-äöêàíëàðı, ðåñòîðàíëàðı ãî÷óëàðûí ùèìàéÿñèíÿ êå÷èðäè.

Ãî÷óëàð áåëëÿðèíäÿ òàïàíúà, àäÿòÿò «Màóçåð», ùå÷ êèìäÿí âÿ ùå÷ êÿñäÿí ÷ÿêèíìÿäÿí ÷àð æàídàðûìûí âÿ ÷èíîâíèêèíèí ãàðøûñûíäàí êå÷èðäèëÿð. Ãà÷àãëàðäàí ôÿðãëè îëàðàã ãî÷óëàðà äÿéìèðäèëÿð. Dərin düşünəndə, onların işlərini görürdülər.

Îíëàðûí áîéó áóõóíó, ãàìÿòè ãàðøûëàðûíà ÷ûõàíëàðäà òÿêÿááöð ùèññè éàðàäûðäû.

Áàêûäà àäëû-ñàíëû ÷îõëó ãî÷óëàð âàðäû. Bacarıqlı insanlar idilər, õàëãû áèð éåðÿ éûüìàğı bacarırdılar. Çîõ  âàõò õàëã onların àðõàñûíúà ýåäèðäè.

Ãî÷óëàðûí ÷îõó äèíäàð îëäóüóíäàí, Ìÿñúèäèí èøèíÿ äÿ êþìÿê åäèðäèëÿð.

Ìèð Ùöñåéöí àüàéà Àçÿðáàéúàí úÿìèééÿòèíèí áöòöí òÿáÿãÿëÿðè éàõûíëûã åtdiyindən, qî÷óëàð äà èñòåñíà deyildi. Tåç-òåç éàíûíà ýÿëÿí, ìÿñëÿùÿòëÿøÿí âÿ ùåñàáëàøàí ãî÷óëàðäàí áèðè È÷ÿðè Øÿùÿðëè, àüøàëâàðëûëàð  ìÿùÿëëəlè Ãî÷ó ßñýÿð èäè. Áîéó èêè ìåòðÿ ÷àòûðäû. Äóðóøó âÿ áÿäÿíèíèí ãóðóëóøó Àïîëîíó õàòûðëàäûðäû. ×îõ àüûð àäàì èäè. Éàøû ÿëëèíè êå÷ìèøäè, àíúàã òîï êèìè èäè. ×àëûøûðäû êè, ìÿùÿëëÿëÿðèíäÿ ÿìèí-àìàíëûã îëñóí.

Ùàãñûçëûüà âÿ ÿäàëÿòñèçëèéÿ ãàðøû çıxırdı. Ãàðøûñûíäàêû  àäàìûí êèìëèéèíäÿí àñûëû îëìàéàðàã ùàãñûç èø òóòurdusa, ïàéûíû âåðèðäè.

Éàøàäûüû ìöùöòöí ãåéðè-êàìèëëèéè ÿäàëÿòñèçëèéÿ øÿðàèò éàðàäûðäû êè, ãî÷óëàð îëìàñàéäû, êèìñÿñèç àäàìëàðûí åâëÿðèíè-åøèêëÿðèíi ÿëlÿrèíäÿí àëàðäûëàð.

Ìÿùÿëëÿ àíëàéûøû Àâðîïàíûí âÿ Àìåðèêàíûí èúìà àíëàéûøûíà äàùà éàõûí èäè. ×öíêè ùÿð ìÿùÿëëÿíèí þç àüñàããàëû âÿ ãî÷óëàðû âàðäû. Àüñàããàëûí ñþçö èñÿ, ùàìû ö÷öí ãàíóí èäè.

Ãî÷ó ßñýÿð ùÿì äÿ àüøàëâàðëû ìÿùÿëëÿñèíèí àüñàããàëû èäè.

Áàêûíûí Êþìöð ìåéäàíû áàçàðûíû Ãî÷ó ßñýÿð èäàðÿ åäèðäè. Äèëèíÿ ýþðÿ, äèð÷ÿéè äÿ âàðäû.

-Ìèðè, åðìÿíè ìÿùÿëëÿëÿðèíè ñèëàùëàíäûðûðëàð!-äåéÿ, məscidə ýÿëìèø Ãî÷ó ßñýÿð Ìèð Ùöñåéí àüàéà ìöðàúèÿò åòäè.  

 Ìèð Ùöñåéí åðìÿíèëÿðèí ñèëàùëàíìàñûíû ùàããûíäà áàøãà àäàìëàðäàí äà åøèòìèøäè. Áèëèðäè êè, îíëàðû ñèëàùëàíäûðàí Áàêû æàíäàðìåðèéàñûíûí ðÿèñè Ìàðòûíîâóí àäàìëàðûdır.

Ãî÷ó ßñýÿðèí íåúÿ àéûã àäàì îëäóüóíà Ìèð Höñåéí àüà ùåéðàí ãàëäû.

-ßñýÿð àüà, äåäèêëÿðèíè áàøãàëàðûíäàí äà åøèòìèøÿì, àíúàã åðìÿíèëÿðèí íèéÿ áåëÿ àdäûì àòäûãëàðûíû áàøà äöøìöðÿì. ßëëÿðèíè ÷þðÿêäÿí êÿñèðëÿð.

-Ìàðòûíîâóí ïàéëàäûüû ñèëàùëàðû õàðèúè øèðêÿòëÿðèí áþéöêëÿðè àëûá âåðèðëÿð. Íÿñÿ, áó ìÿíèì õîøóìà ýÿëìèð. Õàëãû àéûëòìàã ëàçûìäûð, Ìèðè!  Ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè, áó øèðêÿòëÿð azərbaycanlılar Bakıdan qovlamaq istəyirlər. Görmürsünüz, bura necə daraşıblar.Baxarsan, ãàí àõûäàúàãëàð.

-Áóíóí ñÿáÿáèíè áèëìÿëèéèê âÿ ãàðøûñûíû àëìàëûéûã.

-Ìèðè, ìöìêöí îëìàéàúàã! Ìöìêöí îëñàéäû ñèç àüûðëûãäà àäàìà ÿçèééÿò âåðÿðäèì?

-ßñýÿð àüà, áèð áàëàúà ñÿáðëè îë! Áó ùàãäà Ùàúû Çåéíàëàáäèílÿ äàíûøûì, ýþðöì íÿ äåéèð. Îíóíëà àxşam ýþðöøÿúÿéÿì.

õõõ

Ãî÷ó ßñýÿð ýåäÿíäÿí ñîíðà  Ìèð Ùöñåéí àüàíû ôèêèð àïàðäû. Âÿçèééÿòèí íÿ ãÿäÿð úèääè îëäóüóíó àíëàmaq istədi. Ãîíàüûíûí áîø-áîøóíà éàíûíà ýÿëìÿäèéèíè bilirdi.

Ãî÷ó ßñýÿð àüçûíûí ñþçöíö áèëÿí, éàõøûíû ïèñäÿí àéûðàí, äåäèêëÿðèíÿ ùåñàáàò âåðÿí àäàì èäè.

Ìèð Ùöñåéí àüàíû ìàðàãëàíäûðàí áàøãà ìÿñÿëÿ èäè. Õàðèúè øèðêÿòëÿðèí Áàêûäà ãàëìàãàë ñàëìàëàðûíûí ñÿáÿáè íÿ èäè? Éåíÿ äÿ åðìÿíè êàðòûíû êèì ortaya àòûðäû? ×àð ùþêóìÿòè âÿ éàõóä Ðóñ âÿ Îñìàíëû èìïåðèéàñûíû äàüûòìàã èñòÿéÿí ãöââÿëÿð.

Øÿðãèí  âÿ Àâðîïàíûí òàðèõèíè  ìöêÿììÿë áèëÿí Ìèð Ùöñåéí àüà áèð àí äÿðèí ôèêðÿ äàëäû. Ñàíêè ýþçëÿðè  þíöíäÿ èíäèéÿ ãÿäÿð òàðèõäÿ îëóá êå÷ÿíëÿð äóðäó.

Åðìÿíèëÿð òàðèõè áîéó ãöäÿðÿòëè äþâëÿòëÿðèí ÿëèíäÿ  îéóíúàã îëóá. Bu  ölkələr ìÿãñÿäëÿðèíÿ íàèë îëìàã ö÷öí onlardan áèð âàñèòÿ êèìè èñòèôàäÿ åòìèøëÿð: éóíàíëàð èðàíëûëàðà ãàðøû, èðàíëûëàð éóíàíëàðà ãàðøû, ÿðÿáëÿð èðàíëûëàðà ãàðøû, îñìàíëûëàð éóíàíëàðà ãàðøû, ðóñëàð îñìàíëûëàðà, èðàíëûëàðà ãàðøû... Áÿñ èíäè? Ùàíñû äþâëÿò îíëàðû Ðóñ èìïåðèéàñûíà ãàðøû áèð àëÿò êèìè èñòèôàäÿ åäèð? Ìÿãñÿä íÿäèð? Àðàäà àçÿðáàéúàíëûëàð ÿçèëÿ áèëÿð. Ùèíäëèëÿð äåéèðëÿð êè, ôèëëÿð äàëàøàíäà ãàðûøãàëàðûí îúàüû äàüûëıð.

 Êèìèí áó äàüûíòûäà ìàðàüû îëà áèëÿð?- äåéÿ äöøöíöðäö.

-Äöíéàäà ýåäÿí ïðîñåñëÿð òåçëèêëÿ áöòöí áóíëàðû öçÿ ÷ûõàðàúàãäûð. ßëáÿòòÿ êè, äöíéàíû ÷àlõàëàäàí èíýèëèñëÿðäèð. Ýþçëÿðè äîéìóð êè, äîéìóð. Ãàôãàçà da úàí àòûðëàð. Èðàíûí øèðÿñèíè ñîðóðëàð, Îñìàíëûéà äàø àòûðëàð. Ùÿëÿ àëìàíëàðû äåìèðÿì, îíëàð äà ïàé áþëöøäöðìÿê èñòÿéèðëÿð. Áàêûíûí íÿ ýöíàùû? -Ñÿðâÿòè. Íåôò ñÿðâÿòè!-äåéÿ éåðèíäÿí ãàëõäû. 

Øÿðãëèéÿ õàñ îëàí adətlə ñàããàëûíû òóìàðëàìàüà áàøëàäû, îéàíà áó éàíà âàð-ýÿë åtäè. Âÿçèééÿòèí íåúÿ ýÿðýèí îëäóüóíó àíëàäû:

-Ýÿðÿê xàëãû àéûëäûì! Àíúàã íåúÿ? Àâàì âÿ ãîðõóäóëìóø õàëã. Íàäàíëûã âÿ ñàâàäñûçëûüûí ãóðáàíû...  

 

***

 

Ìèð Ùöñåéí àüà úöìÿ ìîóçÿñèíÿ ÷îõ úèääè ùàçûðëàøìûøäû. Áöòöí ÷ûõûøûíû "ßë òóòìàã ßëèäÿí ãàëûá!" öçÿðèíäÿ ãóðñà äà, äåäèéè ùÿð ñþçöí àðõàñûíäà, õàëãûìûçû ýþçëÿéÿí òÿùëöêÿéÿ èøàðÿ âóðóëóðäó:

-Áèç Áàêûéà ýÿëÿí, áóðäà èøëÿéÿí áàëàëàðûíû äîëàíäûðìàã ö÷öí ïóë ãàçàíàí èíñàíëàðûí àðàñûíäà ùå÷ áèð ôÿðã ýþðìöðöê. Ìöñÿëìàíëàð äåéèðëÿð êè, "ßë òóòìàã ßëèäÿí ãàëûá!" Áèç þç áþéöêëöéöìöçö ýþñòÿðèðèê. Àíúàã ÷þðÿéèìèçè éåéÿí, éåðèìèçäÿ éàøàéàíëàð áèçÿ ãàðøû õÿéàíÿòêàð ìþâãå òóòìàüà áàøëàéûðëàð. Áóíëàðà äåìÿê ëàçûìäûð: çþðÿéèíèçÿ ùàðàì ãàòìàéûí! Áàêûíû ìöíàãèøÿ îúàüûíà ÷åâèðìÿéèí!

Ùàúû Çåéíàëàáäií Ìèð Ùöñåéí àüàíûí «Cöìÿ» ìîóçÿñèíè äèããÿòëÿ äèíëÿéèðäè. Ùÿð ñþçöíöí àðõàñûíäà äóðàí ìÿíàíû áàøà äöøìÿê èñòÿéèðäè.

Áàêûíûí áöòöí ìÿùÿëëÿëÿðèíèí ãî÷óëàðû, ãîëóýöúëöëÿðèíèí áóðà éûüûøìàñı äà áîø-áîøóíà îëìàäûüûíû äöøöíöðäö. Äöíéàíûí áöòöí əçàá-ÿçèééÿtèíè ýþðìöø áó ìöäðèê èíñàí ÿòðàôäà íÿ áàø âåðäèéè ànalamağa çalışırdı.

 Ìèð Ùöñåéí àüàíûí òÿëàòöìëö ñÿñè, ùÿéàúàíëà äåäèéè êÿëìÿëÿð Ùàúû Çåéíàëàáäèíèí ýþðìÿäèéè âÿ äóéìàäûüû ìÿòëÿáëÿðäÿí õÿáÿð âåðèðäè.

Ìîóçÿäÿí ñîíðà úàìàùàò Ìèð Ùöñåéí àüàya, ãî÷óëàð èñÿ   Ãî÷ó ßñýÿðÿ éàõûíëàøäûëàð.

Ãî÷ó ßñýÿð îíëàðû ýþòöðöá, ùàðàñà àïàðäû. Ìèð Ùöñåéí àüà èñÿ úàìàùàòû òÿìêèíëè âÿ ñÿáðëè îëìàüà ÷àüûðûðäû.  Ìîóçÿñè isə éåðèíÿ äöøìöøäö. ×öíêè Ãî÷ó ßñýÿðèí äöíəí äåäèêëÿðèíè ìÿñúèäÿ ýÿëìèø ìþìöíëÿð äÿ òÿêðàð åäèðäèëÿð.

Ùàúû Çåéíàëàáäèíèí Ìèð Ùöñåéí àüàéà éàõûíëàøäûüûíû ýþðÿí ìþìöíëÿð àðàëàíäûëàð âÿ éîë âåðäèëÿð.

Îíëàð ñàëàìëàøûá, úàìàùàòäàí óçàãëàøäûëàð. Ìÿñúèäèí ãàïûñûíûí àüçûíäà äàéàíàí Ùàúû Çåéíàëàáäèíèí ôàéòîíóíà ìèíäèëÿð.

Ôàéòîí÷ó àòëàðûí öñòöíäÿ ãûðìàíûúûíû ýþéÿ ÷àëäû, Áàéàãäàn ñàêèò äóðìóø àòëàð éåðëÿðèíäÿn òÿðïÿíäèëÿð.

«Àü øÿùÿðə» åíäèêúÿ ãàðøûëàðûíà òèêèíòè ìåéäàí÷àëàðû ÷ûõûðäû. Øÿùÿð äàéàíìàäaí òèêèëèðäè, êö÷ÿëÿð äþøÿíèðäè, Àâðîïàíû õàòûðëàäûðäû.

Oraları áàøäàí-àéàüà ýÿçìèø  Ùàúû Çåéíàëàáäèíÿ Áàêûíûí  Àâðîïàíûí øÿùÿðëÿðèíÿ îõøàìàñû àéðû ëÿççÿò âåðèðäè. Î, Ìèð Ùöñåéí àüàéà ÿëèëÿ òèêèíòèíè ýþñòÿðäè:

-Çàëûì óøàãëàðû, Áàêûäà éàøàéà-éàøàéà Ïàðèñäÿêè êèìè åâëÿð òèêäèðèðëÿð. Âaëëàù, àçÿðáéàúàíëûëàð ãÿäÿð òåç ãàâràéàí âÿ ýþòöðÿí èêèíúè ìèëëÿò éîõäóð. Éèéÿñè yoxdur!

-Íèéÿ éîõäóð? Âàð! Áèðè åëÿ ñÿí!

-Ìèðè, ñþçöíäÿ áèð ùÿãèãÿò âàð! Àíúàã ìÿí òÿêÿì.

-Åëÿ äåéèë! Èñòÿñÿí, ùàìûnı ÿòðàôûíà éûüa bilərsən. Áèð äÿ âàõòû ÷àòûá!

-Íÿéèí âàõòû ÷àòûá?

-Õàëãû ÿòðàôûìûçà éûüìàüûí! Áèçè ÷îõ áþéöê òÿùëöêÿ ýþçëÿéèð.

-Bóíó áàéàãêû ìîóçÿíèçäÿí äóéäóì. Íÿ áàø âåðäèéèíäÿí, Âaëëàù, õÿáÿðñèçÿì.

 -Äöíÿí Ãî÷ó ßñýÿð yanıma ýÿëìèøäè. Äåéèð êè, åðìÿíèëÿðè Ìàðòûíîâ ñèëàùëàäûðûð. Áóðaäàêû xarici íåôò øèðêÿòëÿðè àçÿðáàéúàíëûëàðëà åðìÿíèëÿðè òîããóøäóðìàã èñòÿéèð.

-Áó îëà áèëìÿç!

-Ùàúû, Ãî÷ó ßñýÿðèí àüçûíäàí èíäèéÿ ãÿäÿð ÷èé ñþç åøèòìèñÿí?

-Ìèðè, î, ÷îõ àáûðëû àäàìäûð, èýèä èíñàíäûð!

-Áÿñ áàøãàëàðûíà íÿ äåéèðñÿí?

-Îíóí ÿòðàôûíà éûüûşàíëàð ôÿðàñÿòëè îüóëëàðäûð.

-Áàêûíûí öçÿðèíäÿ òÿùëöêÿ âàð. Öçöìöç þçöìöçÿ éèéÿ äóðìàñàã, ùå÷ êèì äóðìàéàúàã! Áÿéÿíäèéèí Íèêàëàéûí ÷èíîâíèêëÿðèíè də áó øèðêÿòëÿð ÿëÿ àëûáëàð. Èñòÿéèðëÿð  êè, éåðëè úàìàùàòû åðìÿíèëÿðèí ÿëèëÿ ãûðñûíëàð âÿ òîðïàãëàðûíà, éåðëÿðèíÿ éèéÿ äóðñóíëàð. Áàêûäà âÿ ÿòðàô êÿíäëÿðäÿ ìöñÿëìàí ãàëìàñûí.

-Ìèðè, áóíà ýåòìÿçëÿð!

-Ùàúû, õàùèø åäèðÿì Ãî÷ó ßñýÿðè éàíûíà ÷àüûòäûð, ùÿðòÿðÿôëè ñþùáÿò åò!

Ôàéòîí «È÷ÿðè øÿùÿðäÿ Ìèð Ùöñåéí àüàíûí åâèíèí ãàðøûñûíäà äàéàíäû. Äîñòëàð âèäàëàøäûëàð.

Ùàúû Çåéíàëàáäèíè èñÿ Ìèð Ùöñåéíèí äåäèéè ñþçëÿð òÿøâèøÿ ñàëäû. Åâÿ ÷àòàí êèìè íþêÿðèíè Ãî÷ó ßñýÿðèí  äàëûíúà ýþíäÿðäè.

Íþêÿð Ãî÷ó ßñýÿðè òàïà áèëìÿäè. Åâäÿêèëÿð ùàðà ýåòäèéèíè áèëìèðäèëÿð. "Ýÿëÿí êèìè îíà ùÿð øåéè ÷àòäûðàðûã"-äåäèëÿð.

***

Êàáèíåòèíäÿ, äÿðèí êðåñëîíóí è÷èíäÿ áàòìûø, öçöíö éàíìàéàí ïå÷ÿ ÷åâèðèá äÿðèí õÿéàëà äàëìûøäû êè, íþêÿð éåíèäÿí îòàüà äàõèë îëäó:

-Àüà, Ãî÷ó ßñýÿð ýÿëìèøäèð!- äåäè.

-×àüûð, ýÿëñèí!- äåéÿ, Ùàúû Çåéíàëàáäèí íþêÿðÿ ýþñòÿðèø âåðäè.

Ãî÷ó ßñýÿðin àüûð àdäûìëàðûíûí àüûðëûüûíäàí îòàüûí äþøÿìÿsinèí ïàëûä ïàðêåòëÿði ÷ûðûëäàéûðäû. Ñàíêè úÿíýàâÿð îíà éàõûíëàøûðäû. Hacı kreslodan qalxdı.

-Ñàëàì ÿëåéêöí, Ùàúû!-äåéÿ, Ùàúû Çåéíàëàáäèíÿ ÿëèíè óçàòäû.

Ùàúû Çåéíàëàáäèí îíó ãàðøûñûíëäàêû êðåñëîéà äÿâÿò åòäè.

Ãî÷ó ßñýÿð ağır âèúóäóíó êråñëîéà éåðëÿøäèðäèêäÿí ñîíðà, îíà õàñ îëàí òÿìêèíëÿ Ùàúûíûí íÿ äåéÿúÿéèíè ýþçÿëÿäè.

-ßñýÿð àüà, ñÿíè áóðà çàüûðìàãäà ìÿãñÿäèì áÿçè ìÿãàìëàðû àøêàð åòìÿê arzusudur. Ìèð Ùöñåéí àüà ìÿíÿ åðìÿíèëÿðèí ñèëàùëàíäûüûíû âÿ àçÿðáàéúàíëûëàðà ãàðøû òÿõðèáàò ùàçûðëàíäûüûíû äåäè...

-Ùàúû, áó ùÿãèãÿòäèð! Òåçëèêëÿ ýþðÿúÿéèê. Àíúàã ìÿíè ìàðàãëàíäûðàí áàøãà øåéëÿðäèð. Áóíóí ãàáàüûíà íåúÿ ÷ûõàúàüûã? Õàëãûìûç ÿëèáîøäóð.

-İíàíìûðàì êè, åðìÿíèëÿð áóíà ýåòñèí! Ìÿýÿð áàøëàðûíà àò òÿïèá. Íÿëÿðè éîõäóð?

-Èø åðìÿíèëèê îëñàéäû, íÿ äÿðäèìèç? Åðìəíèëÿðè öñòöìöçÿ ñàëàíëàð âàð. Ìóðäàð ÿñêè êèìè îíëàðäàí èñòèôàäÿ åäÿúÿêëÿð.

-Áàõ, ãîðõóëóñó åëÿ áóäóð! Åùòèéàòëû îëìàã ëàçûìäûð.

-Áèç äÿ áó ôèêèðäÿéèê. Ãî÷óëàðû éûüìûøaì áàøûìà. ßëè ñèëàù òóòàíà ñèëàù àòìàq þéðÿòìÿê ãÿðàðûíà ýÿëìèøèê.

-Áóíó ÷îõ åùòèéàòla åòìÿê ëàçûìäûð. Áèëÿí îëìàñûí!

-Àçÿðáàéúàíëûëàðäàí ñàòãûí ÷ûõìàç! Àíúàã êþìÿê ëàçûìäûð, áèç äÿ ñèëàùëàíàã.

-Ìÿíÿ áèð-êè ýöí âàõò âåð! Åðìÿíèëÿðèí  áàøáèëÿíëÿðèíè éàíûìà ÷àüûðûì. Ýþðöì, íÿ îéóíäóð? Îíëàðû áóíà úóðÿòè ÷àòìàç!

-Ùàúû, Ìèð Ùöñåéí àüà äåéèð êè, ermənilər ùÿìèøÿ îíóí-áóíóí ÿëèíäÿ îéóíúàã îëóá, îëàúàãëàð äà.

Ãî÷ó ßñýÿðèí áó ñþçëÿðè Ùàúûíû ôèêðÿ ñàëäû. Äîñòëóã åtdèéè åðìÿíè ìèëéîí÷óëàðû îíó Õåéðèééÿ úÿìèééÿòëÿðèíèí  fəxri ñÿäðè ñå÷ìèøäèëÿð. Ìàéûëîâ îíà ãàðäàø äåéèðäè.

-Ìÿí èíàíìàðàì, Ìàéıëîâ Açÿðáàéúàí õàëãûíà ãàðøû ýåòñèí.

-Ùàúû, ñþùáÿò åðìÿíè ìèéîí÷óëàðûíäàí ýåòìèð.  Áóðaäà  èíýèëèñèí ÿëè âàð!- äåéÿí Ãî÷ó ßñýÿð áöòöí äöíéàíû íÿçÿðäÿ òóòóðäó.

 -ßñýÿð àüà, ìþùëÿò âåð! Þçöí èñÿ äÿñòÿëÿðèíè ýöúëÿídir. Åùòèéàò èýèäèí úþùÿðèäèð. Íÿ ãÿäÿð èñòÿñÿí, êþìÿê åäÿúÿéÿì! Áàøãàëàðûíà da èøÿ ãàòàúàüàì!

-Àëëàù ñèçäÿí ðàçû îëñóí! Ñèçè õàëãûìûçà ÷îõ ýþðìÿñèí!

Ãî÷ó ßñýÿð îòàãäàí ÷ûõäû. Ùàúûíû isə éåíèäÿí ôèêèð àïàðäû. Âÿçèééÿòèí úèääèëèéè îíó íàðàùàò åòìÿéÿ áèëìÿçäè. Áèð äÿ Ãî÷ó ßñýÿðèí àüçûíäàí ÷ûõàí ñþçöí àðõàñûíäà êîíêðåò ôàêòëàð äóðóðäó. Áîø-áîøóíà î, áóðà ýÿëìÿçäè, Ìèð Ùöñåéí àüà áîø-áîøóíà äàíûøìàçäû.

***

MANİFEST

 

Ìèð Ùöñåéí àüà îòóðóá ðóñ ãÿçåòëàðèíè îõóéóðäó. Íèêîëàéûí Îêòéàáð ìàíèôåñòè éåíèúÿ ÷àï îëóíìóøäó. Ìÿñúèäÿ ýÿëÿí ìöñÿëìàíëàðûí ùàìûñû áó ñÿíÿdèí ìàùèééÿòèídən ñîðóøóðäóëàð. Î, èñÿ áèëìÿäèyi øåé ùàããûíäà äàíûøìàüû õîølamırdı.

Þòÿí úöìÿ áèð ùÿìøÿðè îíóí ìîóçÿñèíäÿí ñîíðà  üzünü Ìèð Ùöñåéí àüàéà òóòóá ñîðóøìóøäó:

-Úÿddèíÿ ãóðáàí, àüà! Áó Íèêîëàé  ìàíèôåñòè íÿ ìÿíÿäèð?

Ìèð Ùöñåéí àüà áåëÿ ñóàëûí îíà âåðèëÿúÿéèíè ýþçëÿìèðäè. Äèíèìèçÿ áóíóí íÿ äÿõëè âàðäû? Ùÿð ñóàëà ÿòðàôëû úàâàá âåðìÿéè õîøëàéàí øåéõèí úàâàáû áó îëäó êè, Íèêîëàé áèçÿ ìöÿééÿí ýöçÿøòlÿð âÿ àçàäëûãëàð âåðèð. Îíëàðäàí ôàéäàëàíìàëûéûã. Àíúàã î Ìàíèôåñòÿ íÿ éàçûëûá, þçöì îõóìàìûøàì. Ýÿëÿí ñÿôÿð îõóéóá, ùÿð òÿðÿôëè ñèçÿ ìÿëóìàò âåðÿðÿì.

Èíäè ìàíèôåñò îíóí ãàðøûñûíäà èäè. Ìèð Ùöñåéí ùÿð áÿíäè íþãòÿñèíÿ ãÿäÿð þçöíäÿ òÿùëèë åäèð âÿ ÷àëûøûðäû êè, ìàùèéÿòèíè ìîóçÿñè âàõòû õàëãà ÷àòäûðñûí.

Î, Áàêûéà ýÿëÿí ýöíäÿí âÿ õàëãûí ãàðøûñûíà ÷ûõàí ýöíäÿí îíó ÿùàòÿ åäÿí èíñàíëàðà úÿìèééÿòäÿ áàø âåðìèø äÿéèøèêëÿðè âÿ ùàäèñÿëÿðè øÿðh åäèð, ìîóçÿëÿðèíäÿ äèíè ìÿñÿëÿëÿðëÿ áèðýÿ, äöíéàâè ìÿñÿëÿëÿðèí ìàùèéyəòènè də à÷ûðäû âÿ äèí èëÿ ÿëàãÿëÿíäèðèðäè.

Ìèð Ùöñåéíèí məscidə àéàã áàñàí êèìè îíó ÿùàòÿéÿ àëûðäûëàð.

Áåøèíúè èë iäè êè, Ìèð Ùöñåéí Êÿðáÿëàäàí Áàêûéà ãàéûòìûøäû. Áó  èëëÿð ÿðçèíäÿ  ÷îõëàðûíûí rÿüáÿtèíè ãàçàíìûøäû. Îíóí ñàâàäûíà, àüûëûíà âÿ áþéöêëöéöíÿ áèð àäàì áåëÿ òàïûëìàçäû êè, øóáùÿ åòñèí. ßìÿëè ñàëåù, ñþçö ÿìÿëèélə óéüóí ýÿëÿí èíñàí kimi onu tanıyırdılar. Ùå÷ íÿäÿí ÷ÿêèíìèðäè âÿ ãîðõìóðäó.

Àçÿðáàéúàí isə èíäè-èíäè àéûëìàüà áàøëàéûðäû. Éóõóëó ýþçëÿðèíè îâóøäóðóðäó. Ùÿëÿ óçàüû ýþðÿ áèëìèðäè. Ùàðà ýåòäèéèíè äÿðê åòìèðäè.

Ðóñ ÷àðûíà ìöñÿëìàíëàð ãÿäÿð ñàäèã òÿÿáÿ òàïûëìàçäû. Áóíóíëà áåëÿ, áèð òÿðÿôëè ìöíàñèáÿò, øîâèíèçì âÿ ñ. ùèññ îëóíàí äÿðÿúÿäÿ þçöíö áèðóçÿ âåðèðäè.

Àçÿðáàéúàí ìèëéîí÷óëàðû Èêèíúè Íèêîëàéû Èðàí Øàùûíäàí äà, Òöðê Soëòàíûíäàí äà ÷îõ èñòÿéèðäèëÿð. Áèð äÿ íèéÿ èñòÿìÿñèíëÿð? Îíëàð ö÷öí ùÿð áèð øÿðàèòè éàðàäûðäû.

Ìèð Ùöñåéí àüàíûí éàäûíà bèr-èêè èë áóíäàí ÿââÿë Ùàúû Çåéíàëàáäûíëà ñþùáÿòè äöøäö.

Áóõàðà ÿìðè Hacıya ìÿêòóá éàçûá þëêÿñèíÿ äÿâÿò åäèðäè êè, îðàäà  òîõóúóëóã ôàáðèêàñû à÷ñûí, èñòÿäèéè ãÿäÿð ïàìáûãlà òÿìèí åäÿúÿéèíÿ äÿ ñþç âåðèðäè. Ùàúû ðÿää úàâàáû âåðìèøäè.

Ìèð Ùöñåéí àüà ñîðóøàíäà êè, "ðÿää úàâàáûíûí ñÿáÿáè íÿäèð?"  

Hacı düşünmədən cavab vermişdi ki, müsəlmanların başına gələn bəlaların və bu hala düşmələrinin səbəbkarları məgər soltanlar, şahlar və əmrlər deyil? Buxara əmrinə inanmaq olar?

-Bəs çara?

-Axmaq olmaq lazımdır ki, bu fərqi görməyəsən! «Sarıqulaqların1» əməllərilə sözləri uyğun gəlir, odur ki, bizdən üstündürlər. Mən çara daha çox inanıram. Siz bilən Buxara əmri zavodu tikdirəndən sonra, məni ora ayaq basmağa qoyacaqdı? Miri, həyata ayıq baxan müsəlman haqq ədalətdən uzaq olmamalıdır. Çar bütün müsəlman iqtidarlarından üstündür.

Mir Hüseyn ağa Hacının haqlı dəlillərinə susmağı üstün tutdu.  Dərin düşünəndə o, haqlı idi.

 -Áèç ùÿëÿ ùàðà ýåòäèéèìèçè áèëìèðèê, äöøìöøöê îíóí áóíóí äàëûíà. Áèð àäàì îë, îðòàéà ÷ûõ: Kèìñÿí? Íÿ÷èñÿí? Ñîíðà äàíûø! Biri deyir Turanlıyam, biri deyir İranlıyam... Nə olduğunu bilmirsən?

-Hacı, bu cür ki bizdə inkişaf var, bir iki ilə hər şey yerini alacaq. Sən haqlısan: İrandan gələn bizi İrana çəkmək istəyir, Turandan gələn Turana, bizlərdən də, ruslar demişkən, "ljepatriotlar", yəni yalançı vətənpərvərlər ortaya çıxıb, düşüb bunların nazıyla oynamağa. Biri böyük Turan yaradır, biri böyük İran. Anlamırlar ki, biz çoxdan Turandan da qurtarmışıq, İrandan da. İndi Azərbaycanımızı tikib yaratmalıyıq.

-Miri, bu mümkün işdir?

-Niyə mümkün deyil? Hansı xalqdan və millətdən əskiyik. Sadəcə olaraq xalqı bir yumruq kimi birləşdirən mənəvi dəyərlərimiz, özümüzün dövlətçilik istəyimiz olmalıdır, almanlar ona dövlətçilik ideologiyası deyirlər.

Ancaq hələ tezdir. Dövlət olmaq üçün çox şeyimiz çatışmır. Bizim Azadlıq haqqında düşünən beyinlərimiz, özümüzü dolandıra bilən iqtisadiyatımız və s. o qədər işlərimiz var ki, biz hələ yolun əvvəlindəyik.

-Manifestə necə baxırsan?

-Ùàúû, áàõ, áèçèì àçàäëûüûìûç elə áóðàäàí áàøëàéûð. Àçàäëûüà ÷ûõìàã ìöìêöíäöð, àíúàã ãîðõóëóñó îäóð êè, ùÿìèí áó  òóðàíëûëàð, èðàíçûëàð àëÿìè áèð-áèðèíÿ ãàòñûíëàð.

Çèéàëûëàðûìûçû, àíúàã Àçÿðáàéúàíà õèäìÿò åòìÿê èñòÿéÿí, Àçÿðáàéúàíû áöòöí þëêÿëÿðäÿí öñòöí òóòàí çèéàëûëàðûìûçû ôîðìàëàøäûðìàëûéûã.

Íèêîëàéûí áó Ìàíôåñòè, áàõàðñàí, áó èøÿ õèòàì âåðÿúÿê. Àçÿðáàéúàíëûëàð êèìëèéèíè äÿðê åäÿúÿê, ìèëëÿò êèìè òÿøÿêêöl òàïàúàã âÿ ìÿãñÿälərèíè àéäûíëàøäûðàúàãlar.

-Áåëÿ ÷ûõûð êè, áó Ìaíèôåñò õåéðèìèçÿäèð.

-Áÿñ íåúÿ? Áó èìòèéàçëàðäàí èñòèôàäÿ åäèb, ìÿêòÿáèìèçè, ãÿçåòèìèçè, æóðíàëûìûçû âÿ ñ. ìÿíÿâè äÿéÿðëÿðèìèçè éàðàäàúàéûã. Áàøãà ìèëëÿòëÿðëÿ áÿùñÿ ýèðìÿêlə, êèìëèéiìèçè äÿðê åäÿúÿéèê, áþéöêëöéöìöçö äóéàúàéûã. Áó åëÿ «Àçàä Àçÿðáàéúàí» äåìÿêäèð.

-Ìèðè, Íèêîëàé ìÿýÿð äóéìóð êè, áó Ìàíèôåñò èmïåðèéàíûí ñîíóíà àïàðûð.

-Áÿëêÿ äÿ äóéóð, àíúàã òàðèõèí òÿêÿðèíè äàéàíäûðìàã, ýåðè äþíäÿðìÿê ìöìêöí äåéèëäèð. Íÿ ãÿäÿð èìïåðèéàëàð äàüûëûá? Ãiñìÿòèìèçäÿ âàðñà, áó èìïåðèéàíûí äà äàüûëàúàüûíû ýþðÿúÿéèê.

-Ñèçèí óçàãýþðÿíëèéèíèçÿ ùåéðàí ãàëûðàì. Àíúàã ýÿë, åòèðàô åäÿê êè, ùÿëÿ áèçäÿ áåëÿ èíêèøàô éîõäóð.

-Ùàúû, èñòÿñəí äÿ, èñòÿìÿñəí äÿ áó èíêèøàô îëàúàã âÿ áèç Àçÿðáàéúàíû àçàä ýþðÿúÿéèê. Ñàäÿúÿ îëàðàã àüıëlà âÿ òÿäáèðlə èðÿëè ýåòìÿëèéèê. Éàõøûíû ïèñäÿí àéûðìàëûéûã.

Ùàúû Çåéíàëàáäèí åâÿ ãàéûäàíà ãÿäÿð åøèòäèêëÿðèíè äÿðê åòìÿéÿ ÷àëûøûðäû.

1904-úö èëèí ïàéûçû ñàêèò êå÷èðäè. Ôàéòîíóí òÿêÿðëÿðèíèí ãàëäûðäûüû òîç êöëÿê îëìàäûüûíäàí, òåç éåðÿ éàòûðäû.

Ùàúû Çåéíàëàáäèí äàõèëèíäÿ áàø ãàëäûðàí ùèññëÿðè áó òîçëà ìöãàyèñÿ åòìÿê èñòÿìèðäè. Èñòÿìèðäè êè, Ìèð Ùöñåéí àüàíûí ãÿëáèíäÿ îéàòäûüû áó äóéüóëàð ñþíñöí. Áàêû êöëÿéè éàòàí êèìè éàòñûí.

Ùàúû åâèíÿ ýÿëÿúÿéÿ èíàìëà ãàéûäûðäû.

 

ÅÐÌßÍÈ ÌÖÑßËÌÀÍ ÄÀÂÀÑÛ

 

Hacı Mayılovu tapa bilmədi. Bakıda deyildi. Mantaşovu isə yanına çağırdı.

Ìàíòàøîâ Ùàúû Çåéíàëàáäèíèí éàíûíäàí ÷ûõàíäà áàøûíäàí îä ÷ûõûðäû. Íÿ åäÿúÿéèíè áèëìèðäè. Ðÿíýè ðóôó ãà÷ìûøäû. Èíäèéÿ ãÿäÿð  àüñàããaë áèëäèéè àäàìäàí åøèòäèéè ñþçëÿðÿ ýþðÿ óòàíûðäû.

Ùàúû Çåéíàëàáäèí Ìàíòàøîâó àäÿòÿí éàíûíà íàäèð ùàëëàðäà ÷àüûðàðäû âÿ îíà òàïøûðûãëàð âåðÿðäè êè, Áàêûíûí àáàäëûã èøëÿðèíÿ êþìÿê åòñèí âÿ éàõóä åðìÿíèëÿðèíÿ ÿë òóòñóí. 

Áó ýöí èñÿ îíó éàíûíà åëÿ áèð èø ö÷öí ÷àüûðìûøäû êè,  Ìàíòàøîâóí íÿ áàø âåðäèéèíäÿí õÿáÿðè îëìàäıüûíäàí, íÿ úàâàá âåðÿúÿéèíè áèëìèðäè.

-Ùàúû, ìÿíèì áåëÿ èøëÿðäÿí õÿáÿðèì éîõäóð!-äåéÿ Ìàíòàøîâ úàâàá âåðèðäè.

-Êþïÿk óøàãëàðû, áåëÿ ãóäóðìóñóíóç ñèçÿ ÷þðÿê âåðÿíëÿðÿ ãàðøû ñèëàùëàíûðñûç! Áèç îëìàñàq, ÷þðÿéèíèç îëàð?

-Ùàúû, ñèç áèçèì áþéöéöìöçñöíöç! Áó éàëàíäûð.

-Ãî÷ó ßñýÿð éàëàí äåéÿð? Éîõñà èñòÿéèðñÿí ýÿëèá, åâèíäÿ áàøûíû êÿññèí! Ýåò, äûüàëàðûíà áàøà ñàë êè, áóðàäà àòûëûá äöøìÿñèíëÿð. Þçëÿðèíè éûüûøäûðñûíëàð. Ôèòÿ ýåòìÿñèíñÿð. Éîõñà Áàêûäà èçèíèç ãàëìàç.

-Ùàúû, ìÿíÿ ìþùëÿò âåð! Ùÿð øåéè ãàéäàñûíà ñàëàúàüàì.     

Åâèíÿ ÷àòàí êèìè ãàïûñûíûí àğçûíäà ýþìÿê÷èñè Ãàçàðáÿéîâó ýþðäö âÿ éàíûíà ÷àüûðäû:

-Êþïÿk óşàüû, äå ýþðöì, êèì ñèçè ñèëàùëàíäûðûð?-äåéÿ îíóí öñòöíÿ äöøäö.

-Àðà, ìÿí åëÿ áèëèðäèì, ñèç áèëèðñèíèç?

-Ìÿí ùå÷ íÿ áèëìèðÿì, äå, ýþðöì ùàíñû ãîäóãäóð?

-Àüà, õàðèúèëÿð...

-Íÿ äåéèðëÿð?

-Äåéèðëÿð êè, àçÿðáàéúàíëûëàð áèçè ãûðàúàã!

-Àçÿðáàéúàíëûëàð èíäèéÿ ãÿäÿð êèìÿ ïèñëèê åäèáëÿð êè, áèçÿ äÿ åòñèíëÿð. Áó úàùè-úàëàla ñàùèá îëìàüûìûçûí ñÿáÿáêàðû ìÿýÿð îíëàð äåéèë? Î àüûëñûçëàðûí úèéÿðèíè ÷ûõàðäàúàüàì. Äåéÿñÿí, ãóäóðóáëàð! Áó àüëıñûçëûãäûð!

-Ñèëàùëàðû qubernator Nikaşidze ïàéëàòäûðûð.

-Äåìÿëè, ðóñëàðûí äà ÿëè âàð!

-Mənə elə gəlir ki, Nikaşitdze ingilislərə işləyir...

-Bunun bizim üçün xeyri olmayacaq, ay dığa!- deyə Ìàíòàøîâ ôèêðÿ äàëäû. "Áóíëàð áèçäÿí íÿ èñòÿéèðëÿð?-deyə ingilisləri düşündü.

Ãàçàðáÿéîâ ýþçëəðèíè ãûéûá àüàñûíûí ãàðøûñûíäà ôÿðàüàò äóðìóøäó. Íÿ äåéÿúÿéèíè áèëìèðäè.

-Àé ùåéâàí, ôÿðç ådÿê êè, áèç éåðëè úàìàùàòlà òîããóøäóã. Áó áèçÿ íÿ âåðèð? Ãàçàíäûüûìûçû, òèêäèéèìèçè, éûüäûüûìûçû ãîéóá ýåäəðèê. Õàðèúè øèðêÿòëÿð áèçèì ÿëèìèçäÿí áó éîëëà éûüäûüëàðûìûçû àëað. Ùà÷àíäàí Ðîòøèëä åðìÿíèíè èñòÿéÿí îëóá?  Âÿ éàõóä Íîáåë ãàðäàøëàðû?

Áàêûäà áó ñààò äàâà ïóë öñòöíäÿäèð. Êèì êèìèí ÿëèíäÿí ãàïäûäûð. Åðìÿíèíè îðòàéà àòûá åðÿìèíèí ïàéûíûí ÿëèíäÿí àëìàã èñòÿéèðëÿð.-äåéÿ Ìàíòàøîâ  þç-þçöíÿ áÿðêäÿí äàíûøìàüà áàøëàäû.

-Àüà, åëÿäèð! Ñèç äåéÿíäèð.

-Òåç îë! Úàìàùàòû àéàüà ãàëäûð! Bàøà ñàë! Áóíà éîë âåðìÿê îëìàç!

Ãàçàðáåêîâ îòàãäàí íåúÿ ÷ûõäûüûíû áèëìÿäè.

Ìàíòàøîâ òåëåôîíóí äÿñòÿéèíè ãàëäûðäû:

-Áàðûøíéà, 321 âåðèí!- äåäè âÿ ýþçëÿäè. Äÿñòÿéÿ èñòÿäèéè àäàìûí ýÿëäèéèíè ýþðöá, äàíûøìàüà áàøëàäû:

-Ùàúû, ãàðäàø, ñÿí äåéÿíäèð. Àëëàù ùàããû õÿáÿðèì îëìàéûá! Ãàðøûñûíû àëìàüà ñþç âåðèðÿì.

Sonra bir-neçə erməni təşkilatına zəng vurdu ki, özlərini yığışdırsınlar.

Àíúàã äàùà ýåú èäè. Õàðèúëÿðèí ãóðäóüó òÿëÿ þç èøèíè ýþðìöøäö. Òîãóøìà baş vermişdi. Başqa  bölgələrdən də pis xəbərlər gəlirdi. Mantaşov birdən anladı ki, Açÿðáàéúàí ìèëéîí÷óëàðûéëà äîñòëóã åäÿí åðìÿíè ìèëéîí÷óëàðûíûí áèðèíèí äÿ õÿáÿðè îëìàäàí áó èø ãóðóëìóøäó. Ñèéàñÿòäÿ áóíà "Áþéöê ñèéàñè îéóí" äåéèðëÿð. Áó ñèéàñÿòèí ãóðáàíû êèìè åðìÿíè âÿ ìöñÿëìàíëàð ýþòöðöëìöøäö.

                              ***

Áàêûäà òîããóøìà 1905-úè èëèí ÿââÿëëÿðèíäÿ áàø âåðäè. Ùå÷ êèìèí ýþçëÿìÿäèéè àí. Áàêûíûí éóõàðû ìÿùÿëëÿëÿðèíÿ ùàé-ùàðàé äöøäö êè, åðìÿíèëÿð ìöñÿëìàíëàðû ãûðûrëàð. Àøàüû ìÿùÿëëÿëÿðäÿí éóõàðû ìÿùÿëëÿëÿðÿ "qà÷àùàãà÷" áàøëàäû.

Arvad-uşaqlarını götürüb «Cümə» və «İmam Hüseyn» məscidinə üz tutan müsəlmanlar buradan kömək umurdular.

Bakılılar ö÷öí àüûð ýöíëÿð áàøëàìûøäû. Ìÿñúèääÿí êÿíàðäà ÿëè ñèëàù òóòàíëàð ãî÷ó äÿñòÿëÿðèíÿ ãîøóëóð, åðìəíèëÿðèí ùöúóì ÷ÿêÿ áèëÿúÿê ìÿùÿëëÿëÿðèí ãàðøûñûíäà ñÿíýÿð ãóðóðäóëàð.

Qaçqın ailələr yuxarı məhəllərdə yaşayan müsəlmanların evlərinə yerləşdirir və lazımi kömək alırdılar.

×àð æàíäàðìåðèéàñû âÿ ùÿðáè÷èëÿð ýþçÿ belə  ýþðöíìöðäöëÿð. Áàêûäà òàì íÿçàðÿòñèçëèê èäè.

Bakı toqquşmasının harayı Qarabağa və erməni yaşayan başqa bölgələr də yayılmışdı. Buralarda da qarşıdurma gözlənilirdi.

Ancaq Bakıda ermənilərə elə təpgi gəldilər ki, böyükləri «qələteləmişik» deyib, Hacı Zeynalabdinə yalvardılar:

-Ay Hacı, gömək elə! Bu davanı dayandıraq. İngilisin işidir. -deyə erməni ağsaqqaları Şüvəlandakı Hacının bağına gəlib, onun  müdrik qərarını gözləyirdilər, yoxsa Bakıda bir erməni də qalmayacaqdı.

-Sizə demişdim, qudurmayın! Gedin, bölgələrə dığalarınızı sakitləşdirin! Ondan sonra danışarıq!-deyə Hacı Zeynalabdın onun yanına gəlmiş ermənləri danladı.

Xaricilərin Azərbaycanda qurduqları və gözlədikləri böyük qırğın baş tutmadı. Rus çinovnikləri də bu qarşıdurmadın faydalandıqlarını qeyd edirdilər.

Rusiyada «qanlı yanvardan» sonra başlamış inqlabın qarşısını almaq üçün çar çinovniklərinin də iki xalqın  qarşıdurmasına şərait yaradırdılar. Bakı fəhlələrini inqlabı mübarizədən ayırmaq üçün «erməni-müsəlman davası» yerinə düşürdü.

Bakıda tərəflər sakitləşmişdi. Bunula belə ucqarlardan səs-səda gəlirdi ki, filan kəndlə filan kənd arasında toqquşma olub. Bu adi hal idi. Həmişə vardı. Məişət məslələri ilə əlaqədar olardı.

Toqquşma yatırılandan sonra Bakıda fəhlə tətilləri baş alıb gedirdi,  fəhlələrin ümummilli tətilləri bütün Rusiyanı silkələyirdi.

Fəhlələrin birgə çıxışları Mir Hüseyn ağanı sevindirir, onların bu hərakatının mütləqiyyətə son qoyacağına inanırdı.

Ancaq çar hökuməti də yatmırdı. Bu tətillərin qabağını almaq üçün yüksək çinovniklərini Bakıya göndərir, fəhlələrin inqlabı hərakatına son qoymaq istəyirdi.

Fəhlə hərakatında isə köklü azərbaycanlılar çox az idi. Əsasən Bakı mədənlərində və zavodlarında çalışan iranlı-azərbaycanlılar və dağıstanlılar idilər.

Həmin günlərdə müəmmalı şəkildə qubernator Nikaşidze öldürüldü. Hamıya aydın idi ki, onun ölümü etdiyi əmələ görə idi. Çar hökumətinin satqın qubernatorunu aradan götürməkdən başqa yolu yox idi.

İki xalqı bir-birinə toqquşduran və Rusiyanın cənubunun təhlükəsizliyini sual altına qoyan ingilis agentinə çevrilmiş satqının taleyi başqa cürə ola bilməzdi.

Qubernatorun qətlindən öz məqsədləri məharətlə istifadə edən çar çinovnikləri Bakıda istədiyi adamı həbs edirdilər.

Rusiyanın  daxili işlər naziri Fon Van bir-neçə ay Bakıda oldu və fəhlə hərəkatının qabağını almağa özü rəhbərlik etdi. Özü ilə gətirdiyi adamların gözlərindən qan yağırdı.

Fon Van özündən sonra qorodovoy Martınovu qoyub getdi.

İndi Áàêûäà àò îéíàäàí Áàêû ãîðîäîâîéó Ìàðòûíîâ istədiyini edirdi. İlk növbədə Áàêû ãî÷óëàðûía ilişməyə başlamışdı.

Qoçular onunla raslaşmaqdan çəkinirdilər, o, isə yolunu onların məhəlləsindən salır, sözün əsl mənasında ilişirdi.

 Ən çox kimsəsizlərə əl qaldırırdı. Göíëÿðèí áèð ýöíö áèð qocaya òÿúàâüç åäÿðêÿí Mir Hüseyn ağa bunu görmüş, Ìàðòûíîâóí ÿëèíäÿí ÷óáóüó àëìûø âÿ ona ÷ÿêìÿê èñòÿìèøäè. Özünü itirmiş Ìàðòûíîâà òÿìèç ðóñ äèëèíäÿ  äåìèøäè:

-Обижать слабых, дело слабого человека. А ты, Мартынов, если хочешь  дальше жить в Азербайджане, веди себя, как полагается нормальному  человеку. Скажи, спасибо богу, что я человек религии.

Äèíè ýåéèìäÿ îëìàñû âÿ ðóñúà áåëÿ òÿìèç äàíûøìàñû Ìàðòûíîâóí ëàï øàøãûðìûøäû.

-Простите, так получилось.-äåéÿ Ìàðòûíîâ î êö÷ÿäÿí óçàãëàøìûøäû.

 Ìèð Ùöñåéí àüà èñÿ ôöãàðàíû àyàğà ãàëäûðìûø, ôàéòîíóíà îòóðäàðàã éîëà ñàëìûøäû.

Ñÿùÿðèñè  ýöíö áöòöí Áàêû Martınovla Mir Hüseyn ağa arasında olan hadisədən danıøûðdı.

Martınov isə idarəsinə gələn kimi küçədəki dindarın kim olduğunu öyrənmək istədi.

Tezliklə onun haqında ətraflı donos aldı, arxasınca cəsusları saldı. İndi Mir Hüseyn ağanın ağzından çıxan hər söz ona çatdırılırdı.

San-Peterburqa yazdığı "donisenidə" Bakıda xalqın tərəfini saxlayan dindarların mövcudluğundan yazmışdı və áóíóí Róñ İìïåðèéàñû ö÷öí íåúÿ òÿùëöêÿëè îëäóüóíäàí äàíûøìûøäû.

Àíúàã Ìèð Ùöñåéí èíãëàá÷û äåéèëäè. Àüëûí âÿ äöøöíúÿíèí àðõàñûíúà ýåäÿí àäàì èäè. Ðåàëëûqëà ðàçûëàøàí âÿ áó ðåàëëûqäàí õàëãûí âÿ ìèëëÿòèí õåéðèíÿ èø ýþðən idi.

Ìèð Ùöñåéíèí èíñànëàðà böyük öìèälə baxırdı. Î, èíàíûðäû êè, õàëãûí äèíäÿí ýÿëÿí  ìÿíèâèééàòûíû  ìöàñèð äþâðöí ñàâàäû ilə áèðëÿøäèðñÿlər, ýþçÿë èíñànëàð òÿáÿãÿñè éàðàíàð êè, áóíóí ñàéÿñèíäÿ Àçÿðáàéúàí azadlığa qovuşar.

 

DİNİMİZİMANIMIZ

Məscidin belə birləşdirici gücə malik olduğunu heç kim gözləmirdi. Əsrlərdən bəri xalqının dar günündə dayağına, yır-yığıncaq yerinə çevrilmiş bu məkan düşmənə qarşı elə təpki göstərdi ki, xaricilərdən tutmuş çar çinovniklərinə qədər təvişə düşdülər. O saat öz ağalarına  "Məscidlərin xristyanlara qarşı təhlükə olduğundan" danos yazdılar.

Tezliklə çar xüsusi və xarici ölkələrin kəşviyyat idarələrindən qubernator və xarici  şirkətlərin başçıları "sirkuləyarlar1" aldılar ki, nəyin bahasına olursa, olsun məscidlərə xalq arasında olan  münasibətləri körlasınlar.

Yeni təyin olunmuş qubernator yanında xarici şirkətlərin iştirakı ilə iclas çağrıdı və iclasın mövzusu bu oldu.

-Cənablar! Sizi bura zala çağırmağımın məqsədi, Əlahəzrət İmperatorum İkinci Nikolayın Sizə çatıracağı bəzi fikirlər ilə tanış etməkdir. Bilirsiniz ki, bir-iki ay bundan əvvəl Bakıda erməni-müsəlman qarşıdurması baş vermişdi.

Xrestyan qardaşlarımız yaxşı təşkil olunsalar da, müsəlmanların instinktiv şəkilədə məscidlərə yığışması və yüksək təşkilatçılığı nəticəsində aborigenlər xrestyan əhalisinə güclü təpgi gəldilər.

Əlahəzrət İmperatorun qoşunları işə qarışmasaydı, ermənilər bir yana, bizim də işimiz pis olacaqdı. Odur ki, Sizi bura yığıb məsləhətinizi dinləmək istəyirəm.

-Məscidləri dağıtmaq lazımdır!-deyə yerindən kimsə dilləndi.

-Bu qeyri-mümkün işdir. Aborigenləri özümüzə qarşı qoya bilərik. Onlar dinlərinə sadiqdirlər! Birdə onların nifrəti  əlahəzrətə qarşı çevrilə bilər. Buna yol vermək olmaz! Siyasət işlətməliyik. Ağıllı təkliflər verin!-deyə yeni qubernator yerli camahatı amerikanlar kimi «aborigen» adlandırdı. Qubernatorun bu sözunun hara işarə vurduğu isə aydın idi. O, Nikolay hökumətinin amerikanlılar kimi yerlilərə qarşı təcavüz siyasəti həyatə keçirtməyə hazırlaşırdı.

-Məscidləri xalqın gözündən salmaq lazımdır!-deyə başqa birisi təklif verdi.

-Necə? 

-Məscidləri tənqid edən məqalələr çap etdirmək lazımdır!

-Hansı qəzetdə, hansı jurnalda?- deyə qubernator sual etdi.

-Öz qəzetlərində, öz jurnallarında.

-Məgər müsəlmanların  qəzetləri, jurnalları var?

-Yoxdur!

-Yoxdursa, olmalıdır! Kömək edin, çıxsın! Ancaq bir şərtlə: qəzetlər və jurnallar satirik olmalıdır, İslapm dinini və mollaları tənqid atəşinə tutmalıdırlar.-deyə qubernator ayağa qalxdı. Təklif ürəyincə olduğundan gülümsədi də. Sonra zalı diqqətlə süzdü, nə deyəcəyini gözləyən həmfikirlərinə üzünü tutdu:

 -Bu cür jurnalistləri üzə çıxardın və maliyyələşdirin!- deyə qubertnator  məmurlarını göstəriş verdi. Arxasını oturanlara çevirib zaldan çıxdı.

Bu iclasdan bir saat sonra qeydiyyat üçün çoxdan bəri qubernatorun dəftərxanasında tozlanan bir neçə  jurnalın və qəzetin açılması haqda sənədlər üzə çıxarıldı. Tozu - torpağı silindi, bir də baxıldı və qubernatorun stolunun üstünə qoyuldu.

Qubernator qovuğun içinə baxmayaraq, üstünə iri həriflərlə yazdı: İcazə verilsin!

Kabineti tərk edən məmuru qubernator geri çağırdı:

-Xüsusi şöbənin rəisini yanıma çağır.

Heç bir dəqiqə keçmədi, içəri qara kostyumlu, səliqəli və zövqlə geyinmiş orta yaşlı, ucaboy, sarı saç bir nəfər girdi, girən kimi ətrafa boylandı, sanki kiminsə olub olmadığını yoxlamaq istədi. Sonra üzünü qubernatora çevirdi:

-Вы меня вызвали? -deyə soruşdu.

-Есть дело!

-В чем суть?

-Возьми под наблюдение Мир Гусейн ага, кази Джуме Месджиди. Вокруг него собираются много людей. Говорят, что он был организатором сопративления армяням. Опасный человек. Необходимо собирать против него компрамат и следить за каждым шагом.

-Он давно находится под нашим наблюдением. На него данос от Мартынова. Уже давно. Вы новый человек, поэтому не успели познакомиться.

-Что скажешь о нем?

-Человек он не простой. Начитанный, грамотный, прекрасно говорит на нескольких языках. Знаток русской и мировой литературы и культуры. Знает о нас больше, чем мы о них. Интереснейший субъект. Его знают во всем Востоке.

-А компраматы?

-Какие компраматы? Этот человек безупречного поведения и ума. Народ  к нему относится как святому. Его род от Магомеда - сеид. Когда беседуешь с ним, чувствуешь свое невежество.

-Его отношение к царю

-Положительное.

-Однако нельзя допустить, чтобы у аборигенов были свои лидеры, поняли?-deyə, qubernator səsini qaldırdı.

Qara kostümlu adam hərbiçilərə xas olan hərəkətlə qamətini düzəltdi:

-Так точно, Ваше превосходительство!

-Тогда можете идти!- dedi, sonra başını iki əlinə alıb onun kabinetdən necə çıxmasına tamaşa etdi.

 

DİNHEÇELMİNDÜŞƏNİDEYİL

 

1905-ci il hadisələri məhəllə-məhəllə məscidlərə bölünmüş, Aşurada bir-birini daşqalağ eləyən insanları xalq, millət anlayışında birləşdirməyə başlamışdı. Birinci dəfə idi ki, Mir Hüseyn ağa məhəllələrin bir-birinə olan yaxşı münasibətini görürdü.

Müsəlmanın müsəlmana kömək etməsi, əl tutması Bakı şəhərində ən-ənəyə, həyat tərzinə çevrilirdi.

Ermənilərin  və başqa xalqların azərbaycanlılara qarşı təxribatları  yerli camahatda dövlətçilik hisslərini oyadırdı.

  Milli ruh, mədəniyyət, tarix və ədəbiyyat fərdiləşirdi. Farsa qarışmış musiqi də öz sərhədlərini göstərirdi.

Ermənilər və havadarları özləri də bilmədən yatmış şiri oyatmışdılar. Xalq mətinləşir, öz hüququnu tələb etməyə başlayırdı.

Dünyadan hali olan Mir Hüseyn ağa yaxın gələcəyi sanki görürdü. Bəli, indi tarix azərbaycanlıların xeyrinə işləyirdi. Onu görməmək nadanlıq idi.

            Yaranmış şəraitdə xalqı məscidlərdən uzaqlaşdırmaq üçün çar çinovnikləri əllərindən gələni edirdilər ki, xalqa ağsaqqalıq edənləri qorxutsunlar və yaxud aradan götürsünlər. Müsəlman birliyindən qorxduqları kimi inqilabçılardan o qədər qorxmurdular.

            Mir Hüseyn ağa bunu da bilirdi. Son zamanlar  əhatəsində olan bəzi mollaların və dindarların onu güddüklərini hiss etmişdi. Bunu gözləyirdi, çünki erməni-müsəlman toqquşmasında azərbaycanlıların qələbəsi göz qabağında idi. Çar bu qələbənin səbəbini öyrənəcək və tədbir görəcəkdi. Özü də bu  tez bir zamanda baş verəcəkdi.

            Çar xəfiyyəsinin məscidlərdə özünə yer edəcəyi haqda  Hacı Zeynalabdinə demişdi.

-Ağa, siz nə danışırsınız? Nəylərinə lazımdır?-deyə Hacı dostunun fikirləri ilə razılaşmadı.

-Onların qorxduqları bizim birliyimizdir. Bu birliyi parçalayıb, hökmüranlıqlarını davam etdirmək istəyirlər. İngilis siyasətidir: parçala-höküm sur!

Ancaq bir-neçə gündən sonra Hacı özü onun yanına gəldi: 

-Ağa, qorunmağın lazımdır. Hər atdımını, doğrudan da, güdürlər.

Çar çinovniklərini məscidlər qorxuya salsalar da, Mir Hüseyn ağa anlayırdı ki, dərin düşündükdə orada vəziyyət o qədər də yaxşı deyildi.

Məscidlərdəki mollaları və axundları bir məcraya gətirmək mümkün deyildi. Hərə bir cür mövqedən çıxış edirdi. Vahid ideoloji bünövrə yox idi.

Yaşadığları dövrün elm, texnologiya əsri olduğunu bütün xristyan aləmi anlasada, müsəlmanlar sxolastikadan qırağa çıxmırdılar. Şəriyyətdə nə yazılıb, o olmalıdır!-deyə fikirlərindən dönmürdülər.

Dünyavi məktəblərə balalarını qoyanları danlayır, uşaqları elmə yiyələnməyə qoymurdular. Proqressiv nə vardısa,  qabağını almağa çalışırdılar.

Müsəlmanların indiki dövrdə özlərini necə aparmaları, hansı yolu seçib tutmalı, təlim-tərbiyə, təmizlik və mədəniyyət məsələlərinə dair böyük bir yığıncağın çağrılması ideyası Mir Hüseyn ağanın başından çıxmırdı.

Xalq ona edilən təzyiqdən bir yerə yığışırdı. Ağır həyat şəraiti, işsizlik, çar çinovniklərinin və xariclərin qudurğanlıqları, köməksiz xalqı məscidlərə çəkib gətirirdi ki, "Allah evində" təsəlli tapsınlar. Təkcə Allaha yalvarmaqlə iş keçmirdi.

Zalımlara qarşı aktiv hərəkətə keçmək lazım idi. Allaha iman gətirənlərə Quranımızdan, Peyqəmbər Həzrətləri və İmamlarımızın hədislərindən irəli gələn mətləbləri anlatmağın vacibliyi  duyulurudu.

Hələlik məscidlər iqtidarla xalqın arasında "Ədalət körpüsü" olmalıydı. Haqsızlığa qarşı mübarizə alətinə çevrilməli idi.

Bütün bunları düşünən Mir Hüseyn ağa onu əhata edən dindarların və molların nə qədər bu işlərə hazır olduqlarını götür-qoy edirdi.

1905-ci ildən başlayan rus millətçilərinin azərbaycanlılara qarşı apardıqları ayrıseçgilik siyasəti də öz bəhrəsini verirdi.

Xalqda elə oyanma prosesi başlanmışdı ki, bunu idarə etmək və bir məcraya yönəltmək tələbi duyulurdu. Azərbaycan iri atdımlarla azadlığa doğru gedirdi.

XX əsrin əvvəlində Azərbaycanda yaşayan müsəlman xalqlarının bir millət anlayışı altında birləşməsi prosesi getsə də, onların birliyi o qədər də nəzərə çapmırdı.

Erməni-müsəlman toqquşması buna təkan vermişdi, ancaq xalq millət[1] olmaq üçün ciddi sınaqdan çıxmalı idi. Belə ağır sınağın yaxınlaşdığı indi hamıya aydın idi.

Rusiyanın özünün dağılma təhlükəsi isə daha açıq hiss olunurdu. Bu böyüklükdə İmperiya idarə olunmaz mezxanizmə çevrilirdi.

Rus ziyalıları İmperiyanın dağılmasının qarışısını almaq üçün kommunizim ideologiyasının burada tədbiq edir, xalqı proletariata və zülmkara bölməklə, Rusiyanı dağıdan millətçiliyin qarşısını almaq istəyirdilər.

Azərbaycanlılardan da onlara qoşulanlar vardı. Ziyalılarının bəziləri rus zyalılarına qoşulmaqla ədalətli dövlət qurmaq istəyirdilər. Bu yanlışlıq idi, gələcəkdə həmin bu insanların faciəsinə gətirib çıxara bilərdi.

Mir Hüseyn ağa bunu görürdü. Odur ki, xalqın arasında  hörmət qazanmış, ancaq bu ideyaları yayan  doktor Nəriman Nərimanovla görüşməyi qərara almışdı.

Nəriman Nərimanov «Cümə məscid»ində və başqa yerlərdə  keçirilən məclislərdə həmişə iştirak edirdi. Çox ağıllı çıxışlar edirdi. Bununla belə bu insanda beynəlmiləlçi hisləri milli hisslərdən üstün idi.

Təkcə bolşeviklərə qoşulanlar arasında xalqlar dostluğuna və proletariatın birliyinə inananlar vardı.

Təzəcə adam olub ortaya çıxan azərbaycanlı milyonçuların azğınlığı, qudurğanlığı xalqda vətənini soyanlara qarşı deyil,  özümüzkülərə qarşı nifrət oyadırdı. Millətin təşəkkül tapmasına bütün bu amillər mane olurdu.

Məscidlərə qarşı hucuma keçmiş Azərbaycanın yenicə peyda olmuş jurnalistlər boylanıb, ətraflarındakı rus, erməni, yəhudi və s. millətlərin yazarlarına baxmırdılar ki, necə kilsələrinə, sinaqoqlarına və din xadimlərinə hörmətlə yanaşır və prestijlərini qoruyurlar.

Bir neçə dəfə Bakı müsəlmanları məscidlərə və dinə sataşan jurnalistlərin payını da vermişdilər, ancaq Mir Hüseyn ağa çalışırdı ki, özünü "millət yolunda şəhid verməyə hazır olan" bu jurnalistlərə haqqın yolunu anlatsın və indiki dövrdə məscidərin xalqın həyatında oynadığı böyük rolu göstərsin. «Meşədi, beş manat ver, Rüstəm bəyi qəzetəmdə biyabır edim»lə yaşayan bu jurnalistlər pul xətrinə atalarını da satardılar.

 Aydın idi ki, insanların dini hisslərinə qarşı çıxan bu fərdlər, özlər də nəyə xidmət etdiklərini bilmirdilər.

Mir Hüseyn ağa onların vahid bir yerdən idarə olunduqlarından da xəbərdar idi.

Birlikdən və müstəqillikdən yazanların sayı isə çox az idi. Ancaq bolşeviklərə qoşulub çar hökumətinə qarşı vuruşanların sayı artmaqda idi.

Bəs bunların arasında millətinin gələcəyini görənlər vardı mı?

Mir Hüseyn ağa bunları düşündükcə, milləti necə facəilər gözlədiyini görürdü. Odur ki, bunun qarşısının almağın mümkünsüzlüyünü düşünsə də, belə insanları ayıltmağı özünə borc bilirdi.

Fəhlə sinifi çox güclü bir təşkilat ətrafında birləşirdi.

Bakı  şəraitində hər şeyi şəxsiyyətlər həll edirdi. Son nəticədə xalq ona yiyə duranı seçirdi. Bu xalqın təbii tələblərindən irəli gəlirdi.

Azərbaycan fəhlələrini mübarizəyə qaldırmaqla ruslar milli dövlətçiliyimizi yaratmaq üçün hər şəraiti yaradırdılar. Fəhlələr öz ətrafında kəndliləri də birləşdirə bilirdilər, bu isə real siyasi qüvvə demək idi.

Fəhlə və kəndlilərin Mir Hüseyn ağaya rəğbəti Nəriman Nərimanovun özünü onunla görüşməyə sövq edirdi. O, bu insanı yaxınlından tanımaq istəyirdi.  

Ìèð Ùöñåéí àüà isə Íÿðìàí Íÿðèìàíîâó  ìöñÿëìàí ìöÿëëèìëÿðèíèí ãóðóëòàéûíäàí òàíûéûðäû. Äåéèëÿíÿ ýþðÿ, îíó îõóäàí âÿ îðòàéà ÷ûõàðàí  Ùàúû Çåéíàëàáäèí Òàüûéåâ îëìóøäó.

Íÿðìàí Íÿðìàíîâóí ÷àðèçìÿ ãàðøû ðàäèêàë ìþâãåéè îíóí õîøóíà ýÿëèðäè, àíúàã î, Ðóñèéàäà áîëøåâèê ðåæèìèíèí ãóðóëìàñûíûí òÿðÿôäàðû idi. Îíóíëà  millətçi Àçÿðáàéúàí çèéàëûëàðûíın ÷îõó éàõûíëûã áåëÿ åòìÿê èñòÿìèðäè.

Nariman Nərimanov Mir Hüseyn ağanın məsciddə bir-neçə onun mouzəsin dinləmiş, çox xoşuna gəlmişdi. Oradan çıxarkən üzünü dostlarına tutub demişdi:

-Müsəlmanlar "Şükür Allaha!" deyə bilərlər. Axır ki, xalqa xidmət etmək istəyən bir din adamı tapıldı.

Nariman onun danışıq qabiliyyətinə heyran qalmışdı. Yaşda bir on yaş yaşlı olsa da, Mir Hüseyn ağa ona nisbətən çox cavan görünürdü.

-Doktor, buyurun içəri!-deyə Mir Hüseyn ağa qapının ağzında görünən  Nərimanı məscidəki hücrəsinə dəvət etdi.

-Miri, Sizinlə görüşməyə çox şadam.

-Bilirdim ki, əvvəl axır bura gələcəksiniz və yaxından tanış olmaq istəyəcəksiniz. Hətta səbəbini də bilirəm: sən də, mən də kasıb-kusubun dayağıyıq.

-Maraqlıdır,  bu düşüncələrlə bura gəlmişəm...

-Məni də, səni də eyni fikir maraqlandırır: bu dağıdılacaq imperiyanın daşlarından öz evimizi, Azərbaycanımızı tikə biləcəyik ya yox?

-Miri, siz çox müdrik adamsınız. Fikirlərimi tutursunuz.

-İnsanlar insanları anlamadırlar. Müdrik insanlar boş-boşuna danışmaz, hər danışığın arxasında nəsə gözləyərlər. Gəlişinizin səbəbi də elə budur. Anlamaq istəyirsiniz ki, necə ola bilər ki, din xadimi bu qədər dünyavidir?

Bədbəxtliyimiz ondadır ki, dinin ancaq ortadoskal tərəflərinə baxırıq. İslam dinində olan dünyavilik isə  heç bir dində belə yoxdur.

-Miri, dedikləriniz həqiqətdir, ancaq dinimizdən irəli gələn əməlləri həyata keçirtməyə qoymurlar. Məsələn, zülmkara qarşı mubariz olmaq! Bu İslamın əsas fikirlərindən biridir. Bəs bizim mollalar? Bu mübarizədə xalqın qabağında getmək əvəzinə, ona mane olurlar.

-Dediklərinizdə ùÿãèãÿò vað, àíúàã ùàìûéà áóíó àèä åòìÿê îëìàç. Èñëàìû ãÿëáÿí äóéàíëàð áåëÿ åòìÿçëÿð.

-Ñèç øÿùÿðèí ãàçèñèñèç, áóíóí ãàáàüûíû àëà áèëÿðñèíèç.

-Vÿçèééÿòèìèç ùå÷ äÿ ñèç èíãëàá÷ûëàðûí âÿçèééÿòèíäÿí éàõøû äåéèë. Ùÿð àdäûìûìûçû ýöäöðëÿð. Ôèêèð âåðdiniz: sèç áóðà ýÿëÿíäÿí áÿðè, íå÷ÿ äÿôÿ ãàïûìûç à÷ûëûá, èíäè äÿ ãàïûíûí àðõàñûíäà êèìñÿ âàð, éåíÿ äÿ ãàïûìûç à÷ûëàúàã?

Ìèð Ùöñåéí àüà åëÿ áóíó äåìèøäè ki, ãàïû éåíÿ äÿ à÷ûëäû. Áèð íÿôÿð íàìÿëóì øÿõñ áàøûíû ãàïûäàí è÷ÿðè ñàëûá, è÷ÿðèäÿêèëÿðè ñöçäö âÿ örtdü.

-Ìèðè, Ñèçèí íåúÿ ýöúëö ùèññèéàòûíûç âàð?!

-Ýþðöðñöíöç? Bóðäà òÿêúÿ «ùàëâà éåìÿélə» ìÿøüóë îëìóðlar!  Îíëàð áèçäÿí ãîðõóðëàð.

-Bàøà äöøÿ áèëìèðÿì.

-Íÿðèìàí, 1905-úè èë ùàäèñÿëÿðè ìÿñúèäèí áþéöêëöéöíö ýþñòÿðäè. Àçÿðáàéúàíëûëàðûí íèúàò éåðè áóðà îëäóüóíó þçöí äÿ ýþðäöí.

Ñÿí áèëÿí áóíäàí ñîíðà ÷àð õÿôèééÿñè áèçè ýþçäÿí ãîéàðmı?

Íÿðìàí ôèêðÿ äàëäû. Ýþçëÿðè þíöíäÿ îëóá keçənlər úàíëàíäû. Ìÿñúèäëÿð ìöãàâèìÿò ýþñòÿðìÿñÿéäè, åðìÿíèëÿðè  åëÿ silahlandırmışdılar êè, îíëàð Áàêûäà äà "ãà÷àãà÷" ñàëàúàãäûëàð.

-Ìèðè, ìÿñúèäèí ðîëóíó èíêàð åòìÿê èñòÿìèðÿì. Àíúàã  ðàçûëàøìàëûñûíûç êè, òÿêúÿ äèíëÿ äîëàíìàã îëìàç!

-Tàìàìèëÿ ðàçûéàì. Äií áèçèì ìÿíÿâèééàòûìûç îëìàëûäûð. Äöíéàâèëèéèìèç èñÿ ìöàñèð åëìèìèçäÿ þç ÿêñèíè òàïìàëûäûð. ßôñóñëàð îëñóí êè, Àçÿðáàéúàíäà äöíéàâè òÿùñèë àëàíëàðûí ñàéû áàðìàãíàíäûð. Áàõ áóðaäà ìÿñúèäèí ðîëóíó ýüúëÿíäèðìÿëèéèê.

-Íåúÿ?

-ßââàëà, õàëãı áàøà ñàëìàã ëàçûìäûð êè,  åëìëÿ ìÿøüóë îëìàãla ùå÷ äÿ äèíäÿí óçàãëàøìûð. Áèçèì õðåñòéàíëàðäàí íÿéèìèç ÿñêèêäèð? Áèð äÿ õàðèúäÿ òÿùñèë àëûá ýÿëÿíëÿð õàëãà faéäà âåðìÿëèäèðëÿð. Áåëÿ îëäóüó ùàëäà, åëìÿ, òÿðÿããèéÿ ùþðìÿò îëàð. Íÿ ãÿäÿð Áàêûäà úèáèíäÿ Îêñôîðä, Áåðëèí, Ñàðáîí, Ìîñêâà âÿ ñ. óíèâåðñèòåòëÿðèíèí äèïëîìó îëàí øÿõëÿð âàð? Ýöíëÿðèíè êàçèíîëàðäà, éåéèá è÷ìÿéëÿ êå÷èðèðëÿð. Äàíûøàíäà äåéèðëÿð: "Ïàðèñ...Ïàðèñ..." Ùàìû ñÿíèí êèìè îëñàéäû?!- deyə Mir Hüseyn ağa təəssüfünü bildirdi.

-Ìèðè, ýÿëÿúÿéè íåúÿ ýþðöðñöíöç?

-×îõ ôàúèÿëè âÿ êåøìÿêåøëè. Àíúàã áèð øåéäàí àðõàéûíàì, áåø-àëòû èëäÿí ñîíðà äöíéà õÿðèòÿñèíäÿ éåíè áèð äþâëÿòèí ñÿðùÿäëÿðè ÷ÿêèëÿúÿê, î  Àçÿðáàéúàí îëàúàã.

-Äåìÿëè, ñèç òÿðÿããèìèçè Ðóñèéàíûí òÿðêèáèíäÿí ÷ûõìàãäà ýþðöðñöíöç.

-ÕÕ ÿñð äöíéàíûí îéàíäûüû ÿñðäèð. Ìÿçëóm õàëãëàð  ñàíêè ãÿôëÿò éóõóñóíäàí îéàíûð, ìöáàðèçÿéÿ ãàëõûðëàð. Áèç äÿ áó îéàíûøûí áèð ùèññÿñèéèê. Çèéàëûëàðûìûçû áèð éåðÿ éûüñàã âÿ àüûëëàðûíäàí èñòèôàäÿ åòñÿê, ãÿëÿáÿéÿ íàèë îëà áèëÿðèê. Áó èøäÿ ñèçèí äÿ êþìÿéèíèç îëìàëûäûð. ×öíêè ñèç äÿ áó ìèëëÿòèí þâëàäûñûíûç. Ìèëëÿòèí òàëåyi ùÿëë îëóíàí éåðäÿ ÿãèäÿ  èêèíúè ïëàíà ÷ÿêèëìÿëèäèð. Ùàìû áèðëÿøìÿëèäèð.

Íÿðèìàí Ìèð Ùöñåéí àüàíûí áó òÿêëèôèíÿ íÿ "ùÿ" äåäè, íÿ də"éîõ". Àéðûëàíäàí ñîíðà áèð ùèññ îíó íàðàùàò åòìÿéÿ áàøëàäû. " Áÿëêÿ ìÿí éàíûëûðàì! Î, äöç ôèêèðëÿøèð!"        

***

 


ÔßÐÙÀÄÈ

 

Çÿíý ÷àëûían kimi ìÿêòÿáèí ãàïûñûíäàí  ýöëëÿ êèìè birinci áàéûðà àòûëàí Ùåéáÿò Ôÿðùàäè îëóðäó. Î, îí üç-on dörd éàøëû, ãàðà ýþç, çèë ãàðà ñà÷ëû, éåðèíäÿ äóðìàüın íÿ îëäóüóíó áèëìÿéÿí óøàã èäè.

Ìÿêòÿáäÿí ÷ûõàí êèìè «Ýþìðuíàò» áàüûíûí éàíûíäàêû "×èí åâèíÿ" ãà÷ıðäû. Áèð èñòÿêàí ãàçëû øÿðáÿò è÷äèêäÿí ñîíðà úèáèíäÿêè éàðûì «øàéûíû1» ñàòûúûéà óçàäàðäû êè, ãàëàíëàðûíà áèð êóëéîê úÿðÿç âåðñèí.

Ñàòûúû ãîç, ôûíäûã, êèøìèø, àáóõàðà âÿ ñ. äîëó êóëéîêó ona uzadardı. Úÿðÿç áåø-àëòû àäàìà ÷àòàðäû.

Heybət "×èí åâèíäÿí" àñòà-àñòà ìÿêòÿáèí ãàáàüûíà ãàéıdardı.  Áèëèðäè êè, dostu Ôàçèëèí ùÿëÿ ìÿêòÿáäÿí ÷ûõìàñû ÷îõ ÷ÿêÿúÿê. Àäÿòÿí î, ùàìûäàí àõûðäà sinifi tərk edirdi.

Ãàïûíûí àüçûíäà äîñòóíó ýþðÿí Ôÿðùaäè îíà ÿë åëÿäè:

-Ôàçèë, áóðaäàéàì!

Heybətin ñÿñè Ôàçèë üçün arientir oldu, dostunu gördü, ancaq tələsmədən yanına gəldi. Èúàçÿñèç ÿëèíè îíóí êóëéîêóíà ñàëûá áèð îâóú úÿðÿç ýþòöðäö.

 -Ôàçèë, nəyin ôèêðèíäÿñÿí?-äåéÿ, Heybət äîñòóíóí éåéèá ãóðòàðäûüûíû ýþðöá ñîðóøäó.

-Ýÿë, ýåäÿê Ãàëèíà Èâàíîíàíûí äåäèéè Áåðàíæåíèí ðóñúà ÷àïäàí ÷ûõìûø øåðëÿð êèòàáûíû àëàã! Ñîíðà áèçÿ ýåäÿê, íàùàð åäÿê.

-Ñèçÿ íèéÿ?

-Ùÿëèìÿ õàëà, ãÿøÿíý Áàñãàë úûçáûçû áèøèðèá. Áèëèð êè, õîøëàéûðñàí. Äåäè, ñÿíè ýÿòèðèì.

-Îíäà ÿââÿë ñèçÿ ýåäÿê, íàùàð åäÿê, ñîíðà ñÿíèí Áåðàíæåíè àëàðûã.

-Îëäó.

Îíëàð éîëu keçib, «Çÿðýàðïàëàíın» tinində éîõà ÷ûõäûëàð.

***

Ùåéáÿòèí àòàñû Ìåøÿäè Íàüû êèøè Áàêûéà Məşhəddən  ýÿëìèødi, òàúèð èäè. «Àü øÿùÿðäÿ» áèð íå÷ÿ Èðàí øèðíèééàòû âÿ ÿäâà äöêàíëàðû à÷ûìûø, ñîíðà èñÿ Ðóñèéàéà áó ìàëëàðûí ýþídÿðèëìÿñè âÿ ñàòûøûélà ìÿøüóë îëìàüà áàøëàìûøäû. «Çÿðýÿðïàëàíäà» Ìåøÿäè Íàüû êèøè åâ àëìûø, àèëÿñèíè Èðàíäàí Áàêûéà êþ÷äöðtìöøäö.

Ìåøÿäè Íàüû êèøè òÿðÿããè âÿ åëì òÿðÿôäàðûéäû. Ýþçöíöí àüû-ãàðàñû áèð îüëó Ùåéáÿòÿ ùÿr òÿðÿôëè òÿùñèë âåðìÿê àðçóñóíäà èäè. Îäóð êè, þâëàäûíû ðóñúà îõóäóðóðäó.

Ùåéáÿò èñòåäàäëû âÿ áàúàðûãëû îüëàí idi, ìÿêòÿáäÿ èëê ýöíäÿí Ôàçèëə ùÿì éîëäàø, ùÿì äÿ äîñò îëìóøäó.

Ãóëëóã÷ó ãûç Ùÿëèìÿ õàíûìà Ôàçèëëÿ Ùåéáÿòèí  ýÿëäèéèíè ÷àòäûðäû. Xala yerindən durub bacıoğlunun otağına qalxdı.

Dostlar Həlimə xanımın gəldiyini görüb ayağa qalxdılar.Onun əlini öpdülər.

-Uşaqlar, áèð àç äèíúÿëèn! Sonra äöøöí íàùàðà! ßìèíèí äîñòó îüëó äà áèçÿ ãîíàã ýÿëÿúÿê. ×îõ àüûëëû îüëàíäûð. Áåëÿ äöøöíöðÿì, äîñòëàøàúàíñûíûç.-deyə Həlimə onları nə gözlədiyini dedi.

Ôàçèëlÿ Ùåéáÿò áèð-áèðèíèí öçöíÿ áàõäûëàð. Ùÿð èêèñèíèí àüëûíà áåëÿ ýÿëìÿçäè êè, îíëàðûí éåíè áèð äîñòó äà îëàúàã.

-Áàø öñòÿ, õàëà!-äåéÿ Ôàçèë Ùåéáÿòèí äÿ ÿâÿçèíÿ úàâàá âåðäè.

Ùÿëèìÿ õàíûì  ýÿëäèéè êèìè äÿ, îòàüû òÿðê åòäè.

-Deäèì, ãà÷àã êèòàá äöêàíûíà! Àúýþzëöéöí ýþð ùàðà ýÿòèðèá ÷ûõàðäû. Áàõàðñàí! Áöòöí ýöíö ÿìèýèëäÿí áàéûðà ÷ûõà áèëìÿéÿúÿéèê.-äåéÿ Ôàçèë ýèëåéëÿíäè.

-Ùÿëÿ áèëìÿê îëìàç, êèìäèð ýÿëÿí? Áÿëêÿ áèçäÿí äÿ éàõøû îüëàíäûð. Ùÿëèìÿ õàëà äåéèðñÿ, äîñòëàøûí! Äåìÿëè, äîñòëàøìàã ëàçûìäûð.

***

Ðóñ áàëàñû Àíäðåé è÷ÿðè äàõèë îëàíäà ùÿð èêèñè òÿÿúöáäÿí àéàüà ãàëõäûëàð. Àíäðåé ðóñëàðà õàñ îëàí áöòöí ÿëàìÿòëÿðÿ ìàëèê- ùöíäöð áîé, ýþéýþç, à÷ûã  øàáàëûäû ñà÷ëû îüëàí èäè. O, ö÷ ñèíèô éóõàðûäà îõóéóðäó. Êå÷ÿí èë èë ìÿêòÿáè ãóðòàðûá Ïèòåðÿ èíæåíåðëèê îõóìàüà ýåòìèøäè.

-Àíäðéóøà!-äåéÿ Ôàçèëlə Ùåéáÿò áèð íÿôÿñÿ äåäèëÿð.

-Друзья!

-Вы, что знакомы?- deyə, Həlimə xanım soruşdu.

-Тет Алима, мы же вместе учились. Я не знал, что Фазиль ваш племянник.

            Àíäðåé ùÿð èêèñèéíÿí ýþðöøöá äèâàíà ÿéëÿøäè.

            -Íó, êàê òàì ó÷åáà?-äåéÿ Ùåéáÿò ñîðóøäó.

            -Ùåéáÿò, èíàíìàðñàí, áóðaäàí àñàíäûð. Äÿðñ áèëìÿéÿíäÿ bèçèì ìöÿëëèìëÿð ýþçöìöçö ÷ûõàðäûðäû. Îðäà åëÿ äåéèë: èñòÿéèðñÿí îõó, èñòÿéèðñÿí îõóìà, ôÿðãè éîõäóð.

            -Îíäà ýÿëèðèê, äàëûíúà îõóìàüà.

            -Áÿñ ñèçèí áàëàúà ãàðäàøûíûçäàí íÿ õÿáÿð?-äåéÿ Àíäðåé îíëàðûí äîñòó Âasyaíû íÿçÿðäÿ òóòäó.

-Âasya äàùà áþéöéöá, èíäè îä ïàð÷àñûäûð. Ùàìûäàí éàõøû îõóéóð.

-Давай, найдем его, и вместе пойдем в сад! - äåéÿ Ôàçèë òÿêëèô åëÿäè.

-А твои уроки?

-У меня нет проблем, а вот Гейбат должен заниматься.

-Выходит, вы пойдете гулять, а мне заниматься? У вас без меня не получиться. Я тоже с вами. Как-нибудь выкручусь.

-А кушать, кто будет?-äåéÿ Ùÿëèìÿ õàíûì ñþçÿ ãàðûøäû.

-За всех -Я! Могу и домой "пай" отнести.-äåéÿ Ùåéáÿò úàâàá âåðäè..

-За нас почему говоришь? Мы свой "пай" sami scedim.-äåéÿ Àíäðåé úàâàá âåðäè.

-Тогда к столу, пожалуйста! -äåéÿ Ùÿëèìÿ õàíûì ãóëëóã÷óéà ÿë åëÿäè.

Íàùàðû éåéÿí êèìè àéàüà ãàëõäûlar.

-Ùÿëèìÿ õàëà, áèç ëÿçýè ãîíàüûéûã, éåäèê-ãà÷ûðûã!-äåéÿ Ùåéáÿò äîñòëàðûíûí ùÿðÿêÿòèíÿ áÿðàÿò ãàçàíäûðäû.

Úàâàíëàð küçəyə çıxdılar. «Çÿðýàðïàëàíı» ötüb,  Íèêîëëàéåâñêè êö÷ÿñèíÿ düşdülər.

-Ôàçèë,  áÿñ Âàñéàíû íåúÿ òàïàã?-äåéÿ Àíäðåé ñîðóøäó.

-Äàéàí, áèð äöøöíÿê, î, ùàðàäà îëà áèëÿð?

-Ùàðaäà îëàúàã? ßëáÿòòÿ êè, åâäÿ. Àíàñû îíó ýþçäÿí ãîéìóð. Äåéèð êè, ãîé îõóñóí. Äÿðñèíè ùàçûðëàìàñà, áàéûðà ÷ûõìàã îëìàç!-äåéÿ Ùåéáÿò izah etdi.

-Ýåäÿê, îíäà îíëàðà. Ãàëèíà õàëà áèçè ýþðñÿ, èúàçÿ âåðÿúÿê.

-Îíäà ýåòäèê.

 Íèêîëàåâñêèlə àøàüû åíÿí áó áàëàëàð òÿçÿ ñàëûíìàãäà îëàí «Àü øÿùÿðèn»sakinləri idilər. Áó øÿùÿðäÿ ìèëëÿòèíäÿí, äèíèíäÿí âÿ ÿãèäÿñèíäÿí àñûëû îëìàéàðàã èíñàíëàð áèð-áèðèlə äîñòëàøûð, Àçÿðáàéúàíà õàñ îëàí êèøèëèê, ãeéðÿò, íàìóñ âÿ éöêñÿê ìÿäÿíèééÿòə qovuşur, Áàêû âÿ áàêûëû ïñèõîëîýèéàñûíû éàðàäûðäûëàð. Bu uşaqlar isə yeni şəhərin bir parçası idilər.

           

ÃÀËÈÍÀ ÈÂÀÍÎÂÍÀ

 

            Íèêîëàåâñêè êö÷ÿñèíèí ãóðòàðäûüû âÿ" Ïàðàïåò" áàüûíûí éàõûíûíà ÷àòäûüû Ãîð÷àêîâ êö÷ÿñèíèí áàøëàäûüû áèíàíûí èêèíúè ìÿðòÿáÿñèíäÿ ðóñ àðèñòîêðàòûíà õàñ îëàí òÿìòÿðÿãlà áÿçÿäèëìèø áàëêîíäàí Âàñéàíûí àíàñû Ãàëèíà Èâàíîâíà  Ùåéáÿòèí ùàé-êöéünə éóõàðûäàí àøàüû áîéëàíäû âÿ îüëóíóí äîñòëàðûíû ýþðöá, öçöíö ãàïû òÿðÿôÿ òóòäó:

            -Вася, милый, твои друзья пожаловали, открой дверь!

            Âàñéà éåðèíäÿí ñû÷ðàäû âÿ ãàïûéà òÿðÿô ãà÷äû.

            -Андрюша, какими судьбами? -äåéÿ Âàñéà Àíäðåéÿ ÿë óçàòäû. -Мама, посмотри, кто к нам явился?

            Qalina İvanovna gələnləri gülər üzlə qarşıladı və otağa dəvət elədi.

            -Я говорила Васе, чтобы он позвонил Гейбату и пригласил Вас на пельмени! Как  азербайджанцы говорят: На ловкого охотника сам дичь бежит. Дети мои, к столу, пажалуйста.-deyə özü o birisi otağa keçdi.

            Qalina İvanovna məktəbdə Fazilin ən istəkli müəllimələrindən biriydi. Rus dilini ona öyrədən də o, idi. Fazil isə ən sevimli şagirdi idi.

            Qalina İvanovna gimnaziya açılandan Bakıda dərs deyirdi. Bura Piterdən gəlmişdilər, San-Peterburq universitetini qurtarmışdı.

            Qısa muddət ərzində Azərbaycan dilini öyrənmiş, yeri gələndə bu dildə təmiz danışırdı.

            -Qalina İvanovna, mı potom! Xotim Vasö vzətğ s soboy  na proqulku.- deyə Fazil dostlarının əvəzinə danışdı.

            -А пельмени?

            -Придем, поедим! -deyə Heybət cavab verdi.

            -Тогда согласна! Можете идти!

Küçəyə çıxan cavanlar Nikalayevskilə yuxarı  qalxmağa başladılar.  Bakının bu küçəsi «Ağ şəhərin» göbəyiydi. Axşam çağı, havalar yaxşı keçəndə buralarda adam əlindən təraənmək olmurdu. Əsasən geyimli-keçimli mədəni insanlar gəzintiyə çıxardılar. Belə anlarda buralarda Bakının tanınmış adamlarına da rast gəlmək olurdu.

Nikalaevski küçəsinin ən gəzintili yeri  «Qubernator bağı» idi. Adətən ora ailələri və uşaqlarıyla gələrdilər.

Yay ayları göylərə yüksələn ağacların kölgəsində palıddan düzəldilmiş skamyalarda rahatlanan Bakı elitası bura təkcə gəzinti üçün gəlmirdi. Açıq havada gəzişə-gəzişə iş adamları aralarında danışıqlar aparır, özləri ilə gətirdikləri vəkillərinə bu və ya digər sənədin tərtib edilməsinə göstəriş verirdilər.

Bu gəzinti elit ailələrini bir-birinə daha da yaxınlaşdırırdı. Bağda  uşaqdan tutmuş böyüyə qədər demək olardı ki, hamı bir-birini tanıyırdı.

Yeni adam bu bağa ayaq basırdısa, ardınca sorağı da çatırdı. Bağın astanasından keçən kimi, bağın axırında  kimliyindən danışırdılar. Bura hələm-hələm adamları buraxmırdılar.

***

Cavanlar bağa girmək üçün bilet alıb qapıçıya yaxınlaşanda, onlardan əvvəl bir rus qadını və qızı qapıdan içəri keçdi. Qızın hörükləri belinə dəyirdi, gimnazist geyimində idi. Andrey onun sifətini görməsədə, qızın arxadan qaməti və duruşu valeh etmişdi.

O, tələm-tələsik qapıdan keçdi, anayla balanın hansı səmtə getdiyini müəyyən etmək istədi, ancaq dostlarının ona baxıb gülüşdüyünü görüb geri qayıtdı.

-Gördüz, nə qəşəng qızdır! Görəsən kimdir? -deyə dostlarına müraciət etdi.

-Mən tanıyıram! Bizim qonşumuz, Marqarita Petrovna və qızı Nataşadır...-deyə, Vasya cavab verdi.

-Вась, какая она?

-Просто красавица.

-Тогда пошли, представь меня им!

-Что скажут ребята?-deyə Vasya üzünü Fazilgilə tutdu.

-Мы не против!

-Тогда пошли.

Dostlar  bağın içərisinə doğru irəlilədilər və anayla balanı gözlə axtarmağa başladılar. Elə bil yoxa çıxmışdılar.

Sentyabr ayının əvvəli isti keçirdi. Sanki təbiət yenidən yerini bahara verirdi. Havanın mülayimliyi camahatı bağa axıdırdı.

Nataşa anasıyla tanış kütlənin arasında gəzişsələr də, nadir halda bu və ya digər adama yaxınlaşardılar.

Marqarita Petrovna xas olan aristakratizm, qürur və gözəl manerası onu başqalarından fərqləndirirdi. 

Anasının təsirə düşən və iradəsi ilə hərəkət edən Nataşa da böyüdükcə, onun nə qədər haqlı olduğunu və  dediklərinə əməl etmənin vacibliyni anlamağa başlayırdı. Qızın başqa heç kimlə məsləhəti olmurdu. Bu ana bala sanki iki bacıydı, dərdləri də, sərləri də bir idi.

Qızlar seminariyasında, hər kimlə dostluq etməyə icazə verirdi, təkcə Seyid Bikəylə

Seyid Bikə Nataşa ayrılmaz rəfiqələrdi. Bir-birinə  müraciəti də "Sestriçka" sözüylə başlayırdı.

Seminariyanın rus və Azərbaycan qızları bu dostluğu alqışlayır və onlara oxşamaq istəyirdilər.

Bir parta arxasında oturur, eyni cürə oxuyur, eyni cürə hərəkət edir, təkcə Seyid Bikə seminariyanı tərk edərkən başına çadırasını salar və fatona əyləşərdi.

Nataşa isə rus qızı olsada, açıq saçla küçəyə çıxmazdı, Seyid Bikənin ona bağışladığı kalyağını başına örtərdi.

"Gomurnat" bağına girərkən da o, örpəydə idi, ancaq qapını keçəndən sonra anasının göstərişilə  başını açdı.

"Gomurnat" bağının bir tərəfi qala divarlarına söykənirdi. Divarın kənarlarında qoyulmuş skamyalarda adətən çox adam olurdu. Divar daşlarının gətirdiyi sərinlik burada daha yaxşı hiss olunurdu. Qadınların yığışdığı yerlər də elə buralar idi.

Bunu bilən cavanlar instiktiv şəkildə qala divarlarına yaxınlaşdılar, ancaq nə Nataşanı, nə də anasını görə bilmədilər.

-Kuda oni zapropastilisğ, tolğko çto zdesğ bıli?- deyə Vasya axtarışın boşa çıxdığını göstərdi.

Dilxorçuluqdan bağı aşağı qapıdan tərk edib dəniz tərəfə getdilər.

Xəzər sakit ləpələrilə sanki qumlu sahilə layla çalırdı.

Günəş batsa da, sahil elə bil dənizlə işıqlanırdı. Burda da gəzinti vardı. Sahil böyu tikilmiş körpülərin üstündə dəniz dalğalarını seyr edən insanların siluetləri görünürdü.

-Gəlin, biz də körpülərin birinə çıxaq!- deyə Andrey təklif elədi: - Buradan Bakı çox gözəl görünür.

-Nə deyirəm, çıxaq!- deyə Fazil cavab verdi.

-Bəs Nataşa?- deyə Vasya soruşdu.

-Qismətimizdə var, deməli, görəcəyik, yoxsa yox!- deyə Heybət əlavə etdi.

-Andrey, ürəyini sıxma! Ə tebə s neö poznakomlö!  Zavtra veçerom prixodi k nam!

-Vasya, doğurdan da, həqiqi dostsan!- deyə Fazil əlini onun çiyninə qoydu.

Körpüdən şəhərin gözəl mənzərəsi açılırdı. Çəmbərə kəndinin dağ ətəklərində tikilmiş yeni  binaları zövq oxşayırdı.

Andrey Bakını bir-iki il olardı ki, tərk etmişdi, ancaq şəhərin bu cür dəyişəcəyinə inanmırdı. "Ağ şəhər" onu daha çox valeh edirdi.

-Belə getsə, Bakımız tezliklə Rusiyanın bütün şəhərlərindən qəşəng olacaq! - deyə Andrey fikrini bildirdi.

-Bakımızdan olmaz!- deyə Heybət dilləndi.

***

 

NATAŞA

 

Bir-iki gündən sonra Andrey yenidən Fazilgilə gəldi. Heybəti dərin divanda oturduğunu gördü.  O, hərdən birdən stolun arxasında oturub kitab oxuyan Fazil tərəfə baxır, məşğul olduğunu görüb, sanki geri qalmamaq üçün əlindəki kitabı varaqlayırdı.

Andreyin gəlişi isə hər şeyi dəyişdi, Hər ikisi ayağa qalxdılar.

-Привет,  друзья!-deyə, Andrey onları salamladı.

-Слава богу, что ты явился и спас нас от книг. Сколько можно читать? Пошли гулять!-deyə Heybət gileyləndi.

-Давайте пойдем к Ваське!

-Я не против! У Галины Ивановны спрошу кое-что.-.äåéÿ Ôàçèë þç ðàçûëûüûíû áèëäèðäè.

-Васька обрадуется. - äåéÿ Ùåéáÿò ñþçÿ ãàðûøäû: - Есть еще надежда, что мы там увидим Наташку. И это самое главное. А ты, Фазиль, думаешь, что Андрея Васька интересует?

-Хватит Гейбат, сейчас получишь!-äåéÿ Ôàçèë àç ãàëäû Ùåéáÿòíÿí äàëàøñûí.

-Андрюша, разьве я не прав?

-К сожелению, это так!-äåéÿ Àíäðåé äîñòëàðûíà ùÿãèãÿòè söylədi.

-Ты что, влюбился?-äåéÿ Ôàçèë ñîðóøäó.

-Вчера я еще раз ее увидел… Когда она выходила из школы. Пойдем к Ваське!  

Ùåéáÿò ÿëèíè Àíäðåéèí ÷èéíèíÿ ãîéäó âÿ ùÿð ö÷ö ýöëöøäö. Áèð íå÷ÿ äÿãèãÿäÿí ñîíðà úàâaíëàð Íèêàëàyåâñêè êö÷ÿñèlə «Ïàðàïåò» áàüû òÿðÿôÿ àòäûìëàäûëàð.

***

Ãàëèíà Èâàíîâíà  ãàïûíû özü açdı. Sonra elə dÿùëèçäÿí öçöíö ãîíàã îòàüû òÿðÿôÿ òóòóá êèìÿñÿ äåäè:

-Ìîè ó÷èíèêè ïðèøëè! Ñâîè!

Ñîíðà úàâàíëàðû îòàüà äÿâÿò åòäè. Ãîíàã îòàüûíäà ñòîëóí àðõàñûíäà Ìàðãàðèòà Ïåòðîâíà âÿ ãûçû Íàòàøà îòóðìóøäólar. Üçünün də ağzı açıla qaldı.

Ñòîëóí ãàðøûñûíäà áèð ñûðàyà äóðóá, Ãàëèíà Èâàíîânàíûí  íÿ äåéÿúÿéèíè ýþçëəéèðäèëÿð.

-Маргариточка, познакомтесь мои любимые ученики: Фазиль, Андрюша и Гейбат. Все они друзья моего Васьки. Прекрасные ребята!- äåéÿ úàâàíëàðû ðÿôèãÿñèíÿ òÿãäèì åòäè.

-Ребята, а эта наша Наташочка, дочька Маргариты Петровны! Можете любить и жаловать.

-Очень приятно с Вами познакомиться -äåéÿ Ôàçèë îíà ÿëèíè óçàäàí Íàòàøàéa ÿëèíè óçàòäû.

Ñîíðà Ùåéáÿò äÿ Íàòàøàíûí ÿëèíè ñûõäû. Àíäðåé èñÿ éåðèíäÿ äîíóá ãàëìûøäû: nÿ åäÿúÿéèíè áèëìèðäè.

Íàòàøà þçö îíóí ÿëèíè ñûõäû. Ancaq gözləri Àíäðåéèí ýþçëÿðèíÿ äÿéÿíäÿ ùÿð èêèñè éåðëÿðèíäÿ äîíób qaldılar.

Ùàìûíın ýþçö îíëàðäà qalmışdı. Íÿ áàø âåðäèéèíè àíëàìûðäûëàð.

Ùåéáÿò èñÿ âÿçèééÿòèí gərgin olduğunu elə bil ùèññ åòìèøäè. Ôàçèëÿ ýþç âóðäó êè, äàíûøñûí.  Äîñòó èøàðÿsini áàøà äöøäö:

-Qalina İvanovna, a qde Vasğka? On  je nas priqlasil  k çaö i qovoril, vı priqotovite dlə nas xoroşiy əbloçnıy piroq! -äåéÿ,  âÿçèééÿòäÿí ÷ûõäû. Àíäðåéè èñÿ èòÿëÿäè êè, ñòîëóí àðõàñûíà êå÷ñèíëÿð.

Ôàçèëèí áó ùÿðÿêÿòè Íàòàøàíû äà àéûëòäû âÿ úàâàíëàðëà áèðëèêäÿ éåðèíÿ êå÷äè.

-On seyças əvitsə! Nasçet əbloçnoqo? Jdet vas!-deyə Qalina İvanovna gülümsündü.

Stolun arxasında isə həm yeyən həm də dàíûøàí Ùåéáÿò èäè, áèð-áèðèíäÿí ýþçöíö ÷ÿêìÿéÿí èñÿ Íàòàøà èëÿ Àíäðåé.

***

 

ÑÅÉÈÄ BÈÊß

 

Àíäðåé Áàêûéà áèð-neçə àéëûüà íåôò ìÿäÿíëÿðèíäÿ òÿúðöáÿ êå÷ìÿéÿ ýÿëìèøäè. Òÿùñèë ùàããûíû âÿ òÿãàöäöíö Musa  Íàüûéåâ âåðäèéèíäÿí sÿùÿð à÷ûëàí êèìè ôÿùëÿëÿðÿ ãîøóëóá Áàéûëäàkı ìÿäÿíëÿðèíÿ ýÿëèðäè âÿ mühəndislərin éàíûíäà òÿúðöáÿñèíè êå÷èðäè.

Èêè èë ÿðçèíäÿ àëäûüû ñàâàä âÿ áèëèê ìÿäÿíäÿ èøëÿéÿí mühəndisləri ùåéðÿòÿ ýÿòèðmişdi.

Àíäðåé ìÿäÿíëÿ âÿ îíóí òåõíîëîýèéàñûéëà áàüëû ùÿð øåé áèëèðäè, ùÿòòà ÿëèíÿ ÷èëèíýÿð à÷àðû àëûá cığazları da òÿìèð åòìÿéè áàúàðûðäû.

Ìÿäÿíëÿðèíè ýþçäÿí ãîéìàéàí, âàõòûíûn çox hissəsini burada êå÷èðÿí Musa Íàüûéåâèí ýþçöíäÿí òÿìèð åìàëàòõàíàñûíäà ôÿùëÿëÿðÿ ýþñòÿðèø âåðÿí úàâàí îüëàí ãà÷ìàäû.

Onu müşayət edən  mühəndis Íèêîëàéa üzünü tutdu:

-Atam-atam, Kolya, bó áàëà êèìäèð?-deyə soruşdu.

-Àüà Ìóñà, ñÿíèí Ïèòåðÿ îõóòìàüà ýþíäÿðäèéèí Àíäðåéäè äÿ! Áóðà òÿúðöáÿ êå÷ìÿéÿ ýÿëèá.

-Kolya, bèð øåé þéðÿíÿ áèëèá?

-Áèçÿ éàõøû ÿâÿç òàïìûñàí! Áèëìÿäèéè øåé éîõäóð. ßí àüûëëû mühəndis îëàúàã! – deyə, qoca mühəndis Àíäðåéè òÿðèôëÿäè.

-Õàëã boş-boşuna demir ki, Àüà Ìóñà ùÿäÿð éåðÿ ïóë õÿðúëÿìèð.- äåéÿ Nağıyev güldü.

Àüà Ìóñà Àíäðåéi yanına çağırdı.

 -Àòàì-àòàì, Áàêûéà õîø ýÿëìèñÿí! Ñÿíè ýþðìÿéÿ çox şadam.  Äÿðñëÿðèí íåúÿ ýåäèð?-äåéÿ Àüà Ìóñà hal-əhval tutdu.

-Ìóñà äàéû, ñàéÿíèçäÿ ùÿð øåé ãàéäàñûíäàäûð.

-Êîðëóã ÷ÿêìèðñÿí?

-Ýþíäÿðäèéèíèç áÿñ åëÿéèð! Ùÿòòà àðòûãëàìàñûéëà...

-Àëëàù ãîéñà, ùà÷àí ãàéûäıðñàí?

-Ùÿëÿ èêè èë éàðûì ãàëûð. Àíúàã ýÿëÿí éàé òÿòèëëÿðèmè áóðaäà, ìÿäÿíëÿðäÿ êå÷èðÿúÿéÿì, Kîëéa dayıya kömək åäÿúÿéÿì. Ondan çox şey örənmək mümkündür. Təcrübəli mühəndisdir.

Àüà Ìóñàíûí Àíäðåéèí úàâàáû õoø ýÿëäè âÿ öçöíö éàíûíäà ùÿìèøÿ ýÿçäèðäèéè «óïðàâëéàéóøósuíà» òóòäó:

- Óøàüûí ñòåïåíäèéàñûíû ùÿð àé îí ìàíàò àðòûð. Ãîé, ùå÷ êîðëóã ÷ÿêìÿñèí. Ïèòåðäÿ deməsinlər: Àüà Ìóñàíûí oxutdurduğuna  áàõ!

Àüà Ìóñà îíëàðäàí óçàãëàøàí êèìè Íèêîëàé kişi  ôÿùëÿëÿð îíóí åøèòñèí äåéÿ áÿðê ñÿñëÿ dedi:

-Ñÿíÿ ñèìèú äåéÿíèí àòàñûíà ëÿíÿò!

***

            Nataşa gimnaziyanın qapısından çıxanda,  bir-neçə gün bundan əvvəl Qalina İvanovnanın şagirdləri - Fazillə Heybətin divara söykəndiklərini gördü. Qız onları çox yaxşı tanıyırdı. Vasyanın dostları olduğunu da bilirdi. Gözlərilə Andreyi axtardı,  ancaq görmədi.

            Nataşanı, örpəyini başına çəkmiş rəfiqəsi müşayiət edirdi.

            Hər iki dost Andreyi burada tapmağa gəlmişdilər. Fikirləşirdilər ki, qızı görmək üçün özünü bura verəcək.              Qızlar onların yanından ötərkən gülüşdülər. Fazil örpəyli qızın ancaq iri və dərin gözlərini görə bildi. 

Hər ikisi qapının ağzında dayanmış faytona mindilər.

Faytonda Nataşa da kəlağayısını başına çəkdi və fayton yerindən götürüldü.

            -Heybət, bu kimii faytonudur?-deyə, Fazil soruşdu.           

-Ìèð Ùöñåéí àüàíûí!

-Äåìÿëè, ãûç äà îíóí ãûçûäûð!

-Áåëÿ ÷ûõûð.

-Áÿñ Íàòàøà íèéÿ îíóí ôàéòîíóíà ìèíäè?

-Íàòàøà ilə áèð ñèíèôäÿ îõóéóðëàð. Îäóð êè, áèðäèëÿð.

-Àíäðåé áèðúÿ ýÿëñÿéäè.

Àíúàã Àíäðåé ýÿëìÿäè. Àðõàäàí Âàñéà ýþðöíäö:

-Äåéÿñÿí, Ìåøÿäè Èáàä êèìè àäàõëûáàçëûüà ýÿëìèñèíèç!

-Íÿ àäàõëûáàçëûã?! Àíäðåéè àõòàðûðûã.-äåéÿ Ùåéáÿò úàâàá âåðäè.

-Àíäðåé éàçûã Íàüûéåâèí ìÿäÿíèíäÿ ïðàêòèêà êå÷èð. Àõøàìëàð åâÿ ýÿëèð.

-Âàñéà, áÿñ Íàòàøàíûí éàíûíäàêû ãûç êèìäèð? - äåéÿ Ôàçèë ñîðóøäó.

-Ñåéèä Bèêÿ! Íàòàøàíûí áàúûëûüû.

-Íåúÿ ãûçäûð?

-Шамахинская красавица!

-Ты серьезно?

-Одни глаза чего стоят! Надо их видеть.

-А я уже успел.

-Счастливчик ты! Если с ней познакомишься….

-Посмотрим, как получится у Андрея с Наташей.

-У них все будет в порядке.

-Значит, у Фазиля тоже все будет в порядке!-äåéÿ Ùåéáÿò  îíëàðû ýåðèéÿ ÷ÿêäè: -Àäÿ, áÿñäèð áàõäûíûç! Úàìàùàò íÿ äåéÿð?

Ùåéáÿòèí ñþçëÿðèndə həqiqət vardı. Àüûëëû àäàì Áàêûäà þçýÿíèí ãûçûíà âÿ àðâàäûíà äóðóá òàìàøà åòìÿçäè. Áó ïèñ ñàéûëàðäû. Ôàçèë äÿ áóíó áèëèðäè.  Dostunun ñþçëÿðè èñÿ îíëàðû ñàíêè àéûëòäû. Ýèìíàçèéaíûí ãàðøûñûíäàí óçàãëàøäûëàð.

***

Fayton Nataşagilin evinin qabağında dayandı

-Gəl bizə gedək!-deyə Nataşa təklif etdi.

-Bacarmaram. Anam təkdir. Baratla Xədicə aləmi dağıdır. Bilirsən necə dəcəldirlər. Gəl, bizə gedək!

-Onda məni  gözlə! Qalxım, anama deyim!

Nataşa qaça-qaça pilləkanları qalxdı. Bir-neçə dəqiqədən sonra əlində  karton qutu ilə qayıtdı.

-Bu nədir?

-Uşaqlar və bizim üçündür. Şiriyyatdır.

***

Xədicə ilə Barat bacısının səsini eşidən kimi divandan yerə endilər və dəhlizə tərəf qaçdılar.

Beş yaşlı Barat və üç yaşlı Xədicənin qəhqəhəsi otağa sevinc gətirirdi.

-Ana, Nataşka xala da gəlib!-deyə Barat anası oturan otağa qaçdı, Xədicəni isə  Nataşa qucağına aldı.

 Qızlar qonağ otağına daxil oldulər və hər ikisi Zibeydə xatunun üzündən öpdülər.

Bikə əlindəki kardon qutunu stolun üstünə qoydu.

-Bu nədir, bala?

-Marqarita Petrovna göndərib.

-Maman bizə xəcalət verir!-deyə Zibeydə xatun üzünü Nataşaya tutdu və qutunun ağzını açdı:-Bu ki, sənəd əsəridir. Gərək ondan öyrənim!

Marqarita Petrovna çox gözəl tortlar hazıramağı xoşlayırdı. Zibeydə xatuna da bəzi Avropa şirniyatının hazıramağı öyrətmişdi.

-Tort, tort!-deyə bayaqdan sakitcə durub stoldan gözünü çəkməyən balacaların cır səsləri eşidildi.

Zibeyda xatun tortu kəsib hərəsinə bir parça verdi. Qızcığazlar acgözlüklə tortu yeməyə başladılar.  Uşaqların üz-gözləri şəkər tozuna bulandı.

Bikə stolun üstündən dəsmalı götürüb qızcığazların üzünü sildi.

-Ana, yenə də istəyirik!-deyə Barat anasının ətəyini dartdı.

Zibeydə xatun yenə də hərəsinə  bir parça verdi.

Bikə Nataşanın qoluna girib öz otağına aparmaq istədi:

-Bəs siz?-deyə Zibeydə xatun stolun üstünü göstərdi.

-Yox, ana, sonra, Mir Kamillə birlikdə...-deyə Bikə  rəfiqəsi ilə o biri otağa keçdilər.

 

***

Áàêû ïàéûçûíûí àõûðû ñîéóã êöëÿêëÿð øÿùÿðè òîçàíàüà áöðöéöð, ağacların saralmış yarpaqlarını dartıb qırır, uğuldaya-uğuldaya bom-boş küçələrə səpələyirdi. 

Tozanaq hamını küçələrdən qovmuşdu. Bayıra çıxanlar iş dalınca gedənlər idi. Øÿùÿðèí áöòöí àâàðàëàðû éîõà ÷ûõìûøäûëàð.

Àíäðåélə Ôàçèë gözlərinə toz tutmasın deyə  başlarını aşağı əyib Íèêàëàéåâñêè êö÷ÿñèëÿ aşağı qaçırdılar.

 Áó ýöí Nataşanın àä ýöíö èäè. Ùÿð èêè äîñò qızın äÿâÿòèíè àëìûøäû.

Küçənin axırına çatıb Qala divarına arxalana-arxalana özlərini Vasyagilin dərvazasına saldılar.

Küləyin və tozanağın əlindən yaxalarını qurtaran cavanlar dərvazanın girəcəyində bir-birini seyr edə bildilər.

Əyinlərinə geydikləri kostyumlar tozanaqdan bozarmışdı. Üstlərindən toz tökülürdü.

-Bu cür hara gedək?-deyə Andrey Fazildən soruşdu.

-Doğurdan ha? Nə günə düşdük?

-Bəlkə Vasya gilə qalxıb, üst başımızı qaydaya salaq?

Bu təkliflə razılaşdılar. Vasyagilin qapılarını döydülər. Xoşbəxtlikdən  dostları hələ evdə idi.

-Bu nə kökdür?-deyə Vasya hər ikisini gülər üzlə qarşıladı.

Növbə ilə vanna otağına keçib üst-başlarını qaydasına saldılar.

-İndi gedə bilərik!-deyə Andrey güzgünü qabağında başını darayıb qurtardı.

Hər üçü Vasyagildən çıxıb Nataşagilin qapısını döydülər. 

Ýåíèø çàëûí îðòàñûíäà äÿéiðèìè ñòîëóí àðõàñûíäà Íàòàøàíûí àòàñû Èâàí Âëàäèìèðîâè÷ âÿ Ìàðãàðèòà Ïåòðîâíàíûí òàíûøëàðû âÿ ãîùóìëàðû ÿéëÿøìèøäèëÿð.

Íàòàøàíûí ñèíèô éîëäàøëàðû äà ñòîëóí àðõàñûíäà idilər.

 Ùå÷ íÿ Ôàçèëèí gözündən éàéûíìàäûüûíäàí, î ãûðõà ãÿäÿð àäàìûí îòàãäà îëäóüóíó áèðúÿ àíäà ùåñàáëàäû.

Ìàðãàðèòà ýÿëÿíləri ãîíàãëàða  òÿãäèì åòäè:

-Druzğə poznakomtesğ! Gti Andrey, student iz Pitera, uçitsə na injenera, a gto Fazilğ, naşeqo Asada plemənnik.

Ôàçèë ÿìèñèíèí àäû ÷ÿêèëÿí êèìè çàëäà ýþçëÿðèlə îíó àõòàðäû, õàëàñû Ùÿëèìÿíèí àðõàéà áîéëàíûá îíà áàõäûüûíû ýþðäö. Àíëàäû êè, ÿìèñè də buradadır.

Façèë ùàðà ýåäÿúÿéèíè îíëàðà äåìÿìèøäè. Îäóð êè, áèð àçúà êàðûõäû.

Ìàðãàðèòà Ïåòðîâíànın îíëàðû áåëÿúÿ òÿãäèì åtməyi Ôàçèëèí öðÿéèíúÿ îëäó. Ñòîëóí àðõàñûíà êå÷ÿí êèìè Àíäðåéèí ãóëàüûíà ïû÷ûëäàäû:

-Ñÿíèí ýÿëÿúÿê ãàéíàíàí äèïëîìàòäûð.

-Ñÿí çàðàôàò åëÿ!

Àíúàã èø çàðàôàòäàí êå÷ìèøäè. Àíäðåé áèð-íå÷ÿ äÿôÿ Íàòàøà ilə Ãàëèíà Èâàíîâàýèëäÿ ýþðöøìöø, qızı dilə gətirmiş âÿ qÿðàðà ýÿëìèøäèëÿð êè, Nataşanın ad ýöíü Àíäðåé qızın àòàñûíà  ìöðàúèÿò åòñèí âÿ "Ãûçûíûí ÿëèíè və ürəyini èñòÿñèí!"   

Ùàìûíû ýþçö Andreydə îëìàğına áàõìàéàðàã, o, özünü itirmirdi, Bakı dili ilə desək, øèð êèìè äóðìóøäó. Ôàçèë þçöíö îíóí éåðèíäÿ òÿñÿââöð åäÿ áèëìèðäè.

Áèð íå÷ÿ ýöí áóíäàí ãàáàã Àíäðåéëÿ Íàòàøàýèëÿ ýÿëÿíäÿ Bèêÿíè îíëàðäà ýþðìöøäö.

 Ãàïûíûí çÿíýè ÷àëûíäû âÿ Ìàðãàðèòà Ïåòðîâíà àäÿòè öçðÿ ãàïûéà òÿðÿô ýåòäè.

-Моя радаость, добро пожаловать!  Камилчик, ты тоже пришел?-äåéÿ, qadınıí ñÿñè åøèäèëäè.  

Îòàüà ñèð-ñèôÿòèíäÿí íóð éàüàí áèð úàâàí îüëàí âÿ  onun ãîëóíà ýèðìèø Ñåéèä Bèêÿ äàõèë îëäóëàð. Qız àë ãûðìûçû õàðàäà ñàíêè ìÿëàêÿéÿ áÿíçÿéèðäè. áèð-áèðèíÿ åëÿ éàðàøûðäûëàð, åëÿ áèë áèð àëìàäûðëàð.

Ôàçèëèí áîüàçû ãóðóäó. Àíäðåé äîñòóíóí nə hala  äöøäöyünü gördü:

-Это брат Сеид Бики, Мир Камил!

Ôàçèëèí öðÿéè éåðèíÿ ýÿëäè.

Ìèð Êàìèë ñòîëóí àðõàñûíà êå÷äè, áàúûñû èñÿ Íàòàøàyla î áèðèñè îòàüäàkı ðÿôèãÿëÿðèíÿ ãîøóëäóëàð.

Áèð éàðûìúà ñààò áåëÿúÿ þòäö. Ìàðãàðèòà Ïåòðîâíà Àíäðåé òÿðÿôÿ áàõûá áàøû ilə nəyəsə işarə åtäè, þçö èñÿ ãûçëàð îëàí îòàüà êå÷äè. Qûzëàð və Íàòàøà ilə birlikdə qayıtdılar.

Ñàíêè Àíäðåé áóíó ýþçëÿéèðäè. O, yerindən ãàëõäû âÿ Íàòàøà òÿðÿôÿ àòäûìëàäû. Ãûçûí ÿëèíè ÿëèíÿ àëdû. ùÿð èêèñè ýÿëèá İvan Vladimiroviçin ãàðøûñûíäà äèç ÷þêäöëÿð:

-Иван Владимирович, разрешите просить руки и сердца Вашей дочери!-äåéÿ Àíäðåé îíà ìöðàúèÿò åòäè âÿ áàøûíû àøàüû ñàëäû.

Çàëà ñöêóò ÷þêäö. Ùàìûíûí ýþçëÿðè îíëàðäà èäè. Èâàí Âëàäèìèðîâè÷in nə deyəcəyini gözləyirdilər.

Ata àéàüà ãàëõäû, ÿòðàôûíà áîéëàíäû, àðâàäû Ìàðãàðèòà Ïåòðîâíàíû ÿëèëÿ éàíûíà ÷àüûðäû.

Àäÿòÿ ýþðÿ Àíäðåé ýÿðÿê hər èêèñè áèð éåðäÿ îëàíäà "ãûçûí ÿëèíè" èñòÿyəydi.

-Òû, ÷òî ñêàçàë?- äåéÿ Èâàí Âëàäèìèðîâè÷ səsini qaldırdı.

Àíäðåé Ìàðãàðèòà Ïåòðîâíàíû îíóí éàíûíäà ýþðöá, ñÿùâèíè áàøà äöøäö:

-Иван Владимирович, Маргарита Петровна, разрешите просить руки вашей дочери! Благославите нас!  

-Вот это, другое дело! Без матери нельзя!- äåéÿ Èâàí Âëàäèìèðîâè÷ öçöíö ãîíàãëàðà òóòäó:

-Ну как, дорогие гости? Достоин он моей дочери? -äåéÿ ñîðóøäó.

Ùàìûíı ýþçö Àíäðåéëÿ Íàòàøàäà èäè. Ñóàëûí îíëàðà àèä îëäóüóíó eşidib Èâàí Âëàäèìèðîâè÷ òÿðÿôÿ áoylandılar.

-Лучшего жениха не найти!- äåéÿ Ãàëèíà Èâàíîâíà øàýèðäèíèí êþìÿéèíÿ ýÿëäè.

Bundan ñîíðà èñÿ ùàìû "Äîñòîèí!", äåéÿ éåðëÿðèíäÿí səsinə səs verdilər.

-Ну что ж, друзья, стареем. Пора уже выдать дочь замуж! Благославляю Вас, дети мои! Будьте счастливы!- äåäè âÿ Ìàðãàðèòà Ïåòðîâíàíûí îíà óçàòäûüû Èêîíànı aldı, ÿââÿë Àíäðåéèí ñîíðà èñÿ Íàòàøàíûí áàøû öñòöíäÿ õà÷ ÷ÿêäè.

Àíäðåé úèáèíäÿí íèøàí öçöéöíö ÷ûõàðòäû âÿ ãûçûí áàðìàüûíà òàõäû. Ùÿð èêèñè êå÷èá ñòîëóí áàøûíäà îíëàð ö÷öí ùàçûðëàíìûø yerdə îòóðäóëàð.

Ñåéèä Bèêÿ Íàòàøàíûí ñàüûíäà, Ôàçèë èñÿ Àíäðåéèí ñîëóäà îòóðìàüà äÿâÿò îëóíäóëàð. ×öíêè àäÿò áunu òÿëÿá åäèðäè. Qızın yaxın rəfiqəsi qızın yanında, oğlanın dostu oğlanın yanında oturmalıydı. 

Áó ýöí òÿêúÿ Àíäðåélə Íàòàøàíûí äåéèë äàùà èêè ýÿíúèí ùÿéàòûíäà ÿëàìÿòäàð ýöí îëäó. Ñåéèä Bèêÿéëÿ Ôàçèëèí òàíûøëûüû áàøëàäû.

ÊßÁËß ÚßÔßÐ

 

Éàéäà Áàñqàëäà òèêèíòè èøëÿðè âöñÿò àëûá ýåäèðäè. Kəlağayı təsərüfatının inkişafı bunun üçün hər şəraiti yaratmışdı. Varlanan xalq öz yaşayış şəraitini yaxşılaşdırırdı.

Êÿáëÿ Úÿôÿðèí èñÿ başını qaldırmağa vaxtı yox idi. Başı kəlağayının satışı ilə bağlı məsələləri həll etməyə qarışmışdı.

O, qəsəbənin məhsulunu Òàò Ùÿñÿíèí ÿëèéëÿ Ðóñèéàíûí ùÿð òÿðÿôèíÿ éàéûðäû.

İndi eëÿ øÿðàèò éàðàíìûøäû êè, Áàêûäà âÿ áàøãà øÿùÿðëÿðäÿ êÿlàüàéû éîõà ÷ûõìûøäû. Ãèyìÿòè èñÿ áèðÿ-áåø àðòìûøäû.

Êÿáëÿ Úÿôÿð âÿçèééÿòè êðèòèê äÿðÿúÿéÿ ÷àòäûðìàìàã ö÷öí Òàò Ùÿñÿíÿ ýþíäÿðäèéè êÿëàüàéûäàí Áàêûéà äà ýþíäÿðèðäè.

Òàò Ùÿñÿíëÿ êÿëàüàéûíû Ðóñèééÿòÿ ÷ûõàðàíà ãÿäÿð Áàñãàëın malı Àçÿðáàéúàíà áÿñ åäèðäè, àíúàã èíäè  âÿçèééÿò äÿéèøìèøäè.

Êÿëàüaéıya İran, Türkistan, Türkiyə, Îñåòèéà, Êðûì, Àúàðñòàí, Åðìÿíèñòàída tələbat vardı. Yeni əlaqələr yaratmaq, təlabatı öyrənib, istehsalı artırmaq lazım idi.

Êÿáëÿ Úÿôÿð êÿëàüàéû äÿçýàùëàðûíûí ñàéûíû àðòûðìàã âÿ éåíè óñòàëàðû Áàñqàëà äÿâÿò åòìÿê  èñòÿyiräè. Áuíuí ö÷öí îíóí èñòÿnèlÿí ãÿäÿð âÿñàèòè âàðäû.

Áàñãàëà isə èïÿéèí ÷îõ ùèññÿñè Øÿêè tərəfdən ýÿëèðäè âÿ áó àëâåðè äÿ Êÿáëÿ Úÿôÿð åäèðäè. Çoxdan bəri àüëûíà ýÿëäèéè áèð ôèêèðè þç ãàðäàøû Ñÿôÿðlə áþëöøäöðäö:

-Qardaş, Áàêûäà êÿëàüàéû îä ãèéìÿòèíÿäèð. Òàò Ùÿñÿí äÿ íÿ ãÿäÿð ýþíäÿðèðèk, íÿãäè ïóëóìóçó âåðèð. Áàñãàëdakı canlanmaya bax! Ùàìû éåíè åâëÿð òèêäèðèð.

Ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè, işimizi ýåíèøëÿíäèðìÿëèéèê. Áàøãà éåðëÿðäÿ äÿ äÿçýàùëàð ãóðóá èøëÿòìÿëèéèê. Áóíà íåúÿ áàõûðñàí?

-Mÿí äÿ ñÿíèí ôèêèðèíäÿéÿì. Àíúàã ùàðaäà à÷äûðàã? Ùÿðÿíèí åâèíäÿ èêèñè, ö÷ö âàð. Èø÷è ãöââÿñè ÷àòûøìaz.

 -Ýÿë, ñÿíè Øÿêèéÿ ýþíäÿðèì! Ãàéíàòàíýèëÿ. Äÿçýàù àëàã, îðà ýþíäÿðÿê, Ýÿíúÿäÿ äÿ áó èøè Íàçèìÿ òàïøûðàã.

-Íÿ ôèêèðäÿñÿí?

-Ìÿí ðàçû, àíúàã èúàçà âåð, Øÿêèéÿ ýåäèì, Ýÿíúÿdÿ Íàçèìÿ äÿ äÿéèì. Ýþðÿê, ãàðäàøûìûç íÿ äåéèð?

-Îíäà åëÿ ñàáàù ñÿùÿð éîëà ÷ûõ!

***

Áàñqàëäà áàçàð ýöíö idi. Günortadan azca keçmişdi. Ñÿôÿð Øÿêèäÿí ãàéûäàíäà evdə heç kimi tapmadı. Qonşular dedilər ki, Êÿáëÿ Úÿôÿð,  dörd ãàðäàøû âÿ àèëÿëəri ilə birlikdə Ãàðòàïûëà ñåéðÿ ÷ûõmışlar.

  Səfər Ùÿñÿõàí áàüûíà ÷àòàíäà onun  öðÿéèíÿ dammışdı êè, Ãàðòàïûëà áèð áàø ÷ÿêñèí. Ùèññèéàòû, deyəsən, îíó àëäàòìàìûøäû. Ancaq faytonu meşəyə döndərtmədi. Keçib getdi.

Evinin  darvazasından içəri girərkən anladı ki, geri qayıtmalı olacaq.

Faytonçu faytonun arxasına bağlanmış çamadanları açdı içəri daşıdı. Sonra nə deyəcəyini gözlədi.

Səfər çamadanlardan birini seçdi və faytonçuya verdi ki, faytona qaytarsın. Özü isə geri qayıtdı, dərvazanı örtdü, sonra faytona qalxdı:

-Sür, Qartapıla!

-Səfər ağa, qapını qıfıllamaq yadınızdan çıxdı.- deyə dərvazanı göstərdi.

-Bizdə dərvazaya qıfıl vurmazlar!

-Sizdə oğuru-moğru yoxdur?

-Basqalda eləsi yaşaya bilməz! Kənardan gələnin isə buna cürəti çatmaz!

Faytonçu daha bir söz demədi. Qırmancını qaldırıb atların üstündə çaldı. Bayaqdan sakit durmuş, elə bil darıxan atlar yerindən götürüldülər.

Ãàðòàïûëûí àéàüûíäà Êÿáëÿ Úÿôÿðèí îðòàíúûë îüëó Ãÿôÿð ÿìèñèíè ýþðäö.

-ßìè!-äåéÿ faytona tərəf qaçdı.

Óøàüûí òàíûø ñÿñèíÿ Ñÿôÿð ÿòðàôà áîéëàíäû âÿ êîëëàðûí àðàñûíäàí ÷ûõàí ãàðäàøû îüëóíó ôàéòîíà àëäû.

-Áóðaäà íÿ åäèðñèíèç?

-Ìàíãàë ö÷öí îäóí éûüûðûã!

Ñÿôòÿð öçöíö ôàéòîí÷óéà òóòäó:

-Äþíäÿð sağa!

Ôàéòîí÷ó àòëàðûí èïèíè äàðòäû. Ôàéòîíó éåðèíäÿ ôûðëàòäû âÿ éîëóí êàíàðûíäàí êîëëàðûí è÷èíÿ ýåäÿí ÷ûüðûí è÷èíÿ ýèðäèlər.

Úûüûð àüàúëàðëà ÿùàòÿ îëóíìóø ýåíèø áèð äöçÿíÿ ÷ûõàðòäû. Uzaqda camahat görünürdü. Səfər faytonu o səmtə sürdürdü. 

Hündür àðìóä àüàúûíûí àëòûíäà éåðÿ õàë÷à-ïàëàç äþøÿíìèø, öñòöíÿ äþøÿê÷ÿëÿð àòûëìûøäû. Ñöôðÿ à÷ûëìûøäû.

Êÿáëÿ Úÿôÿð âÿ ãàðäàøëàðû àéàüà ãàëõäûëàð, ôàyòîíó ãàðøûëàäûëàð.

-Ñÿíè õîø ýþðäöê, ãàðäàø!-äåéÿ Êÿáëÿ Úÿôÿð ÿëèíè ôàéòîíäàí äöøìöø ãàðäàøûíûí ÷èéíèíÿ ãîéäó: -Ùÿìèøÿ åâèíäÿ-åøèéèíäÿ!

Ñÿôÿð ãàðäàøëàðûéëà ýþðöøäöêäÿí ñîíðà ãàäûíëàðëà ñàëàìëàøäû, ôàéòîí÷óíóí éåðÿ ãîéäóüó ÷åìîäàíı à÷äû âÿ ýÿëèíëÿðèíÿ Øÿêèäÿí ýÿòèðäèéè ùÿäèééÿëÿðè, uşaqlara isə Øÿêè ùàëâàñûíû âÿ øèðíèééàòûíû ïàéëàäû.

 Àäÿò áóíó òÿëÿá åäèðäè: Êÿíàðà ÷ûõàí àäàì ýÿðÿê ùàìûéà ùÿäèééÿ ýÿòèðñèí, ÿëèáîø ãàéûòìàñûí.

Ãàðòàïûëà äàüëàðäàí ñÿðèí ìåù ÿñirdi. Éàéûí èñòè ùàâàñû ãàðøûäàêû ßìðÿêè äàüûíûí óúëàðûíà òîxunub äàü áîéó ñîéóéàðàã àøàüû åíìÿéÿ áàøëàìûøäû. Ñàíêè áàüëàð âÿ äöçÿíëÿð ãûçìàð ýöíÿø øöàlarından äèíúÿëirdi.

Ñÿðèíëèéè ùèññ åòìèø ãóøëàðûí cəh-cəhi âÿ cingiltiləri ətrafı bürüyürdü.

 -Ñÿôÿð íåúÿ êå÷äè?-äåéÿ, Êÿáëÿ Úÿôÿð ãàðäàøûíäàí ñîðóøäó.

-Pis olmadı. Òåç ãàéûòìàüûìûí ñÿáÿáè äÿ åëÿ áódur. Íàçèì äÿ, ãàéíàòàì äà ðàçûëûã âåðäèëÿð. Äåäèëÿð êè, äÿçýàù÷ûëàðû ýþòöðöá, Ýÿíúÿéÿ âÿ Øÿêèéÿ ýÿòèðèì,  ãóðàøäûðñûíëàð.

-Òîõóìàã íåúÿ, áàúàðàúàãëàð?

-Áó áèð áàëàúà ìöøêöë ìÿñÿëÿäèð. Ýÿðÿê Áàñãàëäàí îðà óñòàëàðäàí áèð-íå÷ÿñèíè ýþíäÿðÿê,  ðÿùáÿðëèê åòñèíëÿð.

-Êèìè ìÿñëÿùÿò ýþðöðñÿí? Êèì åâèíè-åøèéèíè ãîéóá ýåäÿð? Ùàìû èø áàøûíäà.

-Ñèç äåéÿíè, åëÿ Íàçèì äÿ äåéèðäè. Éîë áîéó äöøöíìöøÿì. İstəyirəm, aèëÿìè ýþòöðöá Øÿêèéÿ êþ÷öì, îðäàêûëàða òîõóúóëóüà þéðÿäèì.  Ýÿíúÿäÿ èñÿ áó èøè Nazimə òàïøûð. Áèð âàõò âàðäû Áàñãàëäà îíäàí éàõøû êÿëàüàéû òîõóéàí éîõ èäè.

Êÿáëÿ Úÿôÿð ôèêèðÿ daldı. Ãàðäàøû äåéÿíëÿð àüëà áàòàí èäè. Áàøãà éîëó äà éîõ èäè. Ùàíñû áàñãàëëûéà î, äåéÿ áèëÿðäè êè, åâèíè ãîé, Øÿêèéÿ êþ÷ âÿ êÿðõàíàìäà èøëÿ! Áó òÿùãèð ñàéûëàðäû. Áàñãàëëûëàð òÿáèÿòúÿ àçàäëûüû õîøëàéàí àäàìëàðäûr, àñûëûëûüû ãÿáóë åòìəzdilər.

-Ñÿí áèëÿí ìÿñëÿùÿòäèð!-äåéÿ Êÿáëÿ Úÿôÿð öçöíö ãàðäàøûíà òóòäó.-Ùà÷àí êþ÷ìÿê ôèêðèí vàð?

-Åëÿ ñàáàù!

-Îíäà ôàéòîíó ãîéìà ýåòñèí!

-Åëÿúÿ äÿ åäÿúÿéÿì.

-Áÿñ óñòàëàð?

-Áàñãàëà ãàéûäûá, îíëàðëà äàíûøàúàüàì. Áèëìèðÿì, íÿ äåéÿúÿêëÿð?

-Èøñèçäèðëÿð. Ðàçûëàøàúàãëàð. Áèð äÿ ïóë ÿñèðýÿìÿ! Íÿ ãÿäÿð ëàçûìsə, õÿðúëÿ. Èìêàíûìûç âàð! Onları razı sal.

ÝÞÐÖØ

 

Àíäðåéèí íèøàíûíäàí èêè àéäàí àðòûã ìöääÿò êå÷ìèøäè. Î, òÿúðöáÿñèíè ãóðòàðûá Ïèòåðÿ ãàéûòìûøäû. Ôàçèë Bèêÿíè íèøàíäàí ñîíðà ýþðìÿñÿ äÿ, Âàñéàýèëÿ ýÿëÿíäÿ òåç-òåç Íàòàøàéla ýþðöøöðäöëÿð.

Qız Àíäðåéèí éàçäûüû ìÿêòóáëàðû îõóéóð âÿ äîñòëàðû ilə birlikdə  îía məktub yazırdılar.

Áèð ýöí Ôàçèë  Bèêÿäÿí ñþùáÿò ñàëäû:

-Наташка, мне очень нарвится твоя подруга. У нее прекрасные глаза.

-Да, все так говорят.-dåéÿ Íàòàøà ñàíêè ñþçöí ÿââÿëèíè åøèòìÿäè.

-Мне она очень нравится! Но не знаю, как с ней общаться?- äåéÿ Ôàçèë ñþçöíö òÿêðàð åòäè

-Между прочим, и  ты ему понравился.

-Как ее увидеть?

-Она по пятницам к нам приезжает, а по суботам я у них бываю. Они живут в Ичери шехере, за нашей семинарией. У нее красавчик брат! Наши девушки из семенарии c ума из-за него, все влюблены в него. А он ни на кого не смотрит..Прекрасный парень, ерудит.

-Он на два класса ниже нас учится. Мы

-Знаешь, как моя мама его любит! Он мне, как брат! Фактически вместе выросли.

Íàòàøà åâèí áèð ãûçûéäû, íÿ ãàðäàøû, íÿ äÿ áàúûñû âàðäû. Evi anası idarə edirdi, aristokrat atası isə heç nəyə qarışmırdı.

Marqaritta Petrovna Bakıya köçdükdən sonra San-Peterburqdakı bütün varèäàòûn çoxunu satdırmış, àèëÿíè Áàêû áàíêëàðûíà ãîéäóüó ïóëäàí ýÿëÿí ôàèçèí ùåñàáûíà ñàõëàéûðäû.

-Наташка, что мне посоветуешь?- deyə Fazil məsləhət istədi.

-Приходи в пятницу к нам и ты ее увидешь!-äåéÿ Íàòàøà òÿêëèô åòäè.

-Твоя подруга не обидется?

-Это почему?

-Не знаю. Она же азербайджанка.

-Не поняла?

-Я боюсь, как бы обидется.

-Хочешь, правду скажу?

-Она сама хочет этого.

Íàòàøà áèðäÿí àíëàäû êè, ðÿôèãÿñèí ñèððèíè à÷ûá. Áèð áàëàúà òóòóëäó. Äiýÿð òÿðÿôäÿí ôèêèðëÿøäè êè, áóíó Ôàçèëÿ äåìÿêlə, o, heç kimə pislik etmirdi. Əksinə áèð-áèðèíÿ éàðàøàí èêè ýÿíúè áèðëÿøäèðirdè.

-Фазиль, только ты об этом ей не говори, она меня убьет! Я выдала ее тайну.

-Спасибо, Наташка за все. И не беспокойся, она мне очень нравится.

Áó ñþùáÿòäÿí ñîíðà Ôàçèë ãàíàä à÷ûá ó÷óðäó. Úöìÿéÿ ùÿëÿ áåø ýöí ãàëûðäû, î, èñÿ íÿ åäÿúÿéèíè áèëìèðäè. Ýöíëÿðäÿ åëÿ áèë éåðèíäÿn tərpənmirdi. Éàìàíca äàðûõûðäû. Þìðöíäÿ áèðèíúè äÿôÿ èäè êè, ãÿëáèíäÿ ìÿùÿááÿò ùèññëÿðè áàø ãàëäûðûðäû. Îõóäóüó êèòàáëàðäà áó ùèññèééàòûí èëê ìÿùÿááÿò îëäóüóíó áèëñÿ äÿ, þçöíö èäàðÿ åòìÿéè áàúàðìûðäû. 

Òÿáèÿòúÿ òÿìêèíëè, ñàêèò, ñÿëèãÿëè, ùèññèyéàòà óéìàéàí Ôàçèëèí áåëÿ äÿéèøìÿñèíè õàëàñû Ùÿëèìÿ äÿ ùèññ åòìèøäè. Îíóí äÿéèøìÿñèni ùÿðÿêÿòëÿðèíäÿêè ìÿíòèãñèçëikdən ùèññ åòìèøäè.

-Õàëà ãóðáàí, ñÿíÿ íÿ îëóá? -äåéÿ îíà íÿâàçèø ýþñòÿðìÿê èñòÿéèðäè.

-Âaëëàù, õàëà ùå÷ íÿ...

-Àé áàëà, åëÿ áèë þçöíäÿ äåéèëñÿí.

-Äÿðñëÿðèì ÷îõäóð.

-Õÿñòÿëÿíèá åëèéÿðñÿí ùa?

-Éîõ, õàëà, ùÿð øåé ãàäàñûíäàäûð.

Õàëàñû  otağını tərk etdikdən sonra Ôàçèë ýöçýöéÿ áàõäû. Äÿéèøèêëèê ýþðìÿäè. Áÿñ õàëàñû ùàðaäàí áó äÿéèøèêëèéè ýþðöðäö. Àõû áó äàõèëè äÿéèøèêëèê èäè. Îíó òÿêúÿ Ôàçèë þçö áèëèðäè. Áèðäÿí Áåðàíæåíèí ñþçëÿðè éàäûíà äöøäö: Ñåâÿíëÿð êîð îëóðëàð!

"Îëà áèëñèí, ìÿí ýþðìÿäèéiìè îíëàð ýþðöðëÿð.-äåéÿ äöøöíäö. Ôàçèë, äîüóðäàí äà, Ñåéèä Bèêÿéÿ àøèã îëìóøäó.

Ôàçèëÿ ñèðëÿðè à÷ìàqla Íàòàøàíûí öðÿéè ñîéóìàäû. Î, ÷ûõûá ýåäÿí êèìè ÿëèíè òåëåôîíà àòäû, Ñåéèä Bèêÿéÿ çÿíý âóðäó. Ôàçèëäÿí åøèòäèêëÿðèí ùàìûñûíû ðÿôèãÿñèíÿ äàíûøäû.

                              ***

 

Áèð-áèðèélÿ ýþðöøìÿê èñòÿéÿí èêè èíñàíûí qovuşmasından éàõøû íÿ îëà áèëÿð.

Áó îíëàðûí áèðèíúè ýþðöøö èäè, àíúàã åëÿ ýþðöøäöëÿð êè, åëÿ áèë ìèí èëäèð áèð-áèðèíè òàíûéûðdıëàð.

Îíëàðûí ìåùðèáàícasına äàvranması, áèð-áèðèíÿ ìöíàñèáÿòäÿ ñÿìèìèëèéè, áåëÿ òåçëèêëÿ ãîâóøìàëàðûíû ýþðÿí  Íàòàøàíà  ýþçëÿðèíÿ èíàíìûðäû. Qıza åëÿ ýÿëèðäè êè, áó ana ãÿäÿð îíëàð áèð-íå÷ÿ äÿôÿ görmüşlər.

-Ребята, я вас не понимаю, скажите, пожалуста, вы случайно до этого дня, нигде не встречались? -äåéÿ îòàãäà éàääàí ÷ûõàí Íàòàøà çàðàôàò åòäè.

Onun áó ñþçöíÿ ùÿð èêèñè ýöëäó âÿ  áèð ñÿñlÿ:

-Только во сне!-äåäèëÿð âÿ áèð-áèðèíè öçöíÿ áàõäûëàð. Ìàðàãëû èäè êè, ùÿð èêèñèíèí dilindən åéíè ñþçëÿð çıxırdı.

Íàòàøà  sözlərinə laqeyd qaldı və î áèðè îòàüà êå÷äè. Ãóëëóã÷óéà ýþñòÿðèø âåðäè êè, ÷àé ñóôðÿñè ùàçûðëàñûí. Þçö èñÿ äîñòëàðûíûí éàíûíà ãàéûòäû.

-Смотрю на вас и думаю, удивительно: они только что встретились, такое впечатление, что вы знаете друг друга тысячи лет. -äåéÿ Íàòàøà îíëàðû ñþùáÿòäÿí àéûðäû.

-Ты права, нам тоже так кажется!-äåéÿ, Ñåéèä Bèêÿ úàâàá âåðäè.

-Èíñàíëàðûí òàëåëÿðè ýþéëÿðäÿ éàçûëûð! Íàòàøêà, ìÿýÿð Áèáëèéà áåëÿ äåìèð? -äåéÿ Ôàçèë ñþùáÿòèí òîíóíà úèääèëèê âåðìÿê èñòÿäè.

-Ñÿí äÿ ëàï ðóñ ïîïó êèìè äàíûøäûí. Áóðà Áèáëèéà îõóìàüà ýÿëìèñÿí, éà ýþðöøÿ.-äåéÿ Íàòàøà ñþùáÿòÿ ãàéûòìàã èñòÿäè.

Ïÿíúÿðÿäÿí ôàéòîí òÿêÿðëÿðèíèí âÿ àòëàðûíûí àéàã ñÿñëÿðè åøèäèëäè. Ñåéèä Bèêÿéÿ áó ñÿñëÿð òàíûø iäè.

-Ýþðöøöìöç ãóðòàðäû!-äåéÿ Ñåéèä Bèêÿ àéàüà ãàëõäû.-Ìèð Êàìèë ýÿëäè, Íàòàøà ìÿíè éîëà ñàë!-äåäè âÿ ãàïûéà òÿðÿô àòäûìëàäû. Áèðäÿí ýåðè äþíäö, öçöíö Ôàçèëÿ òóòäó:

-Ùÿëÿëèê! Áèçÿ çÿíý âóð, Íàòàøà òåëåôîíó áèëèð.-äåäè âÿ àüûð ìÿxìÿð ïÿðäÿëÿðèí àðõàñûíäàêû äÿùëèçäÿ ýþçäÿí èòäè.  

Ãóëëóã÷ó ñòîëóí öñòöíÿ ïîäíîñäà ýÿòèðäèéè ÷àé äÿñýàùûíû äöçöðäö. Ôàçèë isə äèâàíäà îòóðóá äÿðèí ôèêðÿ äàëìûøäû. ßòðàôûíäà íÿ áàø âåðäèéè ìàðàãëàíäûðìûðäû. Áèðèíúè ìÿðòÿáÿéə äöøÿí Íàòàøàäàí èñÿ áèð-íå÷ÿ äÿãèãÿ èäè ñÿñ-ñîðàã éîõ èäè.

Äÿùëèçèí à÷ûã ãàïûñûíäàn úàâàí áèð îüëàíûí ýöëöø ñÿñëÿðè åøèäèëèðäè.

Ñÿñ êÿñèëäè âÿ ìÿðìÿð ïèëëÿëÿðëÿ êèìiíñÿ éóõàðû qalxdığı ùèññ îëóíäó. Îòàüà qayıdan Íàòàøà  Ôàçèëè äèëõîð ýþðäö:

-Ãàðäàøû, Ìèð Êàìèë,  äàëûíúà ýÿëìèøäè!

-Nataşa, ona mne oçenğ narvitsə!

-Ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð, ñÿí äÿ  õîøóíà ýÿëèðñÿí. Ñåéèä Bèêÿ éîõñà ñÿíèíëÿ îòóðìàçäû. Î,÷îõ àüûð ãûçäûð.

-Íàòàøêà, àíúàã ìÿíèìëÿ...

-Ñÿíèíëÿ, ìàðàãëûäûð, þçöíö ÷îõ ñÿðáÿñò àïàðûðäû.

Ôàçèë áó ñþçëÿðäÿí ñîíðà ùå÷ íÿ äåìÿäè. Ãÿëáèíäÿêè ñåâèíúè áèðóçÿ âåðÿ áèëìəzäè. Þìðöíäÿ áèðèíúè äÿôÿ èäè êè, ãÿëáèíèí ñÿñèíè åøèäèðäè. Ñóñìàã ëàçûì îëäóüóíó äóéóðäó.

***

1908-úû èëèí yazında Ôàçèë ìÿêòÿáè ãóðòàðäû. Attestatını alıb Basqala getdi. Dədəsindən Bakıda qalıb işləmək üçün icazə istəyirdi.

-Sən daha Basqallıq deyilsən!-deyə Kəblə Cəfər gözaydınlığına gəlmiş qohum-əğraba arasında ona müraciət etdi:-Bakıda qalıb işləməyin biziçün daha vacibdir.-deyə atası öz fikrini bildirdi.

Ərinin dediklərini eşidən Ziba xanım şaşqın qalmışdı, camahatın getməyini gözləyirdi ki, nə baş verdiyini  öyrənsin.

Qonaqlar dağılışandan sonra tut ağacını altına bütün ailə yığışmışdı. Adətən atalarının yanında uşaqlar dinməz otururdular. Fazilin gəlişi isə hər şeyi dəyişmişdi.

Qardaşları Fazildən əl çəkmirdilər. Bir-birinin ardınca onu suala tuturdular. Kəblə Cəfərəsə bu ləzzət verirdi. Əvvala ona görə ki, çoxdandı oğlunu görmürdü, digər tərəfdən,  ağıllı cavablarını eşidib sevinirdi. 

-A bala, harada işləmək fikrin var?

-Əmi deyir, yanında işləyim. Kontorunu qaydasına salım. Qoy, bir az dincəlsin.

-Pis fikir deyil!

-Kəlağayı ticarətini genişləndirəcəyəm. Òöðêiñòàí âÿ Èðàíëà òèúàðÿò aparacağam.

-A bala bəs biz?-deyə Fazil anasının səsini eşitdi.

Fazil susdu. Qarşıda oturan atasının baxışları daha ona yox, arxasında dayanmış anasına dikilmişdi.

-Ay qız, istəyirsən, burada qalıb mal otarsın?-deyə Kəblə Cəfər tənəə ilə soruşdu və güldü.

-Bizim nəsildə mal otaran olmayıb! Basqalın nəyi Bakıdan pisdir?-deyə ana suala sualla cavab verdi.

-Əvvala Bakı Basqaldan böyükdür. Oğlun bura yerləşmir. Qurtardı. Mən belə qərara gəlmişəm.

Kəblə Cəfərin sözünü bitirdi. Hamı kimi Ziba xanım da susdu. Başqa cürə ola bilməzdi. Çünki hələ heç kim onu fikrindən döndərə bilməmişdi.

Uşaqlar otaqlarına dağılışdıqdan sonra Kəblə Cəfər arvadını yanında oturtdu:

-İncimə, Ziba! Bilirəm, Fazili necə istəyirsən.  Gələcəyi var. İndi hər şey Bakıda həll olunur. Qoy, getsin!-deyə könlünü aldı.

-Axı onunçun darıxacağam.-deyə ana gileyləndi.

-Ziba, işlərimi tezliklə qaydasına salandan sonra, hər ay səni Bakıya aparacağam. Ordakı evimiz tikilib, qurtarmaq üzrədir. Gedib, balanla qalarsan.

-Bəs buradakılar?-deyə Ziba xanım başını yellədi.

-Əsası odur ki, uşaqlar qoyduğum yolla getdirlər!-deyə Kəblə Cəfər ayağa qalxdı. Bu o demək idi ki, söhbət bitdi.

***

Kəblə Cəfərin Şəkidə və Gəncədəki kərxanaları tam gücü ilə işlətməyə başlamışdı. Yaxşıca gəlir gətirirdilər. 

 Bu şəhərlərdə èñòåùñàë îëóíàí êÿëàüàéûnın çox hissəsi Áàêûéà ýþíäÿðèëèð âÿ oradan Òöðêñòàíà âÿ ßnçÿëèéÿ ýÿìèlə éîëà ñàëûíûðäû.

Éàõøûúà ïóë ãàçàíûðäûëàð. Äàùà Ôàçèë ÿìèñèýèëäÿ éàøàìûðäû. È÷ÿðè Øÿùÿðäÿ Êÿáëÿ Úÿôÿðèí òèêäèðäèéè åâÿ êþ÷ìöøäö.

18 éàøû éåíèúÿ òàìàì îëìàüûíà áàõìàéàðàã, Ôàçèë þçöíö áþéöê êèøè êèìè àïàðûðäû.

Ùåéáÿòèí àòàñû òåç-òåç îüëóíà Ôàçèëè ýþsòÿðèá äåéèðäè:

-À áàëà, ùå÷ îëìàñà, äîñòóíà îõøà!

Ùåéáÿò èñÿ ýöëÿðÿê úàâàá âåðèðäè:

-Àòà, îíà îõøàìàã îëìàç! Îíóí òàéû áÿðÿáÿðè éîõäóð.

Atasının tèúàðÿò  êîíòîðó äà Pàðàïåò áàüûía bitişik olduğundan Ùåéáÿò áöòöí ýöíö Fazilin  yanında idi.

Áàùàðûí ãûçìàð ÷àüû èäè. Áàêûíûí ùàâàñû äÿíèçäÿí âÿ ìÿäÿíëÿðdÿí ýÿëÿí ìàçóò èéè èëÿ äîëmuşdu. Dənizdən bóõàðëàíàí íåôò íÿôÿñ àëìàğa qoymurdu.

Àäÿòÿí áàùàðûí axırında àèëÿñèíè Áàñãàëà ýþíäÿðÿí ßùÿä áó ñÿôÿð èñòèãàìÿòè äÿéèøäèðìÿê ãÿðÿðûíà ýÿëäè. Àèëÿñèíè âÿ óøàãëàðûíû ýþòöðöá Êðûìà ýåòäè.

Ôàçèëè èñÿ Ùåéáÿò éîëäàí ÷ûõàðûðäû êè, ýÿë Àâðîïàyà ýåäÿê, ýÿçÿê. Íÿ ãÿäÿð àðâàä, óçàã áèçè áàñìàéûá, äöíéàíû ýþðÿê.

-Ùåéáÿò, àòàìñûç ùå÷ íÿ åäÿ áèëìÿðÿì! Ãîé, Áàêûéà ýÿëñèí, èúàçÿ èñòÿéÿê.

-Aòàì äåéèð êè, Ôàçèë ýåòñÿ, ñÿíè îíà ãîøàràì!

-Åëÿ áèëèðñÿí, ìÿí èñòÿìèðÿì. Àíúàã Bèêÿéÿ íÿ äåéèì?

-Ñÿí, äåéÿñÿí, åâëÿíìÿê ôèêðèíÿ äöøìöñÿí?

-Ùåéáÿò, ìÿíèì Bèêÿéÿ ìöíàñèáÿòèì ÷îõ úèääèäèð.

                                ***

            Ôàçèëèí ãÿòèééÿòëè úàâàáûíà áàõìàéàðàã, Êÿáëÿ  Úÿôÿðèí Áàêûéà ýÿëìÿñè ùÿð øåéè äÿéèøäè.

            O, Heybətin äîñòóíóí õÿòðèíè ÷îõ èñòÿéèðäè. Þçö êèìè éåðèíäÿ durmayan, ùÿð éåðè ýÿçèá ýþðìÿê èñòÿéÿí îëäóüóíó áèëèðäè,  äèýÿð òÿðÿôäÿí, Ùåéáÿò ÷îõ ñÿäàãÿòëè äîñò èäè.

            Êÿáëÿ Úÿôÿðè ýþðìÿéÿ ýÿëÿí Ùåéáÿòèí èëê ñþçö "Úÿôÿð ÿìè, ñÿí áèëÿí áèç Àâðîïàíû ýþðìÿëèéèê éà éîõ?-îëäó.

            Êÿáëÿ Úÿôÿð äöøöíìÿäÿí úàâàá âåðäè êè, "ßëáÿòòÿ, ìÿíèì áàëàì! Êèì áóíà ìÿíå îëà áèëÿð?

Ùåéáÿò áó ñþçäÿí ñîíðà ÷ÿíÿñèlə Ôàçèëè ýþñòÿðäè.

            -Ôàçèë? -äåéÿ Êÿáëÿ Úÿôÿð ñîðóøäó.

            Ùåéáÿò áàøû èëÿ "Ùÿ!"äåäè.

            -Ôàçèë, Ùåéáÿòèí òÿêëèôè ìÿíèì öðÿéèìúÿäèð.

            -Áÿñ èø?

            -Èøèí þç éåðèíäÿ! Daha ìÿêòÿá ãóðòàðìûñûíûç, indi ýåäèí, äöíéàíû ýþðöí! Õÿðúëÿðèíèç èñÿ ìÿíèì áîéíóìà.

            Áó ñþçäÿí ñîíðà Ùåéáÿòè ùå÷-íÿ ñàõëàéà áèëìÿçäè.

            -Úÿôÿð ÿìè, èúàçÿ âåðèí, ýåäèì, àòàìû áóðà ýÿòèðèì. Ñèçè ýþðìÿê èñòÿéèð.

            -Íèéÿ, ìÿíèì áàëàì?

            -Î, äåéèðäè êè, Êÿáëÿ Úÿôÿðèí ìÿñëÿùÿòèlə èø ýþðÿúÿê.

***

            Éàðûì ñààòäàí ñîíðà Ùåéáÿò àòàñûéla ãàéûòäû. Ìåøÿäè  Íàüû Êÿáëÿ Úÿôÿðëÿ ãóúàãëàøäûëàð. Ùÿðÿñè êå÷èá áèð êðåñëîda îòóðäó.

            Ùåéáÿòlə Ôàçèë èñÿ àéàq öñòöíäÿ äóðóá ýþñòəðèøëÿðèíè ýþçëÿéèðäèëÿð.

            -Ìåøÿäè Íàüû, áó óøàãëàð ùå÷ õîøóìà ýÿëìèðëÿð. Áàêûíûí áó èñòèñèíäÿ èøëÿðè-ýöúëÿðè ïóë ãàçàíìàãäûð. Dåéèðÿì êè, à áàëàì, ïóëó òþêöðÿì ãóøëàðûí ãàáàüûíà äÿíëÿìèðëÿð. Nəyinizə lazımdır, yığırsınız? Ïóë õÿðúëÿìÿéè ñåâèð. Ýþòöðöí, ýåäèí, ýÿçèí, ýþðöí!

            -Êÿáëåéè, ñÿí áèëÿí ìÿñëÿùÿòäèð. Àíúàã ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè, äåäèêëÿðèí ìÿíèìêèíèí öðÿéèíäÿíäèð, ñÿíèíêèíèí éîõ.

            Ìåøÿäè Íàüûíûí ñþçöíäÿí ñîíðà Êÿáëÿ Úÿôÿð Ôàçèë òÿðÿôÿ áàõäû. Íÿ äåéÿúÿéèíè ýþçëÿäè. Ùåéáÿò èêè ÿëèíè áèðëÿøäèðÿðÿê ñèíÿñèíÿ ñûõàðàã,  ñàíêè äîñòóíà éàëâàðûðäû êè,"Éîõ!"äåìÿñèí.

            -Îüóë, íÿ ôèêèðäÿñÿí?-äåéÿ, Êÿáëÿ Úÿôÿð îüëóíó òÿëÿñäèðäè.

            -Äÿäÿ, ñiz áèëÿí ìÿñëÿùÿòäèð. Áèð äÿ Ùåéáÿòè òÿê áóðàõìàã îëìàç!-äåéÿ Ôàçèë úàâàá âåðäè.

            -Ìåøÿäè Íàüû, ðàçûëûüûìû âåðèðÿì, àììà áèð øÿðòëÿ:  õÿðúlərèíè ìÿí þäÿéÿúÿéÿì. Ñÿíÿ ÿçèééÿò îëìàñûí. Ùÿëÿ èíäè-èíäè ìþùêÿìëÿíèðñÿí.

            -Êÿáëåéè, íÿ ñÿí, íÿ äÿ ìÿí îíëàðà áèð ãÿïèê äÿ âåðìÿéÿúÿéèê. Þçëÿðèíÿ íÿ îëóá? Òÿêè îíëàð ãÿäÿð ãàçàíìàüû áàúàðàyäûã?!-äåéÿ Ùåéáÿò òÿðÿôÿ áàõäû.

            -Úÿôÿð ÿìè, äÿäÿì äöç äåéèð. Þçöìöçöí ïóëóìóçÿ íÿ ýÿëèá? ßìÿëëè áàøëû ãàçàíìûøûã.-äåéÿ Ùåéáÿò àòàñûíûí ñþçëÿðèíè òÿñäèã etdi.

            -Áóðäà äåéèðëÿð: Kîð íÿ èñòÿð? İêè ýþç: áèð ÿéðè, áèðè äöç! Ùåéáÿò áàëà, ìÿíèì àäàìûìñàí! Äöíéàäà áó ãàëàúàã! Ýåäèí, ýÿçèí!

                                            ****

ÏÀÐÈÑ 1908

 

Ìîñêâà-Ïàðèñ åêñïðåñèíèí ïàðîâîçó âîêçàëà ôûñûëäàéà-ôûñûëäàéà éåíèúÿ ýèðìèøäè êè,  ãàðøûëàéàíëàðûí ùàé-êöéö ëîêîìàòèâèí ñÿñèíè öñòÿëÿäè. Ùÿëÿ äàéàíìàìûø âàãîíëàðëà òÿí ãà÷àí bəzi ãàðøûëàéàíëàð ÿë åäÿðÿê àõòàðäûüû àäàìëàðû ïàðoâîçóí äóäàñûíûíäàí ãàðàëìûø âàãîíuí ïÿíúÿðÿëÿðèíäÿí ýþðìÿê èñòÿéèðäèëÿð.

Ñàêèòúÿ ñîíóíúó íÿôÿñèíè âåðÿí ëîêîìîòèâ éîëóíóí àõûðûíäà äàéàíäû. Ùÿð âàãîíóí ãàðøûñûíà ìÿõëóã éûüûømışäû. À÷ûëàí ãàïûäàí äöøÿíëÿðè ýöë-÷è÷ÿêëÿ ãàðøûëàéàí ãîùóì-ÿüðàáàëàð, äîñò-òàíûøëàðûí ñåâèíúëÿ äîëó ãûøãûðûãëàðû Fazillə Heybətə yolun sona çatdığlarını deyirdi.

Gənclər çamadanlarını kupenin döşəməsinə qoydular və pəncərələrinin qarşısında qaçışan nosilşiklərə içəridən əl etdilər ki, yuxarı qalxıb, çamodanlarını aşağı salsınlar.

Tezliklə qatardan yerə endilər və dünyanın paytaxtı adlandırılan şəhərin parovozun tüstüsünə qarışmış havasını uddular.

 Ancaq düşdükləri şəhərin möhtəşəmliyini gərən Heybət hissiyatını gizlətmədi, şəhər onu eşitsin deyə azərbaycanca :

-Paris, Paris! Səni də görmək bizə qismət oldu.-dedi.

***

Şəhərin mərkəzində "Napoli" mehmanxanasının lüksuna yerləşdilər.

 Heybət foyedəki köşkdə kitabları varaqlayan  Fazilin əlindən tutub dartdı:

-Bura kitab oxumağa gəlmişik ya gəzməyə?

-Mən nə deyirəm! Getdik!-deyə küçəyə çıxdılar.

*****

Avqustun axırı idi. Yelisey çəmənliyi cavanları Paris gözəllərinin qəhqəhəsilə qarşıladı.

Parkda gəzənlərin çoxunun varlı-hallı olduğundan geyimləri, keçimləri son dəbdə idi. Bura düşən yad adamlar Parisin qaymaqları arasında olduğunu o saat hiss edirdilər.

Keyimdə, keçimdə heç də parslilərdən geri qalmayan bu gəncləri isə yerlilərdən fərqləndirən, hərdən-birdən başqa dildə danışmaları idi.

Hər ikisi Bakı gimnaziyasını qurtarmışlara xas olan təmiz fransız dilində danışsalar da, sözlərində aksenti belə hiss etməyən fransuzlar əvvəl elə fikirləşirdilər ki, hansısa varlının və yaxud zədəgənın övladlarıdırlar. Ancaq bir-biriylə başqa dildə danışdıqda, parislilər anlayırdılar ki, onlar fransuz deyillər.

Heybət başqa günlərə nisbətən daha ekspressiv idi. Hərəkətləri fransuzlara italyanları xatırladırdı. Əsasən yanından keçən qızları görərkən...

-Fazil, adam bilmir: hansına baxsın, hansını seçsin. o madmazelə bax! Adam onu tutub, yemək istəyir.- deyə Heybət gördüyü hər gözəli bu cür dostuna təqdim edirdi.

-Özünü ələ al! Camahat sənə baxır!

-Qədeş, bunlara bax! Sənə elə gəlmir ki, qızların gözləri bizdədir.- deyə Heybət dostuna ağacın altındakı  skamyada oturan qızları göstərdi.

-Özünü abırlı apar! Bu hərəkətini görüb səndən qaçarlar.

-Fazil, mavi gözlərindəki gülüşü görmürsən. Gözünü aç, bir ora bax! Bikə qaldı Bakıda. Abır-haya orada lazımdır. Gəlmişik gəzməyə, gəzəcəyik də.

-Nə deyirəm, ancaq özünü adam kimi apar. Qoy, bizi vəhşi hesab etməsinlər. Biz Azərbaycanımızı burada istədək.

-Sənə qulaq asan dəli olar. Biz cavan, qızlar qəşəng. İndi bizimdir zaman. Tərslik etmə, gəl əməlli başlı həm dincələk, həm də kef çəkək. Adama bir qəşəng fransujunkanı seçək. Kompaniya yaradaq, günümüz xoş keçsin. Nə fikirdəsən?

-Mən razı, ancaq  indi göstərdiklərin yox! Gözləyək!

****

Corbon balaca şəhərciyi xatırladırdı. Parisdən fərqli olaraq burada tam sakitlik höküm sürürdü. Tələbə şəhərciyi gənclərlə dolu olsa da, bu elm ocağında sanki hamını bir şey düşündürürdü-bacardıqca elm əldə etmək və savadlanmaq.

Parisdəki kimi şəhərin küçələrinə çıxarılmış restoranların və kafelərin stollarının arxasında əyləşən gənclər bir-birlərilə nəyisə müzakirə edir və nəyisə başa salmaq istəyirdilər. Qıraqdan  baxanlar üçün onların nə qədər ciddi olduqları gözə çarpırdı.

-Heybət, gəl, gələn il gələk bura, daxil olaq! Fransız dilini bilirik, gimnaziya qurtarmışıq. Proqramı götürək, hazırlaşaq!-deyə Fazil təklif etdi.

-Sənin nəyinə lazımdır burdakı təhsil? Harada tətbiq edəcəksən? Az Sarbonu qurtarıb, Bakıya gələnlər var? Kimdir onların savadına, biliyinə qiymət verən? Ən yaxşısının Gomurnat bağında burada gördüklərindən danışmaqdan başqa işləri yoxdur! -deyə Heybət dostu ilə razılaşmadı.

-Elə deyil, Heybət! Fikir ver, ətrafımızda nə baş verir? Azərbaycandakı gündəlik tərəqqi tezliklə Bakımızda da belə universitetlərin  açılmasına gətirəcək.  Biz heç də Parisdən geri qalmayacağıq. Sənə Paris Ağ şəhəri xatırlatmır?  İmkan versələr xalqımıza, Bakımız bundan da qəşəng şəhərə çevriləcək.

-Mən oxudum, daha bəsdir. İndi işlə məşğul olmaq istəyirəm.

-Mən isə yenə də oxumaq həvəsindəyəm. Bilmirəm nədən, ancaq məni çəkir özünə...

-Azərbaycanlı olasan, ölkədən çıxasan, Parisdə olasan, qızla tanış olmayasan - ağıla batan deyil. Bəs Bakıda nədən danışacaqsan, Fazil? Sənin Sarbonun, Efelin, Sen-Jermenin heç kimi maraqladırmayacaq. Hamı  madmazellərdən soruşacaq!-deyə Heybət Fazildən uzaqlaşıb, gülər üzlə skamyada oturub kitab varaqlayan, əslində isə gözləri onlarda olan qızlar tərəfə atdımladı.

Heybətin dilinə görə dirçəyi də vardı. Qızlara yaxınlaşmazdan əvvəl səkinin qırağında açıq havada gül-çiçək satan qadına yanaşdı, iki dənə gözəl gül dəstəsi seçdi və cibindən pulu çıxararaq güləsatana verdi. Qaça-qaça onu gözlərilə müşahidə edən qızlara yanaşdı və əlindəki gülləri onlara uzatdı. Təmiz fransız dilində qızlara müraciət etdi:

-Qəşəng xanımlar, icazə verin, bakılı oğlanlar adından Fransa gözəllərinə bu çiçəklər vasitəsilə valeh olduğumuzu bildirim.

Qızlar gülüşdülər. Ancaq gülləri götürdülər. Onlardan biri buketdəki gülləri iyləyərək üzünü Heybətə tutdu:

-Sizin verdiyiniz gülün misli yoxdur, ancaq xarici roluna girmək nəyə lazımdır? Onsuz da xoşumuza gəlirsiniz.

-Madumazel, doğurdan da, xariciyəm! Siz Bakı eşitmisiniz?  Biz  ordanıq.

-Neft və milyonlar şəhəri, indi onun adı hamının dilindədir. Ancaq siz xarici deyilsiniz. Xaricilər bu cür fransızca danışa bilməzlər.

Heybət anladı ki, qızlar fransuz olmadığını başa sala bilməyəcək. Odur ki, uzaqdan onlara tamaşa edən Fazili yanına çağırdı.

Fazil qızlarnan salamlaşmağa  macal tapmadı, dostu azərbaycan dilində ona müraciət etdi:

-Fazil, qızlar inanmaq istəmirlər ki, biz xaricilərik.

-Bu keyimdə, bu keçimdə, təmiz fransız dilində danışana hansı parisli xarici deyər? -dedi, sonra o, da fransız dilində qızlara müraciət etdi:

 -Biz, doğrudan da, azərbaycanlılarıq, Bakıdan gəlmişik.

            -İnana bilmirəm. Siz elə bil fransuzsunuz! Özü də Sarbonanın  tələbələrinə oxşayırsınız, ancaq çox zövqlə geyinmisiniz.- deyə  qızlardan biri dilləndi.

            -Mən isə inanıram! Çünki bir-birilə danışdıqlarını başa düşdüm. Türk  dilinə oxşayır, amma türk dili deyil.- deyə gözü göy, hörüklərindən başında tac düzəltmiş qız cavab verdi.

-Siz bunu haradan bildiniz? - deyə Fazil qızdan yenidən fransızca soruşdu.

-Ben Sarbonada türk və ərəb dillərini öyrənirim.-deyə qız türkcə cavab verdi.

-Çox iyi, biz də türkük, ancaq azərbaycanlı.

-Düzü, mənim də inanmağım gəlmir. Frasızca çox gözəl  danışırsınız.

-Onda icazə verin, özümü təqdim edim: mən Fazil Cəfərliyəm, dostumsa Heybətdir, Azərbaycandan gəlmişik.

Qızlar ayağa qalxdılar və növbəylə cavanlara əl uzatdılar.

Azərbaycan sözü qızlara aydın olmadığından. Fazillə danışan qız  soruşdu:

-Azərbaycan sözü mənə aydın olmadı.

-Bakının yerləşdiyi türk vilayyətidir.

-İndi hər şey aydındır! Mənim adım Süzanadır, bu isə rəfiqəm Sabinədir Biz hər ikimiz Sarbonanın tələbəsiyik.

-Biz burada birinci dəfəyik. İstəyirik burada oxuyaq. Heç yanı tanımırıq.

-Gəlin, sizə universiteti və şəhəriciyi göstərək!-deyə Süzana təklif etdi.

-Pis olmaz!-deyə Heybət cavab verdi.

Süzana bu sözləri deyib Heybətin qoluna girdi və arxalarını onlara çevirib park aşağı enməyə başladılar. Sabina və Fazil məcbur olub dostlarının arxaçınca düşdülər.

                          ***

Sanki bu tanışlığı tale özü onlara bəxş etmişdi. Hələm-hələm qıza baxmayan Fazil Sabina ilə  tam ünsüyyətdə idi. 

Süzana isə Sabinaya nisbətən daha müstəqil qız idi. Elə xasiyyəti də  Heybətinkinə uyğun gəlirdi.

Sentyabr ayı parkı gül-çiçəyə  bəzəmişdi. Göy otluğa özlərini salmış tələbələr üzüquylu uzanıb sanki təbiətin onlara bəxş etdiyi gözəllikdən həzz alırdılar. Ətraflarında nə baş verdiyi onları sanki maraqlandırmırdı.

 Tələbə şəhərciyini ancaq kitab düşündürürdü.

-Sən bunlara bax, Fazil! Bu cür gözəl yay elə bil onların vecinə deyil.-deyə Sabina ətrafdakıları  göstərdi.

-Biz deyəsən, onlardan fərqlənirik. Onlara baxıb darıxıram.-deyə Heybətin səsi eşidildi.

-Onda nə edək?-deyə Fazil soruşdu.

-Gəlin, buranı tərk edək. Parisə qayıdaq. Qızlar da  bizim qonağımız olsunlar!- deyə Heybət gülərək təklif etdi.

Heybətin belə qeyri-ciddi təklifi Fazilin ürəyindən olmadı. Qızların rədd cavab verəcəyindən təşvişləndi. Əksinə " Biz razı!" sözünü elə Sabina dedi.

Fazil isə ürəyində Heybətin yerlilərin təkcə dilini deyil, qəlblərini də öyrəndiyinə heyran qaldı. Sonra öz-özündə "Bura Parisdir! Şənlik və gənclik şəhəri.."deyə düşündü.

Sabinanın sözündən sonra əlini onun belinə saldı və qucaqladı. Onun bu hərəkətindən inciməyən qız başını onun çiyninə qoydu. Bu o demək idi ki,  sənin hərəkətin ürəyimcədir.

 

***

Axşama yaxın qızlarla Parisə qayıtdılar və bir başa mehmanxanaya gəldilər. 

Heybət onları öz otağına yerləşdirdi. Kefi isə yüksəkdə idi. İndi hər ikisi Fazilin otağında oturub, qızların gəlməsini gözləyirdilər.

Fazil birinci dəfə idi ki, fransız qızlarının gözəlliyini gördü. Səhərki Sarbonadakı Sabinadan əsər-ədamət qalmamışdı. İndi o, başqa qiyafədə və başqa keyimdə idi. Bakı qızlarına yad olan bu keyimlərin qadınlara və qızlara nə qədər gözəllik verdiyini öz gözləriylə görürdü.

Restoran düşdülər. Qarson estradanın qarşısındakı stolların birində onlara yer göstərdi. Qızlar razılıqlarını bildirdikdən sonra stolun arxasına keçdilər.

Orkestr xəfif bir musiqi çalırdı. Musiqi səsləri buradakı şəraitlə ahəngləşirdi.

-Mən bayaqdan sizə baxıb hər ikinizə aşiq olmaq istəyirəm!- deyə Heybət qızlara ilk komplimentini söylədi.

Doğurdan da, istər Sabina, istərsə Süzana dediyi sözlərə layiq qızlar idi.

Sabinanın sarı saçları çiyninə  tökülmüş, mavi iri gözlərindən gözəllik duyulurdu.

Süzana isə heç də rəfiqəsindən geri qalmırdı: şabalıdı saçları, qonur gözləri elə vəhdət yaradırdı ki, Heybət gözlərini qızdan çəkmək istəmirdi.

Heybətin komplementinin hamıya aid olmasına baxmayaraq, ürəyi Süzanada idi.    

 -Sən bu sözləri mənə aid edirsən, yoxsa Süzanaya?- deyə Sabina zarafata keçdi.

-Əslinə qalsa, hər ikinizə, amma mənim qəlbim  Süzananındır.-deyə Heybət hazırcavablığından qalmadı.

-Bəs sənin qəlbin kiminlədir?- deyə Süzana Fazildən soruşdu.

Bu qəflət sual Fazili şaşqın saldı. Bir anın içində Bikə yadına düşdü. Əlbəttə ki, qəlbi onunla idi. O, heç nə deyə bilmədi. Ancaq başını qaldırıb, Sabinanın üzünə güldü.

Sabina üçün bu gülüş "Hə!" cavabına bərabər idi. Qız  Fazilin  ürək sıxıntısını sanki hiss etmişdi.

-Biz bura niyə gəlmişik? Münasibətləri öyrənməyə və yaxud əylənməyə. Gəlin, hər şeyi unudaq! Beranje demişkən: «Dünyaya gəldik bir kərə,

Əylən, birdə ki keyf elə!

 Həyat gözəl bir mənzərə

Daha birdə keçməz ələ.»-deyə Sabina arada yaranmış ciddiliyi pozmaq istədi.

-Mən Beranjeylə razıyam! Fazilin ən çox sevdiyi şairdir. Söz verib ki, azərbaycan dilinə çevirəcək.-deyə Heybət ayağa qalxdı və  Süzananı rəqsə dəvət etdi.

Sabina iki əlini çənəsinə söykəyib düz Fazilin gözlərinə baxırdı.

-Sən yalanı sevmirsən, deyəsən, yalan danışmağı da...-deyə Sabina onu xarakterizə etdi.

-Elədir! Başqa bir aləmə, başqa bir münasibətlərə düşdüyümü anlayıram. Uyğunlaşmaq istəyirəm.

-Bu hiss olunur.

-Bilmirəm, özümü necə aparım.

-İstədiyin kimi.

-Bilirsən, Sabina, bayaqdan oturub, düşünürəm ki, istədiyin oğlan var ya yox?

-Bunun bu günki görüşə nə dəxli? Biz bura gəlmişik şənlənməyə.

-Bəs bunu o, bilsə?

-Biz özümüzü elə aparırıq ki, bilməsin. Bir də ki, mənim hələ heç kimə ərə getmək fikrim yoxdur. Getsəm də, istədiyim oğlana getməyəcəyəm. Qırx beş, əlli yaşlı pullunun birisinə. Bu yaşda kişilər arvadlarına sadiq olurlar.

-Sənin geniş həyat fəlsəfən var.

-Sarbonanın bütün qızları belə düşünürlər. Əllərinə imkan düşən kimi kitabı, dəftəri yerə atıb şənlənməyə qaçırlar. İstisna  təşkil etmirəm.

-Maraqlıdır.

-Gəl, biz də rəqs edək!

Onlar ayağa qalxdılar. Ancaq fotoqraf onların qarşısını kəsdi və şəkillərini çəkməyə icazə istədi. Fazil Sabina tərəfə baxdı və onun razılığını istədi.

Qız keçib Fazilin yanında durdu və başını onun çiyninə qoydu.

Fotoqraf onları uzaqdan seyr etdikdən sonra, Fazilə yaxınlaşdı, əli ilə Sabinanın belini qucaqlamağı xahiş etdi.

Fazil yenə də Sabinanın üzünə baxdı, qız isə özü onun əlini tutub belinə apardı.

Uzaqdan "İndi yaxşıdır! Sakit durun!" – deyə fotoqrafın səsini eşitdilər.

-Paris, doğurdan da, gənclik və məhəbbət şəhəridir!-deyə Fazilin ağlına gədən ilk fikir bu oldu.

***

Gecənin qaranlığında  otaqlarına qalxdılar. Heybətlə Süzana çoxdan yoxa çıxmışdılar. Otaqda  stolun üstündə mer-meyvə dolu vaza,  buzla dolu gümüş qabın içində şampan, onun üstünə taxılmışım vərəqi gördülər.

Sabina vərəqi açdı və əsgi əlifbayla yazılmış sözləri türkcə oxudu:

-Fazil, biz başqa otaqdayıq. Kefinizi çəkin! Heybət və Süzana.

Sabina yazını oxuduqca Fazilin fikri onda idi. Qızın nə edəcəyini düşünürdü.

-Fazil, bir sirr açım. Mən bu gün birinci dəfədir oğlanla mehmanxanaya gəlmişəm, indiyə qədər bir nəfərlə olmamışam. Bilmirəm nə edim?- deyə Sabina ondan soruşdu.

-Mən də elə birinci dəfədir...

-Onda gəl bir-birimizi sevək. Bir-birimizdən çəkinməyək.

-Mən razı.

Sabina o biri otağa keçdi, güzgünün arxasında soyunaraq əyninə penuarını  geydi və  Fazilin yanına qayıtdı:

 -Gəl, birlikdə çimək!- deyə vanna otağına tərəf atdımladı.

Şaşqın qalmış Fazil, nə edəcəyini bilmədi. Bir-neçə dəqiqə yerində donub qaldı və sonra qızın açıq-saçıqlığı onu həyata qaytardı. Əynindəkiləri  soyundu və özünü  vannaya  saldı.

 Onların qəh-qəhəsi hər şeyi unutmuş iki gəncin xoşbəxtliyindən xəbər verirdi.

               ***

Səhərin şəfəqi Fazilin çarpayısına düşüb gözlərini qamaşdıranda, Sabinanın başını sinəsində  gördü. Əllərilə qızın sarı saçlarını sığallasa da, Sabinadan səs çıxmadı. Qız mışıl-mışıl yatırdı.

Əlini qızın saçından çəkib,  yatmasına mane olmadı. İkinci balıncı başının altına atdı və bir balaca yuxarı qalxaraq, gözlərini tavana dikib fikrə daldı.

Yayın səhər mehi balkonun açıq qapısından Yelisey çəmənliyinin bütün ətrini otağa gətirirdi.

Paris ilk baxışdan Fazilə qeyri-adi bir şəhər kimi görünmüşdü, yaşadığı bir-neçə günün ona gətirdiyi təəsuratları ümumləşdirməyə çalışır, baş vermiş hadisələri anlamaq istəyirdi. 

Qoynuna atılmış təmiz və pak bir qızın hər şeyi unudaraq bircə günün içində tanış olduğu oğlanın evinə getməsi, heç nəyə fikir vermədən şənlənməsi, Fazilin yaşadığı mühütün psixologiyasına, adət və ənənələrinə uyğun gəlmirdi.

Sabinanın nə qədər ağıllı və dərrakəli qız olduğu o saat gözə dəyirdi. Qızın öz  hərəkətlərinə qiymət verməməsi heç də onun yüngül olmasına dəlalət vermirdi.

Əksinə ətrafdakıların onlara həsədlə baxması, qızlarla münasibətdə mehribançılıqları ilk növbədə gözə çarpırdı. Bakıda isə belə deyildi.  

Fazili düşdüyü vəziyyət maraqlandırırdı. Bircə anın içində onda bu qıza qarşı oyanan məhəbbət hər şeyin üstündən xətt çəkirdi.  O, istəmirdi ki, üç-dörd həftədən sonra onlar ayrılanda  bu münasibətlər pozulsun. Bu insandan ayrı düşsün.

-Mən onunla əlaqəni kəsməyəcəyəm!- deyə düşündü.

Sabina isə gözünü açıb ona baxırdı. İri mavi gözləri dünənki gecədən sonra xumarlanırdı.

-Xanımını, şampana qonaq etmək fikrin varmı?-deyə qız soruşdu.

Fazil yerindən sıçradı, dünəndən qalmış şampanın qapağını açıdı. İki  böyük bakala süzüb Sabina tərəfə qayıtdı. Qız yarı çılpaq penuarda oturub kavalerinin  gözləyirdi.

Fazilin gözləri bu gözəlliyi gördüyü an hansı bir qüvvəsə onu saxladı və uzaqdan sanki qızı bir daha seyr etmək üçün şərait yaratdı. Bokalın birini qıza uzatdı, birini özündə saxladı:

-Sənin sağlığına Sabina!-deyə Fazil badəsini qızın badəsinə vurdu və içdikdən sonra çarpayının yanındakı tumbanın üstünə qoydu.

Qız isə ona xas olan sakitliklə hələ bakalın üçdə birini belə içməmişdi:

-Gəl, bu gün də burada qalaq! Heç yana getməyək! Dünənkiləri  təkrar etmək istəyirəm.-deyə qız bakalı Fazilə qaytardı, ayağa qalxdı, əllərini onun boynuna saldı:

-Mən hiss edirəm ki, səni sevirəm! Ancaq sənin olmaq istəyirəm. 

****

Günortaya yaxın qapıları döyüldü. Fazil əyninə xalatını çəkib qapını açdı. Qapının ağzında Süzananın belini qucaqlamış Heyəbət dayanmışdı.

Heybət dostunu yarı çılpaq görüb üzünü Süzanaya tutdu:

-Mənim mələyim, bizim burda heç bir işimiz yoxdur. Getdik, gəzməyə, axşam görüşərik!-deyə necə gəlmişdilərsə, eləcə də yoxa çıxdılar.

-Kimdir?- deyə Sabina yataq otağından soruşdu

-Süzadır! Bizsiz  gəzməyə getdilər

-Nə yaxşı oldu! Elə belə olmağını istəyirdim.

-Mənim də ürəyimcədir.

Hər ikisi vanna otağına keçdilər və birlikdə çimib çıxdılar.

-İndi nahar etmək olar!- deyə Fazil ac olduğunu bildirdi.

-Harada nahar edək?

-Elə burda.

-Nə yeyəcəyik?

-Sən düyməni bas! Qoy qarson gəlsin!

Qarson sanki gənclərin onu niyə çağıracağını bilirdi. Əlində menyu içəri girdi və Sabinaya uzatdı. Qız Fazil tərəfə baxdı:

-Sən istədiyini seç, mənim üçün toyuq qızartması, lanket və düyülü qarnir götür.

-Bəs içki?

-Ən ləzzətlisini, şamapan və dondurma.

Sabina  nə gətirmək lazım olduğu başa saldı, qarson otağı tərk etdi.

Fazil yenidən Sabinanın belini qucaqladı:

-Sabina,  bilmirəm, səndən necə ayrılacağam.

-Biz ayrılsaq da, əlaqələrimizi pozmayaq, dostluğumuzu davam etdirək. Çünki biz iyirminci əsrin gəncləriyik.

İndi isə hər şeyi unudaq. Gəl, məhəbbət macaramızı davam edək. Bu mənim xoşuma gəlir.

-Elə mənim də! Evdən bayıra çıxdı yoxur. Parisin qızları ondan gözəldir. Bu gözəlliyi evdən seyr etmək daha məqsədəuyğundur.

Sabina gülümsündü. Əlindən tutdu, balkona çıxdılar. Balkondan Yelisey çəmənliyi görünürdü.

-Gəl, sabah Yeliseydə pik-nik düzəldək!- deyə Sabina təklif etdi.

***

Axşama yaxın Heybətlə Süzana qayıtdılar. Hər ikisi keçib özlərini divana saldılar. Özündən razı halda Heybət üzünü dostuna tutdu:

-Bilirsiniz Süzanayla, nə əldə etmişik? Hələm-hələm adamın əlinə düşmür.

-Qrand Operaya bilet! - deyə, Sabina düşünmədən cavab verdi.

-Haradan bildin? - deyə Heybət heyrətləndi

Fazil Sabinanın cavabından razı qalıb gülümsədi.

-Elə bilirsən, ora bilet tapmaq asandır? - deyə, Heybət dostunun hərəkətindən razı qalmadı.

-Fazil, Heybət əgər ora bilet tapa bilibsə, o, qəhramandır.-deyə Sabina dostunu təriflədi.

-Onda hazırlaşın, gedək birlikdə şam edək, axşam isə teatra!-deyə, Fazil göstəriş verdi.

****

Qrand Operanı fransuzların niyə musiqi akademiyası adlandırdıqlarını Fazil teatra daxil olarkən düşündü. Geniş mərmər pillələrlə əsas zal tərəf aram atdımlarla irəliləyən tamaşaçılar, yuxarıda, geniş pilləkanın axırında, yarıya bölünürdülər. Onların irəliləməsi və birdən ikiyə bölüməsi sanki insanların hərəkətlərinin musiqisindən yaratmış  memar fantaziyasının məhsulu idi.

Böyük plafonun zala saldığı parlaq işıq havada səpələndikcə rəngarənglik artırdı, sanki rənglərin musiqisini çalırdı.

Fazil birinci dəfə idi ki, həqiqi operaya baxırdı. Üzeyir Hacıbəyovun yaratdığı operanı indi bunlar ilə müqayisə etmək üçün hər şərait yaranmışdı. Yadına  müəlliməsi Qalina İvanovnanın sözləri düşdü.

Müəlliməsi dərslərin birində nisbilikdən danışanıb başa salırdı ki, hər şey nisbidir, hər şeyi müqayisə nəticəsində düzgün müəyyən etmək olar.

Qrand Operanın az tarixi yox idi. Fransız mədəniyyətinin yüksəldiyi X1X-ci əsrin əvvəlindən gəlirdi. Əlbəttə ki, yenicə çiçək açmaqda olan Azərbaycan operası bu möhtəşəmliyin qarşısında primitiv görünürdü. Ancaq Fazil  güngündən inkişaf edən millətinin tezliklə belə möhtəşəm səhnə yaradacağına inanırdı.

Səhnədə J. F. Ramonun “İppolit i Arisiya"sı oynalırdı. Sabina danışırdı ki, ilk fransuz operası bu əsərdən başlayır.

-Sizin baxtınız gətirib! İlk fransuz operasını görəcəksiniz.-deyə Sabina izahat verdi.

-Maraqlıdır.

-Bəs sizin necə, operanız var? -deyə Sabina soruşdu.

            -Bizim də operamız var! -deyə, Fazil qızın marağını artırdı.

            -Türklərin heç teatrı yoxdur, operası haradan ola bilər? Məgər sən bilmirsən, mən şərqşünasam?- deyə qız heyrətləndi.

-Sabina, səni düzgün məlumatlandırmayıblar. Bakı bu saat dünyanın ən mədəni şəhərlərindən birinə çevrilməkdədir. Bu saat bir-neçə teatr vardır ki, orada azərbaycan dramaturq və bəstəkarlarının əsərləri səhnəyə qoyulur.      

-Maraqlıdır!?

-Bilirsən, nə var? Görürəm inanmırsan. Səni Bakıya dəvət edirəm. Gəlin, bizim qonağımız olun! Öz gözünüzlə görün.

Səhnənin pərdəsi açıldıqca, orkestrin uverturası zaldakı səs-küyə son qoydu. Musiqi sədaları hökmranlıq etməyə başladı.

Sakit latın musiqisi və qədim yunan süjetinin fəlsəfəsi Fazili dərin fikrə salmışdı. "Leyli Məcnunu" ilə baxdığı pyes arasındakı əlaqəni görəsə də, Üzeyir Hacıbəyovun böyüklüyünü hiss edirdi. Əlbəttə ki, gələcək nəsil fransuzlardan teatr və opera mədəniyyətindən çox şeyi öyrənməlidir, götürməlidir!-deyə düşünürdü.

Hələ birinci akt gedərkən Sabina başını onun çiyninə qoydu:

-Əzizim, bilirsən, təklifinlə razıyam! Dəvətini qəbul edirəm. Gələn ilin baharında Bakıya gələcəyəm!

-Razılaşdıq!

Bundan sonra bir kəlmə belə danışmadılar. Hər ikisi tamaşanı maraqla seyr etdilər.

***

 İki həftə beləcə ötdü. Günlərin niyə beləcə tez keçdiyi, ayrılıq anının yetişdiyi gənclərin indi ağıllarına gəlməyə başlamışdı.

Vaxt keçərdi də! Haraları gəzməmişdilər? Efeldən tutmuş Luvara qədər. Sorbonada hər gün olurdular. Qızları dərsə yola salıb, qarşılayırdılar. Sonra Sena boyu gəzintilər. Bulon meşəsində pik-niklər. Piyada Parisin  bütün ətraf şəhərcikləri Versal, Sen-Deni, İvri, Dransiyə qədər gedib çıxmaları, daha nələr- günləri elə tələsdirirdi ki, indi vətənə qayıtmalarına bir-neçə gün qalırdı.

Sabina və Süzana ilə bütün günü bir olmalarına baxmayaraq, ayrılıq anları yaxınlaşdıqca gəncələrin əhval-ruhiyəsi dəyişməyə başlamışdı. Qəmgin olduğları o saat gözə dəyirdi.

Sabina bu səhər Fazilin dünəndən halının dəyişdiyini hiss etmişdi.

-Deyəsən, Bakı üçün darıxmısan?- deyə, Fazildən nəzakətlə soruşdu. Ancaq anlayırdı ki, sevgilisinin qəmginliyinin səbəbi bu deyildir.

 Qız qəlbində onunla görüşməyə razılıq verərkən, əvvəlcədən beyninə salmışdı ki, bu əlaqələri qısamüddətli olmalıdır. Aralarında məhəbbət ola bilməz, ancaq məhəbbət oyunları... Fransız tələbə qızarına xas olan yüngünlük və etinasızlıq: "Qısa həyatdan həzz almaq!" psixologiyası da ona da xas olan cəhətlərdən idi.

Bununla belə, Fazil özünün birinci dəfə seçdiyi və məhəbbət oyunlarına atıldığı ilk gənc idi. Ağlına belə gətirə bilməzdi ki, Şərqdən belə qabliyyətli və mədəni gənclə tanış ola bilər.

Fazilin  fransızlardan fərqləndirən heç nə yox idi. Alicənablıq və yüksək mədəniyyətindən başqa. Onun gözündə Fazil qeyri-adi bir şəxs idi.

 Süzanadan fərqli olaraq, Sabina öz partnyoruna vurulmuşdu. Birdə qızın nə yaşı vardı? On yeddi yaşı yenicə tamam olmuşdu.

Ayrılıq anın yaxınlaşdığını gördükcə qız heç də Fazildən geri qalmırdı. Üzü gülsə də, gözlərindən qəmginlik duyulurdu.

Fazil onun başını iki əliylə qaldırıb gözünü qızın gözlərinə dikdi:

-Deyəsən, sən də mənim kimi dilxorsan? Səbəbi də ayrılıqdır. -deyə soruşdu

Sabina dinmədi. Ancaq Fazilin onun halından hali idi.

-Gələn ilin yazında bura qayıdıb Sorbonada imtahan verəcəyəm, bilirəm ki, qəbul olacağam. Sonra səni götürüb Bakıya aparacağam.-deyə, Fazil qızı sakitləşdirmək istədi.

-Fazil, birinci dəfədir ki, belə hisslər keçirirəm. Sənsiz necə qalacağam-anlaya bilmirəm... Bilirsən, səni necə sevirəm! -deyə qız dodaqlarını onun dodaqların qovuşdurdu.

Qapıdan içəri girən Heybətlə Süzana onlara baxıb gülüşdülər.

-Aşiq göyərçinlər yenə də kənara çəkilib sevişirlər!  Getmək vaxtıdır.-deyə Süzana zarafat etdi.

Dostların səsini eşidən cütlük bir-birindən ayrıldılar. Gülümsədilər. Ancaq hiss olunurdu ki, ürəkdən gülmürlər.   

****

Paris vokzalına gələndə gənclərin üzləri gülmürdü. Süzana da bərk dilxor idi.

Vaqonları perona verəndə ayrılıq anının yetişdiyini hamı hiss etdi.

"Minik" elan olundu. Gənclər qucaqlaşdılar. Etinasız sərnişinlər nə baş verdiyinə fikir verməsələr də, gəncələrin ayrıldıqları gözə dəyirdi.

-Hələlik, Fazil! Tezliklə görüşəcəyik! Buna  arxayınam!- deyə, uzaqlaşan qatarın arxasınca qaçan Sabina türkcə qışqırırdı.

Süzana isə peronda qalıb ağlayırdı.

-Getdik!- deyə geri qayıdan Sabina onun əlindən dartdı.

-Sabina, indi anlayıram ki, Heybətə necə aşiq olmuşam.

-Mən də Fazilsiz nə edəcəyimi bilmirəm.

Hər iki qız hönkür-hönkür ağladılar. Qatar isə daha gözdən itmişdi.

***

BASQALDA

 

 Basqal məscidinini minarəsində ucallan azan səsi camahatı səhər namazına haraylayırdı.

 Adətinə sadiq qalan Kəblə Cəfər sübh-tezdən yuxudan duraraq dəstəmaz aldı və məscidə üz tutdu.

Məscid Cəfərli evinin on atdımlığında idi. Hər səhər qəsəbə əhli məscidə gələr, namazdan sonra ağsaqqalların ətrafına yığışar, gün ərzində onları nə gözlədiyini və hansı məsələləri həll edəcəklərini öyrəndikdən sonra hərə öz evinə-eşiyinə dağışardı. Axşama  qədər toxuculuq dəzgahın arxasından durmazdılar.

 Axşam namazına qədər qəsəbədə bir kişi belə gözə dəyməzdi. Təkcə bu həyətdən o biri həyətə gedən uşaqlar görünərdü, ya da ki, bulaqların başında qadınların səsi eşidilərdi.

Hər evdən dəzgahın məkisinin şirin "çak-çak, çak-çak" nəğməsi eşidilərdi.

 Evin öryəti, kiçik yaşlı uşaqları dəzgahın işləməsinə xidmət edirdi. Ailənin özü dəzgahla birlikdə vahid bir mexanizmi xatırladırdı. Bunlardan biri bu prossesdən qıraqda qalırdısa, iş ahəngi pozulurdu, məhsuldarlıq azalırdı.

Hamının çörəyi dəzgah arxasında oturub səhərdən axşama qədər işləyən ailə başçısından və yaxud onu əvəz edə bilən oğullarından asılı idi.

Basqalda əsrlər boyu vərdiş halına keçmiş bu həyat tərzini heç nə və heç kim poza bilməzdi

Kəblə Cəfər məsciddə hamı kimi namazını qıldı və sonra bardaş qurub, mollanın nə deyəcəyini gözlədi.

Bakıda baş verən hadisələr yeni Basqal mollası Meşədi Hilalı da xalqın tərəfinə çəkmişdi. Bu molla çox savadlı və gələcəyi görən adam idi. Şamaxıdan gəlməsinə baxmayaraq, o, elm-məddəniyyət və inkişaf tərəfdarıydı. Orta yaşlı, şirin dilli idi.

-Bissimillah İrrəhman İrrəhim!-lə sözünü başlayan Meşədi Hilal bilirdi ki, beş dəqiqədən artıq danışmaq lazım deyildir, qarşısında oturanlar iş adamlarıdır, uzunçuluğu xoşlamırlar. Sözü qısa və konkret demək lazımdır.

-Hörmətli basqallılar, Xan kəndindən Hüseyn Alını tanıyırsınız, hörmətli və təmiz bir insandır,  oğlu Əlövsət Piterburq universitetinə girib. Ancaq uşağını oxutmağa pulu yoxdur. Kişi bilmir, kimə ağız açsın? Nə fikirdəsiniz: kömək etmək lazımdır ya yox?-deyə Kəblə Cəfərə tərəfə baxdı.

Kəblə Cəfər hamının ona baxdığını görüb, (bu böyük hörmət əlaməti idi) ayağa qalxdı, bir daha ətrafa boylandı və nə deyəcəyini fikirləşdi.

-Molla Hilal dediyi sözdə böyük həqiqət var Hüseyn Alı çox təmiz və halal çörəyi ilə dolanan insandır. Ona  kömək etməliyik, Basqal Xan kəndinə həmişə əl tutub, yenə də əl tutmalıdır. Mən nə lazımdır edəcəyəm. Hüseyn Alının sağ əli bizim başımıza! O gün olsun bizimkilər daxil olsunlar, onlara da kömək edək.

-Allah ürəyincə versin, Kəblə Cəfər!-deyə Molla Hillal söhbətin bitdiyini bildirdi. Sanki oturanlarda bu sözü gözləyirdilər, ayağa qalxdılar və hərə öz işinə qayıtdı.

 

***

BAKIDA

 

Dünəndən başlanan dini şuranın işi Mir Hüseyn ağanı yaman yormuşdu. Səhər namazından sonra evdən çıxıb birdə axşam  qayıdırdı. Evə gələndən sonra da  yanına o qədər adam gəlirdi ki, Zibeydə xatunla Seyid Bikə qulluqçuları əldən-ayaqdan salırdılar. Yazıqlar bir süfrəni yığmamış, yenisini açırdılar. Bu gecə yarısına qədər davam edirdi.

Təkcə Mir Kamil bundan istifadə edirdi. Gimnaziya dostlarına qoşulub harasa qaçırdılar. Seyid Bikənin narahatlığı da elə bununla bağlı idi. Qardaşını gözdən qoymaq istəmirdi.

Qızlar ona gün verib işıq vermirdilər. Bir də görürdü ki, telefonun zəngi çalındı. Mir Kamil dəstəyi qaldırıb kiminləsə bir yarım saat danışdı. Sonra iri dərin gözləriylə ona qıyqacı baxan bacısını qucaqlayıb üzündən öpürdü.

-Mənə niyə belə baxırsan? Özün təriflədiyindir də! Sənin xətrinə zəng vurmuşam.

-Səndə də az yoxdur! Bunlardan birini seç, ad eləyək! Camahatın qızını yoldan çıxartma!

-Mən onları yoldan çıxardıram? Özləri Nataşanı və səni canıma salırlar.

Seyid Bikə qardaşına nə cavab verəcəyini bilmirdi. Ancaq kimə zəng etdiyi də ona qaranlıq qalırdı.

 Səhərisi günü Seyid Bikə gimnaziyaya gələndə ona məktub vermiş qızların üzünə baxırdı ki, görsün hansının üzü gülür. Dəhşətlisi o idi ki, hamısının üzləri  gülürdü.

-Nataşka, görürsən də Kamili, daha qız qalmadı ona zəng etməsin və görüşməsin. Onun üçün qorxuram.- deyə rəfiqəsinə gileylənirdi.

-Bikə, ürəyini sıxma! Kamil elə oğuldur ki, nə etdiyini bilir. Allah qoysa, tezliklə kimi istədiyi də üzə çıxacaq.-deyə Nataşa onu sakitləşdirirdi.     

***

Evlərinin qarşısında faytondan düşən Heybət yerində oturub qımıldamayan, dərin fikrə dalmış Fazilə üzünü tutdu:

-Qərdeş, çatmışıq!

Fazili dostunun sözləri fikirdən ayırdı, gülümsündü, ancaq bununla belə sifətində qəmginlik duyulurdu.

-Allah qoysa, gələn il yenə də gedərik!-deyə Heybət dostuna ürək-dirək verdi.

Fazilin qayıtma xəbəri Həlimə xanıma çatan kimi çadrasını başına salıb düz üzünü tutdu bacısı oğlugilə. Nurcahan anasının hara getdiyin belə soruşmağa macal tapmadı.

Dərsdən yenicə qayıtmış qız anasının bu hərəkətinə məətəl qaldı, ancaq heç nə soruşmadı, ona xas olan təmkinlə öz otağına keçdi. Çantasından kitabları qabağına töküb oxumaq istədi. Yenə də anasının hərəkəti yadına düşdü. Narahatlıq keçirtdi.

 Nurcahanın on yaşı yenicə tamam olmuşdu. Ağıllı və qəşəng bir qıza çevrilmişdi. Daha böyüdüyünü dərk edən qız hər şeyi bilmək istəyirdi.

 Atası Əhədin gəlişi hər şeyi yerinə qoydu.

-Ay qız, geyin! Fazilgilə gedirik. Anan da oradadır.-deyə atası göstəriş verdi.

Nurcahan indi anladı ki, anası ona niyə heç nə deməyib. Desəydi, onu saxlamaq mümkün olmayacaqdı.

-Ay ta! Ora nə aparaq?- deyə qız soruşdu.

-Heç nə lazım deyil. Nə lazımdır, hər şey orada var. Gəlmişəm, səni aparam. Təkcə sən orda yoxsan.

Atasının sonuncu kəlməsi daha çox xoşuna gəldi. Doğurdan da, böyük qız olduğunu anladı.

 

***

Fazil həmişə anlamağa çalışırdı ki, bu qədər qohum-aqraba ona haradan. Hərdən ona elə gəlirdi ki, Bakının yarısı qohum-əğrabadır. Əslinə qalsa beləcə alınırdı. İçəri şəhərin ağşalvarlılarının kökü şamaxılılardır, şamaxıların da çoxu basqallılara qohum, Basqal isə bir-birinə, elə Şamaxı kimi. Nə qədər adam onu görməyə gəlmişdi.

Fazil macal tapıb hələ Bikəyə  belə zəng etməmişdi. Heybətin sayəsində bütün tanışları gəlişindən xəbər tutmuşdular. Gələnlərin isə sayı-hesabı yox idi.

Yaxşı ki, Paris təəsuratları haqqında, ancaq Heybət danışırdı. Amma necə danışırdı!? Fazil bu ilhamla və ləzətlə danışa bilməzdi. Ona qulaq asanların imkanları olsaydı, Bakını qoyub Parisə qaçardılar.

Cavanlar Heybətdən əl çəkmirdilər.

-Biz də yaşayırıq!? Yaşayır onlar. Cavan olasan, Parisdə olasan.

-Bəs Berlin?-deyə kimsə soruşdu.

-Fərqi nədir? Eyni şeydir. Avropa Avropadır. Allah qoysa, gedərsən, görərsən. Cavanlıq üçün Bakıdan çıxdın, kefdir.

Heybətə qulaq asanlar hərdən bir üzlərini Fazilə tutub onun dediklərinin doğruluğuna inanmaq üçün baxdıqda, o, başının yelləyir və dostunun düz danışdığını təsdiq edirdi.

Bir-neçə gün macal tapıb evdən bayıra çıxa bilmədilər. Gəlib-gedənlərin ardı-arası kəsilmirdi.

Axır ki vaxt tapıb şəhərə çıxa bildilər.

Bakı əvvəlki kimi öz görkəmini dəyişirdi. Hiss olunan dərəcədə dəyişirdi.

 -Fazil, fikir verirsən, elə bil Parisin binalarını kopiyasını gətirib Bakıda tikirlər! - deyə Heybət Mirzəbəyovun Gömurnat bağı qarşısında tikdirdiyi çox mərtəbəli binanı göstərdi.

-Belə getsə, bizə Paris lazım deyil. Bakını Parisə çevirəcəyik.

-Xalqımız bacarıqlı xalqdır. Allah onu qorusun.

Əlbəttə ki,  birinci Vasyagilə gəldilər.

Qalina İvanovna sevimli şagirdlərini görüb iki əlini bir birinə vurdu:

-Batuşki, koqo ə viju? Vasə, söda idi! Tvoi druzğə vernulisğ!-deyə Qalina İvanovna onların əlindən qızıl gül buketini aldı və şagirdlərinin alnından öpdü.

Vasya nə deyəcəyini bilmirdi. İlk növbədə dostlarının əlini sıxdı.

-Andrey s Nataşkoy tolğko çto bıli zdesğ. Seyças oni u Marqaritı Petrovnı!

-Tı, luçşe ix obratno pozovi!-deyə Fazil xahiş etdi.

-Seyças!-deyə Vasya otağdan çıxdı.

-Nu puteşestvenniki, raskajite kak bılo?-deyə Qalina İvanovna soruşdu

-Vse prekrasno! Tolğko Vasğki ne xvatalo. V buduhem qodu mı eqo toje zaberem. Ə xoçu  uçitğsə v Parije. Doqovorilsə, v buduhem qodu sdam gkzamenı.

-Prekrasno. V molodıe qodu ə s otüom Vasi toje bıli v Parije. Skolğko planov mı stroili.? Smertğ eqo pomeşala. U nas ne poluçilosğ. U vas poluçitsə!- deyə Qalina İvanovnanın gözləri yaşardı.

Andreylə Nataşının içəri girdilə.

-Qədeşlər, sizi belə xoş gördük!-deyə Andrey hər ikisilə qucaqlaşdı:- Dünən Nataşkaya deyirəm ki, baxarsan, Heybət Fazili yoldan çıxardacaq, Parisdə bir-iki ay da qalacaqlar.

-Bəs mən nə dedim?- deyə Nataşa nişanlısının sözünü kəsdi.

-Sən dedin ki, Fazili yoldan çıxartmaq olmayacaq. Gəlib bizim toyumuza çatacaqlar.

-Spasibo, Nataşka! Tı nastoəhiy druq! A tvoy jenişok, znaçit somnevalsə? -deyə Fazil Andreyin üstünə yalandan hücum çəkdi və Heybətlə onu yerə salınmış Şiraz xalçasın üstünə yıxdılar.

            -Nataşka, pomoqi!- deyə Andrey nişanlısını köməyə çağırdı.

-Yaxşı edirlər, sənə bu da azdır!-deyə Nataşka Qalina İvanovnaya və Vasyaya qoşulub gülüşdü.

-Tabe oluram!-deyə köməksiz qalan Andrey müqavimətini dayandırdı.

-Uşaq ki, uşaq!-deyə Qalina İvanovna onların ayağa qalxmasına kömək etdi.

-Koqda svadğba?-deyə Fazil ciddiləşdi.

-Vaxtında gəlmisiniz! Daha az qalır.-deyə Andreyin cavab vedi.

Vasya Nataşa ilə birlikdə samovarı stolun üstünə gətirdilər. Qalina İvanovna isə çay dəsgahını gətirdi, mətbəxə keçib içi blinçiklə dolu podnosla qayıtdı:

  -Qalina İvanovna, ə toje jenusğ! Naydite mne takuö je tehu, kak u Andreə. Andrey sçastlivçik, çto imeet takuö tehu!-deyə Heybət zarafata keçdi. Danışa-danışa qarşısındakı boşqaba dörd-beş blinçik qoydu.

-Nə üzümə baxırsan?- deyə Fazilə müraciət etdi.-Parisdə belə şeylər olmur. Qurban olaq, Qalina İvanovnaya, buna deyərəm yemək.  Sonra üzünü Qalina İvanovnaya tutdu:

-Qalina İvanovna, mı tak isxudali v Parije. Gti fransuzı löbət sır i vino, kak Şamaxinüı "şor". Russkix blinçikov tam niqde ne qotovət.- deyə  bilinçikin ikisini birdən ağzına soxdu.

-Nataşka, buna rus qızı almaq lazımdır ki, qarnını doydursun.- deyə Andrey nişanlısına müraciət etdi.

-Buna kim ərə gedər?-deyə Fazil zarafat elədi.

Hamı gülüşdü. Heybətin az qalmşdı blinçik boğazında qalsın.

-Mənə nə olub ki? Pul məndə, ağıl məndə, dil məndə!-deyə Heybət ciddiləşdi: -Gedib lap San Peterburqdan qız gətirərəm.

-Sən onu eləmə! Bakılı rus qızı ayrı aləmdir. Oralı qızı mənə havayı versələr də almazdım.-deyə Andrey Nataşaya baxdı.

-Elədir Andrey! Bizim qızlar başqa aləmdir.-deyə Fazil əlavə etdi. Heybətin evlənmək zarafatı bununla bitdi.

 

***

 

Nataşa vaxt tapıb Fazili kanara çəkdi:

-Gəlməyindən Bikənin xəbəri var?

-Nataşka, vaxt tapmamışam.

-Yazıq nigaran qalıb, sən isə ... 

-Mümkünsə, zəng elə xəbər çatdır. Axşam evdə olacağam. İmakanı olarsa, zəng vursun!

 

****

Axşam evə qayıdan Fazilin, günorta Nataşa dediyi sözlər yadına düşdü. Qulluqçudan telefonla "Məni soruşan olub mu?"-deyə soruşdu. Əhəd əmisi, dostları və iş adamlarının zəng etdiklərini eşitdi. Keçib divana oturdu, ayağının altına stulu qoyub Parisdən gətirdiyi jurnalları varaqladı.

Yorğunluq hiss etməsə də, əlindəki jurnalların birini də oxumadı. Fikri-zikri Fransada Sabinanın yanında qalmışdı.

Ona bələd olanlar bilirdilər ki, bu insan nə baş verirdisə onun mahiyyətinə dərk etmək, öyrənmək istəyirdi. Başına gəlmiş məhəbbət macarası və Heybətin dililə desək, Paris macaraları, düşünməyə vadar edirdi.

Sabinanın onunla görüşü fransız tələbə qızının hər şeydən əvvəl "flirti" olsa da, sonradan  qəlbində oyanmış məhəbbət və ona inam Fazili sanki geriyə qayıtmağa sövq edirdi.

Ayrılıq anlarında mavi gözlərindən axan yaşlar  qızın münasibətinin saflığından xəbər verirdi. Belə düşünməkdə o, haqlı idi. Səbina, doğrudan da, ona aşiq olmuşdu.

Bəs Bikə? Onunla heç bir yaxınlığı olmayıb, adicə tanışlıq, uzaqdan-uzağa bir-birinə bağlılıq, hərdən-birdən xəlvəti abırlı və həyalı telefon danışıqları...     

Bikə fransız qızları kimi deyildi. Azərbaycan qızları onlar kimi ola bilməzdilər. Bura başqa mühütdür. Bura Azərbaycandır. Haya-abır, qeyrət və namus yeridir. Fransada bunlara barmaq arası baxırlar. Bizim isə mahiyyətimiz budur.

Səbina ilə keçirdiyi xoş günləri yada saldıqca gəncin bədəni cuşə gəlirdi. Heybətin ekspresivliyini indi anlayırdı.

Fazil nə qədər sakit olsa da, yadına Sabina düşəndə hövsələdən çıxırdı. Yazda o, yenə Fransaya dönmək və Parisdə oxumaq fikrinə düşmüşdü. Bikə ilə isə əlaqələri dərinlişdirməmək qərarına gəlmişdi.

Telefonun zəngi çaldı. Əlini uzadıb dəstəyi götürdü. "Xoş gəlmisən!" sözlərini eşitdi. Bircə anın içində Fransa, Paris, Avropa gözəlləri yaddan çıxdı.

-Mənə Nataşa zəng eləyib gəldiyini dedi!-deyə Bikə əlavə etdi.

-Bilirsən, sənin üçün nə qədər darıxmışam?-deyə, Fazil bu sözləri deyərkən yalan dediyini düşünmədi. Birdən anladı ki, bu həqiqətən belədir.

-Bilirsən, Nataşanın tezliklə toyudur.

-Toya gələcəksən?

-Gələcəyəm, ancaq Mir Kamillə.

-Nə yaxşı oldu!

-Fazil, Zibeydə xatun bura gəlir. Bağışla, daha danışa bilmirəm!-deyə Bikə dəstəyi yerə qoydu.

«Həmişə belə olur! Söhbətin şirin yerində kimsə qıraqdan çıxır. Sözümü deyə bilmirəm»-deyə Fazil öz-özünə deyindi. Qulağında qalmış telefon dəstəyini divardan asdı.

 

***

Cümə məscidinin incə və xəfif azan səsi Fazili yuxudan oyatdı. Adətən o, həmişə azana qədər ayağa qalxırdı. Uşaqlıqdan adət etmişdi. Günəşin ilk şüalarıyla yuxudan durmağı xoşlayırdı. Atasının tez-tez işlətdiyi: "Tez duran tez tapar!"sözləri yadına düşürdü.

İçəri şəhərdəki evlərinin balkonu düz dənizə baxırdı. Səhər buradan açılan mənzərə adamı valeh edərdi. Uzaqda dalğaların arxasından günəşin çıxması qeyri-adi gözəllik yaradırdı.

Büllur suların üzəri rəngarəng böyalara çevrilib üfüqdən Bakıya qədər qızılı xətt çəkir, ancaq ondan sonra günəş səmaya yüksəlirdi.

Fazilin xasiyyətinə bələd olan qulluqçular ondan tez oyanırdılar. Sübh-qaranlıqdan evdə hərəkət başlayırdı. Samovar qaynadılır, təndirdə çörək yapılırdı.

Bütün bu hazırlıqlar qurtaran kimi, samovarı podnosda onun oturduğu ikinci mərtəbədəki mətbəxə qaldırırdılar.  

Üç mərtəbəli binanın ikinci mərtəbəsi qonaq otağı sayılırdı, yuxarıda bir-neçə yataq otağı, Fazilin kitabxanası və kabineti yerləşirdi. Yataq otağı da dənizə baxırdı.

Kitabxanada divarlara söykənmiş böyük şkaf-rəflərdə yüzlərlə rus, fransız, fars, ərəb, türk və tatar dillərində kitablar yığılmışdı.

Kitabxananın ayrıca bir rəfində nadir kitablar: qədim Quranlar, nəfis şəkildə, qızıl suyuyla yazılmış kitabələr və kitabçalar düzülmüşdü. Fazil bunları ən böyük sərvət adlandırırdı. 

Qulluqçusu Cəbi və onun arvadı Tükəzbana yaşamaq üçün birnci mərtəbədə geniş bir otaq vermişdi, qalanları isə müəyyən məqsədlər üçün istifadə olunurdu. Faktiki olaraq bu binada ağalıq edənlər elə onun qulluçuları idi.

Cəbi əlində samovar mətbəxə keçəndə ağasının pəncərədən dənizə baxdığını gördü.

-Sabahınız xeyr, ağa!- dedi və  cavabını gözləmədən mətbəxə keçdi. Samovarı içəri qoyub yenidən qayıtdı:

-Ağa, çay-çörək gətirək!-deyə Cəbi soruşdu.

-Pis olmaz, Cəbi!-deyə Fazil nəzərini  pəncərədən ayırmadı.

 Səhər  yeməyi çox sadə idi: bir istəkan şirin çay, yağ, pedir, təndir çörəyi. Nadir hallarda bura bal və qaymaq əlavə edərdi.

Bu günki səhər elə bil başqalarından fərqlənirdi. Təbiət çox sakit görkəmdə idi. Külək əsmirdi, dənizin dalğaları itmişdi. Günəş şüaları hamar su müstəvisinin üzərinə yayılırdı. Hər tərəf sükut içərisində idi. Şəhər hələ yatırdı.

İçəri şəhər bir-iki saatdan sonra hərəkətə gələcəkdi. Qarışqa kimi qaynayacaqdı.

Fazil çayını içdi və yuxarı mərtəbəyə qalxdı. Parisdən gətirdiyi kitabları rəflərə düzməzdən əvvəl yazı stolunun üstünə yığmışdı. Cəbi onların tozunu silib səliqəylə stolun kənarına qoymuşdu.

Gələn gündən bəri Fazil onları varaqlamağa belə vaxt tapmamışdı. Bütün günü dostların  və qohum-əqrabanın əhatəsindən ayrıla bilmirdi, yorğun-arğın evə qayıdırdı, stolun üstündəki kitabları həsrətlə süzüdükdən sonra yataq otağına keçirdi. Yorğunluq  ona şirin yuxu gətirirdi.

Bu gün isə bazar idi. Fazilin sevdiyi gün. Adətən bu gün səhərlər o, heç yerə getməzdi. Heybətin gəlməyini gözləyərdi. Arxayın idi ki, dostu günortaya qədər yatacaq, yuxudan durub çiməcək, geyinib bəzənəcək, nahar edəcək, sonra telefonu qaldırıb dostuna: "Sabahın xeyr!"-deyəcəkdi.

Fazil isə bu vaxta qədər xoşladığı sakitlikdən həzz alacaq, istədiyi kitabları varaqlayacaq, yorulduqda balkona çıxıb bir azca şəhərə baxacaq, yenidən otağa qayıdıb mütailəsini davam edəcəkdi.

Hərdən öz-özünə fikirləşirdi ki, bu qədər kitab oxumaq nəyinə gərəkdir? Oxuduqlarının biri də onu əhatə edən insanları maraqlandırmırdı. Gimnaziyada aldığı təhsil yaşadıqları cəmiyyətin bütün tələblərinə cavab verirdi. Buranı qurtaranların əksəriyyəti ya kontorlarda, ya banklarda, ya dövlət idarələrində, ya da ki qəzet və jurnallarda çalışırdılar.

İmkanlılardan bir qismi isə gimnaziyanın qurtardıqdan sonra Rusiyaya və ya Avropaya oxumağa gedirdi.

Neft geologiyası və tikinti sahəsində mühəndis, bir də həkim və vəkillik prestijli sahələr sayılırdı.

Fazili bunlar maraqlandırmırdı. Ancaq bununla belə o, da xaricdə təhsil almaq arzusunda idi. Parisə gedib-gələndən sonra bu arzu daha da güclənmişdi.

 Balkondan dənizə baxandığından evin arxasında  faytonun dayandığından xəbəri olmadı.

Cəbi qapısını açıb sakitcə içəri girdi:

-Ağa, atanız və ananız gəliblər! Aşağı otaqdadırlar.

Bu xəbəri eşidib Fazil uşaq kimi otağa qayıtdı, özünü səhmana salıb aşağı endi.

-Dədə!- deyərək əvvəl atasını, sonra isə anasını bağrına basdı.

Ziba xanımın gözləri yaşla dolmuşdu. Oğlunu görən ana sevincidən ağlayırdı.

-Ay arvad, bu nə göz yaşlarıdır?- deyə Kəblə Cəfər arvadına çımxırdı.

-A kişi, gör nə qədərdir görmürəm! Sənə nə var ki, iki gündən bir Bakıdasan!?

-Yaxşı, bəs ağlamaq nəyə lazım? Özünü ələ al! Bax, necə oğlun var!  Maşallah, evlənmək vaxtı da çatıb.

Atasının sonuncu sözlərini Fazil o saat tutdu. Anladı ki, bu gəliş o birisi gəlişlərdən deyil. Bu dəfə həddi-bulağa çatmış oğlanlarının yanına gəlməkdə müəyyən məqsədləri vardı.

Cəbi arvadı Tükəzbanla samovarı gətirib stolun üstünə qoydular və süfrənin bəzəməyə başladılar.

-Necə getdin? Necə gəldin?- deyə Kəblə Cəfər oğlundan soruşdu.

-Ay ta, pis olmadı. Çox şey gördük. Qərara almışam ki, gələn il Parisə gedim, universitetə daxil olum.

-Bəs evlənmək?- deyə Ziba xanım dözə bilmədi.

Fazili anasının sözü susdurdu. Kəblə Cəfər isə onu diqqətlə süzdükdən zarafata keçdi:

-Bəs evlənmək?

-Dədə, hələ tezdir! Oxumaq lazımdır.-deyə Fazil ciddiləşdi.

-A bala, əvvəl evlən, sonra oxu! Bunun oxumağa nə dəxli? Maşallah hər imkanımız var.-deyə indi Kəblə Cəfər səsini qaldırdı.

-Basqalda arvadların əlindən bulaq başına düşə bilmirəm, elə soruşurlar: Fazili niyə evləndirmirsiz?-deyə Ziba xanım əlilə oğlunun başını tumarladı.

Fazil dinmədi. Kəblə Cəfər ağır baxışlarıla oğlunu süzdü:

-Siz Parisə gedəndən sonra Meşədi Tağı mənə dedi ki, bir gözəltın var. Özü də handa bir kişinin qızıdır. Bilmək istəyirəm o, kimdir?

Fazil atansının hər işindən xəbərdar olduğunu bilirdi, ancaq bu dərəcə haliliyi ağlına belə gəlməzdi. Odur ki, başını aşağı saldı, bir söz demədi.

-A kişi, səndə sözlər var!?- deyə, Ziba xanım üzünü ərinə tutdu.

-Sən nə bilirdin? Elə düşünürdün, Fazili burda başlı-başına qoymuşam? Nə etdiyindən xəbərim yoxdur?

-Onda de, görüm gəlinimiz kimdir?

-Ay arvad, məndən niyə soruşursan? Yanındakından soruş!

Ömrü boyu atasının üzünə baxmağa cürət etməyən Fazilin rəngi-rufu qaçmışdı. Onun bu suallını gözləmirdi. Nə cavab verəcəyini bilmirdi. Odur ki, ayağa qalxıb otaqdan çıxdı.

Kəblə Cəfər Fazilin otaqdan çıxmasının saymamazlıq hesab etmədi. Utanıb otağı tərk etdiyini  düşündü.

-Niyə soruşmursan?- deyə Kəblə Cəfər gülərək, üzünü Ziba xanıma tutdu.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                

-Bəs sən niyə soruşmursan?

-Ay qız, gəlin sənin saçının yonacaq ya mənim?-deyə Kəblə Cəfər zarafata keçdi.

-Mən qaynanımın saçını yonmuşam ki, saçımı yonsunlar?

Kəblə Cəfər Zibanın hirsləndiyini  görüb, onu sakitləşdirməyə çalışdı:

-Ay qız, oğul sənindir, sən soruş! Aramızdakı pərdəni götürmə! Mən onsuz da bilirəm.

-Onda  mənə de!

-Özündən soruş!- deyə Kəblə Cəfər yenidən otağa qayıdan Fazili göstərdi və otağdan balkona çıxdı.

Ərinin çıxdığını görüb, Ziba oğlunu yanında otuzdurdu.

-Ana sənə qurban, kimdir o xoşbəxt? Heç olmasa mən bilim!-deyə yenə də oğlunun saçlarını sığalladı.

Fazili anasının nəvazişi yumşaltdı:

-Ay na, hələ heç nə deyə bilmərəm? Çünki qızın fikrini bilmirəm.

-Onun fikri nəyimizə lazımdır? De, görüm kimin qızıdır, elçiliyimizi edək!

-Ana, bir balaca gözləyək! Tezliklə sənə hər şeyi deyəcəyəm...

-Onda heç olmasa, qızın adını de!

-Adı Bikədir!

Ziba xanım durub oğlunun alnından öpdü:

-Danışdıq, mənim balam!

 Kəblə Cəfər otağda göründü, Fazil divandan qalxdı.

-Deyəsən, dil tapdınız?- deyə Kəblə Cəfər üzünü Ziba xanıma tutdu.

Ziba xanım cavab vermədi. Ərinin üzünə baxıb bic-bic gülümsündü. Onun gözlərindəki arxayınçılıq Kəblə Cəfəri də sakitləşdirdi.

-A bala, Cəbini göndər, əmingilə gəldiyimizi  çatdırsın!- deyə üzünü Fazilə tutdu.

-Dədə, telefonla niyə zəng etmirsən?

-Kəndçi ki, kəndçi!- deyə Ziba xanım ərinə sataşdı.

-Şamaxı haçandan şəhər olub?- deyə Kəblə Cəfər balaca mizinin üstündəki telefonun dəstəyini qaldırdı:

-Barışnə, 348-i birləşdir!

Bir - neçə saniyə otağa sakitlik çökdü. Hamı Kəblə Cəfərin telefonla danışacağını gözləyirdi.

-Həlimə? Bacı! Salam! - deyə Kəblə Cəfərin səsi sakitliyi pozdu.- Əhəd hanı?

-Bazara gedib!- dəstəyə səs gəldi.

-Yığışın, bizə gəlin!

-Zibanı gətirmisən?

-Yanımdadır.

-Mümkünsə, dəstəyi ona ver!

Kəblə Cəfər dəstəyi arvadına uzatdı. Ziba köhnədən görmüşlər kimi dəstəyi qulağına qoydu və balaca mizin qabağındakı stula əyləşdi.

Kəblə Cəfəri arvadının bu cür özünü aparması heyrətə gətirmişdi. «Bu arvad telefonnan danışmağı hardan öyrəndi? Evimizdə olmayıb, qonşuda görməyib!» -düşündü. «Sən bunlarda bacarığa bax! Bircə anın içində nə edəcəyini bilirlər! Düz deyiblər: arvadlar bilməyən şeyə qurd düşər.»

Kəblə Cəfəri fikirdən Fazil ayırdı:

-Dədə, nə buyuracaqsınız?

-Sən Cəbini götürüb bazarlıq et! Axşam əmingil və eşidib-bilən qohum-əğraba gələcək. Süfrəmiz geniş olsun!-deyə oğluna göstəriş verdi.

Ziba isə hələ də telefonnan danışırdı. Ərinin ona baxdığını görüb, arxasını ona çevirdi və danışığını davam etdi.

Zibanın nazıyla oynayan Kəblə Cəfərin bu xoşuna gəlmədi:

-Vaxt tapdın da danışmağa. Sonra danışarsan, qoy yığışıb bizə gəlsinlər!-deyə səsini qaldırdı.

-Həlimə, Cəfər məni öldürür. Görüm, nə deyir?! Gözləyirik.-dedi, sonra üzünü ərinə tutdu:

-Nə olub? Qaça-qaçdı?

-Vaxt tapdın da! De,  görüm, oğlun nə dedi? 

-Cəfər, heç nə! Dedi: hələ tezdir. Qızın fikrini bilməliyəm.

-Mir Hüseyn ağanın qızının fikrini necə öyrənəcək?

-Kimin qızının?

-Mir Hüseyn ağanın.

-Bikə məşhur şeyxin qızıdır?

-Adını hardan bildin?

-Oğlun dedi. Ay Cəfər, o, qızla necə görüşəcək?

-"Arşin malalandan" sonra cavanlar dəyişib. Məhəbbətdən-zaddan danışırlar.

-Yaxşı bəs...

-Nə yaxşı bəs? Telefon, sən bilən, nə üçündür? Meşədi Nağını qızlar boğaza yığıblar. Zəng edib Heybəti soruşurlar. Arvad buna deyirlər "telefonla sevişmək"!

-Bizim vaxtlar belə şeylər yox idi.

-Nə olsun? Biz ki onlardan axmaq deyildik.-deyə Kəblə Cəfər cavanlıqlarına işarə vurdu. Ər-arvad gülüşdülər.

-A kişi, indi nə edək?

-Arvad, narahatçılığa əsas yoxdur. Oğlumuzun seçimi ürəyimcədir. Gəl, işinə qarışmayaq. Gözləyək. Allah bilən məsləhətdir.

****

Kəblə Cəfərin Bakıya gəlmə xəbərini eşidən Meşədi Nağı Heybəti yanına çağırdı. Onunla birlikdə   özünü verdi Tramvaynı küçəsindəki "frənglərin1" şirniyyat dükanlarına. Heybətin xoşuna nə gəldisə, aldılar, qəşən karobkalara yığdırıb üz tutdular Fazilgilə.

-Dədə, bu qədər şirniyyatı neynirsən?- deyə yolda Heybət soruşdu.

-Kəblə Cəfər gəlib, baxarsan, Fazilə nişan aparacaq! Dostunun şirnisini biz alaq.

-Ay dədə, şirnini almağına almısan, çox sağ ol! Ancaq evlənmək nə gəzir? Biz hələ oxumaq istəyirik.

-Oxuyun da! Arvadın nə zərəri?

-Oğlan evində toydur, qız yazığın heç xəbər yoxdur.-deyə Heybət susdu."Aləmi də bir-birinə vuran mənəm. Fazil məni öldürəcək. Nə düşmüşdü ki, dədəmə hər şeyi danışdım?"-öz-özünə düşünürdü.

Fayton qapının ağzında dayananda, Heybət anası Minəvvərin də bura gəlib çıxdığını gördü.

Faytondakıları Cəbiyə təhvil verib içəri keçdilər.

-Meşədi Nağı, xoş gəlmisiniz!- deyə qapıya çıxan Kəblə Cəfər onları salamladı və yuxarı mərtəbəyə dəvət etdi.

Səhərdən iş adıyla evdən çıxan Fazil hələ gəlməmişdi. Dostunun evdə olmadığını görən Heybət "Gedim, Fazili tapım!"-bahanəsiylə aradan çıxmaq istədi.

O, vəziyyətin xeyrinə olmadığını anlayırdı. Əsası o idi ki, Fazili qabaqlamaq istəyirdi.

-Heybət bala, Fazili tapdın, gedin, müəllimələrini də bizə qonaq gətirin!  Onların üstünüzdə haqqı var.-deyə Kəblə Cəfər göstəriş verdi.

Fazili kontorda tapmadı. Birdən ağlına gəldi ki, Qalina İvanovnagildədir. Çünki dünən deyirdi ki, Vasyanı görmək istəyir.

 Üz tutdu Vasyagilə. Birdə ki Kəblə  Cəfərin dəvətini onlara çatdırmalı idi.

Hissiyatı Heybati aldatmadı. Düzdür, Fazili Vasyagildə görmədi, amma Qalina İvanovnadan eşitdi ki, uşaqların hamısı Marqarita Petrovnagildədirlər.

Nataşagildə dostları hamısı özünü vermişdi süfrənin arxasına, Marqarita Petrovnanın hazırladığı "peçonılara" od vurmağa.  Stolun üstündə nə yox idi: peraşkilər, blinçiklər, aladilər, ən əsası yabloçnıy peroq...

-Marqarita Petrovna, gto ne çestno! Bez menə takoe pirşestvo! A ə?

-Rodnoy, s utra rebəta tebə ihut, doma ne sidişğ, k telefonu ne podxodişğ. - deyə Marqarita Petrovna uşaqların əvəzinə cavab verdi.

-Mı ezdili  s otüom za pokupkami. Vse naşi v qostəx u Fazilə. Keble Djafar vas toje priqlaşaet! -deyə Heybət "Yabloçnıy piroqun"böyük bir hissəsini ağzına qoydu.

-Toqda nam sleduet qotovitğsə-deyə Marqarita Petrovna üzünü Andreyə tutdu.

-Obəzatelğno! Mı vse poydem.-deyə Andrey cavab verdi.

-A ə poydu, priqlaşu Qalinu İvanovnu!- deyə Fazil ayağa qalxdı.

-Marqarita Petrovna, çto za prelestğ vı qotovite. Pojenusğ i privedu jenu k vam, çtobı vı nauçili ee tak qotovitğ.-deyə Heybət əlini peraşkilərə uzatdı. 

Nataşa fincanın çay süzdü. Təkcə Heybət yeyirdi.

-Ay əfəllər! Belə şeylər nadir hallarda ələ düşür. Niyə yemirsiniz? Nataşka, yeməyənlərin payını büküb mənə ver!

-Yedi var, apardı yoxdur!-deyə Andrey zarafata keçdi.

-Andrey, burnunu bu işlərə niyə soxursan?-deyə Heybət ağzı dolu donqullandı.

-Bunları bişirən mənim qaynanam deyil?

-Ala, nə qaynana? Marqarita Petrovna bizim anamızdır. -deyə, Heybət stolun üstündəki boşqabları qarşısına çəkdi:

-Nataşka, götür bunları yığ karobkaya. Basqallılara göstərək: -Gör biz nələr bacarırıq!

Nataşa Heybətin sözündən çıxmadı. Ancaq süfrədə heç nəyə dəymədi. Mətbəxə keçib qulluqçuya göstəriş verdi ki, korbkaya mətbəxdəki şirniyatdan yığsılar.

Fazil geri dönəndə Heybət hələ yeyirdi.

-Bəsdir də bu qədər yedin! Qarınpa olacaqsan!- deyə dostunu saxlamaq istədi.

-Səhərdən buradasınız. Özünüz yemirsiniz, özgəni də qoymursunuz!-bu sözlərlə Heybət əlini boşqabdan çəkdi və dəsmalla əlini sildi. Üzünü otağa qayıdan Marqarita Petrovnaya tutdu:

-Spasibo, Marqarita Petrovna! Vse prekrasno! Ə ot duşi naelsə. Teperğ mojno i v qosti poyti!

Dostlar ayağa qalxdılar, aşağıya düşüb fayton çağırdılar.

Nataşka, Marqarita Petrovna və Qalina İvanovna faytona oturdular. Qulluqçu böyük bir tort karobkası ilə aşağı düşdü və əlindəkini Nataşanın dizi üstünə qoydu. Andrey də onlarla faytona qalxdı.

Heybət, Vasya və Fazil piyada qala divarları tərəfə atdımladılar.

***

Kəblə Cəfər qapının ağzında qonaqlarını hörmət və izzətlə qarşıladı və evə dəvət etdi. Andreylə birlikdə yuxarı qalxdılar.

Ötən il Qalina İvanovna, Marqarita Petrovnanı Vasya ilə Basqala gətirmişdilər. Bir aya qədər Kəblə Cəfərgilin qonalları olmuşdular.

Şəhərcik onların çox xoşuna gəlmişdi. Həmişə  Fazilə deyirdilər ki, toyunu  Basqalda edərsən! Basqalı birdə görərik. Ora cənnətdir. 

Ziba xanım üçün müəllimələrin gəlişi gözlənilməz oldu.

 -Ziboçka, kakoe sçastie, çto ə vas viju. Nu Fazil, poqodi! Daje nam ne skazal, çto vı zdesğ!.-deyə Marqarita Petrovna Zibanın yanağından öpdü. Sonra onu Qalina İvanovna qucaqladı. 

-Siz bizə xoş gəlmisiniz!-deyə Ziba onları otağa dəvət etdi. Birdən gözü Nataşaya sataşdı:

-Marqarita, bu Nataşadır?- deyə soruşdu.- Qız deyil, məlakədir!

Sonra keçib qızın alnından öpdü.

-Görəsən, mənim gəlinim də belə gözəl olacaq?-deyə soruşdu.

-Olacaq, Ziba xala! Nataşkadan da qəşəng qızdır!-deyə Andrey cavab verdi.

-A bala, sən haradan bilirsən?

-Onu Nataşkadan soruş!- dedi və keçib Kəblə Cəfərlə Meşədi Tağıya qoşuldu. Stolunun arxasında yarımçıq qalmış nərd oyununu davam etdirmək istəyirdilər. Kəblə Cəfər yerini Andreyə verdi:

-Andryuşa, ver payını! Qumarda böyük-kiçik yoxudur.

-Urus balası, de, görüm Heybətim haçan sənin kimi ağlını başına yığacaq!-deyə Meşədi Nağı soruşdu.

-Nağı dayı, Heybət bizdən əfəl deyil! Allah qoysa, hər şey yaxşı olacaq!-deyə, Andrey zəri götürdü.

***

Nataşa divana əyləşən kimi Ziba xanım özünü qızın yanına verdi.

-Nataşa, qızım, ədaxlın ağzından söz qaçırdı ki, Fazilin istəklisi də qəşəngdir! Haradan bilir? Bilirəm ki, adı Bikədir.

-Ziba xala, Bikəylə gimnaziyada oxuyuram. Mənim ən istəkli rəfiqəmdir. Tez-tez bizə gəlir. Fazil bizdə görüb.

-Qızım, mən Basqala qayıdana qədər elə et ki, onu görüm!-dedi və qızın razılığını almadan anasına müraciət etdi:

-Marqarita, bunları görürsən də, necə ağıllı cavanlardır.

-Zamanə uşaqlarıdır. Bizdə həya-abır vardı. Bunlar utanmaq-zad bilmirlər.

-Uşaqların xətrinə dəymə! İndi zamanə onlarındır. Qoyun yaşasınlar! - deyə, Qalina İvanovna gənclərin müdafiəsinə keçdi.

            Fazillə Vasya otağa daxil oldular. Ziba xanım ayağa qalxdı, uşaqların alnından öpdü.

            -Vasya, xalan sənin üçün "ədvalı" halva gətirib! Öz əllərimlə bişirmişəm. Bilirəm, xoşlayırsan.

            -Çox sağ olun, Ziba xala, xəcalət verirsiniz!

            -Nə xəcalət, mənim balam? Təki sən istədiyini de! 

-Zibuşka, deyəsən, bu gün uşaqları halvayla aldadıb evləndirmək istəyirsən. Hələ cavandırlar.- deyə Qalina İvanovna sözə qarışdı.

-Belə çıxır, məni hərifləyiblər? Mən cavan deyiləm.-deyə Andrey gülümsündü.

-Sən cavansan, ancaq ipini elə əllərə vermisən ki, ordan qurtarmaq mümkün deyil!- deyə Fazil Nataşanı göstərdi.

Nataşa Andreyin zarafatına cavab verməsə də, ürəyində Fazilə təşəkkürünü bildirdi. "Dayan Andrey!"-deyə düşündü və hayalı-abırlı Bakı qızları kimi bu zarafatın ona aid olduğunu görüb, dinmədi, başını aşağı saldı.

Fazilin sözündən sonra hamı gülüşdü. Andrey isə dinməzcə zərlərini atmağa davam etdi.

Aşağıdan Heybətin səsi gəlirdi. Cəbiyə göstərişlər verirdi. Yuxarı qalxanda bayaqdan Nataşanın yanında sakitcə oturub söz-söhbətə qulaq asan Minəvvər xanımın elə bil çırağı yandı. Arvad oğlunun harada qaldığını düşünürdü və sanki özündə deyildi.

-Evlənəsi budur! Yerində oturmur! Bunun ipini yığmaq lazımdır!-deyə,Minəvvər xanım ətrafdakılara şikayətləndi.

 -Ay ana, Andreyi həriflədik bəsdir də! Onu qabağa buraxmışıq. Biz  görək, hələ evlənənə halva verirlər ya yox? Bir də bizdə növbə var. Növbədə Fazildir. O ki, qaldı mənə? Növbəsiz də hazıram, ancaq mənə gələn yoxdur.-deyə Heyəbət özünü atasının yanına verdi.

-Qalina xanım, bunu görürsən də?-deyə Minəvvər dilləndi.

-Ürəyini sıxma, Minəvvər. Mənim uşaqlarım arasında ən qabliyyətlisi və bacarıqlısı elə Heybətdir. Hər şeyin vaxtı var.

Minəvvər arvadın bu tərifdən sonra ürəyi yerinə gəldi, çünki Qalina İvanovna heç vaxt boş-boşuna danışan adam deyildi.

-Qalya, sən ürəyimi sakitləşdirdin. Yoxsa onu gözümçıxdıya salmışdım ki, evlənsin.

Andrey Meşədi Nağıya mars verdi.

-Urus balası hara, nərd hara? - deyə Meşədi Nağı əllərini göyə qaldırdı.

-Basqal məktəbidir, Meşədi Tağı!-deyə Kəblə Cəfər əlini Andreyin çiyninə qoydu.

-Cəfər dayı, mən həmişə Meşədi Tağını da uduram, hələ Heybəti də. Məni uda bilmirlər.- deyə Andrey durub yerini  Kəblə Cəfər vermək istədi.

-Mənim balam, qalsın sonraya. İndi isə o biri otağa keçək! Süfrə bizi gözləyir.-deyə Kəblə Cəfər oturmadı.

Ziba ərinin dediklərini eşidən kimi ayağa qalxdı və qadınları yemək otağına dəvət etdi. Onların arxasınca kişilər də otağa keçdilər.

Kəblə Cəfərin Bakı həyatı həmişə qonaqlıqdan başlayırdı. İstədiyi adamları başına yığar, onlar üçün hər şəraiti yaradardı. Sonra xanımını yanına salıb şəhəri ələk-vələk edər, dükanları gəzər, teatra aparar, burada əməlli-başlı dincələrdilər.

Bakıda işlə məşğul olmağı xoşlamazdı. Əhədlə Fazilin işlədiyi kontrun harada olduğundan belə xəbərsiz idi və bir dəfə də olsun ora ayaq basmamışdı. Onun üçün iş yeri Basqal idi.

Kəblə Cəfər onu əhatə edən adamları çox sevirdi. Müasirliyi xoşladığından Bakıya gələn kimi qiyafəsini də dəyişərdi.

Ziba xanım hər dəfə necə dəyişdiyinin şahidi olurdu. Bakının yeni salınmış parklarını və bağlarını gəzdikdən sonra, şkafdakı qarderobu bütöv təzələnirdi.

Təzə dəbdə olan kostyum geyərdi. Basqaldakı işgüzar Cəfərdən əsər-əlamət qalmazdı.

Qonaqlarını da Bakının yüksək dairələrindəki kimi qarşılayırdı. Bir də onlardan nəyi əskik idi. Pulu pul, malı mal. Ağlı da başında.

Qalina İvanovna və Marqarita Petrovna hətta rusların çox məclislərinə getmədikləri halda Kəblə Cəfərin dəvətini sevinclə qarşılayırdılar.

 Çünki Kəblə Cəfərlə Zibadan gördükləri navazişdən sonra onlara elə gəlirdi ki,  öz qardaşının və bacısını evinə gedirlər.

Bu insanlar həqiqətən onlara qardaşdan da,  bacıdan da artıq idilər. Fazili isə öz balaları qədər sevirdilər.

****

BİKƏ

 

Axşam qonaqlar dağıldıqdan sonra Fazil də evdə qaldı, dostlarına qoşulub teatra getmədi. Anasıyla balkona çıxıb sakitləşmiş dənizin gətirdiyi xəfif  mehin nəfəsini udurdular.

Tükəzban balkona kresloları çıxartmışdı. Havanın sakit olmasına baxmayaraq, Fazil anasına soyuq dəyəcəyindən qorxdu.

-Ay na, sənə soyuq dəyməzmi?-deyə soruşdu.

-Bala, biz dağ adamıyıq! Belə havalar bizi qorxutmaz. Sən mənə Bikədən danış!

-Ay na, biz səhər danışdıq da! Bu haqda hələ tezdir.

Ziba xanım daha heç nə demədi. Gözlərini dənizə dikib, üfüqlərdə nəyisə axtarırdı.

-Nataşka, xoşuna gəldi?- deyə Fazil söhbəti davam etdirmək istədi

-Qəşəng qızdır. Andreyə çox yaraşır. Görəsən, səninki də belə qəşəng olacaq?

-Olacaq ana, olacaq!

Kəblə Cəfər bakona çıxdı. Ana ilə balanın şirin söhbət etdiyini gördü:

-Yenə də birləşmisiniz! Odur ki, heç kim yada düşmür. 

 -A kişi, ayda-ildə bir dəfə Fazili görürəm, onu da mənə çox bilirsən?

Fazil ayağa qalxdı, kreslodakı yerini atasına verdi. Özü isə balkonun dəmir hasarına söykəndi.

-Elə bilirsən, onu tez-tez görürəm?- deyə Kəblə Cəfər arvadından soruşdu.

-A kişi, sən azad bir quşsan, hara istəyirsən, ora uçursan! Mən yazıq, bütün günü balaların yanındayam!

-Dünyada bundan yaxşı nə ola bilər? Ağıllı balaların yanında olmaq!

-Sən həmişəki kimi haqlısan. Ana üçün baladır. Ancaq Fazilin göbəyi küçəyə atılıb.

-Söz danışdın da! Bu saat Fazilə bütün Bakı qızları həsəd aparır: savadlı, ağıllı, mən nə bilim, daha nə.

-Bir şeyi çatışmır.

-O nədir?

-Hələ evlənməməsi...

Bayaqdan atasıyla anasının söhbətinə qarışmayan Fazil axırıncı sözün ona aid olduğunu görüb anasını qucaqladı:

-Ay na, yenə evlənmək? Danışdıq axı?!

Kəblə Cəfər daha bir söz demədi. Ürəyində fikirləşdi ki, hər şeyin vaxtı var. Oğlu hələ oxumalıdır. Gimnaziya savadı ona azlıq edir. Ya Rusiyyətdə, ya da Türkiyədə, ya da Avropada oxumalıdır. Evlənmək istəyəndə isə qoy özü mənə ağız açsın! Sonrasına baxarıq. 

Fazil atasının bu söhbətə qayıtmaması üçün balkonu tərk etdi və öz otağına qalxdı.

Havanın qaralmasına baxmayaraq Kəblə Cəfərlə Ziba hələ balkonda oturmuşdular. Şəhərin rəngarəng işıqları yanırdı. Bakı yeganə şəhər idi ki, onun bir-neçə elektrik stansiyası vardı.

 Pullu şəhər olduğundan, nə təzə çıxırdısa Rusiyada ilk dəfə Bakıda görünürdü. Mülklərə və malikanələrinin hamısına işıq çəkilmişdi. Ağ şəhər çılçıraqban içində idi.

Otaqdakı  telefonun zəngi çalındı. Ziba xanım ayağa qalxdı və telefon tərəfə atdımladı. Balaca mizin üstünə qoyulmuş telefonun dəstəyini qaldırdı. Dəstəyin o biri tərəfindən qız səsi eşidildi:

-Axşamınız xeyr! Fazili olar mı?!

Ziba xanımın boğazı qurudu. Telefondan gələn səs o qədər incə və təravətli idi ki, nə cavab vercəyini bilmədi. Ancaq bununla belə özünü ələ aldı. Basqal qadınlarına xas olan mətinliklə soruşdu:

-Mənim balam, Fazili indi çağıraram. Siz Bikəsiniz?

Dəstəyin o biri tərəfi bir an susdu, ancaq tez cavab verdi:

-Bəli!

-Mən isə onun anası, Zibayam! Səninlə tanış olmağıma çox şadam!

Telefon bir-neçə an yenə də süsdu, sonra bayaqki səs eşidildi:

-Mən də şadam!

Zibanın ürəyi yerinə gəldi:

-Mənim balam, bu dəqiqə çağırıram.

Arvadının telefonla danışmasına tamaşa edən Kəblə Cəfər dinmədi. Ziba yuxarı qalxmazdan əvvəl ərinə tərəf qaçdı:

-Gəlinimizdir!- dedi və pillələrlə üçüncü mərtəbəyə qalxdı.

Fazil tələm-tələsik aşağı endi və dəstəyi qaldırdı. Atasının ona baxdığın görüb danışmaq istəmədi.

Kəblə Cəfər oğlunun utandığını və çəkindiyini anladı və yenidən balkona keçdi.

Fazilin ardınca Ziba xanım aşağı endi, oğlunun yanında durdu, belini qucaqlayıb və balasının qız ilə nə danışdığını eşitmək üçün qulağını onun qulağındakı telefonun dəstəyinə yaxınlaşdırdı.

Anasının hərəkətindən heç də inciməyən Fazil əksinə anasının qulağı çatsın deyə boynunu əydi:

-Alo?!

-Anan, nə şirin dilli və mehriban qadındır! Onunla tanış oldum.- telefondan səs gəldi.

-Sən də onun xoşuna gəlmisən.

-İstəyirsən, onu sizə göndərim!

-Fazil, hələ tezdir. Anana isə məndən salam denən! İndi isə danışa bilmirəm. Mir Kamil evə qayıtdı. 

Ziba Bikənin bütün dediklərini eşitdi. Qadının sevincinin həddi-hüdudu yox idi. Oğluna görə qürur duyurdu, boynunu əyib alnından öpdü.

Kəblə Cəfərin yanına qayıtdanda isə Ziba xanım bir kəlmə də olsun danışmadı. Ondan söz eşitmək istəyən ərinə bic-bic baxdıqdan sonra gülümsündü və balkonunun söykənəcəyinə arxalanıb, şəhəri seyr etməyə başladı. Daxilən ərinin narahat qaldığını hiss edən Ziba əri tərəfə çevrildi:

-İndi arxayın Basqala qayıda bilərəm. Oğlumun seçimi mənim ürəyimcədir. Heç kimin mənim gəlinim kimi gəlini ola bilməz!-dedi.

-Mən də bu fikirdəyəm.-deyə Kəblə Cəfər xanımının əlini-əlinə alıb otağa qayıtdı. Fazil isə divanda əyləşib onlara tamaşa edirdi.

 

***
MƏKTUB

 

Bir həftə Kəblə Cəfər Ziba xanımla Bakıda qalıb dincələ bildilər. Həftə tamam olan kimi ər-arvad daha özlərinə yer tapa bilmirdilər.

-Cəfər, sənə elə gəlmirmi uşaqlar başsız qalıblar?-deyə Ziba xanım öz narahatçılığını bildirdi.

-Mənə elə gəlmir, ancaq Basqal üçün darıxmışam.

-Bəs uşaqlar?

-Hamısı elə Basqalın içində gedir.

Kəblə Cəfərin narahatçılığa heç bir əsası da yox idi. Həyətləri kiçik bacısın həyətlərinə bitişik idi. Uşaqları da  kiçik bacısına tapşırmışdı ki, baxsın.

 

***

Fazil axşam evə qayıdanda, valideynləri öz qərarını ona bildirdilər. Bu  qərar Fazili razı salmadı:

-Ay ta, hara tələsirsiniz?

-Uşaqlar təkdir!-deyə Ziba xanım cavab verdi.

-Uşaqlar üçün hələ heç nə almamışam. Qardaşlarım məndən inciyəcəklər.

-Sən fikir çəkmə! Bütün istədikləri şeyləri almışıq. Cəbiyə göstəriş vermişəm ki, faytonçunu çağırsın! - deyə Kəblə Cəfər qətiyyətini bildirdi.

Fazil kor-peşman otağına qalxdı. Axşam yeməyində boğazından çörək getmədi. Ziba oğlunun üzündəki dəyişikliyi hiss etmişdi:

-Bala, qəm çəkmə! Uzaqda deyilik ki, on atdımlıq yoldur.

-Bir az qalardınız!

-Deməli, belə lazımdır!-deyə Kəblə Cəfər söhbətə son qoydu.

***

Səhər hamıdan tez oyanan Kəblə Cəfər balkondan küçəyə baxırdı. Faytonun gəlməsini gözləyirdi.

Cümə məscidinin minarəsindən müədzinin azanı eşidildi. İçəri keçib dəstamaz aldı və namaz qıldı.

Namazdan sonra küçədəki sakitliyi pozan fayton atlarının nal səsləri eşidildi. Yan otaqdan Ziba  xanımın  balkona çıxdığını gördü.

-Ay arvad, fayton gəldi. Fazili yuxudan durquz!-deyə arvadına göstəriş verdi.

Qadın sakitcə Fazilin otağına keçdi. Çərpayısının kənarında oturdu. Oğlunun saçlarını sığallamağa başladı. Bu bir neçə dəqiqə davam etdi.

Fazil yuxudan oyanmışdı, anasının saçlarını sığallaması isə yenidən şirin yuxu gətirirdi. Gözləri  xumarlanırdı.

 -Bəsdir yatdın, mənim balam! Durmaq vaxtıdır!-dedi və əllərini onun saçlarından çəkib, otağdan çıxdı.

Tükəzban arvadla Cəbi qonaq evinə samovarı gətirdilər və stolu səhər yeməyinə hazırladılar.

 Fazil aşağı enib atasının əlindən öpdü. Onun ağır baxışları altında keçib stolun arxasında oturdu.

Kəblə Cəfər iki əlini yuxarı qaldırıb,  dua etməyə başladı:

-İlahi, bərəkətinə şükür, pis günümüzü belə keçirt. Evimi bərəkətsiz qoyma. Gözün balalarımın üstündə olsun! Amin!

Hamı "Amin!" dedi və Kəblə Cəfər qarşısındakı təndir çörəyindən bir parça kəsdi, Zibaya uzatdı, o, isə  Fazilə.  

Səhər yeməyindən sonra Kəblə Cəfərlə Ziba xanım faytona mindilər.

Faytonçu qırmancını atların üstündə çaldı. Atlar tərpəndilər.

 Tükəzban arvad əlindəki cam dolu suyu onların arxasınca atdı:

-Su kimi yolunuz aydın olsun!- dedi və arxaya baxmadan həyətə keçdi. Fazil isə fayton gözdən itənə qədər qapıdan içəri girmədi.

 Fayton dəniz gənarına çataraq küçənin axırındakı mülkün tinindən sola döndü və yoxa çıxdı.   

Fazil isə daha evə qayıtmadı. İri atdımlarla tərs istiqamətdə hərəkət etdi, "Parapet" bağının arxasına, oradan isə kontora tərəf üz tutdu.

İş vaxtı deyildi, ancaq qərara gəlmişdi ki, işçiləri gələnə qədər kağız-kuğuzlarını qaydasına salsın.  Kontorda gözətçininin olduğunu bilirdi. O, qapını onun üzünə açacaq və içəri buraxacaqdı. O, düşündüyü kimi oldu.

Bir həftədən artıq idi ki, Fazil kontordakı kağızlara baxmamışdı. Kontorun işi isə Fazilə gələn kağızlardan asılı idi.

Bu kağızlarda adətən satılan və alınan mal haqqında sifarişlər, onların yerinə yetirilməsi haqqında məlumatlar və bu əməliyyatların necə getməsi haqda banklardan gələn hesabatlar, məktublar, teleqramlar və başqa sənədlər olardı.

Onun üçün sakit şəraitdə işləmək çox asan idi. Düşünəcəyi və görəcəyi işi tez qaydasına salırdı və işçiləri üçün konkret tapşırıqlar hazırlayırdı. Belə hallarda onlar gələn kimi işə başlayırdılar və günortaya qədər bütün məsələləri həll edirdilər.

Kabinetin zəngli saatı səkkizi vurdu. Fazil instinktiv olaraq başını qalıdırıb saata baxdı. Bir saat ərzində çox iş görmüşdü, bütün mühasibatı qaydasına salmışdı. Qalırdı məktublar.

  Adətən məktublarda bu və digər müştərinin və müəssisənin təkliflərindən danışılırdı. O, bu məktubları könülsüz oxuyurdu. Məzmunuların eyniliyi isə onu darıxdırırdı.

Konvertlərin arasında başqalarında fərqlənən və o saat diqqətini cəlb edən başqa konvert gözünə dəydi. Əlini uzadıb götürdü. Üzünü oxudu. Məktub Parisdən, Sabinadan  idi.

Bir anın içində  gözləri önündən bir-iki ay bundan qabaq baş verənlər canlandı. Paris macaraları onu bütün fikirlərindən ayırdı. Məktubu oxumağa başladı.

Sabina yazırdı ki, tezliklə Sorbonun bir neçə tələbəsilə İstambula gələcəklər. Süzana da onunla olacaq. Oranın universitetində təcrübə keçəcəklər, qədim kitablarla işləyəcəklər. Onun üçün yaman darıxıb. Yola  düşən kimi teleqram vuracaq. Gələ bilirlərsə, İstambula gəlsinlər.

Fazil məktubu qatlayıb siyirtməyə qoydu. Fikrə daldı. Sabinanın iri mavi gözləri yadına düşdü. Əlilə yazı stolunun siyirtməsini açdı. Konvertin içindən Parisdə çəkdirdiyi şəkilləri çıxartdı. Bir neçəsini mürəkkəbqabına söykədi, əllərinə dirsəklənərək onlara baxdı. Öz-özünə gülümsəndi.

Yadına atasının İstambulda oxumağa icazə verməsi düşdü. Həm də "Qapalı" bazarda kəlağının  satılması üçün şərait yaratmaq fikri vardı.

 Yeri gələrsə, atasından İstambula getmək üçün icazə ala bilərdi. Ancaq əmisi Əhədin onu buraxmayacağından qorxurdu.

İşçilər kontora gəlməyə başladılar. Adətləri üzrə Fazilə yaxınlaşır və onlar üçün hazırladığı sənədləri və tapşırıqları alırdılar.

Bayaqkı sakitlik olmasa da, yenə də Sabina onun başından çıxmırdı. Ona elə gəlirdi ki, gəncliyinin ən gözəl anlarını o, Parisdə keçirmişdi. Bu şəhər cənnəti xatırladırdı.

 Şəkilləri bir-bir yığıb konvertin içinə qoydu, ayağa qalxdı və pəncərədən boylanaraq "Parapet" aşağı baxdı.

 Heybət atasının kontorundan çıxıb onların kantoru tərəfə gəlirdi. Aşağıdan dostu onu gördü, əl elədi.

-Qurtarmırsan, işləri?- deyə Heybət içəri girən kimi soruşdu.

-İndi qurtarıram! Qoy, əmi gəlsin. Sən əyləş!

Heybət özünü kresloya verdi. Ancaq sakit oturmadı:

-Nə xəbər var?

-Al bax!- deyə Fazil məktubu siyirtmədən çıxartı və dostuna uzatdı.

Heybət diqqətlə məktubu oxudu, sonra bir az fikrə daldı. Dostunun məktubu ona verməklə, nə istədiyini düşündü. Fazilin isə gözləri onda idi.

-İstəyirsən, nə edəcəyimizi deyim?- Heybət soruşdu.

-İstəyirəm!

-Onlar gələn kimi gedirik İstambula!

-Bəs Bikə?

-Bikənin öz yeri, Sabinanın öz. Bir də Bikə hələ oxuyur! Sən özün də İstambulda oxumaq istəyirdin.

-Gedirik İstambula: həm ziyarət, həm də ticarət.

-Biz hələ cavanıq. Nə görmüşük? Özün oxumaq istəmirdin? Allah özü istəyir ki, oxumağa gedəsən.  Sənə  qoşulub gedəcəyəm, ancaq oxumağa yox! Gəzib qayıdacağam. Razılaşdıq?

Fazil əlini dostunun əlinə vurdu. Bu razılıq əlaməti idi.

-Bəs evdəkilərə nə deyək?

-Səninkilər razılıq verəcəklər, mənimkilər isə gözlərindən qoymayacaqlar.- deyə Heybət dilxor oldu.

-Səninkilər mənim boynuma.

-Onda getdik "Metropola"! Yaxşıca nahar ejək.

Qapının ağzında Əhəd kişilə özbəüzə gəldilər.

-Əmi, sabahun xeyr!-deyə Heybət onu salamladı.

Əhəd kişi onları diqqətlə süzdü. Bir söz demədi. Gülümsündü.

 -Nahar etməyə gedirik!- deyə Heybət dilləndi.

-A bala, səhər indi açılıb, nə nahar?

-Əmi, mənim üçün indi açılıb! Fazil isə səhər saat altıdan burdadır.

Əhəd kişi üzünü qardaş oğluna tutdu:

-Atangil necədir?

-Səhər sübhdən Basqala yola düşdülər

Əhəd kişi daha bir söz demədi. Ürəyindən qardaşının niyə belə xəbərsiz getməsinə azca belə incimədi də. "Ağsaqqal bilən məsləhətdir. Deməli, belə lazımmış!"-düşündü.

Onlar küçəyə çıxanda hava tutqunlaşmışdı. Xəzərdən əsən külək toz-torpağı havaya qaldırırdı. Küçədə gəzənlərin sayı isə azalırdı. Dükançılar açıq qapıları bağlayırdılar ki, toz-torpaq dükana girməsin.

Belə havalarda adətən qaçıb haradasa, gizlənməyə çalışırsan. Dostlar sa özlərini "Metropola" verdilər.

 ***

Heybətin "Hərənin öz yeri!" deməsi Fazilin ürəyinə elə yatmışdı ki, axşam evə gələn kimi Sabinaya məktub yazmaq qərarına gəldi.

"S kem çert ne şutit!-Qalina İvanovanın gimnaziyada tez-tez işlətdiyi atalar sözünü yadına saldı. "Ömür qısa, həyat şirin! Qədrini bil gözəlliyin!"- Beranjenin məşhur beyti  beynində hərlənməyə başlamışdı.

Konvertə yığdığı Paris şəkillərini qabağına düzdü və bütün olub-keçənləri yadına salmağa çalışdı.

 Xoş xatirələr onu yenidən Parisə qaytardı. Bu Sabinanı bir daha görmək həvəsinə saldı. "Ancaq insani münasibətləri şəhər təəssüratları ilə eyniləşdirmək olmaz. Bunlar taleyüklü məsələlərdir"- deyə o, öz-özünə danışdı.

 Stolun arxasına keçdi, Sabinaya cavab məktubu yazdı. Məktubda Fazil ayrıldığı gündən onu düşündüyünü, yenə də  yanında olmaq arzusundan yazdı, İstambula gələn kimi teleqram vurmasını və ünvanını göstərməsini xahiş etdi.

Yazı stolunun rəfindən yaraşıqlı bir konvert götürdü və yazdığı kağızı onun içinə qoydu. Üstünə ünvan yazdı.

-Səhər işə gedəndə yola salaram!- deyə fikirləşdi.

Keçib Tükəzban xalanın dəmlədiyi çayı içdi. Elə bu zaman telefonun zəngi çalındı. Könülsüz  dəstəyi qaldırdı. Zəng edən Nataşa idi.

-Fazil, Andrey bizə gələcək! Heybəti də tap, bizə gəlin!- deyə Nataşa xahiş etdi.

-Heybətdən bir saat olar ayrılmışam. Hara  getdiyindən xəbərsizəm. İndi zəng edərəm!

-Zəng etmək lazım deyil! Onlara  zəng etmişəm. Dur, özün gəl!

-Xoroşo!-deyə Fazil rusca razılığını bildirdi.   

Fazil güzgünün qarşısında özünü səhmana saldı. Birinci mərtəbədə Cəbi kişi qarşıladı:

-Ağam, qaş qaralarkən hara yol tutub?-deyə soruşdu.

-Cəbi dayı, müəlliməmgilə gedirəm. Çaşıb Heybət gəlsə, onu da yolla dalımca. Bilirəm ki, gələcək!-dedi və qapıdan çıxdı.

***

Payızın küləyi yağış gətirdiyindən,  şəhər qaranlığa qərq olmuşdu. Buna yağış da demək olmazdı. Çiskin idi. İnsanı islatmasada, üşüdürdü.

İçəri şəhərdən Nataşagilə çox da uzaq deyildi. On atdımlıqda idilər. Bununla belə islanmaq qorxusu onu geri qaytardı. Parisdən aldığı qara rəngli ingilis çətirini çıxartdı və yenidən küçəyə çıxdı. Çətiri açaraq gəldiyi yolla qayıtdı.

Dərvazasından yenicə içəri girmişdi ki, Heybət də özünü ora saldı. O, təpədən dırnağa qədər islanmışdı, həm də titrəyirdi. İslanmış cücəyə dönmüşdü. Bu halda qonaq getmək olmazdı.

-Fazil, çətirini mənə ver! Evə  qayıdım, üst-başımı dəyişim.

Dostu çətiri ona uzatdı, özü isə pillələrlə yuxarı qalxdı.

Qapını Andreylə Vasya açdılar.

-Bratişka, səni xoş gördük!-deyə Andrey qucaqlaşmaq üçün iki əlini açdı.

-Mən də sizi görməyimə şadam.

-Bəs Heybət hanı?

-Heybət bir halda idi. İslanmış cücəyə dönmüşdü, evə getdi ki, paltarın dəyişib gəlsin.

-Detğki, kakoe sçastğe! Fazil toje prişel!- deyə, Marqarita Petrovna gülər üzlə onu qarşıladı.

-Dobrıy veçer, Marqarita Petrovna! Qde naşi?

-Oni vse tam, krome Qeybata. Poçemu tı ne mokrıy? Andrey do posledney nitoçki promok. Razğve dojdğ ne idet?

-İdet Marqarita Petrovna, a ə nepromakaemıy!

-Tı, navernoe, na faytone priexal?

-Net, peşkom!

-Toqda poçemu ne mokrıy?

-Potomu çto, ə ne jenix.

-Po-tvoemu jenixi moknut.

-Tak poluçaetsə.-deyə Fazil zarafat etdi.

-Nə düşmüsən, ala, qaynanamın üstünə!- deyə, Andrey zarafatı azərbaycanca davam etdi.

-Düşməyim, neynəyim? Əllərinə bir hərif düşüb, ədaxlıbazlığa gələndə, cücəyə döndəriblər!

-Biz heç kimi cücəyə döndərməmişik!-deyə onların arxasından Nataşanın qətiyyətli səsi eşidildi.

            -Sestriçka, tı zaçem vmeşivaeşğsə v naşi dela?

-Xoroşiy brat!? U menə jenixa otbivaet!

-Mı je şutim!

-A on v serğez prinimaet.

-Xvatit sestriçka, eqo zahihatğ. Tı, Andrey, çeqo molçişğ?

-Mən ləzzət alıram! Ədaxlı olmaq nə yaxşı şeymiş? Hamı sənin vəkilin olur.

 -Doğurdan da, daha ipini əldən vermisən!

Hamı gülüşdü. Cavanların sözünün bitdiyin görən Marqaritta Petrovna mətbəx tərəfə döndü.

Dostlar keçib holland peçinin qarşısında əyləşdilər. Bura həm isti idi, həm də kreslolar elə qoyulmuşdu, oturanlar bir-birini görsünlər.

Fazil qızınmaq üçün əllərini peçin divarına söykədi. Payızın çiskini ona da təsir göstərmişdi.

 Barmaqlarının ucundan başlayaraq bütün bədəninə isti axını yayıldı.

-Sənin qayıtmağın və başının ayılması yerinə düşdü.-deyə Andrey sözə başladı: -İki həftədən sonra toyumuzu etmək fikrindəyik. Necə baxırsan?

-Andryuşa, sənə həsəd aparan oğlan kimi?

-Bəs onda özün niyə evlənmirsən?

-Aramızdan biri cavan getdi, bəs deyil?

-Sən zarafata salma!

-Zarafat etmirəm. Sənin heç bir problemin yoxdur, ancaq mənimki var.

-Nədir problemin? İstədiyin qız var? Var. Bəs nədir səni saxlayan?

-Andryüxa, mən hələ heç cürə Bikənin fikrini öyrənə bilmirəm.

-Zəngləşirsiniz axı?-deyə Nataşa sözə qarışdı.

-Nə olsun zəngləşirik. Ürəyindən nə keçdiyini ki, bilmirəm.

-Mən öyrənərəm!-deyə Nataşa dilləndi.

-Lazım deyil! Toydan sonra bəlkə İstambula oxumağa getdim.

 -Bunun məhəbbətə nə dəxli?

-Sən, deyəsən, rəfiqəni tez ərə vermək istəyirsən?-deyə Andrey Fazilin bu söhbəti xoşlamadığını görüb Nataşanı dayandırmaq istədi.

-O, mənim rəfiqəm yox, bacımdır!

Qapının zəngi çalındı. Yeni qonağın gəldiyindən xəbər verdi. Onun gəlişi söz-söhbəti kəsdi.

-Hanı yemək-içmək? Mənsiz od vurmusuz? Fazil, demədim ki, mənsiz başlamasınlar.-deyə Heybət zarafata keçdi.

-Sən bacını görməyə gəlmisən, yoxsa yeyib içməyə!-deyə Nataşa soruşdu.

-Nataşka, yeyib içməli yerdə bacı daha da ləzzətli olur!

 Hamı gülüşdü. Marqarita Petrovna əlində podnos içəri daxil oldular.

-Vallah, bilmirəm kimdir qaynanan, ancaq səni yaman xoşlayır! - deyə Marqarita Petrovna hazırladığı yeməkləri stolun üstünə düzməyə başladı.

 -Gördün yemək, daha nə demək?-deyə Heybət stolunu üstünə doğranıb qoyulmuş piroqdan bir parça götürüb ağzına qoydu:

-Andrüxa, xoşbəxt adamsan, bu cür qayanan var.

-Allah qoysa, səninki də mənimki kimi olar!

-Mənim qorxduğum elə odur ki, olmasın. Birdə gördün, Meşədi Tağı Ərdəbil xanının qızını tutub gətirdi Bakıya. Al, bu da sənin arvadın. O, da tutar səni ləvəngiyə

-Ləvəngidən dadlı nə varki?- deyə Fazil Heybətin "ləvəngini"xoşlamadığını bilib sözə qarışdı.

-Marqarita Petrovnaya gərək bişirməyi öyrədək!-deyə Andrey Fazilin zarafatını tutdu:-Onun aşbazlıq talantından olmaz! Qaynanamın «ləvəngisini» iki əllə yeyəcək və deyəcək ki, dünyada «ləvəngidən» dadlı və ləzzətli heç nə yoxdur.

-Bunlara bax! Səhərdən işləri gücləri yeməkdən danışmaqdır. Elə bil dünya başqa heç nə yoxduur?- deyə Nataşka incikliyini biruzə verdi.

-Doçka, ne sprosta je qovorət, çto putğ k serdüu mujçinı proxodit çerez jeluduk! -deyə, Marqarita Petrovna  qızına tövsiyyə etdi.

Bu sözlər Heybətin qulağına çatdı. Başını onlara tərəf çevirdi:

-Marqarita Petrovna, kto qovoril gti slova, svətoy çelovek!

Hamı yenə gülüşdü. Stola samovarı gətirdilər. Səs-səmir kəsilmişdi. Dostların başı yeməyə qarışmışdı. Heybət Hamıdan birinci yeməyə başlasada, axırıncı qurtardı.

-Heybət, yenə gətirim?-deyə Nataşa soruşdu.

-Spasibo, sestriçka! Bılo oçenğ vkusno!

Andrey sakitliyi pozdu:

-Heybət iki həftədən sonra toymuzdur. Hamınızı dəvət edirəm. Atanı və ananı da gətirərsən. Kəblə Cəfər dayıya da xəbər çatdırmaq lazımdır. Sabah Quba meydanına gedərik, Basqala gedənlərlə ona dəvətnamə göndərərik. Başqa nə təklifiniz var?

-Toyu harda edəcəksiz?

-Bizim evdə! -deyə Nataşa sözə qarışdı.-Vasyagil də evlərini açacaqlar. Yüz-yüzəlli adamımız olacaq, yer çoxdur.

-Bizə nə tapşırığın? Nə çatışmır?- deyə, Fazil soruşdu.

-Hər şey var. Toy günü mənimlə olmalısınız.

Təkcə Vasya dinmirdi. Aralarında yaşca balaca olduğundan hələ onu evlənmək düşündürmürdü.

 

ANDREYİN TOYU

 

Bakılıların rus ziyalı toyu rus aristakratlarının toyundan fərqlənmirdi, əksinə, yaxşı olurdu. Süfrədə nə olmurdu? Cürbəcür salatlar. Qara və qırmızı kürü, Xan balığının ləvəngisi və pulovu, yarpaq və kələm dolması, təndirdə qızardılmış qaz və toyuq, dağlı çörəyi, piyalələrdə dovğa və ruslara xas olan içgilər. Mer-meyvə.

Belə süfrəyə baxanda azərbaycanlıların bura əl gəzdirdiyini və yaxud toy yiyəsinin Azərbaycanda çoxdan yaşadığını hiss edirsən.

Andreyin toy süfrənin menyusunu Heybətə tapşırmışdılar. O, da Bakının ən yaxşı aşbazlarını seçib bura gətirmişdi və şərait yaratmışdı ki, yeməklərini bişirsin.

Bakı bazarlarından ən dadlı mer-meyvə, içgilər, şorabalar alınıb stolun üstünə düzülmüşdü.  Odur ki, bu süfrəyə nə xrestyan, nə də müsəlman süfrəsi demək olardı. Sadəcə olaraq bu bakılı süfrəsi idi. Geniş və neymətli, dostcanlı.

İkinci mərtəbənin koridoru cavanları və yaşlıları iki yerə bölürdü. Cavanların hamısı Vasyagilə, yaşlılar isə Nataşagildə oturmuşdular. Toyun sərpayısı elə Heybət idi. Gələn qonaqları Andreyin atasıyla qarşılayır və yerbəyer edirdilər.

Bakının rus ziyalılarının çoxu burada idi. Andreyin atası qubernatorluqda işləyirdi.

Cavanların çoxu isə azərbaycanlılar idi. Marqarita Petrovnanın dərs dediyi şagirdlər. 

Fazillə Kəblə Cəfər qapının ağzında göründü. Andreyin atası Mixayil Vasilyeviç onları  özü qarşıladı:

-Kəbleyi, o gün olsun balançun olsun!-deyə rus adətinə görə onun o üzündən, bu üzündən öpdü.

-Allah xoşbəxt eləsin, Mişa!- deyə, Kəbleyi köhnə dostunu təbrik etdi.

-Fazildən dünən soruşmuşam, səni! Kişi gələcək ya yox?

-Necə yəni gələcək? Andrey öz balamdır. Mən gəlməsəm, kim gələcək!

-Sağ ol, Kəbleyi!

-Sənə ağsaqqal kimi ayrıca stol açmışam! Bakı adətilə camahatı yola verəsən!

-Anladım!-deyə, Kəblə Cəfər yuxarı mərtəbəyə qalxdı, Meşədi Tağının oturduğu "yuxarı başı" ona göstərdilər.

Maraqlı vəziyyət yaranmışdı. Süfrənin arxasında bütün dinlərdən və təriqələrdən ibarət bakılılar oturmuşdular və bunların bir-birinə münasibəti isə eyniydi. Hamısı bir-birinə dost, tanış.

Kəblə Cəfərin və  Meşədi Tağının tanımadığı adam təkcə bəzilərinin xanımları idi. 

Toy süfrəsinin başında, elə Kəblə Cəfərin solunda Andreyin yanında Fazil əyrəşmişdi. Bakı adətinə görə bəyin ən yaxın dostu onun yanında oturmalıdır.

Mir Kamilə Seyid Bikə otağa daxil oldular. Fazil bayaqdan bunu gözləyirdi. Bikə başına Heyratı kəlağayısı örtmüşdü və çərkəz qızları kimi geyinmişdi.

Andrey ayağa qalxdı və Fazillə birlikdə gəlin olan otağa keçdilər.

Bu dəfə hamı birlikdə qayıtdılar. Yenə də Andreyin solunda Fazil, sağında Nataşa, onun sağında isə rəfiqəsi  Seyid Bikə əyləşdilər. Mir Kamil isə bacısının yanında otursada gözləri cavanların yığışdıqları, Vasyagilin evində idi.

Andreylə Nataşa kəbini səhər, Qızıl qülləli kilsədə kəsdirəndə Seyid Bikə gəlməmişdi. Fazil elə düşünürdü ki, toya da gəlməyəcək.

Andreyin atası qonaqları təqdim etdikdə Kəblə Cəfər Nataşanın yanında oturan qızın Seyid Bikə olduğunu anladı. Ata gələcək gəlinindən gözünü çəkmirdi.

-Yerin məlum, Ziba arvad!- deyə öz-özünə düşündü.-Bircə görəydin, nə gözəl gəlinin var?!

Gənclər yığışan otaqdan şən səslər eşidilirdi. Kim isə pianinoda çalırdı.

Mir Kamil bacısına nə isə dedi və o biri otağa keçdi.

Yaşlıların arasında bəylə gəlin sıxıntı keçirirdilər. Başlarını aşağı salıb əllərini yeməyə belə uzatmırdılar.

Nataşanın üzünü örtmüş ipək fatanın altında mavi gözlərindən yaş axırdı. Seid Bikə də başını aşağı salmışdı.

Bir az keçdikdən sonra Andreyin atası bəylə gəlinin o biri otağa keçməsi üçün qonaqlardan izin istədi.

-Qoy getsinlər! Gənclər o biri otaqdadılar.-deyə yerlərdən səslər ucaldı.

Andrey ayağa qalxı və Nataşanın qoluna girdi. O biri otaq tərəfə getdilər, Onları Fazillə Seyid Bikə müşahidə edirdi.

-İlahi, belə ola həmişə!-deyə Kəblə Cəfər ürəyində dua etdi.-Bir-birlərinə necə yaraşırlar!-dedi. Əlbəttə ki, öz oğluyla Seyid Bikəni nəzərdə tuturdu.

 

***

Toydan sonra ata bala evə qayıtdılar. Kəblə Cəfər oğlundan heç nə soruşmaq istəmədi. "Lazım olarsa, özü danışar!"- düşündü.

Ata düşüncələrində haqlı idi. Oğul özü atasını söhbətə tutdu:

-Dədə, İstambula oxumağa getmək istəyirəm. Həm də orada kontorumuzu açarıq. Sən Batumdan ora gəmilə mal vurub, göndərərsən. Biz  satışını təşkil edərik. Həm ziyarət olar, həm ticarət!

Kəblə Cəfərin çoxdanki arzusuydu ki, oğlu təhsilini davam etdirsin. Ancaq bu gün toyda gördükləri bəzi məsələləri araşdırmağı tələb edirdi.

-A bala, bəs Bikə? Heç olmasa səni nişanlayım, sonra get!- deyə, ata öz fikrini bildirdi.

 -Dədə, hələ tezdir! Bikənən yaşı azdır. Bizə "yox!" deyə bilərlər. Bir ildən sonra.

-Bizə kim "Yox!"deyə bilər? Sən atanı tanımırsan?

-Yox, dədə! Hələ tezdir. Bikə qaçmır. Əvvəl mənə İstambula getməyə icazə ver!

Kəblə Cəfər oğlunun sözlərinə təkid etmədi. Bir az fikrə daldı.

-Kiminlə gedəcəksən?

-Heybətlə!

-Axı o, daha oxumaq istəmir?

-Bir ara mənimlə qalacaq, İstambulu gəzib qayıdacaq.

-Onda mən razı! Pulun necə var?-deyə Kəblə Cəfər soruşdu. Baxmayaraq ki, bilirdi oğlunun pulu var.

-Ay ta, tapılar!-deyə Fazil atasını qucaqladı.

-Anana nə deyim?

-Denən ki, Fazilin göbəyi bayıra atılıb, bütün Cəfərlilər kimi.

***

İSTAMBUL UNİVERSİTETİ

 

Qara dəniz sanki balaca yelkənli gəmini silkələyə-silkələyə boğaz tərəfə aparırdı. Külək əsmədiyindən, qışın nəfəsi duyulmurdu. Uzaqda görünən boğaza yaxınlaşdıqca kapitan gəminin öz enersiyasilə getməsinə mane olmasın deyə yelkənləri yığdırır, boğazdan gələn xəfif dumanın içində azmamaq üçün durbinlə uzaqda görünən qayalara baxaraq istiqamətini götürür, sükançıya əmrlər verirdi.

Gəminin çoxda az olmayan sərnişinləri dünən səhər Batumdan çıxandan sonra göyərtədə ancaq bir neçə dəfə görünmüşdülər. Gecəni isə kayutalarına keçib yatmışdılar. Fazillə Heybət də onların arasında idilər.

Heybət dostunun İstambula gedəcəyini ağlına belə gətirməzdi. Ancaq təklifinə o saat razılıq verdi.

-Gedək oraları da görək!

-Orada köhnə tanışlarını da görəcəksən!-deyə Fazil Heybəti daha da maraqlandırdı.

-Nə tanışlar?

-İstambulda çatararıq, görərsən.

-Yenə də keçdin zarafata! İstambulda heç kimi tanımıram.

-Nə zarafat? Nə tez yadından çıxdı? Qızlar çoxdan İstambuldadır.

-Axı teleqram verməliydilər.

Fazilin yadına düşdü ki, aldığı teleqram haqda dostuna bir kəlmə də deməyib, xəbərsizdir.

Göyərtədə başqa sərnişinlərdən fərqli olaraq Heybət kapitandan əl çəkmirdi. Kapitan rus olduğundan onunla rusca danışırdı:

-Kak naşa staraə posudina?

-Normalğno, molodoy çelovek! Uspevaem vo vremə. K desəti budem Üareqrade.

Heybət kapitanın İstambulun başqa adla çağırmasına fikir vermədi. Gəmidə oturub gəmiçilə vuruşmayacaqdı ki? Kayutaya keçdi, Fazilin çoxdan geyinib gəminin  ilyüminatorundan baxdığını gördü.  

-Kapitan deyir ki, bir-iki saata çatırıq.

            Boğazadan Kiçik Asiyanın və Balkanların dağ ətəyləri duman örtüyünün arxasından görünməyə başlayırdı.

            Gəmi yüngülcə dalğaları yararaq boğaza girməyə hazırlaşırdı.

            Boğazın solundan və sağından boz qayaların üstündə ağ mayaklər o saat insanın diqqətini özünə cəlb edirdi. Onların arxasında yamyaşıl yamaclar gözə dəyirdi.  Elə bil bura hələ qış ayağını basmamışdı.

Bayaqdan yelkənlərini endirmiş və öz enersiyasıyla gedən gəmi boğazın ağzına çatar-çatmazda sürətini daha da azaltdı.

İndi gəminin üstündə buxar maşının qara tüstüsü və bu tüstüyə qarışan düm ağ buxar mühərrikinin işə düşdüyünü göstərirdi.

Kapitan bu girişdən bəlkə min dəfə keçdiyindən və bura öz evi kimi bələd olduğundan sahildən ona əl edən  losmanların birini də gəmisinə dəvət etmədi, özü bir losman kimi gəmini düz xətləri xatırladan qayaqlıqların arasına sürdürürdü. Qarşılarında Bosforun ətəyi açılmağa başladı.

Gəminin buxar mühərriki işə salınsa da,  çox az işlədi. Gəmi müəyyən məcraya düşən kimi hay-küy salan mühərriklər bircə anın içində susdular. Gəmində məhərik  olduğunu buxar qazanından qalxan tüstü və pər bildirirdi.

Sakitcə güzgü kimi sulara daxil oldular və Kövkəyə daxil oldular.

Kapitan sükançının yanından uzaqlaşmayırdı. Hiss olunurdu ki, boğazda o, daha da ciddiləşmişdi.

Yarım saatın içində Bosforun əyintili-üyüntülü keçidinin sahillərinin yaşıl yamaclarlarda salınmış bağlar, parklar, mərmər saralar və mülklər, dağılmış qalalar görünməyə başladı.

İndi Rumeli-Gisarın dağılmış şiş bürcələrini seyr etmək olurdu.

Uzaqda qızaran, daha doğrusu qırmızıntıya çalan Anadolu dağlarında Gisarın xarabalığı gözə aydın çarpırdı. Deyilənə görə vaxtiykən Dara buradan Avropaya ilk körpünü saldırmışdı.

Sultan sarayları və mülklərinin sahilə çıxan pilləkənləri mavi-yaşıl sularda üzürdü.

İstambula yaxınlaşdıqca gəminin ətrafında bu sahildən o biri sahilə üzüşən qayıqlar, barkazlar və gəmilər keçirdilər.

Boğazın ağzı daraldıqca adama elə gəlirdi ki, sən boğazda deyilsən, güzgü kimi parlayan göldə üzürsən. Ancaq yenə də qayalıqlar geri çəkilir və böyük şəhər səni öz qoynuna alırdı.

Soldan Kiçik Asiya dağlarının ətəyində salınmış Sutarinin saysız-heysabsız taxta evlərinin qırmızı keramik damları, sağdan isə Qalatadan yüksələn İsa kiləsəsinin nəhəng qülləsi görünürdü.

Qarşıdan isə minarələri göylərə yüksələn İstambulun bütün mənzərəsi açılırdı.

Gəmi Qızıl Buynuzdakı Soltan-Validənin Qalatadakı taxta görpüsünə yan aldı.

Əlbəttə, İstambul Paris deyildi, onun kimi səliqəli səhmanlı, küçələri yox idi. Ancaq İstambul Şərqin Parisi sayılırdı.

Qalata isə hələ tikilməkdə idi. Burada Avropaya  üslubunda tikilmiş mülklər və villalar göz oxşadırdı.

O biri sahildə isə vaxtiykən möhtəşəm və müqəddəs  şəhərin kasıb məhəllələrinin taxta daxmalarının qaralmış divarları, bacalardan ucalan qara tüstüsü nəzərə çarpırdı.

Dostlar  körpüyə enən kimi faytonçunu harayladılar və çamadanlarını yüklətdilər. Heybətin fikri Fazildə idi. Nə  deyəcəyini və nə edəcəyini gözləyirdi.

Bu şəhərə bələd kimi dostu əlindəki həsanın ucuyla faytonçunun çiyninə toxundu və təmiz türkcə:

-"Qızıl buynuz" otelinə sür!- dedi.

Heybət dostunun niyə bəs "Qızıl buynuz" otelini seçdiyi maraqlandırmadı, ancaq seçilən yerin müəyyən məqsəd daşıdığını anladı.

Həmişə danışan və zarafatından qalmayan Heybətin dinməməsi, Fazili darıxdırdı. Parisdə dostu daha şən və gülər üz idi.

-Deyəsən, İstambul xoşuna gəlmir? - deyə soruşdu.

-Adicə, böyük bir şəhərdir. Parisdə gördüklərimizi burada görə bilməyəcəyik.

-Heybət, bura Şərqin Parisidir. Sən şəhərin böyüklüyü çaşdırıb.

Heybət daha danışmadı. Körpüdən Qalataya aparan palçıqlı və zir-zibilli küçələri və yolları ötdükcə  şəhərin yiyəsizliyi hiss olunurdu.

Körpüdən uzaqlaşıb Qalatanın  qəmbərlə  döşənilmiş yollarına çıxdıqda isə Heybət buranın, doğurdan da, paytaxt olduğunu düşündü.

İndi fayton enli və təmiz küçələrlə irəliləyirdi.

-Bura isə Avropanı xatırladır.- deyə Heybət dinləndi.

-Biz elə Avropadayıq! Qalata İstambulun Avropa hissəsidir.

"Qızıl buynuz" oteli üç bərtəbləi, barokko üslubunda ağ daşdan tikilmiş mülk idi.

Heybətin mehmanxana çox xoşuna gəldi. Qapının ağzında onları qarşılayan qarson çamadanları içəri apardı. 

Foyedə otelin sahibi onları gülər üzlə salamladı. "Xoş gəlmisiniz! Biz sizin qulluğunuzda hazırıq! – dedi, sonra qonaqları kresloya əyləşdirdi.

"Qızıl buynuz" oteli pansionat idi. Burada uzun  müddət qalmağa gəlirdilər. Gələnlər arasında iş adamları, jurnalistlər və diplomatlar olurdular. Ümumiyyətlə, elita qalırdı.

-Biz burada qalmaq qərarına gəlmişik. Bundan əlavə  iki tanışım da buradadır! - deyə Fazil otelin  sahibinə öz sözünü dedi.

Heybət "İki tanışım da burdadır" gəlməsini o saat tutdu və sol əlini yellətməklə öyrənmək istədi ki, kimlərdir?

-İki fransız qızı: Sabina və Süzana burada qalmalıdırlar.-deyə Fazil adlarını çəkdi.

Bu sözləri eşidən Heybətin gözləri kəlləsinə çıxdı.

-Burdadırlar, əfəndim! Unversitədə çalışırlar. Axşam üstü qayıdarlar. İndi isə istədiyiniz otağı seçin.

Üçüncü mərtəbədəki balkonu dənizə baxan lyuks onların xoşuna gəldi.  Burada qalmağa qərar verdilər.

***

Axşam Otelin foyesində hamının nəzərini yüksək Avropa stilində geyinmiş cavanlar cəlb edirdilər. Kimliyini bir-birindən soruşur, bakılılar olduğunu öyrənib bir-birinə "Bakı neft milyonları və milyonerlər şəhəridir!"- deyir və bu şəhərdən gəlmiş cavanların təmtəraqlı olmasının səbəblərini belə izah edirdilər.

-Hansısa pulluların övladlarıdır. Ancaq həddindən artıq mədənidirlər.- deyə pansionatın sakinlərindən biri fikrini bildirdi.

-Görməmişlərdən deyillər. O saat hiss olunur ki, görmüş-götürmüşlərdir. Aristokratik  vicudları vardır.

Pansionata qayıdan qızlar foyedə onları gözləyənləri  o saat tanıdılar. Sabina hamının gözü qarşısındə Fazilin boynuna sallandı.

-Mən bilirdim ki, gələcəksən!- deyə Sabina təmiz türkcə onun belini qucaqlamış Fazilin saçlarını sığalladı.

-Başqa cürə ola bilməzdi!- deyə Fazil fransızca cavab verdi.

Süzananın fikri başqaları kimi onlarda qaldığından, Heybət nə edəcəyini bilmirdi.

-Siz niyə görüşmürsünüz?- deyə Sabinanı yerə qoyan Fazil  soruşdu.

-Yaşasın gənclik!- bu səfər Heybət əllərini açdı ki, Süzana onu qucaqlasın.

Süzana ancaq üzündən öpdü. Hiss olunurdu ki, qızın  iciyliyi o saat gözə dəyirdi.

Foyedə qalmadılar, Yüxarı qalxdılar. Fazilin otağına gəldilər. Heybət Süzananı kanara çəkdi.

-Sənə nə olub?-deyə Heybət soruşdu.

-Səndən incimişəm.

-Niyə?

-Mənə niyə məktub yazmırdın?

Heybət qıza cavab vermədi, üzünü dostlarına tutdu:

-Biz yuxarı qalxırıq.-deyə Süzananın qoluna girib otaqdan çıxdılar.

İkicə dəqiqə keçmədi, yenidən geri qayıtdı. Başını

 qapıdan içəri salıb dedi:

-Biz sizi narahat etməyənə qədər, bizi narahat etməyin!

Sabina ilə Fazil gülüşdülər. Qapı örtülən kimi hər ikisi balkona çıxdılar.

-Otağın çox xoşuma gəlir! Buradjan körfəz aydın görünür!-deyə qız iri mavi gözlərilə  Fazilə baxdı.

-Bundan sonra sən burda, Heybət isə sizin otaqda qalar!

-Bizim otaq sizinkindən geniş deyil.

-Heybət üçün fərqi yoxdur. Təki Süzana yanında olsun! Gəl, mərc qoşaq, bu saat çarpayıda süpürləşirlər.

-Bəs biz?- deyə Sabina soruşdu və yataq otağından görünən çarpayını göstərdi.

Fazil qızın fikrini o an başa düşdü. Sabinanı qucağına aldı və yataq otağına apardı.

                    ****

Bir neçə gündən sonra cavanlar anladılar ki, dünyada məhəbbətdən başqa başqa şeylər də vardır. Cüməni yola verib səhər tezdən hərə öz işiylə məşqul olmağı qərara aldılar.

Süzanının boş vaxtı olduğundan Heybət onunla İstambulu gəzməyi, Fazil isə Sabina ilə universitetə getməyi  planlaşdırdılar.

Dostları pansionatı tərk edən kimi Heybət üzünü Süzanaya tutdu:

-Bəlkə qalaq!- deyə Heybət qızı dilə tutmaq istədi.

-Gəzib, tez qayıdarıq! - deyə qız getməyin vacibliyin bildirdi.

-Fazil də mənə tapşırıqlar verib: Qapalı bazarda qiymətlərə baxmaq!

Könülsüz pansionatın həyətinə düşdülər və Süzanayla birlikdə dünyanın möhtəşəm şəhərinin içinə atıldılar.

 

***

Universitetin  qapısı ağzında  faytondan düşdülər.  Fransız qızını, Parisdən gəlmiş və türk yazılı abidələrini öyrənən qızı, burada tələbələrin çoxu  tanıyırdı. Odur ki, yanında gələn oğlanın kim olduğu isə o saat maraq doğurdu.

-Gəl, birinci işini qaydasına salaq!- deyə Sabina əlilə universitetin rəhbərliyi oturan binanı göstərdi:

-Burda hamı məni tanıyır.

Son illərdə İstambulda bir neçə universitet və bir-neçə litsey açılmışdı. Məşhuru Soltan universiteti idi.

Türkiyənin ilk dünyavi universitetinin tarixi isə 1863-cü ildə fəaliyyətə başlamış və 1870 ildə rəsmi açılışı olmuş Osmanlı universitetindən başlayır. Ancaq Osmanlı universitetinin də ömrü uzun olmamış, bağlanmışdı.

İstambul 1900-ci ildə Sultan  universiti açıldı. Bu universiteti Türkiyənin Avropada təhsil alıb qayıtmış ziyalılar idarə edirdilər. Onlar bu universitetə indiyə qədər Türkiyədə öyrənilməyən dünyavi elmləri  gətirmişdilər. Odur ki, ölkəyə yeni fikirlər buradan hər yana yayılırdı.

Dini mədrəsə və məktəblərdən fərqli olaraq bu təhsil ocaqlarında XX əsrin texnoloji abı-havası hiss olunurdu. Tarix, ədəbiyyat, coğrafiya, hüquq, təbabət və tibb və s. elmlər Avropa kitabları və dilləri əsasında tədris olunurdu. Dünyavi elmlərə yiyələn tələbələrin dünya görüşləri heç də avropalardan geri qalmırdı.

Proqressiv türk ziyalıları vətənin tərəqqisini bu universitlərdə görürdülər və yanılmırdılar.

Bundan əlavə türk və müsəlman dünyasının gözü də bu şəhərin məktəblərinə dikilmişdi. Pis-yaxşı Xəlifətin paytaxt məktəbləri idi bu məktəblər.

İstambul müsəlman aləminin mərkəzi, Sultan isə eyni zamanda bütün müsəlmanların xəlifəsi sayılırdı.

 Bu şəhərdə bütün müsəlman ölkələrinin nümayəndəlikləri vardı. Onlar isə İslam birliyini təmsil və təmin edirdilər.

Dünyavi universitetlərin və onlara bərabər ali məktəblərin açılması Türkiyə cəmiyyətində bir çox yeniliklər və dəyişikliklər gətirmişdi.

Qəzetlərin və jurnalların çapı, kitabların geniş miqyaslı nəşri elmə və mədəniyyətə marağı artırmış, dünyaya baxışı dəyişdirmiş, müasir insanlar ordusunun yaranmasına təkan vermişdi.

Yeni ziyalı təbəqəsi müasirliyi əsas götürərək dini mövumata qarşı çıxış edirdi və din xadimlərinin dövlət idarəçiliyindən uzaqlaşdırılmasına çalışırdılar.

Sabina İstambulda olan universitetlərin səviyyəsi haqqında geniş məlumata malik idi. Hələ pansionatda  Fazilə bu haqda hərtərəfli danışmış, oxumaq istədiyi universitetdə hansı sahənin Avropa standartlarına uyğun olduğunu söyləmişdir.

Sabinanın kitaba olan məhəbbəti də onun gözündən qaçmamışdı. Fazil onun nə qədər məlumatlı və savadlı olduğunu hiss etirdi.

Şərq dillərini mükəmməl bilməsi, qızın gələcəkdə parlaq karyeraya sahib olacağına dəlalət verirdi.

Fazilin səviyyəsi isə heç də qızınkindən geri  qalmırdı.

İki gənc arasındakı münasibətlərin ciddiləşmə səbəbini də elə bununla izah etmək olardı.

-Bu universitet İstambulun ən məşhur ali məktəbidir. Türkiyənin samballı ziyalıları buranı idarə edirlər. Təhsilin keyfiyyəti də yüksəkdir. Kitabxanası nəyə desən dəyər. Bilirsən, burada necə kitabələr var? Sənin köməyinlə onları oxuyacağam. Hələ bir ilə qədər buradayam. Deməli, səninləyəm.- deyə Sabina onun qoluna girib Universitetin rəhbərliyi oturan binaya qalxdılar.

 

****

Fazili çox yaxşı qarşıladılar, hansı fakültətə oxumaq istədiyini soruşdular.

-Məni hər şeydən əvvəl iqtisadi münasibətlər və mədəni əlaqələr maraqlandırır!- deyə Fazil rəhbərliyin sualına cavab verdi.

-Bunlar bir-biriylə əlaqəsi olmayan sahələrdir.-deyə  rektorun yanında oturan yaşlı müəllimlərdən biri dilləndi.

Fazil içəri daxil olduqdan sonra birinci dəfə idi ki, orada oturan insanları nəzərdən keçiritdi.

Rektor orta yaşlı iri gözlü, xoş təəsurat bağışlayan bir insan idi.

-Bunu necə görürsən?- deyə rektor sakitliyi pozdu.

-İlk baxışda belədir. Ancaq dərin fikirləşsək, görərik ki, iqtisadi əlaqələrin ardınca mədəni əlaqələr yaranırır.- deyə Fazil qısa cavab verdi.

-Bakumuz bu saat iqtisadi, türk iqtisadi dirçəlişinin beşiyidir. Odur ki, sənin cavabında həqiqət olduğunu qəbul edirəm. Ancaq bu iki fakültənin əhatə dairəsidir. Siz bir fakültəni seçməlisiniz.

-Məni hər şeydən əvvəl iqtisadi münasibətlər maraqlandırır və eşitdiyimə görə burada Fransadan gəlmiş alimlər bu fənnləri tədris edirlər.- deyə Fazil öz seçimini etdi.

-Bu haqda sizə, əlbət,  fransız qızı Sabina xəbər verib?- deyə, yaşlı müəllim ondan soruşdu.

-Elədir, əfəndim!- deyə Fazil türk tələbələri kimi cavab verdi.

-Onların mühazirələrini başa düşmək üçün fransız dilini bilməlisən! - deyə, rektor üzünü Fazilə tutdu.

-Mən bu dili mükəmməl bilirəm. Bakı gimnaziyasında öyrənmişəm.

-Elədirsə, sizin çətinliyiniz olmayacaq. İqtisadiyyat  fakültəsinin dekanına sizin birinci kursa qəbul olmağınız haqda göstəriş verərəm. Sənədlərini universitetin dəftərxanasına veriniz!

Universitetdən küçəyə çıxdıqda sanki hər ikisi azadlığı hiss etdilər. Qalatanın sahilindəki qəhvəxanaların birinə gəlib çıxdılar.

Qış olsa da havanın soyuqluğu hiss olunmurdu. Yaşıl dağ yamacları  İstambula daha da gözəllik gətirirdi. Bu  yamaclar Bakının mart ayını, yəni baharın əvvəlini, boğaza açılan mənzərə isə Xəzəri xatırladırdı.

-Gəl, bir az burada oturaq!- deyə Fazil üzünü Sabinaya tutdu.

-Məgər yorulmamısan?

-Yox! Sadəcə olaraq bura Bakını xatırladır.

-Nə tez darıxdın?

-Sən Bakını görməmisən. Oradan ayrılan kimi darıxırsan. Çox mehriban şəhərdir. Dünyada belə şəhər yoxdur.

Keçib masanın arxasına oturdular. Başı fələsli qarson gəlib onların qarşısında durdu, baş əydi və nə sifariş edəcəklərini gözlədi.

-Bura sənin şəhərindir, sən isə mənim bələdçim. Bələdçiliyini davam et!- deyə, Fazil fransızca Sabinaya müraciət etdi.

-Bizə qəhvə və paxlava gətirin!- deyə Sabinə türkcə qarsona göstəriş verdi.

Onlardan uzaqlaşan qarson kimin fransız, kimin türk olduğunu anlamaq istəyirdi. Çünki müştərilərindən fransızca danışan gənc fransıza, türkcə danışan qız türkə oxşamırdı.

***

Axşam üstü birlikdə pansionatda şam etdilər və Fazilin otağına qalxdılar. Heybət dostunu balkona çəkdi: 

-Fazil, bilirsən, burada kəlağayı od qiymətinədir. Yaxşı pul qazanmaq olar. Əgər satışını  təşkil etsək.

-Edək də.

-Êîíòîð à÷ìàq lazımdır.

-À÷àã äà.

-Îíäà ñàáàù!

-Äàíûøäûã!-äåéÿ Fàçèë úàâàá âåðäè. Îíóí áó úàâàáûíäàí ñîíðà Ùåéáÿò ÿëèíè Ñöçàíàéà óçàòäû.

Ãûç ñàíêè áóíó ýþçëÿéèðäè. Ùåéáÿòèí ÿëèíäÿí òóòäó âÿ äèâàíäàí ãàëõäû. Ùÿð èêèñè îòàãäàí ÷ûõàðêÿí:"×àî!-äåäèëÿð.

 

***

ÇAŞI BAZAR

 

Bir neçə gün Heybət Süzana ilə "Çaşı bazarı" alt-üst etdilər. Bütün günü gəzirdilər. Görmədikləri yer qalmamışdı. İndi Heybəti tək başına İstambula buraxsaydılar, azmazdı və lazım olan yerə gəlib çıxardı. 

İstambulda keçirtdiyi bir həftə ərzində yerli camahata çevrilmişdi. Təkcə keyimi türklərdən fərqlənirdi.

Fransız qızı isə onunla ancaq fransızca danışdığından ətrafdakılar onun da xarici olduğunu düşünürdülər.

"Çaşı bazar" Heybətin sevdiyi yerlərdən birinə çevrilmişdi.  Bazarda nə vardısa bilirdi.  Görəndə ki, bazarın qızıl sıraları ermənilərin əlindədir, dilxor oldu. Burada hər tərəf erməniydi. Ancaq hamısı türkcə danışırdı.

Axır ki, burada bir ərəbin dükanı olduğunu gördülər. Süzanaya hədiyyə almaq üçün Heybət bu qızıl dükanının ağzında dayandı. Onları ədəb-ərkanla ərəb qarşıladı: 

-Əfəndim, xoş gəlmisiniz!- dedi və birlikdə dükana daxil oldular.

Heybət fransızca Süzanaya: "İstədiyini seç!- dedi və qızın nəyi seçəcəyini gözlədi.

-Mənə heç nə lazım deyil! Bizim münasibətlərimiz səmimi münasibətlərdir. Xahiş edirəm, başqa cürə düşünmə! -deyə Süzana öz qəti fikrini bildirdi.

-Süzana, bunu bilirəm. İstəyirəm, səndə xatirə qalsın! Bir-iki günə Bakıya qayıdıram. Buna baxıb məni yada salasan!

-Onda özün seç!

Heybət qızıldan düzəldilmiş ziynət əşyalarının arasından qəşəng bir medalyon seçdi və Süzanaya göstərdi: "Yəni xoşuna gəlir?" Qız başıyla razılığını bildirdi.

-Bunun üstünü yazdırmaq olur!- deyə ərəb qapının ağzında oturan qravürçünü göstərdi.

Heybət qarvürçünün qulağına nə yazdırmaq istədiyini diktə etdi.

-Bacararam, əfəndim !- deyə qravürçü cavab verdi və bir neçə dəqiqəyə hazır olacağını dedi.

Heyəbət hazır medalyonu qızıl zəncirə saldırdı və  Süzananın boynundan asdı.

Medalyonun üzərində əsgi əlifbayla yazılmışdı: "Fransanın ən gözəl qızı Süzanaya bakılı balası Heybətdən yadigar!"

-Çox sağ ol, Heybət! Bu bizim keçirdiyimiz xoş günlərin ən gözəl xatirəsidir.- deyə Süzananın gözləri yaşardı. Birinci dəfə idi ki, qız ondan necə ayrılacağını düşündü.

***

Adətlərinə görə gənclər şam yeməyini birlikdə yedilər. Heybətlə Süzana yaman dilxor oturmuşdular, boğazlarından yemək getmirdi. Dostları isə əksinə daha şən və zarafatçıl idilər.

-Sizə nə olub?- deyə onların qəmgin olduğunu görən Fazil soruşdu.

-Heç!- deyə Heybət başını aşağı saldı.

-Başa düşdüm! Qayıtmaq istəmirsən?

-Elədir!

-Onda qal! Mənimlə birlikdə oxu!

-Atama söz vermişəm ki, qayıdacağam.

-Çox gözəl! Deməmisən ki, bir daha bura  gəlməyəcəksən!

-Yox! Deməmişəm.

-Onda nə varkı? İmkan bizdə: istədiyin vaxt bura gələ bilərsən! Birdə "Çaşı bazar"dakı kontoru kim işlədəcək? Axı onu şərik açmışıq! Oranı malla gərək təmin edəsən!

-Çto budu delatğ bez Sözanı?- deyə bu səfər Heybət  rusca soruşdu.

-Ne uj to vlöbilsə?

-Ne znaö?

-Ploxoy priznak! Zaberi ee v Baku, jenisğ!

 Daha Heybət  dinmədi. Dərin fikrə daldı.

 Onların rusca danışdıqlarını görən qızlar süfrənin arxasından durdular və balkona keçdilər

-Süzana razılıq verər mi? - deyə Heyəbət başını qaldırdı.

-Süzana! Sabina!  Bura  gəlin! - deyə, Fazil qızları çağırdı.

Qızlar keçib yerlərində oturdular.

-İndi danış, sözünü de!-deyə Fazil Heybətə mürəciət etdi. Əlini yanında oturan Sabinanın çiyninə qoydu və başı ilə işarə etdi ki, qulaq asın.

-Sizə qəlbimi və ürəyimi verirəm! İstəyirəm ki, mənim həyat yoldaşım olasınız! - deyə Heybət Süzanaya müraciyət etdi.  

 Bir anın içində otağa sükut çökdü. Hamının gözü Süzanada idi. Qız cavab verməliydi.

Gözləmədiyi bu təklifdən gözləri yaşarmışdı, boğazı qəhərlənmişdi. Nə cavab verəcəyini bilmirdi. Həyatda hər atdımını düşünüb  atan və etdiyi əmələ ağlında bəraət qazandıran Süzana vəziyyətin belə dəyişəcəyinə inana bilmirdi. Çünki, bu suala cavab verməyə hazır deyildi.

Olub keçənlər gözləri qarşısında durdu. Parisdə Heybət qızdan yaxın olmalarının səbəbini soruşmuşdu. O, cavab vermişdi ki, cavandır, cavanlıqda həyatdan həzz almaq lazımdır, birdə Heybət onun çox xoşuna gəlir.

Qızdan soruşanda ki, bəs bu münasibətləri görənlərə  nə deyəcək? Cavab vermişdi ki, o, xaricidir, çıxıb gedəcək! Aralarında nə varsa, özülə aparacaq. Ərə gedənə qədər bir fransızı yaxına buraxmayacaq, onlarla özünü çox hayalı-abırlı aparacaq. Heç kimin nə oyunlardan çıxmasından xəbəri olmayacaq.

Dünyaya bu cür  baxışı Süzana həyat tərzi kimi qəbul etmişdi. Ancaq beş-altı gün bundan əvvəl Heybət boynundan medalyonu asanda, anladı ki, bütün düşüncələri yanlışdır. Bu oğlanla keçirdiyi hər anın qiyməti vardır. Qəlbində boğduğu məhəbbət hissi oyanmağa başlamışdı.

Süzananın on iki-on üç yaşında keçirdiyi hisslər ona qayıdırdı. Ancaq Sarbonanın tələbəsinə bu hisslər daha xoş xayal kimi görünürdü.

İndi o, istədiyinə nail olmaq üçün hər şeyə əl atmağı bacaran ağıllı və dərrakəli bir qız idi. Qarşısında böyük məqsədlər qoymuşdu. Məhəbbətə və ailə həyatına  barmaq arası baxmalı idi.

Qızlar Sarbonanın əlaçı tələbələri idilər. Bir  neçə Şərq dillərini öyrənib, mükəmməl bildiklərindən Fransanın xarici işlər nazirliyinin xüsusi siyahisinə salınmışdılar və universiteti qurtarandan sonra bu idarənin Şərq ölkələri üzrə departamentinə işə götürüləcəkdilər. Bu haqda  bir-neçə dəfə rektorlarından eşitmişdilər. Özü də ki, çox orjinal formada: "Nə edirsiniz edin, karyeranıza çatana qədər ərə getdi yoxdur! Siz Fransaya lazımsınız."

Qızların ikisi də bu sözləri ata nəsiyyəti kimi qəbul etmişdilər və daha da yaxşı çalışmağa başlamışdılar.

Bir fransız gənci ilə yaxınlıq etmədiklərindən tələbələri onları "toxunulmaz!" adlandırırdılar, bəziləri hətta "axmaq" sayırdı. "Cavanlıqlarını kitabla keçirirlər!-deyirlər.

Əslində isə bu qızların heç kimin görmədiyi və hiss etmədiyii həyatı vardı. Hər addımlarını düşünüb, ölçüb-biçirdilər. Elə adamlarla oturub-dururdular gələcəkdə bu münasibətlər onların karyeralarına mane olmasın. Əksinə irəli getmələrinə kömək etsin.

Qızlar Fransada buna nail olmuşdular. Türkiyədə oxumaqlarının və işləməklərinin səbəbi də elə bu idi.

Oynadığı məhəbbət oyununun bu qədər dəriləşəcəyini Süzana düşünmürdü. Hissiyyatı onun ağlına qalib gəlirdi. Bir-neçə gün idi ki, Heybətsiz nə edəcəyini bilmirdi. Bu oğlan nə qədər onun qəlbinə sahib olmuşdu, təkcə özü anlayırdı. Ancaq o, məhəbbətə yox ağılına qulluq etməli idi.

-Heybət, səni dünyadakı bütün kişilərdən çox istəyirəm. Nə qədər sağam, ürəyimdə yerin var. Ancaq oxumalıyam! İncimə! Məgər bizim münasibətlərimiz ər-arvad münasibətləri deyil? Hələ bir ilə qədər buradayam. Bakıya gedib, yenə də qayıdarsan. Mən isə ancaq səni istər burada, istərsə Parisdə gözləyəcəyəm, sənlə olmaq arzusuyla yaşayacağam.- dedi və ağladı.

   Süzananın ağlaması hamını dilxor etdi. Heç kim daha dinmədi. Sabina  Fazizilə divanda oturub başını onun çiyninə qoymuşdu. Rəfiqəsinin halına acıyırdı.

-Biz bura niyə gəlmişik? - deyə birdən Fazilin səsi eşidildi: -Deyib, gülməyə, kef çəkməyə! Heybət, hanı şampan?

-Yoxdur!

-Çağır gətirsinlər, axı sabah Vətənə qayıdırsan! Bunu qeyd etməliyik.

Bu hər şeyi dəyişdi. Onların otağından daha gülüş səsləri eşidilirdi.

Səhər Heybəti Batum gəmisiylə İstambuldan yola saldılar. Yenə də tək qalmış Suzana ağlayırdı.

 

***

HEYBƏT

 

Kəblə Cəfər eyvana çıxıb ağ qara bürünmüş dağları və dərələri nəzərdən keçirtdi. Uzaqda Həsəxan bağından keçən yola baxdı. Gecədən yağan qar onun izini belə itirmişdi. Deməli, gediş-gəliş kəsilmişdir.

Sübh namazından sonra Basqalın küçələri ayaq izlərilə təmizlənirdi. Şəhərcikdə ayaq izlərinini saldığı cığırlar hansı evin hansı evlə əlaqəsi olduğunu göstərirdi. Təbiətcə müşahidəçi olan Kəblə Cəfər hər şeyə fikir verirdi, diqqətindən heç nə qaçmırdı.

Kəblə Cəfər ayaq izlərilə hansı evin birinci yuxudan durduğunu, hansı evin işlək, hansının tənbəl olduğunu  müəyyən edirdi.

Qışın oğlan çağında başına yorğanını çəkib yatanların basqallı olmadıqları o saat gözə çapırdı. Mollanın, kəndxudanın və azançının evlərinin qabağında ayaq izlərinin yaratdığı çığır gözə dəymirdi.

Kəblə Cəfər azan səsilə yuxudan oyanır, yorulana qədər işləyir və gecənin qaranlığında dincəlirdi.

Onun uşaqları isə hamıdan tez yuxudan durmuşdular, böyüklər atasıyla birlikdə namaz qıldıqdan sonra  həyətə düşüb qarı təmizləyir, odun doğrayan Səftərə kömək edir, samovarı alışdırır, kiçik uşaqlar "Qoşa" bulaqdan su daşıyır, analarına əl tuturdular.

Ziba xanım təndirin qırağında baldızı Xavərlə   çörək yapırdı.

Xavər sonuncu çörəyi təndirə salıb əlini fartuğuna sildi və üzünü Zibaya tutdu:

-Ay qız, canım çıxdı! Dur, bir istəkan çay gətir, çoxdan dəmlənib.

Ziba kiçik baldızının sözünü eşidən kimi ayağa qalxdı və evə qayıtdı. Mizin arxasında uşaqlarıyla birlikdə  baldızının da dörd uşağı əyləşmişdi. Adətən onların həyətində çörək yapılanda belə olurdu.

Uşaqlar dayısının xətirini çox istəyirdilər və onunla söhbətdən həzz alırdılar. İndi uşaqlar eyvana qayıtmasını gözləyirdilər.

Kəblə Cəfər Zibanın yuxarı qalxdığını görüb otağa keçdi:

-Xavər niyə yuxarı qalxmadı?-deyə soruşdu.

-Hələ təndirdə çörək qalıb!-deyə, əlini samovarın lüyəninə uzatdı:-Çay istəyir!

Ziba armudu istəkana çay tökdü və nəlbəkiyə qoyub aşağı endi. Ancaq yenidən ərinin eyvandan səsini eşitdi:

-Ay qız, çörəyi qurtarıb yuxarı qalxın! Biz sizi gözləyirik.

Uşaqlar Kəblə Cəfərin qayıtdığını görüb ayağa qalxdılar. Kəblə Cəfər mizin arxasına keçdi.

-Oturun, balalarım!

Süfrə arxasında uşaqların ən böyüyü elə onun oğulları idi. Əbülfəzin on altı, Qasımın on beş yaşı tamam olmuşdu. Qalanların isə  yaşı yeddidən on dördə qədər idi. Bununla belə hərəsi özünə görə kişiydi.

-Hə balalarım! Necəsiniz?

-Dayı, pis deyilik!- deyə, bu sözlərin onlara aid olduğlarını düşünən Xavərnin böyük oğlu Şəfi cavab verdi.

-Nəyiniz çatışmır?

-Dayı, şükür Allaha hər şeyimiz var. İpəyimiz var, dəzgahlarımız işləyir.

-Deyin görüm, payızda hansınız Bakıya oxumağa getmək istəyirsiniz! Dünən məktəbdə müəllimləriniz sizi yaman tərifləyirdi.

-Dayı, hamımızdan yaxşı Hüseyn oxuyur, ancaq onun gimnaziyaya ketməyinə iki il qalır.

-Bəs sən özün?

-Bəs dəzgahlar? Evə kim  baxacaq? Basqal mənə gülər. Evin axı böyüyəm.

Bacı oğlunun bu sözləri Kəblə Cəfəri susdurdu. O, başını aşağı dikdi. Bircə anın içində  bacısının acı taleyi gözünün önündən keçdi.

Üç-dörd il bundan əvvəl bacısının əri dağlara ova gedib qayıtmamışdı. Qış ayında qar uçqununun altında qalmışdı.

İndi evi Şəfi idarə edirdi. On dörd yaşılı uşağın özünü kişi kimi aparması dayını sevindirdi. "Bu uşaqlar heç vaxt korluq çəkməzlər. Zəhmətin dadını bilirlər."-deyə düşündü.

-Sübh yeməyindən sonra nə etmək fikrindəsiniz?- Kəblə Cəfər soruşdu

-Dədə, odunumuz qurtarır, eşşəkləri götürüb bibi uşaqlarıyla meşəyə gedəcəyik!- deyə Kəblə Cəfərin ortancıl oğlu Qəfər cavab verdi.

  Böyüklər dinmədilər. Yeməkdən sonra dükana getməliydilər.

-Meşədə ancaq quru ağacları doğrayın! Sağlam ağaclara və budaqlara dəyməyin! Meşəni dağınmaq olmaz! Bizim   hamımızın sərvətidir!-deyə Kəblə Cəfər sözünü bitirdi.

Süfrəyə əllərində bir-neçə təndir çörəyi Xavərlə Ziba qayıtdılar.  

Kəblə Cəfər dua oxuduqdan sonra uşaqlar əllərini süfrəyə uzatdılar.

Böyüyün duası olmasaydı, kiçiklər süfrəyə əl uzatmazdılar. Bu əsrlərdən gələn adət-ənənə idi. Bunu bir basqallı pozmazdı.

***

Əmrəki dağının ətəyindən Həsəxan bağına uzanan yol aydın görünmürdü. Qar yolu elə örtmüşdü ki, elə bil Basqala yol yox idi.

-Qəfər, inanmıram ki, bu gün bu yolla Basqala kimsə gələr. Qar əriyənə qədər çətin olacaq!- deyə Xavarin üçüncü  oğlu Qərib dırmandığı ağacdan dilləndi.

            Hər ailədən iki uşaq iki eşşəklə meşəyə gəlmişdilər. Ağaca dırmanıb qurumuş budaqları dəhrəylə vurub aşağı salırdılar. Hər dəfə quru budaqlar yerə enəndə dağlardan əks-səda gəlirdi. Meşədəki sakitliyi pozurdu.

            Qərib ağacın lap tacına qalxdı. Bir daha ətrafa boylandı. Buradan hər tərəfi seyr etmək olurdu.

Uzaqdan fayton göründü. Ancaq faytonçu, deyəsən, yola bələd deyildi. Yolun kənarına çıxırdı. Atları dərəyə sala bilərdi.

            -Qəfər, uzaqdan fayton gəlir. Ancaq belə getsə, dərəyə aşacaq! Yazıqdırlar. Otur eşşəyə onları qabaqla!- deyə ağacın başından qışqırdı.

            Qəfər eşşəyin üstünə yığdığı odunları yerə saldı, ona atlandı və dağ aşağı enməyə başladı. Özünü onlara çatdıra bilmədi. Daha fayton çevrilmişdi.

            Aşağıda faytonçu atları açırdı ki, çevrilmiş faytonu təkəri üstünə qoya bilsin. Heybət isə paltosunun yağasını qaldırıb ətrafa boylanırdı ki, harada olduğunu müəyyən etsin. Onu hər tərəfdən qalın meşə əhatə edirdi.

            Dağ ətəyindən qar axınının səsilə kiminsə "Hoş-əəə!"sinin əks sədası gəlirdi.

            -Deyəsən, kömək gəlir!-deyə Heybət faytonçuya müraciət etdi.

            -Allah bizi darda qoymaz!-deyə faytonçu onu sakitləşdirdi: -Basqalın ağzındayıq!

            Yolun kanarında Qəfərin eşşəyi göründü. Heybət gözlərinə inanmadı.

-Dadaş!?- deyə Qəfər o saat Heybəti tanıdı.-Nə olub?

-Faytonumuz dərəyə çevrilib. Çıxartmaq lazımdır.- deyə Heybət ondan xahiş etdi.

Qəfər dərəyə baxdı və faytonun bu qüvvələ çıxartmağın müşkül olduğun anladı. Eşşəyini dartıb onun yanında saxladı.

-Heybət dadaş, sən min bizə get, uşaqları haraylayıb faytonçuya kömək edərəm! Sənə soyuq olar!

             Heybət eşşəyə mindi və "Hoş-ə!"deyib yola düşdü, ancaq yol görünmürdü. Başının üstünü örtmüş ağaclar onun qarşısını alırdı. Təkcə mindiyi heyvanın yolu tanıdığından arxayın idi.

-Hə, eşşəyim! Evə apar!-deyə heyvana əmr etdi.

Eşşək isə başı aşağı özünün seçdiyi yol ilə Basqal tərəfə aramla irəliləyirdi. Ağaclıqlar qurtarıb şəhərciyin ağzına çatdıqda, Heybət eşşəyin başını sığalladı:

-Sənə axmaq heyvan deyənin atasına lənət! Vallah, bu uzunqulaq bəzi adamlardan ağıllıdır!- deyə bayaqdan hara getdiyini təxmin belə etməyən Heybət heyvanın qarnını ayaqlarıla təpiklədi. Bayaqdan astaca gedən eşşək yerindən götürüldü. 

            Həyətin qapısını döymədən içəri keçdi. Ziba xanımla üzbəüz gəldi. Qadın gözlərinə inanmadı.

-A kişi, a kişi! Eyvana çıx! Gör, kim gəlib?- deyə Kəblə Cəfəri harayladı. Ancaq kişidən haray çıxmadı. Həyətdə bir uşaq da yox idi.

-A bala, nə durmusan, keç içəri! Kişi, əlbət, ocağın kənarında sümüklərini qızdırır!-deyə Heybəti yuxarıya dəvət etdi.

-Ziba xala, uşaqlardan kim var? Eşşəyi dala qaytarmaq lazımdır!- deyə Heybət fikrini bildirdi.

 -Sən içəri keç! Narahat olma!- deyə Ziba xanım onu qabağa buraxdı.

Haraya çıxan Kəblə Cəfər də mat-mətəl qaldı, nə deyəcəyini bilmədi.

-A bala, bu havada iti də yiyəsi bayıra buraxmır, sən hara, bura hara?

-Cəfər dayı, dünən yox, srağa günü Bakıya qayıtmışam. Ürəyim qalmışdı sizin yanınızda. Bir də Fazilin tapşırığını sizə çatdırmağa gəlmişəm.

-A bala, bu haqda sonra danışarsan! İndi isə keç, ocağın qabağına! Görürəm, yaman donmusan.

-Cəfər dayı, eşşəyi uşaqlara göndərmək lazımdır, faytonumuz Basqalın girişində dərəyə düşdü. Uşaqlardan  eşşəyi alıb gəlmişəm.

- Narahat olma! Bir balaca qızın, indi gəlirəm.-dedi və otaqdan çıxdı.

Kəblə Cəfər aşağı endi, qapının ağzına bağlanmış eşşəyi açdı, mindi və bazardakı dükanı tərəfə sürdü.

-Siz eşşəyi götürün, çıxın yola, uşaqlar Əmrəkinin ətəyindəki yolda faytonçuya kömək edirlər ki, dərədən çıxartsınlar. Onlara əl tutun! Faytona minib bura gəlin!  -deyə  dükana  girən kimi Kəblə Cəfər əmr verdi: -Sən isə Qasım, qəssab Tellanı tap gətir! Bir toğlu götürüb bizə gəlsin! Mən dükanı bağlaram! Onsuz da heç kim gələn deyil. Yollar pisdir.

            -Baş üstə dədə!- deyib hər iki uşaq dükandan çıxdı.

Kəblə Cəfər dükanın qıfılladı və piyada evinə qayıtdı. Bəmbəyaz qar ayağları altında xışıldayırdı.

            Ocağın istisi Heybətin  sümüyünə işləmişdi. Alovun şən cırıltısı yuxu gətirirdi. Astaca mürgüləməyə başlamışdı ki, Kəblə Cəfərin ayaq səslərini eşitdi.

            -Hə, mənim balam, indi hər şey qaydasında olar! Danış görüm, necə gəlmisən?

            -Cəfər dayı, Fazil İstambul universitetində oxumağa qaldı. İqtisadiyat və xarici  ticarət fakültəsində oxuyacaq! "Çaşı bazarda" kontor açdıq! İşləri qaydasına saldıq.  Xeyirli sahələrdir. Bilirsiniz, kəlayağı orda neçiyədir? Birə-ondur. Gəlmişəm, kələyağı alıb Türkiyəyə göndərim.

-Kim aparıb, gətirəcək?- deyə Kəblə Cəfər o saat işə keçdi.

-Bakıdakı kontorumuzdan Batuma mal aparan işçilərimiz var. Onlarla İstambula göndərəcəyik. gəmiçilə də danışıq aparmışıq. Necə deyərlər: Fazil üçün həm ziyarət, həm də ticarət.

Ziba xanım mizin üstünə fətir, ədvalı halva, nabat və paxlava qoydu. Baldızı Xavərlə samovarı gətirdi və istəkanlara çay süzdü.

Basqalda qadınlar kişilər oturan stolun arxasında oturmazdılar. Ancaq Heybəti öz balaları bildiklərindən  mizin arxasına keçdilər.

-Mənim tifilim orda neynəyir?- deyə Ziba xanım soruşdu.

-Ziba xala, onun yerində olaydım. İstambulun ən gözəl məktəbində oxuyur, "Çaşı bazarda" kontoru, Qalatada evi. Cavan üçün bundan artıq nə ola bilər? Hamıya "salam-dua" göndərdi, bibilərinə birinci növbə. Hamınızın hədiyyələrini də yollayıb. Qoy fayton gəlib çıxsın, özünüz görəcəksiz!-deyə Heybət qadınları sakitləşdirdi.

-De, görüm, kəlağıdan başqa nə aparmaq fikriniz var?-Kəblə Cəfər qadınları söhbətdən uzaqlaşdırdı.  

            -Cəfər dayı, rus çiti, bacarsaq Şiraz şalı. Bu malları əldən qapırlar!

            -Ucuz rus çitini sizin üçün taparam. Qubada dostum var Tat-Həsən, o bunun alverini İranla edir. Həştərxandan gəmiylə gətirir. Sizin üçün həm rus çiti gətirər, həm də Şiraz şalı.

            -Nə fikirləşirsən, həmşəri balası?

            -Ağıllı təklifdir. Biz razı. Ancaq bunu tez etmək lazımdır.

            Ayda heç olmasa iki dəfə mal göndərsək, pis olmaz. İki aydan bir isə özüm də İstambula gedərəm.

            -Heç ürəyini sıxma! Bakıya qayıdıb işlərini qaydasına sal! Məndən hər köməyi alacaqsan.

            -Çox sağ olun, Cəfər dayı! Bilirdim ki, bizimlə razılaşacaqsan.

            -Necə razılaşmayım, mənim balam! Siz iş görürsünüz, özü də böyük miqyasda. Buna mane olmazlar, əksinə, ağıllı iş olduğuna görə hər şeylə təmin edərlər.

            Qəfərlə qəssab Tellan bir qoçu darta-darta həyətə girdilər.  Kəblə Cəfərlə həyətə  endilər.

Tellan qoyunu Heybətin ayağı altına yıxdı və "Bissimillah" deyib, belindən çıxartdığı bıçağı qoyunun boynuna çəkdi. Al qan ağ qarın üstünə axdı.

Ziba xanım əlini yerə uzatdı və baş barmağını qana batırıb Heybətin alnında sürtdü. Bu əsrlərdən gələn adət idi. Ancaq bunu niyə edirdilər, heç kim bilmirdi.

            -Tellan, qoyunu kəs, qurban payı kimi doğra, uşaqlar qonşulara paylasınlar!- deyə Kəblə Cəfər Tellana göstəriş verdi, yuxarı qalxdılar.

            Birici dəfə idi ki, Heybət Basqalın qış gözəlliyinə eyvandan tamaşa edirdi, bayaqdan vaxtı olmamışdı, həm də soyuq onu otağa qovmuşdu.

Eyvandan şəhərciyin girəcəyində qoca qoz ağacının altından axan İsa bulağının suyu Əhmədli bağı tərəfə çığır açmışdı.

Hara baxdığını bu bulağdan nişan götürüb, hər yay gəlib gəzdiyi yerləri qarın altından axtarıb tapmaq istəyirdi.

 Basqala gələn yolun harada itdiyini və qoyub gəldiyi faytonun harada qaldığını görə bilmirdi.

-Bala, içəri keç, soyuq olar!- deyə Kəblə Cəfər onu içəri çağırdı.

-Cəfər dayı, bura qışda da gözəl olur?!  Bundan sonra qışda da bura gələcəyəm!

-Gözüm üstə yerim var, bala!- deyə Kəblə Cəfər otağa keçdi.

Hər tərəfdə sakitlik hökm sürürdü. Hərdən birdən dağlardakı ağacların üstündən yerə tökülən qar topaları bu sakitliyi pozurdu.

Ağacların çətiri altından fayton göründü və yenidən itdi. Baxdığı yerdən məsafə uzun olsada Heybət atların çınqıl daşlarına toxunan ayaq nallarının və faytonun təkərlərinin səsini eşidirdi. Deməli, hər şey qaydasındadır. Uşaqlar faytonçuya kömək edib faytonu dərədən çıxartmışlar.

-Yazıq donacaq!- deyə, düşündü. Ancaq atların nallarının şən nəğməsi faytonçunun kefinin xoş olduğunu göstərirdi.

Əllərini əllərinə vuraraq soyuqdan keyimiş barmaqlarını qızdırmaq istədi. Bu kömək etmədi. Otağa keçdi. Ocağın istisi soyuqdan qızarmış yanaqlarını daha da qızartdı.

                                *** 

SULTAN UNİVESİTETİ

 

Fazil Sabina ilə səhər açılandan universitetə gedirdi. Nahardan sonra kitabxanaya gəlir və axşama qədər kitablardan ayrılmırdılar.

Süzana isə onlara qoşulmurdu. Heyəbətin gedişi qızı elə bil  həyatdan küsdürmüşdü. Üzü gülmürdü.

-Sən bizdən niyə qaçırsan?- deyə bir gün Sabina rəfiqəsindən soruşdu.

-Mane olmaq istəmirəm! Birdə o saat Heybət yadıma düşür.

-Hər şeydən əvvəl biz rəfiqəyik, bura birlikdə gəlmişik və birlikdə də gedəcəyik.

-Sabina, mənə elə gəlir Heybətə qarşı haqsızlıq etmişəm...

-Urəyin yanında qalıbsa, Fazilə deyim, səni Bakıya göndərsin!

-Yox! Yox! Nə danışırsan? Onda həyat prinsiplərimi pozmuş oluram.

-Elədirsə, özünü ələ al! Bizdən qaçma!

-İcazə ver, bir az özümə gəlim! Hər  şey yaxşı olacaq.

Süzananın uzaq qaçması Fazili də narahat etməyə başlamışdı.

-Bu niyə belə edir? - deyə, Fazil Sabinaya öz narahatçılığını bildirdi.

-Ciddi bir şey yoxdur. Qoy, bir az dincəlsin. Heybətin dərdini çəkir.

-Dərdini çəkmək lazım deyil. Yazda bura gələcək!

Sabina o saat bu xəbəri rəfiqəsinə çatdırdı. Qızın sifətinə gülüş qayıtdı.

 

***

Yeni tələbənin nə qədər savadlı olduğu beş-on gün ərzində univeristetin rəhbərliyinə aydın oldu. Oxuduğu kursla savadı arasında fərqi görən fakültənin müəllimləri birinci kursdan birkərəmə üçüncü kursa keçirtmələri haqqında rəhbərlik qarşısında məsələ qaldırdılar. Qərar isə belə idi: fərq imtahanlarını verib keçmək. 

Fazil fərq imtahanlarını da verdi.  Bura gələndən bəri birinci dəfə idi ki, başını qaldırıb ətrafdakılara baxırdı. Tələbə yoldaşlarıyla tanış olmağa başlamışdı.

 İstambulun gözəlliyi isə gün-gündən onu məftun edirdi.

Heybət gedəndən sonra birinci dəfə idi ki, "Çaşı bazar"da açdıqları kontora ayaq basırdı.

İşçilər onu gülər üzlə qarşıladılar. Hamı ilə tanış oldu.

Kontordakı işlərə başçılıq Həsən Çələbi edirdi.

Heybət işi elə qurmuşdu ki, kontor onun iştirakı olmadan da yaxşı işləsin.

 Yenicə açılmış kontor kitabları və hesablarını gözdən keçirən Fazilə o saat aydın oldu ki, burada hər şey ciddi nəzarət altındadır və işçilər öz funksiyalarını yaxşı yerinə yetirirlər. Kontorun işinə çox azca dəyişiklər etməli olacaqdı.

Kontordakı kabinetini də nəzərdən keçirdi. Heybət onun üçün hər şəraiti yaratmışdı. İşləmək üçün bundan yaxşı yer olmazdı.

-Əfəndim, başqa tapşırığınız! - deyə getməyə hazırlaşan Fazildən Həsən Çələbi soruşdu.

-Mən Qalatada mənzil almaq istəyirəm. Dörd-beş otaqlı olsa pis olmaz.

-Göz üstə, əfəndim!

Bir-neçə gündən sonra Həsən Çələbinin köməyi ilə Qalatada üç  mərtəbəli yeni tikilmiş binanın ikinci mərtəbəsində beş otağı mənzil aldılar.

 Otaqlar mebelləşdirildikdən sonra Fazil Sabina ilə Süzananı qabağına salıb bura gətirdi:

-Hə, qızlar, nə deyirsiniz? Xoşunuza gəlir mi? Bura bizim evimizdir. Hamımız bura köçürük! Buna necə baxırsınız?- deyə soruşdu.

 Qızlar bir-birinin üzünə baxdılar. Şaşqın qalmış Sabina nə deyəcəyini bilmirdi. Rəfiqəsinin danışmasını gözlədi.

-Sən istəyirsən, biz hamımız bura köçək?

-Belə olsa, pis olmaz! Birdə tezliklə Heybət də qayıdacaq! Hamımız bir yerdə olarıq!

  Süzana daha bir söz demədi. Gözünü rəfiqəsinə dikdi.

-Bura oteldən yaxşıdır. Onsuz da Fazillə birlikdə qalacağam. Sənin də bura köçməyin isə pis olmaz! - deyə Sabina fikrini bildirdi.

-Mən oteldə qalacağam!  Sizə  mane olmaq istəmirəm.-deyə Süzana razılaşmadı.

-Süzana, bunun sənin maliyyə məsələlərinə də yaxşı təsiri olar!- deyə Fazil yeni təklifini verdi.

-Əksinə. Mənim də, Sabinanın da xərclərini Sarbona ödəyir. Axırda otelin çekini ora təhvil verəcəyəm. Birdə sizə mane olmaq istəmirəm! Ancaq tez-tez bura gələcəyəm, hətta qalacağam da...- deyə Süzana son sözünü bildirdi.

Axşam Sabina ilə Fazil oteldən köçdülər.

 

***


MİRHÜSEYN

 

Bakıda iqtisadi inkişafdan formalaşan mədəni  mühüt get-gedə Azərbaycan ziyalılarını ortaya çıxarırdı ki, bunlar da Bakının gələcəyini ancaq öz gücləri ilə yaradacaqları dövlətdə görmək istəyirdilər. Ancaq onlara mane olmaq istəyən qüvvələrdə vardı ki, vahid Azərbaycan milləti kimi formalaşan xalqları parçalayıb öz tərəflərinə  çəkmək istəyirdilər.

Əsrin əvvəlindən tərəqisi birə-yüz yüksələn Bakıya gəlmiş emisarların kimi onun əhalisini türkləşdirmək, kimi iranlaşdırmaq, kimi tatarlaşdırmaq, Allah bilir nə etmək istəyirdi.

Gələnlərin bütün səylərinə baxmayaraq, Azərbaycanın  milli ideologiyası, mənəvi dəyərləri, təkrar olunmaz mədəniyyət inciləri, ən əsası İslam aləmində özünə məxsus yer tutan dini ocaqlarının şöhrəti dünyaya yayılırdı.

 Hər yerdə «Azərbaycanlı» sözü daha tez-tez işlənirdi. Bu sözün altında isə gələcəkdə yeni dövlət yaratmaq istəyən xalqların birliyi dururdu. Bu birliyi təmin edən isə İslam dini və onun məscidləri idi.

Hərdən bir Mir Hüseyn ağaya elə gəlirdi ki, əgər məscidlərimiz olmasaydı millət batmışdı. Belə  düşünməsinə isə əsas vardı. Kimi xalqı bolşeviklərə, kimi hümətçilərə, kimi turançılara, kimi irançılara, eserlərə, Allah bilir daha nəyə qatırdılar. Bu isə daxili parçalanmağa gətirirdi.

Təkcə məsciddə bu qüvvələr birləşirdi. Bu qüvvələrin birliyi isə Azərbaycan dövələtçiliyini yarada bilərdi. Bununla belə Mir Hüseyn ağa tələsmirdi.

Açılmış məktəblərin və gimnaziyaların, Avropada və Rusiyada oxuyub gələn ziyalıların təsiri nəticəsində bu şəhər dəyişir və öz müstəqilliyini elan etməyə qadir olduğunu göstərirdi.

Bakı inkişafı etdikcə bura dikilən gözlər də artırdı. Ən çox can-fəşanlıq eləyənlər isə türkiyəlilər idilər.

Bakıya rus ədəbi və elmi mühütünü gətirən tatarlardan fərqli olaraq türkiyəlilər «türk birliyi» ideologiyasını yayır və belə fikir formalaşdırırdılar ki, bu mümkündür. Əslində xəyalpərislikdən və Azərbaycanı parçalamaqdan başqa bir şey deyildi.

Azərbaycanlılar arasında narazılığa səbəb olan bu oyunun nəticələri çox acınacaqlı ola bilərdi. Ölkənin ziyalıları bunu çox gözəl anlayırdılar.

Düzdür əsrin əvvəlində Bakıya gəlmiş osmanlıların kitab və qəzet çapında böyük rolu olmuşdu, ancaq sonra gələnlər dağıdıcı qüvvələr idi və azərbaycanların birləşməsinə mane olurdular.

Sünni-şiyə qarşıdurması, «turançılıq» bütün bunlar dağıdıcı proseslər idi. Maraqlısı o idi ki, turançılıq oynunu ortaya atanlar Türkiyədən gələn kürdlər idi. Bir nəfər türk bunu etməzdi.

Çar xəfiyyəsi onların necə dağıdıcı qüvvə olduqlarını çox yaxşı başa düşdürdü. Qubernatorun onlarla əməkdaşlıq etmək üçün xüsusi göstərişi vardı.

«Turançılıq1» oyunu Azərbaycanda yaşayan xalqları bir-birinə qarşı qoyurdu. Bu isə yenicə formalaşan mütərəqqi Azərbaycan ziyalılarının hiddətinə səbəb olurdu.

Onların mənfi reaksiyaları qəzet və jurnallarda, yenicə açılan teatr səhnələrində özünü açıq şəkildə biruzə verirdi.

Üzeyirin "Meşədi İbadı" bu baxımdan, nəyə desəydin dəyərdi.

Xalqı sosial məsələlərdən uzaqlaşdırmaq, öz haqlarını tələb edən xalqın nifrətini Dini İslama qarşı yönəltmək üçün də ciddi iş aparırdılar. Bu işlərin sonu  Azərbaycan xalqını parçalamaq idi.

Əvvəl Mir Hüseyn ağa bunun səbəbini başa düşmürdü, Əslində çar xəfiyyəsi bu cür təbliğatın qabağını almalı idi. Ancaq nədənsə almırdı. Əksinə təblitatı gücləndirirdi. 

İdeya baxımından bütün türkləri birləşdirib Turan yarada biləcəklərinin heç bir siyasi və iqtisadi əsası olmadığını görən çar xəfiyyəsi, son anda onların dağıdıcı qüvvə olduğunu görürdü. Dərin düşünəndə rusları azərbaycanlılara sevdirirdilər.

Çar xəfiyyəsinin onlara müsbət münasibətinin arxasında elə bu dururdu: formalaşmaqda olan Azərbaycanın milli birliyinə vura bilmədiyi zərəri başı boş turançılara həvalə edirdi.

Pantürkizm oyunu panslavyanizm oyununa bərəbər oyun idi. 

Rus hökumətinin əlli il bundan əvvəl apardığı bu siyasətinin nəticəsində ruslar Balkanlardan çıxmışdılar. 

Panslavyanizmin mahiyyətinin irtica olduğunu  başa düşən Balkan dövlətləri  müstəqilliyindən uzaqlaşıb Rusiya ilə birləşmək fikrindən yayındılar və rusların Balkan siyasətinə son qoydular.

Bakı qubertatoru  və rus xəfiyyəsi indi Türkiyənin apardığı birlik siyasətinin son anda sabın köpüyü kimi partlayacağını görürdü, odur ki sonu onların xeyrinə olan oyunu davam etdirirdilər. 

Mir Hüseyn bununla belə xalqı bir yerə yığa bilən məscidlərə qarşı çar xəfiyyəsinin və Azərbaycanın düşmənlərinin apardığı təbliğatdan da xəbəri vardı.

Onlar din xadimlərini və İslam dinini xalqın gözündən salmaq üçün məscidi tənqid atəşinə tutan jurnalistlərə kömək eləyir, qəzet və jurnallarının çapını maliyyələşdirirdilər.

Din isə Azərbaycanda, doğrudan da, möhkəm idi, qəzəetlər və jurnallarda aparılan  əks təbliğatın isə təsiri çox az idi. Məscidlərin xalqın əlindən tutması, dar gündə ona yiyə durması, kömək etməsi məmləkətdə olan bütün partiyalar, cəmiyyətlərdən üstün idi.

Ancaq "Meşə çaqqalsız olmaz!" atalar sözünü buraya da şamil etmək olardı. Din xadimi adını ləkləyən harama qovuşan, mənsəbə çatmaq üçün hətta satqınlıq edənlər də vardı.

 Yaşadığı cəmiyyətə Mir Hüseyn ağa bunları gecə-gündüz görürdü.

Məscidə qarşı yazanları isə camahat az qalırdı daşqalaq etsin.

Mir Hüseyn ağa belə jurnalistlərə dəyməməyi tövsüyyə etmişdi. "Onları Allaha tapşırıram! Xalqı istəyirlərsə, qoy xalqa yiyə dursunlar. Mənəviyyatını korlamasınlar!"-deyə ona şikayət edənləri sakitləşdirirdi.

Sübh tezdən "Təzə Pir" adamla dolub boşalırdı. Kimlər gəlmirdi buralara: millətçilər, hümmətçilər, bolşeviklər, eserlər, xəfiyyələr- hamısı da müsəlman qiyafəsində.

Mir Hüseyn ağa çalışırdı ki, məsciddə gələnlər bunların heç birinə qoşulmasın.

Bununla belə "Təzə Pirdən" əl çəkmirdilər. Çünki indi bura camahatın gəldiyi və yığışdığı yeganə yer idi. Müsəlmanların çox işləri burada həll olunurdu.

Novruz bayramı ərəfəsiydi. Məhəllə ağsaqqalları və hörmətli adamları "Təzə Pirə" çağrılmışdı.

Mir Hüseyn ağa adətinə sadiq qalaraq, bayram ərəfəsində məhəllələrin ağsaqqallarının əlilə kasıb-kusubun, köməksizlərin  ünvanlarını öyrənir, siyahi tutdurur, varlıları bu işə qoşur, məsciddə yığılmış pul-paranı götürüb bayram süfrəsi üçün lazım olan  yeyinti məhsullarını aldırırdı. 

Qalan pulları kasıbların sayına bölür və gecə vaxtı ağsaqqaları məscidin faytonuna otuzdurub ünvan-ünvan gəzir, kasıbın və fuqaranın qapısı ağzında torbaya yığılmış ərzağı və pulu qoyub qapısını döyürdülər və uzaqlaşırdılar.

Uzaqdan qapının açıldığını və azüqənin götürüldüyünü görüb, başqa ünvana gedirdilər.

 Nadir hallarda, əgər gəldiyi evdə qocalar və kimsəsizlər vardısa, içəri keçib ərzağı və ianəni onlara verərdilər.

"Əl tutmaq, Əlidən qalıb! Novruz Həzrət Əlinin taxta çıxdığı gündür!-deyə hamı bu işə qoşulurdu.

Kasıb və fuqaralara  bayram payı çatdıqdan sonra Mir Hüseyn ağa rahat nəfəs alırdı.

"Təzə Pirin" xalqı belə birləşdirməsi, ona dayaq durması, ancaq dayaq durması və heç bir siyasi proseslərə qoşulmağa  qoymaması, çar xəfiyyəsini sakitləşlirirdi.

Mir Hüseyn ağanın bu on il ərzində ağzından hökumətə qarşı güldən-ağır söz çıxmamışdı, təkcə Martınovu acılamışdı.

Qubernatorla və başqa çar çinovniklərilə görüşlərində işlətdiyi liberal fikirləri ona düşmən olmaq istəyən qüvvələri tərki-silah edirdi.

Təkcə Mir Hüseyn ağa bilirdi ki, nə edir və niyə edir. İndi xalqı bir yerə yığmağı bacarmaq, dar ayaqda lazım olan səmtə yönəltmək lazım idi. Bunun üçün sözlə əməl düz gəlməli idi. Onun isə sözü həmişə əməli düz gəlirdi.

Müqəddəslik sadə həyat sürməyi, xalqa yaxın olmağı tələb edirdi. Əlbəttə ki, bütün hərəkətləri xalqı sülhə və əmin-amanlığa çağırmaq olmalıydı.

-Ağa, cəddinə qurban! İcaza ver, gedim «Molla Nəsrəddinin» Tiflisdən başını gətirim. Bu əbləh oğlu, nə erməninin keşişini, nə rusun popunu, nə cuudun rahibini ələ salmır. İşi gücü İslamladır.- deyə qoçulardan biri Mir Hüseyn ağadan məsləhət istədi.

-Onlarda günah yoxdur. Fitva verənləri kimdir? Xəbərdaram.- deyə Mir Hüseyn ağa cavab verdi.

-Qəzet və jurnallar bizi dar gündə bir yerə yığan dinimizə qarşı qoyurlar. Bunlar Azərbaycan xalqının düşmənləridirlər. Xalqı birliyə və inkişafa çağırmaq əvəzinə mənəviyyatımızı qoruyan dinimizi vururlar,  düşmənlərini göstərmək əvəzinə, ümid yerini qırırlar.-deyə şikayyətlənirdilər.

-Onlar heç vaxt xalqımızı səfalət içində boğanlardan yazmazlar, xaricilərin soyub apardıqları var-dövlətlərdən yazmazlar, başqa xalqların yanında bizi danabaş, itqapan və sairə adlandıran bu kafirlər, məgər millətimizi başqa millətlərin gözü qarşısında alçaltmırlar?

Jurnallarında xalqa savad verən, xeyriyyəçilik edənlərdən, kasıblara əl tutunlardan yazmazlar. Xalqın  ağsaqqallarına və ağbirçəklərinə qarşı yönəldilib bu jurnallar və qəzetlər.

Mən demirəm ki, Azərbaycana xidmət edən qəzetlər yoxdur, ancaq azdır. Onları isə bağlayırlar, çap etməyə qoymurlar.

Bu gün mənə xəbər çatdı ki, "Fyuzatı" bağlayıblar. Niyə? ×öíêè ñÿùèôÿëÿðèíäÿ õàëãûí õåéðèíÿ éàçûëàð çoxdur. Òÿøÿkêöë òàïàíëàð èñÿ äöøìənlərimizə õèäìÿò åäèðëÿð.

 Allah özü onların cəzasını verəcək, sizin isə əl qaldırmağınıza razı deyiləm. Vaxt gələcək, anlayacaqlar ki, səhv ediblər.

Çalışaq "Fyuzat" kimi qəzetlər çıxsın, xalqa düz yol göstərən jurnallar nəşr olunsun, Azərbaycan xalqının böyüklüyünü göstərən məqalələr çap olunsun, millətimiz keçmişinə baxıb fəxr etsin! Məgər biz rusdan, ingilisdən, fransızdan əskik millətik?

Kimin əlinə qələm keçir, yazır dinimiz pisdir. Belə adamların damarlarında haram qan axır, nəsli cinsi naməlumlardır. Şeytan əməlinə qoşulublar! Allah, belələrinin evini yıxsın!- deyə Mir Hüseyn ağa məscidəkiləri sakitləşdirirdi.

                        ****

 


SEYİD BİKƏ

 

Seyid Bikə Fazilin İstambulda qalıb oxumaq xəbərini Nataşadan eşitdi. Qız yaman dilxor olmuşdu. Fazil bu haqda ona bir kəlmə belə deməmişdi.

 Çıxıb getməsində o qədər müəmmalı məsələlər vardı ki, təbiətcə çox ağıllı və düşüncəli olan qız bunun səbəbsiz olmadığını  düşünürdü.

Fazilin oxumaq istəməsi aydın idi, ancaq xəbər verməməsini anlamırdı.

-Nataşka, çto-to ne to? - deyə rəfəqəsinə gileyləndi.

-Ə znaö, çto on tebə löbit. Fazilğ ne prostoy parenğ, a umniüa. Navernika, ne uspel. Kak tolğko ustroitsə, napişet, ə uverena, çto napişet.

-O çem tı qovorila s Qeybatom?

-On skazal, çto Fazilğ postupil v Sultanskiy universitet. Na kanikulax  vernetsə.

-A çto-nibudğ peredal mne?

-Fazilğ je ne löbit nikomu ni o çem rasskazıvatğ, tem bolee o svoix löbovnıx poxojdeniəx!

-Mejdu nami, Nataşka, niçeqo ne bılo!

-Tem bolee.

Bu sözlərdən sonra Bikə susdu. Həssas Nataşa cavabının rəfiqəsinin ürəyinə yatmadığını o saaat anladı,  boynunu qucaqladı və üzündən öpdü.

-Onun minnəti olsun, sənin kimi qıza!-deyə  könlünü aldı.

Rəfiqəsinin bu hərəkəti Bikəni zahirən azca sakitlişdirsə də, daxilən onda şübhələr yaratdı. Düşündüyü insanın onu yaddan çıxartması - arada olan soyuqluqdan xəbər vermirdi mi?

-Nataşaka, o, özü məni yada salmasa, onu düşünən deyiləm! - deyə Bikə qətiyyətlə sözünü bildirdi.

Nataşa rəfiqəsin haqlı olduğunu bilsədə, bu sözlərindən təşvişə düşdu. Son anda Fazilin tərəfini saxlamağıın vacibliyini düşündü. Birdə ki o, Andreyin və ailəsinin ən istəkli dostu idi.

-İndidən belə qərar vermə! Bir az gözləyək, hər şeyi zaman öz yerinə qoyacaqdır.-deyə Nataşa onu sakitləşdirdi.  

Axşam evə qayıdanda Zibeyda xatun qızını qəmgin görüb alnından öpdü:

-Sənə nə olub, qızım? Həştərxanda gəmisi batan Bakı tacirinə oxşayırsan. Üzün gülmür.

-Ana, Mir Kamildən nigaranam. Qulluqçu dedi ki, səhər evdən gedəndir.

-Ürəyini sıxma, Mir Kamil ayıq oğuldur. Harada olsa, atan Mir Hüseyn gələnə qədər özünü evə çatdırar.

Doğrudan da, belə idi. O, heç vaxt dədəsindən sonra evə gəlməzdi. Dostlarıyla gəzər, şənlənər, haradasa dərslərini oxuyar və evə gələndə yorğun-arğın özünü divana atardı.

Bikə evdə qardaşının son zamanlar kitab oxuduğunu görmürdü. Ancaq müəllimləri ondan razılıq edirdilər.

 Mir Kamilin çox yaxşı yaddaşı vardı. Hələ uşaqlıqdan hamı onu «zeynli» olduğunu deyirdi. Hər şeyi tez qavrayırdı. Onun belə qabliyyəti olduğunu bacısı yaxşı bilirdi. Ancaq harada veyilləndiyindən xəbərsiz olurdu.

İndi yenə də divanda uzanmış qardaşının başını dizi üstə qoyub, uşaqlıqda olduğu kimi, saçlarını sığallayırdı. Bu Mir Kamilin çox xoşuna gəlirdi.

-Evə niyə gec gəlirsən? Ana narahatlıq keçirir.- deyə soruşurdu. Mir Kamil isə bic-bic onun gözlərinə baxıb  gülümsədi.

-Hansı şeytan səni yoldan çıxardıb?- deyə Bikə əl çəkmirdi.-Səndən soruşuram?

Mir Kamil bacısının təkidindən daha da şənləşir və əlilə onun özünü göstərirdi.

-Mən?- deyə Bikə təəcüblə soruşurdu.

-Bəs kim? Məgər sənin verdiyin məktublar deyil məni yoldan çıxaran? Heç  onlardan birini oxumusan?

 -Necə onları oxuya bilərəm? Özgənin məktublarını oxumaq tərbiyyəsizlikdir. Dədə bilsə, əllərimi kəsər.

-Mənsə ləzzətlə oxuyuram, hərdən birdən xəlbəti görüşlərə də gedirəm.

-Axı qızların könlünə dəyirsən?

-Niyə, bacı? Hələ mən qəti sözümü deməmişəm. Bir adam bilmir ki, kiminlə görüşürəm.

-Mən isə bilirəm!

-Hardan, ay qız?- deyə Mir Kamil ağa ayağa qalxdı-Bacı səndə söz var!

-Var, amma demərəm!

-Yaxşı da!?- deyə, Mir Kamil yalvarmağa başladı: -De, görüm haradan bilirsən?

-Bunu bilməyə nə var? Gimnaziyada hansı qız ki, mənə məktub verir, sonra ya mənimlə yenə salamlaşır, ya da məni görəndə, elə bil tanımır. Onda nə baş verdiyini anlayıram.

-Nəyi anlayırsan?

-Onu anlayıram ki, kimə yar olmusan, kimə əqyar.

-Mənim nə ağıllı bacım var?- deyə onu bağrına basırdı.

-Anaya nə deyim?

-Denən ki, dərslərini dostlarımgildə  hazırlayıram. Qiymətləri də hamısı "əla".

Bikə qardaşına çox inanırdı. Evin böyüyü də o, idi. Qalanları xırda uşaqlar idi. Hələ özlərini anlamırdılar. Mir Kamil isə görən kimi onun üstünə atılırdılar.

Mir Kamilin sevimlisi balaca Mir Əhməd idi. Baratla Xədicə isə onu görən kimi gizlənirdilər. Ağır baxışlarından qorxurdular, çəkinirdilər. Zibeydə xatun balacaları onunla qorxudurdu.

-Sakit olun, dadaş bilsə ki, dəcəllik etmisiniz, bilirsiniz nə edər?

Uşaqlara adını çəkmək bəs idi. Otaqda dəcəllik edənlər o saat sakitləşdilər.

Mir Əhməd isə qardaşıyla oynamağı xoşlayırdı. Təbiyyətcə sakit olan Mir Əhməd onu görən kimi canlanırdı. Dadaşını qabağına qaçır, əllərini açıb onu qucağına götürən qardaşının boynundan asılırdı.

-Mənə bu gün bacı əlifbanı öyrədib. Hərifləri daha tanıyıram. Dədə kimi yazmağı da öyrədəcək.

-Mənim ağıllı qardaşım!- deyə Mir Kamil üzündən öpürdü.

Seyid Bikə bu mehribançılığını görüb sevinirdi. Bacılarının isə sevimlisi o, idi. Nə qədər dadaşlarından çəkinirdilərsə, bir o qədər Bikəni sevirdilər.

 

FAZİL

           

İstambulun qışının yağışlı havaları Bakıdan fəqlənir: əgər Bakıda yağış yağırsa, külək yatır, burada isə əksinə. Külək yağışa qarışıb daha da güclənir. Adamı bir anın içində isladır.

Ancaq yağış yağdıqca küçələrdən axan sellər çirkab dolu küçələri təmizləyir, zir-zibili aparıb görfəzə tökür, sobaların dudalarınından qaralmış keramik damları yuyub qızardırdı. Yağış İstambulu sanki paklaşdırırdı. Şəhər daha da gözəlləşirdi.

Fazili bütün bunlar maraqlandırmırdı. Başı oxumağa və Sabinaya qarışmışdı. Bəzən özü də hiss edirdi ki, dostlarını yada salmır.

Heybətin adamlarını bir-neçə gün bundan əvvəl yola salanda, hamıya salam-dua göndərmişdi, ancaq Bikəyə məktub yazmağa cürəti çatmamışdı.

Son zamanlar qız tez-tez yadına duşurdu. Onunla olduğu bir-neçə dəqiqəlik görüşlar nədənsə gözü önünə gəlirdi.

Bu görüşü heç məhəbbət görüşü də adlandırmaq olmazdı, telefon zəngləri isə bir-birini bəyənən iki gəncin adi sevdasız söhbətləri idi. Bəs niyə Bikə onun yadına düşürdü.

Sabina ilə faktiki olaraq ər-arvad kimi yaşayırdılar. Qonşular da onları ər-arvad bilirdilər. Biri maraqlanmırdı ki, bunlar kimlərdir.

Qalata Avropa sayağı yaşamağı çoxdan öyrənmişdi və buranı Bakıyla müqayisə etmək olmazdı.

İnsanı münasibətlərə görə Bakını müqəddəs şəhər adlandırmaq olardı. Bu böyüklüyündə şəhərdə isə it yiyəsini tanımırdı.

İki qitənin birləşdiyi şəhərdə kimlər yox idi. Hər cür adama rast gəlmək olardı.

Universitetin abı-havası da Fazilin xoşuna gəlmirdi. «Gənc türklər» buranı siyasətləşdirmişdilər.

Əbdül Həmid devrildikdən sonra gənc türklər Beşinci Məhmədin iradəsizliyindən istifadə edib tam hakimiyyətə yiyələnmişdilər. Ölkədə düşmən ovuna çıxmışdılar.

Universitetə nəzarət isə daha da güclənmişdi. Cəssuslar hər tərəfdə özünü biruzə verirdilər. 

Tələbə və müəllimlərin qaş-qabağlı baxışları vəziyyətin nə qədər gərgin olduğunu göstərirdi.

 Ata oğuldan qorxurdu, ər arvadından, qonşu qonşudan, dost-dostundan. Elə bil, ölkə deyildi, cəsusxana idi.

Fazil ona xas olan ağayanalıqla bu proseslərdən kənarda qalmaq istəyirdi.

Hər səhər Sabinanın qoluna girib universitetə gəlirdi, günorta isə yenə də birləşib, oranı tərk edirdilər. Hər ikisi ətraflarında baş verən hadisələrə barmaq arası baxırdılar, çünki bura onların vətəni deyildi.

Fazil osmanlıların onlardan çox fərqləndiyini görürdü. İstər dünya görüşlərinə, istərsə həyata baxışlarında ciddi fərqlər vardı.

Parlamentin çağrılmasına baxmayaraq «Gənc türklərdən» ibarət yeni  Osmanlı hökuməti heç də "qaniçən" Əbdül Həmiddən  geri  qalmırdı. Xalq, millət adından danışanlar xalq üçün deyil özləri üçün çalışırdılar.

Beş yüz illlik bünövrəsi olan imperiyanı idarə edə bilmədiklərindən dağıdırdılar və  etdiklərini  gizlətmək üçün kənardan düşmən axtarırdılar.

Süzana universitet həyətində Fazillə görüşdükdə,  onların dalınca hər gün cəsuslar düşdüyündən danışdı:

-Hər gün səhər bura gələndə və gedəndə arxamca gələn cəsusu hiss edirəm. Fikir vermirsiniz: son zamanlar mən sizsiz gedirəm. Arxanızca baxıram. Universitetdən  çıxan kimi iki nəfər arxanızca gəlir. Sizi nədənsə güdürlər, eyniynən məni də. -deyə Süzana öz fikrini bildirdi.

-Boş şeydir! Belə şeylərə fikir verməyin! Başınızı aşağı salıb öz işimizlə məşğul olun!

-Bizdən, nədənsə, şübhələnirlər.- deyə qız Fazillə razılaşmadı:-Burda siyasi motiv var.

Qızın "siyasi motiv var" deməsi Fazili düşündürdü. Ancaq  bir söz demədi, üzünə gülümsündü.

Üçü bilikdə universiteti tərk edib küçəyə çıxdıqda Süzana onun qarşısına keçdi və birdən Sabina ilə Fazilin qoluna girib, arxa istiqamətdə atdımlamağa vadar etdi.

Həmişə eyni tərəfə gedəcəklərinə arxayın olan cəsuslar onlarla üzbəüzə gəldilər.

Süzana onları görən kimi qəh-qəhə əkib güldü. Qızın gülüşü o qədər təbii idi ki, Fazillə Sabinaya da keçdi.

-Fazil, gördün?- deyə, Süzana haqlı olduğunu isbat etdiyindən razı qaldı.

Qalatanın aşağı küçələrinə tərəf irəlilədilər. Birlikdə nahar etmək qərarına gəldilər.

Nahardan sonra qızların hər ikisini evlərinə apardı və özü isə "Çaşı bazara" üz tutdu. Çoxdan idi ki, kontora baş çəkmirdi.

Axşam evə dönəndə tinlərinin kənarında günorta rastlaşdığı cəsuslarla üzbəüz gəldi.

****

Gecənin qaranlığında yuxusu qaçmış adam kimi çərpayıya uzanıb gözlərini tavana dikmişdi. O, səhərdən Süzanın dediklərini və bu gün öz gözüylə gördüklərini təhlil etməyə çalışırdı.

Yanında yatan Sabina iki əlilə onun belini qucaqlayıb başını sinəsinə qoymuşdu. Xımır-xımır yatırdı.

Qızın sarı saçlarını əlinə aldı, bir neçə dəfə sığalladı. Bu hərəkətinə vərdiş etmiş Sabinanın yuxusuna bu mane olmadı. Amma Fazilin sinirləri sakitləşdi.  Bir an balkon pəncərəsinə düşən ayın  saldığı işığı seyr etdi. Qızın əllərin belindən ayırıb aramca balışını onun başının altına qoydu və ayağa durdu.

Xalatını çininə atdı, pəncərəyə yaxınlaşdı. Qış olmasına baxmayaraq otaq istiydi. Holland peçinin azca açıq qoyulmış qapıcığından daş gömürürün qızartısı görünürdü.

Pəncərənin pərdəsindən aşağı boylanan Fazil küçəni rahatca görürdü. Dincəlmək üçün soyuq qış günü yatağına girmiş ulu şəhər yatırdı. İstambulda tam sakitlik hökm sürürdü.

Birdən aşağıda, asanlıqla görünən küçənin tinində, kiminsə divara söykənib başını onların balkonuna dikdiyini gördü. Bütün diqqətini cəmləyib qaranlıqda onun üzünü görməyə çalışdı. Silueti günorta gördüyü adamı xatırlatdı. Anladı ki, onları gecə-gündüz güdürlər.

Çərpayısına qayıtdı və yerinə uzandı. Həmişə onu qucaqlamağı vərdiş etmiş Sabina yuxulu-yuxulu belini qucaqladı və yarı yuxulu gözlərini açıb sinəsindən öpdü.

-Niyə yatmırsan, Fazil?-deyə soruşdu.

-Heç, yuxum gəlmir. Sən yat!

Qız sanki onun bu əmrini  gözləyirdi. Yuxulu gözləri yumuldu və mürgüləməyə başladı.

Fazilin başına gələn ilk fikir - Türkiyə xəfiyyəsinin nəzarəti altına düşmələrinin səbəbi idi.

 Hakimiyyətə gələn "Gənc türklər" bir nəfəsə Türkiyəni düzəltmək, maliyyə çatışmamazlığını həll etmək, iqtisadiyatı qaldırmaq və s. məslələrdən yenicə açılmış Parlamentdə qaldırırdılar, ancaq ortaya heç nə çıxara bilmirdilər.

Türkiyənin beynalxalq vəziyyəti də xoşa gələn deyildi. İmperiyanı isə ayağa qaldırmaq üçün yeni bazarlar lazım idi. Almaniya kimi bir dövlət də Türkiyə kimi çapalayırdı. İngilislər Avropanın bir çox ölklərini və Rusiyanı almanlara qarşı qoymuşdular.

Bütün bu birləşmələr Türkiyənin də xeyrinə deyildi. Onu müharibəyə aparırdı.

Antantaya daxil olmuş ölkələrə qarşı Türkiyə qəzetlərində ideoloji hücuma keçmişdilər. Qəzetlər daxildə düşmən axtarırdılar.

Univeristetin abı-havası da o qədər xoşa gələn deyildi. Millətçilik xəstəliyinə tutulmuş Türkiyə ziyalıları türkləri qeyri-türklərə qarşı qoyurdular və  türk birliyi adıyla fantastik türk birliyi yaratmağa çalışdırdılar.

Bu osmanlı dövlətinin sütunlarını yaratmış xalqları qarşı-qarşıya qoymaq idi. Bunları düşünən Fazil gələcəkdə bu xalqı faciə gözlədiyini görürdü. 

Bu hadisədən bir neçə gün sonra iqtisadiyyat fakültəsinin müəllimlərindən biri Ferid əfəndi  kitabxanada ona yaxınlaşdı və şəxsən tanış olmaq istədiyini bildirdi.

Bu tanışlığa məmnuniyyətlə razılığını bildirən Fazil sonradan peşman oldu.

-Əfəndim, bilirsən türklər nə deməkdir? Əgər biz türklər birləşsək, bütün dünyaya sahib ola bilərik. Sibiriyadan, Çindən tutmuş Orta Asiya, Kavkaziya hamısı bizim olar. Turan dövlətini bərpa edə bilərik.

-Axı belə bir dövlət heç vaxt olmayıb? Bu Firdosunun fantaziyasıdır. Birdə Turanın türklərə nə dəxli?

-Əfəndim, siz yanılırsınız. Elə Turan ilk türk dövləti sayılmalıdır.

-Əgər Turan türk dövlətidirsə, mən Turandan deyiləm. Azərbaycan Siyavuş ölkəsidir.- deyə Fazil ondan uzaqlaşmaq istədi.

-Biz birləşməliyik! Biz dünyaya sahib olmalıyıq.

-Məgər osmanlılar dünyaya sahib deyildir? Məgər Osmanlı İmepriyasından böyük dövlət mövcud olub?

Dünyaya sahib olmaq istəyən xalq millətçilikdən uzaq olmadır. Bu mənim əqidəmdir. Kimliyindən və millətindən  asılı olmayaq yaşadığı dövlətə fayda verən adamın yaşaması və yaratması üçün şərait yaratmaq lazımdır.

-Siz yanılırsınız. Türkün türkdən başqa dostu yoxdur.

-Ola bilsin, sənin yoxdur. Ancaq mənim həqiqi dostlarımın çoxu qeyri-türklərdir. İnanmaram ki, onlar mənim Azərbaycanıma xərər gətirsinlər.

-Azərbacan Turanın bir hissəsi olmalıdır.

-Siz, əfəndim, xəyalpərəssiniz. Bu baş tutan oyun deyil. Əksinə, Osmanlı İmperiyasının dirəyi olan xalqları özünüzə düşmən edəcəksiniz. Qüdrətli dövləti dağıdacaqsınız! 

 -Mən türk birliyinə inanıram!

 -Bu sizin şəxsi işinizdir. Mən isə dövlət və dövlətçilik marağını hər şeydən üstün tuturam. Turançılıq oynunu isə Osmanlı dövlətinin düşmənləri qurublar ki, bu böyüklükdə dövlət dağılsın. Dəhşətlisi odur ki, bunu başa düşmək istəmirsiniz.

Bu böyük siyasi oyundur və bu oyunda ingilis barmağı var. Bakıda turançıların hamısı qeyri-türklərdir. Yaxşı ki, ziyalılarımız bunu o saat başa düşüblər. Qabağını alırlar. 

İndi növbə sizindir. Hələ gec deyil. O ki, qaldı mənə - mən bura oxumağa gəlmişəm və Rusiyanın vətəndaşıyam. 

Ferid əfəndi Fazilin bu məntiqi qarşısında daha bir söz deyə bilmədi. Ancaq fikrə daldı. Bir az oturduqdan sonra çıxıb getdi.

Bu hadisəni indi düşünən Fazil anlamağa başladı ki, Ferid əfəndi o qədər də sağlam adam deyil və bu söhbəti aparmaqla, onu da bu siyasi oyunlara qoşmaq istəyirdi.

Sultan universitetində ayaq açan millətçilik xəstəliyi get-gedə az saylı xalqları hövsələdən çıxardırdı. 

 Fazil bunları düşünərək narahatçılıq keçirtdi. Çarpayısına qayıtdı. Sabina mışıl-mışıl yatırdı.

-Osmanlı dövləti üzərində böyük bəla var! Bu bəlanı onun düşmənləri içəridən hazırlayırdılar."Böyük dövləti dağıtmaq üçün ən gözəl mexanizm- orada yaşayan xalqları bir-birinə qarşı qoymaqdır"- Makeavelli belə yazırdı.

«Gənc türklərin» millətçi qiyafəsində atılıb düşmələri Osmanlı dövlətini dağıdacaq.-deyə düşündü.

Hələ səhər açılmamışdı. Balkondan körfəzin səhərə yaxın saflaşan havası gəlirdi. Fazil qeyri-ixtiyari əsnədi. Təmiz hava onu titrətdi. Soyuq dəyməsin deyə tez çərpayısına qayıtdı. Qızınmaq üçün maşınal şəkildə qızı qucaqladı.

****

HEYBƏTİN QAYITMASI

 

Eyvandan Qalataya Heybətin zarafatına və lətifələrinə dözməyən qızların qəh-qəhəsi yayılırdı.

Binanın yanından keçənlər qeyri-ixtiyarı olaraq balkon tərəfə boylanır, gənclərin bu gülüşlərinə gülümsəyərək başlarını yelləyir və yoluna davam edirdilər.

Məhəllə burada bakılı balasının yaşadığını bilirdi. Necə şən, gülər üz, qonaqpərvər olduğu da hamıya bələd idi. Məhəllənin bütün xeyr və şərində də iştirak edirdi.

-İnsan var ki, insanların naxşıdır, insan var ki, onla dünya yaxşıdır! Bu sözləri mənim dostum Heybət haqqında demək olar.- deyə Fazil qızların və dostunun bülllur badələrinə fransız şampanı süzdü.

-Bilirdim ki, dözə bilməyəcəksən. Süzana da dəng edirdi ki, səni çağırım. Sənin sağlığına Heybət! -deyə Fazil badəni qaldırdı, hamı içdi.

 Süzana başını Heybətin çiyninə qoymuşdu. İki  sevgili sanki bir-birindən doymurdular. Beş-altı ay ərzində Heybət daha da dəyişmiş, sambalı bir gəncə çevrilmiş, aristakratik maneraları ilə fərqlənməyə başlamışdı.

O, əvvəllər hər şeyə etinasız idi. Təkcə yeməyə yox. Geyiminə də Fazil kimi fikir verirdi. Ancaq indi o, son Avropa dəbi ilə geyinmiş, ingilis lordlərını xatırladırdı.

Fazil bu dəyişikliyi o saat hiss etmişdi.

-Yaman dəyişmisən, Heybət!- deyə Fazil güldü.

-Xəbərin yoxdur! Bakıda aristokratik salon açmışam! Bakı milyonerlərinə salonda ingilis etikasını öyrətdirirəm. Özüm də öyrənirəm. Oradan xəbərın yoxdur. İndi qədeşləri ingilis lordlarından ayıra bilməzsən!

-Maraqlıdır.

-Bilirsən, necə tikintilər başlayıb. Avropanın ağıllı memarlarını çağırırlar ki, ev tikdirsinlər. Mirzəbəyov Kazinonun qabağında bir ev tikdirmək istəyir, deyir ki, İmperiyada ən yüksək bina olacaq.

-Heybət, sən de, bizimkilər necədir? Bakıdan sonra danışarsan.

-Ziba xala narahçılıq keçirir. Deyir, oğlum niyə evlənmir.

-Bəs mən?- deyə Sabina Heybətdən soruşdu.

Səbinanın bu ciddi sualı Heybəti susdurdu. Fazil dostunun nə cavab verəcəyini gözləyirdi. Heybət isə dinmirdi.  Bir də o, nə deyə bilərdi.

-Biz Bakıya bilikdə qayıdarıq. Elə gələn həftə: mən Sabina, Süzana bir də sən. Toyumuzu da elə orada edirik!-deyə Fazil qətiyyətlə öz fikrini bildirdi. Sonra sağ əlilə  Sabinanın belini qucaqladı.

Fazilin bu qətiyyəli cavabı gənclərin əhval- ruhiyyəsini dəyişdi.

-Mən getməyə hazıram!- deyə Süzana razılığını bildirdi.

-Mən isə, yox! Parissiz yaşa bilmərəm!- deyə Sabina razılaşmadı.

-Bəs məhəbbət?-deyə Fazil zarafata keçdi.

-Fazil, bizim aramızdakı məhəbbət «Azad məhəbbətdir». Bizi bir-birimizə bağlayan da budur. Bu məhəbbət olmasaydı, burada nə işim? Həqiqətən səni sevirəm. Ancaq mən fransız qızıyam. Sən azərbaycanlı oğlu. Bizim mədəni səviyyəmiz eynidir, ancaq məni özünlə aparmaq istədiyin şəhər mənə yaddır, elə İstambul kimi.

-Sənə nə olub, Sabina, filosofluq edirsən?- deyə Süsana söhbəti dayandırmaq istədi.

-Əvvəl axır bu söhbətə qayıtmalıyıq.-deyə qız səsini qaldırdı.

-Axı bunun bir səbəbi olmalıdır.-deyə Heybət dözmədi.

-Heybət, Sabina zarafat edir. Bu söhbətə son qoyaq!-deyə Fazil dindi.

-Elə isə gəlin Qalatanın ən qəşəng Avropa restoranına təşrif gətirək. Bir az şənlənək.- deyə Heybət təklif etdi.

Təklif isə yerinə düşdü. Sabinanın qətiyyətlə «yox!» deməsi Fazilin elə bil mənliyinə toxunmuşdu. Birinci dəfə idi ki, qızın «Yox!» dediyini eşidirdi.

Həyatda baş vermiş hər bir hadisəni təbii qəbul edən və səbəbini həmişə  anlamağa çalışan Fazil indi elə bil karıxmışdı, nə edəcəyini və nə deyəcəyini bilmirdi.

Sabina dediyi sözlərin nə qədər ağır olduğunu, ona dikilən qara gözlərin hərarətindən hiss edirdi. Dediyi sözlərə görə daxilən əzab çəksə də, üz vurmadı. Ancaq Fazilin könlünü almağa çalışdı.

-Mən Fazillə Parisdə yaşamağa hazıram.- deyə Sabina onun üzündən öpdü.

-Fazil Parsdə neynəyəcək? Fransız qızları üçün Basqaldan kəlağayı gətirib satacaq?- deyə Heybət soruşdu.

-Niyə ki? Sarbonada oxuyar, sonrasına baxarıq!

-Mənə İstambul universiteti bəs eləyir. Vətənimi isə heç bir Parisə dəyişmərəm!-deyə indi Fazil qəti fikrini bildirdi.

-Məsələlər aydındır, elə isə getdik Qalatanı gəzməyə. Bizə bu qalacaq.- deyə Heybət Süzananın əlindən dartıb kreslodan durquzdu.

                                  

***

 

 

     


SABİNANIN ÇIXIB GETMƏSİ

 

1913-cü ilin yazının son günləri İstambul universitetinin həyətinda tələbə və valideyn əlindən tərpənmək mümkün deyildi. Buraxılış imtahanları gedirdi. Sabina çinar ağacının altındakı skamyaya əyləşib imtahan vermək üçün içəri girmiş Fazili gözləyirdi.

Ötən ay tərcübələrini qurtaran Süzana Parisə qayıtmışdı, Sabina isə Fazillə qalıb buraxılış imtahanlarını verməsini və diplom almasını gözləyirdi.

Universitetin həyəti darıxdırıcı idi. Günəş şüalarından üzünü qorumaq üçün ağ şlyapasını gözünün üstünə çəkmişdi. İsti yanğu gətirirdi. Şlyapasının qırağını qaldırıb yaxınlıqda su satanı axtardı, gözünə dəymədi. Ayağa qalxdı, qarşısında Fazli gördü:

-Sən hardan çıxdın?

-Arxadan!

-Axı qapı qabağdandır.

-Şlyapa gözünü tutduğundan məni görmədin.

-Yaxşı, bəs imtahan?

-Qurtardım!

Sabina sanki bu sözlərə bənd idi. Fazilin boynuna sarıldı. Fransız dilində:

-Səni təbrik edirəm!-dedi ki, ətrafdakılar onların xaricilər olduğunu başa düşsünlər. Çünki hamının gözləri bir-birinə sarmaşıq kimi sarılmış sevgilərdə idi. Buralarda belə davranışa pis baxırdılar. Ancaq onların vecinə deyildi. Çünki bura onların ölkəsi deyildi.

Fazil qızın əlindən tutub universitetin qapısı tərəfə qaçdılar. Faytonu tutdular.

Bir azdan boğaza çatdılar. Qız sahildə rastlarına gələn ilk kafeni  göstərdi.

-Susuzdan ölürəm, gəl şərbət içək!- dedi və kafenin qapısı ağzında dayanan şərbətçini göstərdi.

İstambul şərbətçiləri başqa bir aləmdir.  Hazırladıqları şərbət tamlarını bir ölkədə dadmaq mümkün deyildir. Hər şərbətçinin öz resepti var.

Hər şeylə maraqlanan Fazilə bir gün şərbətçilərdən biri danışmışdı ki, kəndinin arvadları dağlarda kökləri şirin olan bitgiləri yığırlar, döyüb şirəsini çıxardırlar, sonra şərbət bişirirlər.

-Nə qəşəng içgidir!? O saat yorğunluğu adamın canından çıxardır.

-Təmiz bitki şirəsidir, tərkibi də dolu vitaminlə.

-Adam sərxoş olanda da onu ayıldır.

-Bunu hardan bilirsən?

-Yadından çıxıb? Mənə rakiyə içirdirdin ki, görəsən, fransız qızları necə sərxoş olur. Mən isə sərxoşluğumu hiss edən kimi, mətbəxə keçib şərbət içirdim, sən özün öyrətmişdin.

-Mənim gərək dilimi kəsəsən!

-Bilirsən, İstambul haqqında ən gözəl təəssüratım də bu şərbətçilərdəndir.

-Niyə?

-Bir fikir ver, onların geyimlərinə, əllərindəki bardaqlarına, istəkanlarına-bütün bunlar arjinaldır.

-Gəl, bir istəkan da içək!-deyə Fazil şərbətçiləri yenidən çağırdı. Adama bir istəkan da içdilər.

Hər ikisi qarşılarında açılan mənzərəni-Asiya sahilindəki İstambulun bağlarındakı sarayları seyr etməyə başladılar.

-Kim deyir ki, mədəniyyət Yunanstanın Avropa hissəsində yaranıb böyük səhvə yol verir. Bir fikir ver Fazil, İstambulun hər daşı bu fikrin üstündən xətt çəkir. Parisə çatan kimi bu haqda silsilə məqalələr yazacağam.

-Maraqlı fikirdir. Mən də bu haqda çox fikirləşmişəm. Ancaq sənin yazmağının daha böyük əhəmiyyəti olar.

-Baxarsan, Parisin ən samballı jurnallarında və qəzetlərində bu haqda söhbət açacağam. Bir şərqşünas- mütəxəssis kimi öz sözümü deyəcəyəm.

-Mənim ağıllı sevgilim!- deyə Fazil Sabinaya komplement söylədi.

Günortanın istisi insanın dərisini yandırırdı. Günəşin altında gəzmək hiss olunurdu ki, hər ikisinin ürəyincə deyil.

-Sabina, gəl, qayıq götürək və körfəzin seyrinə çıxaq, təmiz sularda çimək!

-Bu gün yox yaman yorulmuşam, gəl evə gedək.

***

Səhərisi günü yenə dənizə getmək qismət olmadı. Fransız səfirliyindən Sabinanın arxasınca gəlmişdilər. Səhər evdən çıxan qız axşam üstü  dilxor qayıtdı.

Fazil onu bu halda görüb, heç nə demədi. Qızın özünün danışacağından əmin idi.

Qulluqçu süfrə açdı və hər ikisi axşam yeməyinə başladılar. Qız dinməzcə yeyirdi və hərdən birdən ona baxırdı və sanki niyə belə sakit oturduğundan narahatçılıq keçirirdi.

-Niyə demirsən, hardaydın?-deyə Sabinə dözmədi

-Niyə soruşum, axı bilirdim.

-Səfir mənim Parisə qayıtmağımı istəyir. Deyir, belə lazımdır.

-Bəs sən nə dedin?

-Mən "yox!" deyə bilmədim. Qayıtmalıyam. Çünki onların hesabına burada təhsil almışam.

-Bəs mən?

-İstəyirsən, birlikdə Parisə qayıdaq. Sənin  haqqında hər şeyi bilirlər. Lazımlı kadrsan. Gəl, gedək! Dilimizi də bilirsən, yaxşı gələcəyin olar.

-Burada yaşamağımıza nə mane olur?

-Heç nə! Ancaq burada qala bilmərəm. Bir həftə vaxt veriblər.

Fazil qızın qətiyyətli cavabından anladı ki, onu saxlamaq mümkün olmayacaq, daha bir söz demədi.

-Fazil, incimə! Mən getməliyəm, ancaq həmişə səni sevəcəyəm! Nə vaxt Parisə gəlsən, gözüm üstə yerin var!-deyə Sabinanın gözləri yaşardı.

-Bu əvvəl-axır belə olmalıydı. Bunu hər ikimiz bilirdik. İnciməyə isə əsas yoxdur. Gəl bu bir həftəni də gülər üzlə keçirək. –deyə Fazil gülümsündü. Ancaq hiss olurdu ki, bunu ürəkdən etmir.

***

Bir neçə gündən sonra Fazilə iqtisadiyyatçı ixtisası üzrə diplom aldı. Hər iki gəncin sevincinin həddi hududu yox idi.

"Çaşı bazarı" ələk-vələk edərək bir-birinə hədiyyə axtarırdılar.

-Mən istəyirəm səninçün qızıldan medalyon alım və içinə şəkilimizi saldıtdırım. - deyə Sabina onun əlindən dartaraq qızıl dükanına gətirdi:- Burada hər şey var!

Balaca boy yunan, başında qotazlı qırmızı fələsi, gələnləri qarşıladı. "Çaşı bazar"ın satıcılarına xas olan qeyri-adi mülayimliklə və gülər üzlə onları salamladı.

-Əfəndimiz, buyursun, hər cür malımız vardır.-deyə onlara müraciət etdi. 

-Sabina, buyur! Könlün nə istəyir?

            -Piştaxtanın arxasında qızıldan hazırlanmış  ürək formasında iki zəncirli medalyon asılmışdı.

-Bu nədir?-deyə Sabina satıcıdan soruşdu.

Satıcı piştaxtanı qaldırdı və medalyonu Sabinaya verdi. Medalyon iki yerə bölünürdü. Hər zəncirdən ürəyin bir hissəsi asılırdı.

-Fazil, sən bir bura bax! İndiyə qədər belə şey görməmişəm!

Fazilin dinmədiyini görən satıcı malını tərifləməyə başladı.

-Bunu ancaq mənim oğlum düzəldə bilir. Adətən  sevənlər alırlar!- deyə satıcı bic-bic Fazilə baxdı. Sanki anlamışdı ki, bu bazarlıqda hər şey onun istəyindən asılıdır.

-Xoşuna gəlir mi?- deyə Sabina bir daha soruşdu.

-Bizim üçün pis deyil! Elə bil yerinə düşür.-deyə qəmgin-qəmgin dilləndi. Sonra üzünü satıcıya tutdu:-Götürürük.

-Əfəndim, bəs içini yazmaq istəmirsiniz?

-Pis olmaz!

-Fransızca yaza bilirsiniz? deyə Sabina soruşdu və "hə" cavabını alıb üzünü Fazilə tutdu

-Bəs sən hansı dildə yazdıracaqsan?

-Mən Azərbaycan dilində!- deyə cibindən avtomat qələmini çıxartdı və satıcının ona uzatdığı kağızda teksti yazdı. Qələmini Sabinaya uzatdı ki, o, da yazsın.

Heç kim heç kimin yazdığına baxmadı. Satıcı bir yarım saata hazır olacağını dedi. Gözləmələrini xahiş etdi.

Keçib mizin arxasında oturdular və satıcının köməkçisi qəhvə fincanını  və şərbət stəkanlarını mizin üstünə düzdü. Fincana qəhvə və istəkanlara şərbət süzdü.

Hər ikisi dinmirdi. Medalyonda  rəfiqinin nə yazdırdığı düşünürdülər.

Fazili qızın özünü belə sakit aparması hövsələdən çıxarırdı. Elə  gəlirdi ki, qız ondan ayrılmağa can atırdı.

Satıcı dükana qayıtdı. Qalant kavaler kimi medalyonları bir hissəsini qıza, bir hissəsinə Fazilə uzatdı.

 Sabina ona düşən parçanı açdı və içində yazılanları oxudu. Fazil isə oxumağa macal tapmadı. Qız ağlayırdı. Gözlərindən yaş sel kimi axırdı.

-Ay qız, sənə nə oldu?

-Heç nə, Fazil!  Mən həmişə belə hiss edirdim ki,  eyni  cürə düşünürük, eyni sözləri bir-birimizə deyirik. Ümumiyyətlə, eyni adamlarıq-yarı bölünmüşük. İnanmırsan, aç, medalyonuna bax! Hər ikimiz eyni sözləri yazmışıq -mən fransızca, sən azərbaycanca "Əbədi məhəbbətin xətirəsi olaraq Fazildən Sabinaya, Sabinadan Fazilə yadigar.

                       

***

 

 


YAZIQ TÜRKİYƏ

 

Bir həftə quş kimi ötdü. Sabinanı gəmiyə otuzdürüb yola salan Fazilin eyni açılmırdı. Birinci dəfə idi ki, bu böyüklükdə şəhərdə tək qalırdı.

Böyük şəhərin gözəlliyi daha onu məftun etmirdi. Sanki hər şey dayanmışdı, yaşamaq həvəsi ölmüşdü. İndi çox şeyi itirdiyini düşünən Fazil bu iki ilə yaxın müddət ərzində baş vermiş hadisələri anlamağa çalışırdı. Bunlara, əlbəttə ki, ömrünün həm şən, həm də xoşbəxt günləri kimi baxırdı.

Tez Bakıya qayıtmaq, valideynlərinə dəymək və onları sevindirmək qərarına gəldi. Bir də dostu Heybət üçün yaman darıxmışdı.

"Çaşi bazar" dakı kontora dəydi. Heybətin təşkilatçılığı nəticəsində saat kimi işləyirdi. Kontoru idarə edən müdir onun gəldiyini görüb, ayağa qalxdı,  salamladı. Hesabat vermək istədikdə, Fazil qoymadı.

-Əfəndim, eşitdiyimizə görə universiteti bitirmisiniz, işçilərimiz sizin üçün balaca məclis hazırlamaq istəyirlər.-deyə müdir sözə başladı.

-Lazım deyil, Həsən əfəndi, bizdə, Bakıda  qonaqlığı məktəb qurtaran verməlidir. Sizdə isə tərsinədir. Gəlin, bizim adətlə edək. Axşam bütün işçiləri "Qara Yunan" restoranında gözləyirəm.- dedi və otaqdan çıxdı.   

 

***

Axşam kontorun işçiləri sözün əsl mənasında şənlənirdilər. Qarşılarında yunan və erməni qızları göbək rəqsləri oynayır, musiqiçilər bütün bacarıqlarını göstərməyə çalışırdılar.

 Kontor işçiləri ömrlərində görmədiklərini burada görürdülər. Rakinin və şərabın təsirindən çoxları başını itirmişdi, Fazil isə onlara baxıb gülümsəyirdi.

"Qara Yunan" sahibi şənliyin daha da artığını görüb Fazilə yaxınlaşdı  "Daha nə buyrursunuz?-deyə soruşurdu.

-Hələlik hər şey qadasındadır. Nə istəsələr- əsirgəmə! Qoy şənlənsinlər.

Restoran kontor işçilərinin səsindən gur-gur guruldayırdı. Qəh-qəhə musiqiyə, qızların səsi Qalatanın sahilinə çırpınan dalğaların səsinə qarışırdı.

Gecə düşəndə gözlənilməz hadisə baş verdi. Ferid əfəndi də həmin restoranda peyda oldu. Qapının  ağzından əl eləyib ona yaxınlaşdı.

-Fazil əfəndi, mənim təbriklərimi qəbul edin!-dedi və əlini sıxdı.

-Buyurun!- deyə Fazil ona xas olan mədəniyyətlə stola dəvət etdi.

Ferid əfəndi dinməzcə stolun arxasına keçdi, ona fikir verməyən kontor işçilərini salamladı və onun da oturmağını gözlədi.

Fazil çağırlmamış qonağın haradan ortaya çıxdığını anlamağa çalışdı. Bu boyda İstambulda adam axtarıb tapmaq qeyri-mümkün idi.

Kontor işçilərinin də Ferid əfəndini tanımaması onun gəlişinin boş-boşuna olmadığını göstərirdi.

-Bizdə olan məlumat görə, siz fransız qızını Parisə yola salıb, Bakuya qayıtmaq fikrindəsiniz!-deyə Ferid əfəndi çox ciddi tonla danışmaq istədi.

Ferid əfəndinin bu tonu Fazilin ürəyincə olmadı. Çağrılmamış qonaqları sevməyən və zəhləsi gedən Fazil üçün Ferid əfəndi universitet müəllimi olmasaydı çoxdan yaxasından yapışıb küçəyə atardı. Ancaq aldığı tərbiyə və ziyalılığı buna mane olurdu.

-Ferid əfəndi, bu haqda başqa yerdə danışarıq, indi isə gəlin şənlənək. Sizin sağlığınıza!- dedi və raki dolu badəni ona uzatdı.

Yunan qızı oynaya-oynaya Fazilin qarşısında göbək atırdı. O, əlini çibinə saldı və əskinazı çıxarıb qızın döşlüyünə saldı.

-İstambulun yaraşığıdır, bu gözəllər!- deyə Ferid əfəndi qızı təriflədi.

-O vaxta qədər ki, bu rəqqasələr türk qızları olmasınlar! Bizim əqidəyə yaraşmaz. Bu binamusluq olar!-deyə Fazil qətiyyətlə Ferid əfəndinin sözünü kəsdi.

-Bunu mənə fransız qızlarıyla bütün günü şənlənən mi deyir?

-Türk qızını mı pis yola çəkək?-deyə Fazil hirsləndi.

-Nəyi pisdir?

-Türk qızını fransız qızına tay etmək olmaz! Başqa-başqa dünyalardır. Bizim dünya- namus, qeyrət kişilik dünyasıdır, Ferid əfəndi! Gəlin, şənlənək.- deyə Fazil raki dolu ikinci badəni içdi. 

Fazilin raki çox xoşuna gəlirdi. İçdikcə sanki hər şeyə qarşı etinasız olurdu. Başı yaxşı işləyirdi. Ayaqları sözünə qulaq asmasa da, özünü çox gözəl idarə edirdi.

Fazilin həddindən artıq içdiyini və sözün əsl mənasınad şənləndiyini görən Ferid əfəndi, onunla ciddi söhbətin qeyri-mümkünlüyünü anladı və onunla sağollaşdı.

O, restaranı tərk etdikdən sonra isə Fazil elə bil ki, ayıldı, bayaqdan hamın gözünə sərxaş görünən bakılı balası bircə anın içində dəyişdi və ayıq bir adama çevrildi.

***

Gecəni səhərə qədər Ferid əfəndini düşündü. Onun haradan gəlib "Qara Yunana" çıxdığını anlamaq istədi.  son aylar güdüldüyündən xəbərdar idi. Ancaq bunun səbəbini başa düşmək istəyirdi.

Qızlar çıxıb getdikdən sonra Ferid əfəndinin nədən belə aktivləşdiyi marağını birə-beş artırırdı. O, anlayırdı ki, Ferid əfəndi boş-boşuna ortaya düşməyib və onu bu oyuna qatan var.

Zahirən yaşadığı ölkənin heç bir daxili  işinə qarışmaq istəməyən, daxilən bir türk kimi bu böyüklükdə dövlətin  dağıldığını görən Fazil təəssüf hissi keçirirdi.

 Yenicə ortaya atılmış «gənc türklər», əməllərində ancaq  özlərini, ailələrini  düşündükləri ortaya çıxırdı. Qəzetlərdəki  avam çıxışları və bu  dövləti təşkil edən xalqları bir-birinə düşmən edir, qüdrətli sultanlar tərəfindən yaradılmış İslam dünyasının müqəddəs səltənətini dağıdırdılar.

Osmanlıya düşmən lazım deyildir. Yenicə peyda olmuş siyasətçilər, millətini avropalaşdırmaq istəyən yarımçıq ziyalılardan tutmuş, dövləti zəli kimi soran məmurlara qədər hər gün bu böyüklükdə ölkənin bünövrələrini sökürdülər.

Düşman əhatəsi də bunu görürdü və bu cür siyasətçiləri və məmurları ələ alırdılar.

İşlərin getməməsi, xəzinənin boşluğu Sultanı da hövsələdən çıxarırdı. Ölkədə iqtisadiyyat işləmirdi. Osmanlı torpaqlarının hər tərəfində səfalət və aclıq hökm sürürdü.

Fərasətsiz məmurlar və siyasətçilər xalqın arasında düşmən axtarır, bu və ya digər günahsızı  cəsusluqda ittiham edir, beləliklə özlərini təmizə çıxartmağa çalışırdılar. Bir dövlət işçisini ölkənin gələcəyi maraqladırmırdı. Ancaq vəzifə və rüşvət.

Bütün bunları Fazil  hər gün görürdü. Ona xas olan ağayanaqlıqla bir işə belə baş qoşmur, çalışırdı ki, siyasət və hökuməi adamlarının birinə belə qoşulmasın.

Sabina ilə Süzanadan başqa o, bir adamla yaxınlıq etməmişdi. Ancaq dərs və kitablarla dostluq onu maraqladırırdı.

O, Bakıya qayıtmrağa hazırlaşırdı. Yaşadığı binanı isə satmaq fikrinə düşmüşdü.

Təbiətcə xeyrxah və saf adam olan Həsən əfəndinin bir neçə gün əvvəl onunla bu səpkidə söhbəti də olmuşdu.

-Əfəndim, siz gedirsiniz və deyirsiniz ki, hərdən-birdən gələcəksiniz, onda bu mülk nəyinizə lazımdır?

-Fikrin nədir?- deyə Fazil soruşdu.

-Bir-neçə aydan sonra qiymətlər çox aşağı enəcək. Biz bu mülkü alandan sonra isə mülkün qiyməti iki dəfə bahalanıb. Nə qədər gec deyil, gəlin, sataq! Uduzmarıq!

-Mən razı. Müştərin varmı?

-Var! Özü də nəqd pulunu verməyə hazırdır.

-Onda qoy gəlsin!- deyə razılığını verdi.

Həsən əfəndi  müştərini kontora gətirdi və orada mülkün bütün kağızlarını təzə sakinin adına yazdırdılar, halallaşdılar. Razılaşmağa görə üç gündən sonra Fazil evi boşalmalıydı.

Həmin gün İstambula gələn Batum gəmisiylə geri qayıtmaq fikrinə düşən Fazil bu haqda Həsən əfəndini də xəbərdarlıq etmişdi.

Axşam evə yenicə dönmüşdü ki, qapısı döyüldü. Eyvanda körfəzi seyr edən Fazilə qulluqçu iki nəfərin onu istədiklərini dedi.

Aşağı enən Fazil onlardan birinin Ferid olduğunu gördü.

-Niyə qapı ağzında? İçəri buyurun, əfəndim!-deyə Fazil onları evə dəvət etdi.

-Biz sizə əziyyət vermirik mi?- deyə Ferid əfəndilə gələn dilləndi.

-Xeyr, əfəndim! İçəri buyurunuz!

Yuxarı qalxdılar, eyvana keçdilər, kiçik mizin ətrafında əyləşdilər.

-Qulluğunuzda hazıram!-deyə Fazil söhbəti açdı.

Ferid əfəndiylə gələn adam diqqətlə ətrafı süzdükdən sonra, sanki qeyri-adi söz deyəcək adam kimi, qulluqçunun uzaqlaşmasını gözlədi, özünü təqdim etmədən sözə başladı:

-Bizə sizin haqda Ferid əfəndi hərtərəfli danışmışdı. Çox qabliyyətli və savadlı ziyalı olduğunuzu qeyd etmişdi, Avropa dillərini bildiyinizi demişdi, iki fransız qızıyla dostluğunuzdan da xəbərdarıq.

Siz bilirsiniz mi bu qızlar Fransanın xarici işlər  departamentinin tapşırığı ilə Türkiyəyə gəlmişlər? Ancaq indiyə qədər niyə gəldiklərini biz heç cürə araşdıra bilmirik.

Fazil sonuncu cümlənin nə tənəə ilə deyildiyini o saat tutdu və qarşısındakı adamın bura boş-boşuna gəlmədiyni anladı.

-Siz bu haqda nə deyə bilərsiniz?- deyə naməlum adam bu səfər qətiyyətlə soruşdu.

Onun danışıq tonu Fazilin xoşuna gəlmədi, ancaq nə edə bilərdi - evinin qonağı idi. Azərbaycanlı üçün isə qonaq evin ağasıdır. Odur ki, cavab vermək qərarına gəldi.

-Onların xarici işlər departamenti vasitəsiylə bura gəldiklərini mən də bilirəm, ancaq bu insanların Türkiyəyə qarşı pis əməlləri ola bilməzdi, çünki bütün günü mənimlə idilər. Sabina ilə faktiki olaraq biz ailə qurmuşuk.

-Ailəniz niyə dağıldı?

-Heç də dağılımayıb. Mən Sarbonaya gedib təhsilimi orada davam etmək fikrindəyəm.

Bu cavabdan sonra naməli şəxs Ferid əfəndi tərəfə baxdı və yenidən üzünü Fazilə tutdu:

-Bu qızların buradakı fəaliyyəti haqda nə deyə bilərsiniz?

-Onu deyə bilərəm ki, hər ikisi istər türk, istərsə ərəb dillərini mükəmməl bilirlər və bura gəlmələrinin səbəbi qədim türk və ərəb yazılı abiədələrini  öyrənmək idi. İki ilə yaxındır ki, mənilədirlər. Sultan universitetinin kitabxanasından başqa heç nə ilə maraqlanmırdılar.

-Təkcə səndən başqa!- deyə Ferid əfəndi əlavə etdi.

-Bunun məsələyə nə dəxli?- deyə, naməlum şəxs ağır baxışlarıyla Ferid əfəndi tərəfə baxdı. Araya sükut çökdü.

Qulluqçu süfrəyə qəhvə və şirniyyat gətirdi. Dinməzcə hər üçü qəhvələrini içdilər.

-Biz öyrənmişik! Şirvanın Basqalındansınız. Ora mərd insanlar məskənidir. Bizim ölkə sizi tərəfə ümidlə baxır. Qafqaziya bir vaxt var idi, Osmanlı torpağı olub. Türklərin məskənidir. İndi də olmalıdır.

Bütün türklər birləşsə, bütün dünya bizimdir. Odur ki, Şirvanda da bunu başa düşməlidirlər, Türkistanda da, hər yerdə. Ənvər paşa da, Tələt paşa da  hər yerdə türk birliyindən danışırlar.

 -Mən sizi anlayıram.- deyə Fazil söhbətin axmaq məzmun aldığını düşündü.

-Biz də bu fikirdəyik! Odur ki, sizinlə danışmaq qərarına gəldik.

- Sizin qulluğunuzda hazıram!

-Biz, "gənc türklər" bilirik ki, türkün türkdən başqa dostu yoxdur. Odur ki, bütün türkləri birləşdib Türkiyənin qüdrətini artırmaq istəyirik. Buna münasibətiniz necədir?

-Mən münasibətimi Ferid əfəndiyə bildirmişdim. Əlbəttə ki, mən dediklərimi sizə çatdırmışdır.

-Elə ona görə sizinlə söhbət etmək qərarına gəlmişəm. Bu  birliyə niyə inanmırsınız?

-Hər şeydən əvvəl ona görə inanmıram ki, daxilinizdə konflikt yaradıb, Osmanlı dövlətini yaratmış xalqaları özünüzə düşmən edirsiniz. Osmanlının dövlətçilik təməli bu xalqların birliyidir. Bunu biz görürük.

Qüdrətli dövləti saxlamaq üçün iqtisadiyyat işləməlidir. Gəlin, iqtisadiyyatı işlədək! Biz, azərbaycanlar, sizə kömək etməyə hazırıq. Bakı varlılarını iqtisadiyyatınıza dəvət edin. Çox imkanlıdırlar. İndiki zamanda bu pis olmaz.

-Bəs mənəvi birlik?- deyə naməlum adam soruşdu.

-İqtisadi birlik elə mənəvi birliyin əsasıdır. Mən bütün bunları sizin universitetdə öyrəndim. Avropada dərs almış müəllimlərin dərslərində eşitdim.

İndi  sizin müəllimlər çox şey bilirlər. Ancaq həyata keçirtmək üçün imkanınız çoxdur, bunun qabağını isə  ölkənizdə olan rüşvət, məmur əliəyriliyi və azğınlığı qoymur.

-Dediyinizdə həqiqət var. Baku milyonçuları köməyimizə gələ bilərlər. Bəlkə siz bu işə qoşulasınız.

-Əfsuslar olsun ki, bacarmayacağam. Bakıya qayıtmıram, məni Parisdə gözləyirlər.- deyə Fazil onu öz tərəfinə çəkməyə gələn Türk xəfiyyəsinə rədd cavabı verdi.

 Naməlum adam bu sözlərdən sonra söhbətin baş tutmadığını anladı və ayağa qalxdı.

-Əfəndim, sizinlə görüşdən məmnun qaldım.

-Mən də!- deyə, Fazil onları yola saldı. Yenidən eyvana qayıtdı. Baş vermiş hadisəni götür qoy etdi. "Bu ölkənin bu ağılla heç bir gələcəyi olmayacaq. Bu cür axmaq fikirlərin sonu Türkiyənin başına böyük bəlalar açacaq Yazıq Türkiyə, yazıq xalq! -deyə düşündü.

***


BASQALDA

 

Basqal küçələriylə keçən faytonların təkərlərinin altında qalan daşların səsi təkrarolunmaz musiqini xatırladırdı və hər şeyə diqqət verən Kəblə Cəfər bilirdi ki, gələn fayton kimindir. O, saat faytonçunun adını deyirdi.

"Qoşa bulaqdan" gələn çay daşlarına dəyən fayton təkərlərinin taqqıltısı dükanda oturmuş Kəblə Cəfərə  qonaq gəldiyini bildirirdi.

-Ay uşaq Qasım, küçəyə çıx! Faytonun səsini eşidirsən? Deyəsən, bizə gəlirlər, gələn faytonçu Meşədi Tağıdır. Səs  faytonunun səsidir.

            Qasım evləri tərəfə qaçdı. «Qoşa bulağa» gedən küçədə faytonu gördü.

            -Dadaş!- deyə Qasım fatona tərəf qaçdı.

            Heybətlə Fazil "dadaş" sözünü eşidib oturacaqdan  ayaq üstünə qalxdılar ki, tanış səsin haradan gəldiyini görsünlər. Ancaq daha gec idi. Qasım sıçrayıb faytona minmişdi.

            -Dadaş, xoş gəlmisiniz!-deyə elə faytonun içində də qucaqlaşdılar.

Qasım faytondan aşağı sıçradı və "Hara gedirsən?" deməyə Fazil macal tapmadı.

-Qaçım, dədəyə xəbər verim!- dedi və küçənin döngəsində gözdən itdi.

            Fayton küçənin axırında sola döndü və Kəblə Cəfərin evinin qabağında dayandı.

            Ziba xanım eyvandan fatondakıları görmüşdü. Aşağı  enib, qapını açmıdı.

            -Sizin ayağınız altında ölüm, mənim balalarım, xoş gəlmisiniz!-deyə qadın balasının boynunu qucaqladı, sonra Heybətin alnından öpdü.

            -Ziba xala, xoş gəlməyinə xoş gəlmişik, ancaq razı ola bilmərək ki,  bizim ayağımızın altında öləsiniz! -deyə Heybət dilavərcəsinə zarafat etdi.

            Arif qadın olan Ziba xanım Heybətin zarafatını tutdu.

            -Mənim balam, bizdə belə deyirlər də! Hörmət əlamətidir.

            -Mən istəmirəm xalam mənim ayağımın altınada ölsün! Xalamı şən və gülər üz görmək istəyirəm. Elə bu günki kimi.

            Ziba xanım anladı ki, Heybətlə dil güləşdirə bilməz, həyətə keçdilər. Həyətdə ana yenə oğlunun boynunu qucaqladı və hönkür-hönkür ağlamağa başladı.

            -Ay na, niyə ağlayırsan? Sağ salamat varıq, səni görməyə gəlmişik. -deyə Fazil onu sakitləşdirdi.

             -Bilirəm bala! Ana ürəyi yumuşaq olar! Odur ki, özümü saxlaya bilmirəm.

Ata üçün oğlun, ağıllı oğlun evə qayıtmasından əziz gün nə ola bilərdi? Kəblə Cəfərin də içəri girməyi  hay-küylü oldu.

            -Mən kimi görürəm? Balalarımı!-deyə bir-bir onları bağrına basdı.

            -Cəfər dayı, mənə muştuluq düşür!- deyə Heybət gülümsədi

            -Mən hazır, mənim balam! Ancaq denən nəyə görə?

            -Əlin cibində olsun, göstərim.

            Kəblə Cəfər cibindən şax-şax bir  yüzlük1 çıxartdı və Heybətə uzatdı.

            O, əlindəki balaca çamadanı açdı və içərisindən qırmızı lentə  bürünmüş qalın kağız çıxartdı.

-Cəfər dayı, bu Fazilin diplomudur. Oğlun Soltan universitetini qurtarıb gəlib. Gözünüz aydın olsun!

Bu sözlərdən Kəblə Cəfər elə bil özünü itirdi.

-Qasım, tez əmilərini, dayılarını, bütün Cəfərliləri və ağsaqqalları bura yığ! Bizim evdə bayramdır.

Heybətlə Fazil uşaqlıqdan xoşladıqları tut ağacının altında oturdular. Tut yenicə dəymişdi. Onun iri dənələri mizin üstünə tökülürdü. Heybət heç nəyə fikir vermədən mizin üstündəki tutları bir-bir ağzına aparırdı.

-Basqalın ağ, Bakının xar tutundan olmaz!-deyirdi.

Gəblə Cəfərin isə həyəti eşidib gələnlərlə dolurdu, hamı gözaydınlığa və Fazili təbrik etməyə gəlirdi. Bu Basqalın köhnə adəti idi: Qonşunun uğurlarına sevinmək.

 

***

   BİKƏNİNQAÇIRILMASI

 

İki il ayrılıq üçün az müddət deyil. Bir də ki, bu müddət ərzində bir dəfə də olsun səndən xəbər belə çıxmasın.

Fazil İstambula gedəndən bir az sonra Nataşa da ərilə San-Peterburqa yollandılar.

 Andrey orada oxumağını həm davam etdirməli, həm də geoloji departamentdə ekspert kimi çalışmalı idi.

Nataşa ilə Bikə tez-tez  məktublaşırdı. O, da Fazildən xəbərsiz olduğunu yazırdı.

Qız ağacı qoz ağacı deyiblər. Özü də kimin qızı olasan, Mir Hüseyn ağanın.

Qızın yaşının on yeddini keçməsinə çox pis baxırdılar. İstər Zibeydə xatun, istərsə qohum əqraba Seyid Bikənin yaşının çatdığını deyirdilər, elçilərin isə sayı-hesabı yox idi.

Mir Hüseyn ağa şəriətə və dinə ciddi əməl etdiyi kimi adət-ənənəyə sadiq qaldığından onu əhatə edən cəmiyyətin yaratdığı çərçivələrdən kənara çıxa bilməzdi, bir də ata-bala arasında olan hörmət pərdəsi heç vaxt  aradan götürülməzdi.

Mir Hüseyn ağa Zibeydə xatunun və bacılarının təzyiqinə davam gətirə bilmədi və qızı onların qapısını gecə-gündüz döyən və elçilik edən Kəblə Həsənin oğlu Pirməmmədə  nişanladılar.

Kəblə Həsən Bakının varlılarından biriydi. Dindar adam idi. Halal çörək sahibidi. Oğlu Pirməmməd də pis uşaq deyildi. Bikəyə bu xəbəri çatdıran  Zibeydə xatun sevincindən qanad açıb uçurdu. Ancaq qızının üzünün gülmədiyini  görüb, ciddiləşdi.

-Bizdə həmişə belədir! Kimə getdiyini,  bilmirsən! Ancaq xoşbəxt olursan, elə mənim kimi. Mir Hüseynə ərə gedəndə heç onun üzünü görməmişdim. İndi, Maşallah, məndən bəxtəvəri varmı?

Bikədən yenə də səs çıxmadı. Zibeydə xatuna elə gəldi ki, bu sözlərlə qızı başa saldığını zənn etdi və  alnından öpüb o biri otağa keçdi.

Birinci dəfə idi ki, Bikənin beynindən "Fazil hardasan?" fikri keçdi və gözləri yaşardı.

Mir Hüseyn ağa qızının üzünün niyə gülmədiyini görüb fikrə daldı. Qızını instinktiv şəkildə kimə ərə verdiyini düşündü. Kürəkənin Bikə ilə müqayisədə aralarında yerlə göy qədər fərq vardı. Mir Hüseyn ağa nişandan sonra Pirməmmədlə elə ilk görüşdən bunu başa düşdü. Demə dar düşüncəli bir gənc idi. Heç qızına yaraşmırdı.

Səhvə yol verdiyini anladı.

***

Basqalda isə vur-çatdasın idi. Qartapıla yığışmış Cəfərli nəsli Fazilin gəlişini bayram edirdi.

Qartapıl dağların ətəyindəki dərədə olduğundan qara zurnanın səsi Basqala qədər çatırdı. Quru odunlardan yandırılmış tonqalın tüstüsü isə sakit və küləksiz dağ ətəyindən göylərə ucalırdı.

Yay vaxtı dincəlmək üçün ən gözəl yer bura sayılırdı. Camahat şən günlərini burada geçirdi. Bulağın suyu isə çox ləzzətli, bir də o qədər soyuq idi ki, adam əlini ora sala bilmirdin.

-Bala, nə fikirdəsən? Hər şeyin var! İmkanımıza da min şükür. İstədiyin qızı göstər, elçiliyini edim.-deyə Kəblə Cəfər mağam tapıb Fazili söhbətə çəkdi.

Atasından bunu gözləməyən Fazil başını aşağı dikdi və bir söz demədi.

Kəblə Cəfər aralarında olan pərdəni götürdüyünü hiss etdi.

-Daha sən böyük kişisən, atanla bu haqda danışa bilərsən!- deyə ata oğluna ürək-dirək verdi.

-Ata, Bakıya qayıdım, sonra cavabımı sizə çatdıracağam. Hələ Bakıda nə baş verdiyindən xəbərsizəm. Heybət heç gözümü açmağa qoymadı. Gələn kimi bura gəldik.

Yaxınlıqda olan dostu adının çəkildiyini eşitdi və özünü onların yanına verdi.

-Deyəsən, məndən danışırsan?- deyə üzünü Fazilə tutdu.

-Elədir, şikayət edirəm.

-Məndən? İnanmıram.

-Düz iş görürsən, mənim balam! - deyə Kəblə Cəfər Heybəti sakitləşdirdi və əlindən dartıb yanında oturtdu.

-Heybət, bala, sənin dostun niyə evlənmir?- deyə Kəblə Cəfər yenidən bayaqkı söhbətə qayıtdı.

-Niyə ki, Cəfər dayı, Allah qoysa, hər şey yaxşı olacaq! O boyda kişinin qızını istəyir.- deyə Heybət atanı sakitləşdirmək istədi.

-Birdən vermədilər?- deyə Kəblə Cəfər zarafata keçdi.

-Verməzlər, qaçırdarıq!-deyə Heybət qətiyyətlə cavab verdi.

Onun cavabı gülüşə səbəb oldu. Ancaq heç kimin ağlına belə gəlmədi ki, ağızdan təsadüfən çıxan söz həqiqətə çevrilər.

***

 

Bakıya çatar-çatmaz Fazil bir-neçə dəfə telefonu qaldırıb Bikəyə zəng vurmaq istədi. Ancaq cürəti çatmadı. Yadına Sabina və Türkiyədəki macaraları düşdü.

İki ilə yaxın idi ki, qıza heç Allahın məktubunu belə yazmamışdı. Xəbər-ətərsiz yoxa çıxmışdı. İndi isə, buyur qayıtmışam. Qız nə deyər? Soruşmaz hardaydın?

Bütün bu fikirlər onu darıxdırırdı.

-Harda qaldı, bu Heybət?- deyə narahatçılıq keçirdi. İndi ona dostunun köməyi lazım idi.

Balkona çıxmaq istədi. İyul küləyi qapını az qaldı əlindən alsın. Şimaldan əsən külək düz onların binasına dəyib qayıdırdı. Həyətdəki zir-zibili tozanağa qatıb havaya qaldırırdı.

O, evə qayıdanda külək əsmirdi. Bircə anın içində havanın necə qarışığını görən köhnə bakılılar kimi "Belə də hava olar?-deyə gileyləndi və kor-peşman otağa qayıtdı.

Qapını cəftəsinə bağlamışdı ki, o birisi qapıdan Heybətin səsi eşidildi.

 Fazilin rəngi-rufu özünə gəldi. Üzünə təbəssüm qayıtdı.

-Hardasan, qədeş?- deyə Heybətlə görüşdü.

-Mir Kamilləydim.

-O kimdir?

-Yadından çıxıb, Bikənin qardaşı.

-Yadıma düşdü.

Divana əyləşdilər.

-Bikədən nə xəbər var?- deyə Fazil soruşdu.

Heybət dinmədi. Fazil dostunun üzündəki dəyişikliyi o saat hiss etdi.

-Sənə nə oldu?-deyə  dostundan soruşdu.

Heybət nəyisə deməyə çəkinirdi. Sanki istəmirdi ki, xətrinə dəysin, ancaq daha susmadı:

-Bikənin gələn həftə toyudur...

-Ola bilməz?

-Mənə Mir Kamil dedi.

Hər iki dost daha bir söz deyə bilmədilər. Başlarını  aşağı dikmişdilər. Amma Fazil bu vəziyyətə dözmədi.

-Təklifin nədir? Nə edək?- deyə dostundan soruşdu.

-Gəl, Nataşagilə gedək, görək Marqarita Petrovna nə deyir?

-Bəs Nataşa hardadır?

-Nataşka Andruxayla San-Peterburqdadırlar. Odur ki, hər şeydən xəbərsizik.

Çox çəkmədi, hər ikisi küçəyə atıldı. Külək daha da şiddətlənmişdi. Tozanaq gözərini açmağa qoymurdu.

Heybətin başından külək buxara papağını saldı. Fazil isə dostunun vəziyyətini görüb papağını başına basdı.

 Evlərindən  çoxda uzaq olmayan məsafəyə çatınca qara kostyümları toz-torpaqdan bozarmışdı.

Dərvazadan içəri girən kimi bir-birinin üst-başlarının tozunu çırpmağa başladılar. Xoşbəxtlikdən qapından içəri girən yerdə yun çubuğu qoyulmuşdu.

Fazil yun çubuğunu götürüb Heybətin pencəyini arxadan döyəclədi. Çubuq pencəyə dəydikcə toz çıxırdı.

 Başları bir-birini döyəcləməsini elə qarışmışdı ki, yuxarı pilləkanın dayanacağından onlara baxan Marqarita Petrovna və Qalina İvanovnanı görmürdülər.

-A bala, nə özünüzü döyəcləyirsiniz?- deyə Qalina İvanovna soruşdu.

-Salam, Qalina İvanovna! Salam Marqarita Petrovna! Tozumuzu çırpırıq! İndi qalxarıq!- deyə Heybət onları salamladılar.

-Kənardan sizə baxanlar, elə düşünərlər ki, bir-birinzi döyürsünüz! - deyə Marqarita Petrovna zarafat etdi. Ürəyində isə, «Bakılı olmaq lazımdır ki, onların hərəkətini başa düşəsən!» -deyə düşündü.

-Qalxın yuxarı!-deyə, Qalina İvanovnanın yenidən səsi eşitdildi:-Vasyadan məktub var!

Dostlar pillələri birə-beş atlanaraq ikinci mərtəbəyə qalxdılar

-Səni xoş gördük! - deyə Qalina İvanovna Fazilin alnından öpdü. Otağa  keçdilər.

Otaqda elə bir dəyişiklik baş verməmişdi. Qonaq otağında dəyrimi stol olduğu yerdə qalırdı. Qara layka dərili divan və kreslolar da öz yerində idi. Otağa dəyişiklik verən, küzgünün qarşısına qoyulmuş Vasyanın iri şəkili adamı özünə cəlb edirdi.

-Koqda on uexal?- deyə, Fazil əlilə dostunun şəkilini göstərdi.

-Mesəü tri tomu nazad. S Andröşey reşili, çto doljen postupitğ San Peterburqskiy universitet! İ postupil.

-A kto budet finansirovatğ?

-Andröşa vzəl nas k Qadji Zeynalabdinu, kotorıy oçenğ xoroşo menə znaet. Koqda on uznal, çto Vasə - moy sın, dal ukazanie svoemu upravləöhemu obespeçitğ vsem neobxodimım i povışennoy stipendiey. Day boq emu zdorovğə!

-Qalina İvanovna, esli nado mı toje pomojem.

-Çto vı? Çto  vı? On uznaet, obidetsə. Kajdıy mesəü zvonit i spraşivaet, kak tam moy Vasğka? Allah onun balalarını saxlasın!- deyə Qalina İvanovna sonunda azərbaycanca Hacıya dua oxudu.

 Sonra qarşısındakı tarjerin siyirtməsini açdı və oradan iki məktub götürüb Fazilə uzatdı:

-Gto tebe ot Nataşki i Vasğki!

Fazil tələsik birinci məktubun ağzını açdı. Məktub  Nataşkadan idi. O, yazırdı ki, Fazil haradasan? Bikə səndən xəbərsizdir. Fikrini bilmək istəyir. İkinci məktub isə Vasyadan idi. O, yazırdı ki, Bikənin bu yaxınlarda toyu olacaq, ancaq könlü səninlədir. Harada itib batmısan? Tez tərpən, yoxsa onu itirəcəksən.»

Fazil məktubları oxuyub lap dilxor oldu. Onsuz da özündə deyildi. Ancaq  bunu biruzə vermədi. Gülümsündü.

-Yazanda sağ olsun, çatdıran da!- deyə məktubda nədən yazıldığını bildirmədi.

-Mı prişli s vami povidatğsə i uznatğ o rebətax!-Fazil davam etdi. Spasibo!- deyə, ayağa qalxdı. Bunu görən Heybət də  durdu.

-Kuda vı rebəta? A blinçiki?

-V druqoy raz Qalina İvanovna. İdem, vıpolnətğ poruçeniə Vasğki i Nataşki.- deyə Fazil qapıya tərəf atdımladı.

Külək daha gücdən düşmüşdü. Axşama yaxın sakitləşməyə başlamışdı. Bir-iki saata heç izi-tozu da qalmayacaqdı.

-Nə etmək fikirindəsən?- deyə küçədə Heybət dostundan soruşdu.

-Uşaqlar nə yazır, onu edəcəyəm!

-Uşaqlar nə yazır?

-Yazırlar ki, Bikənin ürəyi mənimlədir. Elə mənə də bu lazımdır.

-Nə etmək fikrin var?

-Əlimizdən nə gəlir, qaçırtmaqdan başqa?

-Sənin ağlına, deyəsən, at təpib. Düşünürsən, kimin qapısına daş atırsan? Sonra sən Bakıda yaşaya bilərsən?

-Heybət, bu nə deməkdir? Haçandan qorxaq olmusan?-deyə, Fazil səsini qaldırdı:-Bilirsən, Nataşayla Vasya nə yazır? Yazırlar ki, Bikə ancaq məni istəyir. Bəs kişiliyimiz?

-Özüm də bilmirəm, nə cavab verim. Bilirsən ki,  Mir Kamilnən necə dostlaşmışam. - deyə Heyəbət bu işdən əl çəkmək istədi.

-Sən mənə bir kəlmə denən, bu işə gedirik ya yox? Əgər yox? Başqa yol göstər.

-Belə yol yoxdur.

-Onda biz düz yoldayıq. Düş qabağıma.

Heybət dinməzcə dostunun arxasınca atdımladı. Fazilin isə sanki kefi qalxmışdı. Beyni saat kimi işləyirdi. Nə edəcəyini isə çoxdan götür-qoy etmişdi.

 

****

Səhər saat onda telefonun zəngi Bikəni kitabdan ayırdı. Dəstəyi qaldırdı. Zibeydə xatun səhər sübhdən uşaqlarla atasıgilə getmişdi. Evdə heç kim yox idi.

-Salam!-telefonun o biri başından səs gəldi.

-Fazil? Bu sənsən?- deyə Bikə daha heç nə demədi.

-Bir-neçə gündür gəlmişəm. İndi imkan tapıb, sənə zəng edirəm. Necəsən?

Telefonun o biri tərəfindən cavab gəlmədi.

-Sənə nə oldu?- deyə Fazil soruşdu

-Heç nə! -deyə Bikə hönkür-hönkür ağlayırdı.

-Özünü ələ al! Hər şeyi bilirəm. Biz bir olsaq, bu bəladan qurtaracağıq.

-Bilmirəm, nə etmək lazımdır? Nə desən, onu edəcəyəm, çünki ancaq səni istəyirəm.

Fazil indi anladı ki, ayrılığa baxmayaraq qızın ürəyi onunla idi.

-Sən evdən bayıra çıxa bilərsən mi?

-Çıxa bilərəm!

-Bir yarım saatdan sonra küçəyə çıxıb "Qoşa qala" qapısı tərəfə gəl!

-Gələ bilərəm!

-Orada səni gözləyəcəyəm! - deyə Fazil telefonun dəstəyini yerə qoydu və aşağı endi.

Cəbi kişi həyətdə atları faytona qoşurdu. Tükəzban arvad isə onlara su verirdi.

-Cəbi kişi, işini qurtar! Mənə atlar lazım olacaq! Beş-on dəqiqəyə çıxırıq yola. Basqala gedəcəyik.-deyə göstəriş verdi.

-Ağa, elə Basqaldan dünən gəlməmisiz?

-Tükəzban xala, Basqala gedirəm, nigaran qalmayın! Heybət gəlsə, deyin, ardımca Basqala gəlsin! -deyə  həyətə çıxmış Cəbinin arvadına tapşırıq verdi.

Fazil yuxarı qalxdı. Əlində iki çamadanla aşağı endi.

-Al, bunları da yüklə!-deyə Cəbi kişiyə ötürdü.

 Cəbi kişi tələsik çamadanları faytonun arxasına yerləşdirdi.

-Ağa, biz hazırıq! Gedə, bilərik!-deyə üzünü Fazilə tutdu. Tükəzban arvad dərvazanı açdı. Fayton həyətdən çıxdı.

"Qoşa qala qapısının" qarşısında Fazil faytondan endi, ətrafa boylandı. Camahatın gur olduğu «Bic Zeynalabdının» qapısı tərəfə atdımladı. Əgər Bikə gəlsəydi, bu qapıdan aşağı enib «Qoşa qala qapısının» yanına gəlməliydi.

«Qoşa qala qapısından» isə heç kimi içəri buraxmırdılar1. Şəhər qarnizonu burda yerləşdiyindən qapını əsgərlər qoruyurdu.

  Hələ qızın gəlməsinə bir-neçə dəqiqə qalırdı, ancaq Fazil darıxırdı. Bununla belə onda qeyri-adi arxayınçılıq vardı. Adətən riskli işlər görmək istədikdə, bu hissiyyat oyanırdı, başı saat kimi işləyirdi, hansı addımı haçan atacağını əvvəlcədən görürdü.

Qara çadralı bir bir məxluq onun qarşısında dayandı:

-Fazil!-deyə çadranın içindən tanış səs eşidildi.-Deyəsən, məni tanımadın?

-Yox, niyə ki, səsindən o saat! Keçək, faytona əyləşək!-deyə Fazil qətiyyətli səslə qızı faytona tərəf apardı, minməsinə kömək etdi, sonra özü qalxdı.

-Ağa, hara gedirik?- deyə Cəbi kişi soruşdu.

-Sür- deyə Fazil əmr verdi. Bikənin isə səsi belə çıxmırdı. Hətta Fazilin nə edəcəyini də soruşmurdu. Ürəyində qeyri-adi bir arxayınçılıq vardı: İndi o, nə edirsə xoşbəxtlikləri üçün edirdi.

 


BASQAL

 

Kəblə Cəfərin həyəti qazan kimi qaynayırdı. Qohum-əğrabalar, qonum-qonşular əldə-ayağda idilər. Hamı toya hazırlaşırdı.

Adətlərinə sadiq qalan Cəfərlilər yenə də qoca tut ağacının altında əyləşib məsləhətləşirdilər ki, yaddan heç nə çıxmasın. Günortaya Basqal ağsaqqalları da bura yığışdı.

-Dadaş, qız evinə adam göndərmək fikrin var?-deyə Kəblə Cəfərin kiçik qardaşı Yavər soruşdu.

-Doğurdan a!- deyə bayaqdan susan ağsaqqalların birinin səsi  eşidildi:

-Nə fikirdəsən? Oğlun özgənin nişanlısını qaçırdıb! Bunu düşmənçilik kimi qəbul edəcəklər. Qarşısını necə alacaqsan? Bakıda uşağa xətər yetirə bilərlər.

-Oğlum onu istəyən qızı qaçırdıb. Güclə başqasına ərə vermək istəyirdilər. Allaha xoş gəlməyən iş idi. Birdə, biz basqallılar haçan və kimin qabağından qaçmışıq?- deyə Kəblə Cəfər səsini qaldırdı.

-Səni anlayıram, ancaq sülhə gəlmək lazımdır. Axı oğlun balaca adamın qızını qaçırtmayıb. Söhbət Mir Hüseyn ağadan gedir. Millətimizin ağsaqqalıdır.- deyə başqa birisi öz fikririni bildirdi.

            -Siz deyənlə mən razıyam, sülh olmalıdır. Qoy, Əhəd gəlib çıxsın, görək nə deyir? O, işin içindədir.

            Axşama Əhəd ailəsilə gəlib çıxdı, Heybət isə ondan bir iki saat tez gəlmişdi.

Özünü həyətə salan Heybəti Kəblə Cəfər bağrına basdı:

-Mənim balam xoş gəlib!- dedi və tut ağacının altındakı dəyrimi stolun arxasına dəvət etdi.

Heybətin Bakıdan gəldiyini bilən ağsaqqallar, yerinə oturar-oturmaz, onu sorğu suala tutmağa başladılar.

-Bala, Bakıda vəziyyət necədir?- deyə Kəblə Cəfər birinci soruşdu.

-Cəfər dayı, hamı əldə-ayaqda idi. Bütün Bakı  Bikəni axtarırdı. Srağa gün mən dədəmə, dədəm isə Əhəd əmiyə nə baş verdiyin danışdı. O gündən Bakıdakı basqallılar hamısı Əhəd əmigildədirlər.

Dünən Əhəd əmi Mir Hüseyn ağaya zəng etdi ki, narahat olmasınlar, qızı Fazili istədiyindən, özü ona qoşulub qaçıb. Deyəsən ağanı1 sakitləşdirib.

-Bəs oğlan evini?

-Oğlan evi bir neçə qoçunu göndərmişdi Fazilin evinə. Cəbi kişi göyə  tüfəngdən iki güllə atdı. Qaçdılar. Səhərisi günü məhəlləmizin qoçuları bizim uşaqlarla "Parapet bağında" Bikənin nişanlısını tutduq. Qorxağın biridir. Dedik ki, birdə onu İçəri şəhərdə görsək, ciyərini çıxardacağıq.

-Bəs qoçular?

-Onlar kimdir? Qoçu Əsgər gedəndən sonra, qələt eləyir Baloğlan atasıynan2!

            -Heybət bala, Əhədin Mir Hüseyn ağanın yanına  getmək fikirləri varmı?- deyə Kəblə Cəfər soruşu.

            -Siz dediyinizi srağa günü Əhəd əmigildəki basqallılar da soruşurdular. Dədəm təklif elədi ki, oradakı ağsaqqalar yığışıb Mir Hüseyn ağanın yanına getsinlər. Dünən səhər bunu etməliydilər.

            -Getdilər mi?

-Cəfər dayı, məni göndərdilər ki, gedim, sizi sakitləşdirim. Hər şey yaxşı olacaq. Axşama bizimkilər burdadırlar. Əhəd əmigildə və Bakıdakı qohum-əğrabanız, tanış və dostlarınız yığışıb toya gəlirlər.

Onun sözləri hissiyatları sakitləşdirdi. Söhbət bununla bitdi.

 Heybət üzr istəyib ayağa qalxdı və uzaqdan onlara tamaşa edən Fazilin qardaşı Əbülfəzi tərəf getdi.

-Qabliyyətli baladır! Yerini bilən oğuldur. Allah saxlasın!-deyə onun arxasınca hər şeyə bir anın içində düzgün qiymət verən basqallıların tərifləri və duaları eşidildi.

-Məsələ aydındır!- deyə Kəblə Cəfər üzünü yerlilərinə tutdu: -Əhədgilin gəlib çıxmalarını gözləyək.

-Allah qoysa, hər şey qaydasına düşər! Təki toy olsun!-deyə ağsaqqallar ona ürək-dirək verdilər.

Axşam üstü Əhədin və Meşədi Nağının gəlişi canlanma yaratdı, bayaqdan bir-birini üzünə baxan və hərdən birdən bir-biriylə bir-ki kəlmə kəsən ağsaqqallar, stolun arxasına keçən kimi onları sorğu- suala tutdular:

-Bakıda vəziyyət necədir?- deyə Kəblə Cəfər hamının sakitləşdiyini görüb, Əhəddən  soruşdu.

-Dadaş, birinci gün oğlan tərəfi atılıb düşürdü, yerində oturtduq!- deyə Əhəd arxacığına stula söykəndi və qarşısına qoyulmuş çaydan bir qurtum içdi.

-Qız tərəfi nə deyir?- deyə Kəblə  Cəfər yenə də soruşdu.

-Bakıdakı basqallılar eşidəndə ki, oğlan tərəfi üstümüzə qoşun çəkmək istəyir, hamı bizə yığışdı. Vəziyyəti sakitləşdirdik. Barışıqla qurtardıq.

-Bəs qız evi?

-Elə ondan danışıram da?! Meşədi Nağıyla ağsaqqaları yığıb getdik Mir Hüseyn ağagilə. Bizi çox yaxşı qarşıladı. Heç kim belə gözləmirdi. Üzrxahlıq etdik. Dediyi isə bu oldu: «Allah bilən məsləhətdir. Deməli,  Haqq belə olmasını istəyirdi. Mən balamın fikrini öyrənmədən qərar vermişdim. Səhv mənim idi. Allah onları xoşbəxt  eləsin!»-dedi.

Mir Hüseyn ağanın bu sözlərindən sonra: "Ağa, biz barışıq üçün haçan gələk? - deyə Meşədi Nağı soruşdu.

-Elə gəlmisiniz də! Dediyim sözlərdə məgər düşmənçilik var?

-Yox, ağa! Biz balalarımızı ayağınıza gətirmək istəyirik?

-Allah qoysa gətirərsiniz! Qoy, hələ söz-söhbət kəsilsin!

Kəblə Cəfər ətrafa boylandı. Basqal ağsaqqallarının nə deyəcəyini gözlədi. Ancaq onlardan səs çıxmadı.

-Nə fikirdəsiniz, hörmətli ağsaqqallar? Nə məsləhət bilirsiniz?-deyə Kəblə Cəfər soruşdu.

-Məsləhət Allahındır! Allah balalarını xoşbəxt eləsin! Toy etməliyik! Elə bir toy ki, səsi-sorağı aləmə yayılsın!

                          ***


TOYDANSONRA

 

Mir Hüseyn ağaya qızının qaçırılması çox pis təsir etmişdi. Ancaq günahı özündə görürdü. Az qalmışdı ki, ən istəkli qızının qəlbinə dəysin.

Bu müqəddəs adam bir kəsin belə qəlbinə toxunmaq belə istəmirdi. Təbiətcə təmkinli və qətiyyətli olan bu insan adətən qərar çıxarmazdan əvvəl hər şeyi ölçüb, biçərdi, ancaq öz övladına münasibətdə  o, bu dəfə səhvə yol verdiyini anlayırdı.

Hadisədən bir-neçə ay keçməsinə baxmayaraq, ürəyi qızının yanında idi. Uşaqları da Bikəni görmək  istəyirdilər.

Avqustun axırlarıydı. İçəri şəhər yayın istisindən nəfəs ala bilmirdi. Mir Hüseyn ağanının pəncərəsindən Şirvanşahlar sarayının qarşısı görünürdü. Qalanın aşağı qapısından gəlib gedənlər çox asanlıqla nəzərə çarpırdı 

Axşam azanına hələ çox qalırdı. Başı kitaba qarışdığından, Mir Kamilin otağa necə girdiyini hiss etmədi.

-Dədə, axşamın xeyr!-deyə keçib onun əlini öpdü.

Oğlunun sözündəki, qəmginliyi tutan Mir Hüseyn ağa oğlunun başını sığalladı.

-Görürəm, yaman qəmginsən?- deyə soruşdu.

Mir Kamil elə bil bu sualı gözləyirdi, odur ki düşünmədən cavab verdi:

-Bacım üçün darıxmışam, dədə!- dedi.

Bu söz Mir Hüseyn ağanı tutdu. O, əlindəki kitabı yerə qoyub, ayağa qalxdı. Otaqda var-gəl etdi. Belə anlarda evdəkilərin birinin də  cınqırığı  çıxmırdı.  

-Nə dedin?- deyə Mir Hüseyn ağa ağır baxışlarıyla oğlunu süzdü.

-Dədə, bir ay keçdi. Biz Əhəd kişiyə barışıq elan etdik. İcazə ver, Tiflisə gedim, bacımla görüşüm.

-Tiflisə niyə? Məgər bacın Basqalda deyil?

-Yox, dədə! Bir aydır ki, Tiflisə köçüblər. Orada Fazil kərxana açıb.  Kəlağayı istehsal edəcəklər.

Mir Hüseyn ağa Basqala oğlunu buraxmayacaqdı. Adına-şanına yaraşmazdı. Eşidən nə deyərdi? O, Fazillə Bikənin ayağına gələcəyini gözləyirdi.

-Niyə onların bura gəlmələrini gözləmirsən?- deyə Mir Hüseyn ağa ciddi soruşdu.

-Dədə, gedirəm onları Bakıya  gətirim.

-Mənim balam, kiminlə ora getmək fikrin var?

-Heybətlə!

-Meşədi Tağının oğlu Heybətlə?

-Onunla, dədə!

-Pis oğlan deyil!

-Fazilin də dostudur.

-Allah sizi qorusun!- deyə Mir Hüseyn ağa razılığını bildirdi.

Atasının cavabını eşidən kimi Mir Kamil  telefon olan otağa keçdi, divardan asılmış dəstəyi götürdü:

-Barışnə, soedinite s 3-48

Dəstəyin o biri tərəfindən Heybətin səsi eşidildi.

-Heybət, uşaqlardan birini göndər sabaha Tiflisə bilet alsın! Gedirik!

-Dədəni yola gətirdin?-deyə Heyəbət soruşdu.

-Hər şey qaydasındadır. Beş-on dəqiqəyə yanındayam.

 

***

 


TİFLİS

 

Qatar səhər çağı qayaların arasıyla salınmış mənzərəli dərədən çıxıb qarşısına açılan böyük şəhərə daxil olurdu.

"Kim Tiflisi görməyib, gözəllikdən xəbəri yoxdur!-deyə Heybət Mir Kamilə qatarın pəncərəsindən naməlum olan şəhəri göstərirdi.

Mir Kamili  dağ ətəyində qayaların üstündə salınmış binalar valeh edirdi. Kürün yaradığı bu mənzərəli şəhər başqa şəhərlərdən fərqlənirdirdi. Təbiətlə  insanın yaxşı münasibəti  hiss olunurdu.

Vağzalda Mir Kamil gözlərinə inanmadı. Qarşısında  bacısı Bikə dayanmışdı:

-Anam mənim!-deyə o, bacısını bağrına basdı. Sonra üzünü Fazilə tutdu:

-Allah sizi xoşbəxt eləsin!- dedi və bacısından ayrılıb Fazili bağrına basdı. Onun gözləri yaşarmışdı.

"Orta çalanın" əyri-üyrü məhəllərini keçib "Şeytan bazarı" tərəfə yollanan faytondan ətrafı seyr edən Mir Kamilin nəzərini balkonlardan boylanan gürcü qızları cəlb edirdi.

Fazilin yanında oturmuş Heybət onun qulağına pıçıldayırdı:

-Yeznənə bax! Deyəsən, mənim üçün Tiflisdə yoldaş tapıldı.

-Uşağı yoldan çıxartma!- deyə Fazil dostunun sözünü kəsdi.

-Tiflisə gələsən, oranı əməli-başlı gəzməyəsən, kintoları oynatmayasan, gürcü, erməni qızlarıyla kef çəkməyəsən, Bakıya qayıdasan - eşidən, bilən səni axmaq sayar!- deyə Heybət öz arqumentlərini Fazilin qulağına pıçıldadı.

-Daha sənə nə deyim?

-Nə deyəcəksən? Sən oyundan çoxdan çıxmısan!

Hər iki dost bu zarafata gülüşdülər.

Faytonun təkərlərinin səsindən onlarla üzbəüz oturan bacı-qardaş heç nə eşitmirdilər. Ancaq qəhqəhələri Mir Kamilin nəzərindən qaçmadı.

-Yaman gülürsününüz?- deyə o, söz atdı.

-Fazil səni göstərib deyir ki, subaylıq şahlıqdır.-deyə Heybət cavab verdi.

-Heybət, Fazil hansı şahlığını itirib ki, bu cür danışır?-deyə Bikə dözmədi.

-Bikə, əzizim, Vallah zarafat edir. Mən belə söz deməmişəm. Aramızı vurmaq istəyir.

-Mən bilirəm deməzsən. Görürsən də, necə dostun var?

-O, daha mənim dostum deyil, Mir Kamilin dostudur. Eyni yuvanın quşlarıdır. Subaylıq yuvasının. Mən isə abırlı-hayalı  ailə başçısıyam!

O, bu sözləri elə qururla dedi ki, hər iki dost bu sözlərdən sonra susdular. Ər-arvad isə gülüşdülər.

Faytonçu faytonu "Şeytan bazarı" məhəlləsində saxladı. Gələnlər iki mərtəbəli evin qapısıni açıb içəri girdilər. Bura Fazilgilin evi idi.

 

***

Günorta yeməyindən sonra şəhərə açılan balkonda Heybətlə Mir Kamil nərd oynayırdılar. Onları elə bil nərd yox, aşağıdan keçən qızlar maraqlandırırdı. Dəqiqə başı aşağıya boylanırdılar.

-Nə oturmusunuz balkonda, durun gedin şəhəri gəzin!-deyə Bikə onların qabağına çay qoydu.

-Pis olmaz!-deyə Fazil onun sözünü təsdiq etdi.

 Dostlar sanki bunu gözləyirdilər. Tez ayağa qalxdılar. ərinin də onlara qoşulduğunu görən Bikə qabağını aldı.

-Sən hara gedirsən?

-Onlar şəhəri yaşı tanımırlar.

-Kim tanımır, Heybət?- deyə Bikə qətiyyətlə onun getməsinin qabağını aldı.

Otaqdan çıxan Mir Kamil üzünü Heybətə tutdu, ancaq bərkdən ər-arvada eşitdirdi:

-Heybət, subaylıq, doğurdan da, şahlıqdır!

****

Axşam yeməyinə nə Heybət gəldi, nə Mir Kamil. Ər-arvad hər ikisi tez-tez balkondan boylanıb qonaqların harada qaldığından nigarançılıq keçirdilər.

Tiflis şuluq şəhər olsa da, Fazil bilirdi ki, bir adam cürət edib azərbaycanlılara sataşmaz. O, Bikəni sakitləşdirməyə çalışdı:

-Arxayın ol! Başları çalıb-oynamağa qarışıb. Harada olsalar, indi gələrlər.

-Mir Kamil hələ uşaqdır.

-Qardaşının,  Maşallah, bığları çoxdan qızarıb, sən hələ narahatçılıq çəkirsən?

-Fazil, bilirsən ki, onu nə qədər istəyirəm.

-Bilirəm! Heybətə arxayınam.

Bir saatda beləcə ötdü. Uzaqdan gələn faytondan kintoların çaldığı zurnanın və nağaranın səsi ər-arvadı balkona qaytardı.

 Faytondan yerə enən Heybət "Şalako" oynayırdı, Mir Kamil isə ona qoşulub evin qarşısında süzürdü. Faytondakı qızların qəh-qəhəsi isə ətrafa yayılırdı.

Bikənin cidi baxışlarını tutan Mir Kamil Heybətin əlini dartdı ki, bir yuxarıya baxsın.

Heybət də başını yelləyən Bikənin baxışlarını tutdu. Dostu isə onlara baxıb gülürdü.

-Uşaqlar, qurtardıq!-deyə Heybət əlini cibinə salıb kintobaşına bir onluq uzatdı.

-Verən əlin var olsun, ağa!- deyə kintobaşı azərbaycanca təşəkürünü bildirdi. Sonra yoldaşlarına qoşuldu, oynaya-oynaya faytona mindi və məhəllədən uzaqlaşdılar.

Mir Kamillə Heyəbət isə çiyin-çiyinə qapıdan içəri girən kimi oxumağa başladılar:

-Tiflis gözəl şəhərdir

Gəlib, gəzib, görəsən.

Mamlı-matan qızların

Gündə birin sevəsən!

Əlini belinə qoymuş Bikənin ciddi baxışları onları o saat susdurdu.

-Doğurdan da, subaylıq şahlıqdır!-deyə Fazil üzünü Bikəyə tutdu.

-Deyəsən, sən də onlara qoşulmaq istəyirsən?

-Arvad, mümkün deyil!

-Niyə?

-Çünki ipimi veriblər sənin əlinə. Hara gedə bilərəm?

Hamı  gülüşdü. Otağa  keçdilər. Bikənin qaş-qabağı yerlə gedirdi.

-Səhərdən ürəyimizi yeyirik! - deyə Bikə bayaqdan yığdıqlarını qardaşının üstünə yağdırdı.

 Bacısının bu sözündən sonra otağa sakitlik çözdü və hər üçü onun qaş-qabağını görüb bir söz demək istəmədi.

-Nə bizə tərs-tərs baxırsan?- deyə Fazil səsini qaldırdı.-Dur, süfrəni aç!

-Süfrə lazım deyil, Bikə bacı! Əməli-başlı yeyib içmişik!-deyə Heybət cavab verdi.

-Onda keçin balkona, çay içməyə.

Balkondan Kürə gözəl mənzərə açılırdı. Heybətə İstambulu xatırladırdı. O, üzünü dostlarına tutdu:

-Ötən ili İstambulda belə bir balkonda oturub fransız qızlarıyla çay içib, görfəzə baxırdıq. Fazil, getdi daha o günlər!

-Nə olub ki, Paris durur, siz durursunuz, Süzanalar dururlar.

-Başım çıxmadı. Sən İstambuldan danışırdın, Fazil isə Parisə keçdi...

-Mir Kamil, sənin yeznən İstambulda oturub, Parisdən qız zakaz edənlərdəndir. Yoxsa biz?

-Sizə nə olub? Subay oğlanlarsınız, əlinizdə hər bir imkan var. Mənə isə daha olmaz! Mən öz Parisimi də, İstambulumu da tapmışam! Zamanə sizindir.

Dostlar gülüşdülər. Qarşılarında Bikənin durduqlarını görüb özlərini yığışdırdılar.

-Siz nəyə belə gülürsüz?

-Fazilə, Bikə bacı. Deyir, o, Parisini tapıb.

-Başım çıxmadı. Nə Paris?

-Heç zarafat edirik. Deyirəm ki, mənim üçün Tiflis Parisdir. Qafqazın Parisidir.

-Fazil haqlıdır. Buranın nəyi Parisdən pisdir.-deyə Bikə ərinin tərəfini saxladı.

-Bilsəydin, nəyidir pis, belə danışmazdın!- deyə Mir Kamil də zarafata keçdi.

-Lap yadımdan çıxmışdı!- deyə Heybət zarafata son qoydu. –Atam Mir Hüseyn ağaya söz verib ki, bir-ki günə sizinlə Bakıya qayıdaq. Kəblə Cəfər əmigil də Bakıda olacaqlar. Bizi gözləycəklər. Odur ki, sabah yola çıxmalıyıq.

-Bunu bayaqdan niyə demirsiniz?- deyə Bikə sevincindən nə edəcəyini bilmirdi.

Arvadının çaşqınlığı Fazilin gözünə o saat dəydi.

-Nə tələsirsən? Sabaha hələ çox var!

-Heybət, qardaş, sən qızıl adamsan! Bilirəm, bütün bunlar sənin işindir. Mir Kamili bura gətirməyin də, atamı sakitləşdirməyin də... Səni Allah xoşbəxt eləsin!

Bikənin gözləri yaşarmışdı. O, daha balkonda qalmadı, yataq otağına keçdi. Güzgünün qarşısında oturub ağlayırdı. Balkondakıların isə hay-küyü ona təsir etmirdi.

 

***

 


BAKIYA QAYDIŞ

 

Kəblə Cəfər Ziba  xanımla stolun üstünə nəzər saldı. Çatışmayan heç nə yox idi. Süfrədə can dərmanı istəsəydin, tapardın.

 Uşaqlar hələ Tiflisdən qayıtmamışdılar. Qatar günorta saat üçdə gəlirdi.  Cəbini vokzala onların dalınca göndərmişdi.

Tukəzban arvad  Marqarita Petrovna ilə Qalina İvanovnanın gəldiyini xəbər verdi. Ziba xanım onları qarşılamağa düşdü. Görüşüb öpüşdülər.

-Zibuşka, səni təbrik edirik! - deyə əllərindəki qutunu ona uzatdılar. Sonra yuxarı qalxdılar.

Kəblə  Cəfəri  təbrik etdikdən sonra Qalina İvanovna gileyləndi:

-Basqalda toyu bizsiz etdiniz!

-Ay bacı, başımızı açmağa heç macal tapdıq. Allah qoysa, qabağda altısı var!-

 -Bilsəydin, buralarda nə baş verirdi?.-deyə Marqarita Petrovna danışmağa başladı: -Qoçular dəstələrilə bir neçə dəfə bura hücum çəkmişdilər.

Cəbiylə Heybət nə igid adamlardır. Qabaqlarına çıxdılar, onlara nə dedilər, bir də buralara ayaq basmadılar.

-Vasyadan, Nataşkagildən nə var? Onların yeri görünür.

-Aləmi bir-birinə qatan elə onlardır da! - deyə Marqarita Petrovna üzünü Ziba xanıma tutdu: - Onlar Fazilə yazmışdılar ki, nə durmusan, qız əldən çıxır. O, da götürüb qaçdı.

-Allah onları xoşbəxt eləsin!- deyə Ziba rəfiqələrinin çiyinlərini qucaqladı.

Qadınların başı söhbətə o qədər qarışmışdı ki, aşağıdan xəbərləri belə yox idi. Dəvət olunmuş qohub-əğraba bir-birinin ardınca həyətə daxil oldular. 

Xəbər gəldi ki, düşün aşağı uşaqlar gəldilər.

Əvvəl həyətə baxan balkona keçdilər. Ürəkləri dözməyib aşağı endilər.

Faytondan Heybət düşdü, Fazillə Bikə isə hələ yerlərindən tərpənmirdilər.

Kəblə Cəfərin qapıya çıxmağını gözləyirdilər. O, isə gözüylə arvadını axtarırdı.

Axır ki, Ziba xanım ləhləyə-ləhləyə özünü ona çatdırdı. Həyət Bakıda yaşayan basqalılarla dolmuşdu.

Dərvaza açıldı, ər-arvad faytonun qarşısına çıxdılar.

Tükəzban arvad əlindəki zərli boşqabı keçib faytondan enən Bikənin ayağı altına qoydu. Təzə gəlin ayağını onun üstünə basdı, boşqab çiling-çiling oldu.

Kəblə Cəfər kəlinin başı üstə xırda pul çilədi və evin qarşısına yığışmış balacaların şən qışqırtısına səbəb oldu.   

Bəylə-gəlin həyətə keçdilər.

Cəbi boynuna qırmızı kələğayı bağlanmış, alnına həna yaxılmış qoçu onların ayağı altına yıxdı. Qoçun boynundakı kələğayını çiyninə atdı, "Bismillah!"-deyib əlindəki ləzgi biçağını qoçun boynuna çəkdi. Al qan bəylə-gəlinin ayağı altına töküldü.

Ziba xanım əyilib barmağını al qana batırdı, əvvəl bəyin, sonra isə gəlinin örpəyini açıb, onun alnına xal qoydu. Bu bir adət idi. Ancaq bu adətin hardan gəldiyini heç kim bilmirdi.

***

Səhərisi günü günorta çağı bir-neçə fayton böyük bir mülkün qapısı ağzında dayandı. Ev yiyəsi pəncərədən nə baş verdiyini görürdü. Aşağıdakılar onu görməsin deyə, o, geri çəkildi üzünü oğluna tutdu:

-Mir Kamil, düş, qarşıla! Gəldilər.- dedi və keçib yazı stolunun arxasında əyləşdi. İki əliylə başını tutdu və bir anlığa fikrə daldı. Birinci dəfə idi ki, özünü necə aparacağını bilmirdi.

Aşağı endi. Ağır baxışlarıla qonaqlara xoş gəlmisiniz dedi. Gözləri qızının gözlərinə dəydi.

-Ata!-deyərək Bikə atasının boynuna sarıldı. Qızın gözlərindən sel axırdı.

Mir Hüseyn ağa qızın alnından öpdü. Elə bil evdə onlardan başqa heç kim yox idi. Otağa elə sakitlik çökmüşdü ki, ancaq onların səsi eşidilirdi.

Mir Hüseyn ağanın evdə qonaqlar olduğu yadına düşdü.

-Ata ürəyidir! Ən sevimli evladımdır. Məni bağışlayın!

Kəblə Cəfərin isə hadisələrin belə inkiafı ürəyincə idi. İşini asanlaşdırırdı. Qız atası isə özünü elə apardı ki, elə bil heç nə olmayıb.

Kəblə Cəfər isə bir-bir gələnləri təqdim etdi. Axırda növbə Fazilə çatdı.

-Bu isə sizin nökərinizdir!-deyə Fazili göstərdi.

-Bundan nökər olmaz! İgiddir. Mir Hüseyn ağanın bağından gül qaçırdıb! Allah sizi xoşbəxt eləsin!- deyə Mir Hüseyn ağa Fazilin alnından öpdü.

Bikə ömründə birinci dəfə idi ki, atasının kiminləsə zarafat etdiyini gördü.

 

***

Barışıq hər şeyi yerinə qoydu, ancaq onlar Bakıda qala bilmədilər. Tiflisə qayıtmalı oldular.

Kəblə Cəfərin göstərişiylə oğlu Tifisdəki basqallılarla bir-neçə kəlağayı kərxanası açmışdı. Oradan kəlağayı Batuma,  sonra isə İstambula göndərilirdi.

 Fazil başını qaşımağa macal belə tapmırdı. Bir neçə dəfə özü İstambula  gedib qayıtmışdı. Heybəti də bu işə qatmışdı. İki dostu bir-birindən ayırmaq da mümkün deyildi.

Kərxanalarda iş başlayandan basqallılar kəlağayı toxumağı fəhlələrə öyrədir və kərxananın bütün işlərini səhmana salırdılar.

Az çəkmədi ki, Kəblə Cəfərlə Ziba xanım da Tiflisə gəldilər. Fazilin kiçik qardaşları Səftəri və Qəfəri də gətirmişdilər.

Kəblə Cəfərin gəlişinin iki səbəbi vardı. Əvvala, o, Fazillə Bikəni Bakıya qaytarmaq istəyirdi, digər tərəfdən,  Qəfərlə  Səftəri burada yerbəyer etmək istəyirdi.

Qardaşlarının gəlişilə Fazilin işi yüngülləşmişdi. Kiçik qardaşları elə bil onun ağzından sözün çıxmasını gözləyirdilər. "Baş üstə!" deyib işə yerinə yetirdilər.

Hərdən Ziba xanım ərinin bekar oturduğunu görüb ona sataşırdı:

-Bütün işlərini əlindən aldılar! İndi kimə lazımsan?

-Ey arvad, arvad! Bəs uşaqları niyə böyütmüşük? Hər işimizi onlara həvalə etmək üçün. Biz qocaldıqca işimizi onlar görməlidirlər. Biz isə kənardan tamaşa etməliyik. Daha işlərinə qarışmamalıyıq. Fikir  verirəm: bacarıqlı balalardır.

-Sən təriflə! Yazıqların nə gecəsi var, nə gündüzü.

-Mənim babam Hacı Ələkbər deyərdi ki, nökər nədi, bekar nədi?- Aç qapını, ört qapını! Oğula nə qədər əziyyət versən, bir o qədər bərkiyər. Oğul ki, zarıldadı, at zibilliyə.

-Sən onların qədrini bilmirsən!- deyə Ziba bu dəfə gileyləndi.

-Elə deyil, Ziba! Onlara nə lazımdır vermişəm. İstədikləri şəraiti yaratmışam. Aralarındakı mehribançılığı isə özün görürsən. Daha onlara nə lazımdır? Yaratdıqlarıma sahib durmaq, işimizi genişləndirmək. Bununla da uşaqlarının hamısı məşğuldur. Odur ki, kənara çəkilib, necə işlədiklərinə tamaşa edirəm. Çətin anlarında köməklərinə gəlirəm.

Tezliklə Heybətlə Mir Kamilin gəlişi isə hər şeyi dəyişdirdi.

Gənclər bir neçə gün Tiflisdə əyləndikdən və gəzdikdən sonra özlərini yığışdırdılar.

Kəblə Cəfər sanki bunu gözləyirdi. Axşam yeməyi vaxtı üzünü onlara tutdu:

-Mən belə fikirləşirəm ki, Fazillə Bikəni sizinlə birlikdə Bakıya qaytarım. Bakı kontorunun işi xoşuma gəlmir. Birdə bir-birinizdən uzaq düşmüsünüz. Mənim üçün Fazilin Bakıda olması sərfəlidir.

-Dədə, siz bilən məsləhədir!-deyə Fazil ona cavab verdi.

Dostların ağsaqqalın bu təklifinə reaksiyasının necə olduğu danışılası deyil. Mir Kamil istəkli bacısına qovuşurdu, Heybət isə dostuna. Köhnə vaxtlarda olduğu kimi.

***


MƏŞHƏD

 

Ənzəli körpüsünə söykənən Fazil dənizin dalğalarında parıldayan günəş şüasının əks etdiyi rəngarəngliyə tamaşa edirdi. Hərdən birdən  arxaya çevrilib dostu Heybətin faytonçu ilə qayıtdacağını görmək istəyirdi.

Gəmidən düşdükdən sonra ətrafa arabalardan başqa heç nə gözə dəymirdi. Təmtərağa öyrənmiş gənclər sanki orta əsrlər kəndinə düşmüşdülər. Hər tərəfdə çirkablıq və natəmizlik hökm sürürdü.

Vaxtıykən qüdərətli və  mədəni bir ölkə olan İran indi çox pis vəziyyətdə idi. Bu əhalinin sir-sifətindən də, geyimindən də məlum olurdu.

Bunu görən Heybət Fazili özüylə bura gətirdiyinə peşman olmuşdu. Qorxurdu ki, dostu ondan incisin.« Fazil  məni Parisə, mən onu kəndistana aparmıram!»-deyə öz-özünə düşünürdü.

 Ancaq dostunun üzündəki gülüş onu sakitləşdirirdi. Axır ki, sınıq-salxaq bir fayton tapıb, körpüyə gəlib çıxdı.

 Faytonçunun özünün dediyinə görə, bu vilayətdə elə bir fayton var, o da onundur.

Düşdükləri kərvansaray gözlədiklərindən pis olmadı. Burada səliqə-səhman höküm sürürdü. Hətta İstambul mehmanxanalarını xatırladırdı.

İkicə gün Ənzəlidə qaldılar. Şəhərin nə mənzərəli yerləri vardısa, hamısını gəzdilər. Faytonçunu isə gözdən qoymurdular. Çünki burada, doğrudan da, vur-tut bir dənə fayton vardı.

Üçüncü gün elə bu faytonla Məşhəd tərəfə yola düşdülər.

1914 cü il baharın əvvəli idi. Bakıdan fərqli olaraq buralar laləzara dönmüşdü. Dağlara tərəf isə yaxınlaşdıqca axşamlar soyuq olurdu. Beləliklə onlar Rəşti, Zəncanı keçib sahil boyu gəlib dağların ətəyilə yerləşən Şirvana  qədəm basdılar.

Şirvan şəhəri dağların ətəyində salınmış cənnəti xatırlayırdı. Elə bil Şamaxıydı. Şəhər gül-çiçək içərisində üzürdü.

Şirvan Heybətin o qədər xoşuna gəlmişdi ki, dəqiqəbaşı oranı Basqalla müqayisə edirdi.

-Basqal qədər bulaqları olsaydı, ondan geri qalmazdı.

Sonra isə əlavə edirdi:

-Əfsuslar olsun ki, camahat basqallılar kimi yaşaya bilmirlər. Basqal başqa aləmdir. Heç avropalılar o cür yaşamırlar. Ordakı təmizlik, abadlıq heç Avropada yoxdur.

-Bax, Rusiyyətin kəndləri nə haldadır? Elə bura kimi. İranın vəziyyəti xoşa gələn deyil. Deyəsən Qacarlıların1 axırı gəlib.

-Allah eləməsin, yenə hakimiyyət farslara keçə!

-Niyə belə düşünürsən?

-Atam deyir ki, biz türklərin onların başına açdığı oyunları bizim başımıza açarlar. On əsrdir analarını ağlar qoyuruq.

-İranda dəyişiklik olmadır. İki xalq isə bir-birinə hörmət etməlidir və birlikdə yaşamalıdırlar. Əks halda İranın axırı gəlib çıxar.

İngilislər onsuz da əllərindən gələni edirlər ki, farslarla türklər bir-birini qırsınlar. Nəticədə nə türk, nə də fars qalib gələcək. İngilislər gəlib, Hindistandakı kimi burada da ağalıq edəcəklər. Hindistan dərs olmalıdır şərq xalqlarına.

-Fazil, bəs şahdan olan narazılığa necə baxırsan?

-Şah ölkəni düşdüyü bəladan çıxartmalıdır. İqtisadiyyatı inkişaf etdirməlidir, təhsilə, elmə geniş yer verməlidir.

-Bu axı uzun prosesdir. Türklər də universitet açıblar, nə olsun?

-Bu onunla qurtaracaq ki, yeni nəsl yaranacaq və inkişafa təkan verəcək. Elə bizim Bakı kimi.

-Bakı başqa aləmdir. Gəl, unutmayaq ki, Bakımızın çiçəklənməsinin əsas səbəbkarları ruslardır. Ruslar olmasaydı, Bakı da elə İranın günündəydi.

-Rusların rolunu inkar etmək nakişilikdir. Biz ruslara baxıb, ruslardan öyrənib bu səviyyəyə qalxmışıq. Onların bizim üçün açdıqları məktəblər, Qori seminariyasının yetirdiyi ziyalılar - bütün bunlar yeni, müasir düşüncəli azərbaycanlıları yaradır ki, bütün  İslam aləmi onlarla fəxr edir. Bilirsən, biz burdakılardan nə qədər üstünük.

-Bu üstünlüyü hətta Türkiyədə də hiss edirdik.

-Parisdə necə? Məgər fransızlardan keri qalırdıq? Sənin Süzanan buradakılardan, hətta xan evladlarından birinə, yaxın durardı mı? Avropa səviyyəsi başqa anlayışdır. Bu anlayışa hətta amerikanlılar da uyğun gəlmirlər.

Şirvan gənclərin bir neçə gün əyləncə məskəni oldu. Müğənlilər və musiqiçilər axşam namazından sonra mehmanxananın restoranına gəlir və ecaskar rubabın sədası altında tarın, sətarın, kamançanın səsi eşidilir, Hafizin, Sədinin və başqa fars şairlərinin qəzəllərindən yaranan nəğmələr ətrafa yayılırdı. Sakit və  yorğun şəhərcik sanki bu musiqidən dincəlirdi.

Hər iki dost ruhlarını oxşayan bu musiqidən həzz alırdılar.

-İranın poeziyası və musiqisindən heç nə üstün ola bilməzdi. İranın böyüklüyü bundadır.- deyə Fazil Heybətə öz fikrini bildirdi

-Görürsən, nə qədər şirindir. Heç bir ölkədə bu cür musiqi yoxdur: insanı sakitləşdirən və düşünməyə vadar edən musiqi.

-Bu musiqi dərin poeziyadan, gözəl sözlərdən yaranır. Bu musiqini poeziyasından ayırmaq mümkün deyil. Bəlkə də bu xalq dünyada yeganə xalqdır ki, musiqisiz yaşaya bilməz. Səhər yuxudan duranda həyətə bax, orada bənnalar ev tikirlər. İşə başlayan kimi oxuya-oxuya bir-birini çağırır, lazım olan aləti və yaxud daşı nəğməylə istəyir. Elə bil, operaya baxırsan. Düma atanın bu haqda yazdıqları yadıma düşdü. O yazırdı ki, operanın yaranma köklərini buradan axtarıb tapmalısınız.

-Şərqin Avropaya verdiklərini Avropa bir faizini qaytarsaydı, İran indi firavan yaşayırdı. Bu elm və mədəniyyətdir. - deyə Heybət hissiyyata uysa da, sözlərində həqiqət vardı.

-Şərq Avropaya kimləri verməyib.? İbn Sinanı, Birunini, Nəsrəddin Tusini, Uluqbəyi, tikinti və şəhərsalma mədəniyyətini. poeziya və musiqini, musiqi alətlərini, riyaziyatı və astranomiyanı daha nələri...

İndi Şərq oyanıb, bütün bunları avropalılardan öyrənməli və həyata keçirtməlidir. Osmanlılar universitet açıblar, öyrənirlər də, ancaq həyata keçirə bilmirlər. Faciəmiz də elə bundadır.

-Gələcəkdə belə olmayacaq.

-Odur ki, Bakımızdan müğayət olmalıyıq.

 

***

Müqəddəs şəhərin binaları daha rahat, daha gözəçarpan idi. Buradakı küçələr və meydançalar səliqə və səhmanı ilə fərqlənirdi.  Hər yerdən Göhər-şad məscidinin göylərə ucalan minarələri görünürdü.

Məscid elə tikilmişdi ki, sanki bura gecə-gündüz ziyarətə gələn zəvvar dəstələrinə yol göstərirdi. Məsciddə İmam Rzanı məzarı yerləşirdi.

Məşhədə Meşədi Nağının böyük qardaşı Kəblə Mahmuda dəyməyə gəlmişdilər. Dostların bura gəlişinin səbəbi də elə bu idi.

Bakıda olarkan Meşədi Nağı oğluna Xorasana getməyi və böyük əmisi Kəblə Mahmuda dəyməyi və Məşhəddəki dükanlarını qaydaya salmağı göstəriş vermişdi. Bundan əlavə qohumlarının bəzi işlərinə sərmayə qoymağı həvalə etmişdi.

 Kəblə Mahmud altımış-altımış beş yaşlı, orta boylu, qarabuğdayı, çox çevik bir adam idi. Bir suyu Meşədi Nağıya çəkirdi. Məşhəddin adlı-sanlı qacarlarından idi.

 Fayton onun imarətinin qarşısında dayanan kimi küçəyə çıxdı, gələn qonaqların kim olduğunu soruşmadan  gülər üzlə qarşıladı:

-Siz bizə xoş gəlmisiniz! Gözümüz üstə yeriniz var! Buyurun içəri.

Hiss olunurdu ki, Kəblə Mahmud çox qonaqpərvər bir insandır.

Həyətin ortasında, iri qaysı ağaclarının altındakı çərhovuzun yanında qoyulmuş dəyrimi mizin arxasına keçdilər.

-Siz bura adamı deyilsiniz? Haradan gəlirsiniz?- deyə, qonaqların hələ kim olduğunu bilməyən Kəblə Mahmud soruşdu.

Həmişə birinci danışmağı xoşlayan Heybət əmisinin onu tanıyacağını gözləyirdi. Yazıq əmi haçan onu görmüşdü? On il bundan əvvəl, Bakıya gələndə.

-Bakıdan gəlmişik!-deyə Fazil cavab verdi.

-Mənim tifil qardaşım da oradadır. Adlı-sanlı adamdır. Tanımış olarsınız - Meşədi Nağı!-deyə Kəbələ Mahmud qəhərləndi.

-Tanıyırsan nədir? Biz elə onun yanından gəlmişik.

-Siz?

-Bəli, biz! Qarşındakı Heybətdir.

-Qardaş oğlu?- deyə Kəblə Mahmud ayağa qalxdı onunla birgə ayağa qalxan Heybəti və Fazili bağrına basdı.

-Bu bakılılar dəhşət adamdırlar. Kimliylərini bildirmək istəmirlər.

-Əmi, heç macal verdiniz ki, ağızımızı açaq, söz deyək?

-Bura Məşhəddir, buranın adəti belədir. Qapını   döyən əziz qonaqdır.

Kəblə Mahmudun sevincinin həddi-hüdudu yox idi. Bütün qohum-əğrabaya və dostlara xəbər göndərdi ki,  gəlsinlər. Çox çəkmədi ki, Məşhədin bütün qacarları  həyətində idi.

-İnsanın nə qədər qohum-əğrabası olar?- deyə Fazil öz heyrətini gizlətmədi.

-Bu harasıdır? Məşhədin ətrafı hamısı bizim nəsildir. Bilsələr ki, Nağının oğlu gəlib, tökülüb gələcəklər. Nağı vaxt vardı, Məşhəd gənclərinin sevimlisi idi.

-Əmi, atam məktubunuzu alandan sonra bizi bura göndərdi ki, sizə kömək edək!- deyə axşam yeməyi vaxtı Heybət gəlişinin səbəbini bildirdi.

-Elədir. Yazmışam. Mənə bəzi köməklər lazımdır. Bizimkilər istəyirlər, ruslarla ticarət yaratsınlar. Əvvəllər yaxşı idi, Türkistandan hər şey alırdıq. Ancaq indi vəziyyət dəyişib.

Türkmən çöllərində qaçaqlar peyda olub ki, Türkistandan gediş-gəliş çətinləşib. Bir-neçə kərvanınım geri gəlməməsindən camahata borclu qalmışam.

-Siz niyə Ənzəli limanından istifadə etmirsiniz? Lazım olan malları Həştərxandan alıb, Ənzəliyə gətirin, oradan kərvanla Məşhədə və Əfqanstana. Bu daha asan yoldur!- deyə, Fazil sözə qarışdı.

-Biz iranlılar dənizdən qorxanlarıq. Baba, mənə elə gəlir ki, gəmim batacaq. Elə mahnıdakı kimi:

Həştərxana gedən gəmim gəlmədi

İçidolutürməşəkərgəlmədi.-deyə zarafatla Kəblə Mahmud bir ağız  oxudu da.

-Siz Həştərxanda ticarət kontoru açdırın! Lazım olan malları yükləyib sizə göndərsinlər.

-Baba, bunu mən bacarmaram! Odur ki, qardaşıma məktub yazmışdım.

-Əmi, bayaqdan fikir verirəm. Nə qədər cavanlarınız var. Oğlanlarını isə Allah saxlasın! Onları öyrədərik. Bu işi qurarlar.-deyə Heybət dədəsinin göndərdiyi pulla dolu çantanı əmisinə uzatdı:

-Dədəm dedi ki, bu azlıq edərsə, yenə də göndərərəm.

Aydın oldu ki, Kəblə Mahmudun dörd oğlu var. Hamısı da kərvanla Türkistandan mal gətirirlər.

-Əmi, icazə ver, oğlanlarından birini Bakıya aparım. Hələlik  onun üçün kontor açım və yaxud bizim kontorda işləsin. Bura lazım olan malları göndərsin.

-Bəs qalan uşaqlar?

-Qalanları Ənzəlidən malların Məşhədə daşınmasını və ticarətini təşkil etsinlər.

-Ağıllı təklifdir. Bəs haradan bilək ki, mal göndərmisiniz?

-Əmi, Məşhədə girəndə Poçta-teleqraf sözü yazılmış bina gördük. Teleqram  göndərərik. Ən əsası odur ki, oğlanlarından biri bizimlə Ənzəliyə qayıdar və orada bir mülk alar. Elə olduqda, Ənzəliyə gələn gəmilərlə da əlaqə yarada bilərik. Bura gələn malları sizə çatdırar.

Kəblə Mahmud bu təkliflərlə razılaşdı. Qərara gəldi ki, onun böyük oğlu Hümmət və kiçik oğlu Fərhadı onlara qoşsun. Hümmət Ənzəlidə qalar, Fərxad Bakıya gedər.

-Birdə atana çatdır ki, bizə kəlağayı da göndərsin. Nə qədər göndərsə, o saat satılacaq.- deyə Kəblə Mahmud tapşırıq vermək istədi.

-Kəlağayı işlərinə Fazil baxır. Nə qədər istəyirsən, özünə de!- deyə Heybət əlini dostunun çiyninə qoydu.

-Daha nə deyim, hər şeyi bilirsiniz.- deyə Kəblə Mahmud gülümsündü.

Kişi elə bil cavanlaşmışdı. Bir gün  ərzində necə dəyişmişdi. "Borc kişini yıxır!" Fazilin yadına Kəblə Cəfərin nəsiyyəti düşdü. 

Səhərisi günü Kəblə Mahmud bütün işləri qaydasına saldı, borclarını qaytardı. Qardaşının göndərdiyi pulun yarsı bəs etmişdi.

Ənzəlidə mülk almağa da qaldı, hələ təzə quracaqları işə də yarıyırdı.

Qonaqlar düz üç gün evdən bayıra çıxa bilmədilər. Eşidib-bilən qohum əğrabanın sonu-axırı görünmürdü.

-Nə qədər qohum-əğraban var, Heybət? Elə bil Məşhəd sizin qohumlarınızdan ibarətdir. 

-Elədir. Vaxtiykən Məşhəd Nadir şahın paytaxtı olub. Qacarlar da hakimiyyətə gəlmək üçün bu şəhərdən başlayıblar. Odur ki, farsların sayı burda çox azdır.

 

***

Dördüncü gün səhər Məşhədin küçələrini gəzməyə başladılar. Onları Kəblə Mahmudun böyük oğdu Hümmət müşahidə edirdi.

Hümmətə baxan Heybətin  qardaşı olduğunu deyərdi. Yaşda Hümmət Heybətdən böyük olsa da, onlara baxan birincini kiçik, ikincini böyük qardaş adlandırardı.

-Əmi oğlu, gəl ziyarətgaha gedək!- deyə Hümmət təklif etdi.

-Fazil, nə deyirsən? Burada deyirlər həm ziyarət, həm ticarət!- deyə Heybət üzünü dostuna tutdu.

-Müqəddəs şəhərə gələsən, oranı ziyarət etməyəsən?-günahdır. Getdik!

Ziyartəgah qədər İranda möhtəşəm yer tapılmazdı. Ağ mərmər döşənmiş «Göhər şad» məscidinin həyəti böyük bir meydanı xatırladırdı. Bəlkə də dünyada bu gözəlliyində və böyüklüyündə meydan yox idi.

Həyətin ortasındakı çərhovuzlarda fəvarə vuran bulaqların sərinliyi adamı özünə cəlb edirdi.

Namaza hazırlaşan zəvvarlar bu bulaqların başında dəstəmaz alırdı və məscidin uzaqdan parpar-parıldayan qızıl qapılarına tərəf irəliləyirdilər.

Məscidin qapısına yaxınlaşdıqca insan axını daha da sıxlaşır, içəri girmək çətinləşirdi. Bununla belə, heç kim heç kimi itələmir, qarşısındakının keçməsini gözləyirdi. Növbə çatanda ayaqqablarını çıxarıb məscidin qarşısında qoyub qapıdan içəri keçirdilər.

On minlərlə ayaqqabı beləcə burada qalırdı.

Məscidin içərisində çılçırağ işıq saçırdı. Qızıl çəpərlə əhatə olunmuş İmam Rzanın sərdabəsi tərəfə hərəkət etdikcə yol daralır və özlərindən asılı olmayaraq zəvvarlar yoldaşlarını sıxırdılar.

-Çalışın, qızıl çəpərdən yapışıb əhd edəsiniz! Deyirlər ki, burada Allahdan nə arzu edirsənsə, onu yetirir. Çalışın çəpəri tutub bir neçə saniyə dayana biləsiniz.-deyə Hümmət  məsləhət verdi.

Nadir adamlara bu çəpərdən yapışmaq  mümkün olurdu. Arxadan gələnlər səni İmam Rzanın sərdabəsinə aparan axından çıxarıb kənara atırdı. Ancaq nə Fazili, nə də Heybəti bu axın kənara ata bilmədi. Hər ikisi məzarın qarşısındakı çəpərə sıxıldılar. Hər ikisi bir-neçə saniyə çəpərin qızıl dirəklərindən yapışıb dua etdilər və ürəklərindən keçəni arzuladılar.  

  Əllərini çəpərdən çəkən kimi arxadan gələnlər onları itələyib kənara apardılar.

 Məscidin böyük zalına keçdilər və namaz qıldılar.

-İndi siz oldunuz meşədi! - deyə, Hümmət hər ikisini qucaqladı.

-Meşədi Fazil! Meşədi Heybət! Pis səslənmir. -deyə Heybət Fazil tərəfə baxdı və bu adın dostunun xoşuna gəlib gəlmədiyini görmək istədi.

-Burada deyirlər: Çünki oldun dəyirmançı, çağır gəlsin dən Koroğlu!- deyə Fazil gülümsündü.

Evə qayıdanda günortadan çox keçmişdi. Həyətdə yenə də qohum-əğraba əlindən yer yoxdu.

Kəblə Mahmud ziyaratgahdan gəldiklərini və İmam Rzanı ziyarət etdiklərini eşidib, ayaqları altına  bir qoç yıxdırdı və qurban kəsdi.

Üç gündən sonra dörd gənc Ənzəli tərəfə üz tutdular. 

 

***

 


ŞAMAXIDA

 

İyun ayının axırı Şamaxının ən təravətli vaxtlarıdır. Bahar öz hakimiyyətini yaya verdiyi andır. Bu zaman ilk meri-meyvələri dəyir, abı-havasında ətr duyulur.

Mir Hüseyn ağanın ailəsilə Şamaxıya dincəlməyə gəlmə xəbəri  ağızdan-ağıza keçərək bütün şəhərə yayıldı.

Zəlzələdən sonra Basqal məhəlləsində tikdirdiyi mülkə hər il gəlib dəysə, də bu dəfəki gəlişi çox təmtaraqlı oldu.

Qazandığı hörmət və izzət xalqı onun qapısına gətirirdi. Hamı  bir xoş söz eşitmək istəyirdi.

Mir Hüseyn ağanın həyəti çox da balaca deyildi. Bir ucundan baxanda o biri ucu görünmürdü. Həyətin qoruqçusu həm də bağbanı idi. Bura öz evi kimi baxırdı.

Zəlzələdən sonra evsiz-eşiksiz qalımış Kəblə Kazımın kasıb ailəsini bu həyətə yerləşdirmişdi ki, həm həyətinə baxsın, həm də yaşasınlar.

Sonradan həyətin axırında onlar üçün ev də tikdirmişdi.

Ağasının gəlişinə hamıdan çox Kəblə Kazım sevinirdi.

-Qədəmlərinə qurban olum, ağa! Xoş gəlib, səfa gətirmisən!- deyə, üzlərinə dərvazanı açdı və fayton həyətə girdi.  

Ùÿéÿòèí îðòàñûíäà áþéöê ãàéñû àüàúûíûí àëòûíäà ãîéóëìóø àòà-áàáàäàí ãàëìa ìèçèí öñòöíÿ ñàìîâàð ãîéóëäó âÿ Ìèð Ùöñåéí àèëÿñè îíóí àðõàñûíà êå÷äè..

Êÿáëÿ Êàçûìın îüëàíëàðû ôàéòîíóí éöêöíö áîøàëòäûëàð. Éóõàðû ìÿðòÿáÿíè isə arvadı və ãûçëàðû ñÿùìàíà ñàëìàìàüà áàøëàäûëàð. Áöòöí áóíëàðà Çèáåéäÿ õàòóí ðÿùáÿðëèê åäèðäè.

Ñåéèä Bèêÿíèí êè÷èê ãàðäàøû Ìèð ßùìÿä, áàúûëàðû  Áàðàò âÿ Õÿäèúÿ øÿùÿð óøàãëàðûíà õàñ îëàí äÿúÿëëèêëÿ ùÿéÿò áîéó ãà÷ûøûá ýöëöøöðäöëÿð.

Ìèð Êàìèë ýÿëìÿìèøäè. Áàêûäà ãàëìûøäû.

Éàìéàøûë îòóí öñòöíäÿ îòóðìóø Áàðàò Õÿäèúÿíèí áàøûíû äèçèíÿ ãîéóá àëíûíû ñûüàëëàéûðäû. Ãûçúûüàç  áàúûñûíûí îâúóíäàí ýÿëÿí èñòèäÿí ìöðêëöləéiðäi.

Çèáåéäà õàòóí åéâàíäàí áàëàúàíûí éàòäûüûíû ýþðöá öçöíö Áàðàòà òóòäó:

-Àé ãûç Áàðàò, óøàüà ñîéóã äÿéÿð! Ýÿòèð éóõàðû!

-Àé íà! Ùå÷ íÿ îëìàç! Òÿðïÿòñÿì, äóðàúàã!

-Îíäà öñòöíÿ áèð øåé àò!

-Àé íà, ùàâà èñòèäèð, ùå÷ íÿ îëìàç!-äåéÿ áàøûíäàêû êÿëàüàéûíû à÷äû âÿ Õÿäèúÿíèí öñòöíÿ àòäû. Qaçıb qardaşına qoşuldu.

Ìèð ßùìÿä áþéöròêàí êîëóíäàí äÿðäèéè ýèëÿìåéâÿíè Áàðàòà óçàäûðäû, î, èñÿ  ýþòöðöá éåéèðäè.

Òÿáèÿòèí ýþçÿë ÷àüû èäè. Äèíúÿëìÿê ö÷öí ùÿð øÿðàèò âàðäû. Ìèð Ùöñåéí ãåéðè-àäè áèð éöíýöëëöê ùèññ åäèðäè. Àíúàã Øàìàõûäà áåëÿ ùèññëÿð îíà ãàéûäûðäû. Âÿòÿíèí ùàâàñû, òîðïàüû ðàùàòëûã ýÿòèðèðäè.

Áóðà îíóí àòà-áàáà éóðäó èäè. Àòàñû, àíàñû, áàáàñû, íÿíÿñè, áöòöí íÿñëè áó òîðïàãäà éàòûðäû. Îíëàðûí ðóùó îíó áóðà ÷ÿêèðäè.

Ìèð Ùöñåéí àüà bàéàãäàí onu ýþçëÿéÿí ôàéòîí÷óya yanaşdı:

-Ùÿñÿíáàëà, àòëàð éîðóëìàéûáñà, ìÿíè ãÿáiðñòàíëûüà àïàð.

-Éîõ, àüà! Ùÿòòà äèíúÿëèáëÿð də.

Ôàéòîí äÿðâàçàäàí ÷ûõûá äàü ÿòÿéè àøàüû åíìÿéÿ áàøëàäû. Şahı Xəndan qÿáiðñòàíëûğı êþùíÿ Øàìàõûíûí àéàüûíäà ãàëìûøäû. Èíäè èíøà îëóíóá òèêèëìèø øÿùÿð "köhnə Øàìàõûäàí", éåðëèëÿð äåìèøêÿí, "áàòìûø Øàìàõûäàí", ÷îõ óçàãäà ñàëûíìûøäû. Ãÿáiðñòàíëûã àðàëàðûíäà ñÿðùÿäè õàòûðëàäûðäû.

Àçÿðáàéúàíûí áàøãà áþëýÿëÿðèíäÿ ãÿbiðñòàíëûã ùÿìèøÿ ùöíäöð âÿ ùàìûíûn ýþçöíÿ äÿéÿí éåðäÿ ñàëûíàðäû. Áó õàëãûí əjdadlarına îëàí ùþðìÿòäÿí èðÿëè ýÿëèðäè.

Øàìàõûíûí ãÿáiðñòàíëûüû èñÿ èíäè øÿùÿðèí àøàüû òàéûíäà ãàëìûøäû.   

Ìèð Ùöñåéí àüàíûí ôàéòîíó êö÷ÿëÿðè êå÷äèêúÿ ðàñòà ýÿëÿí úàìàùàò îíà òÿíçèì åäèð, áàø ÿéèðäè.

Ìÿñúèäèí éàíûíäà ôàéòîíäàí åíäè. Àõóíä Ìèð Ùöñåéí àüàíûí ýÿëäèéèíè ýþðöá, ãàðøûñûíà ãà÷äû. Ìèð Ùöñåéí àüà îíà əëèíó óçàòäû. 

Àõóíä ãàðøûñûíäà äèç ÷þêöá îíóí ÿëèíäÿí þïäö. Ìÿñúèä ùÿéÿòèíäÿkilərin ùàìûñû áèð-áèðèíèí àðäûíúà áóíó åòäèlər.

-Àëëàùûí ùþêìöélə Vÿòÿíè çèéàðÿòÿ ýÿëìèøÿì. Ýÿëäèì êè, ñèçèíëÿ ñàëàìëàøûì. Èñòÿéèðÿì, ÿââÿë ãÿáðñòàíëûüà áàø ÷ÿêèì, àõøàì íàìàçûíäàí ñîíðà ñèçèíëÿ îëóì.

-Àëëàù ñèçè áèçÿ ÷îõ ýþðìÿñèí, ñåéèä þâëàäû!-äåéÿ ùÿéÿòäÿ ñÿñëÿð óúàëäû.

Ìèð Ùöñåéí àüà ôàéòîíà ãàéûòäû. Îíó  ìÿñúèäèí àõóíäó ìöøàùèäÿ åäèrdi.

Ãÿáiðñòàíëûüûí àüçûíäà ôàéòîíäàí äöøäöëÿð. Àõóíä "Ôàòÿùÿ" âåðäèkdən sonra Ìèð Ùöñåéí àüàíûí íÿñëèíèí éàòäûüı ìÿçàðëàðà òÿðÿô èðÿëèëÿäèëÿð.

-Àüà, ùÿìèøÿ áóðàäà ìîëëà îëóð, àíúàã íÿäÿíñÿ indi ýþçöìÿ äÿéìèð.-äåéÿ, àõóíä Ìèð Ùöñåéí àüàéà èçàùàò âåðäè 

-Åéáè éîõäóð! Îíñóç äà êå÷èíÿðèê.

Îíëàð êåòäèêëÿðè òÿðÿôäÿ êèìñÿ ùÿçèí ñÿsëÿ "Éàñèí" îõóéóðäó. Ìèð Ùöñåéí àüàíûí àòàñûíûí âÿ àíàñûíûí ìÿçàðëàðû öñòÿ ÿëè ãîéíóíäà áèð úàâàí äàéàíìûøäû.

            -Ñåéèä Ðçà?-äåéÿ, Ìèð Ùöñåéí àüà óçàãäàí ñÿñèíè ãàëäûðäû. Úàâàí ôèêèðäÿí àéûëûá onu tərəfə baxdı.

-Äədə?!-äåéÿ, ýÿëÿíëÿð òÿðÿôÿ áîéëàíäû.

Ñåéèä Ðçà Ìèð Ùöñåéíèí êè÷èê ãàðäàøû èäè. Àíàñû  vəfat etdikdən sonra äþðä éàøëû ãàðäàøûnû åâëÿðèíÿ ýÿòèðìèø, þç áàëàñû êèìè áàõûá áþéöòìöøäö.

            Îäóð êè, Ìèð Ùöñåéíÿ «äÿäÿ» äåéèðäè. Î,  Êÿðáÿëàéà îõóìàüà ýåäÿíäÿ Ñåéèä Ðçàíûí îí-îí èêè éàøû îëàðäû.

Ìèð Ùöñåéíèí èêèíúè ãàðäàøû Ìèð Áàüûð îíó þçöéëÿ ýþòöðöá Ñÿìÿðãÿíäÿ àïàðìûøäû. İndi Seyid Rzanın iyirmi iki ya da ki iyirmi üç yaşı olardı.

            Ìèð Áàüûð Ñÿìÿðãÿíä ìÿäðÿñÿèíè áèòèðìèø, îðàäà íàøèðëèêlə ìÿøüóë olurdu.

            Qardaşlar görüşdülər. Ùÿð èêèñèíèí ýþçëÿðè éàøàðìûøäû.

            -Éóõóìà ýèðèðäèëÿð. Äóðóá Ñÿìÿðãÿíäÿí Áàêûéà, îðaäàí isə áóðà ýÿëìèøÿì. Áàêûäà Ñèçÿ äÿéäèì. Ãóëëóã÷óëàð äåäèëÿð êè, Øàìàõûéà ÷ûõûá ýåòìèñèíèç.

            Øàìàõûéà ÷àòàí bura baş çəkmək istədim. Òîðïàã, ãÿáið èíñàíû íåúÿ ÷ÿêÿðìèø!? - äåéÿ Ñåéèä Ðçà áþéöê ãàðäàøûía müraciyət etdi.

            -Ãàðäàø, ìÿíè äÿ áóðà ýÿòèðÿí ðóùëàðûìûçäûð. Ùÿéÿòäÿ áèð ñààò ðàùàò îòóðà áèëìÿäèì. Ùÿìèí ãöââÿ áóðà ýÿòèðèá ÷ûõàðòäû. Àëëàù, îíëàðûí ðóùëàðûíû øàä åëÿñèí.  

            Àõóíä ñàêèò äóðóá èêè ãàðäàøûí ñþùáÿòëÿðèíÿ ãàðûøìûðäûëàð. Ìèð Ùöñåéí àüàíûí éàíûíäà äàíûøìàã øÿðÿôè ùÿëÿì-ùÿëÿì èíñàíà ãèñìÿò îëìóðäó, îíóíëà äàíûøìàã èñòÿéÿíëÿð òÿðÿô ìöáàäèëèíèí íÿ ãÿäÿð äÿðèí åëì âÿ áèëèê ñàùèáè îëäóüóíó áèëèðäèëÿð.

Àõóíäëàð âÿ ìîëëàëàð  ùöçóðóíäà äèíìÿúÿ äóðóá, nə deyəcəyini ýþçëÿéèðäèëÿð.

            Ìèð Ùöñåéí àüà ÷îõ òÿìêèíëè âÿ ñÿáèðëè èíñàí èäè. Àíúàã èíäè èñòÿêëè ãàðäàøû îíóí éàíûíäà èäè.

            -Nåúÿ äÿ ùàãëûñàí!? Áèçè áóðà ýÿòèðÿí ãöââÿ Àëëàùûí ùþêìöäöð. Ñÿíèí ×àëç Äàðâèíèí áåëÿ øåéëÿði áàøà äöøÿ áèëìÿç, áóíóí ö÷öí ýÿðÿê ìöñÿëìàí îëàéäû.

            -Äadaş!- deyə Ñåéèä Ðçà óøàãëûãäà îíà íåúÿ ìöðàúèÿò åäèðäèñÿ, éåíÿ äÿ î úöð ìöðàúèÿò åòäè: -Íÿðìàí Íÿðìàíîâ î ýöí ñÿíäÿí äàíûøırdı. Äåéèðäè êè, Azərbaycan ruhaniləri hamısı ñizin kimi saf, àüûëëû və təmkinli olsaydı, millətə partiya-firqə lazım deyildi. Áèëÿíäÿ êè, ãàðäàøûíàì, ñþéëÿäè êè, ñizə ñàëàì ÷àòäûðûì. 

            -Ñàëàì ýÿòèðÿí ñàü îëñóí!

            Sonra üzünü àõóíä ùÿçðÿòëÿðèíÿ òóòäó:

-Ñiz  áèð «Ôàòèùÿ» âåðin! «Éàñèíè» îõóòäóðóáëàð.

Ìèð Ùöñåéí àüà áàø äàøëàðûíûí öñòöíÿ ÿéèëäè: ÿââÿë àíàñûíûí, ñîíðà àòàñûíûí ãÿáið äàøûíû þïäö âÿ ãûðàüà ÷ÿêèëäè. Ñåéèä Ðçà êèìè îíóí äà ýþçëÿðè éàøàðìûøäû.

 

***

Øàìàõû àõøàì íàìàçûíà éàõûíëàøûðäû. Éàé àéû îëäóüóíäàí ùÿëÿ ùàâà ãàðàëìàìûøäû. Ýöíÿøèí äàüëàð öñòöíäÿ ñîéóìàüà áàøëàéàí øüàëëàðû  éåíÿ äÿ ýþç ãàìàøäûðûðäû.

            Ìÿñúèäèí ùÿéÿòè àäàìëà äîëó èäè. Èñëàì àëÿìèíäÿ òàíûíìûø àëèìëÿðäÿí áèðè îíëàðëà áèðëèêäÿ íàìàç ãûëìàüà hazırlaşırdı. Ùàìû Ìèð Ùöñåéí àüàíûí áóðà ýÿëÿúÿéèíè áèëèðäè.

Øÿùÿðèí òàíûíìûø àäàìëàðû-çèéàëûëàðû, äèíäàðëàðû âÿ âàðëûëàðû ìÿñúèä ùÿéÿòèíÿ éûüûøûðäûëàð.

            Ôàéòîíäàí äöøÿí Ìèð Ùöñåéí ağanın ÿëèíè þïÿí êèì, áàø ÿéèá ñàëàì âåðÿí êèì.

Î, àðàìëà áóðà éûüûøàí èíñàíëàðûí éàðàòäûüû úàíëû êîðèäîðäàí êå÷èá ìèíáÿðÿ ãàëõäû. Àüûð íÿçÿðèlə ÿòðàôà áîéëàíäû âÿ ùàìûíûí éåðáÿéåð îëacağını ýþçëÿäè. Ñàêèòëèê ÷þêäöéöíö ýþðöá áàøûíà ãàëäûðäû:

- Bismillahir-rəhmanir-rəhim!

Àõøàì íàìàçûíà hələ áèð éàðûì ñààò ãàëûð âÿ áó éàðûì ñààò ÿðçèíäÿ ñèçÿ áÿçè ìÿòëÿáëÿðè à÷ìàã èñòÿéèðÿì. Zamanın èìêàí ìÿùäóäëóüó  òåç-òåç ýþðöøìÿéèìèçÿ øÿðàèò éàðàòìûð.

ßââàëà îíó äåìÿëèéÿì êè, bizi gələcəkdə ãàðûøûãëûã ýþçëÿyèð. Äöíéàíûí ýöúëö þëêÿëÿðè áèð-áèðèíèí ÿëèíäÿí çÿíúèð ÷åéíÿéèðëÿð. Áónun sonu ìöùàðèáÿéÿ ilə nəticələnəcək. Áó áÿëà ôóãara ìöñÿëìàí õàëãàëàðûíûíäàí äà éàí êå÷ìÿéÿúÿê. Îäóð êè, èíäè áèç áèðëèéèìèçè òÿìèí åòìÿëèéèê, öñòöìöçÿ òóøëànìûø äöøìəí íèçÿëÿðèíè ýþðìÿëèéèê.

Äöøìəíëərə ãàðøû ñÿïÿð ãîéñàã âÿ ìèëëÿòèìèçè áèðëÿøäèðñÿê, þçöìöç də äþâëÿòèìèçè ãóðà áèëÿúÿéèê, ÿêñ ùàëäà éåíÿ äÿ êàôèðëÿðèí çöëìö àëòûíäà ÿéèëÿúÿéèê.

Àçÿðáàéúàíà ýþç äèêìèøëÿðèèí ñàéû ÷îõäóð. Îäóð êè, Øèðâàíûí  íåôò âÿ ìèëéîíëàð øÿùÿðè îëàí Áàêûäà âÿ onun ÿòðàôëàðûíà ãàíëû ùàäèñÿëÿð áàø âåðÿúÿêäèð.

Sèçè ãîðõóòìóðàì. Ìöùàðèáÿäÿ ãà÷àí óäóçóð. ßýÿð áèz ìþùêÿì äóðñàã ãÿëÿáÿ áèçèìëÿ îëàúàã!

            Àðàíûçäà îëàí áöòöí íèôàãëàðû, äåäè-ãîäóëàðû ýþòöðìÿëèñèíèç! Èñëàìûí ñûíàã èëëÿðè áàøëàéûð. Àéûã âÿ åùòèééàòëû îëìàã ëàçûìäûð. Ìÿñúèäëÿðèìèç ìöñÿëìÿíàëàðû áèð éåðÿ éûüà áèëÿí ãèáëÿýàùà ÷åâðèëìÿëèäèð, õàëãûí äàéàã íþãòÿñè îëì&agra