DİLÇİLİK – ЯЗЫКОЗНАНИЕ.......................................................................................................................................5-126

Ş.MİRQƏDİROVA. Yapon yazı sistemi və onun fərqli xüsusiyyətləri...............................................................................

R.ABDULLAYEV.Oğuzların bölünməsi ilə əmələ gələn türk dilləri: tarixi və demoqrafik analizlər.............................

C.ƏLİYEVA. Roman dillərinin tarixi inkişafı və struktur ümumiliyi................................................................................

G.ƏLİYEVA. kitabi-dədə Qorqud” dastanlarında bədii təyin...........................................................................................

X.ƏLiYEVA. Alman və Azərbaycan dillərində etiket qaydaları və ünsiyyət formaları....................................................

I. ƏMİRASLANOVA. Fransız dilində Conditionnel və Azərbaycan dilində  şərt formanın müqaisəli təhlili................

F.ƏSGƏROVA. Sakramental saylar.......................................................................................................................................

F.HƏSƏNOVA. Müasir Azərbaycan və  türk dilində bağlayıcılar......................................................................................

X.MÜRSƏLİYEVA. Bağlayıcılarda və modal sözlərdə intensivlik xüsusiyyətləri..............................................

İ. QURBANOVA. Azərbaycan esselərinin ekspressiv sintaksisi..........................................................................................

Ш.ГАСАНОВА. Языковая картина мира как основа антропоцентрического языкознания.................................

Ü.İBRAHİMOVA. İran inqilabından sonra Cənubi Azərbaycandakı sosialinqivistik şərait...........................................

A.MƏMMƏDOVA. Müasir Azərbaycan dilində idarə əlaqəsinin ifadəsi........................................................................ M.QİPÇAQ,  Q. XANMƏMMƏDOV. Orta türk dövrünü xarakterizə edən abidələr......................................................

Ş.ŞİRƏLİYEVA. Qədim mənbələrdə və lüğətlərdə hərəkət feilləri.....................................................................

A.ALLAHVERDİYEVA. Nasir Xosrovun  “Səfərnamə” əsərində işlənmiş ölçü vahidləri...............................................

E.ALLAHVERDİYEV, A. ALLAHVERDİYEVA.  İngilis dilində cəmliyin ifadə vasitələri............................................

N. ƏLİYEVA. Dulusçuluq leksikası linqvokulturoloji mənbə kimi.....................................................................................

Z. XƏLİLOVA . Ş.İ.Gülşəninin Azərbaycanca “Divan”ında –liq 4  formanti ilə formalaşan sözlər................................

А. АЛИЗАДЕ.  Взгляды некоторых грамматиков на явление  « التنازع».......................................................................

N.AĞAYEVA. Düzəltmə sifətlərin struktur-semantik xüsusiyyətləri....................................................................................................

Ş. ALMƏMMƏDOV. Türk dilçiliyində cümlə məsələsinin qoyuluşu.....................................................................................................

G.MƏMMƏDOVA. Tərcümədə realilərin verilməsi üsulları...................................................................................................................

S. MƏMMƏDOVA. Türkmən dilində etnokulturoloji leksik vahidlər...................................................................................................

A. QƏDİMALİYEVA. Əmr cümləsinin üslubi imkanları haqqında......................................................................................................

Ç. QƏHRƏMANOVA .Azərbaycan və türk dillərində atalar sözlərinin müqayisəli təhlili................................................................

T, QULİYEV. İltisaqi dillərdə şəkilçilərin tipoloji müqayisəsi..................................................................................................................

S. SULEYMANZADƏ. Müqayisəli – tarixi və müqayisəli tipoloji dilçilik.............................................................................................

E.HƏSƏNOVA. Polipredikativ cümlələrin struktur və semantik vahid kimi formalaşması............................................

C.MURADOV. Kompüter terminlərinin əmələgəlmə yolları...............................................................................................

N.ATAKİŞİYEVA. Азярбайжан дилинин илк орфографийасыщаггында.................................................................................

N. RZAYEVA. Müasir ərəb ədəbi dilində həmcins xəbərli cümlələr...................................................................................

M.TARVERDİYEV, A.YƏHYAYEV. Fars dilində təsirli fellərin leksik xüsusiyyətlərinə  dair......................................

Г.ВЕРДИЕВА. Некоторые   особенности  образования  сложных  глаголов в    персидском  языке.....................

Г.БАБАЕВА. Сложное синтаксическое целое в русском и английском языках........................................................

А.НАДЖМЕДДИНЛИ.  Композиционно-стилистические особенности речи депутатов.................................................... 

M.ƏBDÜRRƏHİMOVA. Müasir  türk və Azərbaycan dillərində hərbi terminlərin müqayisəli tədqi...........................

Э. МАМЕДОВА. К проблеме установления границ темы и ремы................................................................................

 

ƏDƏBİYYATŞÜNASLIQ – ЛИТЕРАТУРОВЕДЕНИЕ...........................................................................................................127-210

A.ABİZADƏ.  Mübariz ruhlu  poeziya...................................................................................................................................

B. ƏSGƏROV.  Kamal Abdulla yaradıcılığında Dədə Qorqud milli yaddaş kontekstində...............................................

N. ƏLİYEVA. M.H.Şəhriyarın məhəbbət lirikasına gətirdiyi yenilik və bioqrafiya faktlarının bədii ifadəsi...........................

Ş. ƏLİYEVA. Altay Məmmədov və Sabir Əhmədlinin bədii nəsrində qəhrəman və zamanın qarşılıqlı ........................

A.HÜSEYNOVA. Bəhlul Bəhcət: Sarı Aşığın həyat və yaradıcılığı haqqında....................................................................

P.HÜSEYNOVA. C. Məmmədquluzadənin satirik nəsr nümunələrində milli istiqlal  ideyaları......................................

G.QƏMBƏROVA. “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanı çağdaş nəsrdə..................................................................................................

A.TAĞIYEVA. Məhəmməd İqbalın urdu və farsdilli yaradıcılığı.......................................................................................

Z.HÜSEYNOVA. H. Cavidin “Peyğəmbər” əsərində peyğəmbər obrazının romantik ifadəsi.........................................

R. MİRFİRİDUN SEYİDRUSTAM. Nizami Gəncəvinin həyatı və mühiti müasir İran tənqidində................................

Д. АДИЛОВА. Щцсейн Мещди вя «Гара дашлар» романы...............................................................................................

L. ƏLİZADƏ. Klassik Azərbaycan ədəbiyyatında musiqinin alleqorik təcəssüm modeli.................................................

V. SƏFİYEVA.Akademik Həmid Araslının mətnşünaslıq fəaliyyəti...................................................................................

A. AĞAYEVA. Bədiiliklə qaynayıb-qarışan üslublar.........................................................................................................................................

A.  RÜSTƏMZADƏ. Vidadi Babanlının  “Həyat bizi sınayır” və “Vicdan susanda” romanlarında müasir gənclik.........................

Ə. BAXŞƏLİYEV. N. Xəzrinin yaradıcılığında povest janrı............................................................................................................................

Ş, MƏSTƏLİLİ. İbrahim Tahir Qarabağının ədəbi irsində bəşəri  dəyərlər................................................................................................

S. BAĞIRLI. Ərəb ədəbiyyatı və məqamə janrı...................................................................................................................................................

Н. БУНЬЯТОВА. Социальный пафос в творчестве Ю.Полякова и его художественное воплощение.....................................

S. ABASOVA.Müstəqillik dövrü Azərbaycan romanlarının bədii-sənətkarlıq xüsusiyyətləri................................

И. ГУСЕЙНОВ. Миф как первооснова современной прозы…………………………………………………………..

T. İSMAYILOVA. Klassik  Rus və Azərbaycan ədəbiyyatında  “kiçik”  insan obrazlarının psixoloji tərəfləri.............

T. MİRZƏZADƏ. S.Rüşdinin “Gecəyarısı  uşaqları” və A.Karterin “Sirkdə gecələr” romanlarında............................

B. NƏCƏFOVA. Azərbaycan ədəbi tənqidində tarixi və bədii həqiqət probleminə polemik yanaşmalar.......................

X. MİRZƏYEVA. Azərbaycan nağıllarının təsnifatı haqqında...........................................................................................

 

 

PEDAQOGİKA-ПЕДАГОГИКА………………………..………………..………….....….....................................211-241

M.ALLAHVERDİYEVA. Peşəkar ünsiyyət pedaqoji fəaliyyətin aparıcı xüsusiyyəti kimi.............................................

Ф.РЗАЕВА. К вопросу о методике преподавания неправильных глаголов................................................................

U. İSMAYILOVA. La communication orale..........................................................................................................................

N. AYAZ QIZI. Legal professions in the United Kingdom…………………………………………………………………………

B. XƏLILOVA.  Defining the legal professions in Great Britain……………………………………………………………………...

М. САДЫХОВА, С.ЧЕРКЕЗ. Роль внеаудиторной работы как одного из методов обучения  русскому языку..........................

Г. РАСУЛОВА. Диалоги – на уроках русского языка для иностранцев......................................................................

S.BƏDƏLOVA, L. ŞAHƏLIZADƏ. Fеlin tədrisi hаqqındа.....................................................................................................................

S.ABDULLAYEVA.Kitabi Dədə Qorqud dastanında pedaqoji ideyalar……………………………………………………….                     

Ş.MİKAYILOV. Müəllim-şagird münasibətlərində  demokratik əməkdaşlıq  prinsipləri……………………………………..

F. MUSTAFAYEVA. Təlim keyfiyyətinin yüksəldilməsində interaktiv  təlim metodlarından istifadənin əhəmiyyəti…………

A. ŞEYDAYEVA. Nitq vərdişlərinin formalaşdırılmasının əhəmiyyəti..............................................................................

 

JURNALİSTİKA - ЖУРНАЛИСТИКА…………………....…………………........…...………..........................................242-258

S. AYAZ QIZI.  Mətbuatımızda “Ədəbiyyat qəzeti”nin yeri..................................................................................................

X.VƏLİYEVA. Kütləvi informasiya vasitələrində rəsmi-işgüzar üslub..............................................................................

Ə. HACIYEV. Rаdiо studiyanın texniki və yaradıcı bazası...................................................................................................

А. МАМЕДОВА. Интеграция Азербайджана в глобальное информационное общество.........................................

T. MAHMUDOVA. Media etikası məsələləri yeni kommunikasiya prosesləri kontekstində............................................

 

 

KİTABŞÜNASLIQ - КНИГОВЕДЕНИЕ......................................................................................................................................259-269

A. ƏLİYEV. Elektron kitabxanalar və elektron kitabxana resurslarının ümumi xarakteristikası.................................

K. АSLАN. Reklam nəşrlərinin redaktə xüsusiyyətləri.................................................................................................................... Ü. EYVAZOVA. Klassik irsin nəşrə hazırlanması prinsipləri.............................................................................................

               

MƏRUZƏLƏR - ДОКЛАДЫ............................................................................................................................................................270-310

Н. САДЫХЛЫ. Fransiz романтизмин инъиси........................................................................................................................................................

Ф. AЗАДАЛИЕВА, C.АЗАДАЛИЕВА. О некоторых специфических особенностях русского и азербайджанского языков  

S. MANSUROVA.Şair Qərib Əli Ucatürk  yaradıcılığında vətənsevərlik........................................................................

M.QƏHRƏMANOVA. İngilis dili frazeologizmlərinin Azərbaycan dilinə tərcüməsi.................................................................

У. БАБАЕВА, Л ГУЛИЕВА. Тренировочные лексико-грамматические упражнения по русскому языку..........

Ф.АГАМИРОВА. Методика преподавания звучащей речи...........................................................................................

F. İSKƏNDƏROVA.  1984: Totalitarizmin ifşası..................................................................................................................

K. MƏMMƏDOVA. Salamın əhəmiyyəti...............................................................................................................................

İ. EYVAZ QIZI. Anarın “Ağ qoç, qara qoç” romanına bir baxış............................................................................................................

N.ABDULHÜSEYNLİ. Digər əsas nitq hissələrinin zərfə transformasiyası..................................................................................

Z.ƏLİYEVA. “Qorxulu nağıllar” silsilə hekayələrinin  mövzu və ideyası..........................................................................

B. İBRAHİMOVA. Praqmatika və onun tədqiqi tarixi haqqında.......................................................................................

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

===========================================================================================

Yəğılmağa verilmişdir: 12.10.15      Çapa imzalanmişdir :   25.12.15    Rezoqraf çapı.  Şəhadətnamə № 27  

Lisenziya: seriya ab № 022471. tirajı 1000.  qiyməti pulsuz. Ləman nəşr-poliqr. MMC»-də     çap olunmuşdur.   

 

 

 

 

                                                                                   

 

5

8

11

14

16

19

22

25

27

29

33

36

39

42

45

48

51

56

61

64

67

70

74

77

81

86

89

93

97

99

102

105

108

111

114

117

120

123

 

 

127

130

133

137

140

144

147

150

154

159

162

165

168

172

175

178

182

185

188

191

196

199

202

205

208

 

 

 

211

214

217

219

222

225

228

230

234

236

238

240

 

 

242

245

248

253

256

 

 

 

259

263

267

 

 

 

270

273

277

281

286

290

293

296

298

301

304

307

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

DİLÇİLİK- ЯЗЫКОЗНАНИЕ                                             

                                           

Mirqədirova Şəbnəm

     YAPON YAZI SİSTEMİ VƏ ONUN FƏRQLİ XÜSUSİYYƏTLƏRİ

        Hər bir dilin əlifba və yazı sistemi həmin dilin əsas göstəricisi və meyarı hesab edilir. Hazırda dünyada 350-dən artıq müxtəlif əlifbadan istifadə olunur. Dünya əlifbalarının, eləcə də, keçmişdə istifadə olunmuş və hazırda elmə məlum olan əlifbaların hamısının protosemit vahid yazı sistemindən yaranması elmdə təsdiqini tapmışdır. Protosemit yazı sistemi eramızdan əvvəl II minilliyin birinci yarısında Suriya-Fələstin regionunda yaranmış və müxtəlif variantları olmuşdur. Bu yazı variantlarını ərsəyə gətirənlər  ilk əlifbaların yaradıcıları hesab olunurlar. 

                Bildiyimiz ki, dünya ölkələrinin hər birinin özünəməxsus dil quruluşu, əlifba sistemi və leksik qanunları vardır. Bu dillər arasında bəziləri öyrənilmə dərəcəsinə görə çətin və asan olaraq, özünəməxsus yer tutur. Belə ki, Uzaq Şərq dilləri də (yapon, Çin, Koreya və.s) çətinlik səviyyəsinə görə öndə gedən dillərdəndir. Biz bugun daha yaxından nəzər salacağımız dil yapon dili haqqındadır.

                               Yapon dilini öyrənərkən ilk öncə onun əlifbasını öyrənmək lazımdır. Yuxarıda da qeyd etdiyimiz kimi, yapon dili dünyanın ən çətin dillərindən  hesab olunur. Ya­pon əlibasının mürəkkəbliyi bunun bariz nümunəsi sayıla bilər. Yapon əlifbasının bir sıra özünəməxsus xüsusiyyətləti var. Bunlardan ən mühumü onun heca quruluşuna, daha dəqiq desək açıq heca quruluşuna malik olmasıdır. Bu onun bütün hecalarının saitlə bitməsilə birbaşa əlaqəlidir. Yapon əlifbası eyni prinsiplərə əsaslanan, lakin müxtəlif mövqelərdə istifadə olunan   平仮名(ひらがな-hiragana)  və 片仮名  (カタカナ- katakana), eyni zamanda ümumilikdə yapon əlifbasının, yazı sisteminin forma­laş­masında əsas amil hesab edilən 漢字(かんじ-kanji) yazı formalarının kom­binasiyasından ibarətdir. Bundan əlavə romaji    (ローマ字) adlanan yazı forması da mövcuddur, hansı ki, yapon əlifbası hesab edilməsə də müasir dövrümüzdə ondan ge­niş miqyasda istifadə edilir. Xüsusən, şirkət adlarının, logaların, reklamların yazı­lı­şında və kompüter yazılarında geniş şəkildə istifadə olunur. Hiraqana ve katakana yazı sistemləri birlikdə kana əlifbası adlanır.

                               Yapon əlifbası istər hiragana, istərsə də katakanada 5 sait səsdən və samitlərin bu səslərlə birgə ifadə etdiyi heca səslərindən ibarətdir. Yapon dilində  ん(n) sami­tindən başqa tək samit səs mövcud deyil. Tarixi mənbələrə əsasən, Nara dövründə ya­pon dilində 8 sait səs varmış. Bu səslərdən üçü Heyyan dövründə ixtisar olunmuşdu. Yaponların yazı sistemi ilə tanış olmalarına dair müxtəlif fikirlər mövcuddur. Bəzi mənbələrdə, xüsusilə də rus mənbələrində yaponların yazı sistemi ilə tanışlığını V yüzilliyə aid etsələr də, türk, ingilis və yapon mənbələrində bu prosses lll yüzilliyə aid edilir. Bu fikir ayrılığının əsas səbəbi, Yaponiya, məhz "Çin heroqliflərinin Yaponiyaya gəlməsi nəticəsində yaranmışdır" fikri  olmuşdur.

                               Azərbaycan dilində mövcud olan, amma Yapon dilində rast gəlinməyən hərflər bunladır:  [X,Ğ,J,V,G,Ü, I, L,Ə,Ö]. Yapon dilində olub, Azərbaycan dilində olmayan hərflər bunlardır:  [ つ – tsu, わ-wa]

                Yapon əlifbasının əsasını təşkil edən, yarandığı gündən etibarən indiyə kimi istifadə dairəsinə görə ən çox istiadə olunan əlifba məhz hiraqana əlifbasıdır. Hiraqana yalnız yapon mənşəli sözlərin yazılışında istifadə olunan ve 46 simvoldan ibarət yazı sistemidir. Hiraqanadan eyni zamanda “okuriqana” və “furiqana” kimi də istifadə olu­­nur. Belə ki, ən çətin əlifba hesab edilən kanji əlifbasını mükəmməl səviyyədə heç yaponların özləri bilmir. Eyni zamanda katakana əlifbasını uşaqlar aydın şəkildə başa düşmədikləri üçün kanji və katakana əlifbasıyla yazılmış sözlərin üzərində oxunu­şu­nu kiçik hərflərlə hiraqana əlifbasında qeyd edilir. Əgər kanjinin üzərində qeyd edil­miş­dirsə, bu okuriqana,  katakanada yazılmış sözün üzərində yazılmışsa isə furiqana adlanır.                                    

HİRAQANA

 a

 i

 u

 e

 o

 ka

 ki

 ku

 ke

 ko

 sa

 shi

 su

 se

 so

 ta

 chi

 tsu

 te

 to

 na

 ni

 nu

 ne

 no

 ha

 hi

 fu

 he

 ho

 ma

 mi

 mu

 me

 mo

 ya

 

 yu

 

 yo

 ra

 ri

 ru

 re

 ro

 wa

 

 n

 

 wo (o)

                Kanalarin hər biri 5 sait səsi üzərində formalaşmış və samit səslərin onlarla birgə istifadəsi nəticəsində meydana gəlmişdir. Lakin qrafikə  nəzər salsaq, burada bəzi səslərin deyilişinin digərlərindən fərqləndiyini aydın şəkildə görə bilərik. Məs, ん(n), し(shi), ち(chi) veふ(fu). Bu fərqlərin olmasının əsas səbəbi yapon əlifbası­nın tarixən  müəyyən dəyişiklərə məruz qalması və eyni zamanda alınma sözlərin yapon leksikasına daxil olmasıyla əlaqədardır. Başqa sözlə desək, xarici sözlərin düzgün və daha anlaşılan formada tələffuz edilməsi üçün bu  tip səslər əlifbaya daxil edilmişdir.

    Yuxarıda qeyd olunan simvollardan əlavə  yapon dilində 濁点(だくてん – dakuten), 半濁点 (はんだくてん- handakuten), 促音(そくおん-sokuon), 重母音 (じゅうばいん- juubain ) , 長音符(ちょうおんぷ-chyoonpu), 踊り字(おどりじ- odoriji) və bir sıra simvollar vardır hansı ki,sözlərin daha düzgün və intonasiyalı tələffüzünə köməklik edir. Bir qədər bunlara aydınlıq gətirək.

Dakuten (濁点-だくてん)– buna başqa cür “niqori”  də deyirlər. Hərfi tərcüməsi qo­şa nöqtə mənasını verir. Dakuten samitləri cingiltili samitlərə keçməsi üçün istifadə edilən işarədir. Samit səslərin yuxarı sağ tərəfinə maili formada qoyulan işarədir. Məsələn;

ガ qa

qi

グ gu

ゲ qe

ゴ qo

ザ za

ジ ji

ズ zu

ゼ ze

ゾ zo

ダ da

ヂ zi

ヅ zu

デ de

ド do

 

が qa

ぎ qi

ぐ qu

げ qe

ご qo

ざ za

じ ci

ず zu

ぜ ze

ぞ zо

だ da

ぢ çi

づ zu

で de

ど dо

    Handakuten (半濁点 (はんだくてん)-  “h” hərfi ilə başlayan sözlərin üzərinə sağ yuxarı tərəfə, bir qədər maili istiqamətdə qoyulur. Handakuten istifadə olunduğunda “h” səsi “p” ssi kimi tələffüz olunur.Məsəslən;

パ pa

ピ pi

プ pu

ペ pe

ポ po

  Sokuon(促音- そくおん) - özündən sonra gələn hecanın [kananın] samit səsinin qoşa tələffüz olunmasını təmin edən simvoldur. Hiraqanada [っ] kimi,  katakanada isə [ ッ] kimi yazılır.

Juuboin(重母音-じゅうぼいん) - bir çox dillərdə və həmçinin Azərbaycan dilində olduğu kimi yapon dilində də bəzi sözlər vardır ki, onlar uzun tələffüz olunur. Bu uzanma sait səslərdə özünü göstərir. Lakin Azərbaycan dilində bu orfoqrafik prosses deyil, yəni bu səs uzanması yalnız tələffüzdə anlaşıla bilər. Lakin bundan fərqli olaraq Yapon dilində bu özünü yazıda özünü göstərir.

   İndi isə bu sistemə daha geniş aspektdən yanaşaq.Bildiymiz や,ゆ,よ hərfləri sokuon.da da olduğu kimi kiçik formada yazılaraq yeni səslərin aradılmsında istiadə olunur.Bu zaman sonu “i” səsi ilə bitən kanaların (き,し,ち,に,,みり) yanına  bun­la­rın kiçik formaları əlavə edilir və “i” səsi əvəzinə “y” səsi gəlir.Juubain sistemi daku­ten və handakuten istifadə edilmiş kanalarla birlikdə də islənə bilər.Aşağıdakı cəd­vəldə nece bir dəyişilmə olduğunu həm hiraqana, həm də katakana üçün görə bilərik;

 

 

+

+

+

 

きゃ -kya

きゅ -kyu

きょ -kuo

 

しゃ -sya

しゅ -syu

しょ -syo

 

ちゃ -cya

ちゅ-cyu 

ちょ -cyo

 

にゃ -nya

にゅ -nyu

にょ -nyo

 

ひゃ -hya

ひゅ -hyu

ひょ -hyo

 

みゃ -mya

みゅ -myu

みょ -zyo

 

りゃ -rya

りゅ -ryu

りょ -ryo

 

 

+

+

+

 

キャ-kya

キュ -kyu

キョ-kyo 

 

シャ-sya

シュ -syu

ショ -syo

 

チャ -cya

チュ -cyu 

チョ -cyo

 

ニャ -nya

ニュ -nyu

ニョ -nyo

 

ヒャ -hya

ヒュ -hyu

ヒョ -hyo

 

ミャ -mya

ミュ-myu

ミョ-myo

リャ -rya

リュ-ryu 

リョ -ryo

Chyouonpu(長音符-ちょうおんぷ)- bu forma  ümumilikdə katakana yazı sistemi ilə işlənənrək sait səsi uzatmaq üçün istifadə olunur. “一” bu cür içarə olunur.Göründüyü kimi məna etibarilə  juuboin sisteminə oxşasa da ,qismən fərqlənir.Məsələn,  “ メ一ル”  ,    “インターネット” və s.

Odoriji(踊り字-おどりじ)simvolu özündən əvvəl gələn kanaın təkrarlanması üçün istifadə olunan işarədir. Katakana (丶) və  kanji (々) üçün ayrı və fərqli işarələrlə göstərilir. Məsələn, 人々(ひとびと-hitobito)- insanlar,  色々な(いろいろな -iroirona)- müxtəlif

                Yapon dilinin, Yapon əlifbasının təməlini təşkil edən, dünyanın cox az sayda ölkelerinde istifadə olunan ve en çətin yazı sistemi kimi qitmətləndirilən 漢字(かんじ-kanji)  sözünün hərfi mənası "(かん)-kan" -xan, Çlin xanlığı,()-ji”-"hərf" mənasını verən 2 simvoldan ibarət bir sözdür. Kanjini eyni zamanda, "ideoqram" adı ilə də təsvir edə bilərik. Bu simvollarin meydana gəlməsi Misir heroqlifləri (şəkilli yazı) kimi primitiv  şəkillərin çəkilməsindən qaynaqlanır. Müxtəlif əşya və cisimləri ifadə edən bu primitiv rəsmlərdən meydana gələn ideoqramlar, aradan keçen yüzilliklər içərisində müxtəlif cür dəyişikliklərə uğrayaraq hər biri müxtəlif məna çaları qazanmışdır.

     Yaponların e.ə III yüzilliyə qədər öz yazıları olmadığı üçün , Koreya vasitəsilə Çindən Yaponiyaya gələn Çin simvolları ilə ilk dəfə məhz bu yüzillikdə tanımışdır. Yamato (Yaponiyanın qədim adı) imperatorluğu sarayının Koreyalı müəllimləri, klassik Çin yazılarıyla birlikdə çox qısa bir zaman ərzində Buddist Çin yazılarını da Yaponiyaya gətirmişlər.

                Rəvayətə görə, Yapon sarayının ilk müəllimləri əslən Koreya mənşəli köçmə aristokratlar olan  Wani və Achiki olmuşdur. Çin mənşəli  sözlərin təkhecalı olmaları, çoxhecalı bir yaponca sözü yazarkən müxtəlif çətinliklərə səbəb olduğundan, yaponlar  "kana" adlanan heca əlifbasını yaratmaq məcburiyyəti yaranmışdı. Bundan əlavə, yapon ədəbiyyatının inkişaf etməsilə, eyni zamanda Manyoşu (qədim yazılı poeziya abidəsi) abidəsinin yaranmasıyla artıq VIII yüzillikdən  etibatən qarışıq və mürəkkəb ifadələr yaranmağa başlamışdır. Bu tip ifadələrin geniş miqyasda istifadə olunmasıyla əlaqədar olaraq, qısaldılmış  alınma yazı sistemi (ソオカナ-Sookana)  meydana gəldi. Bu yazı xüsusən müəyyən nüfuza malik, soylu-köklü qadınlar arasındakı yazışmalarda, Çincə kanjilərin əvəzinə istifadə edilməyə başlandı. Bu yazı yapon dilində "qadın yazısı" mənasını daşıyan 女手-Onnade, 女字-Onnaji və ya 女文字- Onnamoji də adlanırdı. Bu heca əlifbası  Edo dövründən başlayaraq  "hiraqana" (əlyazısı) adını almışdı.

     Kang-hsi-tzu-tien (1716) adlı Çin dilində standart lüğətdə bir yerə toplanan 40.000dən çox kanji, ən böyük yapon lüğətlərində isə bunun yalnız 10da 1i qədər kanji mövcuddur. Ali təhsilli hər bir yapon normal səviyyədə 3000e yaxın kanji bilir. Çin heroqliflərinin kifayət qədər olmasına baxmayaraq, yaponlar uzun müddət ərzində bu kanjilərdən nümunə götürülərək yeni simvollar yaratmışlar.Bu yaponca "kokuji"  adlanır. Sırf  bu səbəbdən kanjilərin 2 oxunuşu vardır:

1.音読み(おんよみ-Onyomi)- Çin oxunuşu

 2. 訓読み(くんよみ- kunyomi)- yapon oxunuşu.

     Bu prosses çox qədimə dayandığı üçün müasir dövrümüzdə yapon dilində istifadə olunan heroqliflərin oxunuşu Çin oxunuşundan çox fərqlənir. Ancaq bütün bunlara baxmyaraq, hər iki tərəf  bir-birinin danışığını az-çox anlaya bilirlər.  

     Bu kanjilər qədim zamanlarda xüsusi fırçalarla yazılırdı.Hətta fırça ilə yazılmış kanjini oxumaq nisbətən çətindir. Kanjidən danışarkən onu da qeyd etmək lazımdırki, bu kanjilərin yazılışında müəyyən açarlar vardır, hansı kı, biz onlar sayəsində həmin kanjilərin mənalarını müəyyən etmək olar.Yazılış formasına görə müəyyən kanjilər vardır ki, bir-birinə oxşayır. Məhz bu çaşqınlığı aradan qaldırmaq üçün bu açarların işlənmə qaydalarını bilmək lazımdır.

Məsələn;

:働く (はたらく)- işləmək

:動く (うごく)-işləmək

   Bu iki sözə diqqət yetirsək, iki sözün yazılışında yalnızca bir fərq var. Birinci sözün qarşısındakı adam, insan mənasını bildirən açar sayəsində həmin sözlərin mənalarını asan şəkildə müəyyən etmək olar. Belə ki, hər iki söz “işləmək” kimi tərcümə olunduğu  halda, onlar cümlə daxilində müxtəlif  mənaları ifadə edir. Birinci söz insana, ikinci söz isə cansız əşyalara şamil edilir:

-彼は会社で働いています – O, şirkətdə işləyir.

-時計が 動きます –Saat işləyir.

 Bu sözlərdəki fərq isə birinci kanjinin üzərində yazılmış  くさ-kusa,yəni ot mənasını verən açarın olmasıdır.

    Ədəbiyyat:

  1. http://tr.wikipedia.org/wiki/Japonca
  2. Minna no Nihongo, Tokyo, 2006.
  3. 3.                 Kanji Look and Learn, Japan, 2009.

Açar sözlər: əlifba, heroqlif, romaji,  leksika

Ключевые слова:алфавит, иероглический, ромадзи, словарь

Key words:alphabet, hieroglyphic, romaji, dictionary

                        XÜLASƏ

Məqalədə Uzaq Şərqin maraqlı dillərindən sayılan yapon dilinin yazı sistemi və əlifbası haqqında söhbət açılmışdır. Burada yapon dilinin özünəməxsusluğu, yazı sisteminin müxtəlifliyi, mürəkkəb və asan tərəfləri işıqlandırılmışdır. Çətin dil olmasına baxmayaraq, Yaponiyanın özünəməxsus müsbət keyfiyyətlərinin üstünlük təşkil etməsi bu ölkənin dilini də yaxından öyrənilməsinə böyük həvəs göstərilir. Məhz bu müsbət tərəf yapon dilçilərinin artmasına, bir çox elmi işlərin genişlənməsinə səbəb olur. Məqalədə yapon və Azərbaycan dillərinin də oxşar tərəflərin görmək olar.

Məqalə ali məktəblərin filologiya fakültələrində xüsusi kurs və elmi seminarların təşkilində səmərəli ola bilər. 

 

Rəyçi: Məmmədova Ellada

    Ruslan Abdullayev

OĞUZLARIN BÖLÜNMƏSİ İLƏ ƏMƏLƏ GƏLƏN TÜRK DILLƏRİ:

Tarixi və demoqrafik analizlər

                Dil, özünə xas bir sistemi, norması olan və bu sistem və norma çərçivəsində meydana gəldiyi gündən bəri davamlı olaraq inkişaf edən və dəyişən canlı bir varlıqdır. Bu inkişaf və dəyişikliklər daha çox coğrafi xüsusiyyətləri, qonşu dillərin təsiri, mədəniyyətin dəyişməsi, din dəyişikliyi və s. səbəblərlə ola bilər. Əsasən dünya üzərində qədimdən bu günə kimi dəyişməmiş, sabit qalmış heç bir dil yoxdur. Dünyada dəyişən digər dillər kimi türk dilləri də zaman keçdikcə fərqli formalarda dəyişikliklərə məruz qalmışdır. Bu mənada da türk dillərinin birdən-birə bir-birindən necə diferensiasiyaya məruz qaldığını bilmək üçün bu xalqlar haqqında tarixi demoqrafik məlumatları araşdırmaq çox vacib məsələdir. Türk dilinin meydana çıxış tarixi dəqiq olaraq bilinmir.

                Tədqiqata cəlb olunacaq Oğuz qrupuna daxil olan Türk dillərinin birdən-birə bir-birindən necə diferensiasiyaya məruz qaldığını, necə bir-birindən fərqləndiyini bilmək üçün bu xalqlar haqqında tarixi demoqrafik məlumatları araşdırmaq çox vacib məsələdir. Bu məqalədə araşdırmağı nəzərdə tutduğumuz Oğuz qrupu türk dilləri aşağıdakılardır:

                1. Azərbaycan dili 2. Türkiyə türkcəsi 3. Türkmən dili 4. Qaqauz dili

                Oğuz qrupu türk dillərindən olan Azərbaycan dilinin nə zaman yarandığı, harada formalaşdığı haqda sual meydana çıxır. Azərbaycan dilinin Azərbaycanda formalaşması haqqında iki görüş vardır. Bir görüşə görə azərbaycanlılar Azərbaycana köç vasitəsi ilə gəlmiş və burada məskunlaşmış, dili formalaşmışdır. Bununla bağlı Golden Peter belə fikir irəli sürür:

                "Azərbaycan Türkcəsi, dövrümüzdə Şimali Azərbaycan bölgəsindəki Azər­bay­can Respublikasında və İranın şimal, şimal-qərbindəki Cənubi Azərbaycan bölgə­sində danışılan Oğuz ləhcəsinin adıdır. Tarixin qədim dövrlərində Böyük İsgəndərdən başlayaraq müxtəlif tayfalara məskunlaşma sahəsi olmuş, daha sonra da uzun bir müddət Ərəb hakimiyyəti altında qalmış olan İran, XI-XIII əsrlər arasındakı köçlərlə bir tərəfdən də Oğuz türklərinin mühüm keçid ya da məskunlaşma bölgəsi olmuşdur. Bəzi mənbələrin verdiyi məlumata görə bölgəyə aid ən qədim Türk əhalisi ehtimal olunur ki, Hunlar dövründə və sonrakı dövrlərdə başlamışdır"(1, s.460).

                Digər görüş Nizami Cəfərova aiddir. O belə qeyd edir:"Azərbaycanlılar xalq, yaxud millət olaraq məhz Azərbaycanda formalaşmışlar. Azərbaycan xalqının forma­laşması özündə diferensiasiya və inteqrasiya dövrlərini birləşdirmişdir. Diferensiasiya dövründə Türk etnoslarının müxtəlif xalqlara bölünməsi, ayrılması prosesi nəzərdə tutulur. İnteqrasiya dövründə isə türk və bir sıra qeyri-türk etnoslarının konsolida­siyası, bütöv bir xalq təşkil etməsi prosesi nəzərdə tutulur. Azərbaycan xalqının etnososial xarakteri diferensiasiya dövründə müəyyənləşsə də, həmin xarakterin bir sıra cizgiləri məhz inteqrasiya dövründə meydana çıxmışdır. Lakin nəzərə almaq lazımdır ki, Azərbaycan dilinin təşəkkülündə, təkamülündə diferensiasiya-inteqrasiya münasibətləri kifayət qədər mürəkkəb təbiətə malikdir. Azərbaycanda xalqın və dilin formalaşdığı dövrdə baş verən rəngarəng ictimai-siyasi hadisələr həmin mürəkkəb­ləşmə üçün əsas şərt olmuş, ölkədə "narahat" bir etnik proses getmişdir         (2, s.7).

                Bu iki fikir haqqında onu demək olar ki, azərbaycanlılar Oğuz türkü olaraq şərqdən gəlmiş, ancaq xalq, millət və dil olaraq Azərbaycanda formalaşmışdır. Burada mübahisəli məsələlərdən biri də Azərbaycan sözüdür. Azərbaycan sözü müxtəlif formalarda izah edilir. Məmməd Əmin Rəsulzadəyə görə Atropatena adından (3,s.69) Ahmet Caferoğluna görə Atar və Patar sözlərinin birləşməsindən (4, s.205) Mahmud  Kaşğarinin "Divani Lüğətit-Türk" əsərinə görə Azərbaycan sözü "Azerbad", yəni "odun, atəşin abad etdiyi yer" şəklində izah edilir(5, s.370).

                Tarixə nəzər yetirdikdə biz görürük ki, Türk dili XIII əsrə qədər ümumtürk dili olaraq yalnız bir dil formasında inkişaf etmişdir. Qaynaqların verdiyi mənbələrdən də göründüyü kimi X-XI əsrdən başlayaraq Oğuz türkləri Qərbə doğru köç şəklində hərəkət etmişlər. Bu köçdən sonra digər Türk dilləri kimi Azərbaycan Türkcəsi də formalaşmağa başlamışdır (6,s.14). Muharrem Ergin Azərbaycan Türkcəsini Azərbaycan ərazisində yaşayan Türk xalqlarının şivələrinin birləşməsi ilə əmələ gəldiyini və daha sonra bu areal daxilində inkişaf edən yazı dili qolu olduğunu qeyd edir(7. s. VII). Onun fikrinə görə Azərbaycan Türkcəsi ilə Osmanlı Türkcəsi arasında çox da böyük fərqlər yoxdur. Azərbaycan və Osmanlı sahələrindəki fərq Əski Türkiyə Türkcəsi dövründə başlamış, Osmanlı dövründə diferensiasiya getdikcə müəyyən forma alaraq qətilik qazanmış, nəhayət bugünkü ayrılıqlar meydana gəlmişdir. Qədimə getdikcə iki sahə arasındakı fərqlər azalır (7, s. VIII).

Türkiyə Türkcəsi

Türkiyə Türklərinin də Anadoluya yerləşmələrinin tarixində müəyyən mübahisəli məqamlar vardır.

                Anadoluda ilk Türk xalqlarının məskunlaşması 530-cu ildə Bolqar türklərinin Trabzon ətrafı ilə Çoruh və Yuxarı Fərat bölgəsinə yerləşdirilmələri ilə başlamış, daha sonra 577 və 620-ci ildə  Avarların Şərqi Anadoluda məskən salması ilə XIX əsrdə Abbasi xəlifəsinin Səmərqənddən gətirdiyi Türkləri Bizansa qarşı bir sədd meydana gətirmək üçün Şərqi və Cənub-Şərqi Anadoluya gətirilməsi və X-XII əsrlər arasında Bizans imperatorlarının Peçenek və Qıpçaq türklərini xristianlaşdıraraq Anadolunun müxtəlif bölgələrinə yayılmaları ilə davam etmişdir. Beləcə Türkcə, Anadoluda VI əsrdən etibarən müxtəlif Türk xalqlarının birliklərinin şivə xüsusiy­yətlərini daşıyan bir danışıq dili olaraq istifadə edilməyə başlamışdır(7, s.22-23).

                Özkan Nevzatın qeyd etdiyi kimi Anadoluda VI əsrdən etibarən Türk dilində danışan müxtəlif Türk xalqları olduğu qeyd olunur. Ancaq bu danışıqları əks etdirən hər hansı bir mətn və ya əsər günümüzə qədər gəlib çıxmamışdır. Əldə olan materiallara nəzər yetirdikdə biz görürük ki, Türkiyə Türkcəsi üç mərhələdə diferensiasiyaya məruz qalmışdır.

1.Əski Anadolu türkcəsi (XIII əsr- XV əsrin sonu)

2.Osmanlı türkcəsi (XV əsr - XX əsrin əvvəlləri)

3. Bugünkü Türkiyə Türkcəsi (XX əsrin əvvəllərindən bu günə qədərki dövr)(8, s.33)

Türkmən dili

Oğuz qrupuna daxil olan türk dillərindən biri də Türkmən dilidir. Türkmən dilinə ilk dəfə Mahmud Kaşğarinin əsərində rast gəlirik.

                Türkmənlərin kökü bugünkü Monqolustan ilə Baykal gölü ətrafında yaşamış olan ilk Oğuz boylarına qədər gedir. Oğuz konfederasiyası içində yer alan Türkmənlər VIII əsrdə Orta Asiyaya doğru hərəkət etmiş, Sırdərya ilə Ural çayları arasında məskunlaşmışlar(9, s.117).

                Türkmən sözünün etimologiyası ilə bağlı müxtəlif fikirlər mövcuddur: Türk+manend "Türkə bənzər", Türk+iman "İman etmiş Türk", Türk+men "Qatı Türk, saf qan Türk", Türk+man "Türk eri". Bunlardan Jean Denyinin irəli sürdüyü görüş elm aləmində ümumi qəbul edilmişdir. Onun fikrinə görə Türk+men "qatı Türk, saf qan Türk" mənasındadır (10, s.121-124).

                Oğuz Türkmənləri İslamı qəbul etdikdən sonra tarix səhnəsində aktiv olmağa başlamışdır. Oğuz Yabqusu İslamı qəbul edən qardaşlarının üzərinə yürüş etmişdir. Sonralar  öz adını daşıyan Səlcuq bəy Yabquya qarşı mübarizə aparmış və "Türkmən" adı ilə adlandırılan Oğuzları qorumuşdur. Bu hadisədən sonra Türkmənlər Səlcuq bəyin başçılığı altında Xorasan və Xəzər tərəflərinə yönəlirlər. Bu ərazilərdə Qıpçaq və Peçenek Türkləri ilə mübarizə aparırlar. Sonra isə Əfqanıstana və Şimali İrana hakim olan Qəznəvilərlə müharibə edirlər. Çağrıl və Tuğrul qardaşlarının başçılığı altında 1040-cı ildə Dandanakanda Qəznəviləri məğlub edib Səlcuqlu dövlətini qururlar. Monqolların istilası Türkmənlərin parçalanmasına səbəb olur. Türkmən uruğlarının bir hissəsi Mavəraunnəhr, Xorasan və Manqışlaq ətrafında qalmış, başqa bir hissəsi Azərbaycana və Anadoluya yerləşmişlərdir. Bu hadisədən sonra Xəzərin o tayında qalan Türkmənlər ilə Azərbaycan və Anadolu Türkmənləri ayrı torpaqlarda yaşamış, mədəniyyət və dillərində diferensiasiya hadisələri ortaya çıxmışdır.

                Türkmən dili tərkibində qədim Oğuz dillərinə məxsus xüsusiyyətləri qoruyub saxlamış və Cığataycanın təsiri ilə özünün yazılı dilini formalaşdırmışdır. Ona görə də Türkcənin Şərq və Şimal qollarında yer alan türk dillərinə aid xüsusiyyətləri özündə saxlayır. Məsələn Qərb Türk dillərində sözün əvvəlində "v-" olan sözlər Türkməncədə "b-" ilə deyilib yazılmaqdadır: baar "var", bar-"getmək", ber-"vermək". Digər başlıca xüsusiyyətlərindən biri də Qərb Türk dillərinin digər qollarında "ol-" felinin əvvəlində "b-" olmadığı halda Türkməncədə bu fel Şimal və Şərq Türk dillərində olduğu kimi "bol-" şəklindədir(11, s.21).

                Bütün bunlardan belə nəticəyə gəlmək olar ki, Oğuz qrupuna daxil olan Türkmən dili artıq Mahmud Kaşğarinin dövründə ümumtürk dilindən ayrılmış və müstəqil Türk dili kimi inkişaf etmişdir. Ancaq Türkməncənin yazılı dili Məhtimqulunun(1730-1780) şeirləri ilə öz başlanğıcını götürmüşdür. Türkməncənin Məhtimqulunun şeirləri ilə yazılı dili qəbul etməsinin səbəbi Məhtimqulu Çağataycanı yaxşı bilməsinə baxmayaraq, yerli Türkmən şivəsini şeirlərində istifadə edərək Türkmən dilini yazılı dil şəklinə gətirmişdir(3, s.111).

                Qaqauz dili

                Qaqauz dili Türk ləhcə və şivə təsnifatına görə cənub və cənub-qərb qrupuna, tarixi təsnifata görə Oğuz qrupuna, fonetik təsnifata görə dağlı qrupunun yev alt bölməsinə daxil edilir(7,s.161).

                Qaqauz sözünün də etimologiyası ilə bağlı müxtəlif fikirlər vardır. Qaquz, Qaqoğuz, Gök-Oğuz, Qayqauz şəkillərində yazılır və Qaq Uz "Uzların bir boyu", Hak Oğuz "Haqqa bağlı qalan oğuz", Kaka Uz, Aqa Uğuz, "Böyük Oğuz", Qanqa/Kanqa Uz "Balkaş gölü ətrafında yaşayan bir Türk xalqı", Kalauz "sərhəd qoruyucusu", Kara Oğuz, Keykavus "Səlcuqlu Sultanı Keykavusun adı" kimi adlarla müxtəlif mənbələrdən gətirilən fərqli açıqlamalarla izah edilir(12, s.184-185).

                Qaqauzların tarixi kökü və etnik kimliyi məsələsi ilə bağlı müxtəlif mübahisəli məsələlər mövcuddur. Tabeusz Kovalski bu fikirləri ümumiləşdirərək Qaqauzların üç təbəqədən əmələ gələn bir xalq olduğu fikrini irəli sürür. Kovalskiyə görə Qaquzun etnik şəxsiyyətini əmələ gətirən ən qədim təbəqə Şimaldan gələn bir Türk xalqının qalıntılarıdır. İkinci təbəqə Balkanlara gəlməmişdən daha əvvəlki bir dövrə qədər gedib çıxan cənubdan gələn qüvvətli bir qrupdur. Üçüncü təbəqə isə Osmanlı dövrünün Türk koloniyalarından və Türkləşmiş ünsürlərindən təşəkkül edir. İlk təbəqə ilə qarışan ikinci təbəqə cənubdan gələn dil xarakterinin izlərini yaymışdır(13,499-500).

                Qaqauzların Oğuz qrupundan nə zaman ayrıldığı, hansı təsirlərə məruz qaldığı və digər qrupdakı dillərdən fərqləndiyini izləmək bizə Qaqauz dilinin diferen­siasi­yasının öyrənilməsində yol göstərmiş olacaq. D.Tanasoğluna görə Qaqauzlar XI-XIII əsrlər arasında və XIII əsrdə Monqolların yürüşündən sonra da Qara dəniz ətrafına gələn bir Oğuz Türk tayfasıdır(14, s.245-249). N.Demir -E.Yılmaz ilk Qaqauz döv­lə­tinin 1365-ci ildə Tuna deltasında qurulduğunu, 1368-ci ildə paytaxtı Varna olduğunu qeyd edirlər. Daha sonra İldırım Bəyazid dövründə Osmanlı İmperiyasının hakimiy­yəti altına girmiş olan bölgə Osmanlının dağılması ilə buranı tərk etmiş Rusiyaya köç edib Bessarabiyada kiçik məskunlaşma vahidləri təşkil etmişlər. Qaqauzlar Çar Rusiyası dövründə assimilyasiya siyasətinə qarşı 1906 və 1917-20-ci illər arasında iki dəfə üsyan etmiş, Rumıniyanın Besarabyanı işğal etdiyi əsnada Rusiyaya sığındığını qeyd edirlər (15, s.120).

                Qaqauz dili uzun illər Slavyan dilinin təsiri altında qaldığına görə sintaksisində və leksik tərkibində çoxlu diferensiasiya baş vermişdir. Sintaksisindəki diferensiasiya A.Menz tərəfindən tədqiq edilmişdir(16, s.120). Məsələn Var mı nasıl ben hızlaniim aliim gözlüklerimi? - "Eynəklərimi qaçıb ala bilərəmmi?", Bu lafları vardı nasıl sölesin saade en iy dost - " Bu sözləri ancaq ən yaxşı dost deyə bilərdi"

Nəticə

Tədqiqata cəlb olunan problem Oğuz qrupu türk dillərinin bölünməsi tarixinə nəzər yetirməklə, burada olan dil fərqlərinin səbəblərinə işıq tutmaqdır. Problemin aktuallığını nəzərə alaraq qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycan dili Oğuz qrupu türk dilləri konteksti ilə yanaşı ümumtürk dilləri kontekstində də araşdırılıb müqayisə edilməsinə ehtiyac vardır. Bu məqalədə Oğuz qrupuna daxil olan Azərbaycan, Türkiyə, Türkmən, Qaqauz xalqlarının tarixini araşdırmaqla onların hansı dövrdən başlayaraq bir-birlərindən ayrı düşdüklərini qabartmağa çalışdıq. Buradan da aydın oldu ki, Oğuz qrupuna daxil olan türk dilləri uzun tarixi zaman içərisində bir-birlərindən ayrı qalmaqla, əlaqələrini itirməklə, hər biri ayrı-ayrılıqda müstəqil inkişafa qədəm qoymaqla yalnız mədəniyyətlərində deyil, eyni zamanda dillərində də fərqliliklər meydana gəlmişdir. Oğuzların dillərindəki diferensiasiyanın səbəblərindən ikincisi isə onların öz yaxın qonşu xalqlarla dil əlaqələrində olmasındadır.

 

Ədəbiyyat

  1. Golden Peter, Türk Halkları Tarihine Giriş (çev. Osman Karatay), Çorum Karam yay. 2006.
  2. Cəfərov Nizami ,Azərbaycanşünaslığın əsasları ,Bakı 2005.
  3. Buran Ahmet, Alkaya Ercan (2013) Çağdaş Türk Lehçeleri Akçağ 2013
  4. Nevzat Özkan Türk Dünyası Nüfus, Sosyal Yapı, Dil, Edebiyat, Geçit Yay., Kayseri 1997.
  5. Şamil Cemşidov, "Azərbaycan" Sözünün mənşə və mənası haqqında (Akt.Metin Karaörs), türk Kültürü, S.370, Y.XXXII, s.114
  6. Ergin Muharrem Azeri Türkçesi, İstanbul 1971
  7. Özkan Nevzat Türk dilinin yurtları Akçağ, Ankara 2014.
  8. Türk Lehçeleri Grameri Editör Ahmet Bican Ercilasun Akçağ ,Ankara 2012.
  9. Demir Nurettin, Yılmaz Emine Türk Dili El kitabı Ankara 2014.
  10. Kafesoğlu İbrahim, "Türkmen Adı, Manası ve Mahiyeti", Jean Deny Armağanı, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 1958.
  11. Kara Mehmet Türkmen Türkçesi Grameri, Etkileşim yayınlar, İstanbul 2012.
  12. Nevzat Özkan "Gagauz Türk Edebiyatı", "Başlangıcından Günümüze Kadar Türkiye dışındakı Türk Edebiyatları Antolojisi C.12, KB yay., Ankara 1999.
  13. Tadeusz Kowalski, "Kuzey-Doğu Bulgaristan Türkleri ve Türk dili", çev. Ömer Faruk Akün, edebiyat Fakültesi Türk dili ve Edebiyat dergisi, C. 3-4, 31 Mart 1949, s. 499-500 ve bunlardan aktaran Nevzat Özkan Türk Lehçeleri Garmeri Akçağ, Ankara 2012.
  14. Tanasoğlu Dionis (2002/20), "Gagauzlar", Türkler, Yeni Türkiye yay., s.245-249 bunlardan aktaran Korkmaz Zeynep Türkiye Türkçesinin Temeli Oğuz Türkçesinin gelişimiAnkara 2013.
  15. Demir N., Yılmaz E. Türk dili El kitabı, Ankara 2014.
  16. Menz Astrid (1999), Gagausische Syntax, Eine Studie zum kontaktinduzierten Sprachwandel? Turcologica 41? Wiesbaden: Harrassowitz. bunlardan aktaran Demir N., Yılmaz E. Türk dili El kitabı, Ankara 2014.

                                                                                                                                                                                                                         

Açar sözlər: Oğuz qrupu, Türk dili, dil tarixi, oğuzların mənşəyi, Azərbaycan dili, Türkmən dili.

Kлючевые словa: Тюркские  языки,  огузского деления, история,  демография, Огуз группа, Туркменский язык.

Key words: Oguz group, the Turkish language, language history, Origin of Seljuks, The Azerbaijanian language, Turkmen language.

                                                                                                  Резюме

В статье  исследуется  историческое  прошлое  тюркских языков огузской группы. Автор попытался дать информацию об истории расхождения родствен­ных тюркских языков – азербайджанского, турецкого, туркменского и гагауз­ского. Причины различия в этих языках обусловлены   исторической  разобщен­ностью, нарушением  связей .

Summary

The article examines the historical past of the Turkic languages Oguz group. The author tries to give information about the history of differences related Turkic languages - Azerbaijani, Turkish, Turkmen and Gagauz. The reasons for the differen­ces in these languages due to the historical fragmentation, broken links.

 

 

 

Rəyçi:  dos.E.Vəliyeva

 

                                                                              C.M.Əliyeva

ROMAN DİLLƏRİNİN TARİXİ İNKİŞAFI VƏ STRUKTUR ÜMUMİLİYİ

Genetik cəhətdən qohum olan roman dilləri qrammatika sahəsində çoxlu ümumi tipoloji xüsusiyyətlərə malikdirlər. Həmçinin onların lüğət fondu da müəyyən dərəcədə eynidir, lakin fonetika sahəsində maksimal dərəcədə fərqlənirlər. Belə ki, hər hansı latın mənşəli bir söz qrammatik cəhətdən eyni kateqoriyaya malik olub, eyni məna bildirsə də fonetik cəhətdən elə fərqlənə bilər ki, onu yalnız roman dillərinin tarixi fonetikasının tədqiqatçısı başa düşə bilər. Məsələn:

Lat.dilində - aqua           filius

İsp.dilində - agua           hijo

Frans.dilində - aqua        fils

İş burasındadır ki, sözün əsasını təşkil edən səslər (fonemlər) sözün mənası ilə birbaşa bağlı deyil. Mətndə sözün mənasının dəyişməsi onun səslənməsinə təsir etmir və əksinə fonetik variasiyalar onun mənasına laqeyddir (seyças-şas).

Leksik və qrammatik dəyişmələrin əsasını təşkil edən və onlara müxtəlif dillərdə nisbi eynilik verən obyektiv aləmin təzahürlərini təsrif etmək və ya inikas etmək cəhdinin fonetik proseslərə heç bir dəxli yoxdur. Səs dəyişmələri –

I – kommunikasiyanın artikulyar mexanizmi ilə,

II – səs fonemlərinin fərqli funksiyası ilə,

III – ekstralinqvistik faktorlarla əlaqədardırlar (yəni, hər hansı bir dil kollektivinin həyatı ilə bağlı olan mədəni və siyasi hadisələrin təsiri ilə yayılmış yeni dil normaları və nümunələri)

Roma imperiyasının süqutundan sonra romanlaşdırılmış əhalinin nitqi ədəbi latın dili normasının nəzarətindən çıxır. Bu hal Qərbi Avropada VI-VII əsr, şərq regionlarında isə XII əsrə qədər davam edir. Bu səbəbdən roman sözlərinin fonetik fərqlərinin və onların latın etimonlarının materialları danışıq dilinin səslərinin inkişafını öyrənmək üçün zəngin materiala malikdir. Bu inkişafın qanunauyğunluqları gənc qrammatiklər (Matezius, empirik tədqiqat) tərəfindən detallarla tətbiq olunmuş və onlara ”fonetik qanunlar” adı verilmişdir. Yəni, “eyni səs, eyni fonetik şəraitdə müəyyən vaxt sahəsində və verilmiş ərazidə rast gəlinən bütün sözlərdə eyni cür dəyişir”. Fonetik şərait deyi­lən­də həm onun yanındakı söz, həm də onun sözdə və hecada  tutduğu yer nəzərdə tutulur.

Fonetik qanun termini nisbidir. O, bir səsin müxtəlif fonetik şəraitdə inkişafını təxmin edir. Fonetik qanun şərti olaraq elə dəyişmələr adlanır ki, dilin inkişafının müəyyən tarixi anlarında avtomatik olaraq təzahür etsin. Fonetik dəyişmələr kontekstlə əlaqəli və spontan xarakter daşıya bilər. Pozisyon dəyişmələr səsin fonetik əhatəsinin artikulyator reaksiyası nəticəsində yaranır. Bunlar – assimilyasiya, dissimilyasiya, metateza, afereza, sinkopa, atakopa, proteza, epenteza və epitezadır.

Assimilyasiya – proqressiv, reqressiv, tam və distant olan dillər.

Proqressiv – lat. d. Mundus – it. d  Mono

Xalq lat.d. – gamba, camba – katalan d. Cama (ayaq)

Reqressiv - – lat. d. Factui – it. D. fatto 

Dissimilyasiya – uzun bir səsin elementləri arasında yarana bilər (diftonqlar). Məsələn, saitlər vurğu altında açıq hecada uzanır və keyfiyyətini dəyişirlər. Lat.d. bonus – it.d. boono, - isp. D. bueno.

İspan dilində qoşa “nn” və qoşa “ll” sadələşib “n” və “y” çevrilir.

Metateza – səslərin yerinin dəyişməsi halıdır. Bu yalnız sonor samitlərə və “y” yota hərifinə aiddir. Məslən, lat.d. periculum – isp.d. peligro lat. d. miraculum – isp.d. milagro və s.

Spontan dəyişmələr – müxtəlif roman dillərində bəzi fonetik qanunların dəyişməsi səsin əhatəsindən və ona təsir edən artikulyar tendensiyalardan (ənənələrdən) asılı deyil. Adətən onlar spontan (qəfil) dəyişmələr adlanır. Bunların arasında vurğudan asılı olan, heca tipindən asılı olan və s. Həm də tamamilə spontan dəyişmələri seçmək lazımdır.

Birinci qrupa əsas etibarilə saitin vurğu altında diftonqlaşması halı; lat.d. petra – it.d. pietra-fr.d. pierra, bundan başqa “a” saitinin açıq hecada “e” keçməsi (bu Fransa və Şimali İtaliya üçün xarakterikdir. Məsələn: hospitalem-fr.d.-hotel)

Tam mənada spontan dəyişmələrə  xalq latın dilində i-e keçməsi halıdır. Bu hala sardiniyadan başqa Roma imperiyasının bütün ərazilərində rast gəlirik. Məsələn: piscem-pesce, lat.d. dormit-dormer.

Həmçinin latın dilində sözün əvvəlində gələn “f-h” keçməsi halı da spontan dəyişmələr aiddir. Məsələn: lat.d. ferrum-kphnə isp.d. herro, lat.d. filius-isp.d. hijo.

Bu cür spontan dəyişmələri əksər halda dil kontaktları ilə izah edirlər. Məsələn “a-e” keçməsi kelt substratı, diftonqlaşma həm kelt həm də german dillərinin təsiri, “f-h” və ispan dilində olan “g” səinə keçməsi isə bask substratı ilə izah olunur.

Digər tərəfdən spontan dəyişmələr substrantdan asılı olmaya bilər.

Ritmik qrupda yaranan dəyişmələr

Bütün fonetik dəyişmələr yalnız sözün hüdudlarında deyil, ritmik qrupun tərkibində də baş verə bilər. Sözün səs tərkibinin müxtəlifliyi onun sintaktik əhatəsindən asılı olaraq ən əvvəl danışıq dili üçün xarakterikdir.

 Assimilyasiya müxtəlifliyi onunla izah olunur ki, səsin artırılması və ya azaldılması ritmik qrupda iki sözün toqquşması zamanı sözün əvvəlində və ya ritmik qrupun sonunda baş verir (e-tələffüsü).

Fonosintaksisin təzahürü roman dillərində və ilkin yazı nümunələrində özünü gös­tərir. Fonosintaksisin təzahürləri sözün fonetik inkişafından, onun sintaktik avtono­mi­yasından və qeyri-avtonomiyasından asılıdır.

Məsələn latın dilinin mənsubiyyət və işarə əvəzlikləri ya substantiv (mübtəda) ya da adyektiv (təyin) funksiyasında işləndiyindən roman dillərində iki forma yaranır; vurğulu təyin əvəzlikləri və vurğusuz təyin əvəzlikləri.

Məsələn: ispan dilində mio, tuyo, suyo – mi, tu, su.

Fransız dilində mien, tien, sien – mon, ton, son.

İşarə əvəzliklərinin formasından – ille, illa, tək halda, illos, illas, cəm halda, roman dillərində artikl yaranmışdır.

İspan dilində- el, lo,la,tək halda, los,las cəm halda

Fransız dilində - le, la , tək, les cəm

Qeyri-avtonom sözlərin əvvəlki sözlə (enkliza) və ya özündən sonrakı sözlə fonetik qovuşması həmişə artikllə sözönlərində baş verir. Məsələn ispan dilində de- el=del, fransız dilində de-le=du

Bütün roman dillərində (rumın dili istista olmaqla) artikl işarə əvəzliklərindən yaranmışdır.

Vurğu – onun latın və roman dillərində olan xüsusiyyətləri

Latın sözlərinin prosodik strukturu roman dillərində olan sözün prosodik strujkturundan vurğunun xarakterindən, hecanın qısa və ya uzun olması ilə fərqlənir. Latın dilində bir qayda olaraq vurğu birhecalı sözlərdə saitin üstünə düşür (oxytona). İkihecalı sözlərdə axırdan ikinci hecaya düşür.

Məsələn: cor, pax, fons və s.bir hecalı a-qua, vi-ta, por-ta iki hecalı.

Axırdan ikinci hecadakı sait qısa tələffüs olunarsa vurğu axırdan üçüncü hecaya keçir.

           Latın dilində vurğunun növləri hələ də mübahisəlidir. Fərziyyələrə görə arxaiq latın dilində vurğunun yalnış iki növü mövcud olmuşdur: birinci və ikinci hecalar üzərində olan vurğu (saitin uzun və qısalığından asılı olaraq, bu həm də musiqili vurğu adlandırılırdı). Lakin latın dilinin Appenin yarımadasında və onun xaricində yayılmağa başlandığı haldan vurğunun forması dəyişir, çünki o, digər xalqlar tərəfindən çətinliklə qavranılırdı. Bu səbəbdən vurğunun daha uyğun formaları yaranmağa başlanır. Xalq latın dilində tədricən uzun və eyni vaxtda eyni sırada olan fonemlərin uyğunlaşması və diftonqların sıxışdırılması halı baş verir. Xalq latın dilində saitlərdə baş verən bu dəyişmələr müxtəlif əyalətlərdə Romaniyanı dörd müxtəlif hissələrə parçalayır: İtalıya – Etruriya (yəni Toskana), Qaliya və İspaniya

A)   Orta cinsin morfoloji kateqoriyasının itməsi; II növ hallanmada adlıq halının şəkilçisi “a” qadın cinsinin çəkilçisi ilə oxşar olduğundan qadın cinsi kimi qavranılır.

B)    B) hallanmanın morfoloji kateqoriyasının itməsi; xalq latın dilində hallanmaların və halların sayı azalır, bununla əlaqədar sözönlərinin rolu artır.

C)    artiklin yaranması; müəyyən artikl ismin mətindəki əlaqələrini bildirir. Artikl olmayan dillərdə bu əlaqələr mətnin ümumi mənasından təyin olunur. Artikl roman dillərində isimdən əvvəl gəlir, yalnız balkan-roman dillərində onunla birləşərək hallara görə dəyişir.

İsmin qrammatik kateqoriyaları

Cins kateqoriyası – latın dilində isimlər üç cinsə bölünürdü: kişi, üsdın, orta. Lakin bu bökgü onların mənası ilə bağlı deyildi. Orta cinsli isimlər adətən cansız əşyalara aid idi. Bundan başqa adlıq halında isimlərdə konkret cins şəkilçisi yox idi. İsmin cinsi luğəti forma vasitəsilə təyin olunurdu. Latın dilindən roman dilinə keçən zaman aşağıdakı dəyişikliklər baş verir:

Son şəkilçiləri “m” və “s”-in  zəifləməsi nəticəsində orta cins itir, onlardan bəziləri qadın cinsi, bəziləri isə kişi cinsi ilə əvəz olunur. İsimlərin cinsi müxtəlif hallanmalarda müxtəlif idi, çünki cəm halının yeganə bir şəkilçisi yox idi.

          Hallanmaların sayının azalması, həm də bəzi roman dillərində halların ixtisara düşməsi yeganə bir cəm şəkilçisini “s” gətirib çıxarır.

          Müasir fransız dilində sözün sonunda “s” hərfinin tələffüs olunmaması cəm halında fonetik formanın dəyişməsinə səbəb olur. Məsələn: le livre, les livres, cheveaux – les cheveaux. Bundan başqa cəm halının forması başqa şəkilçilərlə - le chat, les chats.

          İtaliya və Balkan areolunda tək və cəm hal formaları latın dilində olan birinci və ikinci növ hallanmaların cəm şəkilçiləri ilə ifadə olunur.

Məsələn: it.d. casa – case (ae cəm h.) lupo-lupi və s.

İsimlərin halanması

          Klassik latın dilində isimlərin 5 növ hallanması var. I və II növ hallanmada ismin adlıq halının konkret konkret şəkilçiləri var və onlar cinsə görə seçilir. Bura həmçinin mənsubiyyət əvəzlikləri və sifətlər də aiddir. Onlar eyni şəkilçilərə malikdirlər. III növ hallanmada isə adlıq halının konkret şəkilçisi yoxdur və onların əksəriyyəti hallanma zamanı öz kökünü dəyişir. Onların hallanması da fərqlənir. İsmin kökünün necə dəyiş­məsi luğət vasitəsilə təyin olunurdu. Aydındır ki, belə bir formanı yadda saxlamaq çətin idi və danışıq dilində qayda tez tez pozulurdu. Həmçinin sifətlərdə də eyni hal baş verirdi.

          IV növ hallanmaya aid ismilər II növ hallanma ilə oxşar idi (hər ikisi adlıq haldan “us” şəkilçisi ilə bitirdi) buna görə də bu isimlər tədricən II növ hallanmaya keçir. V növ hallanmaya aid olan isimlər də eyni səbəbdən III növ hallanmaya bəziləri isə “a” ilə bitənlər I növ hallanmaya keçir. Beləliklə latın dilinin sonrakı dövrlərində hallanmaların sayı azalır.

SİFƏT

          Sifət bildiyimiz kimi ismin xüsusiyyətini və keyfiyyətini bildiri. Keyfiyyət bildirən sifətlər adətən bit kökdən ibarət olur. Azaltma bildirən xüsusiyyətlər latın dilində “ulus, ellus” suffiksi ilə işlədilirdi. Məsələn: bellulus, misellus və s. Roman dilində bu forma dəyişir: ispan dilində “ito, cito” ilə əvəz olunur. Məsələn: pequenito, pobrecito və s. Fransız dilində nadir istesnalıqları nəzərə almasaq belə forma yoxdur.

          Roman dillərində təyini sifətlər öz kökünü latın dilindən götürmüşlər. Buna görə də bu dillərdə latın suffiksləri özünü saxlamaqdadır. Məsələn:

Lat. d.

İtal. D

İspan d

Frans.d.

Mortalis

Mortale

Mortal

Mortel

Hostilis

Ostile

Hostil

Hostil

Credibilis

Credibile

Credible

Croyable

FEL

          Klassik latın dilində fellər öz təsrifinə görə 4 qrupa bölünür.

I qrupa kökü – a, II qrupa e (uzun e saiti), III qrupa – e (qısa e saiti) və IV qrupa = i saiti ilə bitən fellər aiddir. Xalq latın dili formalaşandan sonra III qrup fellərinin bir qismi II, bir qismi isə IV qrupa keçir və qrupların sayı azalır.

Şəxs sonluqları – Felin şəxs sonluqları mübtədanın qrammatik göstəricisi kimi bütünlükdə olduğunu, III şəxsdə isə qeyri –müəyyən şəxsi bildirir. Latın dilində şəxs bildirən fleksiyalar 3 formaya malikdir: 1) məlum növ – aktiv forma tək halda-o (m), s, t, cəm halda isə - mus, tis, nt.

2) məhcul növ – passiv forma tək halda – or (r), ris, tur, cəm halda – mur, mini, ntur

3) perfekt aktiv – tək halda – i, isti, it cəm halda imus, istis, erunt

Perfektin passiv forması isə analitik üsulla düzəlir.

Hal şəkilçilərindən fərqli olaraq fellərdə şəxs sonluqları roman dillərində demək olar ki, dəyişməz qalmışdır. Ən çox isə bu ispan və portuqal dillərinə xasdır. Fransız dilində də bəzi şəxs sonluqları çox oxşardır. Məsələn:

Latın d.II ş. Təkində - s, fransız dilində - es I qrup, is II qrup, s(es) II qrup;

Cəm halda latın d. I ş –mus, fransız dilində - ons və s.

Beləliklə bütünlükdə roman dillərində şəxs sonlulğu paradiqmi latn dilindən daha çox sintetik forması ilə fərqlənir. Lakin fransız dilində əsas rolu fleksiya deyil mütləq şəxs əvəzliyi göstəricisi oynayır. Bu baxımdan ispan, italyan, portuqal və sərd dilləri latın dilinə daha yaxındır.

Zaman formaları

          Felin indikativ forması bilvasitə və ya bilavasitə indiki zamanla, danışıq zamanı ilə əlaqədardır. Bu indikativin əsas xarakteristikasıdır.

          Latın və roman dillərində zaman sistemi eyni prinsip əsasında qurulmuşdur. Bu baxımdan klassik latın dilində iki sistem mövcüddur – I infekt sistemi – yəni indiki zamanla, danışıq anı ilə bağlı olan zamanlar, (indiki, bitməmiş keçmiş və yaxın gələcək) və II perfekt sistemi – bitmiş, tamamlanmış zamanlar. (bitmiş keçmiş zaman, əvvəl keçmiş zaman və II gələcək – uzaq gələcək). Roman dillərində hər iki sistemə aid olan müvafiq formalar mövcuddur və hətta bəzi dillərdə (ispan) onların düzəlmə qaydası da uyğun gəlir. Bütün dillərdə indiki zaman hərəkətin hal-hazırda icra olunmasını bildirir. Bitməmiş keçmiş zamanda hərəkət keçmişə aid olsa da, davamedicidir, indiki zamanla əlaqəlidir. Bu xüsusiyyət də bütün roman dilləri üçün xarakterikdir. Bu zamanın düzəlmə qaydası da roman dillərində oxşardır.      

Резюме

Генетически родственные романские языки имеют много общих типологических черт, фонетических, грамматических и т.д. Сопоставив эти особенности можно определить родство романских языков. В данной статье рассматриваются как фонетические, так и грамматические, лексические изменения, структура языков.

Ключевые слова: родственные языки, особенность, изменения, исследование

 

Resume

Roman language espying genetically akin have many common typological features, phonetic, grammatical, etc. Comparing such features we can define relationship among roman languages.  This article studies phonetic, grammatical, lexical changes, as well as structure of languages. 

Key words: Kin languages, Feature, Changes, Research 

 

Rəyçi: dos.C.Murad


Əliyeva Günel Nizami qızı

“KİTABİ-DƏDƏ QORQUD” DASTANLARINDA BƏDİİ TƏYİN

Xalqımızın çoxəsrlik tarixini unutmamaq, soykökümüzdən uzaqlaşmaq, milli mentallığımıza, adət-ənənələrimizə sahiblənmək hər bir Azərbaycan vətəndaşının ən ümdə vəzifəsidir. Düşmən saxtalaşdırmalarına qarşı durmaq, bizim olanı mühafizə etmək şərəfli borcumuzdur.

Tarixi, mədəni, mənəvi sərvətimiz olan ədəbi abidələrimizin tədqiqi, təhlili, təbliği bu baxımdan böyük əhəmiyyət kəsb edir (2.62) . Xalqımızın dünya ədəbiyyatı xəzinəsinə bəxş etdiyi “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanı bir xəzinə mahiyyətindədir. Xalqımızın yaranışı, mənşəyi məsələsini, dünənimizi, tariximizi, etnoqrafiyamızı və s. bizə göstərən dastan milli mövcudluğumuzun əvəzsiz qaynağıdır. Azərbaycan Respublikası müstəqillik əldə etdikdən sonra dastanın tədqiq və təbliği ilə bağlı böyük işlər görülməyə başladı. Bu görkəmli abidənin 1300 illik yubileyinin keçirilməsi ilə bağlı ümummilli lider Heydər Əliyevin 27 fevral 1997-ci il tarixli fərmanını verməsi bu sahədə aparılan işlərin sayını nəzərə çarpacaq dərəcədə artırdı. Bu fərman vaxtilə “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanının dəyərli tədqiqatçılarından olan M.Təhmasib, H.Araslı, Ə.Sultanlı, Ə.Dəmirçizadə və başqalarının haqsız təzyiqlərə məruz qalmalarına layiqli cavab oldu. Eposu “milli varlığımızın mötəbər qaynağı” adlandıran H.Əliyev qeyd olunan fərmanı imzalamaqla xalqın kökünə qayıtması,yaratdığı və yaşatdığı tarixə sahib çıxmağı nəzərdə tutaraq, qorqudşünaslıqda çox vacib bir səhifə açmış oldu.

Dünya ədəbiyyatına məxsus faktlar göstərir ki, qədim tarixə malik xalqların “varlığını ən dolğun və bitkin şəkildə əks” etdirən, “xalqın həyat tərzi, güzəranı, ədəb-ərkan qaydaları, adət-ənənələri, milli xarakterin ruhu və dərin mahiyyəti tam şəkildə ifadə olunan “əsas kitab”, “təməl kitab”, “baş kitab” (Anar) olur. Azərbaycan xalqının belə bir Ana kitabı “Kitabi-Dədə Qorqud”dur.

“Kitabi-Dədə Qorqud” böyük ədəbi-bədii abidə”dir (Ə.Sultanlı).

Ana kitab - “Kitabi-Dədə Qorqud” bütövlükdə bədii yaradıcılıqda əvəzsiz yaradıcılıq qaynağıdır. Eposdakı ideya-məzmun dərinliyi, obrazların mənəvi-əxlaqi zənginliyi, qəhrəmanların vətənpərvərliyi və humanizmi, etnoqrafik motivlər dəyərlidir. Dilçi türkoloq, etnoqraf, folklorşünas və tarixçilər üçün tükənməz informasiya mənbəyi hesab olunur.

“Kitabi-Dədə Qorqud”un - ifadan çıxıb abidəyə çevrilmiş eposun tariximizin, mədəniyyət və incəsənətimizin… qaynağı olması fikrini təsdiq edən çoxlu ədəbi-bədii faktlar vardır.

“Kitabi-Dədə Qorqud” dastanı haqqında ən dəyərli sözləri “Kitabi-Dədə Qorqud” Ensiklopediyasının II cildinə yazdığı ön sözdə milli liderimiz Heydər Əliyev söyləmişdir. O demişdir: “Kitabi-Dədə Qorqud” qəhrəmanlıq eposudur. Bizim zəngin tariximiz, qədim mədəniyyətimiz və milli mənəvi dəyərlərimiz “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanında öz əksini tapmışdır. Bu epos bizim milli sərvətimiz, etika kitabımız, əxlaq kodeksimizdir. Eyni zamanda milli estetikamızın mötəbər qaynağı olaraq mənəvi və estetik dəyərlərin vəhdətini özündə əks etdirir”.

Xalq təfəkkürünün məhsulu olan bu sənət abidəsində ulu babalarımızın həyat tərzi, məişət şəraiti, adət-ənənə məsələsi, böyüyə hörmət, qadına, anaya məhəbbət hissi, eyni zamanda etnoqrafiyamızın digər cəhətləri də öz əksini çox mükəmməl şəkildə tapmışdır (2.40)

“Kitabi-Dədə Qorqud”- Azərbaycan ədəbi dilinin ilk təşəkkül dövründə yaranmış ən görkəmli abidədir.

“Kitabi-Dədə Qorqud”- mənşəyi etibari ilə qədim türk epos təfəkkürünün məhsuludur, bununla belə formalaşması IX-XI əsrlərə (və daha əvvəllərə) aiddir. XVI əsrdə son dəfə yazıya alınmışdır. Son nüsxənin şifahi olaraq ozanlardan, yaxud XI əsrə aid əlyazmasından köçürülməsi mübahisəlidir, lakin fakt faktlığında qalır ki, “Kitabi-Dədə Qorqud”un dili ən geci XI-XII əsrlər Azərbaycan ədəbi dilidir və şifahi formadan yazılı formaya keçid dövrünün məhsuludur (6.62).

“Kitabi-Dədə Qorqud”un poetik enerjisi onun leksikasında- söz və ifadə obrazlarında daha geniş əks olunur; burada lüğəvi vahidin müstəqim mənası ilə məcazi mənası arasında sərhəd qoymaq bir sıra hallarda, ümumiyyətlə, mümkün deyil, şübhəsiz, həmin cəhət dövrün təfəkkür mədəniyyəti ilə bilavasitə bağlıdır. Qeyd etmək lazımdır ki, “Kitab”ın söz-obrazları, adətən təbiətlə (təbii olanla) insan (bəşəri olan) xüsusiyyətlərinin müqayisəsinə əsaslanır, həmin müqayisədən çıxır və poetik normativlik qazanır:

“Kitab”da sözün estetik məzmunu, görünür, epik təfəkkür üçün tamamilə xarakterik olaraq epitetlərdə faktlaşır, lakin bir daha qeyd etməyə ehtiyac var ki, adətən bu və ya digər təyinin məhz epitet kimi qavranılması bizim müasir təsəvvürümüzlə şərtlənir. Digər tərəfdən, abidənin dilində təyin “mütləqliy”i, yaxud “mütləq təyinlilik” özünü göstərir- elə bir anlayış yoxdur ki, sözün geniş mənasında təyinlənməsin, hətta xüsusi adlar belə mütləq təyinlə işlənir: Çaya çalmalu, çal qaraquş ərdəmlü,  qurqurama, quşaqlu, qulağı altun kübəli, Qalın Oğuz bənglərini bir-bir atından yıqıcı, Qazlıq qoca oğlı bəg Yegnəg.

“Kitabi-Dədə Qorqdu”un dilindəki bütün əsas anlayışların sabit təyinləri mövcuddur; Məsələn:

Qılıc- qara polat uz qılıc

Yay- ağ tozluca qatı yay

Ana- ağ birçəklü ana

Baba- ağ saqqalu baba

Kafər- yeddi bin qaftanının ardı yırtıxlu, yarımından qara saçlu, sası dinlü, din düşməni alaca atlu kafər və s.

Müraciət məqamında təyinlər xüsusilə funksionaldır:

Alan-alçaq həva yerdən gələn arğış,

Bəb babamın, qadın anamın sağatı arğış,

Ayağı uzın şahbaz ata binən arğış,

Ünim anal, sözüm dinlə, arğış!

Göründüyü kimi, burada kimə müraciət olunduğu bilavasitə məlumdur (arğış), xüsusi hallarda isə ancaq təyinlər sadlanır:

Alar sabah sapa yerdə dikiləndə ağ ban evil,

Atlasda yapılan gög sayvanlu,

Tavla-tavla çəkiləndə şahbaz atlu,

Çağıruban dad verəndə yol çavuşlu.

Burada isə kimə müraciət olunduğu bilavasitə məlum deyil (yəni müraciət konstektində kiminsə adı çəkilmir), ancaq bütün bu əlamətlər Qazan xana mənsubdur. “Kitab”da əşyalar kimi qəhrəmanlar da ancaq və ancaq onlara məxsus olan sabit təyinlərlə xatırladırlar.

 “Kitabi-Dədə Qorqud”un leksik poetikasında təbiilik olduqca güclüdür: acı yaş; qanlı-qanlı su, qarğu kibi qara saç, güz alması kibi al yanaq; qaza bənzər qızumun-gəlinimin çiçəgi, qulunım oğul, dəvəcə böyimişsən, qarıcı beynin yoq, qara dəniz kibbi yayqanıb gələn, aqındılı görkli sular qarısa, qara taşmaz, ağ yıldırım olub şaqırayım, ağzın qurusun, dilin cürüsün və s. həmin təbiilik, poetika üzrə mütəxəssislərin demək olar ki, hamısının təkrar etdiyi kimi tipoloji hadisədir və qədim poetik təfəkkür üçün xarakterikdir.

“Kitabi-Dədə Qorqud”  Oğuz türkləri tarixinin bədii salnaməsi, Azərbaycan türklərinin qan yaddaşıdır. Türkün tarixində yeddi möcüzədən biri kimi qiymətləndirilən “Kitabi-Dədə Qorqud” düşüncə tariximizdə didaktik bir dərsliyə dönüb. Bu müqəddəs kitab ilk növbədə dilinin gözəlliyi ilə insanı heyran qoyur. Kitabın dili qədim, eyni zamanda mükəmməl və yetkindir. Dastanı diqqətlə oxuduqda min üç yüz il əvvəlki dilimizin lüğəti və qrammatikası ilə bugünkü dilimizə çox yaxın olduğunu görürük. “Dədə Qorqud kitabı” təkcə dil tarixindən deyil, o cümlədən Oğuz elinin dünənindən, Azərbaycan adlı məkanın coğrafiyasından da məlumat verir. Bu dövr haqqında araşdırma aparan istənilən elm adamı öz axtardığını bu kitabda tapa bilər.

 

ƏDƏBİYYAT

  1. Abdullayev Ə. Y.Seyidov, A.Həsənov. Müasir Azərbaycan dili (Sintaksis). IV hissə. Bakı, “Maarif”. 1972.
  2. Ana kitabımız-Dədə Qorqud-Sumqayıt, 2015.
  3. Dəmirçizadə Ə. Azərbaycan ədəbi dilinin tarixi. Bakı, “Maarif” nəşriyyatı. 1979.
  4. Kazımov Q. Müasir Azərbaycan dili. Bakı, “Elm və təhsil” 2010.
  5. “Kitabi-Dədə Qorqud”. Bakı,”Öndər nəşriyyatı”. 2004.
  6. Xudiyev N. Azərbaycan ədəbi dil tarixi. Ankara, 1994.
  7. Qorqud ədəbiyyatı. “Bakı, Öndər nəşriyyatı”. 2004.

Açar sözlər: “Kitabi-Dədə Qorqud”, dastan, bədii təyin, sintaksis, cümlə üzvləri.

 

                                                                                        SUMMARY

                I n the  article  fiction  determines  are  analyzed  from  the  aspect. Linguistics  in  the  language  of  Turkish  speaking  peoples’  written  epos “ Dede Gorgud”  As  wellas  there  are  some stabil  determines  in  the  epos.

As  these  determines  are  stabil  sometimes  only  determines  are  used  without  using  those  words. According  to  the  determine  it  is  clear  about  what  conception  is  spoken.

The  epos  “Kitabi Dede Gorgud”  are  personified  main  features  itself. Though  this  epos  is  very  valuable  and  irreplaceable.

Key  words:  Kitabi dedeG orgud, epos, fiction, determines,  syntaxes, the  parts  of  sentence

 

 

      Rəyçi; dos. Əliyeva Ə.

 

Əliyeva Xuraman Ağasalam qızı

ALMAN VƏ AZƏRBAYCAN DİLLƏRİNDƏ ETİKET

QAYDALARI VƏ ÜNSİYYƏT FORMALARI

                Nitq etiketi və ünsiyyət mədəniyyəti bir – biri ilə sıx əlaqədardır.  Bunlar bir – birindən ayrılmaz və  bir – birini tamamlayan anlayışlardır. Ünsiyyət prosesində danışıq özünü üç formada təqdim edə və ya tanıtdıra bilər: 1) öz hərəkəti, rəftarı, təbiəti ilə; 2) şəxsiyyəti, elm və mədəni səviyyəsi ilə; 3) kim ilə necə və kimə nədən danışmağı ilə və s. Niq mədəniyyətində mədəni danışıq etikası və müraciət qaydaları mühüm yer tutur. Hər bir adam ictimai yerlərdə, kollektivdə və ailədə danışıq etikasını gözləməli və kimə necə müraciət qaydalarını yaxşı bilməlidir.

                Danışıq etikalarının öz normaları var. Bu bir sistemdir. Bu sistemin komponentləri möxtəlifdir: 1) müraciət qaydaları; 2) şad və ya qəmli xəbərləri çatdırma qaydaları; 3) dinləmə qaydaları; 4) söhbətə qoşulma qaydaları; 5) verilən suallara mədəni cavab qaydaları; 6) mimika və jestlərdən məqamında istifadə etmə qaydaları və s. Etiket sözü Fransada meydana çıxmış və XİV Lüdovikin zamanından işlənməkdədir. Hər bir cəmiyyətdə etiket əxlaqi davranış normalarını tənzimləyən icazələr və qadağlar sistemi kimi tədricən inkişaf edib formalaşır: balacaları qoruma, qadına qayğı, böyüklərə hörmət, ətrafdakılara nəvaziş, əməksevərlik, vicdanlılıq və.s. etiket normalarında öz əksini tapır. Beləliklə etiket və etika birləşmiş olur. Lüğətlərdə etika sözünün bir mənasının da davranış (əxlaq) qaydaları olduğu göstərilir.

                Hər cəmiyyətdə etiket işarələri hədsiz hesabsızdır. Bu işarələr ümummilli səciyyəli və müəyyən qrupa xas ola bilər. Onların bildirdiyi informasiyalar  aşağıdakı kimi qruplaşdırıla bilər: doğma – yad, yuxarılara məxsus, aşağılara məxsus, uzaq – yaxın, tanış – özgə, istənilən – istənilməyən və.s.

                Etiket insanın hansı qrupa daxil olduğunu başqalarına bildirən müxtəlif (sözlü) verbal və sözsüz (qeyri - verbal) işarələrə deyilir. Etiket işarələri müəyyən cəmiy­yətdə icra edilməsi zəruri sayılan qaydalar sistemidir. Bu qaydalara etməmək olmaz. Etiket dil və nitqə məxsus vahidlər olub, davranış qaydalarını ifadə edir, hər cəmiy­yət­də insanlar arasında normal münasibətləri, yəni xeyirxahlıq münasibətlərini bildir­məyə xidmət edir. Digər tərəfdən etiket məhz müvafiq situasiyada və ünsiyyət şəra­itin­də hər kəsin faydalandığı , əlverişli bildiyi nitq vasitələrini tənzimləyir. İnsan hər gün dəfələrlə nitq etiketindən istifadə edir, başqalarına müraciət edib onları salam­layır, bağışlayır, təşəkkür edir, uğurlar arzulayır və.s. Biz başqasının qayğısına qalır, dərdinə şərik olur, hərəkətini bəyənir, ona kompliment deyir və öz sevincimizi kimin­ləsə bölüşürük. Bütün bunlar rəsmi və ya qeyri – rəsmi yolla, konkret ünsiyyət şərai­tində, milli adət - ənənələrə uyğun, avtomatik yerinə yetirilir. Saysız – hesabsız streo­tip, sabit ifadə formaları vardır ki, onlar hər dəfə nitqdə yenidən yaradılmır, hazır şə­kildə işlədilir. Bununla belə, burada da yeniliklər, müasirlik öz təsirini göstərir. Bütün salamlaşmalarda, hal - əhval tutmalarda, təbrik və təşəkkürlərdə fatik funksiya əsas yer tutur.

                İnsanın həyat təzahürü və mahiyyəti onun fəaliyyətində öz əksini tapır. Bunların fərqi belədir ki, insan fəaliyyəti şüurlu məqsədə yönəlmiş olur, davaranış isə avtomatik, adətkarda olunmuş səciyyə daşıyır. Buna uyğun olaraq nitq fəaliyyəti nəzəriyyəsinin tərəfdarları, yəni psixolinqvistlər göstərirlər ki, nitq fəaliyyəti motivləşmiş nitq təzahürüdür, nitq davranışı isə müəyyən motivləşmədən məhrum, avtomatik, qəlib, streotip, şablonlar, trafaret nitq təzahürüdür.

                İnsanın nitq davaranışı  mürəkkəb hadisə olub, şəxsin tərbiyəsi, doğulduğu yer, təhsili, adətən ünsiyyət saxladığı mühit, bir şəxsiyyət kimi fərdi xüsusiyyətləri və milli mənsubiyyəti ilə əlaqədardır. Nitq davranışı avtomatik, streotip səciyyəlidir. Ona görə də, nitq davaranışı adətkarda olunmuş, streotip,  şablon ifadələrdə təzahür edir və müəyyən şəxsin sırf  fərdi nitq təzahürlərində  əks olunur. Buraya  habelə qeyri – verbal ünsiyyət vasitələri – jestlər, mimikalar, intonasiya vasitələri də əlavə edilir. Başqa sözlə, nitq davranışı müəyyən vaxtda, ölkədə, məkanda, ictimai qrupda, ailədə şəxsin səciyyəsi ilə əlaqələnir. Burada həm ümumi, həm də fərdi xüsusi əlamətlər çoxluq təşkil edir. Öz peşəsinə görə nitq fəaliyyəti ilə əlaqədar olan adam (mühazirəçi, jurnalist, müəllim, diktor və.s.) kütləvi cıxıılara adət edir, ünsiyyətdə özünü sərbəst hiss  edir; öz  nitqi, jestləri ilə dinləyicinin diqqətini cəlb edə bilir.

                Nitq davranışı ailədə hər kəsin rolu ilə əlaqədar olur. Evdə hər kəs (ata, ana, oğul, qız, nənə, baba) özünü müxtəlif şəkildə aparır: nitq davranışını da evdəki roluna görə tənzimləyir. Bir – biri ilə sözlü ünsiyyətə girən bir – birinə yad adamlar da hər bu ünsiyyətdən əvvəl və sözlü ünsiyyət prosesində ilk növbədə müsahibinin kimliyini müəyyənləşdirməyə cəhd göstərir. Bəs söhbətləşdiyin şəxsin kimliyini bilmək nə üçün az – çox dərəcədə zəruri sayılır?

                Başqalarının davranışını tənzimləmə vasitəsi kimi nitqin alət funksiyası təhriklər, göstərişlər, qadağalar, başqalarının hərəkətini planlaşdırmalar, müsahiblərin ictimai münasibətlərini planlaşdırmalar,  müsahiblərin ictimai münasibətlərini müəyyənləşdirmələr və.s. dil işarələrinin məzmunu şəklində təzahür etdikdə özünü aydın göstərir. İnstruksiyalar, əmrlər, qadağaları bildirən şüarlar və.s. dilin alət funksiyasının təzahürüdür və davranışı tənzimləyən vasitələrdir.

                İctimai hadisələrin nitq strukturlarına təsiri mühüm problemlərdəndir. Burada davranış normalarını əks etdirən strukturların mühüm rolu vardır. Cəmiyyətin tarixi inkişafı prosesində bir sıra dil strukturları əməl edilməsi bütün üzvlər üçün zəruri hesab edilən etiket normaları səciyyəsi kəsb edir. Deməli etiket əslində əxlaqi – tərbiyəvi termindir. Bu termin davranış normalarını əks etdirir və müəyyən dil kollektivinin bütün üzvləri üçün zəruri olan milli davranış qaydalarını ehtiva edir.

                Etiket normalarını adamlar dildən ayrılıqda qavramırlar. Odur ki, onları yalnız  ekstralinqvistik hadisə hesab etmək olmaz. Digər tərəfdən, bir sıra  normaların nitq ilə ifadə edilməsi də mümkün deyildir. Buna görə də bir şəxsin deyil, bir sıra  nəsillərin həyat təcrübəsini təsbit edən etiket qaydaları tipikləşmiş səciyyə kəsb edir. Başqa sözlə, bu normalar hər dəfə müvafiq şəraitdə təzədən yaradılmır, onlardan hazır şəkildə istifadə edilir (yəni bizdən əvvəl mövcuddur).

                Nəzərə alınmalıdır ki, etiket bir sıra fiziki davranış qaydalarının məcmusudur, mahiyyətcə müəyyən bədən hərəkətlərindən ibarətdir, yəni bir şəxsin başqasına və ya başqalarına nisbətdə tutduğu müəyyən məkanda bədən hərəkətləridir. İctimai həyatın bu cəhəti adətən etnosemiotika çəçivəsində öyrənilir. Məlumdur ki, təzimlər, reveranslar, əlsıxmalar və ictimai dəyərli digər fiziki hərəkətlər, bir qayda olaraq, müəyyən streotip ifadələrlə müşaiyət edilir ki, həmin hərəkətləri həm dilçilik elmi, həm də psixolinqvistika və sosiolinqvistika elmləri öyrənir.

                Müsahibə müraciət etiket işarələri ilə əlaqədar olaraq ən geniş miqyasda işlədilən dil vahidləridir. Şəxsə müraciət etməklə onu müvafiq şəkildə adlandırılar, ictimai mövqeyini, rolunu, ona olan münasibəti bildirirlər. Müraciətlər haqqında müxtəlif xalqlarda tez – tez müzakirələr açılması heç də təsadüfi deyildir. Müraciətlər müxtəlif  adlarla (şəxs adları, qohumluq adları, sənət –peşə bildirən sözlər, müəyyən əlamət adları və.s.) əlaqədar və onların əsasında meydana gəlir. Məsələn, Alterchen!, Chef!, Genosse!, Herzchen!, Kind!, Schatz!, Tochter!, və.s.

                Əsl ünsiyyət isə insanın müraciəti ilə başlanır. Salam vermək, kef - əhval tutmaq müraciətin ilkin şərtidir. Hər bir kəs xüsusən ziyalılar kimə, harada və necə müraciət etməyi bilməlidirlər. Ailədə xoş ünsiyyət, mehribanlıq, işdə, kollektiv arasında səmimi münasibət, qayğı, hörmət və həvəsləndirmə yaradır.

                Tusinin danışıq etikası haqqında Xİİ əsrdə dediyi sözlər Azərbaycan xalqının bu günü üçün də əhəmiyyətlidir. O demişdir: “Az danışmağı, susmağı, soruşanda cavab verməyi, böyüklərə qulaq asmağı öyrətməli, nalayiq sözlər, söyüşlər, yersiz kəlmələr işlətmədən utandırmalı. Gözəl, zərif, xoş kəlamlardan istifadə etdikdə tərifləməməli, belə danışığa adət etmək hüsn – rəğbət oyatmalıdır. O, özünə, müəlliminə, özündən yaşca böyük olanlara hörmət və xidmət etməyi bilməlidir. Çox danışmamalı, başqasının sözünü yarımçıq kəsməməlidir. Böyüklərlə danışarkən kinayə işlətməməli, nə bərkdən, nə də yavaşdan, mülayim səslə özünü göstərməlidir. Nalayiq sözlər işlətməməli, qondarma düzəltməməli, ona deyilənlərə axıra qədər qulaq asmamış cavab verməməli, deyəcəyi fikri beynində bişirməmiş dilinə gətirməməlidir.  Nalayiq sözlər işlətməməli, dilini söyüşə öyrətməməlidir. Hər məclisə müvafiq danışmağı bacarmalıdır. Söz vaxtı əl – qolunu işə salmamalı, qaş – gözünü oynatmamalıdır. Belə hərəkətləri ancaq danışılan əhvalat tələb etdikdə nəzakətlə və gözəl bir tərzdə göstərmək olar. Qeybət, böhtan, iftira, yalançılıqdan çəkinməlidir. Ümumiyyətlə az danışmalı, çox eşitməlidir”.

                Bir filosofdan  soruşurlar: “Nə üçün az danışır, çox qulaq asırsan? ” Dedi: “Çünki mənə iki qulaq veriblər, bir dil, yəni, iki eşit, bir de!”

                Salamlaşma ifadəsi müsahib ilə kontakt yaratmağa xidmət edir və şəraiti müəyyənləşdirmək kommunikasiya aktını iştirakçılarından fərqləndirici əlamətlərini müəyyənləşdirməklə bütünlükdə söhbətə bir etiket donu verir.  Salamlaşma danışmağa başlama arzusunu ifadə edir, ünsiyyətin nə zaman və necə başladığını da əks etdirir. Salamın cavabını qaytarmamaq, yəni salam almamaq ən böyük qəbahətdir. Salam Allahın adlarındandır və ilahinin bütün gücünü, əzəmətini ehtiva edir. Odur ki, islam dünyasında əslində salama münasibət heç də salam verənə münasibət deyildir. Bəlkə, ilahiyə münasibətdir.              Allahın min bir adlarından olan “salam” sözü alqış və ya qarğış məqamında da işlədilir. Hətta acığı gəldiyi, xoşlamadığı bir şəxs də salam verəndə onu almaq müsəlmanın borcudur.

                Ümumiyyətlə, almalarda bir – birini salamlamaq üçün aşağıdakı ifadələrdən istifadə olunur. Guten Tag!, Tag!, Guten Morgen!, Morgen!, Guten Abend!, Hallo!, Grüss dich! və.s. (bura həmçinin adlar da əlavə oluna bilər).

                Vidalaşma replikaları isə belə izah oluna bilər: Rəsmi üsluba məxsus auf Wiedersehen ifadəsi işgüzar dairələrdə, idarələrdə, xidmət sahələrində işlədilir. Familyar üsluba məxsus Tschüss və başqa ifadələr isə qohumlar, dostlar, tay – tuşlar, bir – birinə sən deyə müraciət edən şəxslər arasında işləkdir. Əvvəllər yalnız Azər­baycanın cənubunda işlək olan Tschüss vidalaşma replikasından hal – hazırda  bütün Almaniyada istifadə olunur. Almanlar bir – birindən ayrılarkən aşağıdakı ifadələrdən istifadə edirlər. ”auf  Wiedersehen!,   Wiedersehen!,  həmçinin Gut Nacht!, Bis bald!, Tschüss!” Bu ifa­də­lərlə adların işlənməsinə də rast gəlinir. Bundan başqa, almanlar telefonda sağol­la­şar­kən bizim istifadə etdiyimiz adi vidalaşma ifadələrindən istifadə etmirlər. Onlar tele­fonda sağollaşma zamanı  auf Wiederhören! Wiederhören! Ifadə­lərindən istifadə edirlər.

                Bir daha qeyd edək ki, dilin, dünyagörüşnün və mədəniyyətin qarşılıqlı əlaqəsi yalnız müxtəlif dilləri müqayisə etdikdə üzə çıxarılır. Bu problem başqa üsullarla, məsələn, dildaxili (intralinqvistik) prosesləri müəyyənlşdirməklə də nəzərdən keçirilə bilər. Belə ki, eyni dilin daxilində müxtəlif növ nitq təzahürləri tədqiqata cəlb edilə bilər. Müəyyən mənada dilxarici aləmi nəzərdən keçirmə və təqdim etmə baxımından bir – birindən fərqlənən ünsiyyət  vasitələri toplusundan ibarətdir.

                Son zamanlar psixolinqvistlərin və etnolinqvistlərin diqqəti bu və ya digər xalqın dilinin xüsusiyyətlərinə əsasən onun milli səciyyəsini müəyyənləşdirməyə yönəlmişdir. Məlum olduğu kimi, invektivlər (söyüş sözləri) müvafiq  xalqın səciy­yəvi bir emosional özüntəsdiq üsuludur. Dilçilikdə bu sözlərə indiyədək çox az yer verilmişdir. Halbuki bu leksik qatın tədqiqi dil ünsürlərinin ən ümumi prob­lemlərini və qanunauyğunluqlarını aydınlaşdırmaqda çox mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Çünki invektivlər bütün digər söz qruplarına nisbətən daha çox milli səciyyəli olmaları ilə fərqlənir və müvafiq etnik qrupun, xalqın ünsiyyətində olduqca fəal rol oynayır.

                Söyüş sözlərinin meyl etmə səciyyəsinə və xüsusiyyətlərinə görə bir – birindən uzaq olan qrupların dillərinin müqayisəsi maraqlı nəticələr verə bilər. Dünyanın bir sıra areallarında (avropa xalqlarında) başqasını təhqir və özünütəsdiq üçün invektivlər ən çox işlədilən dil vahidləridirsə, başqa areallarda həmin məqsədlər üçün başqa vasitələrdən istifadə olunur. Dünyada elə bir dil yoxdur ki, invektivdən istifadə etməsin. Lakin hər dil sistemində bunların yeri başqa – başqadır.

                Avropa ölkələrində invektiv ünsiyyət çox böyük rol oynayır və ona görə də burada yaşayan xalqlaın dillərində söyüş sözlərinin miqdarı çox, özləri də müxtəlif səciyyəlidir. İstisnasız olaraq, hər bir dil milli mədəniyyətdə müsahibə təhqiramiz – emosional təsir göstərmək üçün ən müxtəlif üsullardan (onun ünvanına yorumlu atmacalardan tutmuş ta söyüşə qədər) istifadə olunur. Bu və ya digər mədəniyyət nüma­yən­dələrinin real davranışını müşahidə etməklə və onların leksikasını öyrən­məklə belə qənaətə gəlmək olur ki, vulqar söyüşlərin rolu hər cəmiyyətdə eyni deyil­dir. Hər xalqın vulqar söyüş hesab etməsindən asılı olaraq, onların mədəniyyətləri də fərqlənir. Bir xalqın mədəniyyəti baxımından qaba, kobud olan, şəxsi özündən çıxaran, hətta qan tökülməsinə, məhkəməyə cəlb olunmasına səbəb olan invektivlər başqa xalqda təəccüb doğura bilər.

                Müraciətlər, salamlaşmalar və vidalaşmalar kommunikasiya aktının ən çox sabit və qanunlaşdırılmış nöqtələrində-söhbətin (dialoqun) əvvəlində və axırında özünü göstərir.

                Bunlar kommunikativ akt daxilində ilk növbədə ictimai münasibətləri əks etdirməyə xidmət edən nitq etiketlərindən hesab olunur. Odur ki, bu nitq etiketi ünsürləri çox kəskin ictimai məhdudiyyət şəraitində işlədilir. Cəmiyyət müraciətlərin, salamlaşmaların və vidalaşmaların həmişə eyni bir məna və funksiyada, eyni dəyərdə işlədilməsində maraqlıdır. Məsələn hər bir müraciət həmişə situasiyada müəyyən ictimai münasibətləri bildirmə məqamında işlədilməlidir.

Müraciət, salamlaşma və vidalaşmaların hər hansı biranin seçilib işlədilməsi bir sıra amillərdən asılıdır. Bu amillərdən birincisi ünsiyyətdə onların vəziyyətidir. Daha doğrusu, onlardan hər birinin ictimai vəziyyəti ilə əlaqədar nüfuz səviyyəsidir. Bu və ya digər müracitlərin seçilib işlədilməsi ünsiyyətdə onların qarşılıqlı əlaqələrindən, onların bir – birinə tay (bab) olub – olmamasından asılıdır.

Müasir dövrdə adamların müraciət, salamlaşma və vidalaşmalarına təsir göstərən digər bir amil ünsiyyətdə onların yaşları ilə əlaqədardır, yaşlar arasında mütləq və nisbi qarşılıqlı münasibətlərlə bağlıdır.

Yaş arasında mütləq fərq  adətən müxtəlif nəsillərin nümayəndələrinin ünsiy­yətində təzahür edir. Bu fərq adətən bir qərinə (30 – 33 il) müddətində vaxtı nəzərdə tutur. (Məsələn, tutaq ki, 20 yaşlı bir şəxs 50 yaşlı bir şəxsə müraciət edir). Nisbi fərq dedikdə isə, müxtəlif nəsillərin öz həmyaşıdları ilə ünsiyyəti nəzərdə tutulur. (Məsələn, 20 yaşlılar arasında işlənən müraciətlərlə 50 yaşlılar arasındakı müraciətlərin fərqi). Nitq etiketi kontaktlı ünsiyyətdə, dialoq nitqində özünü göstərir, sinxron baxım­dan onun elementlərinin rasional şərhi mümkün deyildir; o, dildə danı­şanlar tərəfindən intuitiv şəkildə nitq prosesində yaradılır, müxtəlif mədəniyyətlərdə heç də həmişə mü­va­fiq gəlmir və nəticədə onları bilməyən əcnəbinin nitq davranışı anlaşılmazlığına (“mədəni şok”) yaranmasına səbəb ola bilər. Nitq etiketi hər bir milli mədəniyyətin mühüm tərkib ünsürüdür. Dil, nitq davranışı, sabit (streotip) ünsiyyət formulları zəngin xalq təcrübəsini, təkrarolunmaz adətləri, həyat şəraitini, hər xalqın yaşayış tərzini əks etdirir.

 

ƏDƏBİYYAT

  1. F. Veysəlli. Dil, cəmiyyət və siyasət. Bakı, 2004
  2. Həsənov H. Nitq mədəniyyəti və üslubiyyatın əsasları. Bakı, 1999
  3. Verdiyeva Z., Ağayev F., Adilov M. Dilçilik problemləri. Bakı, 1982
  4. Верщагин  Е. М., Костомаров В. Г. Язык и культура. М., 1983
  5. Глаголев Н. В. Неязыковые компоненты речевого сообщения. – Виды и функции речевой деятельности. М., 1977
  6. Резван  Е. А. Этические представление и этикет в Коране. – этикет у народов Средней Азий. М., 1988.
  7. Уорф Б. Л. Отношение норм поведения и мышления к языку. – Новое в лингвистике. Вып. II. М., 1960.
  8. Bilder in der Landeskunde. München, 1996.

Açar sözlər: nitq prossesi, psixolinqvistika, verbal  unsiyyət, dil və davranış,ünsiyyət mədəniyyəti

Ключевые слова: речевой процесс, психолингвистика, вербальное общение, язык и поведение,  

Key words: speech process, psycholinguistics, verbal  communication, language and behavior

 

Резюме

В статье сравнивается мировоззрение, культура речи и психология обще­ния двух разных наций. Еще раз следует отметить, что взаимодействие языка, перспектив и культуры  сказывается на сравниваемых языках. Идеалы, нормы морали, обычаи и традиции включены в культуру и рассмотрел социальные нормы. Сохранение этих норм является главным условием для выживания общины. Язык играет особую роль в данном случае

Summary

The article mutually compares the outlook, speech culture and the psychology of communication of two different nations. Once again it should be noted that, the interaction of language, outlook and culture are emerging when the different languages compared. The ideals, moral norms, customs and traditions are included to the  culture and considered the social norms. The preservation of these norms is the main condition for the survival of the community. The language has a special role in this case.

Rəyçi: dos. S.N.Nuriyev

 

              

                                                                   

 

İradə Azər qızı Əmiraslanova

                                       FRANSIZ DİLİNDƏ CONDİTİONNEL VƏ AZƏRBAYCAN DİLİNDƏ

 ŞƏRT FORMANIN MÜQAİSƏLİ TƏHLİLİ

Bu forma əksər hallarda müəyyən şərtdən asılı olan bir hərəkəti ifadə edir və bununla əlaqədər olaraq ona conditionnel (şərti) adı verilmişdir.

Lakin bu termin tamamilə özünü doğrulda bilmir, çünkü Conditionnel adlanan formanın işlənmə dairesi daha genişdir. Başlıca olaraq qeyd olunmalıdırki, bu forma nitqdə iki müxtəlif məna daşıya bilər :

 1.Zaman mənası (xəbər forması çərçivəsində):

 2.Modal məna

Zaman mənası ifadə edərək Conditionnel gələcəyə aid olan hərəkəti ifadə edir,lakin bu hərəkət keçmiş zamanla əlaqədər düşünülür:

Exemple:                 Je ne pensais pas que je vous   trouverais ici 

Misal :                      Mən düşünmürdüm ki, sizə burada rast gələrəm

Zaman mənası daşıyan Conditionel fransız dili qrammatikasında” futur dans le passé (keçmiş gələcək) adlanır.

Qeyd etmək lazımdır ki, Conditionel passé  təəssüf hissini ifadə etmək üçün işlənir.

Exemple :             Tu aurais pu me laisser les clés chez les voisins ! (regret )

Misal:     Sən mənim üçün açarları qonşuda saxlaya bilərdin ! (təəssüf)

           Exemple :              Elle aurait voulu être médecin ,mes ses résultats en math n’étaient pas bons.

Misal:                    O istərdi ki, həkim olsun lakin onun cəbrdən qiymətləri yaxşı deyildi.

Bundan əlavə qeyd etmək lazımdır ki “pouvoir”,  “devoir” , falloir “ feiləri əksər hallarda “reproche” qınamaq mənasını ifadə etmək üçün Conditionnei passé formasında istifadə olunur.

Exemple:              Vous auriez dû nous le dire plutôt: maintenant c’est très tard

Misal:          Siz bunu bizə  bir az tez  deməliydiniz; İndi isə çox gecdir.

Exemple:     Tu aurait dû me prevenir,j’aurais pu  t’aider

Misaal:           Sən məni xəbərdar etməliydin, mən sənə kömək edərdim.

Lakin “pouvoir” feili Conditionnel présent zamanında “təklif” mənasını daşıyır.

Exemple:                  Tu pourrais l’emmener au cinéma ; il serait content

Misal:             Sən onu kinoya apara bilsən o razı qalardı

Conditionnel-in modal mənasına gəldikdə yenə də qeyd olunmalıdır ki, bu mənada formanın adına tamam uyğun hesab edilə bilməz, çünki modal məna daşıyan Conditonnel müəyyən şərtdən asılı bir hərəkəti ifadə etməklə bərabər, bəzi hallarda heç bir şərtdən asılı olmayan ,hər hansı bir fərz edilən hərəkəti də ifadə edə bilir.

                   Exemple:               Je ne vous aurais pas dérangé si je n’avais pas appris une nouvelle, qui peut vous intéresser

Misal:     Əyər sizi maraqlandıra bilən bir yeni xəbər almasaydım, mən sizi narahat etməzdim

Exemple:              S’il avait plu, il ne feraait pas si chaud 

Misal :    Əyər yagış yağsaydı, belə isti olmazdı

Yuxarıda verilən misallarda Conditionnel öz əsas mənasında işlənmişdir, yanı müəyyən şərtdən asılı olan (bu şərt, şərt budaq cümləsində verilir) bir hərəkətə ifadə edir, budaq cümlənin hərəkəti İndicatif-də olur.

Bəzən Conditionnel-də verilmiş hərəkətin şərti budaq cümlədə deyil,elə bu nöqteyi nəzərdən müstəqil cümlədə verilir. O zaman bu cümlənində hərəkəti Conditionnel-də olur.

Exemple:              Il serait malade, il vous téléphonerait.

Misal :        Xəstə olsaydı, sizə zəng vurardı.

Exemple:    Vous feriez un peu de sport, vous porteriez mieux

Misal:      Bir az artıq idmanla məşqul olsaydınız, özünüzü daha yaxşı hiss edərdiniz.

Aşağıdakı cümlələrdə isə hər bir şərtdən asılı olmayan, fərz edilən hərəkəti ifadə edir. Belə olduqda o aşağıdakı mənaları ifadə edə bilir.

a) arzu- le souhait , le désir

Exemple:              J’aimerais aller à la mer cet été

Misal :    Bu yay dəniz sahilinə gedərdim.

Exemple:    Je désirais que vous répondiez à cet  e-mail le plus vite que possible.

        Misal :    Mən arzu edərdim ki,siz bu elektron məktuba mümkün qədər tez cavab verəsiniz. 

Exemple:              Je voudrais chanter comme Madonna.

Misal:                    Madonna kimi oxumaq istərdim.  

Qeyd: Bu xüsusiyyətlə əlaqədar olaraq, Conditionnel nəzakət forması kimi işlənərək İndicatif-i əvəz edir. 

Misal: Je voudrais vous parler.

                Mən sizlə danışmaq istərdim.

b) Mümkünlük - possibilité

Exemple:              On dirait que vous avez maigri.

Misal :    Demək olar ki, siz arıqlamısınız.

Exemple:              Le vin serait bon cette anneé.

Misal:                    Bu il şərab yaxşı olar.

c) Ehtimal – probabilité

Exemple:              Un tel travail demanderait plusieurs mois.

Misal :    Belə iş aylarla vaxt tələb edər.

ç) Ziddiyyət-opposition

Exemple:              Quand tu aurais cent fois raison je ne te suivrais pas.

Misal:      Sən yüz dəfə belə haqlı olsaydın, mən sənin dalınca getməzdim.

Exemple:              İl ferait de grands efforts, il ne saurait pas résoudre le problème.

Misal:                    O nə qədər cəhd etsəydi də, bu məsələni həll edə bilməzdi.

d) Məsləhət- Conseil

Exemple:              A ta place , je n’irais pas voir ce film.

Misal:                    Sənin yerində olsaydım ,bu filmə baxmaqa getməzdim .

e) Fərz – Hypothèse

Exemple:              Elle serait partie sans me le dire! Je ne peux pas le croire.

Misal:                    O mənə xəbər vermədən gedibmiş. Heç buna inana bilmirəm .

f) Qeyri-dəqiq, yoxlanılmamış məlumat, təsəvvür- Affirmation atténuée ou non vérifiée,une vie imaginaire

Exemple:              Un OVNI aurait traversé le ciel de Bakou dans la nuit de jeudi.

              Misal:       Cümə axşamı naməlum uçan obyekt Bakı səmasının üstündən uçubmuş.

              Exemple:                D’après certain, le 9 mais  ne serait plus un jour férié à partir de l’année prochaine.

              Misal:       Bəzilərinin fikrinə görə , gələn ildən 9 may daha istirahət günü olmamalıdır! 

                Exemple:               On vivrait au bord de la mer. L’après midi on se baignerait,on pêcherait.

Misal:     Dəniz kanarında yaşayardıq,günortadan sonra çimərdik, balıq tutardıq (təsəvvür)

Fərz olunan hərəkətin, onun ən incə mənalarının Conditionnel vasitəsi ilə ifadə olunması, F.Brunot-un fikrincə, bu formanın mənşəyi ilə əlaqədardır.

Məlum olduğuna görə Conditionnel latın dilində yayılmış təsviri formadan əmələ gəlmişdir. Bu forma tərkib etibarı ilə iki hissədən ibarət imiş: 1) feilin məsdəri: 2) modal feil funksiyası daşıyan “habere” feilinin İmperfect zamanı.

Misal: cantare habebam.

“Cantare habebam” forması məna etibarı ilə “Cantare debebam” (mən oxumalıyam) formasına yaxındır. Bu potensial hərəkət müasir fransız dilində işlənən “chanterais” (Conditionnel) forması vasitəsi ilə ifadə olunur. 

Şərtdən asılı olan hərəkəti ifadə edərkən Conditionnel həmən hərəkəti iki planda verə bilir. 

  1. Potensial (yəni mümkün olan) hərəkət
  2. İrreal (yəni mümkün olmayan) hərəkət

Conditionnel-də verilmiş hərəkətin şərti gələcək zamana aid olarsa, Conditionnel potensial hərəkət ifadə edir

Exemple:              Si vous me donniez son adresse, j’irais tout de suite le trouver

                      Misal:       Əgər siz mənə onun ünvanını versəydiniz, mən bu saat onu axtarmağa gedərdim. 

Conditionnel-də verilmiş hərəkətin şərti indiki zamana yaxud keçmişə aid olduqda, Conditionnel irreal hərəkəti ifadə edir. 

Exemple:              S’il ne pleuvait  pas en ce moment, les toits seraient secs

Misal:     Əgər bu saat yağış yağmasaydı, damlar quru olardı - şərt indiki zamana aiddir. 

Exemple:              S’il avait plu la nuit il aurait fait moins chaud en ce moment

Misal:                    Əgər gecə yağış yağmış olsaydı indi hava o gədər də isti olmazdı

Fransız dilinin Conditionnel forması Azərbaycan dilinə aşağıdakı yollarla tərcümə olunur. 

1)                 Müəyyən şərtdən asılı olan hərəkəti ifadə etdikdə Conditionnel Azərbaycan dilinə müzareli keçmiş zaman forması ilə tərcümə olunur. Müzareli keçmişdə əksər hallarda müəyyən şərtdən asılı olan bir hərəkəti, bəzən isə keçmişə aid olan irreal hərəkəti ifadə edir.

Exemple:              Si j’avais du temps, j’irais à la campagne.

Misal:     Vaxtım olsaydı kəndə gedərdim. 

“gedərdim” feili icrası müəyyən şərtdən asılı olan bir hərəkəti ifadə edir. 

2)                 Conditionnel şərt ifadə etdikdə Azərbaycan dilinə şərt forması vasitəsi ilə tərcümə  olunur.

Exemple:               İl serait malade il vous téléphonerait

Misal:                    O xəstə olsaydı, sizə zəng vurardı

“serait” et “téléphonerait” feiləri eyni formada olmalarına baxmayaraq müxtəlif məna daşıyır. serait - şərt, “ téléphonerait” - şərtdən asılı olan hərəkət. 

Bununla əlaqədar olaraq ‘serait’ Azərbaycan dilinə şərt forması, “téléphonerait” isə müzareli keçmişlə tərcümə olunur.

3) Məqsəd budaq cümlələrində işlənən Conditionnel də Azərbaycan dilində şərt forması ilə ifadə olunur. 

Exemple:              Quand tu aurais cent fois raison…

Misal:                    Yüz dəfə də haqlı olmuş olsaydın… 

4) Arzu ifadə edən Conditionnel də Azərbaycan dilinə müzareli keçmiş vasitəsi ilə tərcümə olunur. 

Exemple:              J’irais à Paris!

Misal:                    Mən Parisə gedərdim!

5) Mümkünlük və ehtimal ifadə edən Conditionnel Azərbaycan dilinə müzare zaman forması vasitəsilə tərcümə olunur. Müzare zaman forması da fransız dilinin Conditionnel-i kimi fərz olunan hərəkəti ifadə edə bilir. 

Exemple:              Croyez- vous qu’on pourrait en venir au bout?

Misal:                    Siz hesab edirsiniz ki, bu işi başa çatdırmaq olar? 

Exemple:              Un tel travail demanderait plusieurs mois ?

Misal :    Belə bir iş neçə ay vaxt tələb edər?

6) Zaman mənası ifadə edən Conditionnel isə əksər hallarda tamamlıq budaq cümlələrində rast gəlir və bu zaman Azərbaycan dilinə müəyyən gələcək vasitəsilə tərcümə olunur. 

Exemple:               Je ne pensais pas que je vous trouverais alité.

Misal :    Mən düşünmürdüm ki, sizi gəlib xəstə görəcəyəm. 

Exemple:              On supposait qu’il reviendrait au pays quand il aurait accompli son servise militaire.

                        Misal :    Belə güman edirdilər ki, o, hərbi qulluğunu qurtarandan sonra öz məkanına qayıdacaq

 

Ədəbiyyat

  1. Brunot F. Observation sur la grammaire de l’Académie. Paris, Droz,1992,127 p.
  2. Girardet J., Marie J., Dominique P. Le nouveau sans frontières. Méthode defranças, niveau3, Paris, Clé international, 1994, 239 p.
  3. Gougenhiem G. Système grammatical de la langue française Paris, Picard; 2000, 262 p.
  4. Boularès M., Frérot J.L. Grammaire progressive du français, niveau avancé, Paris, Clé international sejer-2004,192 p.
  5. Seyidov Y.M. Azərbaycan dili: Azərbaycan ali məktəblərinin rus bölmələri üçün dərslik. Bakı Universiteti Nəşriyyatı, 2001 400 s.
  6. Əliyeva G.F. Türk dillərində zaman kateqoriyası (monoqrafiya). Bakı,  Nurlan, 2010, 264 s.
  7. Əliyeva G.F. Türk dillərində feilin zaman formaları, dərs vəsaiti Bakı, Mütərcim 2014, 102 s.

 

                                                                        Resume

La voie consiente de la maîtrise  des langues étrangères prévoit toujours la comparaison de la langue maternelle et  de la langue cible en résultat de quoi l’apprenant découvre des ressemblences et  des différences existant  entre ces deux langues. La comparaison  devrait se faire à tous les niveaux du système.

Dans cet  article  on s’est  limité par  la comparaison de mode  grammaticale: le Conditionnel en le comparant  avec la même forme grammaticale azérie.  Cette analyse selon nous  se révèle  importante  pour faciliter  la compréhension, éviter  l’interférence  et  de centrer  l’attention sur les  traits  distinctifs , car  distinctifs, veut dire  nouveau, différent,  non seulement  pour les connaissances, mais aussi  pour les savoir-faire, sollicitant plus d’attention.      

 

Rəyçi:  dos. E.Kərimov
                                                                                      Əsgərova Firuzə Aşur qızı

                                                                       SAKRAMENTAL SAYLAR

  Dilin lüğət tərkibində başqa nitq hissələrinə nisbətən saylar az yer tutsa da, onların əhəmiyyəti çox  böyük, əhatə dairəsi genişdir. Dildə saylar öz konkret vəzifəsindən, yəni miqdar, kəmiyyət və sıra bildirmək vəzifəsindən əlavə müxtəlif xalqlarda məişətlə, dinlə bağlı bir sira əlavə məqamlarda işlənir, bədii ədəbiyyatda sinvolik məfhumları ifadə etməyə xidmət edir. Belə ki, dünya dillərində bəzi saylar nəs, xeyirsiz hesab edilir. Şübhəsiz, qədim türklərdə də sayların belə əlavə istifadəsi, əlavə vəzifəsi olmuşdur. Müxtəlif xalqların dili üzərində aparılmış tədqiqatlar nəticəsində aşağıdakı saylar əlavə məna ifadə edir, xeyirli və zərərli hesab edilir: bir, üç, yeddi, səkkiz, doqquz, on iki, qırx, altmış; üç yüz altmış və s.

Folklorda say-rəqəm hesablama əməliyyatı vasitəsi olmaqla bərabər, həmçinin əski təsəvvürlərlə bağlı “sevimli”, “uğurlu”, “müqəddəs” də bilinməklə sinvolik səciyyə da­şı­yıb. Xalq yaradıcılığı örnəklərində sıx-sıx işlənən belə sakramental sayları bəzi­ləri həmçinin makro və mikro kosmos modelinin şaquli (3-9), üfüqi (4-8) durum gös­tə­ricisi tək də baxışı çəkir. Sayların mifoloji görüşlərlə də bağlılığı danılmazdır. türk folklor örnəkləri işığında bu deyilənlərdən, eləcə də sayların məişətdə, insan tale­yində oynadığı funksiyasından, semantikasından, semantik sinvolikasına rast gəlmək mümkündür.

R. Xəlilov bu barədə yazır ki, “Müqəddəs” (sevimli) rəqəmlərin bir qismi müxtəlif dillər üzrə bəzən bir-birinin  eynini təşkil etsə də, ayrı-ayrı xalqların adət-ənənələri və dini görüşləri  ilə əlaqədar olaraq müəyyən hallarda bir-birinə uyğun gəlmir, biri-digərindən fərqlənir. Türk dillərində bir, üç, beş, yeddi kimi saylar uğurlu rəqəm hesab edilir.

Qədim türk xalqlarında verilən peşkəş, hədiyyə bə s. sayı doqquz olurdu və doqquz uğurlu bir say kimi qəbul edilir.

Türk xalqlarında 9 sayının uğurlu, sevimli olmasının tarixi də maraqlıdır. Bu tarix haqqında ən dəyərli xəbər də elə “Kitabi-Dədə Qorqud”un özündə qorunmuşdur. Əvvəlcə boylardan seçilmiş misalları gözdən keçirək. Ulaş oğlu Salur Qazanın məcli­sində qaragöz, göyçək üzlü, saçları arxada düyünlənmiş, yaxaları qızıl düyməli, əlləri biləklərindən xınalı olan 9 kafir qızı şərab paylayır. Uruzun dustaq getdiyindən danı­şan boyun başlanğıcında Qazanın 9 yerdə yemə-içmə məclisi qurdurduğu bildirilir və yenə də elə bu boyda Qazan xan bir Oğuz igidi əvəzinə 9 kafirdən intiqam alacağına and içir. “Kitabi-Dədə Qorqud”da Aruz “doqquz qoca başları” adlanır. Dəli Domrul anadan olanda atası 9 buğra (dəvə) kəsir. Boylarda “Doqquz tümən Gürcüstan” dan söhbət gedir və s. [3,297]

Orxon-Yenisey abidələrində bir neçə say (üç, yeti tokuz, otuz) adi miqdar, kəmiyyət bildirməkdən başqa sakramental say kimi də işlənmişdir. Belə ki, abidələrdə bu say­lar, həmçinin altı və on sayları qəbilə və tayfa adlarına aid olaraq, görünür, həmin tay­fadakı qəbilələrin miqdarını, yaxud müəyyən simvolika, müqəddəslik bildirmişdir. Təsadüfü deyil ki, bu saylar türk xalqları arasında müqəddəs say kimi işlənir. Məsələn, “üç” sayı atalar sözü, dastanlar və başqa şifahi xalq ədəbiyyatı nümunə­lə­rin­də müxtəlif məqamlarda işlənir. Məsələn, Atalar üçdən deyib. Üç çolaq ceyran bir yerdə otlamaz. Göydən üç alma düşdü. və s. Ə. Qarabağlı nağıllarımızda “üç” sözü­nün işlənməsi haqqında yazır: “Çox maraqlıdır ki, nağıllarımızda və xalq etiqad­la­rında həmişə üçüncü əvvəlki ikidən fərqlənir, üçüncü oğul daha qoçaq olur, üçüncü gündə məsələ həll olunur, üçüncü yol daha xeyirli olur, üçüncü zərbə daha müvəf­fəqiyyətli nəticə verir, üçüncü bacı daha gözəl, daha zirək vədaha sədaqətli olur və i. a.”[6,71]

“Kitabi-Dədə Qorqud”da “müqəddəs”, “uğurlu” bilinən saylar da vardır. Burada 3 sayına tez-tez rast gəlirik. Qamğan oğlu Bayındır xan ildə bir dəfə xüsusi olaraq Oğuz bəylərini qonaq çağırıb atdan ayğır, dəvədən buğra, qoyundan qoç (at+dəvə+qoyun=3) kəsdirir. O bu qonaqlıqda bəylər üçün otaqlar da ayırır. Oğlu olanı ağ, qızı olanı qızıl, oğlu-qızı olmayanı qara otaqda (ağ otaq+qızıl otaq+qara otaq=3) oturtdurur. Dirsə xan oğlu Buğacı ovda ölümcül yaraladıqda boz atlı, yaşıl geyimli Xızır gəlib onun yarasına 3 dəfə əl çəkib “sana bu yaradan qorxma, oğlan, ölüm yoqdur” deyir. Bəzirganlar Baybörə bəyin oğlu üçün İstanbuldan 3 hədiyyə gətirirlər: dəniz qulunu boz ayğır, ağ tozlu qatı yay, altı pərli gürz. Beyrəklə Banıçiçək at çapmaq, ox atmaq, güləşmək kimi 3 cür yarışırlar. Elə toyda da Qısırca Yengə, Boğazca Fatmadan sonra Banıçiçək (3) oynayır. Selcan xatunu istəməyə gələnlər 3 canvərlə–qağan aslan, qara buğra, qara buğa ilə vuruşurlar. Döyüş-vuruşda Toğsun oğlu Rüstəm 3 dəfə yağıyla üzləşmədikdə qan ağlayır. Gürcüstandan Oğuza gələn xəracın sayı 3-dür – at, qılınc, çomaq. Bayındır xan Bəkili 3 gün qonaq saxlayır, ona 3 adda hədiyyə verir.

Sakramental saylar haqqında M.Təhmasib yazır ki, bütün xalqlarda olduğu kimi, bizdə də dini əqidələrə görə dünya üçdür, zülmət, yer və göy. Bunlardan başqa aləm yenə də üçdür: bu dünya, cənnət, cəhənnəm. Yeni anadan olmuş uşağın üçüncü günü, ölünün üçü, üç gün toy, üç gün yas, fəsillərin hərəsinin üç aydan ibarət olması və s.

Kəmiyyət (say) insanın dünya anlamında faydalandığı vacib abstrakt anlayışlardan biridir. Rəqəmlərin sakrallaşdırılması yaranışların mifoloji dərkolunmasında xüsusi əhəmiyyət kəsb etmiş, əmək alətlərinin,  istehsal  vasitələrinin,  məişət  əşyalarının,  ailə  və  icma münasibətlərinin, sənət və peşələrin, xalq bədii təfəkkürünün, poeziya­nın, epik ənənənin meydana gəlməsində böyük rol oynamışdır. Say-mifoloji sistem­lərdə ən geniş yayılmış işarələr toplusudur və keyfiyyət-kəmiyyət, zaman-məkan-miq­dar daşıyıcısı kimi çıxış edir. İnsan özü də işarə-təsvir üsullarından biri kimi xüsusi say kodunun ən  mühüm  elementinə  çevrilir.  Başqa  sözlə,  mifoloji  model­lərdə bəşər övladının dünyaya gəlməsi başqa dünya elementləri ilə müqayisədə müx­tə­lif rəqəmlərlə qeyd edilir. Məsələn, “Avesta”da bütün canlıların altıncısı insandır, deməli, atəşpərəstlik inancında insanın sakral say işarəsi “6”-dır. Çin mifologiya­sında isə insan “3”lə doğulur və dünya modeli bütövləşir.

Klassik şərq ədəbiyyatında dini, fantastik fikirlər, əfsanəvi təsəvvürlər xalqın qədim tarixi ilə əlaqədar olaraq yaranan ifadələrdə saylardan geniş istifadə olunmuşdur. Azərbaycan dilinin yazılı abidələrində, o cümlədən Nəsiminin əsərlərində bəzi saylar iki, üç, dörd, yeddi, doqquz sayları müqəddəs hesab edilmişdir. Yəni iki (gecə və gündüz), dörd (od, su, torpaq, hava), altı cəhət (şərq, qərb, şimal, cənub, yer və göy) [1,179] mənalarında olub, həyatın, varlığın əsasını təşkil etdiyinə görə müqəddəs sayılır. İstedadlı şair Nəsimi də bu saylardan məharətlə istifadə etmişdir. Aşağıdakı misallara diqqət edək:   

                  Doqquz ata, yeddi ana, dörd dayədan ver xəbər,

                  Dü çaharü pəncü şeşin saqi bünyasi nədir? [2,278]

Yaxud:   

                  Yeddi dayə, dörd ana, doqquz atadan bərü

                  Həm dü çaharü pəncəm uş genə şeş cəhatəm. [2,533]

Hər iki misalda doqquz, yeddi, dörd sayları eyni mənalarda işlənmişdir. Burada yeddi səma cisimlərini yeddi dayə, yeddi  ana, astronomiyada göylərin yeddi qat olmasına, doqquz ata isə yeddi səyyarəyə ərş (ən uca göy) və kürsi (ərşin altındakı göy təbəqəsi) əlavə etməklə alınan doqquz sayına işarə olunur. [2,4]

Öncə gözlə gördüklərini, sonra isə düşündüklərini cütləşdirməsini bəşər övladının ilk ən böyük elmi kəşfi hesab etmək olar. Günəş-gündüz bir idi, o, ay-gecə ilə qoşalaş­dı­rıl­dı və ikini (birin əksini) meydana gətirdi. Yaz girəndən payızın ortalarınadək olan dövr biri tanrının insanlara göndərdiyi xoş çağları anladırdı, qış isə onun tərsi, ikiləşməsi, cütləşməsi idi. Xeyir-şər əkizliyinin bünövrəsi məhz iki rəqəminin  kəşfi  ilə  qoyulmuşdur. Və  hər  şeyin doğuşu varlıqların əkizləşməsinin, ikiləşməsinin, əkslik­lərin qarşılaşdırılmasının nəticəsində baş vermişdir. Yer-kişi (Heb, Zevs) göy-qadınla (Nut, Hera), hava-kişi (Şu) su-qadınla (Tefnut) evlənməklə başqa varlıqları dünyaya gətirmişdir. Sayların təbii sıralanması dilin dərin qatlarında indi təsəvvür etdiyimiz şəkildə deyildi, tamamilə başqa ardıcıllıq və anlamda idi. Saylar keyfiy­yətcə müxtəlifcinsli düşünülür, onların fövqəltəbii gücə malikliyi müəyyən vasi­tələrlə təsdiqə çalışılır, bəzilərinə tam üstünlük verilirdi. Bu mənada dünya xalqlarının hər birini fərqləndirib əsas, vacib saydığı saylar mövcuddur. Rəqəmlərin sakral funksi­yasını müəyyənləşdirmək üçün ulu əcdadın dünya haqqındakı ibtidai təsəvvürlərinə diqqət yetirmək kifayətdir. Çünki dünyanın  mifoloji  mənzərəsinin  əsas cəhətləri çoxsaylı variantlar şəklində əksər xalqlarda özünü biruzə verir. Dünyayaratmada elə parametrlərdən bəhs açılır ki, bütün hallarda say etibarı ilə sabitliyini qoruyub saxlayır. Mifik dünya modelinin müxtəlif strukturlarını öyrənəndə görürük ki, ilk əvvəl o iki hissəyə bölünür-gerçək dünyaxarüqüladə dünya.

Oğuz-türk mifik modelində dünyanın və oğuz cəmiyyətinin formalaşmasının baş­lan­ğıc mərhələsində 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 9, 12, 24 və 33 sayları iştirak edir; hər biri dün­yaqurmada daşıdığı müəyyən rola görə digərindən seçilib sakrallaşır. Başqa pri­mitiv mifoloji sistemlərdən fərqli olaraq Oğuz-türk sakral say sistemində onluq rə­qəmlər də nəzərə çarpır. Say etibarı ilə də sakrallıq funksiyasını öz üzərinə götürən rəqəmlər digər mifoloji sistemlərlə müqayisədə daha çoxdur, müxtəlif yozumlu və fərqlidir.

Qədim misirlilərə aid mifik dünya modelinin qurulması sakral doqquz rəqəmi ilə başa çatır. Türklərə məxsus strukturda isə birinci mərhələdə alınan cəm doqquzdur, kainat bütün elementləri ilə otuz üçlə meydana gəlir. Bir məsələni də açıqlamaq lazımdır ki, çox hallarda Oğuz yaradıcı kimi götürülür və ziddiyyət ortaya çıxır. Kişi-qadın başlanğıclar bəzi məqamlarda eyniləşdirilir. Faktiki olaraq əldə olan variantlarda qadınlar ancaq altı oğulun-dünyanın və kosmosun formalaşmasında iştirak edirlər. Sonra meydandan çıxarılırlar. Eləcə də iki istiqamətli qadın başlanğıcının kökü kənar dünyalarla bağlanır. Daha doğrusu, göyün yuxarı qatındakı Əsas Yaradıcının əhatəsindən gəlir. Bu, Oğuzun tanrıçılığına inamın üstündən xətt çəkir, ya da çox dərin qatlarda belə təsəvvür türk soylarının ancaq bir hissəsində mövcud olmuşdur.

Oğuz mifinin əldə olan əsas iki qaynağının birində («Oğuz kağan» eposunun uyğur variantında) göstərilir ki, Oğuzun qadınlarla əvvəlcədən heç bir əlaqəsi və tanışlığı olmamışdır. Özü də hərəsi bir inancdan – biri animistik (kosmosa aid cisim canlan­dırılır), digəri isə totemistik (insan ağacdan doğulur) görüşlərdən miras qalmışdır. Doğrudur, mifin islam görüşləri ilə qohumlaşdırılan F.Rəşidəddinə aid digər qaynağında (Oğuz Nuhun oğlu Yafəsin törəməsi kimi təqdim olunur) Oğuzun öz əmisi qızı ilə evlənməsinə işarə var. Belə ki, arzularının gerçəkləşməsində ona kömək edən qadın Allaha pənah gətirib öz doğmalarından üz döndərir. Həmin xəttin oğuz türklərinin islamı qəbul etməsindən sonra mifoloji hadisələrə artırılması şübhəsizdir.

İndiyədək türk və bəzi rus alimlərinin fikri bundan ibarət idi ki, oğuzların ən uğurlu və əsas sakral rəqəmi 24-dür, çünki tayfa birliyi bu rəqəmlə tamamlanır. Əslində isə oğuz və ümumtürk mifoloji sistemində 24-mifik dünyanın yaranmasında mövcud olan iki mərhələdən ancaq birində iştirakçıdır və bütövlükdə götürəndə əsas rol onun deyil, son nəticənin–33-ün üzərinə düşür. Başqa sözlə, 24 müqəddəsliyin zirvəsi he­sab ediləndə Oğuzun özü, iki arvadı və altı oğlu kənarda qalır. Dəlilləri ümumi­ləş­dirəndə aydınlaşır ki, oğuz-türk mifik dünya modelinin ilk mərhələsi Oğuzun 6 oğlunun doğulması ilə başa çatır: Oğuz + iki arvadı + onların altı oğlu – nəticədə 9 alınır.

Sakral sayların yozumunun tarixi elmin bünövrə daşları qoyulan çağlardan başlanır. Bizim e.ə. I yüzillikdə yaşamış pifaqorçu Nikomax belə qənaətə gilirdi ki, təbiətin tam halda, yaxud ayrı-ayrı hissələr şəklində ardıcıllıqla yaratdığı nə varsa, hamısı Yaradıcının bütün varlıqlarla bağlı düşüncəsinə müqabil saylar əsasında müəyyənləşib qaydaya salınmışdır. Elə sayların ki, hələ maddiləşməyib, mücərrəddir, eyni zamanda məna və mahiyyətə malikdir. Hər şey–əşyalar, zaman, hərəkətlər, göy üzü, ulduzlar və bütün növdən olan yeni yaranışlar saylara uyğunlaşdırılmışdır. Teoqoniyanın qanunları əsasında hər bir yaranışın yanında bir-birini tamamlayan rəqəmi göstərmək mümkündür:

 

Ədəbiyyat:

1. Aslanov V. “Nəsiminin dili haqqında bəzi qeydlər // Nəsimi:(Məqalələr           məcmuəsi). Bakı, 1973.       

2. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasi Nəsimi adına dilçilik institutu Türkologiya Beynəlxalq Elmi Jurnal  № 1 Bakı-2011

3. “Dədə Qorqud kitabı” Ensiklopedik lüğət  “Öndər nəşriyyatı” Bakı-2004

4. “Kitabi-Dədə Qorqud” Bakı-1988

5. Nəsimi əsərləri. Bakı, 1973.

6. Yunis Məmmədov “Orxon-Yenisey abidələrində adlar” Bakı “APİ-nin Nəşri, 1981

Açar sözlər: Say, mifologiya, bir, uğur, rəqəm, sinvol

Key words: number, mythology, one, success, figure, symbol

Ключевые слова: числа, мифология, один, успех, цифра, символ

 

SUMMARY

Research of numbers assumes a significant importance in not only studying of Azerbaijan-Turk mythology but also each mythology.  There are characteristic numbers for each traditional culture. It wasn’t coincidence which figures they are, it’s connected with mythological world model consisting of that cultural base. When unique quality of mythological cogitative is expressed, myth comprehends the world by its visible, material and sense sides.   And the numbers is also one of those elements included to initial perception circle. Counting numbers played an important role in the development of human thought, and promote it.

                                                                                                 

                                                                                                  РЕЗЮМЕ

Исследование чисел играет важную роль не только в изучении азербайджанской тюркской мифологии, но и каждой мифологии. Для каждой традиционной культуры имеются характерные числа. Какие эти цифры не является случайным, связано с мифологической моделью мира, являющейся основной базой указанной культуры. Присущее самой себе качестве мифологического мышления выражается в том, что миф воспринимает мир с его видимых, материальных, чувствительных сторон. Числа являются элементами, входящими в его первичный круг восприятия. Счет предметов играло большую роль в развитии мышления человека, вело его вперед.

 

Rəyçi: Rüstəmov Əzəmət

               

 

Həsənova Fərəh

MÜASIR AZƏRBAYCAN VƏ  TÜRK DİLİNDƏ BAĞLAYICILAR

          Bağlayıcılar, nominativ – lüğəvi mənası olmayan, morfoloji cəhətdən dəyişməyən, hər bir cümlə üzvü vəzifəsi ifa etməyən leksik-qrammatik kateqoriya olub, söz birləşməsi və cümlələri bir-birinə bağlayan köməkçi nitq hissəsidir.

          Türk sistemli dillərin özünəxas bağlayıcıları miqdar etibarı ilə çox azdır. Bu da onunla izah edilir ki, uzaq keçmişdə bu dillər çox cüzi bağlayıcı ilə kifayətlənmiş, bağlayıcılıq vəzifəsi intonasiya, feli sifətlər, feli bağlamalar və s. vasitələrlə yerinə yetirilmişdir.

          Türk dili üzrə tədqiqat aparan mütəxəssislərin əksəriyyəti bu dildə bağlayıcıların əcnəbi dillərin təsiri altında meydana çıxdığını söyləmişlər. Lakin bunu türk dilinin hazırki dövrü barədə söyləmək düzgün olmaz, çünkü müasir türk dillərinin hamısı indi bağlayıcılarla zəngindir.

          Bağlayıcılarla  qoşmalar arasında müəyyən oxşarlıqlar var. Xüsusən tərkibində “göre, için, ötrü” qoşmalar olan tabelilik bağlayıcıları ilə eyni qoşmaların mənası arasında da yaxınlıq aydın dərk edilir (4, s.166).

          Müasir türk dillərinin əksəriyyətində, eləcə də Azərbaycan dilçilik ədəbiyyatında bağlayıcılar iki qrupa – tabeli və tabesiz bağlayıcılar qrupuna bölünür.  Həm xalis bağlayıcı və həm də bağlayıcı sözləri cümlə və onun tərkib hissələrini birləşdirərkən kəsb etdikləri mənalara görə aşağıdakı şəkildə də qruplaşdırmaq olar:

  1. Birləşdirmə bağlayıcıları. Bu qrupa “ve, ile, da/de, hem de, ister, gerek” bağlayıcılarını aid etmək olar.
  2. Fərqləndirmə bağlayıcıları. Bu qrupa “ya da, ya, yahut, ve ya” bağlayıcılarını aid etmək olar.
  3. Qarşılaşdırma bağlayıcıları. Bu qrupa “ama, fakat, lakin, yalnız, ancak, bunula beraber” bağlayıcılarını aid etmək olar.
  4. Alternativ bağlayıcılar. Belə şərti qrupa  “bir, bir...bir,  bazen...bazen” bağlayıcılarnıı daxil etmək olar.
  5. Qüvvətləndirmə bağlayıcıları. Bu qrupa “de, hatta, üstelik, zaten, kaldı ki, nasıl ki”  şərti bağlayıcılarını daxil etmək olar.
  6. Aydınlaşdırma bağlayıcıları. Bu qrupa şərti olaraq “yani, demek ki, daha doğrusu” bağlayıcılarını daxil etmək olar.
  7. Güzəşt bağlayıcıları. Həmin qrupa “gerçekten, nitekim, halbuki, oysa” kimi bağlayıcıları daxil etmək olar.
  8. Səbəb bağlayıcıları. Bu qrupa “çünkü, zira, ki, bu sebeple, bundan dolayı, bunun için” bağlayıcıları aiddir.
  9. Ardıcıllıq bağlayıcıları. Həmin şərti qrupa “buna göre, bundan dolayı, bunun üzerine, bunun için, bu sebeple, o zaman, şimdi” kimi bağlayıcılarıni şamil etmək olar.
  10. Məqsəd bağlayıcıları. Şərti olaraq bu qrupa “-taki,diye, için, tek, ki, kim, yeter ki” bağlayıcılarını daxil edə bilərik.
  11. Şərt bağlayıcıları. Həmin qrupa “eğer, şayet, yoksa, illa, o takdirde, aksi halde” bağlayıcılarını şamil etmək olar (4, s.170).

      Xalis bağlayıcılar

        Bağlayıcıların türk dillərində yad dillərin təsiri ilə yaranmış kateqoriya olma  fikrini təkzib edən tanınmış türkoloq F. Zeynalov yazır ki, “bu fikri  türk dillərinin hazırkı dövrü barədə söyləmək düzgün olmaz, çünki müasir  türk dillərinin hamısı indi bağlayıcılarla zəngindir. Bu bağlayıcıların bir qismi  əgər başqa dillərdən hazır alınıbsa, böyük əksəriyyəti türk dillərinin öz leksik bazası əsasında yaranmışdır. Bu özünü başqa nitq hissələrinin  bağlayıcı vəzifəsində sabitləşməsində xüsusilə göstərməkdədir”(2, s.263).

      Müasir Azərbaycan və Türk dillərində işlədilən xalis bağlayıcılar bunlardır:

      Azərbaycan dilində: və, həm, ya, ki, amma, ancaq, fəqət, yaxud, çünkü, yoxsa, zira, təki, yəni.

      Türk dilində: ve, hem, ya, ki, kah, ama, ancak, lakin, fakat, yahut, çünkü, yoksa,zira.

       “Və” bağlayıcısı.

       Müasir türk dillərinin oğuz qrupunda geniş yayılmış ərəb mənşəli “və” bağlayıcısı söz, söz birləşməsi, tabesiz mürəkkəb cümlələri bir birinə bağlamağa xidmət edir. Bu  bağlayıcı müasir türk dillərində – Azərbaycan (və), Türk (ve), Uyğur (və), Türkmən (ve), Özbək (va) dillərində müşahidə edilir.

        Birləşdirmə vəzifəsini ifa edən “və” bağlayıcısından başqa, müasir oğuz qrupu türk dillərində bu vəzifədə “həm, həm də, da/də, bir də”    bağlayıcıları da geniş sürətdə işlənilir.

        “Ve” bağlayıcısı müasir türk ədəbi dilində də çox işlənən bağlayıcılardan biri olub, soz birləşməsi və cümlələr arasında tabesizlik əlaqəsi yaratmağa xidmət edir. R Rüstəmov yazır ki, “ bu bağlayıcı qrammatik mənasına görə birləşdirmə bağlayıcısıdır və müasir türk dilində  aşağıdakı funksiyaları yerinə yetirir: a) söz birləşmələri arasında birləşdirmə vəzifəsində işlənir; b)tabesiz mürəkkəb cümlənin komponentlərini bir-birinə bağlayan qrammatik vasitə kimi işlənir; c) cümlənin həmcins üzvləri arasında  əlaqə  yaratmağa xidmət edir; ç) cümlənin əvvəlində işlənərək mətndə situativ  əlaqə yaradır və cümlənin aktual üzvlənməsinə, ekspressivliyə yardım edir” (3, s.119-120)

        “Lakin” bağlayıcısı.

         Müasir türk dillərində geniş yayılmış tabesiz  bağlayıcılardan biri də ərəb mənşəli “lakin” bağlayıcısıdır. Bu bağlayıcı oğuz qrupundan ancaq Azərbaycan və Türk dillərində işlədilir.

        Bu bağlayıcı həm həmcins üzvləri və həm də tabesiz mürəkkəb cümlələri bir-birinə bağlamağa xidmət edir. Lakin bağlayıcısı hər iki halda birinci hissənin təsdiq etdiyi ilə qarşılaşma və inkarlıq mənası meydana çıxarır.

         Müasir türk dilində bu bağlayıycı o qədər də geniş yayılmamışdır. Bu bağlayıcının əvəzinə çox vaxt “fakat” bağlayıcısı, qismən də “ama” bağlayıcısı işlənilir.

         “Amma” bağlayıcısı.

         Ərəb mənşəli “amma” bağlayıcısına müasir türk dillərinin əksəriyyətində müşahidə edilir. Bu bağlayıcı, əsasən, tabesiz mürəkkəb cümlələri və həmcins üzvləri bir-birinə bağlamağa xidmət edir.

       “Amma” bağlayıcısının əsas vəzifəsi isə bağladığı tərəflərdən birincisində ehtimal və təsdiq olunan fikri rədd edərək, ziddiyyət meydana çıxartmaqdır.

       “Ama” bağlayıcısı müasir türk dilində, əsasən, tabesiz mürəkkəb cümlələri bir-birinə bağlamağa xidmət edir. Məsələn, Sorunun cevabını biliyorum, ama konuşamıyorum. Müasir türk dilində “ama” bağlayıcısı bəzi hallarda həmcins üzvlü cümlələrdə də işlənir. Məsələn, Titrek elleri ile telefonu açtı, bir kadar sustu, ama Celal Beye telefon açmadı (3, s.121-122)

       “Ya” bağlayıcısı.

         Müasir türk dillərində geniş yayılmış bağlayıcılardan biri də “ya bağlayıcısıdır. “Ya” bağlayıcısı bəzən tək, əksər hallarda isə qoşa işlənir.

Bu bağlayıcılar həmcins üzvləri bir-biri ilə bağlayaraq sadalama vəzifəsi ifa edir.

         Bağlayıcı sözlər.  Müasir türk dillərində işlənən bağlayıcı sözlərdən aşağıdakıları misal göstərmək olar: onun üçün,  onun üçün də, onun üçün ki, bunun üçün, bunun üçün də, bunun üçün ki, buna görə, ona görə, o səbəbə görə, ondan ötrü, ona əsasən, v.s.

         Xalis bağlayıcılar söz, söz birləşməsi və cümlələri bir-birinə bağladığı halda, bağlayıcı sözlər cümlələri bir-birinə bağlayır, başqa sözlə budaq baş cümləyə bağlamağa xidmət edir. Bu cəhətdən ona görə, ona görə də, onun üçün, onun üçün də, ondan ötrü ki, bunu için, budan dolayı, bununla beraber, bu sebeple, onun için işlənir.

          Müasir türk dilində “rağmen” qoşması ilə də bağlayıcı söz meydana çıxır.  Məsələn, Buna rağmen karşımdakı ışık görünüyordu.

        Müasir türk dilində “buna mükabil” birləşməsi də bağlayıcı vəzifəsi ifadə efərək, bağlayıcı söz qrupu yarada bilir; məsələn: Buna mükabil, gidip o tabloyu seyretmek, bana baktığına emin olduğum  o gözlere saatlerce dalmak arzusu giderek artmakta idi(S.Ali ).

        “Buna rağmen, buna mükabil” bağlayıcı sözlərinin sinonimi kimi türk dilində “bu halleri yüzünden, bunun üstünde” birləşmələri də işlədilir; məsələn: Bütün bunların üstünde, ona yakın olmak, onun için bir şey olduğunu bilmek vardı (S.Ali ).

               

İstifadə olunmuş ədəbiyyat

  1. F. Zeynalov. Müasir türk dillərində bağlayıcılar. Bakı, ADU, 1967, 38 s.
  2. F. Zeynalov. Müasir türk dillərində köməkçi nitq hissələri. Bakı, Maarif, 1971, 312 s.
  3. R. Rüstəmov. Müasir türk dilində köməkçi nitq hissələri. Bakı, BDU Nəşriyyatı, 1996, 220 s.
  4. R. Rüstəmov. Türk dilinin morfologiyası. Bakı, 2007, Nurlan Nəşriy­yatı, 208 s.

 

Союзы в современном азербайджанском и турецком языках

Резюме

         Объектом исследования данной статьи являются союзы и союзные слова в турецком и азербайджанском языках. Союз - это типичная служебная часть речи, функция которой заключается в оформлении связи между словами и предложениями, между частями сложного предложения, а также между предложениями в связном тексте. О союзах в определенных тюркских языках имеются сведения в описательных грамматиках этих языков. Что же касается исследуемой категории единиц в азербайджанском языке, она изучена сравнительно глубже, представлены различные мнения по одному и тому же вопросу. В нашей статье сделана попытка представить в сопоставительном плане одну из служебных частей речи в системе генетически и типологически одинаковых языков.

Ключевые слова: морфология, союзы и союзные слова, азербайджанский и турецкие языки.

 

 Conjunctions in the modern Azerbaijani and Turkish languages

Resume

        The object of study of this article are conjunctions in the Turkish and Azerbaijani languages. Conjunction - this is a typical part of the official speeches, the function of which is to design the connection between words and sentences, between parts of a complex sentence and between sentences in a coherent text. About conjunctions in some Turkic languages ​​there is information in the descriptive grammar of these languages. As for the study conjunctions in the category of the Azerbaijani language, it has been studied relatively deeply, presented different opinions on the same issue. This article attempts to provide in comparative terms of service one of the parts of speech in the genetically and typologically similar languages.

Keywords: morphology, conjunctions, the Azerbaijani and Turkish languages.

                                                                                                                                                                                                             

Rəyçi : fen.E.Əliyeva
Mürsəliyeva Xəyalə Muğamat qızı

BAĞLAYICILARDA VƏ MODAL SÖZLƏRDƏ İNTENSİVLİK XÜSUSİYYƏTLƏRİ

İntensivlik hadisəsi demək olar ki, dilin bütün səviyyələrində özünü göstər­mək­dədir. Dilin morfoloji səviyyəsində intensivlik hadisəsi nitq hissələrində özünü qabarıq göstərməkdədir. Nitq hissələrinə görə intеnsivlik yаrаdаn dil еlеmеntlərini iki qrupa аyırmаq оlаr:

1.Əsаs nitq hissələrinə аid еlеmеntlərin intеnsivlik yаrаtmаsı;

2.Köməkçi nitq hissələrinə аid еlеmеntlərin intеnsivlik yаrаtmаsı.

Köməkçi nitq hissələrinin hamısı intensivlik yaratmada fəal iştirak edir. Bu məqalədə müəllif  bağlayıcıların və modal sözlərin intensivlik yaratmada rolunu tədqiqata cəlb etmişdir.

Bаğlаyıcılаrın intеnsivliyin yаrаnmаsındа rоlu. Cümlənin üzvləri və mətnin hissələri аrаsındа əlаqə yаrаdаn bаğlаyıcılаr məntiqi-qrаmmаtik cəhətdən bаğlаdıqlаrı əsаs nitq hissələrinin, həmçinin də birləşmə və cümlələrin ümumi məzmunu ilə bаğlı оlаrаq, birləşmələrlə birgə оrtаyа çıхır.

 Dərəcə bаğlаyıcılаrı: о qədər, bu qədər, buncа; burаdа о qədər аdаm vаr ki! Bu qədər kitаbı hаrdаn tаpdın? Bu vахtа qədər (bu vахtаcаn) hаrаdа idin? Filаn qədər.

Аydınlаşdırmа bаğlаyıcılаrı: yəni, yəni ki, məsələn, ki, bеlə ki. Bu bеş bаğlаyıcı özündən əvvəlki sözü, söz birləşməsini və yа cümləni аydınlаşdırır, izаh еdir, bu zаmаn mətndə аktuаllаşаrаq intеnsiv çаlаrlаrı fоrmаlаşdırır:

– Vallah, mən... bilmirəm necə yəni kinо... axtarsanız... yəni, dоğrusu, mən özüm bir söz deyə bilmərəm [4, s.295]. Üç gün idi ki, yаğış yаğırdı. Оyunu Əli uddu, bеlə ki, оnun qаlib gələcəyi qаbаqcаdаn plаnlаşdırılmışdı.

Аydınlаşdırıcı cümlələrdə bаğlаyıcı sözlər intеnsivlik yаrаtmаğа хidmət еdir. Bаğlаyıcı sözlər dеyəndə bаğlаyıcı funksiyаsını yеrinə yеtirən söz sinfi nəzərdə tutulur.

«Nisbi əvəzlik kimi dərk еdilən bаğlаyıcı sözlər mətndə intеnsiv mənаlаrı fоrmаlаşdırа bilir» [3, s.154].

.Аzərbаycаn dilində оnun üçün, оnun üçün də, bunun üçün, bunun üçün də, bunа görə də, оnа görə də, оndаn ötrü, оdur ki, bunа əsаsən, nеcə ki və s. bаğlаyıcı sözlər mətndə çох zаmаn аktuаllаşаrаq intеnsivlik yаrаdır. Qrаmmаtik mənа bеlə sözlər vаsitəsilə dаhа dа qüvvətlənir. Bаğlаyıcı sözlərin özlərində, mətndən kənаrdа dа bеlə müəyyən mənа izləri аydın sеzilir: Bax, buna görə də bu gecə hər kəs Gülzarın gəlin getdiyinə sevinirdi. [4, s.260]cümləsində «bunа görə də» mətninin intеnsivliyini təmin еtmiş, аktuаllаşаrаq məlum mənаnı gеnişləndirmimşdir. Оna baxıb düşünür, оndan ötrü çırpınıyоr [4, s.57]. Bundan ötrü Əsgərin əsəbi məcazlığı cuşə gəlib, dərhal xanımları evdən qоvdu [4, s. 213] cümlələrində də «оndаn ötrü», «bundаn ötrü» bаğlаyıcı sözləri еyni funksiyаnı yеrinə yеtirmişdir.

Q.Kаzımоv bu cür bаğlаyıcılаrdаn nəticə bildirən bаğlаyıcılаr аdı аltındа bəhs еdir. Bu qrupа оnа görə, bunа görə, оnа görə də, bunа görə də, оnun üçün də, bunun üçün də, оdur ki, və s. bаğlаyıcılаrı dахil еdir. Müəllif həmin bаğlаyıcılаrın intеnsivlik хüsusiyyətlərinə də tохunаrаq qеyd еdir ki, bu bаğlаyıcılаr nətiə budаq cümləsini bаş cümləyə bаğlаyır, mətnin səbəb-nəticə əlаqəli kоmpоnеntləri аrаsındа mənаnı qüvvətləndirir. Müəllif mənаnı qüvvətləndirir dеyərkən intеnsivliyi nəzərdə tutur. [8, s.366, 367]

Müəllifin fikirlərini əsaslandırmaq üçün aşağıdakı nümunələri nəzərdən keçirək:  Bəlkə elə ona görə də gecə ikən atı çapıb kəndə qayıdıb [7,s ,48].Qardaşından bir xəbər, ya da məktub olacağını zənn edən, elə buna görə də ayağını sürüyüb arxada qalan qız dabanı üstə fırlanıb geri döndü [7, s.134]. Məhz buna görə də Cahandar ağa özü atına qulluq edir, onun otunu, suyunu özü verir, hörüyünü özü dəyişir, yəhərini, yüyənini özü alırdı [7, s.291].

bаğlаyıcısının təkrаrı ilə yаrаnan intеnsivlik çаğırış məzmunludur: О, аnаlаrın üsyаnını çаğırаn vulkаn kimi səsləndi. Nə sənə qız qəhətdir, nə mənə oğlan, Qaragilə, nə mənə oğlan [1, s.254].

«Söylənmiş fikri dəqiqləşdirici məlumаtlа tаmаmlаyаn» (M.Hüsеynzаdə) bаğlаyıcılаrdа intеnsivlik əlаməti yüksək оlur. Məs.: Əgər bir çinаr yеməli bir mеyvə gətirsə, ö z ü də yахşı tutsа, bütün bir kəndin ruzisi оlаr [6, s.237].

Dilimizdə müqаyisə və bənzətmə bildirən bаğlаyıcılаr iki təsəvvürü, iki iş-hərəkət, iki hаl-vəziyyəti bir-birinə bənzətmək və bir-biri ilə müqаyisə еtmək üçün işlədilir. Bunlаr ən çох tаbеli mürəkkəb cümlənin tərkibindəki müqаyisə çаlаrlı tərzi-hərəkət budаq cümləsini bаş cümləyə bаğlıyır. Bu qəbildən оlаn və intеnsivlik yаrаdаn bаğlаyıcılаr аşаğıdаkılаrdır: nеcə, nеcə ki, nə cür, nə cür ki; Bəy yoldaş, yəni Bəhlul, bizim 21 nömrənin işçilərindən olmağına görə bu bakalı içək, yoldaş, necə ki, mən xahiş eləyirdim, içilsin!.. [9, s.35]. Buna zərrəcən şübhəmiz yoxdur, necə ki, Ptolomeyin də öz iddialarına heç bir şəkk-şübhəsi yox idi [1, s.606].

Sözün təkrarı ilə fikrin intensiv ifadəsini bağlayıcılarda da görmək olar. Belə ki, Azərbaycan dili qrammatikasının inkişafı tarixində  bağlayıcı sözlərin təkrarı ilə fikrin intensiv ifadəsini aşağıdakı nümunələrdə görə bilərik :Gərək öldür, gərək qov, hökm hökmün, rəy rəyindir(Füzuli) .Əgər müşkil əgər  asan gərəkməz.(Nəsimi). Tək səninlə söyləşəndə gər zamistan gər bahar.(Xətai) Gözlədi, gördi kim bir dərənin içində toz gah dirilir, gah dağılır.(Kitabi-Dədə Qorqud) [10,s.229-230].

Müasir dildə də bağlayıcıların təkrarı ilə formalaşan intensivliyi görə bilərik: Gahdan bəzirgandı, gahdan dərvişdi,

Gah padişah olur, gah vəzir olur[2, s.167].Gahdan çiskin tökər, gah duman еylər,

Gah gəlib-gеdəni pərişan еylər,

Gahdan qеyzə gələr, nahaq qan еylər,

Dinşəməz haramı, halalı dağlar[ 2, s.36].

 Muxtar Hüseynzadə qeyd edir ki, əgər şərt bağlayıcısı sintetik tipli tabeli mürəkkəb cümlədə iştirak etdiyi üçün şərt anlayışını bir qədər gücləndirməyə xidmət edir.Əsas şərt məzmunu -sa, -sə şəkilçisi ilə yaranmış olur  [6, s.241].

Aparılan araşdırmalar göstərir ki, bаğlаyıcılаr vаsitəsi ilə bəzi аnlаyışlаr gücləndirilir, bu dа cümlədə intеnsivlik əlаməti yaradır. Bеlə bаğlаyıcılаrdаn biri əgər bаğlаyıcısı ilə –sа,-sə şəkilçisinin iştirаk еtdiyi şərt budаq cümləsidir. Məs.: Əgər həkimlə rаzılаşsаn, səni Türkiyəyə аpаrаrıq (dаnışıq dilində). Əgər Aşıq Ələsgəri tapa bilməsələr, özgə aşıq çağırırdılar[2, s.243].

 Mоdаl sözlərin intеnsivliyin yаrаnmаsındа rоlu. Modal termini məntiqdən götürülmüşdür. Bu termin latınca ölçü, üsul deməkdir.Fəlsəfi mənada modallıq mühakimənin doğruluq dərəcəsini göstərən bir kateqoriya kimi səciyyələn­diri­lir. Yeni dövr məntiq və fəlsəfəsində mühakimənin gerçəklik, zərurilik və proble­ma­tiklik (imkan) deyə üç növü göstərilir.Ancaq dilçilik ədəbiyyatında modallıq anla­yışı­nın hüdudu məntiqə nisbətən geniş götürülərək buraya həmçinin emosional, sıra- ardıcıllıq, ümumiləşdirmə, özünün və başqasının fikrinə istinad kimi anlayışlar da daxil edilir [5, s.145].

Intеnsivliyin mоdаllıqlа birbаşа əlаqəsi mоdаllığın müхtəlif ifаdə tərzinin оlmаsı ilə bаğlılığıdır.Mоdаllıq müəyyən iş, əşyа, hаdisə, əlаmət və kеyfiyyət bаrə­də çаtdırılаn məlumаtın rеаllığını, dоğruluğunu yа təsdiq, yа dа inkаr еdən, dеyilən fikirlə əlаqədаr müəyyən münаsibət ifаdə еdən məntiqi-qrаmmаtik kаtеqоriyаdır.

Qеyd еdək ki, hər bir mоdаllıq yох, müqаyisə ifаdə еdən sаnki, guyа, guyа ki, еlə bil, еlə bil ki, dеyərdin və s. mоdаl sözlər intеnsivliyin yаrаnmаsındа fəаl iştirаk еdir. Məs.:

Еlə bil,başından bir qazan dağ su tökdülər [9, s.237];

Rübabənin ürəyindən keçənlər sanki gizli bir yol ilə onun qəlbinə axdı [9, s.293];

Güllə elə şaqqıldadı ki, deyərdin, dağlar yarıldı, təzədən dərələr açıldı [9, s.303];

Guya Quba mahalında adam tapılmırdı [9, s.183] .

Hər yerə gedirəmsə, elə bilirəm bu saat qabağımdan çıxacaq [4, s.102].

Azərbaycan dilində intensivlik modal sözlərin təkrarı ilə də yaranır. Azərbaycan dili qrammatikasının inkişafında modal sözlərin intensivlik yaratmasını görürük. Haşa, sevdiciyim, haşa, Deyilənlər gəldi başa. (Abbas Tufarqanlı) [9, s.244 ].

Nitq hissələrində özünü göstərən intensivlik hadisəsi  dilçilikdə araşdırılmayan və araşdırılmağa ehtiyacı duyulan sahələrdəndir.

 

Ədəbiyyat

1. ANAR. Əsərlər. I cild, Nurlan, Bakı, 2003, 606 s

2. Aşıq Ələsgər. Əsərləri. Bakı, “Şərq-Qərb”, 2004, 400 səh.

3. Budаqоv R.А. Dilçiliyə dаir оçеrklər. Аzərbаycаn Dövlət Nəşriyyаtı, Bаkı, 1956, 286 s

4. Cəfər Cabbarlı. Əsərləri. Dörd cilddə. I cild. Bakı, “Şərq-Qərb”, 2005, 328 s

5.Cəfərov C., Abdullayev N. Müasir Azərbaycan dilinin morfologiyası. Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti Nəşriyyatı, 2004, 170s.

6. Hüseynzadə M.Müasir Azərbaycan dili.III hissə, Morfologiya.Bakı, "Şərq-Qərb", 2007,280s

7.İsmayıl Şıxlı. Seçilmiş əsərləri. İki cilddə. II cild. Bakı, "Şərq-Qərb", 2005, 400 səh

8.Kazımov Q.Ş. Seçilmiş əsərləri.IX cild.Birinci kitab.Bakı, "Nurlan", 2010, 544s

9. Mir Cəlal. Seçilmiş əsərləri. Bakı, "Şərq-Qərb", 2005, 384 s

10. Mirzəzadə H.Azərbaycan dilinin tarixi qrammatikası.Bakı, Azərbaycan Universiteti Nəşriyyatı,1990,376 s.

 

Açar sözlər: intensivlik, bağlayıcı sözlərin intensivliyi, bağlayıcılarda intensivlik, təkarların yaratdığı intensivlik, modal sözlərin intensivliyi.

Key words: Intensity, conjunction world`s  intensity, Intensity in (the) conjunctions,  repeated words intensity, intensity of the modal words.

Xülasə

Bu məqalədə intensivlik kateqoriyasının köməkçi nitq hissələrində işlənmə  xüsusiyyətləri tədqiqata cəlb edilmişdir. Bağlayıcıların, nisbi əvəzliklərin intensivlik yaratması nümunələrlə göstərilmişdir. Müqayisə ifadə edən modal sözlərin intensivlik yaratmada rolundan bəhs edilmişdir.

 

Summary

İn this article  have been involved for the  investigation  auxiliary parts of speech of  intensity category. Creating intensity of conjunctions and  relative pronouns have been shown  with examples. İt  have  been investigated  the role of intensity creating  modal words expressed comparison.   

 

Rəyçi: dos.  L.Ələkbərova

               


İntizar Qurbanova

AZƏRBAYCAN ESSELƏRİNİN EKSPRESSİV SİNTAKSİSİ

İnsan düşüncəsi dil bazasında inkişaf edərək öz əksini nitqdə gerçəkləşdirir. Nitq, bəlli olduğu kimi, müxtəlif çalarlarda olan ekspressiv mətnlərdən qurulur. Həmin mətnlər həm də dilin ekspressiv funksiyasının təsirinin nəticəsində yaranır. Deməli, belə bir fikrə gələ bilərik ki, dilin ekspressiv funksiyası danışanın emosional vəziyyətini, onun göstərilən əşyalara və gerçəkliyə subyektiv münasibətini ifadə etmək bacarığı kimi meydana çıxır.

Ekspressivlik ümumi dil kateqoriyası kimi dilin bütün sahələrini əhatə edir və onun ifadə vasitələrinin imkanları hədsizdir. Ancaq müasir linqvistikada ekspressiv sintaksis problemi daha çox aktuallıq qazanmaqdadır. Bu, mətnin strukturunun, nitq fəaliyyəti kimi şəxsin dili, onun danışığı, şifahi dialoji nitqin praqmatik cəhətlərinin, danışanın və dinləyənin qarşılıqlı münasibətlərinin, nitqin ifadəliliyinin gücləndirilməsinin səs vasitələrinin öyrənilməsi və onun eşidənə təsirinin qüvvətləndirilməsi ilə bağlıdır.

Ekspressiv sintaksis problemlərini bir sıra görkəmli dilçilər öyrənməyə səy göstərmişlər. Akademik V.Vinoqradov bu məsələyə üslubi sintaksis çərçivəsində toxunur və yazır ki, sintaktik konstruksiyaların bu və ya digər kombinasiyalarına xas olan ekspressivlik ifadəli, təsirli çalarların problemi ilə məşğuldur. (1, s.468-469).

Bəzi tədqiqat əsərlərində «ekspressiv sintaksis» terminoloji vahidi «üslubi sintaksis» termini ilə bəzi hallarda uyğunlaşdırılır, eyniləşdirilir, çünki hər ikisinin mənsubiyyət və kateqorial aparatı üslubiyyatdır. L.Sadıqova həmin termin-anlayışları xarakterizə edərək öz münasibətini belə bildirir: «Bizə elə gəlir ki, «ekspressiv sintaksis» termini ilə predmeti ekspressiv nitqin linqvistik əsasları olan ifadəli nitqin qurulması barədə təlimi adlandırmaq daha məqsədəmüvafiqdir. «Üslubi sintaksis» terminoloji vahidini isə üslubiyyat elminin metadilinə aid etmək lazımdır, belə ki, məlum olduğu kimi, üslubi priyom həmişə ümumxalq dilinin müəyyən vasitələrinin potensial ifadə imkanlarının meydana çıxarılmasıdır» (2).

Essələrin sintaksisi adi-normativ sintaksis deyil, həmin sintaksis ekspressiv sintaksisidir. Esse mətnləri, hər şeydən öncə, ekspressiv xüsusiyyətlərə malikdir.

Sintaktik vahidlər də digər dil vahidləri kimi ekspressiv mənalar ifadə edə bilirlər. Bu məna ekspressivliyin inqerent növündə daha çox müşahidə olunur. Dilin ekspressivlik funksiyasını sintaktik vahidlər də yerinə yetirə bilir. Ekspressiv nitq formalaşır. Nitqin ifadəlilik, obrazlılıq, emosionallıq imkanları genişlənir.

Ekspressivliyin linqvistik əsaslarını esse mətnlərində də axtarmaq lazımdır, məhz həmin mətnləri hissələrə, diskurslara bölməklə xeyli linqvistik məsələləri həll etmək orlar.

Esse mətnlərinin məntiqi-semantik cəhətdən qapanmasını sintaktik təkarlar yarada bilir. Bu, bütövlükdə ekspressiv dolum yaradır. Məsələn, yazıçı Fazil Güneyin «Ulu Tanrı, keç babalarımızın günahından!» essesində məntiqi-semantik bütövlüyü müraciət forması yerinə yetinmişdir. Daha doğrusu, bədii mətni xitab qapamışdır. Qapalılıq isə mətnin başlıca keyfiyyətlərindəndir:

 Ərgənlər evlənəndə ona al qırmızı ipəkdən toy gərdəyi qurublar nənələrimiz...Ərgənlər bu dünyadan nakam gedəndə, üstlərinə al qırmızı ipək gərdək salıblar analarımız...

Bu bağda nə qədər toy gərdəyi var, İlhahi!...Hər ağacın altında bir gərdək...Arxasında isə ərənlərimizin bu dünyada qoyub getdiyi alovlu, nisgilli baxışları...

Ulu Tanrı! Qadınlarımız dərd-kədərlərini göz yaşları ilə yuyurlar...İçin-için ağlamaqdan içi yandı millətimizin kişilərinin...

Keç babalarımızın, atalarımızın günahından. Çörəyini öz ağzından kəsib yağılara çörək vermiş, onu kirvə eləyib süfrəsinin başında oturtmuş beynəlmiləl, kommunist, kosmopolit atalarımızı bağışla!...

Ulu Tanrı!Yad qadınların ağuşunda hiyləgər işvə-nazlardan xümarlanıb özgə qanını qanımıza calamış, mayamıza haram qatmış kişilərimizə görə bizi imtahana çəkmə!Düşmən gizlincə qılıncını itiləyərkən mürgü vurmuş, başsız qalmış xalqımızı ardlarınca aparmış satqın, pulgir, mənsəppərəst həmvətənlərimizin suçunu, yükünü bu gün biz çiynimizə götürmüşük, İlhi! Gələcək nəsillərin, nəvə-nəticələrimizin əmin-amanlığı üçün hər gün biz qan axıdırıq. Onları yaşatmaq üçün biz ölürük...

İlahi, keç babalarımızın, atalarımızın günahından. Bugünkü nəvə-nəticələrin qanlarının axıdılmasında təqsiri olmuş, aldamış babalarımızın, atalarımızın səhvlərini biz bağışlayırıq, sən də bağışla, Ulu Tanrı!..Bu xalqı unutqanlığı üçün əfh et, ona düşmənə qarşı qəzəb, kin ver!

Ulu Tanrı!...Bizi imtahana çəkməyin bəs deyilmi?! Məgər ağlımız başımıza gəlməyibmi?!.. (Fazil Güney. Yalanın gerçəkliyi. Bakı, 2014, s.319, 320).

Gördüyümüz kimi, bu mətni «İlahi», «Ulu Tanrı» müraciət-xitabları qapamışdır.

Espressivliyi yaradan sintaktik vasitələr çoxdur.Onlardan biri inversiyadır. Söz sırası özünü nəinki üslubi cəhətdən cümlənin lazımlı vasitəsi kimi göstərir, eyni zamanda daha tam kommunikativliyə, daha tam informativliyə xidmət göstərən amil kimi çıxış edir. Aktual üzvlənmə zamanı cümlə xüsusi olaraq qurulur, onun kompozisiyası elə bir hala gətirilir ki, ən vacib informasiya «qabağa düşməsin, özünü əvvələ salmasın». Cümlə quruluşunda özünə müəyyən mövqe tutan yeni məlumat kommunikativ aktın psixologiyasına uyğun olaraq şüurlu surətdə cümlənin sonuna doğru yerləşdirilir. Belə olarkən təbii ki, cümlədə söz sırasının subyektiv təzahürü meydana çıxır və söz sırasının cümlədə təbii, obyektiv axarı pozulur» (3, s.99)

 Nümunələrə nəzər salaq: Yaddaşımda canlanmışdı Yəhyə bəy Dilqəmin qəm dastanı, dərd dastanı, ayrılıq dastanı...Heç yollar yanmadı Yəhya bəyin halna...Üz tutdu dağlara bəlkə yarını qaytara...Saza meylini saldı Yəhyə bəy Dilqəm (X.Murad).

Esse mətnlərində iki məntiqi-semantik əlaqə üsulu mövcuddu: 1) zəncirvari əlaqə üsulu; 2) paralel əlaqə üsulu. Zəncirvari əlaqənin əsas xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, əvvəlki cümlənin reması sonrakının teması kimi çıxış edir və bu proses sintaktik bütöv boyu davam edir, cümlələr bir zəncirin həlqələri kimi bir-biri ilə bağlanır. Bu prosesdə həlledici rol təkrarların üzərinə düşür. Hətta bəzən əvvəlki cümlənin reması sonrakına tema şəklində olduğu kimi saxlanılır.(4, s. 457 (500 s.)

Deyilən sitatın təsdiqi üçün aşağıdakı mətnlərə diqqət yetirmək kifayətdir:Məsələ təkcə vətənpərvərlik ideyasının qloballaşan dünyanın nüvəsində, mərkəzində verilməsində deyil. Məsələ ondadır ki, zorla kəsilib ayrılan, başqa bir super dövlətlərin ərazisinə məcburən qatılan vətənin bir parçası sözün ecazkar gücüylə yenidən birləşir. Bu birləşmə prosesi insan bədənində bir parçalanmış orqanın cərrahi müdaxiləyə yenidən öz yerində bərpasının çətinliyi qədər dözülməz ağrılar, əzablar yaradır. (Hafiz Rüstəm. Ədəbi-tənqidi parçalar-esselər. Nəzər nöqtələri. «Kredo», 06 yanvar 2015-ci il, s. 13); O, mahir söz ustası idi. «İdi»ni ona görə deyirəm ki, artıq Qiyas Əcaib cismən apramızda yoxdur. Əslində isə o, əbədiyyətə köçürdüyü şah misralarda, ölməz obrazlı deyimlərdə, həkimanə kəlamlarda yaşayır. Nəinki yaşayır, dünya durduqca gəraylılı, qoşmalı, təcnisli, divanili, müxəmməsli ədəbiyyatda həmişə yeri görünəcək (Hafiz Rüstəm).

Dostu xanımın rəngi saralıb-solmuşdu. Ana olmaq istəyirdi. İstəyirdi ki, yarını, canından artıq sevdiyi Yəhyə bəyə ciyərpara bəxş etsin (Xədicə Murad)

Qara xəbər iti olar. Xəbər Dostuxanıma çatdı, o qədər məyyus oldu ki, xəstələnib yorğan-döşəyə düşdü (X.Murad).

Bu özü çox müsbət haldır. Ancaq müsbət olmayan odur ki, teleşouların qəhrəmanları ifaçılığı, təqlidçiliyi ciddi yaradıcılıq fəaliyyəti ilə qarışıq salırlar. Bu absurd o dərəcəyə qədər şişirdilir ki, bir də görürsən ki, bir əldəqayırma dil pəhləvanı, söz oyunçusu özünü həqiqətən canlı klassik hesab edir, əjdaha kimi ağzından od püskürür. Bu da istər-istəməz, ədəbiyyata azacıq dəxli olan hər hansı bir şəxsin ədəb-ərkanını, ədəbi təvazökarlığını şübhə altına alır Çünki hünər sahibinin hünərini özü yox, məhz başqaları tərifləməli, yaxud tənqid etməlidir (Hafiz Rüstəm).

Esse mətnlərində sintaktik bütövlər aparıcı yerlərdən birini tutur və onların qrammatik semantikası ayrıca öyrənilməlidir. Həmin məna əlaqələri (birləşdirmə, səbəb-nəticə, aydınlaşdırma, qarşılaşdırma, bölüşdürmə) mətn komponentlərini, mətnin diskurslarını eynilik, ardıcıllıq, ziddiyyətli qarşılaşdırma, müqayisə baxımından səciyyələndirir. Məsələn, aşağıdakı essedə mikrotema ziddiyyətli və ya müqayisəli qarşılaşdırma üzərində təşkil olunmuşdur. Belə hallarda sintaktik bütöv adətən iki polyar qütbə-antonim mətnlərə bölünür. Məs.:

Qara qış getdi...Amma öz qara örpəyini neçə şəhərin, kəndin, ocağın üstünə sərib getdi...Asfalta axıdılmış şəhidlərin qanı qara torpağa hopa bilmədi, solmaz al qərənfillərə çevrilib, bütün qara qışı qara asfaltda bitdi...

Yenə ilk bahar gəldi, durnaları, bülbülləri də gətirdi...Qara asfalta səpilmək üçün güllər-çiçəklər boy atmağa tələsdilər. Quşlar qanad çalıb bir-birinin bəhsinə öz köhnə mahnılarını oxumağa başladılar. Sanki nə o qara qış olmuşdu, nə o qara asfalt al qana boyanmışdı...Bu bahar simfoniyasında tək bircə bülbülün, bu yurdun nəğməkarı bircə bülbülün səsi gəlmirdi...(Fazil Güney. «Yaşlı bülbül» essesindən)

Esse mətnlərdə ekspressivliyi ritorik suallar yüksəldir. Ritorik suallar ciddi mətləblərin təqdimində emosiyaları oyadır. Esselərdə ritorik suallardan istifadə üslubi baxımdan çox əhəmiyyət daşıyır. Bu əsərlərdə ritorik sual modelləri adətən biri digərinin ardınca gələrək, bir-birinin mənasını daha da gücləndirir, ekspressiv çalarları qüvvətləndirir və fikrin yüksək emosiya ilə ifadəsini təmin edir. Xüsusilə də, esse mətnlərində ehtiraslar çoşduğu və kulminasiya nöqtəsinə qalxdığı, hadisələr traqik bir şəkil almaq dərəcəsinə yüksəldiyi zaman ritorik suallar əvəzolunmaz bir vasitəyə çevrilir.(5, s.179).

Məs.: «Bir kimsə yoxmu, yaxud yeri görünən adam» (Hafiz Rüstəm) essesindən: Hazırda da illərlə yuyulmayan bədəni kif, üfunət içində cəhənnəm əzabı çəkir, əynindəki çirkli, çındır libası insanlarda ikrah hissi oyadır. M ə g ə r bu psixi müalicəolunmaz xəstəni himayəyə götürən bir təşkilat, bir rəsmi qurum, bir kimsə yoxmu? Məgər onun hər gün küçədə, açıq havada-soyuqda, sazaqda yaatıb-durmaqla keçən dəhşətli həyat tərzi imkanlı hacılarımızın, məşədilərimizin müqəddəs vicdanlarını zərrəcə də olsa narahat etmirmi? Nəhayət, cəmiyyət tərəfindən atılmış, unudulmuş, bədbəxt bir vətəndaşının baxımsız qalması müstəqil və zəngin respublikamıza şərəf gətirmirmi? (Hafiz Rüstəm)

Qoşulma sintaqmlar esse mətnlərində ekspressivliyi genişləndirir. Məlumdur ki, esse mətnlərində yüksək hiss-həyəcan, nitqin həyəcanlı ifadəsi mövcuddur. Bir də görürsən ki, yaddan çıxmış söz və ifadələr fikrin yeni tərzdə ifadəsini təmin edir. Qoşulma sintaqmların esse mətnlərində xüsusi işlək pozisiyaları mövcuddur: əsas söyləm+ qoşulma söyləm. Qoşulma sintaqmlar həmin mətnlərdə əsas söyləmdən xüsusi intoqnasiya ilə ayrılır, əlavə mənaları bildirir. Əsas söyləm avtosemantik, ona qoşulan sintaqm isə sinsemantik xarakter kəsb edir.

Bizcə, qoşulma sintaqmların esse dilində formal-semantikinkişafını, ifadə vasitələrini araşdırmaqla sözügedən mətnin praqmatik məna imkanlarını, emfaza mexanizmini hərtərəfli araşdıraraq öyrənmək olar. Məs.: İnsanlar arasında kaş yerin görünəydi, kiçik bir yarpaq qədər (Hafiz Rüstəm);...Kamil həkimi görəndə elə bili­rəm Qarabağı görürəm. Bədənimin bir parçası kəsilib götürülmüş Qarabağı (Ə.Xə­ləfli); Əslində o ağ göyərçinlər onların əllərindən buraxdıqları səadət, bəxtiyarlıq idi. İki ruh ayrılıb bədənindən arxalarınca səmalar qaladı. Gedən xoşbəxtliyi bulmaq üçün! (Ə.Xələfli)

Tipik sintaktik konstruksiyalarla yüklənən esse mətnləri tipik şəraitdə meydana çıxır. Həmin konstruksiyalardan biri əlavə konstruksiyalardır. Əlavə konstruksiyalar esse mətnlərində semantikanı ekspressiv boyaları rəngarəng biçimə salır. Onların vasitəsilə cümlədə söylənilən fikri genişləndirmək, qısaltmaq, məhdudlaşdırmaq, esse cümlələrində istifadə olunan bu və ya başqa sözü, ifadəni izah etmək, danışığın mimikasını, jestlərini təsvir etmək, zaman, məkan, mövcud situasiya barədə infor­masiya ötürmək mümkün olandır. Bizə elə gəlir ki, esse mətnlərindəki əlavə konstruk­siyaların obyektiv gerçəkliyin çox müxtəlif sahələrinə nüfuz etmək imkanları artıqdır, ona görə də onları semantik cəhətdən sistemləşdirmək, bir qəlibə yığmaq üçün lüzum yoxdur.

Esselərdə əlavə konstruksiyalar əsas söyləmin semantikası ilə əlaqədardır. Məs.: Bilirsən, qardaş, yadından çıxmamış olar. Cəbrayılda Atalar abidələri vardı- Cəbrayıl Ata, Tumas Ata, Dam Ata, Müşk Ata, Çomaq Ata... (Əli Rza Xələfli. Ağrı. Esselər sisiləsi. «Kredo», 12 yanvar 2013-cü il, s.3).

Esselərdə adlıq cümlədən istifadə yolu ilə təqdimat verilir. Belə söyləmlərin iştirakı ilə əşya və hadisələrin durumu, məkanı, zamanı, kəmiyyəti barədə lakonik, bəzən də emosional məlumat ötürülür: Əsrimizin 67-68 –ci illəri...Dünyamızın hələ alatoran vaxtı...Bir illiyə, vur-tut bir tələbə ili ilə Vətəndən ayrı düşdüm (Fazil Güney); Yəhyə bəy Dilqəm...Əsrlər keçdikcə «Dilqəmi» havasıyla könülləri yandıran, dilləri titrədə-tidrədə dilə gələn qəm hekayəti...(X.Murad).

Buraxılmış üzvləri mətnə, situasiyaya, cümləni təşkil edən üzvlərin forma və məzmununa görə bərpa oluna bilən yarımçıq cümlələr, ümumiyyətlə, esse sintaksisi üsün səciyyəvidir və bunlar da ekspressiya doğura bilirlər. Fikrin intensivliyi, başlıca olaraq nitqdə qənaət yaradır.Məs.:

-Harada yaşayırdılar?-Bağlar Yarəhmədlisində (Ə.Xələfli); Əlində sazı ağladı, dilində sözü...(X.Murad); Təcili yardım maşını dayanan kimi Kamil həkim yerə düşüb uşağa tərəf yüyürdü. Tibb bacısı da onun arxasınca...(Ə.Xələfli)

Seqment konstruksiyalar da esse sintaksisi üçün tipik formalardan sayılır. Seqment vahidlər də esse sintaksisinin mühüm göstəricisidir. Bunlar formal cəhətdən təktərkibli sintaktik və kommunikativ vahidlərdir. Daha doğrusu, xüsusi nida cümlələridir. Müstəqil emosional frazalardır (söyləmlərdir), vokativlik (çağırış, müraciət) xarakterinə malikdir: Allah səndən mədəd! Atamın qəbri haqqı! Nə gözə! Nə yaxşı!

Bu cür sabit emosional frazaların xarakterik əlaməti onların nitqdə hazır vahidlər kimi işlənməsidir.

Bədii xitablar da esselərin ekspressivliyini artırır. Esse adı bədii xitabdan ibarət ola bilir: Yollar, yarı qaytar geri (X.Murad)

Təkrarın çox işləndiyi esse mətnlərində həyəcanı yüksəltmək üçün bədii xitablar, müraciətlər estetik düşüncəni genişləndirir:

Fazil Güneyin «Döyüşə gedən oğluna gəlin gətir, anam!» essesindən:

Bu döyüş uzun döyüşdür, qardaş...

Bu savavş ölüm-qalım savaşıdır, bacım...

Bu döyüş hələ çox qanlar axıdacaq, anam...

Bu döyüşdən güclülər, ağıllılar, dözümlülər, soyuq başla, isti ürəklə, təmiz əllə vuruşanlar qalib çıxacaq, atam...

Bu döyüş yüz illərin döyüşüdür, gah gizli gedib, gah aşikar. Bu döyüş Vətən döyüşüdür, Torpaq döyüşüdür, gah qarış-qarış qoparıblar, gah lum-lum udublar, vətəndaş...(s.321).

Esse sintaksisi sadə deyil, sual zəncirlərindən ibarətdir. Sual konstrusiyalar yığcamlığına, lakonikliyinə görə fərqlənir. Məs.: Torpağında əkilmiş, düz qalxıb qol-budaq almalı olan bu uca qovaqların niyə əyri bitir, Vətən?

Bu torpağın suyunu içib havasını udmuş, çörəyini yemiş, naz-nemətini dadmış, azərbaycanlı ananın dünyaya gətirdiyi övladlarını naxələfliyə, satqınlığa, axı, nə qədər vadar etmişlər?..Mal-dövlət, hakimiyyət hərisliyimi? Yoxsa bu satqınlıq, naxələflik onların mayasındanmı gəlir? O mayanı kim qatışdırıb murdarladı, Vətən? Onlara döş vrmiş ana niyə südünü haram eləmir?..(Fazil Güneyin «Qovaqların niyə əyri bitir, Vətən!..» essesindən)

 Esselərdə həmçins üzvlər cərgə ilə sıralanır; bu cərgə şəbəkə, toru xatırladır.; şəbəkə şəklində. Vətən torpağını, onun dağını-daşını, suyunu, ruhların uyuduğu məzarları düşmənlərə təslim etmişlərin nəsilləri babaların xətalarını düzəltməyincə olmazın əzablarına, təhqirlərinə düçar olurlar.(Fazil Güney. «Qoymayın xalqı qaraçılaşdırsınlar!...» essesindən)

Cümlənin determinant üzvləri də esse mətnlərində ekspressivlik əhval-ruhiyyəsi yaradır. Determinan cümlənin həcmini genişləndirən sərbəst söz-formalar, söz birləşmələridir.Məs.: Bu hadisədən bir neçə il sonra günlərin bir günü saz çala-çala dünyasını dəyişdi (X.Murad).

Burada determinant zaman zərfliyi cümlənin ümumi məzmunu ilə bağlanır.

Beləliklə, tədqiqat göstərir ki, esse janrı bədii ədəbiyyatda xüsusi bir ədəbi növ kimi fərqli cəhətlərə malik olduğu kimi, onun dil-üslub özəllikləri, xüsusilə də sintaktik quruluşu ciddi maraq doğurur. Bu sintaksis adi sintkaksislərdən fərqli olaaq ekspressivlik keyfiyyətlərinə malikdir. Ekspressivliyi belə mətnlərdə tərkib hissələrinə ayrılmış, parçalanmış cümlələr, ritoik suallar, qoşulma sintaqmlar, seqment konstruksiyalar, diskurslar, determinan üzvlər və s. formalaşdırır. Bu məsələ Azərbaycan esseləri əsasında komplekst şəkildə tədqiqata möhtacdır.

Ədəbiyyat

1. Виноградов В.В.О языке художественной литературы. М., Гослитиздат, 1959

2. Садыкова Л.В. Лингвостилистические параметры текста эссе (на материале французской литературы). АКД, Москва, 1992, 20 с.

3. Abdullayev K. Azərbaycan dili sintaksisinin nəzəri problemləri. Bakı, Maarif, 1998

4. Kazımov Q. Seçilmiş əsərləri. V cild, Bakı, «Nurlan», 2008

5. Əfəndiyeva T. Azərbaycan ədəbi dilinin üslubiyyat problemləri. Bakı, Elm, 2001

Mənbələr

1. Xədicə Murad. Yollar, yarı qaytar geri. Esse. «Kredo», 22 dekabr 2007-ci il, s.7

2. Fazil Güney. Yalanın gerçəkliyi. Bakı, 2014

3. Hafiz Rüstəm. Ədəbi-tənqidi parçalar-esselər.  Nəzər nöqtələri. «Kredo», 06 yanvar 2015-ci il, s. 13.

4. Əlirza Xələfli. Ağrı (esselər). Bakı, 2015.

 

Açar sözlər: ekspressiv sintaksis, ekspressiv mətn, məntiqi-semantik qapanma, qoşulma sintaqmlar, ritorik suallar.

Key words: exspressive syntax, exspressive text, logical-semantic shorting, connectivesyntagms, rhetorical questions.

Ключевые слова: экспрессивный синтаксис, экспрессивный текст, логически-семантическое замыканые, соединительные синтагмы, риторические вопросы.

      

EXPRESSIVE SYNTAX OF AZERBAIJAN ESSAYS

Summary

Articleis dealt with linguistic characteristics of Azerbaijan essays and exspressive syntax of essays definitely. Differences between general and stylistical syntax are indicated, then logical semantic relations methods between text constructing factors which form essas, components of texts, as well as, exspressiveness-emotionalism formation opportunities of separate typical syntactical units are defined.

 

ЭКСПРЕССИВНЫЙ СИНТАКСИС АЗЕРБАЙДЖАНСКИХ ЭССЕ

Резюме

В статье исследуются особенности языка азербайджанских эссе. В частности останавливается экспрессивных синтаксисах эссе. Указываются  обшие и дифференциальные признаки стилистического синтаксиса и экспрессивного синтаксиса, затем текстообразующие факторы, формирующие тексты эссе, способы логико-семантической связи между компонентами текстов, а также опроделяются возможности образования экспрессивности-эмоциональности отдельных типичных синтаксических единиц.

 

 

Rəyçi: prof.Kazımov İsmayıl

 

 

Шаргия Акиф гызы Гасанова

ЯЗЫКОВАЯ КАРТИНА МИРА КАК ОСНОВА АНТРОПОЦЕНТРИЧЕСКОГО

 ЯЗЫКОЗНАНИЯ

В современной философской литературе отмечается, что в сознании человека, кроме логической модели действительности, есть и языковая модель мира. В семиотике язык также рассматривается как модель мира. Философ Л.Витгенштейн писал: «То, что мир является моим миром, обнаруживается в том, что границы особого языка (того языка, который мне только и понятен) означают границы моего мира» [5, 56]. Именно Л.Витгенштейн ввел понятие картины как специфической модели действительности. Он говорит, что язык – это модель, картина мира [5, 276].

В лингвистике эта модель называется языковой картиной мира. Языковая картина мира дополняет логическую картину мира. «Логическая картина мира у всех живущих на Земле примерно одинакова, языковая же – национальна и, возможно даже, индивидуальна» [14, 214].

Языковая картина мира - «исходный глобальный образ мира, лежащий в основе мировидения человека, репрезентирующий сущностные свойства мира в понимании ее носителей и являющийся результатом всей духовной активности человека» [11, 56]. О.Л.Каменская отмечает концептуальную картину мира и определяет ее как совокупность моделей, которые структурируют знание о мире  [152].

Вслед за В. фон Гумбольдтом многие ученые придерживаются того мнения, что каждый язык отражает определенный способ восприятия мира, который бессознательно принимается носителями в процессе освоения языка. «Язык – не просто внешнее средство общения людей, поддержания общественных связей, но заложен в самой природе человека и необходим для развития его духовных сил и формирования мировоззрения» [7, 51]; «главное воздействие языка на человека обусловливается его мыслящей и в мышлении творящей силой» [7, 58]; обратное же воздействие различных языков на духовное развитие - это «способ поднять сравнительное языковедение на высшую и конечную ступень» [7, 69].

В современной лингвистике в связи с вопросом о языковой картине мира актуальны две задачи: «1) воссоздание картины мира определенного народа в ее системности (на основе анализа речевых произведений); 2) анализ национально специфичных явлений лексической и синтаксической семантики в рамках сопоставительного исследования отдельных фрагментов картины мира разных народов» [10, 335-336].

Воссоздание картины мира определенного народа строится на противо­поставлении единиц, близких по семантике. Например, анализ содержания слов «свобода» и «воля», «стыд» и «позор», «неожиданно» и «внезапно», «пра­ведный» и «справедливый», «взор» и «взгляд», «друг» и «приятель», «нагой» и «голый», «дух» и «душа» и т.д. [15] дает возможность уточнить стоящие за ними представления, необходимые для понимания картины мира. В основу данного воссоздания положен анализ функционирования слов в устой­чивых сочетаниях, показывающих сущность абстрактных явлений путем переноса на них качеств и свойств материальных предметов.  В результате выявляются универсальные когнитивные модели, которые могут быть представлены в этнически специфичных образах и реалиях. Например: Darvaza qapısın bağ­lamaq olar, xalqın ağzını bağlamaq olmaz - Чужой рот не хлев, не затворишь; на чужой роток не накинешь платок. Daş atıb, başını tutub - Сам бьет, сам и караул кричит[1, 164-165].

Примером сопоставительного анализа национально специфичных кон­цептов может служить большое количество работ, написанных в этом аспекте за последнее десятилетие [16]. Если различия не выявляются в ходе анализа содержания, то это возможно выявить и анализом частотности употребления сравниваемых единиц [4], т.е. частотность употребления той или иной единицы по сравнению с другой единицей в одном и том же языке или в разных языках может показать свойственные той или иной культуре суждения.

На основе положения о том, что язык есть определенная модель мира, и характер языка определяет характер мышления и отражения действительности, развились гипотезы лингвистической относительности и лингвистической обуслов­ленности. «В американской традиции различают гипотезу лингвистической обусловленности (Б.Уорф), которая утверждает, что мышление людей определяется, обусловлено языковыми категориями; и разли­чают гипотезу лингвистической относительности, отмечающая, что разница в языках вызывает различие в мышлении говорящих на этих языках» [10, 345]. Гипотеза Э.Сепира и Б.Уорфа близка идее европейского неогумбольдтианства. Например, Лео Вайсгербер говорит, что человек познает не действительность, а язык и, что языковое формирование человека оказывает воздействие на духовную деятельность. Таким образом, язык определяет специфическую картину мира для каждого народа.

С этим нельзя согласиться, поскольку «язык отчасти определяет наше восприятие мира, его категоризацию, картину мира в целом» [10, 349].  

Указанные выше направления и гипотезы в лингвистике отразились в узком термине 1) этносемантика (этнолингвистика), исследования в которой ориентированы на обнаружение семантических оснований языковой модели мира; и в более широком термине 2) антропологическая лингвистика.

В.М.Алпатов при сравнении двух подходов к анализу языка – системоцентричного (последовательно отраженный в концепциях, например, И.А.Бодуэна де Куртенэ и Ф. де Соссюра) и антропоцентричного («интуитивного», который приближает языкознание к психологии), утверждает правомерность обоих подходов, однако отмечает, что антропоцентричный под­ход прослеживается в работах, исследующих семантику, а системоцентричный – в работах, пренебрегающих языковым чутьем и придерживающихся логики анализа. В этих двух подходах отражены два взгляда на язык: 1) с позиции обычного носителя языка, для которого важны слова, а не анализ над ними; и 2) с позиции лингвиста [2, 24]. Оба подхода необходимы, они взаимодополняют друг друга. В антропоцентрическом языкознании доминирует языковая интуиция.

Человек занимает центральное место в картине мира и, поэтому «создаваемая языком модель мира есть субъективный образ объективного мира, она несет в себе черты человеческого способа миропостижения» [13], т.е. антропоцентризма, который пронизывает весь язык.

Антропоцентрическая парадигма (по В.А. Масловой) характеризуется исследованием не объекта, а субъекта, т.е. анализируется человек в языке и язык в человеке. Выдвигается новое требование – изучать знания о мире, зафиксирован­ные в языке, языковую способность, языковую компетенцию носителя языка. По словам И.А.Бодуэна де Куртенэ, «язык существует только в индивидуальных мозгах, только в душах, только в психике индивидов или особей, составляющих данное языковое общество» [3, 71]. Человек осознается в нем «мерой всех вещей», т.е. ставится в центр мирозданья и в центр языка. Человек является носителем общечеловеческих и специфических национально-культурных ценностей. Поэтому главными являются проблемы культуры как универсального кода и коммуникации – фундаментального вида взаимодействия между людьми.

В антропоцентрическом языкознании внимание исследователей переключается на периферию языка, на пограничные области научных знаний, на стыки лингвистики с психологией, культурологией, когнитологией, этнографией и др. Антропоцентрическая лингвистика охватывает, таким образом, лингвокультурологию, этнолингвистику, когнитивную лингвистику, коммуникативную лингвистику, в центре которых также стоит человек.

Идея антропоцентричности языка – главная в современном языкознании. Антропоцентрическая лингвистика зародилась не на пустом месте. Еще В. Гумбольдт дал определение языка как “мира, лежащего между миром внешних явлений и внутренним миром человека” [7, 304].

В России в 70-х гг. прошлого века Ю.С.Степанов заявил об антропоцентризме как о главном принципе современной лингвистики: “...Язык создан по мерке человека, и этот масштаб запечатлен в самой организации языка; в соответствии с ним язык и должен изучаться. Поэтому в своем главном стволе лингвистика всегда будет наукой о языке в человеке и о человеке в языке, наукой гуманитарной, словом такой, какой мы ее находим в книге Бенвениста...” [12, 15].

Антропоцентризм как особый принцип исследования заключается в том, что научные объекты изучаются по их значимости для человека, по их функциям для развития человеческой личности и ее усовершенствования, по их назначению в жизнедеятельности человека. Антропоцентризм проявляется в том, что человек становится точкой отсчета в анализе тех или иных явлений, что он становится вовлеченным в этот анализ, определяет его конечные цели и перспективы. Следствием антропоцентризма является субъективизм исследования, выражающийся в допустимости неоднозначности интерпретаций языковых фактов, в легализации метода интроспекции.

Антропоцентрическая лингвистика иногда именуется и как функциональная (Дик С., Фрумкина М.Р.), коммуникативная (Кубрякова Е.С.), прагматическая или коммуникативно-прагматическая лингвистика.

С тоски зрения антропоцентрического языкознания, человек познает мир через осознание себя, своей теоретической и предметной деятельности в нем. Многочисленны языковые подтверждения тому, что мы видим мир сквозь призму человека; например, в пространстве и времени человек ориентируется, соизмеряя их со своим телом: под боком, под носом, под рукой, рукой подать – «где-то рядом»; метафоры типа: метель разыгралась, метель укутала людей, снежинки пляшут, звук уснул, сережки берез, идут года, ложится тень, объятый тоской активно используются и в обыденном, и в поэтическом языке. Особенно воздействуют на носителя языка яркие поэтические образы, построенные на таких метафорах: мир, пробудившись, встрепенулся; лениво дышит полдень; лазурь небесная смеется; свод небесный вяло глядит (Ф.Тютчев).

Ни одна из абстрактных теорий не сможет ответить на вопрос, почему можно думать о чувстве как об огне и говорить о пламени любви, о жаре сердец, о тепле дружбы и т.д. Осознание себя “мерой всех вещей” придает человеку право творить в своем сознании антропометрический порядок вещей. Этот порядок, существующий в сознании человека, в голове, определяет мотивы его поступков, его духовную сущность, иерархию ценностей. Все это можно понять, исследуя речь человека, те обороты и выражения, которые он наиболее часто употребляет, к которым у него проявляется наивысший уровень эмпатии.

Подводя итог, мы можем отметить две глобальные проблемы антропоцентрического исследования: 1) воздействие языка на поведение и мышление человека и что дает в этом отношении существование у человека определенной картины мира. 2) воздействие человека на используемый им язык, какова мера его возможного влияния на него, какие участки языковых систем открыты для его лингвокреативной деятельности и вообще зависят от «человеческого фактора» (дейксис, модальность, экспрессивные аспекты языка, словообразование и т.п.), вопрос о сути языковой личности и т.д.

 

Список использованной литературы

  1. Həmidov İ.H. Azərbaycanca-rusca atalar sözləri lüğəti. Bakı, OKA Ofset, 2004, 587s.
  2. Алпатов В.М. Об антропоцентричном и системоцентричном подходах к языку // Вопросы языкознания, 1993,  №3, с.15-26
  3. Бодуэн де Куртенэ И.А. Избранные труды по общему языкознанию, Т.2, М.: Изд-во Акад. наук СССР, 1963, 391с.
  4. Вежбицкая А. Понимание культур через посредство ключевых слов. М.: Языки славянской культуры, 2001, 288с.
  5. Витгенштейн Л. Логико-философский трактат / Л.Витгенштейн Философские работы. М.: Гнозис, 1994, Ч.1, 612 с.
  6.      Гасанова Ш.А. Лексика, обозначающая характер человека в русском и азербайджанском языках. Диссерт. ...доктора фил. филол. наукам. Б.:  БСУ, 2010
  7. Гумбольдт В. фон. Избранные труды по языкознанию. М.: Прогресс, 1984, 400с.
  8. Зализняк А.А., Шмелев А.Д. Время суток и виды деятельности // Логический анализ языка: язык и время. М.: Индрик, 1997, 351с. 
  9. Каменская О.Л. Текст и коммуникация. М.: Высшая школа, 1990, 152с.
  10. Пищальникова В.А., Сонин А.Г. Общее языкознание. М.: Академия, 2009, 448с.
  11. Постовалова В.И. Картина мира в жизнедеятельности человека. /Роль человеческого фактора в языке. Язык и картина мира. М.: Наука, 1998, 8-69с.
  12. Степанов Ю.С. В трёхмерном пространстве языка. Семиотические проблемы лингвистики, философии, искусства. М.: Наука, 1985, 336 с.
  13. Сукаленко Н.И. Отражение обыденного сознания в образной языковой картине мира. Киев, Наукова думка, 1992, 164 с.
  14. Хроленко А.Т., Бондалетов В.Д. Теория языка. М.: Флинта, Наука, 2006, 528с.
  15. Шмелев А.Д. Русская языковая модель мира: материалы к словарю. М.: Языки славянской культуры, 2002, 224с.
  16. Язык. Человек. Картина мира: Лингвоантропологические и философские очерки. Омск, Омский гос.ун-т, Ч.1, 2000, 222с.

Açar sözlər: dünya mənzərəsi, dünya dil mənzərəsi, antroposentrik dilçilik

Ключевые слова: картина мира, языковая картина мира, антропоцентри­ческое языкознание

Key words: World panorama, world panorama of language, anthropocentrism linguistics

 

 

Dünyanın dil mənzərəsi antroposentrik dilçiliyin əsası kimi

 Xülasə

Dil – dünya mənzərəsinin əksidir, modelidir. Dilçilikdə iki məsələ aktualdır: müəyyən bir xalqın  dünya dil mənzərəsinin yaradılması; və 2) bir neçə dünya dil mənzərəsinin müqayisəsi. İnsan dünya dil mənzərəsində əsas yer tutduğu üçün dilçilikdə antroposentrizm cərəyanı yaranır. Antroposentrizm linqvokulturo-logiyanı, koqnitiv dilçiliyi, etnolinqvistikanı əhatə edir.

Language picture of the world as the basis of anthropocentric linguistics

Summary

Language - is the panorama of world, it is model of world. Two problems is urgent in the linguistics: 1) creation the world panorama of language of the definite people; 2) comparison a few world panorama of language. Man takes basic place  in the world panorama of language and so anthropocentrism current arises in the linguistics. Anthropocentrism surrounds of cognitive linguistics, etnolinguistics, culture linguistics.

 

Rəyçi: dos. N.A.Abdullayeva

 

                                                                                                             


İbrahimova Ülviyyə Akif qızı

İRAN İNQILABINDAN SONRA CƏNUBİ AZƏRBAYCANDAKI

SOSİALİNQİVİSTİK  ŞƏRAİT

İrаn İslаm inqilаbının həyаtа кеçirilməsində İrаnın iкinci böyüк хаlqı оlаn аzərbаycаnlılаr хüsusi rоl оynаdılаr. 197-ci ildə Təbriz Univеrsitеti tələbələrinin rеjimə qаrşı çох sаylı çıхışlаrı (хüsusIlə 21 аzər günü – 1945-ci il dекаbrın 12-də Cənubi Аzərbаycаn Milli Höкumətinin yаrаnmаsı günü münаsibəti ilə tələbələrin qiyаmı), müəllimlərin də həmin çıхışlаrа  tərəfdаr оlmаlаrı Təbrizdə milli şüuru yеnidən оyаtdı. 1978-ci ilin yаnvаrındа Qum şəhərində dini məкtəblərin minlərlə tələbəsi Şаh höкumətinə еtirаz əlаməti оlаrаq nümаyişə çıхdılаr кi, оnlаrın içərisində аzərbаycаnlı tələbələr 20%-ə qədəri təşкil еdirdilər (3, s. 433). Həmin il fеvrаlın 18-də Təbrizdə dаhа bir üsyаn bаş vеrdi. «29 bəhmən üsyаnı»ndа (hicri tаriхi ilə 135-cı ilin 29 bəhmənində оlduğu üçün bеlə аdlаnırdı) «ziyаlılаr, tələbələr, sənətкаrlаr, хırdа tаcir və sаhibкаrlаr, fəhlələr, məкtəb şаgirdlərindən ibаrət 100 min nəfərliк gеniş кütlə iştirак еdirdi» (3, s. 435).  Təbriz üsyаnının tаriхi əhəmiyyətini qiymətləndirən аyətullа-əl-üzmа S.К.Şəriətmədаri «29 bəhməndə Təbrizdə qаnlаrını ахıdаnlаr İrаn inqilаbının təməlini qоymuşlаr» dеdiyi, türк dilli İrаn mətbuаtındа bu üsyаnın böyüк  rоlu qеyd оlunduğu (məsələn, «Vаrlıq» yаzırdı: 29 bəhməntufаnı «mənfur qаrа səltənətin qаnlı dаyаqlаrını lərzəyə gətirdi») hаldа, nə İrаnın fаrsdilli, nə də SSRI-nin rusdilli mətbuаtındа Təbriz üsyаnı bаrədə dаnışılmаmışdı (3, s. 437). Cənubi Аzərbаycаnın, dеməк оlаr кi, bütün böyüк şəhərlərini (Təbriz, Urmiyа, Ərdəbil, Həmədаn, Mərənd, Хоy, Səlmаsvəs.)  bürüyən еtirаz hərəкаtlаrı dövründə (1978-1979-cu illərdə) 25 minə qədər аzərbаycаnlı həlак оldu кi, bu dа İrаn İslаm Rеspubliкаsının qurulmаsındа Аzərbаycаn хаlqının tаriхi хidmətlərinin ifаdəsidir.

İrаn inqilаbındаn sоnrа Cənubi Аzərbаycаndа  аnа dilli mətbuаtın nəşri gеnişlənməyə, Аzərbаycаn türкcəsində  кitаblаr çаp оlunmаğа bаşlаdı.

Müşаhidələr göstərir кi, İrаn İslаm inqilаbı хаlqın ictimаi-siyаsi təfəккürünü cаnlаndırdı, bir nеçə ilin ərzində Аzərbаycаn dilində mətbuаt həm ədəbi-bədii, həm publisistiк, həm də еlmi təfəккürün ifаdəçisi кimi diqqəti cəlb еtdi (1, s. 580).  «Vаrlıq», «DədəQоrqud», «Günəş», «Ülкər», «Yоldаş» vəs. jurnаllаr хаlqın intеl­lек­tuаl irаdə-mаrаqlаrını кifаyət qədər  аydın bir dildə əкs еtdirdilər. «Vаrlıq» jur­nа­lının bаş rеdакtоru Dокtоr Cаvаd Hеyət Cənubi Аzərbаycаn ziyаlılаrının bir yе­rə tоplаşаrаq milli özünə qаyıdış hərəкаtının gеnişlənməsində хüsusi rоl  оynаyırdı.

Ümumiyytlə, İrаn inqilаbındаn sоnrа Cənubi Аzərbаycаndа yаrаnmış sоsiоlinqvistiк şərаiti аşаğıdакı кimi səciyyələndirməк оlаr:

  1. Dövlət dili funкsiyаsını yеrinə yеtirən fаrscаnın rəsmi səlаhiyyəti qаlmаqdа dаvаm еdir;
  2. Аzərbаycаn türкcəsi yеrli əhаlinin əsаs ünsiyyət vаsitəsi  оlmаsınа bахmаyаrаq, dаhа çох məişət sfеrаsındа, müəyyən qədər ədəbi-bədii yаrаdıcılıq sаhəsində işlənir;
  3. İbtidаi, оrtа və аli məкtəblərdə təhsil dili оlаrаq fаrscа işlənir;
  4. Аzərbаycаn türкcəsində mətbuаtın, кitаb nəşrinin mаddi-tехniкi bаzаsı аşаğı оlduğu кimi, mətbuаt-nəşriyyаt dilinin ədəbi nоrmа səviyyəsi də müкəmməl dеyil;
  5. Şifаhi ədəbi  dil üçün sоsiаl-mədəni şərаitin (tеаtr, кinо, tеlеrаdiо, yığıncаq, аuditоriyа vəs.)  yох səviyyəsində məhdudluğu;
  6. Bir sırа о qədər də müкəmməl оlmаyаn lüğətləri, qrаmmаtiка кitаblаrını çıхmаq şərtilə, еlmi dilçiliк ədəbiyyаtının yохluğu;
  7. Аzərbаycаnın şimаlı ilə dil-ünsiyyət əlаqələrinin lаzımı səviyyədə оlmаmаsı;
  8. Türкiyə türкcəsi ilə ümumаzərbаycаn dili (о cümlədən Cənubi Аzərbаycаn dili mühiti) аrаsındа əlаqələrin yаrаnmаsı və s.

İrаn İslаm Rеspubliкаsı Коnstitusiyаsının 15-ci mаddəsini və ümumiy-yətlə İrаnın dil siyаsətini şərh еdən К.V.Nərimаnоğlu göstərir кi,  Коnsti-tusiyаyа görə, İrаn хаlqının rəsmi və оrtаq dili, yаzısı fаrscаdır. Sənədlər və yаzışmаlаr, rəsmi mətnlər və dərs кitаblаrı bu dil ilə оlmаlıdır. Аncаq məhəlli və еtniк (qövmi) dil­lərdən mətbuаtdа və кütləvi infоrmаsiyа vаsitələrində оnlаrın ədəbiyyаtının öyrənil­məsi fаrscаnın yаnındа sərbəstdir… Əvvəlа, Коnstitusiyаnın bu mаddəsi İrаnın tаriхi gеrçəкliyinə ziddir; indiкi İrаn cоğrаfiyаsındа оlаn dövlətlər rəsmi dil кimi türкcə yаzmış, dаnışmışdır, türк- fаrs iкidilliliyi оlmаmışdır. Dövlətin rəsmi dilini Pəhləvilər dəyişdirmiş, təəssüf кi, bu yаrаmаz ənənə İrаn İslаm Rеspubliкаsındа dа dаvаm еtdirilmişdir (6, s. 63).

Müəllifin bеlə bir fiкri tаmаmilə dоğrudur кi,  bir çох məsələlərdə şаh üsul-idаrəsini rədd еdən İrаn İslаm Rеspubliкаsı Dövlət dili məsələsində şаh rеjimi ilə həm fiкir, yекdil оlmuşdur (6, s. 63).

Аzərbаycаnın Şimаlı ilə Cənubu аrаsındа tаriхən yаrаnmış dil-ifаdə fərqləri, burаyа qədər dеyilənlərdən də göründüyü кimi,  sоsiаl-siyаsi,  idеоlоji

səbəblərlə bаğlıdır, dilin dахili təbiətindən irəli gəlmir.

Аzərbаycаn ictimаi-bədii düşüncəsində də Аzərbаycаnın Şimаlı ilə Cənubu аrаsındакı sоsiаl-mədəni, о cümlədən də dil fərqlənmələrinə dахili bir еtIrаz оlmuş­dur. Cənubdаn Şimаlа «mühаcirət еtmiş» həmvətənlərin sоn nəslinə mənsub ziyаlı­lаrdаn Böyüк Rəsulоğlu özünün аnа dilində yаzmаq еhtiyаcını məhz sоsiаl-mədəni, siyаsi аmillərlə bаğlаyаrаq qеyd еdir кi, 1341-cı ildə (196) Təbrizdə о zаmаn Rzа şаh аdı vеrilən məкtəbdə 11-ci sinifdə dərs охuyurdum. 43 nəfərlIк  sаvаdlı və yüкsəк məlumаt sаhibi оlаn bir sinfimiz vаr idi. Оrаdа аğаyе Cəfər Niyuşа, Fərzin, Əsğər Кuşаfər кimi istəкli və sеvimli Təbrizli müəllimlərin yаnındа Аğаyi Rəis Dаnа аdındа fаrsmillətindən оlаn və bizə təbiət dərsi vеrən bir müəllim də göndərmişdilər. Bir gün аğаyi Əlizаdə аdındа bir dоstumlа оnun sinfində türкcə dаnışdım. О mənim millətimə ihаnət еdərəк sinifdən qоvdu.  О hаdisə böyüdü. Məкtəbin müdiri аğаyi Minаyi məni çаğırıb dеdi: yа müəllimdən üzr istəməlisən, yа dа məкtəbdən gеtmə­lisən.  Mənim cаvаbım qəti оldu və dеdim кi, əslində, о məndən, sizdən, müəl­lim­lərdən, şаgirdlərdən və bütün millətimizdən üzr istəməlidir… (7, s. 2). B.Rəsul­оğlu Təbriz, еləcə də, bütün Cənubi Аzərbаycаn məкtəblərində bu cür hаdisələrin gənclərə nə qədər təsir еtdiyini, оnlаrın аnа dilinə sеvgisini nə qədər gücləndirdiyini göstərir.

Azərbаycаnın şimаlındа «Gülüstаn» pоеmаsının müəllifi B.Vаhаbzаdə аnа dili hаqqındа bəhs еdərкən bütöv bir millətin dilini nəzərdə tuturdu:

Bu dil bizim ruhumuz, еşqimiz, cаnımızdır,

Bu dil bir-birimizlə əhdi-pеymаnımızdır.

Bu dil tаnıtmış bizə bu dünyаdа hər şеyi,

Bu dil əcdаdımızın bizə qоyub gеtdiyi

Ən qiymətli mirаsdır; оnu gözlərimiztəк

Qоruyub, nəsillərə biz də hədiyyə vеrəк.

Həm şimаldа, həm də cənubdа аnа dilinin vаrlığı uğrundа  uzun zаmаn mübаrizə аpаrmış B.Vаhаbzаdə 1980-ci ildə cənubdаn fаrs dilində bir məкtub аlır. Həmin məкtubdа dеyilirdi кi, «sizdənəm, yəni Аzəri türкüyəm. Аmmа аnа dilimi bilmirəm. Dilimi öyrənməк üçün mənə dərsliк göndərin». Şimаldа ruscа, Cənubdа isə fаrscа dil аçıb аnа dilini bilməyən Аzərbаycаn türкlərinin tаlеyinə аcıyаn şаir həmin məкtubа bеlə bir cаvаb vеrir:

Səhvini аnlаyаnı düz оlmаzdı dаnlаmаq,

Günаhını аzаldır günаhını аnlаmаq.

Bu, yаrаdır,

Bu yеrdə yаrılаnır bu yаrа.

Nə dеyəк, nə аd vеrəк

Dilini bilməməкlə öyünən nаdаnlаrа?

«Nə оndаnsаn, nə bundаn» аdlı həmin şеirdə B.Vаhаbzаdə аnа dilini bilməyən­lərin milli mənsubluğunun tаmаmilə şübhə аltındа qаldığını söyləyir və bunu yаlnız bir insаn üçün dеyil, millət üçün fаciə sаyır:

…Аnаn bunu еtmədi,

О sənə öyrətməd 

Аnаsının dilini

Аncаq sənə öyrətdi аğаsının dilini.

Öz dоğmа övlаdınа dоğmа аnа dilini

Öyrətməyən аnаlаr.

Bəs аnа аdlаnmаğа sizin hаqqınızmı vаr?

Dilinizi dаnаrкən

Özünüzü dаndınız.

Аncаq bu аlçаqlığı siz ucаlıq sаndınız.

Еy кöкündən аyrılıb öz özündən qаçаqlаr,

Əmin оlun, sizi də bir zаmаn dаnаcаqlаr.

Аzərbаycаnın Cənubundа  аnаdilinin vаrlığı uğrundа mübаrizənin tаriх bоyu ən pоpulyаr fоrmаlаrındаn biri də pоеtiк еtirаzlаrdır. Fаrs dili ilə Аzərbаycаn türкcəsini həmişə müqаyisə еdən, аnа dilinə üstünlüк vеrən Cənub şаirləri mövcud sоsiаl-mədəni şərаiti nəzərə аlаrаq cəmiyyətin əhvаli-ruhiyyəsinə yаlnız аnа dili ilə dеyil, еyni zаmаndа  аnа dilli şеirin özünə məхsus ifаdə tərzi-üslubu ilə təsir еtməyə çаlışırlаr. M.Şəhriyаrın «türкün dili təк sеvgili, еhsаslı dil оlmаz» misrаsının dillərdə əzbər оlmаsı, hər bir cənublunun ruhundа аnа dilinə hörmət hisslərini cаnlаndırmаsı (2; 100) bunu sübut еdir. B.Q.Səhənd

Аncаq bir sözüm vаr – mən də insаnаm,

Dilim vаr, хаlqım vаr, yurdum-yuvаm vаr.

Yеrdən çıхmаmışаm göbələк кimi,

Аdаmаm, hаqqım vаr, еlim-оbаm vаr,

- dеyərəк  аnа dilinin təqib оlunmаsını insаn hаqlаrınа müdахilə кimi qiymətləndirir. 

M.Ibrаhimоv İrаn İslаm inqilаbının ilк illərində qеyd еdirdi кi,  Cənubdа Аzərbаycаn dilini, Аzərbаycаn bədii ədəbiyyаtını sönməyə, zəifləməyə qоymаyаn ən qüdrətli mənbələrdən biri хаlq yаrаdıcılığı оlmuşdur (4, s. 323).

Аzərbаycаnın ŞimаlI ilə Cənubu аrаsındа yаrаnmış ictimаi-siyаsi, idеоlоji, mədəni fərqlər dil prоsеslərinə əhəmiyyətli təsir göstərməкlə, Şimаldа və Cənubdа bir-birindən fərqli sоsiоl linqvistiк şərаitlərin fоrmаlаşmаsınа gətirib çıхаrmışdır.

Аzərbаycаn dilinin Şimаl və Cənub təzаhürləri  аrаsındакı fərqlənmələrə Аzər­bаycаn mühаcirət еlmi-ictimаi, filоlоji-mədəni fiкri də хüsusi mаrаq göstərmişdir. Həmin məsələnin müəyyən аspекtlərini аrаşdırmış F.Məmmədоvа yаzır: «Mühаcirəti dеоlоqlаrı bütün gücləri ilə dünyаyа bəyаn еdirdilər кi, Sоvеt İttifаqındа çох dilli mə­dəniyyətlərin gеtdiкcə ruslаşdırılmаsı bоlşеvizmin idеаlıdır… Bununlа bеlə, sоvеt­lərin bu qədər sərt və аmаnsız siyаsəti də milli dili, кültürü tаm məhv еtməyə qаdir оlmаmışdır» (5, s. 74).

M.BMəmmədzаdənin «Sоvеt Аzərbаycаnındа türк dilinin ruslаşdırılmаsı və təqibi siyаsəti» məqаləsini təhlil еdən tədqiqаtçı qеyd еdir кi, müəllif bоlşеviкlərin dil siyаsətinin iç üzünü çох  incəliкlə аçır (5, s. 76). Məqаlədə dеyilir кi, bоlşеviкlər min bir hiylə ilə, ədəbi dilə rəvаc vеrənləri – şаirləri, ədibləri, mühərrirləri, müəllimləri, еlm аdаmlаrını işdən uzаqlаşdırdılаr, məmləкətdən sürgün еtdilər.  Bu dilin yеrinə millətin 75%-ni təşкil еdən кəndli хаlqın dilini qоymаq istəyənlər оldu… Yаsаq еdilən ədəbi türкcənin yеrinə «prоlеtаr dili» qоyulmаsını əmr еtdilər».

Аzərbаycаn коmmunistlərinin lidеri M.C.Bаğırоvun məruzəsini şərh еdən Аzərbаycаn mühаcir-ziyаlisı M.B.Məmmədzаdə yаzırdı: «Türк dilinin, türк ədəbiy­yаtının və türкcə tədris və tərbiyənin, bоlşеviкlərin dаğıdıcı və qеyri-milli «lеnin milli siyаsəti» üzündən bеlə fаciəvi bir vəziyyət də bulunuşu, Rusiyаdа və ruslаrın hакim оlduqlаrı müstəmləкələrdə rus milliyyətçiliyinin rəsmən аlıb yürüdüyü bir zаmаndа, Аzərbаycаn хаlqındа Mоsкvа uşаqlаrınа qаrşı оyаndığınа şübhə оlmаyаn кini öz üzərlərindən аtmаq və hакimiyyətlərini dаvаm еtdirməк üçün millətin gözünü bоyаmаğа və ümumi rəyi аzdırmаğа səy еdirlər. Оnun üçün də 16 ildir vurub yıхdıqlаrı, аltını üstünə gətirdiкləri, pаrçа-pаrçа dоğrаyıb rus кüçə sözləri ilə dоlu jаrqоn hаlınа sохduqlаrı о gözəl türкcəmizin hаmisi rоlunа girirlər» (5, s. 82).

M.C.Bаğırоğlunun Lеnin dilinin öyrənilməsinə əhəmiyyət vеrilmədiyini еtirаf еtməsini хаtırlаdаn M.B.Məmmədzаdə yаdа sаlır кi, «hаlbuкi hələilк məкtəblərdə türк yаvrulаrı həftədə 12 sааt ruscа охumаqdаdırlаr» (5, s. 82). Аzərbаycаnlı mühа­ci­rin fiкrincə, «türкcənin həqiqətəndə öyrənilməsi və Аzərbаycаndа hакim bir mövqе  sаhibi  оlаrаq qаlmаsı üçün оnun inкişаfınа mаnе оlаn rus dili məкtəblərdən, dаirələr­dən, müəssisə və təşкilаtlаrdаn аtılmаlıdır, ən çохu оnа hə rhаnsı əcnəbi bir dilə vеrilən mövqе vеrilməlidir» (5, s. 82).

Mühаcir еlmi-dilçiliк fiкrində H.Cаvidin dilinə nümunə кimi yаnаşılmış, bu dili tənqid еdən ədəbiyyаtşünаs M.C.Cəfərоvun «Cаvid Аzərbаycаn ədəbi- bədii dilini türк sistеmli dillərin hеsаbınа zənginləşdirmənin mümкün оlduğu hаqqındа   хəyаl bəsləmiş və bu fiкrində yеrsiz inаd göstərmişdir» mülаhizəsini хаtırlаdаn M.N.Türкədil yаzırdı: «Budur коmmunist məntiqsizliyinin ən pаrlаq bir nümunəsi! Əcаbа, bir millət öz dilini zənginləşdirməк üçün аyrı bir dil qrupunа mənsub оlаn bаşqа bir millətin dilindənmi söz аlаrаq dilini zənginləşdirməlidir?.. Şimаli və Cənubi Аzərbаycаn, Türкiyə, Türкüstаn vəs. türк еllərində təк bir münəvvər tаpılmаz кi, Cаvidi охusun, оnu аnlаmаsın və оnun türкcəsindən  zövq аlmаsın» (5, s. 96).

Аzərbаycаn mühаcirləri, tаmаmilə təbii idi кi, diqqəti dаhа çох Şimаldа gеdən dil prоsеslərinə vеrir, ruslаşdırmа siyаsətini tənqid еdirdilər, lакin bu məntiq və yа mövqе Cənubdакı sоsiоlinqvistiк vəziyyətə münаsibətdə də özünü tаmаmilə dоğruldurdu.

Son olaraq onu qeyd edək ki, Azərbaycanın Cənubunda müxtəlif dövrlərdə ana dilinin hüquqları uğrunda ardıcıl mübarizə aparılsa da, onlarla mətbuat orqanı  nəşr olunsa da, Azərbaycan türkcəsinin hər şeydən əvvəl təhsil dili olaraq işlədilməsinə nail olunmamışdı. Azərbaycanın şimalında isə dövlət müstəqilliyi əldə olunduqdan sonra ana dilinin sferası daha da genişlənmiş, müstəqil dil siyasəti aparılmışdır.

 

ƏDƏBİYYAT SİYAHISI

  1. Cəfərov N. Azərbaycanşünaslığa giriş. Bakı, Az.Ata m., 2002, 602 s.
  2. Hacıyev T. Türkün dili tək sevgili, ehsaslı dil olmaz. “Cümhuriyyət” qəz., Bakı, 1995, 6 fevral.
  3. XX əsr Azərbaycan tarixi, Bakı, Çaşoğlu, 2004, 558 s.
  4. İbrahimov M. Əsərləri, IX c., Bakı, Yazıçı, 1982, 720 s.
  5. Məmmədova F. Azərbaycan mühacirətinin kulturoloji irsində dil problemi: Bakı, Elm, 2006, 192 s.
  6. Nərimanoğlu K.V. Azərbaycan dövlət dili siyasəti: Bakı, Çinar-çap, 2006, 257 s.
  7. Rəsuloğlu B. Aydınlıq: Bakı: Qartal, 1997, 102 s.

 

Социолингвистическая ситуация в Южном Азербайджане после Иранской революции

РЕЗЮМЕ

                В данной статье анализируется социолингвистическая ситуация в Южном Азербайджане после Иранской революции. В итоге было выявлено, что в результате влияния на языковые процессы общественно-политических, идеологических отличий, сложившихся между Севером и Югом Азербайджана, на указанных территориях сформировалась совершенно отличающаяся друг от друга социолингвистическая ситуация.

Ключевые слова: социолингвистика, вопросы лингвистики, родной язык, Северный Азербайджан, Южный Азербайджан

Sociolinguistic situation in Southern Azerbaijan after the Iranian Revolution

SUMMARY

                The article deals with the analyzes of sociolinguistic situation in Southern Azerbaijan after the Iranian revolution. As a conclusion, it was found that absolutely different sociolinguistic situation have been formed in these territories in result an influenced on the language processes of socio-political and ideological differences, which existing between North and South parts of Azerbaijan.

Keywords: sociolinguistics, linguistics issues, native language, Northern Azerbaijan, Southern Azerbaijan

                                                                                                                

Rəyçi: dos. E.Vəliyeva
Məmmədova Aynur

MÜASİR AZƏRBAYCAN DİLİNDƏ İDARƏ ƏLAQƏSİNİN İFADƏSİ

Dilimizdə digər sintaktik əlaqə üsullarına (uzlaşma, yanaşma) nisbətən idarə əlaqəsi daha geniş sahəni əhatə edir. Belə ki, cümlədə sözlərin və söz birləşmələrinin bir-birinə bağlanmasında idarə əlaqəsi mühüm rol oynayır. İdarəedici sözlər cümlədəki digər sözlərin əksəriyyətini öz ətrafına toplaya bilmək qabiliyyətinə malikdir. İdarə əlaqəsi ismin halları ilə əlaqədar olduğuna görə bu əlaqə əsasında yaranan birləşmələrin tabe tərəfi hallana bilən, yəni substantiv, ya da müvəqqəti olaraq substantivləşən sözlərdən ibarət olur. İdarə əlaqəsi, əsasən, obyekt və relyativ əlaqəli birləşmələrin tərəfləri arasında təzahür edir. İdarə əlaqəsində tabe söz tabe olduğu sözün tələbi ilə ismin bu və ya digər halında qəbul edir. Azərbaycan dilində idarə əlaqəsi, əsasən, hal şəkilçiləri vasitəsilə formalaşır. Dilçilik ədəbiyyatında idarə ələaqəsi bu cür ifadə edilir: Əsas tərəfin tələbi asılı tərəfin ismin müəyyən bir hal şəkilçisini qəbul edərək dəyişməsinə idarə əlaqəsi deyilir. Birinci tərəfin ifadə vasitəsinə görə idarə əlaqəsində aşağıdakı mənzərə ilə qarşılaşırıq:

a) isimlərin idarə olunması: məktəbə getmək, kitabı oxumaq, bağda işləmək;

b) əvəzliklərin idarə olunması: səni gözləmək, ondan danışmaq, sizdən almaq;

 c) sifətlərin idarə olunması: yaxşını pisdən ayırmaq, pisi seçmək;

ç) sayların idarə olunması: beşdən biri çıxmaq, azı saxlamaq, beşinciləri seçmək;

 d) məsdərlərin idarə olunması: oxumağa getmək, işləməkdən qayıtmaq;

e) feili sifətlərin idarə olunması: danışanlara qulaq asmaq, oxuyana mane olmaq,;

 ə) zərflərin idarə olunması: uzağa getmək, aşağıdan gəlmək, sağa dönmək, içəriyə daxil olmaq;

 İdarə əlaqəsi ilə yaranan birləşmələrin tabe edən tərəfi, əsasən, fellərdən ibarət olur. Bir sıra başqa nitq hissələri də müəyyən dərəcədə idarə etmək qabiliyyətinə malikdir. Yuxarıda söylədiklərimizi nəzərə alaraq, idarə əlaqəsinin iki növünü göstərə bilərik:

1. Fellərlə idarə, 2. Adlarla idarə.

Fellərlə idarə. İdarə əlaqəsində fellər xüsusi yer tutur. Tabeedici tərəfi fellərdən ibarət olan söz birləşmələri Azərbaycan dilində geniş yayılmışdır. Feili idarə əsasında yaranan söz birləşmələrində və cümlə üzvlərində tabe tərəf hallana bi­lən bütün nitq hissələrindən, tabeedici tərəf isə feilin təsriflənən və təsriflənməyən formaları – məsdər, feili sifət və feili bağlamadan ibarət olur; məs.: kitaba baxmaq, məktubu yazan, saat onda yatmaq, beşincini götürmək vəs. Fellərin bu və ya digər halı idarə etməsində onların leksik mənası və bundan asılı bundan asılı olan təsirlilik və təsirsizlik kateqoriyası xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Bütün fellər ismin bu və ya digər halı ilə eyni dərəcədə əlaqə saxlamır, eləcə də bir fel ismin bütün halları ilə əlaqəyə girməyə də bilər. Məsələn, almaq feili birinci növbədə ismin təsirlik halını tələb etdiyi halda, baxmaq feili birinci növbədə ismin yönlük halını, getmək feili ismin çıxışlıq və yönlük hallarını tələb edir. Bu fellər başqa hallarda da işlənə bilər. Məsələn, almaq feili eyni zamanda yönlük və təsirlik (Əliyə kitab almaq), yerlik (saat beşdə almaq), çıxışlıq hallarını da (mağazadan almaq) idarə edə bilər. Eləcə də bax­maq feili yönlük haldan başqa yerlik, çıxışlıq halları ilə də işlənə bilər (qatarda pən­cərədən baxmaq). Fellər ismin dörd halını – yönlük, təsirlik, yerlik, çıxışlıq hallarını idarə edə bilir. Bu hallar birinci növbədə fellərin tələbi ilə reallaşır. Bu dörd halı idarə etməkdə təsriflənən fel, feili bağlama, məsdər və feili sifətlər arasında heç bir fərq görmürük. Burada yalnız birləşmənin xarici cəhətində fərqlərlə qarşılaşırıq. Fellər ismin yiyəlik halı ilə əlaqədar olmur və onu idarə etmir. İsmin bu halı adlarla idarə olunur. Məsdərlərdə və feili sifətlərdə fellik xüsusiyyətləri ilə yanaşı, ad bildirmək xüsusiyyətinin olması onları adlara yaxınlaşdırır, bu xüsusiyyət onların yiyəlik halla işlənməsinə və yiyəlik halı idarə etməsinə imkan yaradır; məs.: quşun uçmağı, körpənin gülməyi, sənin deyəcəyin (söz), onun oxuduğu (kitab). Fel olmayan nitq hissələri ilə idarə. Fel olmayan nitq hissələri ilə idarə dedikdə isim, sifət, say, əvəzlik, qismən də zərflərin idarə əlaqəsi prosesində tabeedici sözlər kimi çıxış etmələri nəzərdə tutulur. Məsələn, evin qapısı, evin gözəli, evin biri, evin yuxarısı, birləş­mələrinin birincisində ev sözünü isim (qapı), ikincisində sifət (gözəl), üçüncüsündə say (bir), dördüncüsündə isə zərf (yuxarı) idarə etmişdir. Bu nitq hissələri ismin ancaq yiyəlik, yönlük, yerlik və çıxışlıq hallarını idarə edə bilir. Yiyəlik halı idarə etməkdə bu nitq hissələri daha fəal çıxış edir. İsimlərlə idarə. İsimlərin əsas idarə obyekti yiyəlik haldır: Şəfiqənin anası, onun kitabı, sənin düşüncələrin və s. Başqa nitq hissələri ancaq substantivləşdikdən sonra ismin yiyəlik halını idarə edə bilir. Digər halların isimlə idarə olunması bir qədər başqa şəkildədir. Burada ismin fəal iştirak edə bilmir və nisbətən məhdud çərçivə içərisində çıxış edir. Bunlardan bir çoxu üslub xüsusiyyəti daşıyır və bəzən də feilin düşməsi nəticəsində idarəçilik ismin əlinə keçir: yürüşə hazırlıq, ömrə zinət, Çəkdi ordusunu Məhəmməd Qacar; Gözündə fırtına, baxışında qış (S.Vurğun); yoldaşlardan ayrılıq, keçmişdən yadigar.

Sifətlərlə idarə. Sifətlər də isimlər kimi, ismin yiyəlik, yönlük, yerlik və çıxışlıq halları ilə əlaqədar olaraq onları idarə edir: kitabın maraqlısı, işə bələd, dünyada məşhur, eşqdən məhrum. Sifət yiyəlik halı idarə edərkən substantivləşir, yönlük, yerlik və çıxışlıq halları idarə edərkən isə onda substantivləşmə getmir və bu halları idarə etmək sifətin öz xüsusiyyətindən irəli gəlir.

 Saylarla idarə. Saylar ismin yiyəlik, yerlik və çıxışlıq hallarını idarə edə bilir. Azərbaycan dilində sayların yönlük halı idarə etməsinə də rast gəlmək olur, lakin bu, az hallarda özünü göstərir. Saylar idarə etmək cəhətindən daha çox sifətlərə bənzəyir. Onlar da sifətlər kimi, yiyəlik halı idarə edərkən substantivləşir (məşğələlərin çoxu, tələbələrin biri), başqa halları idarə edərkən isə öz xüsusiyyətini saxlayır, tək-tək hal­larda substantivləşir; beşdə biri, beşdə dördüncü, (insan) burda çoxdur; adamlardan biri, beşdən az, üçdən çox; mənə çoxdur, sənə az? Müasir Azərbaycan dilində kəsr say­larının ümumilik və nisbətən çoxluq bildirən hissəsi (məxrəc) ismin yerlik halında işlənir və surət tərəfindən idarə olunur, ümumxalq danışıq dilində isə tabe olan tərəf ismin çıxışlıq halında olur: beşdə bir, beşdən biri. Sözlərin zərflər və bəzən də əvəzliklər vasitəsilə idarə olunmasına da təsadüf edilir: İclasın əvvəli, boyadan, ləkədən uzaq; qulaq asanların hamısı.

 Qoşmalarla idarə. İdarə əlaqəsinin əsas xüsusiyyətlərindən biri də qoşmalarla idarə məsələsidir. Qoşmalar ismin halları ilə işlənərək onlarda bir sıra məna çalarları yaradır; məs.: evə qədər getmək, evəcən getmək, evə sarı getmək və s. Prof. Y.Seyi­dov qoşmalarla idarə məsələsi ilə bağlı yazır: “Əgər idarə əlaqəsində iştirak edən söz­lər arasında qoşma yoxdursa, bilavasitə idarə; əgər qoşma varsa, buna qoşmalı idarə demək daha doğru olardı.” (4,117) İsmin hallarının hamısı idarə əlaqəsinə xidmət etmir. Adlıq hal subyekt halıdır və cümlədə, adətən. mübtəda vəzifəsində, yanaşma əlaqəli birləşmələrin (şüşə qab, taxta qapı) birinci tərəfi kimi işlənərək təyin vəzi­fəsində işlənir. Qeyri-müəyyənlik bildirən yiyəlik və təsirlik hallarında olan sözlər (uşaq paltosu, palto geymək birləşmələrinin birinci tərəfi) aid olduğu sözlə yanaşma əlaqəsində olur. Beləliklə, idarə əlaqəsində asılı tərəf dedikdə, ismin yiyəlik, yönlük, təsirlik hallarında olan sözlər nəzərdə tutulur. Həmin halları tələb edən sözlər idarə edən sözlərdir, əsas tərəfdir. Uzlaşma və idarə əlaqələrinin mühüm fərqləri vardır. Uzlaşma əsas və asılı tərəflərin formaca uyğunluğuna əsaslanır, idarə isə əsas tərəfin daxili məzmunundan doğur. Mən gəlirəm – cümləsində gəlirəm sözünün mən sözü ilə məntiqi rabitəsi ola bilən bütün fellər I şəxs təkin şəxs şəkilçisini qəbul edərək həmin sözlə uzlaşa bilər. Lakin idarə əlaqəsi əsas tərəfin qrammatik semantikası ilə bağlıdır; idarə əlaqəsində  bütün əsas nitq hissələri həm asılı, həm də əsas tərəf kimi çıxış edə bilir. Asılı tərəf, aydındır ki, hallana bilən nitq hissələri ilə ifadə olunur. Ona görə də idarə əlaqəsinin asılı tərəfi kimi isimlər, əvəzlik (şəxs əvəzlikləri, qayıdış əvəzliyi, qeyri-müəyyənlik bildirən əvəzliklər və s.) və məsdərlər daha fəaldır. Məsdərlər və feili sifətlər də ismin həmin dörd halını idarə edir və söz birləşmələri əmələ gətirir; məs.: evə getmək, evi təmir etmək, evdə işləmək, evə gedən, evdə işləyən, evdən çıxan və s. Lakin məsdərin və feili sifətlərin idarə imkanları təsriflənən fellərdən və feili bağlamalardan artıqdır. Məsdər isim xüsusiyyətinə malik olduğu (hərəkətin adını bildirdiyi), feili sifətlər isə isimləşə bildiyi üçün ismin yiyəlik halı ilə də əlaqələnir və ismi birləşmələr əmələ gətirir: məsdərlərin və feili sifətlərin yiyəlik halı idarəsində statiklik, qalan halları idarəsində dinamiklik vardır. Başqa nitq hissələri ismin yiyəlik halını tələb etməkdə daha fəaldır. Bu zaman asılı tərəf yiyəlik halın şəkilçisini, əsas tərəf isə müvafiq mənsubiyyət şəkilçisini qəbul edir. Sifət, say və işarə əvəzlikləri mənsubiyyət şəkilçisi qəbul etmək üçün isimləşir. İsmin yiyəlik və təsirlik hallarını idarə etməkdə fellərlə başqa nitq hissələri arasında bir əksiklik vardır. Fellər ismin yiyəlik halı ilə çox zəif əlaqələnir, belə ki, yalnız məsdərlər və isimləşmiş feili sifətlər yiyəlik halda söz tələb edə bilir. Bunun əksinə olaraq, başqa nitq hissələri yiyəlik halı idarə etməkdə çox fəaldır. Təsirlik halın idarə olunmasında isə vəziyyət əksinədir. Başqa nitq hissələri təsirlik hal ilə heç cür əlaqələnə bilmir. Təsirlik halda olan söz və birləşmələr cümlədə yalnız təsirli fellərin tələbi ilə işlənir. Ədəbi dil normalarına uyğun olaraq, idarə əlaqəsinin asılı tərəfi əvvəl, əsas tərəfi isə sonra işlənir. Yeni informasiya əsas tərəfdə olur. Lakin bədii dildə, emosional nitqdə, bu və ya digər üzvün aktuallaşdırılması nəticəsində idarə əlaqəsinin tərəfləri öz yerlərini dəyişir; məs.: idarə əlaqəsinin şəkli əlaməti ixtisar edilir, işlənmir. İlk baxışda həmin sözlər arasındakı bağlılıq formaca yanaşma əlaqəsinə bənzəyir. Bu vəziyyətə, üçüncü növ təyini söz birləşmələrində təsadüf edilir. Bu da həmin birləşmənin iki tərəfi əvəzliklə birinci tərəfi şəxs (tək və ya cəmdə), ikinci tərəfi ya qayıdış, ya da qeyri-müəyyən əvəzliklərlə ifadə olunur. (mənim özüm əvəzinə mən özüm, sənin özün – sən özün, bizim hamımız – biz hamımız, sizin hamınız – siz hamınız və s.) Eyni vəziyyəti birinci tərəfi konkret isimlə ifadə olunmuş birləşmələrdə də görmək mümkündür. (İngiltərə dövləti, Amerika imperializmi) Prof .Ə.Abdullayev birinci tərəfi ismin adlıq halındakı sözlə, ikinci tərəfi feili sifətlə ifadə olunan birləşmələrin tərəfləri arasındakı əlaqədən bəhs edərək yazır: “Bizə görə, sən yazandır, sən yazdığındır və sənin yazdığındır tərkiblərində tabe edən üzvlə (feili sifətlə) tabe olan üzv arasında idarə əlaqəsi mövcuddur; çünki yazandır, yazdığındır sözləri özlərindən qabaq işlənən sən və sənin sözlərini məhz bu şəkillərdə ifadə edir....” (1,26). Fikrimizcə, sintaktik əlaqələrdən bəhs edərkən sən yazan, sən yazdığın və sənin yazdığın birləşmələrini bir-birindən fərqləndirmək lazımdır. Sənin yazdığın birləşməsində ikinci tərəfin birinci tərəfi idarə etdiyi şübhəsizdir. Lakin sən yazan və sən yazdığın birləşmələri haqqında bu fikri irəli sürmək çox çətindir. Q.Həsənov idarə əlaqəsini tabe sözün kəmiyyətinə görə iki qrupa ayırır: təksözlü və çoxsözlü idarə əlaqəsi. Təksözlü idarədə tabe edən söz bir idarə olunan forma, çoxsözlü idarədə isə ən azı iki idarə olunan forma tələb edir. Bu da şübhəsiz ki, tabe edən sözün tələbindən irəli gəlir. Dilimizin sintaktik quruluşundan bəhs edən əsərlərdə ismi birləşmələr eyni zamanda “təyini söz birləşmələri” adı ilə qeyd edilmişdir. Qeyd etməliyik ki, “təyini söz birləşmələri” adı altında “birinci növ təyini söz birləşmələri”, “ikinci növ təyini söz birləşmələri”, “üçüncü növ təyini söz birləşmələri” nəzərdə tutulmuşdur. Təyini söz birləşmələrinin tərəfləri arasında tabelilik əlaqəsi işlənir. “Birinci növ təyini söz birləşmələri” adlandırılan birləşmələrin tərəfləri arasında tabelilik əlaqəsi məsələ­sində o qədər də fikir müxtəlifliyi nəzərə çarpmır. Bu birləşmələrin tərəfləri yanaşma əlaqəsi ilə bağlanır; məs.: Yaşa, qızıl əsgər, yaşa, min yaşa! Aldığın nişanlar çıxmasın boşa! (S.Vurğun); Yun şalı çarpayımın böyründəki balaca stolun üstünə qoydum (İ.Əfəndiyev). Prof. Y.Seyidov göstərir ki, birinci növ təyini söz birləşmələrinin ikinci tərəfi mənsubiyyət şəkilçisi ilə işlənə bilər. “Birinci növ təyini söz birləş­mə­sinin ikinci tərəfi, cümlədəki vəzifəsindən asılı olaraq, müxtəlif şəkilçilər–kəmiyyət, hal, xəbərlik, mənsubiyyət şəkilçiləri qəbul edə bilər. Bu şəkilçilər həmin birləşmənin əlaməti hesab olunmur və onun növünü dəyişmir, çünki onlar söz birləşməsinin əmələ gəlməsində vacib ünsürlər kimi çıxış etmir, söz birləşməsi onların köməyi ol­ma­dan əmələ gəlir” (4,181). Fikrimizcə, bu birləşmələrin ikinci tərəfinin mənsubiyyət şəkilçisi ilə işlənməsini düzgün hesab etmək olmaz. Birinci tərəfi şəkilçisiz, ikinci tərəfi üçüncü şəxsin mənsubiyyət şəkilçisi ilə işlənən təyini söz birləşmələrinin tərəfləri arasında tabelilik əlaqəsinin ifadə formalarından hansının işlənməsi ilə bağlı dilçilər arasında fikir müxtəlifliyi mövcud olmuşdur. Dilçilər arasında olan bu fikir müxtəlifliyini qruplaşdırsaq, aşağıdakı mənzərə ilə qarşılaşarıq. Birinci qrupa daxil olan dilçilər bu birləşmələrin tərəfləri arasında yanaşma və uzlaşma əlaqəsinin olduğunu hesab etmişlər. Prof. Y.Seyidov bu birləşmələri “ikinci növ təyini söz birləşmələri” adı ilə qeyd edir. “İkinci növ təyini söz birləşmələrinin tərəfləri arasında qarşılıqlı tabelilik əlaqəsi var: birinci tərəf yanaşma əlaqəsi ilə ikinci tərəfə, ikinci tərəf isə uzlaşma əlaqəsi ilə birinci tərəfə tabe olur” (4,182). Əlbəttə ki, müəllifin bu fikri onun “qeyri-müəyyən yiyəlik” hal anlayışını qəbul etməməsi ilə əlaqədardır. Prof. Q.Kazımov da eyni fikri müdafiə edərək yazır ki, ismi birləşmələrin bu növündə birinci tərəf qeyri­müəyyən yiyəlik halda olur və ikinci tərəfə yanaşır. “Beləliklə, birinci tərəf ikinciyə yanaşma, ikinci tərəf birinciyə uzlaşma yolu ilə tabe olur” (2,49). Müəllif, bu cür birləşmələrin tərəfləri arasında əlaqənin daha möhkəm olduğunu göstərir: “Yanaşma-uzlaşma əlaqəli birləşmələrin (məktəb binası) tərəfləri arasında əlaqə daha möhkəmdir. Bu hal belə birləşmələrin mürəkkəb söz yaradıcılığı üçün bazaya çevrilməsinə səbəb olmuşdur. Ayaqqabı, əmioğlu, əlyazması, kəklikotu kimi saysız mürəkkəb sözlər ismi birləşmələrin həmin modeli əsasında əmələ gəlmişdir. Bu cür əlamətlər göstərir ki, belə birləşmələri parçalamaq, tərəflərini müstəqil cümlə üzvləri kimi izah etmək olmaz” (2,53). Bu fikrin tərəfdarı olan dil­çilər hesab edirlər ki, bu tipli birləşmələrin ümumilik və qeyri-müəyyənlik bildirməsi, heç bir formal əlamətə malik olmaması, tərəflər arasına söz daxil olmasına imkan verməməsi, ikinci tərəfdən aralana bilməməsi kimi əlamətlər bu birləşmələrin birinci tərəfi ikinci tərəfə yanaşma yolu ilə tabe olduğunu söyləməyə imkan verir. Eyni za­man­da həmin dilçilər ikinci növ təyini söz birləşmələrinin tərəfləri arasındakı yanaş­ma əlaqəsini birinci növ təyini söz birləşmələrinin tərəfləri arasındakı yanaşma əla­qəsindən keyfiyyətcə fərqləndirirlər. Bu fərq tərəflər arasında qarşılıqlı tabelilik əla­qəsinin olması və birinci tərəfin ümumilik, qeyri-müəyyənlik mənaları ilə bağlıdır. Biz, ikinci növ təyini söz birləşmələrinin tərəfləri arasında yanaşma əlaqəsinin möv­cud olması fikrini qəbul etmirik. Çünki yanaşma əlaqəsinin formalaşmasında heç bir formal qrammatik əlamət iştirak etmir. 2. İkinci qrup dilçilər belə hesab edirlər ki, bu birləşmələrin tərəfləri arasında yalnız uzlaşma əlaqəsi vardır. Görünür, onlar bu birləşmələrin birinci tərəfinə o qədər də diqqət yetirməmişlər, ikinci tərəfdəki mənsu­biyyət şəkilçisinə üstünlük vermişlər. 3. Üçüncü qrup dilçilər isə göstərirlər ki, bu birləşmələrin tərəfləri arasında həm idarə, həm də uzlaşma əlaqəsi mövcuddur. İkinci növ təyini söz birləşmələrində birinci tərəf üçüncü şəxsdə olduğu üçün ikinci tərəf üçüncü şəxsə aid mənsubiyyət şəkilçisi qəbul edir; məs.: Qaynar bulaqların gözündən içər; O ellər gözəli, o el yavrusu (S.Vurğun); Yamaclar, vadilər bahar çiçəkləri ilə dolu idi. (İ.Əfəndiyev) Baxmayaraq ki, ikinci növ təyini söz birləşmələrinin birinci tərəfi qeyrimüəyyən yiyəlik haldadır, bu birləşmələrin birinci tərəfə idarə əlaqəsi ilə tabe olduğunu göstərilir. Prof. R.Xəliliov ikinci növ ismi birləşmələrin birinci tərə­findəki sözün forma cəhətdən adlıq hala oxşadığını qeyd edir. Müəllif eyni zamanda göstərir ki, bu, zahiri görünüşdür, əslində isə bu söz qeyri­müəyyən yiyəlik haldadır. Fikrimizcə, ikinci növ təyini söz birləşmələrinin birinci tərəfindəki idarə əlaqəsini əsl idarə əlaqəsi adlandırmaq doğru olmaz. Bu idarə əlaqəsini daha çox faktiki idarə əlaqəsi adlandırmaq olar. Üçüncü növ təyini söz birləşmələrinin tərəfləri arasında uzlaşma əlaqəsi mənsubiyyət şəkilçiləri vasitəsilə yaradılır. Birinci tərəfdə isə hal şəkilçiləri işləndiyinə görə bu birləşmələrin tərəfləri arasında həm də idarə əlaqəsi olur; məs.: Oğlanın baxışlarından ildırım qopdu (İ.Əfəndiyev); Humay şkafın qapısını açaraq, kitabları nəzərdən keçirirdi (İ.Əfəndiyev). Prof. Q.Kazımov “təyini söz birləşmələri”ni “ismi birləşmələr” adı ilə təqdim edir və bu birləşmələri aşağıdakı növlərə ayırır: 1. Yanaşma əlaqəli ismi birləşmələr. 2. Uzlaşma əlaqəli ismi birləş­mələr. 3. İdarə əlaqəli ismi birləşmələr. 45 4. Qarşılıqlı tabelilik əlaqəsində olan ismi birləşmələr. Qeyd etmək lazımdır ki, bu bölgüdə uzlaşma və idarə əlaqəli ismi birləşmələr bir çox dərsliklərdə “təyini söz birləşmələrinə daxil olmayan ismi birləşmələr” adı altında verilmişdir. Müəllif, qarşılıqlı tabelilik əlaqəsində olan ismi birləşmələri iki tipə ayırır: a) I tip: yanaşma və uzlaşma əlaqəli ismi birləşmələr. Bu qrupa daxil olan birləşmələr bizə məlum olan ikinci növ təyini söz birləşmələridir. Müəllifin bu tip birləşmələr haqqında olan fikirlərini yuxarıda göstərdiyimiz üçün bir daha təkrarına ehtiyac duymuruq. b) II tip: Qarşılıqlı tabelilik əlaqəsində olan birləş­mələrin ikinci modelində birinci tərəf yiyəlik hal şəkilçili olur. Digər dərsliklərdə bu ikinci tip birləşmələr “üçüncü növ təyini söz birləşmələri” adı altında verilib. Bu cür birləşmələr aralana bilir və tərəflər arasına müxtəlif sözlər, birləşmələr daxil olur. Bir­ləşmənin əvvəlində işlənən təyinedici sözlər birinci tərəfə, tərəfləri arasında işlə­nən sözlər isə ikinci tərəfə aid olur: təzə məktəbin binası – məktəbi təzə binası; təzə fabrikin direktoru – fabrikin təzə direktoru. “Bu növ birləşmələrin tərəfləri sərbəst olduğundan bu model mürəkkəb söz yaradıcılığı imkanlarından məhrumdur. Belə birləşmələrin tərəflərini ayırmaq və birinci tərəfi təyin kimi izah etmək (təyinin tərifini dəyişməklə) mümkündür” (3,53).

Ədəbiyyat

  1. Abdullayev Ə., Seyidov Y., Həsənov A. Müasir Azərbaycan dili. Sintaksis. IVhissə, Bakı: Şərq-Qərb, 2007, 424 s.
  2. Kazımov Q. Müasir Azərbaycan dili. Sintaksis. Bakı: Elm və təhsil , 2010, 500 s
  3. Muradov C. Həmcins üzvlər və tabesiz söz birləşmələri. Aspirant və gənc tədqiqatçıların 5-ci elmi konfransı. Bakı, 1999, s. 30-31.
  4. Seyidov Y. Azərbaycan dilində söz birləşmələri. Bakı: Maarif, 1992, 406 s

                                                               Р Е З Ю М Е

    Хотя в исследованиях по лингвистике проблема связи управления  изучена достаточно всесторонне, пока еще остаются вне поле зрения исследователей  актуальные для языковедения аспекты. В статье затронуты именно такие аспекты данной проблемы.

 

Rəyçi: f.ü.f.d. S.X.Vəliyeva


Qıpçaq M., Xanməmmədov Q.

ORTA TÜRK DÖVRÜNÜ XARAKTERIZƏ EDƏN ABİDƏLƏR

                Orta türk dövrünü xarakterizə edən əsərlər kifayət qədər çoxdur. Bunların içərisində həm lüğətçilik, həm bədii, həm də dini əsərlər, hüquq sənədləri, elmin müxtəlif sahələrinə (memarlıq, baytarlıq, atçılıq və s.) aid əsərlər var. Həmin əsərlər ümumtürk ədəbi dilinin şərq, şimal-şərq və qərb variantlarını özlərində əks etdirirlər.

                M.Kaşğarinin "Divanü luqat it-türk" əsəri. Əsər 1072-1074-cü illər ara­sında Bağdadda yazılmışdır. Onun yeganə nüsxəsi 1917-ci ildə aşkar olunub. "Divan" türkcədən ərəbcəyə bir lüğət kitabıdır və ərəblərə türk dilini öyrətmək məqsədilə yazılmışdır. Türkcə sözlərin (onların sayı 8.000-dən çoxdur) ərəbcə qarşılığı veril­dikdən sonra həmin sözə aid türkcə nümunə verilir. Nümunələr daha çox atalar sözü, yaxud şeir parçaları şəklindədir. Əsərdə 764 misra şeir parçası var. Antroponim və etnonimlərlə bağlı xüsusi izahlar verilir. Ərəb dilçilik məktəbinin qanunlarına uyğun olaraq sözlər adlar və feillər olmaq üzrə ayrı-ayrılıqda tərkibindəki hərflərin miq­darına görə hissələrə ayrılmış və əlifba sırası ilə verilmişdir. Əsərdə türk dillərinin fonetik, morfoloji və sintaktik quruluşu ilə bağlı əhəmiyyətli məlumatlar var. Məhz bu əsərdə türk dillərinin ilk təsnifi verilir ki, müəllifin istifadə etdiyi prinsiplər müasir dövrdə də türk dillərinin təsnifi zamanı tətbiq edilir. M.Kaşğarinin ayrı-ayrı türk tayfa dilləri barədəki məlumatları türk dillərinin tarixini öyrənmək baxımından bu gün də öz əhəmiyyətini saxlayır.

                Yusif Balasaqunlunun "Kutadqu bilig" əsəri. Əsər 1069-1070-ci illərdə Qaraxanlılar dövlətinin mədəni mərkəzlərindən biri olan Balasaqunda xaqaniyyə türkcəsində ("xan dili", "Buğra xan dili") yazılmış və üç nüsxədə bu günə gəlib çatmışdır. Qahirə və Fərqanə nüsxələri ərəb əlifbası, Vyana (yaxud Herat) nüsxəsi isə uyğur əlifbası ilə yazılmışdır. 6645 beytdən ibarət olan "Kutadqu bilig" məsnəvi şəklində yazılmış mənzum hekayədir. Əsərdə dörd obraz var: ədaləti təmsil edən Küntoğdı, bəxti təmsil edən Aytoldı, ağıl və idrakı təmsil edən Ögdülmiş və taleni təmsil edən Odqurmış. Yusif Balasaqunlu bu obrazlar vasitəsilə öz dövründəki hakimiyyət, cəmiyyət və insan münasibətləri barədə danışır. Tədqiqatçılar (R.R.Arat, İ.Kafesoğlu, R.Genç) bu fikirdədir ki, "Kutadqu bilig" çox qədimdən davam edərək gələn türk dövlət və siyasət anlayışlarını tam dolğunluğu ilə əks etdirir. "Kutadqu bilig" islami türk ədəbiyyatının bizə məlum olan ilk böyük əsəridir.

                Əhməd Yüknəkinin "Hibbətül-həqayiq" əsəri. Başqa adı "Ətabətül-həqayiq"dir. Əsər XII əsrin birinci yarısında əruz vəznində yazılmış 40 beyt və 101 dördlükdən (484 misra) ibarətdir. Əsərin müəllifi anadangəlmə kor olmuşdur. Beytlərlə yazılan ilk bölmə qəzəl janrındakı kimi, dördlüklərlə yazılan bölüm isə bayatı şəklində qafiyələnmişdir. Əsərin uyğur və ərəb əlifbaları ilə yazılmış dörd nüsxəsi məlumdur. Məzmunca öyüd və əxlaq kitabı olan "Hibbətül-həqayiq"də elmin faydası və elmsizliyin ziyanı, dünyanın faniliyi, əliaçıqlılıq və xəsislik, təvazökarlıq və təkəbbürlük, qəzəb və mülayimlik kimi əxlaqi sifətlərdən danışılır.

                Əhməd Yəsəvinin "Divani-hikmət" əsəri. Əhməd Yəsəvi XI əsrin sonlarında doğulmuş sufi şairdir. Onun yaratdığı Yəsəvilik təriqəti yüz illər boyu türklər ara­sın­da hörmət görmüşdür. Yəsəvi və onun ardıcılları islamı sadə bir dildə köçəri türklərə başa salmağı qarşılarına məqsəd qoymuşdular. Yəsəvinin hikmətlərinin (şeirlərinin) toplandığı toplular "Divani-hikmət" adlanır. Hikmətlərin çoxu qoşma şəklində qafiyə­lənmiş dördlüklər şəklindədir və heca vəzni ilə yazılmışdır. Qəzəl şəklində qafi­yə­lənən heca vəznində yazılmış şeirləri də var. Əruz vəznində yazdığı şeirlərdəki bəhrlər türkcə şeirlərdə ən çox rast gəlinən bəhrlərdir. "Divani-hikmət"in əlyazmaları XVI əsrdən sonrakı dövrdə üzü köçürüldüyü üçün onlarda cığatay dilinin təsiri özünü göstərir.

                Quran təfsirləri. Quranın türk dilinə ilk tərcümələri Qaraxanlılar dövrünə təsadüf edir. Bunlar sətiraltı üsulu ilə yazılmış tərcümələrdir. Ərəbcə mətn iri hərflərlə üstdə yazılır, ərəb mətnindəki sözlərin, söz birləşmələrinin türkcə qarşılığı kiçik hərflərlə sətirin altında yazılır. Qaraxanlılar dövrünə aid olduğu təxmin edilən dörd əlyazma mövcuddur. Bunlar İstanbul, İngiltərə, Özbəkistan və Sankt-Peterburq nüsxələridir, XII əsrin sonu-XIII əsrin əvvəllərinə aid olunur.

                Əl-Zəməxşarinin "Müqəddimətül-ədəb" əsəri. Ərəb dilini öyrətmək məqsədilə1128-1144-cü illərdə yazıldığı güman olunur. Ayrı-ayrı sözlər və kiçik cümlələrdən ibarətdir. Ərəbcə yazılmış söz və cümlələrin altında onların türkcə, farsca, monqolca, xarəzmcə, cığatayca, osmanlıca tərcümələri verilmişdir. Türkcə və farsca tərcümələr verilən nüsxələr daha qədim hesab olunur. "Müqəddimətül-ədəb"in çoxlu əlyazma nüsxələri var ki, bunların da içində Yozqat (1257-ci ildə köçürülüb) və Berlin (1282-ci ildə köçürülüb) nüsxələri daha qədim hesab olunur. Əsərdə 3506 söz var; bunlardan 2908-i türkcə, 450-si ərəbcə, 133-ü farscadır. M.Kaşğarinin "Divan"ından sonra bu əsər orta türk dövrünün leksik tərkibini əks etdirən ən yaxşı əsərdir. "Müqəddimətül-ədəb" sözləri əlifbaya görə tərtib edilən lüğət deyil. Əsərin dörddə biri adlara, dörddə üçü isə feillərə həsr olunmuşdur.

                Nəsirəddin Rəbğuzinin "Qisasül-ənbiya" əsəri. Əsər farscadan tərcümədir. 1310-cu ildə yazılmışdır. Əsərin xeyli əlyazma nüsxələri mövcuddur: Sankt-Peterburqda 6, İsveçdə 2, Paris, London və Bakıda 1. Bunlardan XV əsrdə üzü köçürülmüş London nüsxəsi elm aləmində daha çox tanınır.

                Qütbün "Xosrov və Şirin" əsəri. Əsər 1341-1342-ci illərdə yazılmışdır. Nizami Gəncəvinin "Xosrov və Şirin" poemasının Xarəzm türkcəsinə sərbəst tərcümə edilmiş mətnidir. 4370 beytdən (Nizamidə 5700 beyt) ibarətdir. Qütbün əsərinin yeganə nüsxəsi 1383-cü ildə İsgəndəriyyədə üzü köçürülmüşdür; Paris Milli Kitabxanasında saxlanılır.

                Xarəzminin "Məhəbbətnamə" əsəri. Əsər 1352-1353-cü illərdə Sır-Dərya çayı ətrafında yazılmışdır. Məsnəvi şəklində yazılmış mənzumədir. 11 bölmədən ibarətdir. Ara-sıra qəzəllər də verilir. Üçü ərəb və biri uyğur əlifbası ilə yazılmış dörd nüsxəsi (Uyğur və ərəb əlifbası ilə yazılmış London nüsxələri, ərəb əlifbası ilə yazılmış İstanbul nüsxələri) vardır.

                Mahmud ibn Əlinin "Nəxcül-fəradis" əsəri. Əsər 1358-ci ildən əvvəl yazılmışdır. Əlyazması 444 səhifədən ibarət, 40 hədis tipində nəsr əsəridir. Bir neçə nüsxəsi var. Onlardan İstanbul və Krım nüsxələri elmdə daha çox tanınır.

                "Hilyətül-lisan və hilbətül bəyan" əsəri. Elm aləmində "İbn Mühənna lüğəti" adı ilə tanınır. XIV əsrdə yazılmış ərəbcə-türkcə-monqolca lüğətdir. Azərbaycanda yazıldığı güman edilir. P.M.Melioranski, S.Y.Malov abidədəki türkcənin Azərbaycan dili olması fikrindədir.

                "Codex Cumanicus" (Kodeks Kumanikus). İtalyanlar və almanlar tərəfindən toplanmış iki hissədən ibarət bir əsərdir. Əsərin italyan bölümü 55 vərəqdir və iki latınca-farsca -qıpçaqca lüğətçədən ibarətdir. Birinci lüğətçə əlifba, ikinci lüğətçə mövzu prinsipi üzrə tərtib olunub. Burada bəzi qrammatika qaydaları da verilmişdir. Alman bölümü 27 vərəqdir. İki lüğətçə (qıpçaqca-almanca və qıpçaqca-latınca) və mətnlərdən (İncildən tərcümələr, atalar sözləri, tapmacalar) ibarətdir. Əsər 1362-ci ildə Venedik kitabxanasına hədiyyə edilib. Tədqiqatçıların bəziləri (məs., D.A.Rasovski) əsərin XIII əsrdə yazıldığını söyləyir. A.fon Qaben isə "Codex Cumanicus"un yazılma tarixinin 1303-1362-ci illər olduğunu güman edir. Bu əsəri K.G.Kun, V.V.Radlov, V.Banq, T.Kovalski, K.Qrönberq, V.Drimba, L.Ligeti, D.Daqmar kimi görkəmli alimlər tədqiq etmişdir.

                Əbu Həyyan əl-Əndəlusinin "Kitab əl-idrak li-lisan əl-ətrak" əsəri. 1312-ci ildə Misirdə yazılmış qıpçaqca-türkcə lüğət və qrammatika kitabından ibarətdir. Lüğətdə sözlər əlifba prinsipi üzrə sıralanmışdır.Qrammatikabölümü isə morfologiya və sintaksis olmaqla iki hissədən ibarətdir. "Kitab əl-idrak"ın üç əlyazma nüsxəsi zəmanəmizə gəlib çatmışdır.

                Ət-töhfət üz-zəkiyyə fil-lüğat-it-türkiyyə. Əsər XIV əsrin sonu - XV əsrin əvvəllərində yazılmış ərəbcə-türkcə lüğət və qrammatikadan ibarətdir. Ərəbcə sözlər əlifba sırası ilə (əvvəlcə isimlər, sonra feillər) verilir və türkcə qarşılıqları göstərilir. 3.000 yaxın sözün tərcüməsi verilmişdir. "Ət-töhfə"nin qrammatika bölməsində türk dilinin morfologiya və sintaksisi məsələlərindən danışılır. Yeganə əlyazması İstan­bulda saxlanılır. Əsərin B.Atalay türkcə, E.İ.Fazılov və M.T.Ziyayeva rusca nəşrini hazırlamışlar. 

                Cəmaləddin ət-Türkinin "Bulğat-əl müştaq fi luğat-it-türk və-l-qıfçaq" əsəri. XIV əsrin sonu, yaxud XV əsrin əvvəllərində yazılmış ərəbcə-türkcə lüğətdir. Burada ərəb dilçilik ənənələrinə uyğun olaraq isimlər və feillər ayrıca verilmişdir. Bundan başqa, isimlər mövzu baxımından qruplara bölünərək təqdim olunduğu halda, feillər əlifba sırası ilə verilmişdir. "Bulğat-əl-müştaq"ın yeganə əlyazması Paris Milli Kitabxanasındadır. Əsər karaim əsilli Polşalı türkoloq A.Zayançkovski tərəfindən iki cilddə nəşr olunmuşdur.

                Baytaratül-vazih. Əsərin XIV əsrdə yazıldığı güman olunur. Ərəb dilindən anonim müəllif tərəfindən edilmiş tərcümədir. Burada atçılıqla bağlı bir çox məsələlər - at cinsləri, at xəstəlikləri və onların müalicə üsulları - öz əksini tapmışdır. Əsərin iki əlyazma nüsxəsi mövcuddur. Bunlardan biri İstanbul, digəri isə Paris nüsxəsidir. İstanbul nüsxəsini M.Ağar, Paris nüsxəsini isə C.Özgür tədqiq etmişdir.

                İrşadül-mülk vəs-səlatin. Sətiraltı fiqh kitabıdır. 1387-ci ildə İskəndəriyyə şəhərində ərəb dilindən tərcümə edilmişdir. "İrşadül-mülk"ün tərcüməçisinin, yaxud üzünü köçürənin Berkə Fəqih olması güman edilir. Qütbün "Xosrov və Şirin" əsərinin üzünü köçürən şəxsin də Berkə Fəqih olması məlumdur. Əsərdə etiqada aid məsələlər, 

                "Əd-dürrətül-mudiyyə fi-l-luğat-it-türkiyyə". XIV, yaxud XV əsrdə yazılmış ərəbcə-türkcə lüğətdən və danışıq qaydalarından ibarətdir. Əsərin müəllifi, yazıldığı yer və il məlum deyil. Əsər 24 fəsildən ibarətdir.  Sözlər tematik baxımdan (məsələn, allah, göy və yerdəkilər, sular, gözəl qoxulu bitkilər, meyvələr, ağaclar və s.) bu fəsillər üzrə nəzərdən keçirilir. Türk kişi və qadın adları ayrıca fəsillərdə verilmişdir. Əsərin sonuncu fəslində türkcə 220 qısa cümlə və onların mənası verilmişdir. Yeganə əlyazma nüsxəsi İtaliyanın Florensiya şəhər kitabxanasındadır. "Əd-dürrə" əsərini A.Zayançkovski və R.toparlı nəşr və tədqiq etmişlər.

                Kitabi-məcmueyi-tərcümani türki və əcəmi və muğali. Əsər XIII, yaxud XIV əsrin ortalarında yazılmış lüğət və qrammatikadan ibarətdir. "Tərcüman"ın 63 vərəqi ərəbcə-türkcə lüğət (təxminən 2.000 söz) və qrammatika, 13 vərəqi isə mon­qolca-farsca lüğətdir. Əsər dörd hissədən ibarətdir: isimlər, feillərin məsdərləri və əmr şəkli, feilin təsriflənməsi, cümlə qaydaları. Lüğətdə isimlər mövzular üzrə bölü­nərək, feillər isə ayrılıqda əlifba sırası ilə verilmişdir. "Tərcüman"ın yeganə nüsxəsi Hollandiyanın Leyden şəhərində saxlanılır. Əsərin türkcə bölümü M.T.Houtsma, A.K.Kurışjanov, R.Toparlı, S.Çögenli, N.Yanık, monqolca bölümü N.N.Poppe tərəfindən araşdırılmışdır. 

                Seyfi Sarayinin "Gülüstan" əsəri. Sədinin "Gülüstan" əsərinin qıpçaq türkcəsinə sərbəst tərcüməsidir. 1391-ci ildə Misirdə yazılmışdır. Əsərin S.Sarayi tərəfindən yazılmış yeganə nüsxəsi Leyden şəhərində saxlanılır.

                Əlinin "Qisseyi-Yusif" əsəri. Əsər 1212-ci ildə yazılmışdır və dördlüklər şəklində yazılmış poemadır. Əsərin bir çox əlyazma nüsxələri var ki, bunlardan da biri 1960-cı ildə aşkar edilmiş Bakı (Bu nüsxə Gəncədə aşkar olunsa da, elmdə Bakı nüsxəsi kimi tanınır) nüsxəsidir. Türkoloqların bir qismi bu əsəri tatar abidəsi hesab etsə də, digər qismi, xüsusən də Azərbaycan alimləri (H.Araslı, T.İ.Hacıyev, E.Əlibəyzadə və başqaları) onu Azərbaycan abidəsi kimi tədqiq edirlər. Əlinin "Qisseyi-Yusif" əsəri dəfələrlə nəşr olunmuşdur. 

                Sultan Vələdin mənzumələri. Mövlana Cəlaləddin Ruminin oğlu Sultan Vələdin (1235-1312) farsca yazdığı əsərləri ("Divan", "İbtidanamə", "Rübabnamə") içərisində türkcə şeirlər də var. Həmin şeirlər əruz vəznində yazılmışdır. Türk alimi M.Mansuroğlu Sultan Vələdin ayrı-ayrı əsərlərindəki türkcə şeirlərini bir yerə toplayaraq 1947-ci ildə "Sultan Vələdin türkcə mənzumələri" adı altında nəşr etdirmişdir.

                Yunis İmrənin şeirləri. Yunis İmrə (1240-1320) dövrünün çox böyük təsəvvüf şairlərindəndir. Şeirlərini (son araşdırmalara görə onun 415 şeiri var) həm əruz, həm də heca vəznində yazmışdır. Y.İmrənin şeirləri sadəliyi, axıcılığı, eyni zamanda dərin mənalılığı ilə diqqəti çəkir. O, orta türk dövründə türk ədəbi dilinin qərb variantının aparıcı nümayəndələrindəndir.

                Şəyyad Həmzənin "Yusif və Züleyxa" və "Dastani-Sultan Mahmud" əsərləri. XIII əsrdə yaşamış Şəyyad Həmzənin "Yusif və Züleyxa" əsəri məsnəvi tərzində yazılmış poemadır. Əsəri D.Dilçin nəşr etdirmişdir. İkinci əsər də kiçik həcmli məsnəvidir. Əsəri S.Buluç nəşr etdirmişdir.

                Əhməd Fəqihin "Çərxnamə" və "Kitabu evsafi məsacid iş-şərifə" əsərləri. XIII əsr şairlərindən olan Əhməd Fəqihin "Çərxnamə" əsəri 83 beytdən ibarət qəsidədir. Bundan başqa, Əhməd Fəqihin "Kitabu evsafi məsacid iş-şərifə" adlı bir əsəri də var. Əsər məsnəvi tərzində yazılmış kiçik həcmli səyahət kitabıdır. Burada Şam, Qüds, Məkkə, Mədinə şəhərləri və bu şəhərlərdəki binalar təsvir olunur. "Çərxnamə"ni M.Mansuroğlu, digər əsəri isə H.Mazıoğlu nəşr etdirmişdir.

                "Dastani-Əhməd Hərami" poeması. Oğuz türkcəsinin xüsusiyyətlərini əks etdirən bu əsər XIII əsrin sonlarında yazılmışdır. Altı məclisdən ibarət kiçik həcmli məsnəvidir. Əsərin müəllifi məlum deyil. Poemanı ilk olaraq türk alimi T.Onay nəşr etdirmişdir.

                 Gülşəhrinin "Məntiq üt-teyr" əsəri. Əsər 1317-ci ildə yazılmışdır. 4300-ə yaxın beytdən ibarətdir. Fəridüddin Əttarın eyni adlı əsəri nümunə götürülərək işlənmişdir. Təmsilvari hekayələrdən istifadə olunmuşdur. Təsəvvüflə bağlı əsərdir. "Məntiq üt-tüyr"i M.Cunbur nəşr etdirmişdir.

                Aşıq Paşanın "Qəribnamə" əsəri. Əsər 1330-cu ildə yazılmışdır. 12.000 beytdən ibarətdir. Dilinin sadəliyi ilə seçilir. Dinə, təsəvvüfə aid məsnəvidir. "Qəribnamə"ni Z.Kaymaz nəşr etdirmişdir.

                "Kəlilə və Dimnə"nin tərcüməsi. XIV əsrin birinci yarısında yaşamış Qul Məsudun fars dilindən etdiyi tərcümə əsəridir. İrihəcmli bu əsərin bəzi hissələri A.Zayançkovski tərəfindən nəşr edilmişdir.

                Məsud ibn Əhmədin "Süheyl və Nevbahar" əsəri. Fars dilindən XIV əsrdə edilmiş tərcümə əsəridir. 5525 beytdən ibarət bir məsnəvidir. Əsər məzmunca eşq hekayəsidir. Əsəri sonuncu dəfə C.Dilçin nəşr etmişdir.

 

ƏDƏBİYYAT

1. Zeynalov F. Türkologiyanın əsasları, Bakı: 1981.

2. Eckmann J. Harezm, Kıpçak ve Çağatay Türkçesi Üzerine Araştırmalar, Ankara: 1996.

3. Ercilasun A.B. Başlanğıcdan Yirminci Yüzyıla Türk Dili Tarihi, Ankara: 2004.

4. Ercilasun A.B. Makaleler. Dil – Destan – Tarih – Edebiyat, Ankara: 2007.

5. Golden P.B. Türk Halkları Tarihine Giriş, Ankara: 2002.

Açar sözlər: orta türk dövrü, yazılı abidələr, ümumtürk ədəbi dili

 

Памятники, характеризующие средний тюркский период

РЕЗЮМЕ

                Средний тюркский период занимает особое место с точки зрения изучения особенностей развития тюркских языков. В этот период появляются отдельные локальные варианты общетюркского литературного языка. В статье даются сведения о памятниках, отражающих в себе эти локальные варианты.

                Ключевые слова: средний тюркский период, письменные памятники, общетюркский литературный язык.

 

 

Rəymi: dos. T.Əliyev
Şəhla  Rasim qızı Şирялийева

QƏDİM MƏNBƏLƏRDƏ VƏ LÜĞƏTLƏRDƏ HƏRƏKƏT FEİLLƏRİ

Türk dillərinin qədim tarixini əks etdirən yazılı abidələr hərəkət feilləri ilə zəngindir. Mahmud Kaşğarlının «Divan»ı bu baxımdan xüsusilə böyük maraq doğurur. «Divan»da aşağıdakı hərəkət feillərinə rast gəlmək olar:

Kaçdı: er kaçdı= adam kaçtı (D, 5)

Köçti: Sü köçti= asker qöçtü (D, 5)

Turdı: er yokaru turdı= adam ayağa kalktı (D, 6)

Sürdi: ol at sürdi= o, at sürdü (D, 7)

Kirdi: ol evqe kirdi= o, eve girdi (D, 8)

Kezdi: ol yeriğ kezdi= o, yeryüzünü dolaştı, gezdi (D, 10)

Pusdı: Beq yağıka pusdı= Bey, düşmanı beklemek için pusuya girdi (D, 10)

Tüşdi: er attın tüşdi= adam attan indi; er tamdın tüşdi= adam damdan düştü (D, 13); Teqre alıp eğrelim

Kovdı: it keyikni kovdı= it avı koğdu, kovaladı (D, 16)

Çukdu: kuş çukdı= kuş indi kondu (D, 17)

Cumdı: oğlan suvda сumdu= сoçuk suya daldı; ördek suvka çumdi= ördek seya iyiсe daldı, çok daldı (D, 26)

Köndi: er yolka köndi= adam yola çıktı (D, 29, 30)

Bu hərəkət feili «Divan»da gəlmək mənasında da işlənmişdir: tosun at köndi= haşarı at yola geldi, düzeldi (D, 30)

Təzmək hərəkət feili «Divan»da teziş şəklindədir: olar ikki tezişdi = onlar birbirinden üçküştü və kaçıştı (D, 99); keyik tezdi= geyik kaçtı, tezikti (D, 8).

Qədim türk abidələrindən «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanlarının dilində də hərəkət feillərinin maraqlı işlənmə xüsusiyyətləri ilə qarşılaşırıq. Dastanlarda hər şeydən əvvəl, hərəkət feillərinin sinonimliyi, paralelləri ardıсıl işlənmə əlamətinə malikdir. Məs.: Babasını qurtardı, qayıtdı, gerü döndi,  Anlar dəxi bu dünyaya gəldi, keçdi, Karvan kibi qondı, köçdi (KDQ, 41).

Dastanların dilində eyni mətndə hərəkət feili həm təsdiq, həm də inkarda işlədilir: Ol üç oğlan qaçdı, Dirsə xanın oğlançığı qaçmadı (KDQ, 36).

Eyni mətndə hərəkət feillərinin antonimliyi də nəzərə çarpır: Dirsə xanın xatunı qayıtdı, gerü döndi. Qatlanmadı, qırq inсə qızı boyına aldı. Bədəvi ata binib oğlanсuğın istəyü getdi. Qışda-yazda qarı-buzı ərinməyən Qazılıq tağına gəldi çıqdı. Alсaqdan yuсa yerlərə çapub çıqdı. Baqsa görsə bir dərənin içinə qarğa- quzğun enər-çıqar, qonar-qalqar (KDQ, 38).

Dastanların dilində sonu –u, –ıb feili bağlama şəkilçisi ilə bitən söz əsas hərəkət feili ilə birləşərək hərəkətin başa çatmasını ifadə edir. Məs.: Qazan bəgün qarıсıq olmış anası qara dəvə boynında asılu getdi (KDQ, 43); Buğaс xan çapub yetdi (KDQ, 40).

Eyni vəziyyətdə olan birləşmə hərəkətin davam etdiyini ifadə edir: Babasının ardınсa yortub getdi (KDQ, 40).

Dastanların dilində hərəkət feilinin təkrarı bütöv mətnin qapanmasını təmin edir. Məs.: Qazan aydır: «Üç yüz yigidlən oğlum Uruz mənim evim üstinə tursun», -dedi. Qonur atın çəkdirdi, bütün bindi. Təpəlqaşqa ayğırına Tondaz bindi. Gög bədəvisin tutdurdı, Qazan bəgün qarındaşı Qaragünə bindi. Ağ bə­dəvisini çək­dirdi, Bayandır xanın yağısın basan Şir Şəmşəddin bindi. Bara­sarun Bayburd hasarından parlayub Bəyrək Boz ayğırına bindi. Qonur atlu Qazana «keşiş» deyən bəg Yegnək Turı ayğırına bindi. Saya varsam, dükənsə olmaz, Qalın Oğuz bəgləri bindi (KDQ, 42).

Dədə Qorqudun dilində yetmək hərəkət feili də mətnin təşkilində mühüm rol oynamışdır. Məs.: Bu məhəldə oğuz ərənləri bir-bir yetdi. Görəlim, xanım, kimlər yetdi…. Qazan qartaşı Qaragünə çapar yetdi: «Çal qılıсın, qardaş Qazan, yet­dim!»-dedi…. Qıyan Səlсik oğlı Dəlü Tondaz çapar yetdi: «Çal qılıсın, ağam Qazan yetdim!»-dedi…. kafərə qan qusduran Ğəflət qoсa oğlı Şir Şəmsəddin çapar yetdi…. Kimlər yetdi… (KDQ, 77).

Dastanın dilində «çıqmaq» hərəkət feili «getmək» mənasında: Ala tağa ala ləşkər ava çıqdı (KDQ, 42).

Getmək feili aparmaq mənasında: Qırq inсə bellü qız ilə Boyı uzun Burla xatun yesir getdi(KDQ, 43).

Dəpmək feili çapmaq mənasında: Bitəkəllüf kafərlər at dəpdilər, ox səpdilər (KDQ, 43).

Getmək sözü çıxmaq mənasında: Qazan bəg yola getdi. Gəli-gəli yurdının üzərinə gəldi (KDQ, 44).

Hərəkət bir şəxsə aid ola bilir: …oğlan qanсaru getdi, ola? (KDQ, 71)

Hərəkət hamıya aid ola bilir: Uruzın qırq yigidi atdan endi (KDQ, 71).

Ümumiyyətlə, «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanlarının dilində işlənmiş hərəkət feilləri geniş spektrə malikdir. Bu mövzunun ayrıсa tədqiqi Oğuz tayfalarının hərəkət istiqamətlərinin trayektoriyasını müəyyənləşdirməklə yanaşı, həmin leksik-semantik söz qrupunun geniş funksionallığını, məna inсəliklərini ortaya çıxara bilər.

Hərəkət feillərinin lüğətlərdə əksi. Türk və Azərbaycan dillərindəki hərəkət feillə­rinin məna və mənşəсə izahı, digər dillərdə olan qarşılıqları müvafiq lüğət­lərdə öz əksini tapmışdır. Məsələn, S.Altaylının lüğətində çatmaq hərəkət feilinin müxtəlif məna çalarları göstərilmişdir: 1. Belirli bir yönde giderek varıl­mak istenen yere ulaşmak, varmak; 2. Bir şey, yollanan adrese, yere, şahsa, sahibine ulaşmak.

 İzahlı lüğətlərdə hərəkət feillərinin mövсud mənalarının hər biri ardıсıl sıra ilə göstərilir. Məs.: süzmək feilini götürək. Azərbayсan dilinin izahlı lüğətində bu feilin 5 mənası göstərilmişdir. Bu mənalardan ikisi hərəkətin tempi, vəziyyəti ilə bağlıdır:

  1. 1.              Oynamaq, rəqs etmək. Nərgizi üzüm, lay-lay; Yaxana düzüm, lay-lay; Sən böyü mən qoсalım; Toyunda süzüm lay-lay.
  2. Qanad çalmadan sakit-sakit, səssiz uçmaq. Təsbeh kimi qatarınız düzər­siz; Havalanıb ərş üzündə süzərsiz (MVV); Bu yerlərə gəlmiş quşlar…çay üzərilə süzürdülər (SR)

Lüğətdə bu feilin digər mənalarında hərəkət, az da olsa, mövсuddur. Həmin hərəkətlər mayeni qatqıdan, xıltdan və s. təmizləmək, saflaşdırmaq üçün süzgəс­dən keçirmək hərəkəti ilə (nefti süzmək), tökmək anlamında (çayı süzmək, tök­mək), mənanın biri isə məсaziləşmə hadisəsi ilə (başdan-ayağa süzmək) ilə əlaqədardır (1,116).

Belə lüğətlərdə hərəkət feillərinin nominativ və əlavə məna çalarları ilə yanaşı, əsas hərəkət feilinin sinonim variantları da göstərilir. Məsələn, «yüyür­mək» feilinin tempini əks etdirən nümunələr bu qəbildəndir: qaçmaq, qoşaraq getmək, bərk getmək, qaça-qaça getmək, qoşmaq. Hara belə yüyürür­sən? Uşaq­lar yüyür­məkdən yoruldu. Küçədən bir сoсuq yüyürdü evə (məs). Asma balkona doğru yürüdü (AS). İtlər quyruqlarını, qulaqlarını şəkləyərək birdən-birə hürməyə, yüyürməyə başladılar (AŞ). «Yü­yür­mək» feilinin də birləşmə daxilin­dəki forma və mənaları qeyd olunur: yüyürüb-yortmaq, çox yüyürmək, qaçmaq, üstünə yüyürmək, hüсum etmək, üstünə сummaq. Əlinə silah alanlar.. düşmən üstünə yüyürdü (MC). Sanki erişemedigi sevgilisini birden karşısında görünüş de ona yürüyor gibiydi (AS).

«Rusсa-türkсə» sözlükdə (1989) hərəkət feilləri sinonimi ilə birgə veril­miş­dir. Məs.: Yüz metreyi bir dakikanın altında y ü z e r/ a l ı r; Tırmanmak / yokuş yukarı gitmek.

Feili sinonimlərlə bağlı lüğətlərdə ədəbi dilin sözləri əhatə olunur. Belə lüğət­lərdə yalnız leksik vahidlərin sinonimliyi izlənilir. Sinonimlərin dominantı sıraların əvvəlində verilir. Dominant sözlər əlifba sırasına uyğun olaraq düzülür. Çoxmənalı hərəkət feilləri də müxtəlif mənalarına görə müstəqil sinonim сərgələr yaradır. Lüğətdə çoxmənalı hərəkət feillərinin məna diferensiasiyasının sinonim сərgələrinə çox yer verilmir. Məs.:

Addamaq-keçmək-aşmaq

Addımlamaq-yerimək-irəliləmək

Ayaqlamaq-gəzmək-dolaşmaq

Ayaqlaşmaq-yerimək

Ayrılmaq-uzaqlaşmaq

Aparmaq-gətirmək

Axmaq-getmək-ötmək-keçmək

Qaçmaq-yüyürmək

Dağıtmaq-qovmaq-uzaqlaşdırmaq

İraqlaşmaq- uzaqlaşmaq

Yıxmaq-aşmaq-düşmək

Keçmək-ötmək-irəliləmək və s. (2, 83-100)

R.Ə.Rüstəmov, H.M.Sadıqov və R.Ağayevin «Türkсə-Azərbayсanсa-Rusсa sözlüy»ündə toplanmış 7500-ə qədər sözün böyük bir qismini feillər, xüsusilə hərəkət feilləri təşkil edir (57). Həmin feillər lüğətə daxil olan sözlərin əsil türk mənşəli-türk dilində geniş işlənən qrupuna aid edilir. Hərəkət feillərinin bu lüğətdə üç dildə qarşılığı göstərilir və məsdər formasında təsbit edilir. Məs.:

adım atmak- addımlamaq-sdelat pervıy şaq (3,  7)

axsamak-axsamaq-xromat (3, 9)

alıkoymak-yubandırmaq, saxlamaq-zaderсivat, predoxraniyat (57, 10)

alıştırmağ-məşq etmək-trenirovat (3, 10)

aramak-axtarmaq-iskat (3, 12)

arşınlamak-arşınla ölçmək-merit arşinom (3, 13)

atlamak-hoppanmaq-priqat (3, 15)

basmak-ayaqlamaq, basmaq-nastupat, davit (3, 18).

Qeyd edək ki, hərəkət feillərinin bu сür sırası onun quruluşunun oxşar və fərqli əlamətlərini aşkar etmək baxımından əhəmiyyət daşıyır. Göründüyü kimi, türk dilində yuxarıdakı hərəkət feili mürəkkəb, Azərbayсan dilində isə düzəltmə for­mada özünü göstərir. Yaxud bu lüğətin 7-сi səhifəsində türk dilində verilmiş addımlamak hərəkət feilinin qarşılığı Azərbayсan dilində mürəkkəb quruluşla-addımla ölçmək mənasında verilmişdir.

Nümunələrdən göründüyü kimi, lüğətdə hərəkət feillərinin sinonim variant­ları da verilmişdir. Dialektlərdə ədəbi dildən fərqli hərəkət feillərinə rast gəlmək olur. Belə sözlər dialektoloji lüğətlərdə öz əksini tapır. Məs.: atdanmak/atlanmaq feili həm türk dilinin İzmir, həm də Azərbayсan dilinin Nuxa, Cəbrayıl şivələ­rində işlənir: Atdan-yola düşmək, getmək. Pilo-çilonu yedilər, işdilər, ata minif atdan­dılar(Nuxa) (4, 86). Yaxud haylamak/haylamaq türk dilinin Anadolu, Azərbay­сan Culfa şivələrində sürmək mənasında; koşlamak hərəkət feili isə həmin dia­lektlərdə qovmaq, çıxartmaq mənasında işlədilir: Malı yelli hayla apar. Qazzarı koşla gessin (Anadolu, Naxçıvan).

Müqayisə edilən hər iki dilin dialektlərində ədəbi dildən fərqli əngəzdəmək destruktiv hərəkət feili işlənir. R.Rüstəmov əngəzdə-döymək, əzişdirmək sözlə­rinin əngəz ismindən düzəldiyini yazır. Bu isim müasir Azərbayсan ədəbi dilində işlən­mir. Əngəz isminə dialekt və şivələrimizdə təsadüf edilməmişdir. Lakin türk dili­nin Konya şivəsində engez ismi kətan və çətəndən hörülmüş qalın ip mənasında işlənir (5, 537). Fonetik tərkibсə eyni olan əngəz və engez sözləri mənaсa bir-birinə çox yaxındır: Bu dəfə də ona qahmar çıksan, ezel başdan seni engezdiyorum (T).

 

 

İstifadə edilmiş ədəbiyyat

  1. Azərbayсan dilinin izahlı lüğəti. 4-сü сild, S-Ş, Azərb. EA müxbir üzvü Ə.Ə.Oruсovun redaktəsi altında. Bakı, Elm, 1987,  s. 116
  2. Məmmədov İ.T. Həsənov H. Azərbayсan dilinin sinonimlər lüğəti. Bakı, “Yazıçı”, 1990, s. 83-100
  3. Rüstəmov R.Ə.Sadıqov H.M., Ağayev R. Türkсə-Azərbayсanсa-Rusсa sözlük. A-Z. Bakı, “Elm”, 1994,  s.7,9,10,12,13,18
  4. Rüstəmov R. Azərbayсan dilinin dialekt və şivələrində feil. Bakı, Azərb. SSR EA nəşriyyatı, 1965,  s. 86
  5. Türkiyede Halk Ağzından Söz Derleme Dergisi, 2-сi с., 1941 s.537

 

Глаголы движения  в древнетюркских источниках и словарях

РЕЗЮМЕ

В статье рассматриваются глаголы движения  в древнетюркских источ­никах и словарях. К исследованию привлекаются глаголы движения, зафик­сированные «Собрание тюркских наречий» (Диван лугат ат-турк) Махмуда Кашгари, который является словарь-справочник различных тюркских языков, проводится сравнение с особенностями глаголов из древнетюркских памят­ников.

Ключевые слова: глаголы движения, словарь, источник, Махмуд Кашгари, тюркские языки

 

 

Motion verbs in old turkic and dictionaries sources

SUMMARY

The article deals with verbs of motion in the ancient Turkic sources and dictionaries. To study involved verbs of motion recorded "Collection of Turkic dialects" (Sofa lugat at-Turk) Mahmud Kashgari, which is a dictionary-reference the various Turkic languages are compared with the features of verbs of ancient Turkic monuments.

Key words: verbs movement, vocabulary, source, Mahmud Kashgari, Turkic languages

Açar sözlər: щярякятфеилляри, лцьят, мянбя, МащмудКашьарлы, тцркдилляри

 

Ряйчи: дос. Р.И.Гулийева

 


Allahverdiyeva Aytən Fərman qızı

NASİR XOSROVUN  “SƏFƏRNAMƏ” ƏSƏRİNDƏ İŞLƏNMİŞ ÖLÇÜ VAHİDLƏRİ

   “Səfərnamə”də işlənən ölçü vahidlərini pul,çəki və məsafə bildirməsi baxımından  üç yerə bölmək olar.

1.Məsafə bildirən ölçü vahidləri.

فرسنگ[fərsəng]

فرسنگ “Səfərnamə”də ən çox rast gəlinən ölçü vahididir.(3,4;5;6;7;8;9;20;58;96).

فرسنگ və yaفرسخ  orta əsrlərdə uzunluq ölçüsü olub,6-7 km.məsafəni əhatə edir.

(1,131)

ز بلخ تا بری سه صد و پنجاه فرسنگ حساب کردم. ا(3,5)-Bəlxdən Reyə kimi hesabladım, üç yüz əlli fərsəng oldu.(1,19)

فرسنگ sözü “sahə” mənasında da işlənmişdir.

 مقرّر از مردم ثقه شنیدم که دور این دریا چهار هزار فرسنگست. (3,58)-Mən dəfələrlə mötəbər  adamlardan eşitdim ki,o dənizin sahəsi dörd min fərsəngdir.(3,63)

دور [dour]- sözü “dövrə; ətraf; növbə(oyunda); hissə(idmanda) kimi tərcümə olunur

(2, Ic., 674). Bu sözün “sahə” mənasına rast gəlinmədi.Lakin söhbət dənizin ölçülərindən getdiyi üçünدور  sözünü coğrafi termin olaraq “sahə” kimi vermək  məqsədə uyğun olar.

ارش[ərəş]-(3,11;55)

ارش-təxminən 62 sm-ə bərabər uzunluq ölçüsüdür.(1,133)Bu söz “dirsək”, ”0,5metrə  bərabər qədim uzunluq ölçüsü-qulac” kimi tərcümə olunur.(2, Ic., 64) بالای دیوار بیست ارش ارتفاع دارد.  (3,11)-Divarın hündürlüyü iyirmi ərəşdir.(1,24)

ارش-واحد اندازه گیری طول؛فاصله از آرنج تا سر انگشتان یا از سر انگشت میانین تا مرفق.    (4,səh. 304)

  Məsafə bildirən ölçü vahidlərindən biri dəگز [gəz]-dir(3,10;31;55).گز  təxminən  105 sm-ə bərabər uzunluq ölçüsüdür. (2,IIc.,395). ”Səfərnamə”nin şərhində isə qeyd olunur ki, 62 sm məsafəni bildirir.Məlum olur ki,ərəş və gəz eyni ölçü vahidi kimi götürülə bilər.(1,133)

 و بهر پنجاه گزی برجی عظیم ساخته.    (3,10)-Hasarın hər əlli gəzində bir böyük qüllə   quraşdırılıb.(1,24) Əsərdə gəzin “padşah gəzi”-گز ملک  adlanan bir növünün  adı çəkilir.Nasir Xosrov bu ölçü vahidini belə izah edir:

طول این مسجد هفتصد و چهار ارشست و عرض صدوپنجاه وپنج ارش بگز ملک و گز ملک آنست که

بخراسان آنرا گز شایگان گویند و آن یک ارش و نیم باشد چیزکی کمتر. (3,31)-Məscidin uzunu “padşah” gəzi ilə yeddi yüz dörd ərəş,eni isə yüz əlli beş ərəşdir.”Padşah”gəzi odur  ki,Xorasanda ona “gəzi şayeqan” deyirlər və bir yarım ərəşdən azca kiçikdir.(1,41)

شایگان  fars dilindən “şaha, hökmdara layiq” kimi tərcümə olunur.(2,IIc.,90)

میل   [mil] sözü məsafə bildirir və “cografi mil-7420 metr,dəniz mili-1852 metr” kimi tərcümə olunur(2,IIc.,590) Bu sözün farsca izahı da maraqlıdır.

میل-ستون که برای تعیین مسافت در هر هزار گام نصب شود.  (4, 380)

واز مصر بقاهره کم از یک میل باشد.   (3,64)-Misirdən Qahirəyə bir mildən də az  məsafədir.

منزل[mənzel]-sözü formacaمفعل [məfel]-modelində ismi-məkan bildirən söz olsa da, “Səfərnamə”də məsafə bildirən ölçü vahidi kimi işlənmişdir.(1, 84;101) بدو منزل از مدینه کوه بود.  (3,84)-Mədinənin iki mənzilliyində dağ vardı.(1,82). Dehxodanın “Lüğətnamə”sində bu sözün izahı belədir.

منزل-مسافتی که کاروانی به یک روز بسپرد.مسافت بین دو استراحتگاه کاروان.مسافت میان دو توقف گاه

مسافران.                                                                                                (5,13c.,19104)

میدان [meydan]-Əsərdə sahə ölçü vahidi kimi işlənir(3,69;80),eni və uzunu bilinmir  1,143)

آبگیری نزدیک قصر سلطان ساخته بودند چندانکه دو سه میدان. (3,69)- Sultan qəsrinin yanında

iki-üç meydan ölçüdə göl düzəltmişdilər(1,72)

میدان  sözü “Lüğətnamə”də belə izah olunur:ربع طول مسافت یک فرسنگ است.آن اندازه از

مسافت که شیئی پرتاب شده به قوّت تواند پیمود.                                             (5,13c.,19405)

  Müstəqil leksik mənası “addım” olanگام [qam] sözü “Səfərnamə” əsərində məsafə ölçü vahidi mənasında işlənmişdir.(3,8;11;26;99)

 طول و عرضش بگام پیمودم هر یک هزار و چهار صد بود.  (3,8)-Mən onun(Təbriz şəh.) en  və uzununu addımladım,hər tərəfi min dörd yüz addım oldu.(1,22)

گام  sözüفاصلهء میان دو کف پا در هنگام راه رفتن؛قدم؛مسافتی معادل یک گز در پیمایش زمین  kimi

izah olunur(4,365).

  “Ox” mənalıتیر  sözüپرتاب –“atma”, ”tullanma” sözü ilə izafət birləşməsi təşkil edərəkتیر پرتاب  formasında məsafə bildirən ölçü vahidi yaratmışdır.Bu formaya  əsər boyu ancaq bir yerdə rast gəlindi.

واین عرصه که در میان کوهست شهرست دو تیر پرتاب در دو بیش نیست.  (3,98)-Şəhər dağların arasındakı düzənlikdədir, sahəsi iki ox uçuşu məsafəsinin kvadratından artıq deyil. (1,92)

تیر پرتاب  birləşməsiمسافت پرتاب تیری. آن مقدار مسافت که تیری گشاد داده تواند پیمود  kimi izah olunur.(4,322)

شبر   [şebr]- sözü də ölçü vahidlərindən biridir.Bu sözün izahıوجب؛ بدست؛ فاصلهء سر

انگشت کوچک وشست چون از هم بگشایند  kimidir.(4,347)وجب  fars dilindən “qarış”sözü  kimi tərcümə olunur.(2,IIc.,694) بدست[bedəst] sözüوجب. شبر. وجب که گشادگی پنج انگشت یک کف دست باشد.       (5,3c.,3856) anlamına gəlir.

در جامع بصره چوبی دیدم که درازی آن سی ارش...غلیظی آن پنج شبر و چهار انگشت بود. (3,131)

  Bəsrə məscidində mən elə bir tir gördüm ki,onun uzunluğu otuz ərəş,eni isə beş  qarış dörd barmaq idi.(1,116)

نگشت[ənqoşt] vəاصبع [əsbə]sözləri Azərbaycan dilinə “barmaq” kimi tərcümə  olunur. (2,Ic.,92;138).”Səfərnamə” əsərində bu sözlər ölçü vahidi kimi işlənmişdir.

آب نیل...هر روز چندین اصبع زیادت شد.  (3,55)-Nilin suyu... hər gün bir neçə barmaq   artırdı.

2.Çəki vahidləri.

من[mən] “Səfərnamə”də çəki vahidləri arasında ən çox işlənənidir(3,5;9;10;42;100)

Bu ölçü vahidinin İranın müxtəlif rayonlarında müxtəlif cür qarşılığı var.Məsələn, Təbriz məni təxminən 3 kq,şah məni təxminən 6 kq, Rey məni təxminən 12 kq-a  bərabərdir.(2, IIc.,560)

آنجا عسل خریدم صد من بیکدینار برآمده بود به آن حساب که بما بفروختند.  (3,9)-Oradan (Bitlis şəh.)bal aldıq.Bizə satdıqları qiymətlə hesablayanda yüz mən bal bir dinara başa  gəlir.(1,23)   Əsərin Azərbaycanca tərcüməsində bu ağırlıq ölçüsünün yerindən asılı olaraq bir neçə izahı verilir.Məsələn,mən-ağırlıq ölçüsüdür.1mən Rey şəhərində 600 dirhəm-1920 qram idi.(1,131) Və yaxud Bitlisdə 100 mən 96,2 kq-a bərabər götürülürdü. (1,133) Qüdsdə isə orta əsrlərdə mən -2rətlə-5kq-a bərabər olmuşdur.(1,139)            

خروار  [xərvar]-hərfi mənası “eşşək yükü” deməkdir,yəni bir eşşək apara biləcək  ağırlığında yük anlamına gəlir.(1, 141)

این کاروان که ما با ایشان همراه بودیم یکهزار و سیصد خروار بار داشتند.  (3,138)-Biz qoşulub

getdiyimiz karvan 1300 xərvar müxtəlif  yük aparırdı.(1,122)

خروار “təxminən 300 kq-a bərabər çəki göstəricisi” kimi tərcümə olunur(2,Ic.,550)

 درم،درهم  -[derəm] və ya [derhəm]-“dirəm” və ya “dirhəm” həm çəki ölçü vahidi,  həm də pul vahidi kimi işlənmişdir.

هر یکی از خرماها ده درم و خسته که در میانش بود دانگ و نیم بیش نبود.(3,120)-Xurmaların

 biri on dirhəm ağırlığında olur, içindəki çəyirdək  isə bir dang yarımdır.(1,108).  Konteksdən aydın olur ki,درم  sözü ağırlıq bildirir, dang isə 1/6 dirhəmə bərabər  çəki vahididir.(1,151)

درم  sözüدرم سنگ  söz birləşməsi şəklində də işlənir,yəniهموزن درم.با وزن یک درم.سنگ

ووزنه که درمی وزن دارد kimi izah olunur.(4, 333)

رطل آنجا چهارصدوهشتاد درم سنگ باشد.   (3,11)-Orada(Meyyafariqin şəh.) rətl 480. dirhəm ağırlığındadır.(1,24)

رطل  -84 misqala bərabər ölçü vahidi kimi göstərilir.Misqal(مثقال ) da öz  növbəsində təxminən 4,64 qrama bərabər ölçü vahidi sayılır.(2, Ic.,725) Rətl eyni  zamanda 12 unsiya çəkinin qarşılığı,həm də 128 dirhəmə bərabər ağırlıq vahididir. (4, 339)

رطل ایشان سیصد درم باشد.  (3,9)-Onların(Əxlat şəh.əhalisi) rətli 300 dirhəmdir.(1,23)

  “Səfərnamə”nin şərhində qeyd olunur:rətl-ağırlıq ölçüsüdür.Lakin rətl hər yerdə eyni ağırlıqda olmur.Ərəb rətli, ingilis rətli, hind rətli vəzncə fərqlidir.Əgər bu  zaman dirhəm 3,207 qr.idisə, onda Əxlat rətli 962,1qr.-a bərabər idi.(1,133)

  Əsərdə rətlinرطل ظاهری  adlanan bir növü də işlənir.

و سنگ بازار آنجا رطل ظاهری چهارصد و هشتاد درم باشد.  (3,14)-Oranın (Hələb şəh.) bazarında çəki daşı rətli-Zahiridir, o 480 dirhəmdir.(1,27)   “Səfərnamə”də bu ölçü vahidının izahı belə verilir:Rətli-Zahiri-ağırlıq ölçüsüdür.

Onu 1031-1036-cı illərdə Misirdə əyyubilərin VII xəlifəsi Əz-Zahir müəyyənləşdirdiyi üçün ona Rətli-Zahiri deyirlər.(1,134)

سیر [sir]-çəki vahidi olub,”mən”in 1/40 hissəsi, yəni təxminən 75 qrama uyğun  gəlir.(1,151)

هر مردی خود را روزی بده سیر غلّه اجری کرده باشد.(3,120)-Hər adam gündə özünə on sir  taxıl toplayır.(1,108)

قنطار  [gentar]-təxminən 100 kq-a yaxın ağırlıq vahididir.(2,IIc.,277).   “Səfərnamə”də “Misirdə orta əsrlərdə qintarın vəzni 45kq idi” kimi izah olunur.

گفتند وزن آن(چراغدان) بیست و پنج قنطار نقره است. (3,73)-Dedilər: ”Şamdanı 25 qintar

gümüşdən hazırlayıblar”.(1,74).Nasir Xosrov əsərin özündə qintarın izahını belə verir.

هر قنطار صد رطل و هر رطل صد وچهل و چهار درهم نقره است.   (3,73)

   Hər qintar 100 rətlə, hər rətl isə 144 gümüş dirhəmə bərabərdir.(1,74)

خیک  [xik]-sözü “mayeni saxlamaq və daşımaq üçün tuluq” kimi tərcümə olunur.

(2, Ic.,595)

گفتند در این شهر کس باشد که اورا در یکسال سیصد چهارصد خیک عسل حاصل شود.  (3,9)-Mənə dedilər ki,bu şəhərdə (Bitlis şəh.) elə adam var ki,o,bir ildə 300-400 tuluq bal hasil edir.(1,23). Digər nümunələrdə də (3,92;94)خیک  sözü “tuluq” kimi tərcümə olunur.

3. Pul vahidləri.

ینار  د[dinar]-dinar.(3,9;116)

در آنجا در آذر ماه پارسیان دویست من انگور بیک دینار میفروختند.  (3,9)-Orada(Ərzən şəh.). farsların azər ayında 200 mən üzümü bir dinara satırdılar.(1,23). “Dinar” orta əsrlərdə ən çox istifadə olunan pul vahididir.Əsərdə bu pul vahidinin

دینار مغربی (3,25;52;56;100) vəدینار نیشابوری  (3,84) adlanan növlərinə də rast gəlindi.

در شهر طبریه حصیر سازند...همانجا به پنج دینار مغربی بخرند.  (3,25)-Təbəriyyə şəhərində həsir toxuyurlar...orada onu beş məğrib dinarına satırlar.(1,36)

دینار مغربی- نوعی سکّهء زر با عیار مخصوص  kimi izah olunur.(4, 336)

در مکّه چهار من نان بیک دینار نیشابوری بود.(3,84)-Məkkədə dörd mən çörək bir Nişabur  dinarına  satılırdı.(1,82)

دینار نیشابوری-نوعی سکّهء زر با عیار خاص منسوب به نیشابور یا ضرب آنجا    kimi izah olunur.(4, 336)

Əsərdəزر نیشابوری  söz birləşməsi pul vahidi kimi işlənmişdir.

و معاملهء ایشان بزر نیشابوری بود.   (3,120)-Onların(Fələc vil.) alveri Nişabur qızılı ilə  idi.(1,108)

زر نیشابوری  -ni pul vahidi kimiدینار نیشابوری  ilə eyni götürmək olar.(4,341)

  “Səfərnamə” əsərindəدرم  sözü çəki vahidi bildirməsi ilə yanaşı pul mənasında da  işlənmişdir.

 آنجا یک من نان جو بدو درهم میدادند.   (3,5)-Orada (Qövhə kəndi) bir mən arpa çörəyini

iki dirhəmə verirdilər.(1,20). Gümüş pul olan dirhəm sözüخریده  keçmiş zaman feili sifəti ilə işlənərəkدرم خریده

formasında “dirəmlə satın alınmış;qul” mənalı arxaizm əmələ gətirmişdir(2,Ic,623)

ایشانرا در آنوقت سی هزار بندهء درم خریدهء زنگی و حبشی بود. (3,124) –Mən orada (Ləhsa

şəh.)olanda onların 30 000 satınalma zənci və həbəş qulu var idi.(1,111). درم  sözü kiçiltmə mənalı ک [ək] şəkilçisini qəbul edərək xırda pul mənasında da işlənir.

خرجینکی بود که کتاب در آن مینهادم بفروختم و از بهای آن درمکی چند سیاه...   (3,129)-Kiçik

xurcunumda bir neçə kitab saxlamışdım.Onları satdım.Qazanc bir neçə qara dirhəmcik oldu.(1,115)

Başqa bir misala baxaq.

چون آن درمکها پیش او نهادم در ما نگرست پنداشت که ما دیوانه ایم. (3,129)-O qəpik-quruşu onun (hamamçının) qarşısına qoyanda üzümüzə baxdı və elə bildi ki,biz divanəyik.  (1,115)

درمک  sözü hər iki nümunədə “xırda pul,qəpik-quruş” mənasında işlənmişdir. Haqqında danışılan ölçü vahidlərinin müasir dövrdə təxmini qarşılığı aşağıdakı  qaydadadır.

میل-1609 m,وجب -25 sm,فرسنگ(فرسخ) -6 km,منزل -36 km,دانگ -0,42 qr,مثقال -4,68 qr,

سیر-75 qr,خروار -300 qr,من تبریز -5kq,من شاه -3kq,من ری -12kq.(6,1207)

  Bu vahidlərin əksəriyyəti qədim ölçü vahidləri olduğundan  müasir İran  əra­zisində, demək olar ki,onlardan istifadə olunmur.گام  –“addım”,انگشت –“barmaq” və خیک - “tuluq” sözləri isə öz mənalarında bu gün də işlənməkdədir. Fars dilində olduğu kimi Azərbaycan dilində də bu isimlər ölçü mənalı sözlər vəzifəsində işlənə bilir. “Səfərnamə” əsərində işlənmişسال، ماه، فصل، هفته، روز  kimi zaman ölçü vahidləri isə beynəlmiləl ölçü vahidləri sayılır.

 

Ədəbiyyat siyahısı

1.Nasir Xosrov.”Səfərnamə”(fars dilindən şərhli tərcümə fil.elm.dok.Tahir Məhərrəmovundur) “Elm” nəşriyyatı.Bakı:1997.180 səh.

2.Персидско-русский словарь. Под ред. Ю.А.Рубинчика. «Русский язык». Москва: 1985.1 том-800 стр.,2 том 864 стр.

3.1372سفرنامه ناصر خسرو قبادیانی به تصحیح و تعلیقات م.غنی زاده.انتشارات منوچهری  

4.1375سفرنامه ناصر خسرو به تصحیح دکتر محمّد دبیر سیاقی تهران انتشارات زوّار  

5.1993-1994دهخدا علی اکبر لغتنامه تهران دانشگاه تهران   

6.1375فرهنگ فارسی امروز تهران موسسهء نشر کلمه           

Açar sözlər: Nasir Xosrov, ”Səfərnamə”, leksika, ölçü vahidləri.

Ключевые слова: Насир Хосров, «Сафарнаме», лексика, единицы измерения.

Key words: Naser Khosrov, “Safarnameh”, lexicon, units of measurement.

                                                                                    

                                                                                                Резюме

  В статье исследуются единицы измерения(меры веса, меры длины и  денежные единицы) в произведении Насира Хосрова «Сафарнаме». Некоторые единицы устарели, малая часть из них используется в настоящее

время.

                                                                                             Summary

  The article deals with the work “Safarnameh” by Naser Xosrov which are  investigated the units of measurements(weight, length, distance and money). Some

of  these units are arckalized, but less are used nowadays.

 

Rəyçi: b/m.Fərəcova Maya

                     


                                                         Elşad Allahverdiyev, Aytən Allahverdiyeva

                                        İNGİLİS DİLİNDƏ CƏMLİYİN İFADƏ VASİTƏLƏRİ

Kəmiyyət kateqoriyası ingilis dilinin əsas morfoloji xüsusiyyətidir və bu onu digər nitq hissələrindən fərqləndirir. Kəmiyyət kateqoriyasının şəffaflığına və univer­sallığına baxmayaraq təkrar-təkrar tədqiqatçıların diqqətini özünə cəlb etmiş və cəlb etməkdə davam edir. Problemlə bağlı dilçilik ədəbiyyatı ilə tanışlıq bizdə tam fərqli təəssürat yaradır. Çünki kəmiyyət kateqoriyasında real kəmiyyət fərqləri və onlara uyğun qrammatik münasibətlərin əsaslı şəkildə gözlənilmədiyindən xəbər verir.

S.Potter orta ingilis dilində isimlər üç mühüm paradiqmə bölündüyünü: kişi, qadın və orta cins qeyd edirdi. 5 isim (/father/ (ata), /mother/ (ana), /brother/ (qardaş), /sister/ (bacı) və /daughter/ (qız)), ancaq /son/ (oğul) yox) ayrıca hallanma xüsusiy­yətinə malikdirlər. Lakin müasir ingilis dilində cəmi bildirən 7 ismin isə (/feet/ (ayaq­lar), /geese/ (qazlar), /teeth/ (dişlər), /men/ (kişilər), /women/ (qadınlar), /lice/ (bitlər) və /mice/ (siçanlar)) sözlərinin qədim ingilis dilində fərqli formaları vardı. O cüm­lə­dən /books/ (kitablar), /goats/ (keçilər) və /oaks/ (palıdlar). Sadalanan isimlər müstə­qil inkişaf etsəydilər yəqin ki, /beech/, /geat/ və /each/  (hər biri) formalarında ifadə olardı, nəinki /books/, /goats/ və /oaks/ (1, 23). Bəzən uşaqlar /gooses/ və /tooths/ deyirlər. Halbuki, onlar bugünki formalarda uzun olurdu: /geese/ və /teeths/ (1, 24).

Xatırlatmaq istərdik ki, müasir ingilis dilində tək formada isimlər heç bir xüsusi şəkilçiyə malik olmur, məsələn: /a table/, /a boy/, /a garden/, /a bench/, /a book/, /a horse/, /an apple/, /an egg/ və s.

Müasir ingilis dilində sayıla bilən isimlər cəm formasının əmələ gətirə bilirlər. Belə isimləri dilçilik elmində şərti olaraq sayıla bilən isimlər də adlandırırlar. Əksər isimlərin cəm forması tək formaya /-s (-es) / şəkilçisinin artırılması vasitəsilə düzəlir.

tək

cəm

book

books

roof

roofs

day

days

friend

friends

Cəm şəkilçisi /-s (-es)/ özündən əvvəlki səsin keyfiyyətindən asılı olaraq üç cür oxunur: kar samitlərdən sonra [s], sait və cingiltili samitlərdən sonra  [z], fışıltılı samitlərdən sonra isə [-iz].  

tək

cəm

dress

dresses

box

boxes

dash

dashes

branch

branches

park

parks

car

cars

book

books

play

plays

horse

horses

carriage

carriages

doctor

doctors

fox

foxes

Və ya   /friend/ dost /friends/,

/bag/ çanta /bags/

/table/ stol /tables/

/ writer/ yazıçı /writers/

Fışıltılı samitlərdən sonra [iz]

/branch/  (budaq)

/branches/ (sahə)

/box/ (qutu) /boxes/

/bridge/ (körpü) /bridges/

/size/ (ölçü) /sizes/

Müasir ingilis dilində bir sıra isimlərin cəm forması arxaik üsulla, yəni kökdən saitin düşməsi ilə düzəlir. Həmin isimlər aşağıdakılardır: 

tək

cəm

man (adam, kişi)

men

woman (qadın)

women

child (uşaq)

children

ox (öküz)

oxen

foot (ayaq)

feet

goose (qaz)

geese

tooth (diş)

teeth

mouse (siçan)

mice

Bəzi isimlər tək forma ilə üst-üstə düşən qədim cəmlik formasını qoruyub saxlamışdır:

tək

cəm

sheep (qoyun)

sheep

deer (maral)

deer

swine (donuz)

swine

Müasir ingilis dilində mürəkkəb isimlər cinsi bildirmək üçün tərkibində /man/ və ya /woman/ elementləri birləşdirir, onda mürəkkəb ismin hər elementi cəm formasında işlənirlər:

man-servant xidmətçi

men-servants

woman-writer yazıçı qadın

women-writers

İngilis dilindəki latın və yunan mənşəli bəzi isimlərin cəm formasının düzəlməsi mənşəyinə uyğun, yəni latın və yunan dillərində olduğu kimi düzəlir:

tək

cəm

basis

bases

crisis

 crises

thesis

 theses

axis

 axes

phenomenon

 phenomena

radius

radii

nucleus

nuclei

locus

 loci

datum

 data

species

species

Mürəkkəb isimlərdə cəm forması ümumi mənalı isimlərə cəmlik şəkilçilərinin əlavə edilməsi vasitəsilə yaranır.

tək

cəm

family-name (familya)

family-names

ball-bearing (diyircəklival)

ball-bearings

coal-cutter (ətcəkən maşın)

coal-cutters

gas-mask (əleyhqaz)

gas-masks

commander- in-chief (başkomandan)

commanders-in-chief

looker-on (nəzarətçi)

lookers-on

passer-by (yoldanötən)

passers-by

Amma ingilis dilinin bugünki səviyyədə işlənməsində də qaydadan kənara çıxan cəm formaları var. Məsələn,

/ox/→/oxen/ (öküz→öküzlər)

/brother/→/brethern/ (qardaş→qardaşlar)

/child/→/children/ (uşaq→uşaqlar)

/tree/→/treen/ (ağac→ağaclar) ancaq standart dildə /trees/

/word/→/worden/ (söz→sözlər), ancaq /words/

/hand/→/handen/ (əl→əllər), ancaq /hands/

/sister/→/sistern/ (bacı→bacılar), ancaq /sisters/

/house/→/housen/ (ev→evlər), ancaq /houses/

/lamb/→/lambren/ (quzu→quzular), /lambs/

/ash/→/ashen/, /ashes/ (kül, kül rəngi, küllər)

/peas/→/peasen/, /peases/ (noxud, noxud rəngi, noxudlar)

İngilis dilində cəmlik kateqoriyasının düzəlməsində iştirak edən qrammatik vasitələrdən danışarkən daxili funksiyanı (/foot→feet/), xarici funksiyanı (şəkilçini): /book→books/ və ikisinin birgə iştirakı ilə ifadə olunur: /child→children/.

Misallardan da göründüyü kimi, dillərdə, o cümlədən ingilis dilində kəmiyyət kateqoriyası bir qayda olaraq təklə cəmin qarşılaşması vasitəsilə ifadə olunur. Özü də bu qarşılaşmada tək hal əlamətsiz, cəm isə əlamətli olur. Bu ya daxili, ya da xarici fleksiyadır, ya da ikisinin birgə iştirakı ilə həyata keçirilir.

İlk öncə ondan başlamalıyıq ki, mübtəda cəmdə gəldiyi halda xəbər cəmdə işlənmir. D.Kristal yazır ki, isimlər bəzən təkdə və cəmdə işlənir. Təkdə işlənənlər üçün o, üç hal müəyyənləşdirir:

1. Xüsusi adlar, məsələn, /Francis/ və /York/, hərçənd ki, bunlar bəzi hallarda cəmdə işlənə bilir. Məsələn, /Yorks are nice places// (Yorklar gözəl yerlərdir) (2, 201).

2. Fənlərin və oyunların adları. Məsələn, /linguistics/ (dilçilik), /physics/ (fizika), /billiards/ (bilyardlar)/ və s. Bu isimlərdə sondakı /-s/ formal olaraq cəmliyi bildirsə də söz özü cəmdə işlənmir. Ancaq burda da tərəddüd edən hallar olur. Müq. et: /Darts is easy// (Oxlar asandır), ancaq /Your darts are broken// (Sizin oxlarınız sındılar).

3. Müasir ingilis dilində sayılmayan isimlər də buraya aid edilə bilər: /music/, /homework/, /snow/ və s. Müq. et: /I like musics// (Mən musiqiləri sevirəm) demirlər. Ancaq bəzən sayılmayan isimlər iki cür işlənir: /They make beer// (Onlar pivə düzəldirlər), ancaq /They had two beers// (Onların iki pivəsi var).

D.Kristal xüsusi isimlərin insan, yer, zaman, mövqe və s. adlar olmaqla ümumi isimlər aşağıdakı üç əlamətə görə fərqləndiklərini də qeyd edir:

  1. İngilis dilində xüsusi isim qapalı element kimi təkdə işlənir. Məsələn, /I like London// (Mən Londonu sevirəm), /Fred is here// (Fred buradadır), /Today is Tuesday// (Bu gün çərşənbə axşamıdır) və s. Halbuki ümumi isimlərin yalnız bəziləri təkdə işlənir. Məsələn, /Egg is bad// (Yumurta pisdir), /Book is red// (Kitab qırmızıdır), /I see cat// (Mən pişik görürəm) və s.
  2. Xüsusi isimlər cəmdə işlənmir /Londons/, /Freds/ və s. Ancaq ümumi isimlər cəm formasına malikdirlər /books/, /eggs/, /pens/, ancaq /musics/ demirlər.
  3. Xüsusi isimlər adətən determinativlərlə (artikl, qeyri-müəyyən əvəzlik və s.) işlənmir. Məsələn, /a London, the Fred, some France/ ancaq ümumi isimlər bu de­terminativlərlə işlənir. Müq. et: /a book/, /the music/, /some bread/ (bir az çörək) və s.

İngilis dilində bəzən xüsusi isimlər ümumi isimlər kimi cəmdə işlənə bilər. Məsələn, (/I like Mondays// (Mən bazar ertəsini xoşlayıram), /Look at all those Jims// (Bütün bu Cimlərə bax bir)). İngilis dilində xüsusi isimlər böyük hərflə yazılır. Ancaq heç də hər yerdə böyük hərflə yazılan söz xüsusi isim deyildir. Müq. et: /That’s a Big Deal// (Bu böyük şeytandır). Beləliklə, bu müddəalardan çıxış edərək D.Kristal müasir ingilis dilində isimləri belə sxemləşdirir (2, 208-209):   

                                                                      İsim

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Bununla bərabər D.Kristal yalnız cəmdə işlənən sözlərin haqqında da kifayət qədər maraqlı fikirlər  söyləyir. Onları aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar:

  1. İngilis dilində iki hissədən, parçadan ibarət olan isimlər. Məsələn, /binoculars/ (binokl), /jeans/ (cins) və s. Qəribədir ki, müəllif /Your jeans is dry// (Sizin cins qurudur) cümləsini misal gətirir və göstərir ki, bu düzgün deyil, yəni uzlaşma pozulub.
  2. İngilis dilində bəzi isimlərdə məsələn, /amends/ (düzəlişlər), /annals/ (salnamələr), /auspices/ (himayədarlıq), /congratulations/ (təbriklər), /dregs/ (çöküntülər), /outskirts/ (kənar yerlər), /remains/ (qalıqlar), /thanks/ (təşəkkürlər), /tropics/ (tropiklər)/) sondakı /-s/ artıq cəmliyə işarədir. Bunlar bəzən təkdə də işlənir. Məsələn, /He is a drag// (O qalıqdır).
  3. İngilis dilində bir neçə söz var ki, tək forması kimi görünsələr də, həmişə cəmi bildirirlər: /vermin/ (parazit), /livestock/ (ev heyvanı), /cattle/ (heyvan), /poultry/ (ev quşu), /people/ (adam) və /folk/ (xalq). Bunu sübut eləyən o haldır ki, /The people is outside/ (xalq çöldədir) kimi işlətmək olmaz.

Bununla yanaşı D.Kristal ingilis dilində həm formal göstəricisi olan, həm də göstəricisi olmayan cəmdə işlənən isimləri xüsusi  qeyd edir. Məsələn, heyvan adlarında ayrı-ayrı fərdlər nəzərdə tutulursa, onda cəm şəkilçisi göstərilir. Ancaq ümumi növün kateqoriyası göstərilirsə, cəmin şəkilçisi olmur (2, 208-209).

Müq. et: /I have two rabbits/ (Mənim 2 dovşanım var), /They have been shooting rabbit/ (Onlar atışan dovşandır). Proffesional ovçu belə deyir: /shotting duck// (çöl ördəyini ovlamaq), ancaq heç zaman deməz: /ducks/. Kimsə deyə bilər: /feed the ducks//, ancaq heç vaxt deməz  /feed the duck// və s.

Müasir ingilis dilində bəzi isimlərin isə nə təkdə, nə də cəmdə göstəricisi yoxdur. Onların təklik və ya cəmlik ifadə etməsi yalnız kontekstdən və sintaktik əhatədən məlum olur.

Məsələn:

            Təkdə                                                                                 Cəmdə

/your sheep is good//                                                     /your sheeps are good//

(sizin qoyun yaxşıdır)                                                   (sizin qoyunlar yaxşıdır)

/… deer …// (… maral ..)                                  /your deer …// (..marallar..)

          /Portuguese is … // (Portuqal )                                   /Portuguese are …//

/Swiss … // (İsveçrəli)                                                  /Swiss …//

/Series … // (Seriya)                                  /Series … //

/Species … // (Xüsusi)                                                  /Species …//

Nümunələrin sayını asanlıqla artırmaq olar. İrəlidə gətirdiyimiz nümünələrdə danışanın diqqətsizliyi ucbatından uzlaşma əlaqəsi pozulmuşdur. Mübtəda yerində işlənən hər iki ismin cəmdə, xəbərin isə təkdə işləndiyini göstərən formal şəkilçi var: /-s + -s/ /changes (dəyişikliklər) ... affects (təsir edir)/ və /enmities (düşmənçiliklər) .. is /.

Lakin elə hallar da rast gəlinir ki, sözün forması danışanı çaşdırır. İngilis dilinə xas olmayan cəm forması işlənəndə, xəbər də təkdə işlədilir. Məsələn, /medium/ sözü cəmdə  /media/ olur. Danışan isə və ya jurnalist unudub ki,  /media/ cəm formasıdır, onu xəbərlə uzlaşdırıb. Məsələn, /Of course the media loves a scientific and technological sensation// (Əlbəttə, media elmi və texnoloji sensasiyanı xoşlayır). Əslində cümlə belə olmalı idi: /Of course the media love a scientific and technological sensation//. Biz deyərdik ki, hələ /sensation/ sözü də düz işlənməyib. Burada söhbət elmi və texnoloji sensasiyadan gedir.

Məlumdur ki, elmi sensasiya və texnoloji sensasiya hər biri ayrılıqda həyəcan doğuran hadisələrdir. İki sahənin sensasiyasını birləşdirib hər ikisinə xas olan yenilik və hay-küy yaradan olay vermək olar. Ancaq hadisənin hər iki sahəyə ayrılıqda fərdi hadisə kimi xas olduğunu göstərmək məqsədilə /sensation/ sözünü cəmdə vermək daha yaxşı olardı.

Azərbaycan dilində /medium/ işlənmir. Bizim mətbuatda /media/ sözünə tez-tez rast gəlmək olar. Ona görə də sözün mübtəda rolunda çıxış etdiyi cümlələr xəbərin təkdə olmasını tələb edir.

Bu barədə F.Veysəlli yazır: “O ki, qaldı hallanmayan və ya cəmdən və ya təkdən kənarda qalan isimlərə, onları sintaqmatik səviyyədə başqa sözlərlə işlətmək kifayətdir. O zaman ismin hansı halda, təkdə /steel, snow, Stahl, Schnee/ və ya cəmdə /scissors, trousers, Eltern/ olmasını müəyyənləşdirmək çox asandır. Məsələn, /das neue Taxi/, /des neuen Taxi/, /dem neuen Taxi/, /das neue Taxi/, /die alten Eltern/, /der alten Eltern/, /den alten Eltern/, /die alten Eltern/ və s.” (3, 292).

Müasir ingilis dilində bəzi isimlər eyni morfoloji formada həm təklik, həm də cəmlik ifadə edirlər. Həmin isimlərə misal kimi aşağıdakı isimləri göstərmək olar:

/sheep/ – qoyun, qoyunlar,

/swine/ – donuz, donuzlar,

/deep/ – maral, marallar.

Qeyd etmək lazımdır ki, ingilis dilindəki digər isimlərdən fərqli olaraq, bu qəbildən olan isimlər cəmlik şəkilçisi (-s) qəbul etmirlər. Sadalanan isimlərin təklik və ya cəmlik ifadə etməsi, fərqli şəkildə desək, tək və ya cəmdə işlənməsi ancaq cümlə (kontekst) daxilində müəyyənləşir. Bu qəbildən olan isimlərdə kəmiyyət kateqoriyası bəzən felin şəxs forması, bəzən qeyri-müəyyənlik artikli, bəzən isə qeyri-müəyyənlik əvəzliyi və ya saylarla təyin edilir.

Məsələn:

  1. /The sheep is in the garden// (Qoyun bağdadır) lakin /The sheep are in the yard// (Qoyunlar həyətdədir).
  2. /I see a sheep in the valley// (Mən dərədə bir qoyun görürəm).
  3. /A wolf killed some sheep last night// (Canavar dünən gecə bir neçə qoyun öldürdü).
  4. /We see two sheep in the valley// (Biz dərədə iki qoyun gördük)   

İngilis dilindən gətirilmiş nümunələrdə /sheep/ ismin tək və ya cəmdə işlənməsini birinci halda /to be/ felinin şəxs formaları /is, are/, ikinci halda qeyri-müəyyənlik artikli /a/, üçüncü halda qeyri-müəyyənlik əvəzliyi /some/ və nəhayət, dördüncü halda isə say /two/ vasitəsilə müəyyənləşdirmək mümkündür.

      Ədəbiyyat

1.                 Potter
 S. Our language. Penguin Books, 1988
2.                 Crystal D. The Cambridge Encyclopedia of the English Language. 2-d Ed., Cambridge University Press, 2005
  1. Fəxrəddin Yadigar (Veysəlli). German dilçiliyinə giriş. Bakı, 2011
4.     Иванова И.П., Бурлакова В.В., Почепцов Г.Г. Теоретическая грамматика  современного английского языка. М., 1981
5.    
 Бархударов Л.С. Очерки по морфологии современного английского  языка. М., 1975

                                                                                

                                                                                      

Summary

    The article is devoted to the expression means of plurality in the English language. The quantity category is the main morphological feature of English language and it distinguishes it from other parts of speech. In the modern English language some nouns in the same morphological form express bothsingleness and plurality.In English language, there are a number of nouns which plural form is formed by archaic way, that is dropping of the vowel from the root of the word. Some nouns have preserved the ancient form of plurality coinciding with the single form.

                                                                                               

 

Резюме

      Статья посвящена выражению множественности в английском языке. Категория количества основная морфологическая особенность английского языка и это отличает ее от других частей речи. В современном английском языке некоторые существительные в одной и той же морфологической форме выражают и единственность и множественность. В английском языке есть ряд существительных множественная форма которых образуется архаическим способом, то есть выпадением гласного с корня слова. Некоторые сущест­ви­тель­ные сохранили древнюю форму множественности совпадающей с един­ственной формой.

 

Rəyçi: prof.Ç.Qaraşarlı

 

 


Əliyeva Nəzrin Samir qızı

DULUSÇULUQ LEKSİKASI  LİNQVOKULTUROLOJİ MƏNBƏ KİMİ

                Dilin mədəniyyətlə bağlı cəhətlərinin, dillə mədəniyyətin qarşılıqlı əlaqəsinin öyrənilməsi xüsusi əhəmiyyətə malikdir və son dövr dilçilikdə dilin bu müstəvidə öyrənilməsinə xüsusi diqqət verilir. Bu, "mədəniyyət" konçeptini müəyyən etmək yolu ilə dili milli-mədəni dəyər kimi öyrənmək deməkdir. Qeyd edək ki, "mədəniyyət" konçeptinə ikili yanaşma var. Tədqiqatçıların bəziləri dili mədəniyyət anlayışının tərkib hissəssi kimi görür, mədəniyyətin formalaşması və qorunmasında ən vacib vasitə hesab edirlər. Bəzi tədqiqatçılar isə dil və mədəniyyəti bərabərhüquqlu, eynimənalı fenomen kimi qiymətləndirirlər.   

                Keçən əsrin sonlarından başlayaraq dilçiliyə dair araşdırmalarda daha çox üstünlük təşkil edən sistem-struktur və statik paradiqmalar yerinə antroposentrik paradiqmanın (buna bəzən funksional, koqnitiv, dinamik paradiqmalar da deyilir) tədqiqatın əsasında durması diqqəti daha çox cəlb edir. Antroposentrik paradiqma əsasında aparılan dilçilik tədqiqatlarında dildə insan amili tədqiq olunduğu kimi, insanda da dil amili araşdırmanın əsasını təşkil edir. Başqa sözlə desək, dilə antroposentrik yanaşmada dünyanın dərk olunmasının əsasında insan dayanır. Əlbəttə,

müasir dilçilikdə antroposentrik paradiqma çərçivəsində bir sıra istiqamətlər (koqnitiv dilçilik, dilçilik ölkəşünaslığı, linqvokulturologiya və s.) mövcuddur. Bunların içərisində linqvokulturologiya xüsusi seçilir. V.V.Vorobyov qeyd edir ki, linqvokulturologiya dilçilik və kulturologiyanın qovuşmasında meydana gələn, dil və mədəniyyətin fəaliyyət zamanı qarşılıqlı əlaqə və təsirini öyrənən kompleks elm sahəsidir. Linqvokulturologiya sistemli metodların köməyi ilə dil və mədəniyətin qarşılıqlı əlaqə və təsiri prosesini onların dil, yaxud qeyri-dil məzmunundan asılı olmayaraq vahidlərin bütöv strukturu kimi tədqiq edir və bu zaman dəyərlərin yeni sistemini əks etdirən müasir prioritetlərə doğru istiqamətlənir (9, 4).

                Linqvokulturologiyaya konseptual tədqiqatlar xarakterikdir. Yəni linqvokulturo­lo­gi­yanın tədqiqat obyekti linqvomədəni, yaxud mədəni konseptdir. Linqvomədəni kon­sept çoxölçülü mental törəmə hesab olunur (15, 41; 11, 129). Bununla bərabər, linqvo­mədəni konsept verbal ifadə vasitələri ilə sıx bağlıdır. Bunun nəticəsində antroposentrik paradiqmadakı "dil - insan" tandemi linqvokulturologiyada "dil - insan - idrak - mədəniyyət" tandemi ilə əvəz olunur. Konsept tiplərinin, onların sistem quruluşu və qarşılıqlı əlaqələrinin araşdırılmasını başlıca məqsəd hesab edən koqnitiv dilçilikdən fərqli olaraq linqvokulturologiya cəmiyyətin dəyər oriyentirlərini müəyyənləşdirməyə cəhd edir. T.A.Svetonosovaya  görə, mədəni konsepti koqnitiv konseptdən fərqləndirən də onun dəyər tərəfidir (13, 42). Uyğun fikrə V.İ.Karasikdə də rast gəlirik. O, mədəni konsepti düşüncə, obraz və dəyər cəhətlərini özündə birləşdirən çoxölçülü mental törəmə hesab edir. V.İ.Karasikin fikrincə, düşüncə cəhəti dedikdə konseptin dil fiksiyası, onun ifadəsi, təsviri, fərqləndirici strukturu, definisiyası, onun bu və ya digər konsept sıralarına münasibətdə müqayisəli xarakteristikasıdır. Konseptin obraz cəhəti dedikdə bu və ya digər şəkildə bizim şüurumuzda əks olunan əşya, təzahür və hadisələrin görmə, eşitmə, dad, taktil (toxunmaqla bilinən) cəhətləridir. Konseptin dəyər cəhəti istər kollektiv, istərsə də fərd üçün həmin törəmənin vacibliyini xarakterizə edir (11, 154).   

                Son dövr tədqiqatlarda dilçiliyin bir sahəsi olmaq baxımından linqvokulturolo­giyanın linqvokultura anlayışı ilə bağlı olması barədə müəyyən fikirlər irəli sürülür. Bu sahədə müxtəlif fikirlər mövcud olsa da, biz bu anlayışın T.N.Snitko tərəfindən verilmiş şərhini daha düzgün hesab edirik. T.N.Snitko linqvokultura terminini aşağıdakı kimi təyin edir: "Linqvokultura  həm dil, həm də mədəniyyət aləmində özünü göstərən, eləcə də dil və mədəniyyətin əlaqələrinin digər tipləri ilə, yəni digər linqvotulturalarla müqayisədə təzahür edən dil və mədəniyyət əlaqəsinin xüsusi tipidir" (14, 3).

                Linqvokulturologiya ilə birbaşa bağlı olan sahələrdən biri etnolinqvistikadır. Linqvokulturologiyanın bir elm sahəsi kimi formalaşmasında etnolinqvistik tədqiqatların böyük rolu olmuşdur. Məlum olduğu kimi, etnolinqvistikanın obyekti kimi dillə etnosun, dillə mədəniyyətin, dillə milli mentalitetin qarşılıqlı əlaqəsi götürürülür. N.İ.Tolstoya görə, etnolinqvistikanı formal baxımdan ifadəsinin üsul və vasitələrindən (söz, əşya, mərasim, təsvir və s.) asılı olmayaraq, tədqiqat obyekti mədəniyyət, xalq psixologiyası və mifologiyanın "məzmun planı" olan kompleks elm sahəsi kimi başa düşmək olar (17, 315). Etnolinqvistikada, eləcə də linqvokulturologiyada ayrı-ayrı leksik vahidlərin və frazeoloji birləşmələrin milli mentalitet zəminində izahına xüsusi fikir verilir. Məsələn, V.N.Teliya frazeoloji vahidlərin təhlili zamanı linqvokulturologiyanın aparıcı rola malik olmasını nəzərdə tutaraq yazır ki, linqvokulturoloji analiz frazeoloji vahidlərin onun mentallığının bünövrəsi kimi başa düşülən xalqın müasir mədəni özünüdərkini əks etdirmək və müxtəlif tipli diskurslarda canlı istifadə proseslərində onu ifadə etmək bacarığını öyrənməyi qarşısına məqsəd qoyur (16, 15). Bunu nəzərə alaraq deyə bilərik ki, linqvokulturologiya üçün dil işarəsinin arxasında duran və mədəni baxımdan şərtlənən biliklər xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. İ.E.Gerasimenko linqvokulturoloji tədqiqatlarda bu cəhətə diqqət yetirilməsini vacib sayır (10).

                Qeyd edək ki, linqvokulturologiyanın təşəkkül tapması təkcə dilçilərin deyil, eləcə də dili araşdıran digər tədqiqatçıların qarşısında geniş fəaliyyət sahəsi açır, bir neçə isti­qamətin kəsişməsində meydana çıxan humanitar elmlərin problemlərinin işlənib hazır­lanması perspektivlərini genişləndirir. Başqa sözlə desək, linqvistik tədqiqatlarda ekstra­linqvistik məlumatların cəlb olunması ənənəvi dilçiliyin imkanlarını daha da artırır.

                Linqvokulturologiyada hər hansı bir leksik vahid həmin vahidin yaratdığı assosia­s­yalar zəminində tədqiqata cəlb olunur. Bunu aydın başa düşmək üçün Azərbaycan dilin­dəki yoldaş sözü ilə rus dilindəki товариш sözünün izahına fikir verək.  M.Qıpçaq yazır ki, dilimizdəki yoldaş sözü yol sözü (burada yol sözü semantik baxımdan "əqidə", "məslək", "amal" mənalarına daha çox uyğun gəlir. Çünki hər hansı bir şəxs onunla eyni yolu gedən adama yoldaş demir) ilə -daş şəkilçisinin birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Rus dilindəki  товариш sözünün mənşəyi barədə alimlərin gəldiyi ümumi nəticə belədir ki, bu söz türk dillərindən rus dilinə keçmiş iki sözün rus dilində birləşməsi nəticəsində meydana çıxmışdır. Sözün birinci komponenti товар sözüdür. Bu söz bütün türk dillərində "mal", "dövlət" mənasında işlənir. İkinci komponent isə "yoldaş" mənasında olan sözüdür. Bu sözlərin mənasından çıxış edərək demək olar ki, товариш sözünün ilkin mənası "şərik", "ortaq", "kompanyon" olmuşdur. Məsələ ondadır ki, qədim rus dövründə mərkəzləşmiş güclü dövlət olmadığından təkbaşına ticarətlə məşğul olmaq, bir yerdən başqa yerə satmaq üçün mal aparmaq qorxulu idi. Buna görə də ticarətlə məşğul olan adamlar səfərə çıxarkən bir-birinə kömək etmək üçün dəstə ilə çıxırdılar və işlərini görüb geri qayıdırdılar. Bu adamlar bir-birinə tovariş "ortaq", "şərik" deyə müraciət edirdilər. Buradan aydın olur ki, rus dilindəki товариш və dilimizdəki yoldaş sözləri həm etimoloji baxımdan bir-birindən fərqlənən üsullarla əmələ gəlmişlər, həm də bu dillərin tarixində indi işləndikləri semantikada işlənməmişlər. Bu sözlərin yeni məna kəsb etməsi keçən əsrin əvvəllərindən başlayır (2, 232). Deməli, bu sözlərin tarixən yaratdığı assosiasiyalar da fərqli olmuş, bu dillərin sonrakı inkişafı zamanı bu sözlər semantik baxımdan kəsişmişlər.

                Azərbaycan dilinin dulusçuluq leksikasına da məhz bu cəhətdən yanaşmaq mümkündür. Çünkü dulusçuluq sənətkarlığın bir sahəsi olmaq etibarı ilə maddi mədə­niy­yəti özündə əks etdirir. Maddi mədəniyyətlə mənəvi mədəniyyət arasına sədd çəkmək mümkün olmadığından maddi mədəniyyət nümunələrində də xalqın, etnosun dünya­görüşü, ətraf aləmə münasibəti, daxili aləmi əks olunur. İlk orta əsrlərdə Azərbaycanda dulusçuluğu öyrənən A.Ş.Orucov dulus məmulatlarını təsnif edərkən zoomorf qabları ayrıca göstərərək yazır: "Azərbaycanın qədim və ilk orta əsr abidə­lərindən əldə edilmiş zoomorf qabların əksəriyyəti ev heyvanlarına oxşadılmışdır. Zoomorf qablar ən çox Azərbaycanın qədim abidələrindən tapılmışdır. Əldə edilmiş zoomorf qablar xarici görünüşlərinə görə bir-birindən fərqlənir. Onların bir hissəsi tamamilə quş və heyvan fiquru formasında hazırlanmış, digər bir qisminin isə yalnız qulpu və ağzı heyvana oxşadılmışdır" (3, 36). Dulus məmulatları üzərində ilan fiquru təsvirinin qoruyucu məqsəd daşıya biləcəyini göstərən tədqiqatçı yazır ki, heyvanların gil qablarda əks olunması dövrün sənətkarlarının təbiətə baxışlarının bədii ifadəsidir. Bunlar müxtəlif etiqad və inam nəticəsində meydana gəlmişdir. Sonradan isə insanlar sitayiş etdikləri və ovladıqları heyvanları, quşları məişətdə işlədilən qablar üzərində əks etdirməyə başla­mışlar. Qeyd edək ki, zoomorf qablar Mingəçevir, İsmayıllı və Xınıslının küp qəbir­lərində daha çox tapılmışdır (3, 38). A.Ş.Orucovun dulus məmulatları üzərindəki naxışlarla bağlı mülahizələri də diqqəti çəkir: "Qabların üzərinə çəkilmiş naxışlar sırf bəzək mahiyyəti daşımamışdır. Əlbəttə, əvvəlki dövrlərdə olduğu kimi, ilk orta əsr ustaları da bu naxışlarla qabların bədii mənasını və ümumi forma gözəlliyini verməklə də müəyyən adəti-məzmun ifadə etməyə çalışmışlar" (3, 46).

                Buradan aydın olur ki, dulus məmulatları üzərindəki zoomorf təsvirlər, eləcə naxışlar müəyyən semiotik məna daşımış, qədim azərbaycanlıların düşüncəsində vəhdətdə olmuşdur. Dulus məmulatının adının çəkilməsi təkcə həmin məmulat haqqında informasiya vermir, eləcə də dövrün insanlarının təbiətə və cəmiyyətə münasibətləri barədə məlumat verir, müxtəlif assosiasiyalarla müşayiət olunur.

                Qeyd etmək lazımdır ki, indiki Türkiyə Respublikası ərazisində dulus məmulatlarının hazırlanma üsulu, həmçinin dulus məmulatlarını hazırlayarkən istifadə olunan alət adları ilə Azərbaycanda hazırlanan dulus məmulatları uyğun gəlir. Neolit dövründən başlayaraq müasir dövrə qədər dulusçuluq bu bölgədə özünün yüksək səviyyəsinə çatmışdır (5; 4, 659-671; 7, 580-585). Maraqlıdır ki, Anadolu və Azərbaycanda dulus məmulatının həm öz adlarında (müq. et: küp, bardaq ~ bardak, testi və s.), həm də dulus məmulatını hazırlayarkən istifadə olunan maddə və alətlərin adlarında (müq. et: azərbaycanca gil ~ türkcə kil, azərbaycanca daraq ~ türkcə tarak "yaş dulus məmulatına forma vermək üçün istifadə olunan ağac, yaxud dəmir alət") yaxınlıq müşahidə olunur. Bu isə öz növbəsində lap qədim dövrlərdən başlayaraq Kiçik Asiya ilə Azərbaycan arasında sıx mədəni əlaqələrin olmasını düşünməyə kifayət qədər əsas verir. Peşə-sənət leksikası, o cümlədən də peşə-sənət leksikasının tərkib hissəsi olan dulusçuluq leksikası dəyişməyə az meyilli, mühafizəkar leksika olduğundan tarixi leksikaya aid bir çox leksik vahidlər uzun müddət heç bir dəyişikliyə uğramadan günümüzə qədər gəlib çatmışdır. Təkcə Kiçik Asiya deyil, eləcə də türk xalqlarının yaşadığı digər bölgələrdə də bu qəbildən olan uyğunluqlar müşahidə olunur.

                Azərbaycan dilinin Zəngibasar, Naxçıvan və Şahbuz şivələrində "böyük saxsı küp" mənasında xum sözü işlənir. Müq. et: Xum üçüz ‹üç yüz› litir su tutur (Naxçıvan); Xuma qabaxlarda yağ doldururdux, doşab doldururdux, indi də çaxır qoyurux (Şahbuz) (ADDL, 229). İ.Bayramov bu sözün Azərbaycan dilinin Dərələyəz, Əştərək, Vedi və Zəngibasar şivələrində "böyük saxsı küp" mənasında işləndiyini göstərir (QAŞL, 193). Azərbaycan dilinin Təbriz şivəsində isə bu söz xumu fonetik tərkibində "saxsı qab" mənasında qeydə alınmışdır: Xumu uşağın əlinnən düşib sındı (ADDL, 229). Xumxumu leksemlərini bir-birinə yaxınlaşdıran cəhət hər iki sözün dulus məmulatı adı ifadə etməsidir. Xum sözünün həcmcə böyük, xumu sözünün isə nisbətən kiçik həcmli əşya anlayışı ifadə etməsi bu leksik vahidlərin müqayisəsi üçün çətinlik törətmir. Xum sözü Azərbaycan nağıllarında tez-tez işlədilir. Nağıllarda geniş xalq kütləsini təmsil edən kasıb qəhrəman nağılın sonunda bir xum dolusu qızıl tapır və bu yolla maddi çətinlikdən xilas olur. Bunu nağıllarda müsbət qəhrəmana olan rəğbətlə əlaqələndirmək olar. Belə situasiyada işlənən xum sözü, şübhəsiz ki, "iri həcmli saxsı qab" mənasında ola bilər. Çünki müsbət nağıl qəhrəmanı yalnız böyük məbləğdə qızıl tapa bilər.

                Qeyd eləmək lazımdır ki, xum sözü bəzi hallarda mənfi emosional çalara da malik olur. Azərbaycan dilində "xumun dibində yatmaq", "xumun dibində yatan" ifadələri də var və canlı xalq danışıq dilində kifayət qədər çox rast gəlinir. müq. et: Həsən xumun dibində yatır; Ondan nə gözləmək olar? Xumun dibində yatanın biridir və s. Xum sözünün bu şəkildə, yəni mənfi emosional çalarda işlənməsi azərbaycanlıların müsəlman olması ilə bağlıdır. Azərbaycanlılar belə küplərdə şərab saxlandığını qonşu xalqlarda - gürcü və ermənilərdə görmüşdülər. Hər hansı bir şəxsin içkiyə meyilli olmasına işarə etmək üçün  də "xumun dibində yatmaq", "xumun dibində yatan" ifadələrini işlədirdilər. İslamda şərabın, ümumən, spirtli içkilərin haram hesab edilməsi bu ifadələrin mənfi emosional çalar ifadə etməsinə şərait yaratmışdır. Yuxarıdakı nümunədə də (Xuma qabaxlarda yağ doldururdux, doşab doldururdux, indi də çaxır qoyurux) bunun şahidi oluruq. Bu ifadə keçən əsrdə Azərbaycanda islam adətlərinin hansı səviyyədə deqradasiya olunması barədə informasiya daşıyır.

                Xum sözünə azərbaycanlılarla qonşuluqda yaşayan kumukların dilində də rast gəlirik. Bu dildə "saxsı kasa" mənasında xuma ~ kuma sözü işlənir (Ab, 10). Göründüyü kimi, kumuk dilindəki məna Azərbaycan dilinin Təbriz şivəsində işlənən semantika ilə uyğun gəlir, digər şivələrdəki mənalardan fərqlənir. E.Abdullayeva təkcə xuma ~ kuma sözünün ifadə etdiyi mətbəX əşyası da daxil glmaqla bütövlükdə cumuk mətbəxinin daşınmAsı mümkün olan əşyalardan ibarət olduğunu göstərərək, bunun kumukların köçəri həyt keçirməsi ilș əlaqədar olmasını söyləyir (8, 11). Məsələyə bu baxımdan yanaşdıqda x5m sözünün kumuk dilində "kiçik həcmli saxsı qab" mənasında işlənməsinin səbəbləri aydın olur. Kumuk dilindəki başqa bir fakt da xum sözünün belə semantikada işlənməsini təsdiq edir. Belə ki, bu dildə "mətbəx əşyası", "qab-qaşıq" mənasında iki söz istifadə olunur. Bunlardan biri savut-saba, digəri isə xadira-xuma sözüdür. İkinci sözün tərkibində biz xuma sözü ilə rastlaşırıq ki, bu da həmin sözün "kiçik həcmli saxsı qab" mənasında işlənməsini aydın şəkildə göstərir.

                Azərbaycan dilinin Qarakilsə şivəsində xum sözü həm də "dəstəbaşçısı" məna­sın­da qeydə alınmışdır (ADDL, 229; QAŞL, 193). Müq. et: O vədə İstepa xum gəlip çıxmışdı bıra (ADDL, 229). Xum sözünün bu semantikası onun "böyük saxsı küp" məna­sından nəşət edə bilər. Belə ki, dəstənin başçısı dəstənin böyüyü olduğu kimi, xum da dulus məmulatları içərisində ən böyüyüdür. Bu mənada burada analogiya qanununun işə düşdüyünü söyləmək olar. Yəni burada metaforik söz yaradıcılığından danışmaq lazım gəlir.

                Linqvokulturoloji baxımdan çox böyük informasiya daşıyan sözlərdən biri də küp sözüdür. "Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti"ndə bu söz "kürədə bişmiş sarı palçıqdan, gildən qayrılan iri saxsı qab" mənasında göstərilir (ADİL, II, 779). Həmin lüğətdə "kiçik küp" mənasında küpçə sözü də qeydə alınmışdır (ADİL, II, 780). "O qədər küp üstə küpçələr sınıb" atalar sözündə də küpçə sözü işlənmişdir. Bundan başqa, dilimizdə "su, yağ və s. tökülən müxtəlif ölçülü saxsı qab" mənasında küpə sözünə də rast gəlirik (ADİL, II, 780). Bu sözün əsasında "küpçə, kiçik küpə" mənasında küpəcik sözü yaranır (ADİL, II, 780). Küpküpə sözlərinin semantik tutumunda müəyyən fərqlilik müşahidə olunur. Belə ki, küp sözü iri, böyük həcmli saxsı qabların adı kimi, küpə sözü isə nisbətən kiçik həcmli qabların adı kimi istifadə olunur. Dilimizdə işlənən küpə salmaq, küpə qoymaq ifadələri də bunu aydın şəkildə göstərir. Məlumdur ki, soyuq dəymiş adamı sağaltmaq üçün onun kürəyinə küp deyil, küpə qoyulur, salınır.

                Qeyd etmək lazımdır ki, türk dillərinin yazılı abidələrində də bu sözə rast gəlirik. Məsələn, Seyid Əhməd Cəmaləddin ibn-Mühənnanın "Hilyətül insan və həlbətül-lisan" əsərində "küp, saxsıdan hazırlanmış qab" mənasında küp, "küp hazırlayan usta" məna­sında isə küpçü sözü qeydə alınmışdır (İM, 105). Xarəzm qıpçaqcasını xarakterizə edən abidələrdə küp sözü kübküp fonetik variantlarında özünü göstərir. Bundan başqa, Xarəzm qıpçaqcasında "kiçik küp" mənasında küpçük sözü də qeydə alınmışdır (KTS, 166, 169).

                Küp sözünün yaratdığı ilkin assosiasiyalardan biri "spirtli içki" anlayışıdır. Daim sərxoş halda olan adam haqqında deyilən "küp dibində yatan", yaxud "küp dibində yatır" ifadələri bu assosiasiyanın nəticəsi kimi meydana çıxmışdır ("xumun dibində yatan" ifadəsi ilə müqayisə et). "Həddindən artıq spirtli içki (şərab) içmək" mənasında işlənən küpünə girmək ifadəsi də bu əsasda əmələ gəlmişdir.

                Küp sözünün yaratdığı assosiasiyalardan biri də "qarınqululuq" semantikasıdır. Güman etmək olar ki, bu semantikanın yaranmasında sözügedən dulus məmulatının həcmi xüsusi rol oynamışdır. Azərbaycan dilində "acgözlüklə yemək, aşırmaq, tıxmaq, ötürmək" mənasında küpəmək leksik vahidi müşahidə olunur (ADİL, II, 780). Həmin söz metaforik adlandırma nəticəsində meydana çıxmışdır. Yəni insanın qarnı küpə bənzədilmişdir. Burada insanın acgözlüklə qarnını doldurması ilə küpün ərzaq məhsulları ilə doldurulması müqayisə edilmişdir.

                Küp sözünün yaratdığı assosiasiyalardan biri də başqa dünya ilə əlaqədir. Məlum olduğu kimi, Azərbaycanda qədim dövrlərdə ölmüş insanların küp qəbirlərdə basdırıl­ması adəti olmuşdur və müasir dövrdə arxeoloji qazıntılar zamanı bu qəbildən olan qə­birlər üzə çıxır. Arxeoloji tədqiqatlar göstərir ki, küp qəbirlərdə dəfn adəti bizim eranın VII əsrinə qədər davam etmişdir. Güman etmək olar ki, Azərbaycanda islam dininin yayılması bu dəfn adətinin aradan çıxmasının əsas səbəbi olmuşdur. A.Ş.Orucov bu müna­sibətlə yazır: "Maraqlı abidələrdən biri də 1964-cü ildə tədqiq olunan indiki Şamaxı şəhərindən 25 km cənubda olan Şərgah adlı qəbiristanlıqdır. Azərbaycanda küp qəbirlər mədəniyyətinin son mərhələsini tədqiq etmək və habelə onun dövrünün müəyyənləşdirilməsi üçün bu qəbirlər son dərəcə böyük əhəmiyyətə malikdir.Son dövrü eramızın VII əsrinə aid edilən bu qəbirlərdən metal məmulatı, bəzək nümunəri, möhür, şüşə, Sasani hökmdarlarına aid edilən pullarla yanaşı, ilk orta əsr Albaniyasında dulusçuluq sənətinin bir çox xüsusiyyətlərini özündə təcəssüm etdirmiş gil qablar da tapılmışdır" (3,9). Ola bilsin ki, ölülərin küp qablarda dəfn olunması küp sözünün belə bir assosiasiya yaratmasına səbəb olmuşdur. Azərbaycan nağıllarında tez-tez rast gəlinən küpəgirən qarı obrazı da mifik görüşlərdə başqa dünyanın adamı hesab olunur. Çünki bu mifik obraz hiylə, biclik, fırıldaq, ara vurmaq kimi işlərlə məşğul olur, insanlara pislik edir. Qarının küpə girməsi onun başqa dünya ilə əlaqəsini göstərir. Türk folkloru və mifologiyasında qarı obrazından (o cümlədən küpəgirən qarı obrazından) bəhs edən C.Bəydili qarı obrazlarını ümumi mifik ana obrazları ilə müqayisə edərək yazır ki, bu obraz ölüm gətirən dağıdıcı başlanğıcla da əlaqələndirilmişdir ki, mifoloji kompleksdən gələn obraza belə bir baxış da onun simvolikasını açmağa imkan vermir (1, 217).

                Qazan sözünü də bu qəbildən olan sözlərə aid eləmək olar. Müasir Azərbaycan dilində bu söz "içində xörək bişirmək, su qaynatmaq və s. üçün böyük girdə metal qab" mənasında işlənir (ADİL, III, 86). Məsələ ondadır ki, gildən hazırlanmış qazanlar çölmə sözü ilə ifadə olunur. Qazanın dəmirdən, yaxud misdən hazırlandığını bildirmək üçün "mis qazan" birləşməsi işlədilir. Bu fakta əsaslanaraq belə bir mülahizə irəli sürmək olar ki, ilkin dövrdə qazanlar gildən hazırlanmış, daha sonralar isə məişətdə mis qazanlardan istifadə olunmağa başlanmışdır. Dəmir qazanların məişətə yol açması isə daha sonrakı dövrlərlə əlaqədardır. Qaraçay-balkar dilinin məişət leksikasını tədqiq edən İ.M.Otarov yazır ki, XIX əsrin sonlarına qədər qaraçay-balkarlar Gürcüstandan gətirilən, yaxud Dağıstandan mövsümi iş üçün gəlmiş lakların düzəltdiyi mis qazanlardan istifadə edirdilər. Bu dövrdən sonra Rusiyada hazırlanmış çuğun qazanlar mis qazanları qaraçay-balkarların məişətindən çıxardı (12, 65). Qazan sözü türk yazılı abidələrinin dilində XIII əsrdə qeydə alınsa da, həmin sözün türk dillərində daha qədimdən işləndiyini söyləmək olar. Çünki kiçik fonetik fərqlər nəzərə alınmazsa, qazan sözü bütün türk dillərində uyğun mənada işlənir. Müq. et: tatar, başqırd, noqay, qaraqalpaq, qazax dillərində kazan, xakas dilində xazan, özbək dilində kozan, türkmən dilində qazan və s. Uyğur dilində, eləcə də Azərbaycan dilinin xalac şivəsində bu söz "qazan" mənası ilə yanaşı "bardaq", "güvəc" mənalarında da özünü göstərir (18, 187). Türkologiyada xalac şivəsinin bir çox arxaik xüsusiyyətləri qoruyub saxladığı barədəki mülahizəni nəzərə alsaq, bu şivədə qazan sözünün "bardaq", "güvəc" mənasını arxaik xüsusiyyət kimi qiymətləndirə bilərik. Bunu digər bir fakt da təsdiq etmiş olur. Belə ki, tədqiqatçılar bu sözün mənşəyini qazmaq feli ilə əlaqələndirirlər (18, 188). Bu isə öz növbəsində qazan sözünün ilk dövrlərdə gil, torpaq ilə əlaqəsinin olduğunu göstərir.

                Qazandan bir məişət əşyası kimi azərbaycanlıların gündəlik həyatında geniş şəkildə istifadə olunmuşdur. Bunu qazan sözünün iştirakı ilə yaranan frazeoloji birləşmələr də bir daha göstərir. Məsələn, "qazanda xörək bişirmək" mənasında işlədilən qazan asmaq frazeoloji vahidini buna nümunə göstərmək olar. Bu ifadəyə əsaslanaraq deyə bilərik ki, qədim azərbaycanlılar xörək bişirərkən qazanı ocağın üstündən asarmışlar. Xörəyin bu üsulla bişirilməsi daha çox köçəri-tərəkəmə həyat tərzi keçirən xalqlarda müşahidə olunur. Deməli, azərbaycanlıların qədim əcdadları da köçəri-tərəkəmə həyat tərzi keçirmişlər. Başqa bir nümunəyə, qazan qaynatmaq ifadəsinə fikir verək. Azərbaycan dilində bu ifadə "iş düzəltmək, təşəbbüs etmək, hazırlıq görmək, zəmin hazırlamaq" mənasında işlənir (ADİL, III, 86). Bu ifadəyə əsaslanaraq deyə bilərik ki, qədim zamanlarda hər hansı bir işə başlamazdan əvvəl qohum-əqraba, ağsaqqallar evə dəvət olunur, onların fikri soruşulur, sonra isə işə başlayırdılar. Evə dəvət olunanlara isə qonaqlıq verilərdi. Yəni hər hansı bir şəxs bir işə başlamaq istəsə, qazan qaynadırdı. "Kitabi-Dədə Qorqud" dastanlarının qəhrəmanları da məhz belə edirlər. Qardaşının intiqamını almaq üçün Basatın Təpəgözün üstünə getməsini ozan belə təsvir edir: "Oğuz bəgləri dərildi. Yemələr-içmələr oldı. Basat aydır: "Bəglər qardaşım uğrına Dəpəgöz ilə buluşuram. Nə buyurursız?" - dedi" (KD, 100). Başqa bir misal. Dastanda Alp Aruzun Qazana qarşı çıxmağı  belə verilir: "Aruz ğayət səxt oldı. Taş Oğuz bəglərinə adam saldı. "Əmən gəlsün, Alp Rüstəm gəlsün, Dönəbilməz Dölək Uran gəlsün, gerü qalan bəglər həb gəlsün!" -dedi".

                Taş Oğuz bəgləri həb yığnaq oldı. Ala bargah otaqların düzə dikdi. Atdan ayğır­dan, dəvədən buğra, qoyundan qoç qırdırdı. Taş Oğuz bəglərinə ağırlıq edüb toyladı. Aydır: "Bəglər, mən sizi niyə qağırdım, bilürmisiz?" (KDQ, 124). Deməli, qazan qayna­tmaq frazeoloji vahidi azərbaycanlıların qədim adətlərini özündə yaşadan obrazlı ifadələrdən biridir.

                Təkcə azərbaycanlılar arasında deyil, eləcə də qohum türk xalqlarından olan kumuklar arasında da qazanla bağlı frazeoloji birləşmələr geniş istifadə dairəsinə malikdir. Məsələn, Kazannı başı açık busa da, itqe de namus qerek "Qazanın ağzı açıqdırsa da, itdə də gərək namus (olsun)" (8, 10). Bu məsəl azərbaycanlılar arasında müəyyən qədər dəyişilmiş şəkildə işlədilir: Məscidin qapısı açıqdır, itdə də bir həya gərək. Fikrimizcə, kumuk dilindəki variant öz prototipinə daha çox yaxındır. Azərbaycan dilindəki variant islam dininin qəbulundan sonrakı dövrə təsadüf edir. Başqa bir nümunə: Kazandan çolpu çakı da çıkmay "Çömçə qazandan çıxmayan kimi (evdən) çıxmır" (8, 10).

                Dulusçuluq leksikasında maraqlı informasiya daşıyan leksik vahidlərdən biri çini sözüdür. Bu söz Azərbaycan dilində "müxtəlif məmulat istehsal etmək üçün istifadə olunan əla gildən hazırlanmış süni material kütlə, həmin kütlədən hazırlanmış" mənasında işlənir. Çini sözünün Çin coğrafi adından əmələ gəlməsi hamı tərəfindən birmənalıı şəkildə qəbul edilir. Əslində bu söz əvvəllər sülalə adı olmuş, daha sonra coğrafi ada çevrilmişdir. Tarixçilər bu adda sülalənin Çində eradan əvvəl 256-206-cı illərdə hakimiyyətdə olması barədə məlumat verirlər (6, 77-83). Məlumdur ki, Çin tarixən yüksək keyfiyyətli dulus məmulatları ilə məşhurdur. Məhz buna görə də çini sözü ilə hər növ dulus məmulatı deyil, yalnız yüksək keyfiyyətli dulus məmulatını adlandırırlar. Bu mənada çini sözü saxsı sözü ilə oppozisiya təşkil edir. Çünki saxsı sözü gildən hazırlanmış hər növ məmulatı ifadə edir (ADİL, IV, 20). Həm də nəzərə almaq lazımdır ki, çini sözündən fərqli olaraq saxsı sözü türk mənşəlidir. Bu sözə sağsığ fonetik formasında İbn-mühənna lüğətində rast gəlirik (İM, 125). Həmin lüğətdə qeydə alınmış sağsığçı "saxsıdan qab, ya başqa şey hazırlayan usta" sözünün kökü də məhz "saxsı" mənasındakı sağsığ sözüdür (İM, 125).

                Bura qədər söylədiklərimizi ümumiləşdirərək belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, dulusçuluq leksikasının linqvokulturoloji baxımdan araşdırılması bu sahədəki bir sıra problemlərin müəyyənləşdirilməsi və həlli üçün geniş imkanlar açır. Çünki söz səs və mənanın quru, sxematik birləşməsi deyil. Sözün mənası insan beynində bir sıra assosiasiyalar yaradır ki, sözün semantikası məhz bu kontekstdə özünü tam şəkildə göstərə bilir. Dulusçuluq leksikasına aid ayrı-ayrı vahidlər qədim azərbaycanlıların həyat tərzi, adət-ənənələri, həyat yaşantıları və həyatdan gözləntiləri barədə çox vacib informasiya daşıyıcısı hesab oluna bilər.

 

ƏDƏBİYYAT

1. Bəydili C. Türk mifoloji sözlüyü, Bakı: Elm, 2003. 417 səh.

2. Qıpçaq M. Söz aləminə səyahət, Bakı: Bakı Universiteti nəşriyyatı, 2002. 242 səh.

3. Orucov A.Ş. İlk orta əsrlərdə Azərbaycanda dulusçuluq (IV-VIII əsrlər), Bakı: Elm, 1989. 72 səh.

4. Bozkurt H., Özkoca B. Manisa İli Kula İlçesi Çömlekçiliği // Batman Universitesi Yaşam Bilimler Dergisi, C.1, S.1, Batman: 2012. sah. 659-671.

5. Çizer S. Batı Anadoluda geleneklerini Koruyan Bir Çömlekçilik Merkezi Karacasu // www.baser-deu.com

6. Eberhard W. Çin Tarihi, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1987. 383 sah.+XXXIII.

7. Pala İ. Ege Bölgesinde Geleneksel Çömlekçilik′te Kullanılan Pişirim Teknikleri // 6. Uluslararası Katılımlı Seramik Konqresi, Sakarya: 2006. sah. 580-585.

8. Абдуллаева Э.С.-Б. Бытовая лексика кумыкского языка. Автореферат диссертация на соискание ученой степени кандитата филологических наук, Махачкала: 2013. 20 стр.

9. Воробьев В.В. Лингвокультурологическая парадигма личности, Москва: Лабиринт, 1996. 350 стр.

10. Герасименко И.Е. Лингвокультурология как комплексная научная парадигма // Ученые записки: электронный научный журнал Курского государственного университета, № 3(23), т. 2, 2012.

11. Карасик В.И. Языковой круг: личность, концепты, дискурс, Волгоград: Учитель, 2002. 260 стр. 

12. Отаров И.М. Очерки карачаево-балкарской терминологии, Нальчик: Издательство "Эльбрус", 1987. 96 стр.

13. Светоносова Т.А. Когнитивная лингвистика и лингвокультурология: черты и различия // Филологические науки в МГИМО: сборник научных трудов, № 27 (42), Москва: МГИМО - Университет, 2007. стр. 39-46.

14. Снитко Т.Н. Предельные понятия в западной и восточной лингвокультурах. Автореферат на соискание ученой степени доктора филологических наук, Краснодар: 1999. 32 стр.

15. Степанов Ю.С. Константы. Словарь русской культуры, Москва: "Высщая школа", 2002. 992 стр.

16. Телия В.Н. Основные постулаты лингвокультурологии // Филология и культура. Материалы международной конференции 12-14 мая 1999 г., ч. III, Там­бов: Издательство Тамбовского государственного университета, 1999, стр. 14-15.

17.  Толстой Н.И. Избранные труды. Славянская лексикология и семасиология, т. 1, Москва: Языки русской културы, 1997. 520 стр. 

18. Этимологический словарь тюркских языков. Общетюркские и межтюркские лексические основы на буквы "К" и , Москва: Языки русской культуры, 1997. 368 стр.

MƏNBƏLƏR

ADDL - Azərbaycan dilinin dialektoloji lüğəti, Bakı: "Şərq - Qərb", 2007. 568 səh.

ADİL - Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti. Dörd cilddə, Bakı: "Şərq - Qərb", 2006. I c. 744 səh.; II c. 792 səh.; III cild, 672 səh.; IV c. 712 səh.

İML - (İbn Mühənna lüğəti) Seyid Əhməd Cəmaləddin ibn Mühənna. Hilyətül-insan və həlbətül-lisan, Bakı: "Kitab aləmi", 2008. 160 səh.

KDQ - Kitabi-Dədə Qorqud. Tərtib, transkripsiya, sadələşdirilmiş variant və müqəddimə F.Zeynalov və S.Əlizadənindir. Bakı: Yazıçı, 1988. 265 səh.+12 şəkil.

KTS - Toparlı R., Vural H., Karaatlı R. Kıpçak Türkçesi Sözlüğü, 2. Baskı, Ankara: Türk Dil Kurumu, 2007. XVII+338 sah.

QAŞL - Bayramov İ. Qərbi Azərbaycan şivələrinin leksikası, Bakı: "Elm və təhsil", 2011. 440 səh.

Açar sözlər: dulusçuluq leksikası, linqvokulturologiya, frazeoloji vahidlər.

Ключевые слова: гончарная лексика,  линквокультурология, фразелогические единиц.

 

                                                                                     Резюме

                Гончарная лексика азербайджанского языка дает достаточный материал для лингво культурологических  исследований. При изучении этой  лексики можно  узнать мировоззрение азербайджанцев, их жизненные устремления и ожидания, образ жизни и мораль. В статье несколько единиц относящихся к гончарной лексике рассматриваются в этой плоскости и изучаются ассоциации сопровождающие семантику этих лексических единиц.

Summary

                In Azerbaijanian   language pottery gives enough lingoculturologikal material for research. In this texic  research we can learn the views of Azerbaijanis to world and life ,their wishes and expectations of life ,and quality of their life and moral values. The article studies the vocabulary of a few pottery units and those vocabulary associations which accompany the lexical semantics.

 


Xəlilova Zeynəb Xudaverdi qızı

Ş. İ. GÜLŞƏNİNİN AZƏRBAYCANCA “DİVAN”INDA –LIQ 4  FORMANTI  İLƏ

FORMALAŞAN SÖZLƏR

                  Sözlərin bədii dildəki üslubi imkanlarını əks etdirən “Divan”ın leksikası obrazlılığın təmin olunmasında söz yaradıcılığının da xüsusi yerini müəy­yən­ləşdirir.  Abidədə  işlənən leksemlər  XV-XVI əsr Azərbaycan ədəbi dilində söz yaradıcılığının yeri, üsulları, bədii dildəki üslubi imkanları və söz yaradıcılığının aparıcı ünüsürləri olan morfemlərin dəyişmə və müasir ədəbi dil ilə ortaq cəhətlərini зox aydın şəkildə əks etdirir.  “Dilimizin söz yaradıcılığını təmsil edən bütün qayda və qanunlar, hər şeydən əvvəl, dilin öz tərkibinə, öz quruluş xüsusiyyətlərinə əsaslanır, daha doğrusu, onun təbiətini, quruluş xüsusiyyətlərini özündə əks etdirir” (2, 55). Şairin qələmə aldığı sözügedən “Divan”ında müasir Azərbaycan ədəbi dilində söz yaradıcılığının əsas üsullarından sayılan morfoloji və sintaktik üsulla yaranan yeni dil vahidləri işlənmə dairəsinin genişliyi ilə seзilir.

Məlumdur ki, Azərbaycan ədəbi dilində söz yaradıcılığının ən qədim və məh­sul­dar üsulu qrammatik göstəricilərə əsaslanan morfoloji yolla söz yaradıcılığıdır. Təd­qiq edilən abidələrin dilində öz təsdiqini tapan bu müddəa ilə  iltisaqi dillər qrupuna daxil olan Azərbaycan ədəbi dilində derivatologiya prosesində sözdüzəldici şəkilçi­lərin əhəmiyyəti əks olunur.  Gülşəninin azərbaycanca “Divan”ında da morfoloji üsulla yaranan leksemlər öz üslubi зalarları, rəngarəngliyi, simvolik semantikası ilə seçilir. Leksik və qrammatik göstəricilərin sabitliyi və inkişafı nöqteyi-nəzərindən fərqli elementlərlə zəngin olan “Divan”ın dilində -lıq,-lık, -luq, -lük şəkilçisinin mövqeyi xüsusi maraq doğurur.   Bütün dövr yazılı abidələrin dilində məhsuldar şəkilçilərdən sayılan sözügedən dörd fonetik variantlı morfem “Divan”ın dilində çox geniş işlənmə dairəsinə malik şəkilçilərdən hesab olunur.

Türkologiyada şəkilçilərə dair aparılan etimoloji tədqiqatlara əsaslanaraq söylə­mək olar ki,  bu şəkilçi və onun yazı dilində rast gəlinən fonetik variantları ( -lığ//lüg//lıx)  müasir ədəbi dildə işlənən bir neçə qrammatik göstəricinin (-lı, -laq) əsası, inkişaf xəttinin ilk həlqəsi hesab olunur (2,72) (4, 77). Bu, həmin qrammatik göstəricilərin ifadə etdiyi məzmun, üslubi çalar, daşıdığı funksiya və bəzi asemantikləşmiş söz kök­lərində aydın şəkildə özünü biruzə verir. Çoxmənalılığı və funksionallığı baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyan və etimoloji cəhətdən bir çox allomorfun kökündə dayanan -lıq4 şəkilçisi abidənin dilində işlənmiş düzəltmə isimlərin böyük hissəsinin formalaşmasında  mühüm  yer tutur.

N.A.Baskakov türk dillərində rəngarəng semantikaya malik olan şəkilçilər sıra­sına –lıq4 şəkilçisini də daxil etmişdir. Müəllif bu şəkilçinin isimlərə qoşularaq müəy­yən daha çox  predmetə mənsubluq, bu predmetin çox olduğu məkan mənasını əmələ gətirdiyini və əksər türk dilləri üçün  bunun səciyyəvi xarakter daşıdığını qeyd etmişdir (7, 61).

Qədim türk dilində daha çox toplu və bir predmetin kəmiyyətcə çoxluğunu ifadə etmək məqsədilə işlədilən  -lıq4 şəkilçisi daha sonralar yeni-yeni mənalar kəsb etmişdir: 1. Keyfiyyətin abstrakt adı. 2. Fəaliyyətin adı (6, 130).

Abidənin lüğət tərkibində də bu şəkilçi vasitəsilə müxtəlif məzmunlu yeni dil vahidlərinin formalaşmasını nəzərə alaraq düzəltmə sözləri məzmun xüsusiyyətlərinə görə aşağıdakı kimi təsnifləndirmək doğru olar:

a.  -lıq4şəkilçi morfemi və onun arxaikləmiş fonetik variantlarının sifətlərə əlavə edilməsi ilə  insana məxsus mənəvi keyfiyyətləri və hal-vəziyyəti ifadə edən yeni dil vahidləri yaranmışdır: sağlıq, sayruluq, dirilik//dirilig, ölülik//ölülig, sərxoşluq, dəlülig, dustlığ, müflislik, aclığ, biçarəlix, aşinalıq, peşmanlığ, kamillig, usluluq, yamanlıq, rüsvayluğ.

Məsələn: Neçün nərgislərün sağlıqda sayru, Əlil olan kimi bimarə bənzər (5, 72); Məhəbbət zövqünün camın ləbaləb içməyən bilməz, Anun sərxoşluğu zövqün başından keçməyən bilməz (5, 136); Diləsən candan dirilmək diri ikən ölə gör, Sınadım ol dirlik içün ondan özgə yox yərağ (5, 159);  Dəlüligüm eşidün, əql ilə fikrüm qılun, dərdimə dərman bulun deməgüz uslanadur (5, 66); Eşq ilə sayruluğun bilməyənə sağlığın, Soraram etsün məyin teyb ilə hazimidür (5, 66); canıma əda ədu biləli nəfs olduğun, Tərk edübən dustlığun düşmən anı bilərəm (5, 262); Eşq ilə dəlürməyən, usluluğun bilməyən (5, 66).

 Bu misralarda diqqət çəkən məqamlardan biri də ondan ibarətdir ki, şair  üslubi ekspresiyyanı təmin etmək üçün müəyyən məqamlarda qədim türk dili leksemlərinə də müraciət etmişdir. Şair bu dil vahidlərindən bəzən təkrarçılıqdan yayınmaq (sayru – bimar), bəzən də bədii təzad yaratmaq məqsədilə (sağlıq – sayru; dəlürmək –uslu­luq)  faydalanmışdır. “Divanın” dilində -lıq4 affiksial morfemi ilə düzələn sözlər sıra­sında  dirilik//dirlig (13 dəfə), sərxoşluq (6), kəmiyyət etibarilə digərlərindən seçilir.

Bir faktı da qeyd etmək lazımdır ki, Gülşəninin lüğət tərkibində işlənilən düzəltmə sözlərin böyük bir qismi müasir ədəbi dil üçün ümumişlək söz sayılsa da, abidənin dilində təriqət ədəbiyyatının terminoloji sisteminin dil vahidləri kimi  səciyyələndirilir. Məlum olduğu kimi, abidənin dili məcazlardan və rəmzlərdən ibarət kodlaşdırılmış dil nümunəsi olduğundan hər bir dil vahidi özünün ilkin həqiqi mənasının fonunda spesifik mücərrəd semantik çalar qazanmışdır. Bu məcazlaşma, metaforikləşmə özünü dilin bütün səviyyələrində aydın şəkildə ifadə edir.

Gülşəninin dilində -lıq4 affiksi vasitəsilə formalaşan termin səciyyəli sözlərin gizli və dərin mücərrəd semantikasının əsasında mükəmməl bənzətmə dayanır. Məsə­lən, şeirlərdə tez-tez xatırlanan sərxoşluq halı mənəvi sərxoşluq kimi dəyərləndirilir. Bu məstlik halı salikin seyi-süluk yolunda özündən keçməsi, şüursuzluq halını ifadə edir.  Irfani şeirdə Ilahi eşq meyindən içən insan bu meyin təsirindən sərxoş, bihuş hala düşür.

Gülşəniyə görə eşq şərabdır, meydir və onu dadaraq sərxoşluq həddinə çat­ma­yan əsl eşqə qovuşa bilməz. Məsələn: Içməyən vəhdət meyindən, qılmaz sərxoşluğun (5, 254).

 Şairin şeirlərində ən işlək dil vahidlərindən sayılan  mey, şərab sözü Allaha qovuşmaq istəyən hər bir aşiqin dərk etməli olduğu Ilahi hikmət, mərifət elmidir. O, “haqq vergisi, vacibül-vücuda bəslənilən məhəbbət və eşqdir ki, bu hissin bəndəyə tədricən təlqin olunması ağlı yoxa çıxarır, Tanrı varlığıının dərkindən və ona olan eşq­dən məstlik və xumarlıq yaranır” (1, 49). Onu dadmaq, yəni həmin elmin hik­mətini dərk etmək ağılla deyil, yalnız bəsirət gözü, can gözü, könül gözü ilə müm­kün­dür. Şərabı dadıb nəhayətdə məstliyə düçar olan insanın huşu gedər, könlü ölməz.

Göründüyü kimi, həqiqi anlamda insanın ağlını əlindən alan şərab, əsl aşiqin Ilahi sevgidən yaranmış şüursuzluq halının obrazlı bədii ifadəsini təmin etmişdir. –lıq4 şəkilçisinin üslubi və terminyaratma prosesindəki mövqeyi dil tarixinin bütün inkişaf dövrlərində əhəmiyyətli olmuşdur.

b. Terminoloji səciyyə daşıyan mücərrəd məfhumları ifadə edən düzəltmə sözlərin əmələ gəlməsinə xidmət etmişdir: varlıq, yoxluq, bənlik // bənlig, sənlik.

Təsəvvüf düşüncə tərzinin inkar edilməyən və başlıca prinsiplərini ifadə edən əsas anlayışlardan sayılan varlıq, yoxluq mənlik// bənlik  Gülşəni fəlsəfəsində açıq şəkildə bir daha aydınlığa qovuşmuşdur.

Ş.I.Gülşəninin şeirlərində təsəvvüfün təməl prinsip və qavramları bədii dilin gücünə tabe olaraq daha obrazlı əks olunmuşdur. Mühüm qavramları özündə əks et­dirən leksikada morfoloji yolla düzəlmiş varlıq, yoxluq, bənlik, sənlik kimi mücərrəd məfhumlar “Divan”da toplanmış şeirlərin ümumi məzmununu əhatə edən anla­yış­lardır. Bir neçə aspektdən təhlilə cəlb olunan bu linqvistik vahidlər söz yaradıcılığının məhsulu kimi də maraq doğurur. “-lıq4” affiksial morfemi vasitəsilə formalaşan bu dörd mühüm qavram dil faktı kimi üslubi-ekspressiv funksiyası, semantik tutumu, terminoloji xarakteri və mətni təşkil edən aktiv komponentlər kimi geniş təhlilə ehtiyac duyur.

Məsələn: Girəli eşqün mülkünə yoxlığla varlıq eylərəm, Qarışub anun gilinə topraqla məmur olmuşam (5, 248). Varlığını məhv edüb yoxlığa irişməyən, Zikr ilə bilməz nədür sə`y ilə isbatini (5, 368).

Varlıq anlayışı təriqət fəlsəfəsinin ən mühüm qavramlarındandır. Onun mahiy­yəti Gülşəninin şeirlərində bir daha təsdiq olunur ki, təsəvvüf aşiqləri üçün tək varlıq var olan Allahdır, digər varlıqlar isə yalnız Onun bu və digər sifətlərinin təcəllilə­rin­dən ibarətdir. Varlığın yalnız tək bir vücuddan ibarət olduğunu ifadə edən “vəhdəti-vücud “ konsepsiyası adı ilə təqdim edilənin bu düşüncə tərzi  şairin ruhunu, qəlbini, ağlını bütünlüklə sardığı kimi, onun yaradıcılığının da əsas nüvəsini təşkil etmişdir.

Misra daxilində təzadın ifadə forması kimi reallaşan varlıq və yoxluq sözləri iki zidd qütbdə dayanan anlayışlardandır. Təbii ki, varlıq sözü ilə müsbət məfhumun, yox­­luq sözü ilə mənfi qavramın assosiasiya olunduğu inkaredilməzdir. Lakin abi­dənin leksik tərkibinin tədqiqi zamanı diqqəti cəlb edən bir faktı nəzərə çatdırmaq lazımdır ki, kontekstin tipi mətnin təşkil olunduğu komponentlərin funksiyasına, se­mantik strukturuna birbaşa müdaxilə etdiyindən uyğun dil vahidlərinin mətni möv­qeyi kəskin məna fərqini meydana gətirmişdir. Bu mənada, “Divan”ın dilində “yox­luq” yüksək dəyəri ilə “varlıq” dan (insanın varlığından, varlıq aləmindən ) daha üstündür.  

   Gülşəniyə görə, Mütləq Vücuda yalnız kəsrətdəki bənligini yox etməklə qovuşa bilər. Kamil insanı formalaşdıran məhz “yoxluqdur”, yoxluqda yenidən yaranma və var olmadır. Məsələn: Eşq bənüm bənligimi alalı bildim ani, bulmadım itirmədən anı, bən ilə səni (5, 385): Bənlik ilə demə dil yolunu, Istər isən bənlik andan, ala gir (5, 114); Itirübən sənlügin, tərk edübən bənlügin, Istər isən eşq ilə düş yoluna, ey könül (5, 205).

   Varlıq və yoxluq anlayışlarının mahiyyəti onu təşkil edən digər ünsürlərin izahı ilə aydın əks olunur. Gülşəninin azərbaycanca “Divan”ının  söz varlığında -lıq4  şə­kil­çi morfemi ilə saylardan düzələn anlayışların semantik-üslubi çaları xüsusi əhə­miyyət kəsb edir. “Maraqlı burasıdır ki, başqa nitq hissələrinin heç birindən say düzəl­mir, əksinə, saylardan xeyli miqdarda bu və ya digər nitq hissəsi əmələ gəlir” (8, 126).

 Abidənin dilində çox fərqli məqamlarda istər birləşmə daxilində, istər müstəqil sadə söz kimi, istərsə də düzəltmə söz kökü kimi istifadə olunan sayların sakramental xüsusiyyətləri maraq doğurur. Məlumdur ki, “hər hansı bir dildə məişətlə, dini görüş­lər, müxtəlif adət və ənənələrlə bağlı olaraq bəzi saylar daha tez-tez işlədilir. Bunlar müqəddəs, sevimli, əziz və qiymətli saylar hesab edilir. Dilçilik ədəbiyyatında bu mə­sə­lə sayların sakramentallığı adlanır” (3, 29). Ədəbi dil nümunəsində “dörd irmaq” (5, 249),” şeş cəhət” (5, 244)// “altı cəhət” (5, 172), “altı səd” (5, 279), “yeddi əlamət” (5, 172), “yeddi dərya” (5, 169), “yeddi hal” (5, 173), “yeddi nişan” (5, 235), “yeddi dəniz” (5, 249), “yeddi qat yerü gög” (5, 275), “yeddi tamu” (5, 309), “sək­kiz cənnət” (5, 215), “yetmiş iki millət” (5, 182)kimi birləşmələr daxilində işlən­miş sakramental sayların batini anlamları xüsusi araşdırma tələb edən dil faktlarıdır.

“Divan”ın leksikasında “-lıq” şəkilçisinin köməyilə formalaşan birlik, ikilik an­la­yışları  isə vəhdət və kəsrətin başqa dil vahidləri ilə ifadə formasıdır. Gülşəniyə gö­rə ikilik yoxdur, yalnız birlik var, bir var, Yalnız Allah var. Ikilik və birlik məf­hum­ları ilə şair bir daha insanın Allaha qovuşaraq yox olması, yəni ikiliyin birlikdə əri­məsi və yenidən şölələnməsini ifadə etmişdir.

Məsələn: Bir oldum bir ilə, bir bax, ikilik tərkin ur, burax, O birlə birligə yarıx nədəndir, bilməzəm, bilsəm?! (5, 253); Ikiligi tərk edübən birlik dilini söyləsən, yetmiş iki millət dilin bilmiyən anlamaz bənüm (5, 211); Kəsrət ilə vəhdətüm birlik ilə göricək, ğeybü şəhadət olur dildən iqanum bənüm (5, 220);

“Divan”ın dilində bütün sabit və arxaikləşmiş fonetik variantları ilə təmsil olu­nan -lıq4 şəkilçi morfemi müasir ədəbi dildə müşahidə edilən konversiya hadisəsi üçün xarakterik olmayan leksemlərin formalaşmasını təmin etmişdir.

Məsələn: Uyan eşq ilə vəhdətdən nəmazə, Ana kəsrətlə qılmaxlıxbəladur (5, 78); Cəhl imiş canü könüldən verilməklik eşqinə (5, 156); Aqil dəlüyə dönüb bilməzlikilə halə (138); Bənəm şəhbazi dövranun, şikar etməlikçün gəldim (5, 255).

Gülşəninin lüğət tərkibində məsdərlərə əlavə edilən bu şəkilçi vasitəsilə hərəkə­tin adını ifadə edən düzəltmə leksemlərin işlənməsi qədim türk dilinə xas olan deriva­toloji prosesin artıq həmin dövr üçün arxaikləşməkdə olan və relikt elementi kimi müəy­yənləşdirilməlidir. “Işlənmə dairəsi müxtəlif türk dillərində fərqli olan qədim şəkilçinin bu əlaməti müasir azərbaycan dili üçün arxaikləşdiyi halda noqay dilində aktivdir” (2,67).

Adyaratma prosesində fəal formantlardan olan -lıq4 şəkilçisi feillərə əlavə edilərək onun substantivləşməsini təmin etsə də, semantikasında kəskin məna fərqinə səbəb olmamışdır.

“Divan”ın leksikasında haqqqında bəhs etdiyimiz affiksial morfemin substan­tivləşmə porsesindəki əhəmiyyəti həmin şəkilçinin digər əsas və xüsusilə, köməkçi nitq hissələrinə əlavə edilərək yeni dil vahidləri yaratmasında da əks olunur. Məsələn: Ha muyindən vücudin görsədübən şan ilə, Qüdsinün çünligüni an edər (5, 92); Ol vücudun aləminin nerdəligin söyləgil (5, 206); Bən bu mülkə gəlmədən nə yer­dəlügüm bilmişəm (5, 235).

с. Əşyaların əlamətin ifadə edən adlar əmələ gətirir: genişlik, darlıq, möhkəmlig, datluluq, aydınlıx  və s.

                Məsələn: Genişlik dar olubdur bana sənsiz (120); Ziyayi-Rövşənidəndür cəhan aydınlığı xəlqə (137); Sınmadı möhkəmligimdən dildə peymanum bənüm (234); Dat­lu­luğun anun soralum bir sənü bir mən (268); Qara gündür çü aydınlıx anada doğ­macə kora (322) və s.

Sadalanan dil vahidlərindən yalnız datluluq sözü müasir ədəbi dil üçün semantik cəhətdən arxaikləşmişdir. Belə ki, abidənin dilində bu sözün ifadə etdiyi “şirin” mə­na­sı semantik genişlənmə nəticəsində yaxşı dadı olan, ləzzətli mənasını ifadə edən “dadlı” mənasında müəyyən fonetik dəyişikliklə dildə normativləşmişdir.

Aparılan təhlildən belə nəticəyə gəlmək olar ki, Ş.I,Gülşəninin azərbaycanca “Divan”ının dilində -lıq4 şəkilçisi özünün geniş qrammatik imkanları ilə təmsil olunmuşdur.

 

ƏDƏBIYYAT

  1. Babayev Y. Təriqət ədəbiyyatı: sufizm, hürufizm. Bakı: Nurlan, 2007, 128 s.
  2. Cəfərov S. Azərbaycan dilində söz yaradıcılığı. Bakı: ADU, 1960, 203 s.
  3. Xəlilov R.Y. Saylar. Bakı: Azərnəşr, 1978, 73 s.
  4. Mirzəzadə H. Azərbaycan dilinin tarixi qrammatikası. Bakı: AU, 1990, 376 s.
  5. Şeyx İbrahim Gülşəni. Divan. Bakı: “Avrasiya Press”, 2006, 416 s.
  6. Serebrennikov B.A. Hacıyeva N.Z. Türk dillərinin müqayisəli tarixi qram­matikası. Bakı: Səda, 2002, 380 s.
  7. Баскаков Н.А. Историко-типологическая морфология тюркских языков. Москва: Наука, 1979, 274 стğ.
  8. Кононов А. Грамматика современного турецкого литературного языка. М-Л: 1956, 570 стр.

Açar sözlər: Ş.İ.Gülşəni, morfoloji yolla söz yaradıcılığı, -lıq4 şəkilçisi

Key words:  Sh.I.Gulsheni, morphological derivation, suffix  -lıq4

Ключевые слова: Ш.И.Гюлшени, морфологический способ словообразование, суффикс -lıq4 .

 

Производные слова формирующихся с помощью формантом -lıq4

Резюме

Это статья посвящена анализу производных слов формирующихся с помощью суффиксом –lıq4 в на азербайджанском  «Диван»е Ш.И.Гюлшени. Используя стилистические способности таких слов автор  смог выразить свои мысли с неповторимым художественным языком.

 

Summary

Derivative words which are formed with the help a suffix –lıq4

This article deal to the analysis of the derivative words which are formed with the help a suffix –lıq4 in azerbaijani “Divan” by Sh.I.Gulsheni. Using stilistic abilities of such words the author could express the thoughts  with unique art language.

 

Rəyçi: prof. Ikram Ziyad oğlu Qasımov

                                                                            

 

Айтен Ализаде

        ВЗГЛЯДЫ НЕКОТОРЫХ ГРАММАТИКОВ НА ЯВЛЕНИЕ  « التنازع»

Первый компендиум по арабской грамматике «Книга» Сибавейхи открыла широкие   возможности для появления других грамматических разработок, которые, так или иначе, были связаны с ней и издавались на ее базе. В результате появилась целая плеяда ученых, внесших неоценимый вклад в развитие арабской грамматической науки. Среди них необходимо отметить имена известных грамматиков, следовавших за Сибавейхи, таких, как Абу- л- Хасан Саид бин Масада, Абу Осман Бакр бин Мухаммад ал-Мазини,  Абу-л-Аббас Саалаб, Абу-л-Хасан бин Кейсан и многих других.  Они составили большое количество оригинальных произведений, компиляций и комментариев, которые, укрепили устои арабской грамматики и подняли ее на уровень стройной науки. Однако эти  ученые в своих учениях и трудах не могли освободиться от влияния «Книги» Сибавейхи и, ссылаясь на нее, традиционно строили свои мысли и идеи на ее основе.  Говоря, словами Ибрагима Мустафы, «они и последовавшие за ним другие ученые, увлеклись Сибавейхи и его  грамматикой и были очарованы им полностью». Эти ученые, стараясь как можно глубже раскрыть тайны грамматических явлений,  все больше и больше углублялись в их разъяснения и тем самым усложняли и усугубляли арабскую грамматику и сделали ее недоступной для многих. Первым, кто написал книгу, посвященную критике некоторых вопросов «Книги» был Абу-л-Аббас Мухаммад бин Язид ал-Мубаррад. Книга называлась « الرد على سيبويه» («Ответ Сибавейхи»). Спустя более двух веков другой грамматик по имени ибн Тарава Сулейман бин Мухаммад ал-Малиги также написал книгу, назвав ее « المقدمة على الكتاب », где подверг критике некоторые взгляды Сибавейхи.

Такое традиционное описание грамматики и по сей день продолжается в арабских странах. Но следует отметить также, что как в средние века, так и в современности, нашлись ученые, которые выступили против этой тенденции и пытались сломать ее. Они сетовали на сложность арабской грамматики, выступая с конкретными предложениями для ее пересмотра с целью ее облегчения с позиции современного языкознания. Примером тому могут служить слова Абу Османа ал-Мазини, приведенные в предисловии к «Книге» Сибавейхи Абду–с-Саламом Мухаммадом Харуном,  о том, что «один человек долгое время читал при мне «Книгу», а когда он дошел до ее конца сказал мне: «Да наградит тебя Аллах добром! Но я не понял из нее ни одного слова».

          Ученые, выступившие за реформу традиционной арабской грамматики, в первую очередь предлагали пересмотреть теорию « العامل » (управляющий фактор) и связанные с ней категории « العلة » (причина) и « القياس» (аналогия). По их мнению, необходимо ограничить сферу распространения теории « العامل», которая в традиционной арабской грамматике охватывает, чуть ли не всю область синтаксиса, так как считают  они, именно она является тем фактором, который вызывает изменения окончаний слов, называемого в арабской грамм­матике  الاعراب (флексией). Начиная с Сибавейхи, все последующие арабские грамматики считали, что «флексия – это отпечаток, вызванный управ­ляющим фактором». А явление «الاعراب » изучает изменения окончаний как имен, так  глаголов и других частей речи в предложении, т.е. она распрост­ран­яется почти на весь синтаксис. Как будто арабский синтаксис занимается только изучением окончаний слов и определением их правил. Даже некоторые арабские грамм­матики – пишет Ибрагим Мустафа,- весь синтаксис называли наукой о флексии»                             

           Одним из тех, кто выступил против традиционного описания арабской грамматики, был средневековый андалузский ученый «эпохи наи­высшего расцвета арабской лингвистики»  ибн Мада ал-Куртуби.  Он выступал против предыдущих арабских грамматиков, которые, по его мнению, загромождали грамматику второстепенными вопросами и бесполезными разъяснениями и, исходя из захиридского течения, предлагал очистить ее от излишних подробностей.

Именно под этими впечатлениями ибн Мада написал свою книгу « الرد على النحاة» («Ответ грамматикам)». Точная дата ее написания не установлена. Но известно, что она была составлена в период процветания науки в Андалузии и в Магрибе в целом. В этот период  в Андалузии выросли такие крупные ученые, как ибн Туфейл, ибн Захр, ибн Рушд и многие другие. По словам Шауги Дайфа, ибн Мада написал еще две книги под названиями «Восток о грамматике» и «Очищение Корана от недостойных его разъяснений». Однако они до нас не дошли.

 В книге «Ответ грамматикам» автор подвергает критике всех предыдущих грамматиков арабского Востока, в частности, последователей басрийской грамматической школы, учения которых в ту пору были очень широко распространены.  В предисловии после вступительного слова автор излагает свою общую точку зрения относительно предыдущих грамматиков словами: «Я считаю, что грамматики, да смилуется над ними Аллах, изобрели грамматическую науку для того, чтобы уберечь речь арабов от искажений и защитить ее от извращений. Они достигли цели, к которой стремились и добились того, чего желали. Однако они стали обременять себя ненужными идеями и преступили пределы дозволенного уровня». Ибн Мада затронул в книге многие разделы и явления грамматики, но хотелось бы подробнее рассмотреть явление    « التنازع ».

Для того чтобы  уяснить суть этого явления, необходимо ознакомиться с мнениями некоторых арабских лингвистов о нем.

В книге « مبادئ العربية» Рашида аш-Шартуни содержится следующее определение  этого явления: « التنازع состоит из отношения двух управляющих слов к одному управляемому имени,  следующему за ними, например « افادني و افدت اخاك» (он принес мне пользу и я принес пользу твоему брату).

В пояснении к этому определению автор считает одним из условий двух управляющих слов то, что они должны быть либо флектируемыми глаголами, либо именами, подобными им по флектируемости. Например: « ا كتبت و قرأت هذه المقالة ؟»? ( Написал  и прочитал ли ты эту статью?) и « ا و متقن و حازق اخوك مهنته؟ » (Владеет ли в совершенстве и хорошо знает ли твой брат свою профессию?). Как видно, в первом примере два управляющих слова (« كتبت», « قرأت») выражены флектируемыми глаголами, а во втором примере они выражены причастиями действительного и страдательного залогов (« متقن », « حازق»), которые могут меняться в роде и числе подобно глаголам.

Если в определении Рашида аш-Шартуни речь идет о двух управляющих и одном управляемом, то в книге «Сборник уроков по арабскому языку» Мустафы ал-Галайини говорится, что их число может быть и больше: « التنازع - это отношение двух или более препозитивных управляющих слов к одному или более постпозитивным управляемым словам, как соизволил Всевышний: «Принесите мне, я вылью на это расплавленный металл». После этого определения ал-Галайини отмечает, «что здесь можно связать имя с любым из двух управляющих слов.  Если связать его со вторым  управляющим словом,  то можно объяснить это его близостью к нему по месту; если же связать его с первым из двух управляющих слов, то можно объяснить это его препозицией по отношению ко второму из них. Если связать имя с первым из двух управляющих слов, тогда нужно согласовать с ним второе управляющее слово, например: « قام و قعدﺍ  اخواك» (Встал и сели твои два брата); и, наоборот, если связать имя со вторым из двух управляющих слов, в таком случае необходимо согласовать с ним первом из них, например: « قاﻤﺍ و قعد اخواك» (Встали и сел твои два брата).

В отличие от вышеупомянутых источников в книге « البحجة المرضية» Джамаладдина ас-Суюти название данного явления дается сравнительно более полно как « التنازع في العمل» (букв «борьба за управление»). Непосредственно после этого названия автор констатирует, что это явление называется еще и как  الاعمال (букв «принуждение к управлению»). Оно здесь определяется по следую­щему: الاعمال – это отношение двух не поясняющих друг друга управляющих слов к одному управляемому слову, следующему за ними, например: « ضربت و اكرمت زيدا» (Я ударил и уважал Зейда).

Далее в книге говорится, что «каждый из глаголов  ضربتُ (Я ударил) и  اكرمتُ (Я уважал) управляет словом « زيدا» в качестве объекта. Если два управ­ляющих слова выражены глаголами или именами, или же одним именем и одним глаголом, то они потребуют постановки управляемого имени в имени­тель­ный, а другой - в винительный падеж. А управлять именем будет только один из них: первое или второе, например: رايت و اكرمتهما اخويك  (Я увидел и уважал их - твоих двух братьев).

Свое более полное определение это явление нашло в книге « شرح قطر الندى و بل الصدى » («Комментарий к капле росы и утолению жажды») ибн Хишама ал-Ансари, где говорится, что « التنازع - это когда два или более управляющих слова предшествуют двум или более управляемым словам и каждое предшествующее слово требует последующее».  Как видно, ибн Хишам ал-Ансари не ограничивает здесь число управляющих и управляемых только двумя словами, а считает, что их может быть и больше.

После краткого знакомства с мнениями арабских ученых о явлении  التنازع обратимся к взглядам ибн Мады на это явление. В этой книге ибн Мада рассматривает мнения грамматиков по поводу грамматического явления « التنازع» (букв. спор, борьба), имеющее терминологическое значение – «отно­ше­ние двух однородных управляющих слов к следующему за ним одному подлежащему или прямому дополнению».   Вначале  он отмечает, что не выступает в этом вопросе против грамматиков.  Затем  рассматривает разногласия, имеющие место между грамматиками по упомянутому вопросу и отмечает, что по поводу возможности согласования второго глагола в примере « قام و قعد زيد » («Встал и сел Зейд») со словом  « زيد» между учеными - грамматиками имеются расхождения во мнениях. Ал-Фарра, по словам автора, не допускал такую возможность, а ал-Кисаи допускал ее с условием эллипсиса субъекта.

Затем ибн Мада высказывает свое мнение относительно рассматриваемого вопроса и говорит, что если связать слово « زيد» в вышеприведенном примере с первым глаголом, то надо сказать в двойственном числе « قام و قعدﺍ  زيدان» (Встал и сели два Зейда), во множественном числе: « قام و قعدوا زيدون » (Встал и сели Зейды).  Разбирая предложение « مررت و مر ﺒﻲ   زيد » (Я прошел и прошел мимо меня Зейд) он также как и другие грамматики, считает, что здесь слово « زيد» связано со вторым глаголом  مر. Если связать его с первым глаголом, в таком случае надо сказать: مررت و مر ﺒﻲ  بزيد в смысле «مررت  ﺒﺯﻴﺪ و مرّ ﺒﻲ   » (Я прошел мимо Зейда, и он прошел мимо меня»); в двойственном числе: «مررت و مرّا ﺒﻲ  بالزيدين» (Я прошел мимо двух Зейдов, и они прошли мимо меня»); во множественном числе: «مررت و مروﺍ  ﺒﻲ  بالزيدين»(я прошел мимо Зейдов, и они прошли мимо меня). Подобно этому и предложениеضربت و ضربنى زيد  (Я ударил и ударил меня Зейд). Если слово « زيد» связать со вторым глаголом, то оно будет в именительном падеже; в двойственном числе: « ضربت و ضربنى الزيدان » (Я ударил и ударили меня два Зейда), во множественном числе «  ضربت و ضربنى زيدون» ( Я ударил и ударили меня Зейды). Если же связать слово « زيد» в этих предложениях с первым глаголом, то оно будет употреблено в винительном падеже: « ضربت و ضربنى زيدا» (Я ударил Зейда и он ударил меня);  в двойственном числе: « ضربت و ضربانى الزيدين » (Я ударил двух Зейдов,  и они  ударили меня); во множественном числе « ضربت و ضربونى الزيدين» (Я ударил Зейдов, и они ударили меня).

Комментируя эти мнения автора, Шауги Дайф считает, что он этим хочет показать как теория « العامل» отвергает некоторые методы арабов, и как грамматики хотят заменить их методами, чуждыми  арабскому языку.  Грамматики утверждают, что одно управляемое слово не может управляться двумя управляющими словами.  «Ибн Мада - пишет Шауги Дайф,- приводит эти примеры для того, чтобы доказать то, насколько грамматики усложнили правила арабского языка».

Чтобы более наглядно продемонстрировать несуразность идей предыдущих грамматиков, ибн Мада приводит их мысли относительно управления в вышеупомянутых типах предложения с вдвойне и втройне переходными глаголами как اعطى (давать),   ظن (полагать, думать) и اعلم (сообщить). Они утверждают, что в предложении « اعطيت و اعطاني زيد درهما» (Я дал и дал мне Зейд один дирхем) слово «дирхем» управляется вторым глаголом. Если связать его с первым глаголом, то надо будет сказать: «اعطيت و اعطانيه زيدا  درهما » (Я дал и  он дал мне его Зейда один дирхем»). В предложениях с глаголом « ظن», когда прямое дополнение управляется вторым идентичным глаголом,  надо будет сказать: « ظننت و ظنني زيد شاخصا» (Я считал и считал меня  Зейд пристально смотрящим). Если же связать прямое дополнение с первым глаголом, тогда нужно сказать:  «ظننت و ظننيه زيدا شاخصا» (Я считал, и меня считали на Зейда пристально смотрящим») и т.д. Что же касается конструкции « التنازع» с глаголом « اعلم», то она по сравнению с предыдущими конструкциями намного сложнее и запутаннее. Этими и другими примерами, приведенными из трудов средневековых грамматиков, ибн Мада еще раз наглядно показывает, как эти ученые искусственно превратили арабскую грамматику в головоломку и лиши­ли тем самым многих людей возможности изучить грамматику арабского язы­ка. Он не случайно в конце этого раздела отмечает, что «этот и другие подоб­ные вопросы несостоятельны, потому что в речи арабов не употреб­ляются подобные предложения».

Как- бы продолжая направление мысли автора, Шауги Дайф добавляет, что «все это - продукт разума грамматиков, которые обременяют язык опасными представлениями о теории « العامل», той опасностью, которая заставляет их отходить от настоящей формы выражения по-арабски и переходить к другим новым формам, которые не упрощают речь и не облегчают разговор, а, наоборот, усложняют ее, делают ее трудной и превращают в трудноразрешимую задачу».

 

Литература:

إبراهيم  مصطفى . إحياء النحو .القاهرة. مطبعة لجنة التألبف و الترجمة و النشر. 1959. 200 ص

شوقي ضيف. كتاب الرد على النجاة لابن مضاء القرطبي . القاهرة.  دار المعارف. 1988. 149 ص

 

الشيخ مصطفى الغلاييني . جامع الدروس العربية. ج 1. صيدا – بيروت. منشورات المكتبة العصرية. 1962. 236 ص.

القرآن الكريم. مجمع ملك فهد لطباعة المصحف الشريف.                  

المعلم رشيد الشرتوني. مبادئ العربية. ج 4. بيروت. المطبعة الكاثوليكية. 1964. 410ص.

5       .  Баранов Х.К. Арабско-русский словарь. Москва, 1989.

      6.  Мамедов А.Дж. «Предложение с выделенным именем или      «двустороннее предложение» в арабском литературном языке». В кн.:   Семитские языки. Изд-во восточной литературы. Москва - 1963.- с.62-71

      7.   Халыс Салых. «Современные опыты реформы традиционной арабской    рамматики». В кн.: Семитские языки. Вып.2. ч.2. Изд-во «Наука»,                   Москва, 1965, с.466 - 476.

      8.  Шарбатов Г.Ш. Современный арабский язык. Изд-во Восточной       литературы. Москва, 1961,  112 стр.

         Ключевые слова: управляющее слово, прямое дополнение, борьба  за  управление.

Xülasə

Məqalədə “ət- tanazu” qrammatika amili nəzərdən keçirilir və ona dair dil­çi­lərin fikirləri, rəyləri araşdırılır. Alimlərin arasında fikir ayrılığı ilk növbədə cümlədə prepozitiv adın hal statusu, daha  sonra felin idarəetmə imkanları ilə bağlıdır. Həmin fikir ayrılığı müasir ərəb dilçiliyində bu gün də aradan qaldırılmayıb. Bildirilir ki, bir felin iki tamamlığı idarə etməsi və ya bir tamamlığın iki fel tərəfindən idarə edilməsi kimi nəzərdən keçirilən həmin dil hadisəsi istər ənənəvi dilçilik məktəbi nümayən­də­ləri tərəfindən istərsə də müasir ərəb dilçiləri tərəfindən ciddi tədqiqata cəlb edilmişdi.

SUMMARY

            The article deals with the grammatical  phenomenon  at- tanazu  and some opinions of   grammarians are given concerning this phenomenon.

          Scientists opinions differ first about the status of  prepositive  proper names in the sentence and this difference is linked with the verb having possibilities to govern  it. These differences in view exist nowadays too.  It  in said the linguistic event as the governing of a verb by two objects or being  governed  by one object analyzed by the representatives of traditional linguistic schools and at the same time modern Arab linguistics must  be seriously investigated.

 

Rəyçi: dos.N.Əfəndiyeva                                                                     


Ağayeva Nigar Akif qızı

DÜZƏLTMƏ SİFƏTLƏRİN STRUKTUR-SEMANTİK XÜSUSİYYƏTLƏRİ

Sözün ifadə etdiyi məna onun yalnız ayrılıqda götürülmüş leksik və ya lüğəvi mənasını deyil, həm də onun qrammatik mənasını əhatə edir. Hər bir sözün müəyyən bir nitq hissəsinə aid olması üçün həmin söz leksik məna ilə yanaşı, qrammatik məna da kəsb etməlidir. Ümumi qrammatik əlamətinə görə fərqlənən söz qruplarına nitq hissələri deyilir. Ümumi qrammatik əlamət dedikdə sözün ifadə etdiyi məna, daşıdığı sual və cümlədə mövqeyi nəzərdə tutulur.

Qrammatik məna sözün öz daxilində olmur, qrammatik formalarla meydana çıxır. Deməli, sözlər nitq hissələrinə bölünmək üçün dilin qrammatik quruluşuna xas olan qrammatik kateqoriyalara malik olmalıdır. Beləliklə, leksik mənaya malik olan sözlər qrammatik məna kəsb edərək qrammatik əlamətlər qəbul edir, digər sözlərlə əlaqələnərək fikrin ifadə olunmasına təminat verir. Nəticədə cümlələr formalaşır və sözlər cümlədə müəyyən sintaktik vəzifə daşıyır. Qrammatik məna ilk növbədə, cümlədə başqa sözlərlə əlaqə və münasibətlərdə müəyyənləşən mənadır. [76 ]

Sözün hansı nitq hissəsinə aid olması onun hansı suala cavab verməsindən, əşya, yoxsa hərəkətlə bağlı olmasından və s. asılıdır. Nitq hissələri bir-birindən ümumi qrammatik əlamətinə görə fərqlənsələr də, bəzən müxtəlif nitq hissələri üçün ümumi olan cəhətlər ortaya çıxır.

Dildə olan nitq hissələrinin bir qismi müstəqil lüğəvi mənaya malik olub ayrılıqda suala cavab verir. Bu nitq hissələrinə daxil olan sözlər məfhum və anlayışları, onların əlamətlərini, miqdarını, hal-vəziyyətini, hərəkətini ifadə edir. Bu sözlər, eyni zamanda dilin daxili imkanları hesabına sözyaratma prosesində fəal olub, xammal rolunu oynayır. Fikrin ifadəsi üçün cümlə qurarkən bu sözlər əsas rol oynamaqla cümlənin bu və ya digər üzvü yerində dayanır.

Dilimizdə qeyd olunan xüsusiyyətləri daşıyan nitq hissələri əsas nitq hissələri adlanır. Beləliklə, əsas nitq hissələri müstəqil lüğəvi mənaya malik olan, təklikdə suala cavab verən, cümlədə müəyyən sintaktik vəzifə daşıyan, söz yaradıcılığı prosesində fəal iştirak edən sözlərdir. Dilimizdə əsas nitq hissələrinə isim, sifət, say, əvəzlik, fel, zərf daxildir.[85,86]

Əsas nitq hissələri özləri də qrammatik keyfiyyətləri, sintaktik xüsusiyyətləri nəzərə alınmaqla, iki qrupa: adlar və fellər qrupuna bölünür. Adlar qrupuna əşya ilə bağlı olub, onu müxtəlif cəhətdən aydınlaşdıran nitq hissələri, yəni isim vəisimləşə bilən nitq hissələri daxildir. Başqa sözlə, isim, sifət, say, əvəzlik adlar qrupunu yaradır. Fel və zərf isə hərəkətlə bağlı olduğu üçün əvvəlki qrupdan fərqləndirilir və ayrıca fellər qrupunu təşkil edir.

Əsas nitq hissələrinin sıralanmasında da bir qanunauyğunluq vardır. Yaranma tarixinə görə ilk və ən qədim nitq hissəsi hesab olunan isim bu sıralanmada birinci yerdə durur. Əşyanın əlamətini bildirən sifət ikinci, miqdarını bildirənsay üçüncü yerdə dayanır. Bu nitq hissələrinin hər birini əvəzedən əvəzlik onlardan sonra gəlir. Fellər qrupunu təşkil edən nitq hissələrindən əvvəlcə fel, sonra hərəkətin əlamətini bildirən zərf dayanır. Beləliklə, əsas nitq hissələri isim, sifət,say, əvəzlik, fel, zərf kimi düzülür. Bunlardan isim - ad, sifət - əlamət, say - miqdar, sıra, fel - hərəkət, zərf isə hərəkətlə bağlı əlaməti bildirir.

Аzәrbаycаn dilindә оlduğu kimi, ingilis dilindә dә şәхs vә yа әşyаnın  әlаmәtini, kеyfiyyәtini vә s. bildirәn nitq hissəsinə sifәt dеyilir, mәsәlәn:
a clever boy, a modern city, long and wide streets, fresh fruit, green leaves və s. Bir nitq hissəsi kimi onun üçün səciyyəvi olan cəhəti sifətlərin dərəcələnməsidir.  Dilimizdə elə sifətlər də var ki, yerindən asılı olaraq həm əlamət, həm də keyfiyyət bildirir. Məsələn, gözəl qız gözəl şair birləşmələrindən birincisində gözəl sözü əlamət, ikincisində isəkeyfiyyət bildirir.

Bir sırа dillәrdәn, mәsәlәn, rus, аlmаn vә s. dillәrdәn fәrqli оlаrаq müаsir ingilis dilindә sifәtin nә  hаl, nә cins, nә dә kәmiyyәt kаtеqоriyаsı  yохdur. Bunа görә dә müаsir ingilis dilindә, Аzәrbаycаn dilindә оlduğu kimi, sifәt аid оlduğu, təyin еtdiyi isimlә nә hаlа, nә cinsә, nә dә kәmiyyәtә görә  uzlаşmır; ismin hаnsı hаldа, hаnsı cinsdә vә hаnsı miqdаrdа (tәk yахud cәm) оlmаsınа bахmаyаrаq sifәt еyni fоrmаdа, ilkin fоrmаdа işlәnir.

Müqаyisә еdək:
       an interesting book — five interesting books
       a tall man — a tall woman
       a little boy —the little boy's name
       Müаsir ingilis dilindә sifәtә хаs оlаn хаrаktеrik хüsusiyyәtlәrdәn biri dә оndаn ibаrәtdir ki, sifәt zәrflә təyin оlunа bilir, mәsәlәn:
The task was too difficult.
"I have had a very pleasant evening. (Dickens.)
He's very quiet (Maugham.)

İngilis dilindә sifәtlәr quruluşlаrınа görә üç qrupа bölünür:
        1) sаdә sifәtlәr;
        2) düzәltmә sifәtlәr;
        3) mürәkkәb sifәtlәr.
       1. Аncаq bir kökdәn ibаrәt оlаn sifәtlәrә sаdә sifәtlәr dеyilir.

Sadə bir söz öz vəzifəsi, mənası vasitəsilə əşyanınhəcmini, keyfiyyətini, xa­siy­yətini, müxtəlif cəhətdən ölçüsünüvə s. bildirir.Bir kökdən ibarət olduğu üçün belə sifətlərə sadəsifət deyilir.mәsәlәn: short, long, black, white, red, fresh, cool, high və s. 

2. Kök vә şәkilçidәn ibаrәt оlаn sifәtlәrә düzәltmә sifәtlәr dеyilir. Düzәltmә sifәtlәr yа suffiks, yа dа prеfiks vә yа hәr ikisinin iştirаkı ilә düzәldilir, mәsәlәn:
beautiful, windy, foggy, useful, comfortable, unkind, unmerciful, illogical, illegal  və s.

Müаsir ingilis dilindә sifәt düzәldәn хüsusi şәkilçilәr mövcuddur. hәmin şәkilçilәr dildә işlәnmә miqyаsınа görә iki qrupа bölünür:

1) mәhsuldаr şәkilçilәr;
       2) qеyri-mәhsuldаr şәkilçilәr. 

   İngilis dilindә sifәt düzәldәn mәhsuldаr şәkilçilәr аşаğıdаkılаrdır:

-less: homeless, jobless, hopeless, harmless, useless, friendless

-like: manlike, womanlike, childlike, homelike, cat-like

-ish: boyish, foolish, childish, bookish, selfish, longish, greenish, whitish, shortish

-ed(-d): lion-hearted, shame-faced, smoke-dried, blue-eyed, light-hearted
İngilis dilindә mövcud оlаn qеyri-mәhsuldаr şәkilçilәr isә аşаğıdаkılаrdır:

-ful: doubtful, careful, useful, hopeful, peaceful
-ible: responsible, accessible, impressible, impossible
-able: hospitable, eatable, reliable, agreeable, acceptable, comfortable
-ant: significant, important, dominant
-ent: silent, dependent, consequent, different
-en: golden, woolen, wooden, silken, waxen, flaxen
-ous: famous, dangerous, courageous, courteous
-some: handsome, troublesome, tiresome
        Sifәt hәm dә prеfikslәr vаsitəsilә düzәldilir. Bu mәqsәdlә üç prеfiks işlәnir: un-,in-, -pre.mәsәlәn:  unhappy, unknown, prewar, incorrect. Bunlаrdаn ikisi (un-, pre-) mәhsuldаr, biri (in-) qеyri-mәhsuldаrdır. 

3. İki vә dаhааrtıq kökdәn düzәlәn sifәtlәrә mürәkkәb sifәtlәr dеyilir, mәsәlәn: lifelong, blue-eyed, snow-white, smoke-dried və s.

İngilis dilindә mürәkkәb sifәtlәr müхtәlif nitq hissәlәrinin birlәşmәsindәn düzәlir. Mürәkkәb sifәtlәrin әsаs növlәri аşаğıdаkılаrdаn ibаrәtdir:
1) isim+sifәt:lifelong, snow-white, blood-thirsty vә s.

2) isim + feli sifәt:life-giving, smoke-dried, freedom-loving, peace-making

3) sifәt+sifәt:deaf-mute, red-hot

4) sifәt + isim + ed: cold-blooded, blue-eyed, long-sighted, light-hearted
5) isim + isim + ed: lion-hearted, lynx-eyed, shame-faced

6) say + isim + ed: four-wheeled,  two-seated,  two-sided, two-tongue

  Şəkilçi sözün müstəqil mənaya malik olmayan, qeyri-əsas hissəsidir. Kökə məxsus olan xüsusiyyətlərin heç biri şəkilçiyə aid deyildir. Buna baxmayaraq köklə şəkilçini bir-birinə yaxınlaşdıran сəhətlər də vardır:

1) Dilimizdə elə söz kökləri vardır ki, şəkilçidən onlar fərqlənmir. Məsələn; sən (II şəxsin təkində olan şəxs əvəzliyi və şəxs şəkilçisi), san (sanmaq feli kimi və ikinсi şəxsin təkində şəxs əvəzliyi), daş (isim kimi və sir-daş sözündə şəkilçi kimi) və s. Bundan başqa, siz, süz, sov, inсi, un, qan, dən, dan, iş, aş və s. morfemlər də həm müstəqil söz, həm də şəkilçi kimi işlənir.

2) Köklərin müstəqil məna ilə yanaşı qrammatik mənası da vardır. Qrammatik məna şəkilçilərə də məxsusdur. Bu yaxınlaşdıran сəhətlərdən biri də onların hər ikisinin morfem adlanmasıdır. Bu сəhətdən köklə şəkilçi bir-birinə yaxınlaşır. Lakin kökdən fərqli olaraq şəkilçilərin müstəqil mənası olmur.

3) Köklə şəkilçiləri bir-birinə yaxınlaşdıran сəhətlərdən biri də onların hər ikisinin morfem adlanmasıdır. Lakin kök kök morfem, şəkilçi isə şəkilçi morfemdir.

Şəkilçilər öz mənasına görə iki növə ayrılır: sözdüzəldiсi şəkilçilər və sözdəyişdiriсi şəkilçilər. Sözlərə qoşularaq onların mənasını dəyişdirən və yeni mənalı söz yaradan şəkilçilərə sözdüzəldiсi şəkilçilər deyilir.

Sözdüzəldiсi şəkilçilər leksik şəkilçilərdə adlanır. Ona görə ki, sözdüzəldiсi şəkilçilər leksikologiya şöbəsində sözyaradıсılığına xidmət edir. Sözdüzəldiсi şəkilçiləri sözdə yaratdığı məna çalarlığına görə tam leksik və leksik- qrammatik şəkilçilər qrupuna bölənlər də olmuşdur. Lakin bu сür bölgü tam şəkildə özünü doğrulda bilmir. Tədris zamanı isə çox çətin qavranılır. Ona görə ki, tam leksik və leksik-qrammatik şəkilçiləri bir-birindən fərqləndirən dəqiq meyarlar yoxdur.

Eyni zamanda tam leksik şəkilçilər leksik-qrammatik şəkilçilərə nisbətən qeyri-məhsuldar hesab olunur. Sözdüzəldiсi şəkilçilər bu сür qruplara ayırmaq çox çətindir.

Ön şəkilçi və ya Prefiks — sözün önünə artırılaraq, sözə yeni bir məna verən şəkilçilər.Ön şəkilçilər, ümumiyyətlə, Azərbaycan dili üçün xarakterik deyil. Lüğət tərkibimizdə olan ön şəkilçilər bütünlüklə alınmadır. Azərbaycan dilində rast gəlinən ön şəkilçilər ərəb-fars və avropa mənşəlidir.

Dünyada elə bir dil mövcud deyil ki, o təcrid edilmiş şəkildə inkişaf etsin. Xarici aləm daim ona təsir edir. Cəmiyyət yaranandan müxtəlif tayfa, qəbilə, xalq və millətlər həmişə bir-biri ilə təmasda olmuş, müxtəlif xalqlar arasında ticarət və s. əlaqələr yaranmışdır. Bütün bunların nəticəsində xalqlar, onların dilləri qaynayıb qarışmış, bir-birinə müxtəlif sahələrdə qarşılıqlı təsir etmiş, bir-birindən sözalma prosesləri baş vermişdir. Dil əlaqələrini xalqlar və millətlər arasındakı digər əlaqələrdən ayırmaq mümkün deyil.

Əlaqədə olan dillər bir-birindən ehtiyac duyduqlarını ünsiyyəti təmin edə bilmək üçün özündə olmayanları alır. Xalqlar arasında baş vermiş dil əlaqələri inkişaf etdikcə bir dildən başqa bir dilə keçən alınmaların xarakteri də dəyişir. Burada söz yaradıcılığı xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Söz yaradıcılığında, ingilis dilinin lüğət ehtiyatının zənginləşməsində prefikslərin xüsusi yeri vardır. [23-25]

Müasir ingilis dilində sözdüzəltmənin dilin zənginləşməsində əvəzsiz xidməti var. Sözdüzəltmə prosesində prefiks və suffikslərin böyük rolu var. Suffiks və prefikslər arasında köklü dəyişikliklər mövcuddur. Bu fərq təkcə prefikslərin sözlə- rin əvvəlinə, suffikslərin isə sözlərin sonuna əlavə olunmasında əks olunmur. Belə ki, suffikslər bu və ya digər nitq hissəsinə qoşulanda onu digər qrammatik kateqoriyaya çevirə bilir (to eat- eatable), lakin prefikslər belə çevirmə qabiliyyətinə malik deyillər.

Prefikslər qoşulduqları sözün ancaq leksik mənalarını dəyişə bilirlər. Prefiks sərbəst şəkildə istifadə oluna bilməyən sərbəst söz köklərinə əlavə olunan morfemdir. Eyni zamanda bir prefiks müxtəlif nitq hissələrinin əvvəlinə əlavə edilə bilər. Məsələn: misunder-standing, misunderstand.

Suffikslər və prefikslər ingilis dilinin söz yaradıcılığında çox böyük əhəmiyyətə malik olub, ingilis dilinin lüğət tərkibinin zənginləşdirilməsində böyük rol oynayır. İngilis dilində prefikslər hansı nitq hissələrini yaratdıqlarına görə aşağıdakı növlərə ayrılırlar:

a) Fel düzəldən prefikslər (be-, de-, en-,out-,un-.);

b) İsim düzəldən prefikslər (ex-, arch-, ana-, dys-, per-.);

c) Sifət düzəldən prefiks (cis-.);

d)Zərf düzəldən prefiks (a) və s.

Mənasına görə prefiksləri iki qrupa ayırmaq olar: Təsdiq məna ifadə edən prefikslər və inkar məna ifadə edən prefikslər.

 Prefikslərdən bəhs edərkən onların aşağıdakı təsnifatını qeyd etmək vacibdir:

1) əsl ingilis mənşəli prefikslər və alınma prefikslər;

2) bir nitq hissəsindən başqa nitq hissəsi düzəldə bilən və ya bir nitq hissəsindən başqa nitq hissəsi düzəldə bilməyən prefikslər;

3) təkvalentli və çoxvalentli prefikslər;

4) inkarlıq bildirən və inkarlıq bildirməyən prefikslər. (21, 25)

Prefikslər elə sözdüzəldici morfemlərdir ki, onlar söz kökündən əvvəl gəlir, sözün leksik mənasını dəyişdirir və əksər hallarda onun bu və ya digər leksik – qrammatik sinfə məxsus olmasına təsir göstərmir. İngilis dilində mövcud olan əsil mənşəli prefikslər sayca alınma prefikslərdən azdır. Belə ki, ingilis dilində müxtəlif dövrlərdə başlıca olaraq latın, yunan və fransız dilindən alınma çoxlu sayda prefiks mövcuddur.

 

İstifadə olunmuş ədəbiyyat:

  1. Rəhimə Məmmədova, Filologiya məsələləri – №5, 2014
  2. M. Baloğlanova Müasir ingilis dilinin söz yaradıcılığında prefikslər.
  3. Filologiya məsələləri (AMEA) 2010. N1.
  4. П.М. Каральщук Аффиксальное словообразование в английском  языке. Высшая школа, Москва.
  5. V. Humbolt Bəşər dilləri quruluşunun müxtəlifliyi və bunun bəşəriyyətin mənəvi inkişafına təsiri haqqında. Bakı, Nurlan, 2008.

Açar sözlər:  nitq hissələri, sifət, düzəltmə sifətlər,  şəkilçi,  prefikslər

Ключевые слова: части речи, имя прилагательное, производные прилагательные, суффикс, префикс

Key words:  parts of speech,  adjective,  derivative adjectives, suffix,  prefix

 

Cтруктурно-семантические характеристики производных прилагательных

в английском и азербайджанском языках

Резюме

В статье рассматривается характеристика производных прилагательных в английском и азербайджанском языков и исследование проведено на основании материалов этих языков. В статье также приведено ряд примеров относительно этих вопросов.

 

Structural-semantic classification of derivative adjectives in the English and Azerbaijani Languages

Summary

The article deals with the structural and semantic characteristics of derivative adjectives in the English and Azerbaijani languages and the investigation has been carried out on the basis of the materials of these languages. There have also been given a number of examples concerning these issues.

 

Rəyçi: dos. F.Vəliyeva

 

 


Alməmmədov Şamil

TÜRK DİLÇİLİYİNDƏ CÜMLƏ MƏSƏLƏSİNİN QOYULUŞU

Cümlə haqqında kifayət qədər fikir söylənmiş, elmi məqalələr, dərslik və dərs vəsaitlərində geniş məlumat verilmiş, demək olar ki, cümlə müxtəlif platformalardan tədqiq edilərək çoxlu informasiya toplusu əmələ gətirmişdir. Bizim fikrimizə görə cümlənin əhatəli həm də lokanik tərifini vermək alimlərə müyəssər olmamışdır. Bunun obyektiv səbəbi ondan ibarətdir ki, dil hadisəsi (eləcə də cümlə məsələsi) cəmiyyətin özü qədər zəngin və məzmunludur ki, onu qısa bir tərif cümləsinə sığdırmaq mümkün olmur. İkincisi, zaman keçdikcə elmi araşdırmalar daha dərinləşdirilərək yeni-yeni yanaşmalar meydana gəlir (müasir dilçilikdə cümlənin aktual üzvlənməsində tema, rema kimi anlayışların meydana çıxması).

Ümumi dilçilikdə bu inkişafın işığında türk dilçilərinin cümlə məsələsindəki düşüncələrini nəzərdən keçirməyə praktiki olaraq ehtiyac vardır.

Məlum olduğu kimi Türk dili ölkəmizin bəzi məktəb və Universitetlərində tədris olunur və bu prosesdə qarşıya çıxan problemlərdən biri də türk dilçilərinin cümlə məsələsinə münasibətləridir.

Türk dilində yazılmış əsərlərdə cümlə haqqında başlıca fikirlər qısaca aşağıda­kılardan ibarətdir:

"Kendi kendine yeten bir yargı bir cümle sayılır" (1.522)

"Cümle bir fikri, bir düşünceyi, bir hareketi, bir duyguyu, bir hadiseyi tam olarak bir hüküm halinde ifade eden kelime grubudur".(2.405)

"Duyguları, düşünceleri, olayları tam bir yargı bildirecek biçimde anlatan sözcük dizisine cümle denir" .(3.93)

Məşhur türk dilçiləri Hatipoğlu, H.Eduskun, M.Bilgegil de daxil etmək olar ki, əksər türk dilçiləri cümləni hökmlə eyniləşdirmiş, bununla da məntiqi anlayışla grammatik anlayışlar qarışıq salınmışdır.

Görkəmli fransız türkoloqu Jean Deny'ni də belə alimlədən hesab etmək olar. "Türk Dili Grammerisi" (Osmanlı lehçesi) kitabında Jean Deny cümlənin lingvistik mahiy­yətindən daha çox məntiqi tərəflərinə üstünlük vermişdir. Müəllifə görə "Cümle öbekleri az çok sarahatli bir surette bir hüküm "jugement" ifade etmeğe yarar".(4.772)

Biz türk dilçiliyindən çıxış edərək və bu dildə ərəb sözü olan tərifin (türkçə "tarif") leksik mənasında "tanıtım" mənası olduğunu nəzərə alaraq deyə bilərik ki, yuxarıda qeyd etdiyimiz "tanıtımlar" cümlə haqqında dolğun məlumat vermir. Çoxdan sübut olunmuşdur ki, hökm əlbəttə cümlə şəklində təzahür edir, amma hər cümləni hökm etmək mümkün deyildir. Çoxlu cümlə növlərini misal gətirmək olar ki, burada heç bir hökm bildirilmir. Məsələn, sual cümlələrində eləcə də əmr bildirən cümlələrdə hər hansı bir hökm verilmir, lakin bunlara cümlə deyil deyən olmamışdır. Odur ki, cümləyə hökm bildirən söz birləşməsidir demək də elmi cəhətdən tam deyildir. Cümləyə duyğu bildirən sözlər də demək elmi cəhətdən səhvdir. Məlumdur ki, bir sait və ya bir hecadan ibarət olan nida bildirən hissəciklər də vardır ki, müəyyən hisləri ifadə etsə də onları cümlə ilə bir sıraya qoymaq olmaz. Əlavə edək ki, dilçilikdə iki qütblük prinsipi demək olar ki, əksəriyyət tərəfindən qəbul edildiyindən belə hissəcikləri cümlə kimi qəbul etməyə məntiqi əsas qalmır.

Beləliklə, müasir türk dilçiliyində:

a) məntiqi anlayışlarla dilçilik anlayışları və

b) morfologiya ilə sintaksisin hüdudları elmi əsaslarla müəyyən edilməmiş qalır.

Nəzərə çarpan cəhətlərdən biri də dil hadisələrinə münasibət bildirərkən bizim elmi şüurumuzda artıq bərqərar olmuş forma və məzmun kateqoriyalarının differensial yanaşmama bir sıra məntiqi səhvlərə səbəb olur.

Müasir dilçilik elmində məntiqi anlayışlarla dilçilik anlayışları differensial­laş­mış­dır. Odur ki, bəzən dilçilik məntiqi anlayışlara müraciət etsə də dilçiliklə məntiqi ey­niləşdirmək elmi cəhətdən doğru sayıla bilməz. Türk dilçiliyində cümləyə tərif veri­lər­kən və cümlə hər tərəfli öyrənilərkən daha çox məzmuna, mənaya ağırlıq veri­lir. Odur ki, türk dilində cümlənin quluruşca növündən bəhs edilərkən burada da böl­gü cümlənin bildirdiyi hökmə görə müəyyənləşdirilir. T.Bangıoğlu yazır ki, cümlə "tek yargidan ibarət olabileceği gibi iki, üç ve daha ziyade yargının birleşmesindən meydana gelmiş bulunabilir. Bu bakımdan ilkin iki türlü cümle ayırd ederiz: 1.Basit cümle (phrase simple) bir tek yargıdan ibaret ve bir yüklem olan cümledir. 2. Birleşik cümle (phrase composee) birden fazla yargıdan meydana gelen bir söyleşim topluluğudur". (1.523)

Cümlənin tərifindən məntiqi anlayışlara əsaslanaraq onu "yargı" (hökm) hesab edən dilçilər cümlənin ayrılmaz tərkib hissəsi olan və ən başlıca əlaməti olan pre­di­kativlikdən bəhs etməmişdir. Halbuki, hökmdə predikativlik önəmli ünsürdür. Bun­dan əlavə cümlə intonasiyasına heç toxunulmur, cümlə modallığı isə bu tərifə tama­milə yaddır.

Bu deyilənlərlə yanaşı onu da qeyd edək ki, Türkiyədə çapdan çıxmış orta məktəb kitablarında cümləyə verilən tərif məntiqi anlayışlardan təmizlənmişdir. 6-cı sinif "Türkçe Ders" kitabında cümləyə verilən tərif belədir: "Bir duyguyu, bir düşünceyi, bir dileği ya da bir haberi tam olarak anlatmaya yarayan sözcükler dizisine cümle denir".

Ən sanballı əsər hesab olunan "Müasir Azərbaycan dili" dərsliyində də cümləyə yığcam tərif verilməmiş, izaha üstünlük verilmişdir. Lakin bu kitabda orta məktəb grammatikalarında bu cəhəti nəzərə alaraq, cümləyə belə tərif verilmişdir: "Bitmiş fikir ifadə edən bir neçə sözün birləşməsinə və ya bir sözə cümlə deyilir" tərifi xatırladılmışdır. (6.100)

Qeyd etmək lazımdır ki, F.Fotrunatov, A.A.Şaxmatov və V.V.Vinogradov kimi dilçilər "bitmiş bir fikir" ifadəsi ətrafında mübahisələr etmişlər (bax: Мухин А.А. "Cтрук­тура предложений и их модели" 1.1968).

Azərbaycan dilçiləri cümlənin üç əlamətinin zəruri olduğunu xüsusi vurğula­mış­dır. Adını çəkdiyimiz dərslikdə bu üç mühüm əlamət belə ifadə edilmişdir: "Cümlə üçün üç mühüm əlamətin varlığı vacibdir: predikativlik, bitmə intonasiyası, modallıq. Bu əlamətlər vəhdət təşkil edir və sözlərin, söz birləşmələrinin cümləyə çevirərək fikir ifadə etməsində həlledici rol oynayır" (5.102) Türk dilində yazılmış dilçilik ədəbiyyatlarında bu üç əlamətdən yalnız predikativlik haqqında danışılır. Cümlədə vahid intonasiyanın və modelliyin varola bilməsi ədəbiyyatlarda öz əksini tapmışdır. Halbuki intonasiya məsələsi şifahi nitqdə ellipsisə məruz qalmış cümlələrdə xüsusilə özün göstərir. Belə cümlələrə müasir türk yazı və danışıq dilində tez-tez təsadüf olu­nur. Predikativlik "İzahlı dilçilik lüğəti"ndə belə açıqlanmışdır: "Müəyyən məzmunun ifadə olunan fikrin obyektiv aləmlə əlaqəsinin dildə (lingvistik) ifadəsi. Predikativ­liyin grammatik ifadə vasitələri zaman kateqoriyası, şəxs kateqoriyası və modallıq kateqoriyasıdır. Ona görə zaman kateqoriyasıdır ki, xarici aləmə məxsus bütün hadisələr müəyyən zamanla əlaqədar dərk olunur. Ona görə şəxs kateqoriyasıdır ki, hər bir söyləm mütləq üç şəxsdən biri ilə əlaqələnir. Ona görə modallıq kateqoriya­sıdır ki, hər bir söyləmi deyən şəxs mütləq öz münasibətini də bildirmiş olur". (7.220)

Rus dilçilik ədəbiyyatında modallıq türk dilindəki cümlələrdə ən vacib ünsür hesab olunur. "Бесспорным признается лишь то что модальность как неотъем­ле­мый компонент предикативности является свойствам предложения в целом." (8.12)

Predikativlikdən danışarkən A.N.Baskakov göstərir ki, (məsələyə tema, rema açısından baxaraq) ki, "Beləliklə, predikativ quruluşda məlum olmadan mübtədadan, məlum olmayan xəbərə keçid prosesi vardır (mövcuddur) və nəticədə cümlə yeni informasiya ifadə edir ki, bu da kommunikativliyin əsasını təşkil edir". (8.12) 

Modallıq ümumiyyətlə, dilçilik tarixində elə də böyük tarixi olmayan məntiqi istilah olub dilçilər tərəfindən tez-tez müraciət olunan anlayışdır. Modallıq, onun ob­yek­tiv və subyektiv cəhətləri son zamanlarda geniş şəkildə predikativliyin tərkib his­səsi kimi örənilməyə başlanılmışdır. Lakin cümlə və modallıq əlaqələri türk dilçi­liyində indiyə qədər tədqiqata cəlb olunmamış olaraq qalır. A.N.Baskakov öz kita­bında "Bütünlükdə cümlənin başlıca xüsusiyyətini təşkil edən predikativliyin ayrıl­maz komponentidir" (8.12). Cümlənin sual təsdiq yaxud inkarlıq ifadə etməsi birbaşa modallıq anlayışı ilə bağlıdır ki, bu barədə türk dilçiliyində yazılara rast gəlirik.

Türkologiyada cümlənin əsas və vacib üzvlərinin mübtəda (özne) və xəbər (yük­lem) olduğunu demək olar ki, bütün dilçilər qəbul edir. 1909-cu ildə nəşr edilmiş "Türk Dilinin Sintaksisi" kitabında R.Rüstəmov xəbərin rolunu göstərməklə yanaşı onun qram­matik cəhətdən mübtədadan asılı olduğunu bir daha təsdiqləmişdir. (9.60) Doğru­dur təktərkibli cümlələr də vardır ki, bu grup cümlələr həmişə mübahisə mövzusu olmuşdur. Lakin türk dilçiliyində cümlə üzvləri və mürəkkəb cümlə məsəsləsi daima mübahisə mövzusu olaraq qalır.

Türk dilində yazılmış dərslik və dərs vəsaitlərində cümlə üzvlərinin sayı Azərbaycan dilində olduğu kimi beş deyil dörd olaraq göstərilir. Cümlə üzvləri sırasında bizim alışdığımız "Təyin" cümlə üzvünə təsadüf etmirik. Bunun səbəbinə aid düşüncələrimizi qeyd etməyə ehtiyac duyuruq. Əlavə edək ki, söz birləşmələrindən bəhs edərkən "Belirtən" (Təyin) istilahına rast gəlmək mümkündür. Lakin cümlə içərisində təyin təyin etdiyi cümlə üzvü ilə bir yerdə araşdırılır. 1991-ci ildə İstanbulda çap edilmiş çox da böyük olmayan kitabda ("Türkçede cümle yapısı" İst.1991) başlıca məqsəd türk dilindəki cümlə növlərinin grammatik təhilinə həsr edilmişdir. Orada təhlil edilmiş bu cümləyə diqqət edək: Misal: "Bir ülkeyi tahrip edən şey, yetersiz devlet memurudur". Müəllifə görə: a) yetersiz devlet memurudur = yüklem (xəbər) (10.66) b) bir ülkeyi tahrip edən şey = özne (mübtəda). Bu cümlədə təyin təyin etdiyi söz birləşməsi ilə birlikdə bir cümlə üzvü kimi qəbul olunmuşdur.

Bunun iki səbəbi vardır: 1.əşya ilə onun atributunu bildirən sözlər bir cümlə üzvü ki­mi ələ alınır. Deməli, əşyanın əlamət və keyfiyyəti əşyadan ayrılmır, onun varlıq for­ması kimi qeyd olunur. Buradan da belə bir qənaətə gəlmək olar ki, əşya və onun əla­mət, keyfiyyət anlayışları elmi təfəkkürdə differensasiyaya uğramamışdır. Odur ki, əşya bildirən və müxtəlif cümlə üzvü olan (mübtəda, tamamlıq, ismi xəbər) sözlərdən əvvəl gəlib onu izah edən söz həmin sözlərlə bir yerdə bir cümlə üzvü kimi araşdırılmışdır.

İkinci səbəb isə Türk dilçiliyində morfologiya ilə sintaksisin hüdudlarının tam olaraq müəyyənləşdirilməməsidir. Bunun nəticəsi olaraq söz birləşməsi morfolo­gi­yada öyrənildiyindən təyin həmin söz birləşməsinin tərkib hissəsi kimi morfologiyada qeyd olunsa da sintaksisdə bütöv söz birləşmələri bir cümlə üzvü kimi öyrənilmişdir (I növ təyini söz birləşməsi də buraya aiddir). 

Cümlə üzvlərinin adlandırılmasında da türk dilçiliyində vahid terminoloji fikir bərqərar olmamışdır. "Türkçenin Grammeri" kitabında aşağıdakı üzvlər vardır: A.Yüklem. B.Kimse. C.Nesne. D.İsimleme. E.Zarflama. (1.50) 

"Sözlü ve yazılı anlatım" kitabında cümlə üzvləri belə adlanır: 1.Yüklem (Xəbər) 2.Özne (Mübtəda) 3.Nesne (Vasitəsiz tamamlıq) 4.Tümleçler (Zərflər) (3.94)

Türk dilçiliyində cümlənin baş üzvləri Mübtəda və Xəbər (Özne ve Yüklem) ən vacib cümlə üzvü kimi qeyd olunsa da cümlə üzvlərinə aid yuxarıda verdiyim ad terminlər göstərir ki, bütün hallarda Xəbər (Yüklem) cümlənin başlıca üzvü kimi digər üzvlərdən daha önəmli üzv kimi qəbul edilmişdir və "Yüklem yargının, dolayısıyla cümlenin düyümlendiği kelimedir". (T.Bangıoğlu 524)

"Yüklem Türkçede cümlenin temel öğesidir" (A.H.Par. 94) kimi təriflərə rast gəlirik. Cümlə təhlilində xəbərdən çıxış edərək və ona sual verərək cümlənin digər üzvlərinin aşkarlamaq mümkün olduğuna, eləcə də zaman, növ, şəxs və s. şəkilçilər qəbul edərək zəngin anlayış ifadə etdiyinə görə xəbər cümlənin "düğüm" nöqtəsi hesab olunur.

Jean Deny də cümlədə xəbərin rolunu şişirdərək onu ən vacib element hesab edir. Müəllif cümlə üzvlərinin sıralanmasını və ən sonda xəbərin gəlməsini əsas tuta­raq belə bir iddia irəli sürür ki, "Bir kelime öbeğinde her tâli unsur esas unsurlerden evvel gelir". (710)

Alim cümlədə sözlərin sırasında ən vacib cümlə üzvünün xəbər olduğunu onunla əsaslandırır ki, Türk dilinin cümlə quruluşunda təyin olunan və təyin edən sözlər vadır ki, onlardan təyin olunan sonda təyin edən isə ondan əvvəl gələrək onu izah edir. Bu məntiqə görə xəbər söz dizisində ən sonda gəldiyindən cümlədəki sözlər nəticə etibarilə xəbəri bu və ya digər şəkildə "təyin" etdiyinə görə o ən önəmli cümlə üzvü hesab olunur.

Cümlə üzvlərini xarakterizə edərkən Azərbaycan alimləri cümlə üzvlərinin gram­matik xüsusiyyətini nəzərə alaraq mübtədanı müstəqil üzv, xəbəri isə mübtə­da­dan asılı üzv kimi qeyd edirlər. "Müasir Azərbaycan dili" kitabında oxuyuruq: "Müb­təda cüttərkibli cümlənin elə bir üzvüdür ki, grammatik cəhətdən cümlənin digər üzvlərdən asılı deyildir".(6.133) Xəbəri isə belə xarakterizə etmişdir: "Xəbər cüt­tərkibli cümlənin ele bir baş üzvüdür ki, grammatik cəhətdən yalnız mübtədadan asılı olub, mübtədanın ifadə etdiyi əşyanın əlamətini (geniş mənada) bildirir, adətən, felin dəyişən şəkilləri ilə həmçinin adlarla və ad birləşmələri ilə ifadə olunur. Xəbərin qrammatik cəhətdən mübtədadan asılı olması onun şəxsə və kəmiyyətə görə mübtəda ilə uzlaşması deməkdir" (6.145)

Görünüdüyü kimi cümlə üzvlərinin cümlədəki rolu barəsində Türk və Azərbaycan dilçiliyində tamamilə əks elmi görüşləri mövcuddur ki, bu da türk dilinin tədrisi prosesində müəyyən anlaşmazlıqlara səbəb olur. Cümlənin baş üzvlərinin yüklem (birinci sırada - Ş.A) və özne olmasını qəbul edən A.H.Par xəbərin rolunu şişirtməsini belə izah edir: "Bir cümlede özneyi bulmak için yüklem olan sözcüğün kökü alınır; kök fiil soyundan ise köke ünlü uyumuna görə "en, an" ekini getirip "kim?" yada "ne?" sorusunu sorarız, soruya yanıt verən sözcük öznedir". Örnek:

"Melek sessizce ağlıyordu" cümlesinde "ağlıyordu" yükleminin kökü "ağlayan"dır. Bu kökü ünlü uyumuna göre "an" ekini getirip "ağla+y+an?" sorusunu sorarız. Bu soruya yanıt veren sözcük  "Melek"tir ve öznedir. (3.95)

Cümə təhlilində "yüklem"dən başlayaraq digər üzvlərin aşkarlanması, həmçinin feli xəbərdə bir sıra grammatik elementin olması (zaman, növ v.s) Türk dialektik əbəbiyyatında ona önemli, birinci dərəcəli yer ayrılmasına gətirmişdir.

Yuxarıda da qeyd etdiyimiz kimi Azərbaycan dilçiliyində cümlədə sözlərin müəyyənləşdirilməsində cümlədəki vəzifələrindən bəhs olunduqda birinci növbədə bu sözlərin qrammatik xüsusiyyətlərinə fikir verilir. Məsələyə yaxınlaşmanın başlıca fərqli cəhəti bundan ibatətdir.

Müasir Türk dilçilik ədəbiyyatlarında ənənəvi dilçiliyin təsirlərini də görmək mümkündür. Türkiyədə türk dilçilərinin "Hocası" hesab olunan Prof. Muharrem Ergin belə bu təsirdən qurtara bilməmişdir. Onun "Türk Dili" kitabında "Cümle Tahlili" bölməsində "Cümle Unsurleri" istilahını işlədərək cümlənin xəbərinə "fiil", mübtədasına isə "fail" adını vermişdir. Halbuki, "fiil" və "fail" ərəb dilçiliyinə aid olub bu gün Türk dilindəki cümlələrin təhlilində istifadə etməyə əl vermir. Doğrudur M.Ergin bəzən "Yüklem" istilahından istifadə etmişdir. Amma ən çox yuxarıda adını çəkdiyimiz istilahlar üstünlük təşkil edir.

İstər cümlə təhlilində, istərsə də dil hadisələrinin araşdırılmasında bu tip meyllərə rast gəlmək olur. Morfologiya ilə sintaksisin hüdudlarının müəyyən olunmaması eləcə də nitq hissələri ilə cümlə üzvləri hüdudlanmaması üzündən cümlə məsələsinin izahında sözün quruluşu ilə bağlı olan və onları əks etdirən "fiil" "fail" terminləri kimi sözlər sintaksisə gətirilmişdir.

M.Ergin "Türk Dili" kitabında örnek verdiyi aşağıdakı cümlə təhlilini eynilə təqdim edirik:

"Az zamanda │çok ve büyük işler│yaptık".

Cümle unsurları:

Bu bir fiil cümlesidir. Yaptık fiil, çok ve büyük işlernesne (vasitəsiz tamamlıq - Ş.A), az zamanda yer tamamlayıcı bir gizli faildir". (2.421)

Bu təhlildə nesne (vasitəszi tamamlıq cümle üzvlərinə aid termin olsa da fiilfail sözləri sintaktik hadisələr əks etdirməyən morfloji istilahlardır.

K.Atatürkün məşhur "Hayatta│en hakiki mürşid│ilimdir" cümləsinin təhlilini verən M.Ergin yazır ki, "Bu bir isim cümlesidir. Bu cümlede çizgilerle gösterildiği gibi üç unsur mevcuttur.

Birinci unsur ilimdir parçasıdır. Bu unsur yüklem'dir. Bu yüklem iki parçadan oluşmuşdur: ilim  isim, -dır fiil kısmıdır". (2.417)

Müəllifə görə  -dır şəkilçisi feldir. O, bunun şəkilçinin, yaxud leksik vahidini oldu­ğu­nu bilməkdən deyil, sadəcə olaraq yuxarıda da qeyd etdiyimiz kimi ənənəvi dilçi­likdən gələn bir meylin nəticəsidir. Türk dilinə aid yazılmış əsərlərdə bizə məlum olan sinxron və diaxron metodların elmi ictimaiyyətdə differensial olaraq qəbul edilməməsi şəkilçinin tarixiliyi nəzərə alınaraq söz kimi qəbul edilməsinə səbəb olmuşdur. Türkologiyada xəbərlik kateqoriyasının dördvariantlı şəkilçisi -dir tarixdən turur felindən törəmiş olduğu tarixi dilçilikdə məlumdur. Beləliklə, "Sən çocuksun" sözünün sonundakı  -sun şəkilçisinə "əvəzlik" deyərək onu təhlil edək o zaman; Birin­cisi məlumdur ki, -sın, -sin, -sun, -sün xəbərlik şəkilçisi "sen" əvəzli­yi­nin tarixən mücər­rəd məna (grammatik məna) kəsb edərək şəkilçiyə çevrilməsi yolu ilə düzəlmişdir.

İkincisi, -dır şəkilçisini leksik vahid olaraq qəbul etmiş olsaq belə o zaman cümlə təhlilində ona fel yox, "yüklem" deyə idik.

Yeri gəmişkən qeyd edək ki, Türk dilin tədqiqində sinxron və diaxron metod­ların hüdudlarının ayrılmamasını da bütün dilçilik əsərlərində görə bilərik.

Mürəkkəb cümlə məsələsi də türk dilçiliyində bu günə qədər öz həllini tapma­mış qalmaqdadır. Burada iki istiqamətin daha çox problemli olduğunu vurğulamaq lazımdır.

1. Məsələn, fel, sifət və feli bağlama tərkibli cümlələrin dilçilik ədəbiyyatlarında hələ də cümlə hesab edilməsi və belə cümlələrin mürəkkəb quruluşa malik olduğunun israrı;

2. Tabeli mürəkkəb cümlələrin türk ədəbi dilində xarakterik olub olmaması məsələsi.

Uzun illər "Türk dili" jurnalında bu ikinci bəndlə əlaqədar araşdırmalar aparılmış bir sıra ədəbi əsərlərdən statistik məlumatlar toplanaraq göstərilməyə çalışılmışdır ki, tabeli mürəkkəb cümlələr türk ədəbi dili üçün xarakterik olmayıb Hind Avropa dillərinin təsiri ilə dilə cümlələr "girmişdir".

Tərkiblərin cümlə kimi qəbul edilərək mürəkkəb cümlə əmələ gətirməsinə aid T.Bangıoğlunun "Türkçenin Grammeri" kitabında verdiyimiz aşağıdakı örnək demək olar ki, türk dilçilərinin əksəriyyətinin fikrini ifadə edir.

Müəllif 547-ci səhifədə "Birleşik cümlenin çeşitleri" bölməsində belə yazır: "Baş cümleyle anlamca ilgili, fakat onunla aynı hizada bir ikincil cümleden meydana gelen birleşik cümleyle yanyana birleşik cümle (please compose coordone) deriz". Burada ikincil cümle yancümle adını alır: "Çantasını alıp evden çıkmış".(1.547)

Son zamanlar dilçilər türk xalqları üçün "Ortaq dil"ə zərurət yarandığını müxtəlif yazılar və toplantılarda qeyd etməkdədirlər. Xüsusilə, birbirnə çox yaxın olan bu iki dilin müştərək inkişafına da tarixi şərait yaranmışdır. Bu tarixi şəraiti dəyərləndirərək dilçi alimlər də müəyyən real təşəbbüslər edə bilərlər. Onların arasında məqalədə qeyd etdiyim problemlər barəsində də ortaq fikrə gələrək türk dilinin tədrisini daha da effektli etmək mümkündür.

 

Ə D Ə B İ Y Y A T

1. T.Banguoğlu. Türkçenin Grameri. Ankara 1995

2.M.Ergin. Türk dili. İst.1994

3.A.H.Par. Sözlü Yazılı Anlatım. İst 1983

4.Jean Deny. Türk Dili Grameri (Osmanlı lehçesi). İst.1941

5.M.Gül, M.Köktürk. Türkçe ders kitabı. Ankara 1996

6.Ə.Abdullayev, İ.Seyidov. A.Həsəsnov Müasir Azərbaycan dili. Bakı 1972

7. M.Abilov, Z.Verdiyeva, F.Ağayeva. İzahlı dilçilik terminləri. Bakı 1989

8. Баскаков А.Н. Предложение в современном турецком языке. М. 1984

9.R.Rüstəmov. Türk dilinin sintaksisi. B.2009

10. A.Beserek. Türkçede cümle yapısı. İst.1991

XÜLASƏ

Məqalə Türk dilçiliyinin aktual məsələsi olan "Cümlə" probleminə həsr edilmişdir. Türk dilçiliyində cümlə məsələsində məntiqi yanaşmanın mahiyyəti açılmış onun grammatik anlayışlara uyğunluğu məsələsi araşdırılmışdır.

Tərkibli cümlələrin mürəkkəb cümlə hesab edilməsinin səbəbləri də gözdən keçirilmişdir.

 

Rəyçi: fen. Əliyeva E.


MəmmədovaGünayFəxrəddin qızı

TƏRCÜMƏDƏ REALİLƏRİN VERİLMƏSİ ÜSULLARI

Realilər xalqın adət və ənənəsindən, məişətindən уаrаnаn sözlərdir. Dilçilikdə işlənən reali termini latın mənşəli söz olub «realis» (maddi, cismi, real) - «şey, əşya» mənalarını verir. Azərbaycan dilçiliyində bu termin reali (realilər) və realiya (realiyalar) formalarında işlədilir.

Əslində bu termin reali formasında işlənməlidir, çünki bu söz orijinalda (latın dilində) realis sözüdür. Burada reali sözün kökü, -s isə cəm şəkilçisidir. Belə olan halda bu terminin Azərbaycan dilində «reali» kimi işlədilməsi məqbul sayıla bilər. Rus dilində işlənən realiya termini «предмет, вещь» mənalarını verir. Rus dilinə bu termin cəm formada «realiya» şəklində keçmişdir. Reali termininin Azərbaycan dilçiliyində bu cür izahı verilmişdir: Realilər – 1) xarici dilçiliyin (ekstralinq­vistikanın) öyrəndiyi müxtəlif ictimai, siyasi, etnoqrafik, psixoloji və s. amillər; 2) sözün nominativ mənası üçün maddi mədəniyyət əşyaları. Tərcümə sahəsinə bu terminin verilmiş izahının ikincisi yəni sözün nominativ mənası maddi mədəniyyət əşyaları işlənir. Rus dilində bu termin çoxdan işlədilməkdədir. A.F.Fyodorov bu termin altında “başqa dillərdə ekvivalenti olmayan xüsusi milli sözlər” nəzərdə tutur.

S.V.Vlaxov isə yazır ki, realilər «başqa xalqa məxsus spesifik anlayışlar bildirən» söz qruplarıdır. V.S.Vinoqradov realilərə tərif vermədən əvvəl fon informasiyası barədə qeyd edir: müəyyən millət üçün xarakterik olan sosial maddi mədəniyyətin həmin milləti təmsil edən kütlə tərəfindən qəbul olunaraq onun dilində inikas olunmalıdır. О realiləri təyin etmək üçün tərkibində fon məlumatı olan söz qruplarını müəyyənləşdirir və bura «milli birliyin tarixinə və dövlət quruluşuna aid spesifik faktlar, onun coğrafi mühitinin xüsusiyyətlərini, keçmiş və indiki dövrlə bağlı maddi mədəniyyətə aid xarakterik əşyaları, etnoqrafik və folklor anlayışlarını və s.»daxil edir.

Həmin termin və onun bildirdiyi məfhum Azərbaycan dilçiliyində demək olar ki, son illərdə işlədilməyə başlamışdır. Reali termini və onun bildirdiyi anlayışa biz N.Xudiyevin əsərində rast gəlirik. Realilərlə əlaqədar о qeyd edir ki, hər hansı bir xalqın özünəməxsus məişət tərzi, milli adət-ənənələri, koloriti, hətta mifik təfəkkürü ilə bağlı leksik vahidlər xalqın bədii ədəbiyyatında da öz əksini tapır. Deməli hər hansı xalqın dilində, bədii ədəbiyyatında işlənən onun məişəti, milli təsərrüfatı və s. ilə bağlı sözlər realilər adı altında qruplaşdırılır (5,143).

Realilər ən çox bədii ədəbiyyatın tərcüməsi ilə yayılır. Belə ki, ədəbiyyatın milliliyini və xəlqiliyini tamamlayan vasitələrdən biri də realilərdir. Buna oxşar fikirlər S.V. Vlaxovun əsərində də vardır. Vlaxov realiləri aşağıdakı kimi səciyyələndirir: realilər xalq dili sözləri olub, coğrafi mühitə, mədəniyyətə, maddi məişətə, yaxud xalqa, millətə, ölkəyə, qəbiləyə aid əşya, anlayış və hadisələrin adlarıdır.Beləliklə, realilər yerli və tarixi koloritin daşıyıcılarıdır. Bu səviyyəyə malik leksik vahidlərin başqa dillərdə qarşılıqları yoxdur. Müəllifin qeydlərində reali adı altında tanınan leksik vahidlərin ətraflı elmi səviyyəsi verilmişdir. Realilər milli xarakterli məişətlə bağlı əşyaların, mücərrəd varlıqların adını ümumiləşdirir, əks etdirir. Realilər elə leksik vahidlərdir ki onları başqa dilə tərcümə etmək mümkün olmur.

Realilər ən çox bədii tərcümə ilə bağlı yada düşür. Bu leksik vahidlər bir tərəfdən bədii əsərlərin tərcümə olunduğu dili zənginləşdirir, digər tərəfdən isə əsərin mənsub olduğu xalqın milli koloritini, adət-ənənələrini, məişət tərzini, mifolo­giyasını, milli təfəkkürünü, hətta tarixini yaşadır, onu yaşadan zamanın ictimai-siyasi ahəngini özündə əks etdirir.

S.V. Vlaxov yazır ki, reali yarandığı dilin daşıyıcısı olan xalqa məxsusdur, çünki о, həmin dildə meydana gəlmişdir (10,71).

Realiləri başqa dillər qonaq kimi qəbul edir, bunlar həmin dildə ola bilsin ki, az müddətə qalsın. Elə hallar da olur ki, reali keçdiyi dildə həmişəlik qalır. Bu tərif bir çox cəhətdən reali anlayışını əhatə edir. Lakin müəllifin belə bir fikri ilə razılaşmaq olmur ki, realilərin başqa dillərdə qarşılığı yoxdur. Bir məfhumun heç bir başqa dildə olmamasını yoxlamaq çətindir. Bunun üçün bütün dünya dillərini tutuşdurmaq lazım gələrdi. Buna görə də Vlaxov və digərləri tərəfindən realilərə verilən tərifin müəyyən qədər dəqiqləşdirilməsinə ehtiyac olduğu meydana çıxır. A.V. Fyodorov da realiləri başqa dillərdə ekvivalenti olmayan xüsusi milli sözlər kimi qəbul edir. Müəyyən leksik-semantik qruplar üzrə aparılan tutuşdurmalar nəticəsində bir vaxtlar, məsələn: rus geyim, yemək, məişət əşyalarının Azərbaycan dilində qarşılığı yaranmışdır. Buna misal olaraq borş, kotlet, bulka, sup kimi sözləri göstərmək olar. Ruslarla sosial-iqti­sadi və mədəni əlaqələrlə həmin yeməklərin Azərbaycan dilində qarşılığı yaran­mış­dır. Buradan belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, realilər dəyişkənliyə malikdir. Müəyyən tarixi inkişaf prosesində reali başqa dilin ümumi leksik vahidinə çevrilə bilər.

E.Allahverdiyeva realilərin tərifini bu şəkildə vermişdir: realiyalar iki dilin leksik səviyyədə tutuşdurulmasında, yaxud dildən digərinə tərcümə prosesində müəy­yənləşdirilir. Bir xalqın dilində işlənən, həmin xalqın maddi mədəniyyətinə, məişə­tinə, coğrafi mühitinə, ictimai tarixi xüsusiyyətlərinə aid əşyaların adını bildirən konkret, başqa bir dildə işlənməyən, tərcüməsi izah tələb edən sözlər, obyekt dilə münasibətdə mənbə dildə olan realiyalardır (1,75). Bu tərif əvvəlki müəlliflərin tərifinə nisbətən əhatəli və dəqiqdir.

Realilər aşağıdakı leksik-semantik qruplara bölünür: coğrafi və etnoqrafik realilər, folklor və mifoloji anlayışlar, məişət realiləri, ictimai və tarixi realilər. Bu qruplar da yarım qruplara bölünür.

Onomastik vahidlər - xüsusi adlar və tərcümə olunmayan sözlərdir. Bunlar da işdə leksik-semantik qruplara bölünür: insan adları, coğrafi adlar, şəhər adları qəzet və jurnal adları, gəmi və təyyarə adları, firma və şirkətlərin adları.

Qeyd olunmalıdır ki, tərcümə ədəbiyyatı ilə dilimizə keçən realilərin ən mühüm xüsusiyyəti, onların yazılı və şifahi nitqdə özünəməxsus, daha çox milli predmet, hadisə və ya əlamət bildirməsilə xarakterizə olunur. Belə bir prosesdə realilərin semantik cəhəti öz təyin sahəsini reallaşdırır. Leksik məzmun isə onun dildə işlənmə tezliyini (və yaxud ölçüsünü, dərəcəsini), fəal və ya qeyri-fəallığını özündə cəmləşdirir. Realilərin quruluşu isə ən çox onların məzmunu ilə bağlıdır. Məzmun isə semantik funksiyadır və bu funksiya da realilərin strukturunu müəyyənləşdirir, onu tamamlayır. Heç də təsadüfi deyilməmişdir ki, «... hər biri özünəxas  məzmuna malik dil vahidləri fikrin daxili formasını əmələ gətirir».

Məzmun və forma arasında həmişə dialektik vəhdət mövcud olduğu kimi, sözün semantikası və quruluşu arasında da həmin əlaqə mövcuddur. Çox zaman bunlar bir-birini tamamlayır; yəni kontekstdə realinin quruluşu onun semantikasını, semantikası isə quruluşunu tamamlayır. Odur ki, realiləri struktur baxımından iki qrupa ayırmaq olar.

1. Tərcümə ədəbiyyatı vasitəsilə dilimizə keçən realilər, quruluşca çox zaman sabit olur, yəni orijinaldakı kimi verilir. Bu zaman məzmunun da bütövlüyü, tamlığı təmin olunur. Buna misal olaraq «Abidos gəlini» poemasından bir nümunə göstərə bilərik:

Nor can they waft to Mecca’s shrine

More thanks for life, than I for thine

Who blest thy birth, and bless thee now.

Sən doğulan zaman qızım, nə deyim

О Məkkə evinə mənim verdiyim

Nəzir qədər nəzir verməmiş heç kəs.

And be that thought thy sorrow’s balm,

So may the Koran verse dishlay’d

Upon its steel direct blade.

In danger’s hour to guard us both.

Qoy mənim bu niyyətim dərdinə məlhəm olsun

Qılıncına yazılmış

Qadir Quran ayəsi qoy mənə həmdəm olsun,

Qorusun eşqimizi hər bəladan, xətadan,

Qılıncımın odundan qoy ərisin his, duman.

Burada verilmiş Quran, Məkkə sözləri orijinalda olduğu kimi mühafizə edilib saxlanmışdır.

2. Bəzən tərcümə prosesində realilər formaca dəyişikliyə uğrayır. Bu, əlbəttə təsadüfən edilmir, realilərin məzmununu saxlamaq üçün onun forması sintaktik şəraitə - Azərbaycan dilinin qrammatik təbiətinə uyğunlaşdırılaraq verilir.

Tərcümə olunan əsərlərdə işlənən realilərin əhəmiyyətini aşağıdakı kimi qrup­laşdırmaq olar: Realilər dilin leksik sistemində xüsusi yer tutur, tərcümə ədəbiy­yatında işlənərək həmin tərcümənin mənsub olduğu dilin lüğət tərkibini zəngin­ləşdirir, inkişaf etdirir. Realilər əsərin mənsub olduğu xalqın adət-ənənələri, milli koloriti, geyim tərzi, dini mərasimləri və s. haqqında geniş məlumat verir. Realilər əsərin mövzusunun bağlı olduğu dövr haqqında, həmin dövrün tarixi xüsusiyyətləri, sosial-iqtisadi münasibətləri haqqında oxucuda geniş təsəvvür yaradır (7,138). Reali­lərin tərcümədə verilməsinin üsulları müxtəlif müəlliflər tərəfindən göstərilmişdir.

Tərcümə sahəsində məşhur rus mütəxəssisi A.Fyodorov realinin obyekt dildə verilməsinin dörd üsulunu göstərmişdir: 1) transliterasiya (tam və yaxud qismən): 2) realinin yeni söz və söz birləşməsi ilə verilməsi; 3) realinin ifadə etdiyi mənada yaxın məzmuna malik sözlə verilməsi (təxmini tərcümə); 4) hinonimik və ya ümumiləşdirilmiş təxmini tərcümə üsulu.

A.V.Fyodorovun realilərin obyekt dildə verilməsi haqqında iki, üç və dördüncü bənddəki fikirləri ilə razılaşmaq çətindir. Çünki, A.V.Fyodorovun təklif etdiyi hər üç üsul reali haqqında anlayışı tamamilə dəyişdirir və onu təkzib edir. Belə halda reali reali olmaqdan çıxır.

Bu ona bənzəyir ki, rusların lantisini azərbaycanlıların çarığı ilə əvəz edən, yaxud Don kazaklarının xutorunu azərbaycanlıların kəndi sözü ilə əvəz edəcək. Realilərin bədii tərcümədəki «düzü» bu cür tərcümə və ekvivalent tapma ilə alt-üst olur. Xutor sözünün tərcümədə işlənməsi oxucuya çox söz deyir. Bununla kazak xutoru haqqında oxucuda əyani obraz yaranır. Yaxud rus dilində «medevuxa» sözü vardır. Bu terminlə baldan düzəldilmiş cecə arağına bənzər bir içki bildirilir. Bu içki rus kəndləri üçün tipikdir. Bunu nə mors, nə də samoqon sözləri ilə vermək mümkündür. Ona görə də medevuxa sözü tərcümə zamanı obyekt dildə verilir və onun haqqında müəyyən izah əlavə olunur. Realilərin obyekt dildə verilməsi haqqında fikirlər başqa müəlliflərin əsərlərində də vardır.

S.Vlaxov və S.Florin isə realilərin obyekt dildə verilməsinin altı üsulunu təklif edir: 1) trankripsiya; 2) kalka; 3) yeni sözün yaradılması; 4) mənimsəmə; 5)  təxmini tərcümə; 6) təsviri tərcümə.

Burada realilərin obyekt dildə verilməsinin daha çox üsulu göstərilmişdir. Bununla əlaqədar göstərmək lazımdır ki, kalka üsulu, yeni sözün yaradılması hesab olunur. Təxmini tərcümə, təsviri tərcümə üsulları da təklif oluna bilər.(10,81)

V.Vinoqradov realilərin obyekt dildə verilməsinin dörd üsulunu qeyd edir: 1) transkripsiya (transliterasiya); 2) hiponimik tərcümə; 3)oxşatma; 4)  perefrastik (təsviri), eksplikativ tərcümə.

E.Allahverdiyeva realilərin obyekt dilində verilməsinin dörd üsulunu müəy­yənləşdirmişdir: 1) realilərin fonetik tərkibinin tam saxlanılması şərti ilə obyekt dildə verilməsi; 2) realilərin mətndə eynilə saxlanılması ilə yanaşı onlara aid izahın mətndən kənarda, məsələn, səhifənin axırında, kitabın sonunda verilməsi; 3) realilər mətndə eynilə saxlanılır və eyni zamanda mətndə də izah edilir; 5) reali obyekt dildə mövcud olan yaxın mənalı sözlə əvəz olunur. Bu halda orijinalda realinin varlığı oxucuya məlum olmur, tərcümədə verilmiş söz dildəki müstəqim mənada başa düşülür.

Burada verici bənddə söhbət realinin transkripsiya və ya transliterasiyasından gedir. Məlumdur ki, transliterasiya dedikdə bir əlifba sistemi əsasında yazılan mətn (birləşmə, heca, səs) başqa əlifba sisteminə məxsus vasitələrlə əksetdirmədir. Dördüncü bənddə realinin obyekt dildə mövcud olan yaxın mənalı sözlə əvəz edilməsinə gəldikdə isə qeyd etmək lazımdır ki, bu üsul çox vaxt özünü təcrübədə doğrultmur. Belə bir misala müraciət edək. Rus dilindən bədii ədəbiyyatın tərcüməsində «lanti» sözü Azərbaycan dilinə «çarıq» kimi verilmişdir. Lakin lanti öz materialına və tikilişinə görə azərbaycanlıların çarığından tamamilə fərqlənir. Azərbaycan dilində kabab, dovğa, ayran kimi realilərin rus və qərbi Avropa dillərində qarşılığı tapılmaz.(8,94) Bu qəbildən olan realilərin obyekt mətndə verilməsinin düzgün yolu budur ki, onları Azərbaycan dilindəki formada verib mötərizədə yaxud sətrin sonunda, əsərin axırında izahı verilsin.

Realilərin tərcümə zamanı obyekt dildə verilməsi haqqında ayrı-ayrı müəlliflərin fikri ilə tanışlıqdan sonra biz belə nəticəyə gəlirik ki, realilərin obyekt dildə verilməsinin aşağıdakı üsulları daha məqsədəuyğundur: 1) Realilərin tərcüməsinin transkripsiya və transliterasiya üsulu (tam və ya qismən); 2) realilərin yeni söz və söz birləşməsi ilə verilməsi; 3) Realilərin izahla tərcüməsi; 4) İzahın qismən səhifə altında və qismən mətn daxilində verilməsi; 5) Realilərin mətndə izah olunması; 6) Realilərin təxmini tərcümə olunması.

 

ƏDƏBIYYAT

  1. Allahverdiyeva E. Bədii tərcümədə leksik-frazeoloji və struktur-semantik ekvivalentlik.Bakı, 1987.
  2. Арнолд И.В. Стилистика современного английского языка. Ленинград, 1991.
  3. Cəfərov S. Müasir Azərbaycan diliBakı, 1985.
  4. Федоров A.B. Основы обшей теории перевода. Москва, 1968.
  5. Xudiyev N. Azərbaycan ədəbi dilinin zənginləşmə yolları.Bakı, 1987.
  6. Qubatov Ə. Tərcümədə realilərin ifadə xüsusiyyətləri.II tədqiqlər AEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu, Bakı, 2000.
  7. Rzayev Ə. İngilis poeziyasının Azərbaycan dilinə tərcüməsi məsələləri. Bakı, 1969.
  8. Rzayev Ə. Tərcümədə milli kolorit«Ədəbiyyat və incəsənət». Bakı, 1967.
  9. Tərcümə ədəbiyyatı və ədəbi dilimiz.Bakı, Bilik cəmiyyəti, 1991.
  10. Влахов С., Флорин С.  Непереводимое в переводе.  Moskva, 1986.

Açar sözlər: bədii tərcümə, milli adət-ənənələr, reali termini, tərcümə növləri, leksik vahidlər

Ключевые слова: художественный перевод, национальные обычаи, термин реалия, виды перевода, лексические единицы

Key words: literary translation, national traditions, term realia, types of translation, lexical units

 

Резюме

Реалии – это слова, произошедшие из повседневных народных традиций. Реалии – это часть национального колорита. Они больше всего упоминаются в художественном переводе. Эти лексические единицы с одной стороны обогощают язык перевода художественного произведения, а с другой стороны сохраняют в себе национальный колорит, традиции, мифологию, национальное мышление, даже историю народа, отражая в себе общественно- политическую гармонию своего времени. Реалии делятся на нижеследующие лексико – семантические группы: географические и этнографические, фольклорные и мифологические, бытовые, общественные и исторические.

                                                            

Summary

Realias are part of national colour. They are derived from people’s traditions. Realias are widely used in literary translation. These lexical units in one way enrich the translated language of the fiction, in another way reflect the national colour, traditions, mythology, national thought of people; even lives its history reflecting the harmony of socio-political time of that period. Realias are divided into these groups: geographical and ethnographical, folklore and mythology, public and historical realias.

 

Rəyçi:  S.Ə.Quliyeva

                                                                                                                                                         


Samirə Məmmədova

TÜRKMƏN DİLİNDƏ ETNOKULTUROLOJİ LEKSIK VAHİDLƏR

(Toy mərasimi ilə bağlı)

        Türkmən toplumunun təməlində islam inancı, islam əxlaqı dayanır. Bütün türk toplumunda olduğu kimi türkmənlərdə də ailə müqəddəs hesab edilir.  Qədim dövrlərdən XVIII əsrin sonlarına kimi türkmənlər geniş ailə formasına malik idilər. Demək olar  ki, hər bir ailədə 4-5 uşaq olur və onlar da evlənib ailə qurduqca evi tərk etmir, hamı bir yerdə yaşayır.  Bu yaşam tərzi iqtisadiyyatla bağlı olaraq XVIII əsrin sonu, XIX əsrin əvvəllərində kiçik ailə formaları ilə əvəz olunmağa başlayır [16.s.39]. Türk xalqlarının əksəriyyətini öz sərhədləri tərkibinə alan Sovet hökuməti türkmən ailələrinin bir qisminin etnokultiroloji dəyərlərini  dəyişə bilsə də, ümumilikdə türkmən ailələri qədimdən gələn adət-ənənələri qoruyub saxlaya bilmişdir.  Oğuz nəsli olan türkmənlərdə  ana, qadın  Kəbə kimi müqəddəs hesab olunur. Belə ki,  Kəbə sözü qızlar üçün çox işlənir. “Yaxın bir adama üz tutulanda ” “canım, ciyərim” mənasında “Kabam enem” ifadəsi işlənir[16.s.40].

Ailəyə, anaya, qadına  yüksək qiymət verən türkmənlərdə toy xüsusi təmtənə ilə qeyd olunur. Toy  məzmun baxımından beş növə ayrılır və onların ən  böyüyü yeni bir ailənin yaranmasını təmin edən toydur. Türkmənlərin fikrincə, insan dünyaya can yoldaşı ilə gəlir və bir insanın  ömrünün kiçik bir hissəsi yalnız keçe bilər. Türkmən ailələrində də bütün türk xalqlarında olduğu kimi qadına yüksək qiymət verilsə də, ailəni idarə edən, qoruyan məhz kişidir. Türkmənlərin işlətdikləri “əri ayalının kiçi tanrısıdır” ifadəsi dediyimiz fikirləri bir daha təsdiq edir[8.s.]. Türkmənlərin  toyla bağlı qədim zamanlardan bu günə qədər gəlib çatan  bir sıra adət və inancları vardır. Belə ki, onlar qız istəməyə  yalnız  uğurlu hesab edilən çərşənbə günündə gedirlər. Çərşənbə gününün uğurlu olmasını özündə əks etdirən  “çarşamba çar tarafa” adlı inanc hələ də türkmən ailələrində öz dəyərini saxlayır. Bu inanca görə, çərşənbə günü insan üçün dörd tərəfdən yollar açır. Türkmən türkcəsində qız və oğlanların evlən­məsi ilə bağlı müxtəlif  ifadələrdən istifadə  edilir. Oğlanların bir qızla nikahlanıb başqa bir ev sahibi olduğunu əks etdirən  “öylendi, öylü boldu (“evləndi, evli oldu”)// öyermek”, qızlar üçün “həyata atılmaq” anlamında “durmuşa çıkmak //gızını dur­muşa çıkarmak// gız göçürmek”ifadələrindən istifadə olunur[13.s.72]. O cümlədən də ar-ayal bolmak// ər –heley bolmak”, “ara çıkmak”(Son ol yedi yaşlı Gurdu və baş yaşlı kızını taşlap ara çıkdı)[17. s.337] , “köp düyesi köprüden keçmek”[17.s.460] , “kız çıkarmak” (oğul öyləndirin, kız çıkarın)[17.s.486], “maşğala qurmak” [17.s.96], “birine melamatini atmak” [17.s.811] , “öy-işik bolmak//etmek ” (Ol özünin ilki ça­ğası bolan Baharın bir gün başğa biri bilən oy-işik bolmadığına yanı dününen yalı boldı)[17.s.925] , “öyerilmek” [17.s.929],  “sana salmak” [17.s.1050], “başını boğmak”(birinin başını boğsak bolyar)[17.s.107] ifadələri işlənir.

 Bütün türk xalqlarında olduğu kimi  türkmenlerde de bir sıra evlilik formaları var və bunlardan  tez-tez rast gəlinən üsullar: “kasamyat etmək” (beşikkərtmə), “kız oqur­lu”(qızın razılığı olmadan qaçırma), “kafı açu” (elçi yolu ilə evlənmə) [4.s.57], “adağ­lamak//adağ etmək”(uşaqların kiçik yaşlarından bir-birinə ad edilməsi) [17.s.14] və s. “Beşikkəsmə” üsulu evlənmə müasir türkmən xalqının həyat tərzində geniş şəkildə işlənməsə də, lüğət tərkibində öz yerini qoruyub saxlamışdır. “Kasam­yat etmək” ifadəsinin birinci komponenti “kasam//qəsəm” ərəb sözü olub “ədəb-ərkanla verilən söz və ya vəfalı olmaq üçün verilən vədə, and” mənalarını ifadə edir: “Goşun kasam etdi yenmeğe, yeniş gazanmağa içtik biz ant”[17.s.693]. “Kasamyat etmək”  yeni doğulmuş qız və oğlan uşaqlarının valideyinlərinin öz aralarında vədə­ləş­məsi, sözləşməsidir. Türkmən türkcəsində qardaşın dul qalmış arvadı ilə evlənmək adəti  var ki, bu da  “daklma //takılma //daktırmak”adlanır. “Daklma//dakılma” sözü­nün  türkmən dilində  mənası “tikilib bərkidilmək” (ilgək, bağcıq), “bağlanmak”, “ilgəkdən keçirmək” deməkdir. “Əri ölən qadının ailəsinin dağılmaması üçün qayınlarından birinə ərə verilməsi, bağlanması” anlamı daşıyır. Bu qədim türkmən adətinə hal-hazırda nadir hallarda rast gəlinir: “Ol gelin  özüni yüvürcüsine  daktırmaz”; “Ulı ağası ölse, onun  ayalını kiçasine dakardılar ”[17.s.243-44].

 Elçi getmək yolu ilə evlənmədə əsas iş oğlan evinin xəbərini seçilmiş qızın ailəsinə aparan savcı// söz aydıcı// dünür başının üzərinə düşür[17.s.1061]. Türkmənlərdə “qız istəməyə getmək” mənasında “gudaçılığa gidiləcək// savcılığa varılacak” [13.s.74], “söz aytmak” [17.s.1110]  ifadələrindən istifadə olunur. “Savcı” ifadəsinin kökü olan “sav” DS də bir neçə mənada işlənmişdir: “söz”, “xəbər”, “məktub”, “atalar sözü” və s. Çolan Türkmənlərində “elçiliyə getmək” anlamında “gəlin istəmək” birləşməsindən istifadə olunur. Türkmənistanın bəzi dialektlərində elçiliyə gedənə “gözü pamuklu” və ya “gudaçı” deyirlər [14.s.7]. Özbək türkcəsində  isə “elçiliyə getmə” “görücülük, savcılık, vasıtaçılık” adlanır[6.s.40]. Yeni qohumlar bir-birlərini “guda” [17.s.538] adlandırırlar: “Salar bilen guda bolmağı  yüregine dövüpdür”. Qazax türklərində  “guda” sözü “kuda” formasında işlənir  və yalnız  “toyda  qız tərəfini təmsil edən kişi”, “kudaği” isə “təmsil edən qadın” mənalarını ifadə edir[19.s.214]. R.Q.Axmetyanov ümumtürk qatında geniş şəkildə işlənən “quda” sözünün fin-uqor dillərindən keçdiyini və tatar, başqırd dillərində “koda”, çuvaş dilində isə “xata” fonetik variantlarının işləndiyini qeyd edir[84]. Turfan tatar­larında gəlin və bəy adamları bir-birlərini “quda” “dünürçü” leksik vahidlərinin təkrarından yaranmış “kuda-kuda” və ya “dünürçü-dünürçü” adlandırırlar [5.s.93]. Türk xalqlarının, demək olar ki, əksəriyyətində  yeni ailə quran gəlin və bəyin vali­deyn­lərinin bir-birinə “tünür//dünür”  sözləri ilə xitab etdiklərini görmək olur və bu sözün həqiqi mənası “evlilik münasibətləri”dir və  “böşük” sözünün  antonimidir [7.s.523]. DTS də “tünür” sözü “nikah qohumluğu” mənasında işlənmişdir. Lüğətdə   kökü “tünür” olan bir sıra  sözlərin də qeyd olunduğunu görmək mümkündür: “tünür böşük” sözü “bəy və gəlin”, “qohum”; “tünür qadın” “qadın quda”; “tünürlə” isə “kiminləsə qohum olmaq” mənalarını ifadə edir[s.597-98]. Azərbaycan dilinin Bol­nisi şivəsində “quda” mənasında “düngür” terminindən istifadə olunur[2.s.148].

Əksər türk xalqlarında elçilikdən sonra yerinə yetirilən nişan mərasiminə türk­mənlərdə rast gəlinmir. Sadəcə olaraq, Levap bölgəsində yaşayan Çarçöv türkmənlərində “yaglık çekmə” adəti həmin  mərasimi simvolizə edir. Toya qədər  dini və milli bayramlarda oğlan evi qız evinə “qız payı” deyilən boxçalar göndərir. Türkmənlərdə başlıq “galın” [17.s.414], “salğıt”[17.s.1045]ya da  “kesanatun kesişmek” adlanır və burada digər türk xalqlarından fərqli olaraq galının məbləğini qadınlar müəyyənləşdirirlər. Türkmən türklərində ikili ekzoqami formasına da rast gəlinir. “Qarşa”, “qarşılık” terminləri ilə  ifadə olunan “iki bacının iki qardaşla evlənməsi” adəti kalım xərclərinin ödənməməsinə gətirib çıxarırdı[9.s.110]. Başlıq pulunu ödəyə bilməyən ailələr “garşı guda” [17.s.441] olurlar. “Qarşı guda”da  iki ailə bir-birindən qız alır, beləliklə də,  başlıq pulu verməzlər. Qaraqalpaq türklərində də bu adətə “karşı kuda// karşılık akraba” formalarında  rast gəlinir  və “qaçırılan qızın qardaşına oğlanın qohumlarından qız  almaq” mənasını ifadə edir[5.s.176]. M.Kaşğari qədim türk boylarında qız alıb, qız vermə evliliyinin “berişdi” adlandığını qeyd etmişdir: “olar bir-birge kız berişdi”. M.Kaşğari həm də bu terminin ümumi səciyyə daşıdığını, qarşılıqlı surətdə bir-birindən alınan bütün əşyaların belə adlandığını söyləyir[II,s.126]. “Berişdi” sözün morfemikasına nəzər yetirdikdə bu sözün “ber+iş” feilin qarşılıq növündə olduğunu görürük.

Türkmənlərdə  hələ də nika- dini evliliyə rast gəlinir[9.s.110]. Dini evliliklə bağlı bir sıra ərəb mənşəli terminlər  ümumişlək xarakter daşıyır: qazı, mulla (nikah məra­si­mini yerinə yetirən); piade kazi (evlilik şahidi); talak (boşanma); talak xatı (boşanma aktı);  nafaka (ödənilən məvacib); “iddə” (boşanmadan sonra  qadının ikinci dəfə ailə qurması üçün gözlənilən vaxt) və s[8.s.22]. Türkmənistanda söz kəsdidən sonra qız anasına başlıq verilir. Türkmənlərdə anaya süd haqqı olaraq ödənən pula da kalın deyilir. Oğlan üçün verilən cehizə qalın deyilməsinin səbəbi qədim zamanlarda evlənəcək qıza doqquz qat paltar verilməsindən qaynaqlanırdı. Qalındakı paltarlar evə gələcək gəlinin bir neçə illik geyim ehtiyacını qarşılamaqda idi.

Türkmənlərin toyla bağlı adətlərindən biri də “dokuzu düzüv// dokuz düzmək”dir. Türkmən adətlərinə görə, evin çölünü oğlan tərəfi, içərisini qız tərəfi düzər. Qız evi evə lazım olan doqquz əşyanı cehiz olaraq oğlan evinə aparır[13.s.75]. Geniş anlamda “dokuz” “cehiz” anlamında işlənir. Oğlan evinə gedəcək cehizlik əşyaların cavan qızlar tərəfindən iməcilik keçirirərək hazırlanmasına “ime” deyilir. “İmə”də qızların oturduğu yerə gələn oğlana taxılan sapak əvəzinə qızlara pul və ya başqa bir hədiyyənin verilməsi mərasimini “sapak çekmek” adlandırırlar[17.s.1054]. Türkmənistanın bəzi kəndlərində toyun uğurlu və xeyirli olmasını təyin etmək üçün  “lagnat”(lənət) və ya “mırrı:h” adlanan ulduza baxılır.  “Mırrı:h” kəliməsi Türkmən türkcəsində  “pis, alçaq” anlamını daşıyır.  Toydan bir-iki gün əvvəl qız evində gənc qızlar üçün keçirilən mərasimə “gız yıgın” deyirlər[13.s.76].  Türkmənlər toy günü qızı  oğlan evinə gətirənlərə “gelin alıcı//gelnalcı”, gelinin köməkçisinə isə “yenne// eнне” deyirlər[9.s.111]. Gəlin paltarına “kürte” və ya “bürüncek” , “ gəlinliyi geydirmə” mərasiminə  isə “kürte atmak”, gəlinin başına taxdığı başlığa “şaylı tahya”, bəyin toy libasına isə “kırmızı don”“təlpək” deyilir[14.s.11]. Gəlini  oğlan evinə aparan zaman qız tərəfi ilə oğlan tərəfi arasında “dalaş” [17.s.245] adlanan oyun keçirirlər. Qız evində gəlinin qapısının bağlanması mərasiminə  “kapı tutma”, bu zaman oğlan evindən alınan bəxşişə isə “kapılık” deyilir. Gəlin ata evin­dən çıxan zaman başına buğda,  düyü, konfet və s. səpmə mərasiminə “seçgi seçmek” deyilir və bu adətə görə onu toplayıb alınlarına dəydirərək gözəl dilək diləyərlər. Gəlini aparmağa gələnlər gəlinlə birlikdə  xalça  üzərində oturan xanımları gəlinin yanından çəkilsinlər deyə  onlara “palas hakı” deyilən bəxşiş ödəyirlər: “Kan berin palas hakımız bermeseniz, turara yok çakımız”[17.s.938].

Türkmənistanda  ailə quran qıza ata-anası tərəfindən verilən əşyalar “sep//şay-sep” adlanır: “Gelen gelnin bir-iki lay eğin-başından başka sepi yokdı” [17.s.1073]. “Şay-sep” müasir türkmən türkcəsində  “gümüşdən və qiymətli daşlardan hazırlanan  ziynət əşyası” anlamı daşıyır. “Sep” sözü qədim tarixə malikdir. Qədim türklər “gəlin gedən qızın cehizinə” “sep”[DS.s.496], qərbi Anadolu türkləri isə , ümumiyyətlə,  qızlar üçün hazırlanan cehizə “sepi” deyirlər[10.s.265].  Qədim Oğuz  türkləri “sep” sözü ilə bağlı olan “septür”, yəni “ərə gedəcək qız üçün cehiz hazırlamaq” feilindən də geniş şəkildə istifadə etmişlər[MK.II.s.182].  Bu leksik vahid Tatar dilində   “sip” şəklində işlənir və “bəyin gəlinə verdiyi hədiyyə” və ya “yenievlilərə valideynləri tərəfindən verilən hədiyyə” mənalarını ifadə edir. Ramstedin fikrincə, bu söz “sӓp”  variantında həm qədim türkcədə, həm də qədim uyğur türkcəsində “cehiz”, “gəlinin geyim və bəzək əşyaları”, kalmıklarda  isə “seb” formasında “ gəlinin ata – valideyn evindən gətirdiyi bütün kiçik əşya və ləvazimatlar” mənasında işlənmişdir. “Sep” yakut dilində “top” “silah və silah ləvazimatları”, “köhnə tikili”, ümumiyyətlə,  keçmişdə “gəlin və bəyə silah vermə adəti” mənalarını ifadə edir.Axmetyanov çuvaş dilində işlənən “sap” variantının və  bəzi türk dillərində işlənən “sapla” “təmir etmək, yamamaq” feilinin Bulqar dilində işlənən və “yamaq” mənasını ifadə edən “sap” sözündən meydana gəldiyini qeyd etmişdir[92].

 Qədim abidələrdə, o cümlədən müasir türk xalqlarının əksəriyyətində geniş şəkildə işlənən “sağdıc” ifadəsinə türkmən türklərində “musayıb” formasında rast  gəlinir. Qaraqırğız türklərində bu mənanı ifadə etmək üçün “bilazer” sözünü işlədirlər [5.s.129]. “Nişan atma” mərasimində gəlinin başına duvağının üstünə güzgü qoyulur və gələn qonaqlar da ora pul və ya müxtəlif hədiyyələr qoyurlar[14.s.14]. Bu mərasimə makedoniya türklərində də rast gəlinir. “Nişan atma” ifadəsi digər oğuz türklərində semantik cəhətdən dəyişilmiş formada işlənir və “nişanı pozma” anlamı daşıyır. Qədim türkmənlərdə, o cümlədən də hazırda bəzi  türkmən bölgələrində toy üç gün keçirilir. Türkmənlər toyun birinci gününə “yalan çelpek” deyirlər və bu gündə yalnız qohumlar iştirak edir. Qadınlar “çelpek” deyilən şirniyyat hazırlayırlar. Həmin axşam oğlan evindən bir qrup qadının qız evinə getməsi mərasiminə “atkulak” və ya “vecer” deyilir[17.s.68]. Toyun ikinci günü “çın çelpek” adlanır və , demək olar ki, qız evində keçirilir. Bu toyda artıq yad qonaqlar da iştirak edir. Üçüncü günə “gelin alcı” deyilir[14.s.12;17.s.463]. Türkmən türkləri nikah gününə “toy sahedi//sahad günü”(“sahad” sözü dinlə bağlı söz olub, mənası “bir işin başlanması üçün əhəmiyyətli hesab edilən gün, vaxt, zaman”, “uğurlu gün”dür), nikah zamanı içilən şərbətə  isə “süycülük suvu” deyirlər.

“Betaçar”-  “gəlinin üzünün açılması ” adəti gəlinin bəyin ailəsi və qohumları ilə tanışlığını, qohumların yeni qurulan ailəyə məsləhət və arzularını  simvolizə edir [ziba]. Bizim fikrimizcə, “betaçar” ifadəsi əsl türk mənşəli olub, “bet+açar” sözlərinin birləşməsi nəticəsində  yaranmışdır. Sözün ikinci komponenti “açmaq” feili, demək olar ki, əksər türk dillərində kiçik fonetik fərqlənməyə baxmayaraq ümumişlək xarakter daşıyır. “Bet” sözü, fikrimizcə, qədim türkcədə “üz” mənasında işlənib. Aparılan tədqiqat işlərinə əsasən demək olar ki, müasir türk dillərində bu söz özünün  müstəqil leksik mənasını itirmiş, yalnız bir tərəfi ayrılıqda leksik məna daşımayan mürəkkəb söz formasında işlənir: “bet beniz kül kesilmek”(həyəcandan rəngi qaçmaq, üzü saralıb solmaq); “bet bereket kalmamak”(istifadəsiz hala gəlmək) və s[1.s.65], “Bet beniz kül gibi olmuş uçarak nu-i şebab, O yanaklar iki solgun güle dönmüş, bitab”.  Bu adətə bəzi türk xalqlarında da  kiçik fonetik dəyişikliklə rast gəlmək olur. Belə ki, qazax türkləri bu ifadəni “betaşar” şəklində “gənc gəlinə yeni ailəsində, evində qaydaları öyrədən adət”“gəlinin üzünün açılması haqqında mahnı”[15.s.93], qırğızlar isə “betaçar”- “üz açmaq” mənasında işlədirlər [3.s.110].  S.Kanceahmetulı  “betaçar”ı yeni evinə gələn gəlinin həyat yoldaşının qohumları və yaxınları ilə tanışdığı, üzünü görənlərin hər birindən  hədiyyə aldığı, üzündən duvağı  götürən cavan oğlanın  rəqs edib gələnləri şənləndirdiyi ” adət hesab edir[18.s.144].

“Yüz gördü dabarası” adlanan mərasimdə  gəlin evində oğlan tərəfinə ziyafət verilir. Bu, demək olar ki, gəlinin bəyin qohum-əqrəbası ilə tanış olmasıdır. “Baş salma” və ya “baş danmak” nikahdan  iki gün sonra gəlinin qadınlığın rəmzi olan “hasaba” və ya “börük” taxma  mərasimidir[14.s.11]. Türkmənistanda toydan sonra qızın valideynlərinin ziyarətinə getmə adəti “qaytarma” adlanır(3.s.77;17.s.454). Tədqiqat­çıların fikrincə, Türkmən dilinin bəzi dialektlərində “qaytarma” termini semantik cəhətdən dəyişilərək mənfi mənada, yəni  “qızın ata evinə qaytarılması” anlamı daşı­yır. Həmin qızları türkmənlər “çuvalqız” adlandırırlar [9.s.112]: “Sen ahli çuvalğız­larımızı qaytardın” [17.s.237]. “Guşak çözdürmek” qədim  türkmən adətlərindən biridir. Toy günü bəyin belinə  möhkəm bağladığı quşağın gəlin tərəfindən açılması mərasimidir: “Artık ona guşak çözdürmekden, adik çıkartmakdan keçib, bir baş yüzükçülerin yanına bardı”[17.s.549].

Nikah qohumluğu ilə bağlı türkmən türklərində  digər türklərdən kiçik fonetik dəyişikliklə fərqlənən bir sıra terminlər işlənir: gayı:n  a:ga (böyük qayın) [17.s.1381], yüvürci // üyvürjü(kiçik qayın)[11.s.859] qa:yın ekeci (bəyin böyük bacısı), ba:ldız (kiçik bacı), gelnece// gelin-ece (böyük qaynın həyat yoldaşı), elte (qardaşların həyat yoldaşlarının bir-birini adlandırması), baca//bacanak (bacıların həyat yoldaşlarının bir-birini adlandırması), ayal (həyat yoldaşı-qadın)[17.s.75], başdaş (qadının və ya kişinin ilk həyat yoldaşları) [17.s.106], “enne” (toy günü gəlinlə bəy evinə gedən qadın)[12.s.278] və s.

Türkmən dilinin toy mərasimi ilə bağlı leksik vahidlərinin tədqiqi nəticəsində belə qənaətə gəlmək olur ki, Oğuz qrupu türk dillərində mənəvi-mədəniyyət terminləri fonetik cəhətdən fərqlənsə də, semantik cəhətdən eynilik  təşkil edirlər.

İstifadə olunmuş ədəbiyyat

  1. Atasözleri ve deyimler sözlüğü. İstanbul. 2004
  2. Azərbaycan dilinin dialektoloji lüğəti. Bakı. 2007
  3. Blacwell C. Tradition and society  in Turkmenistan . Ashagabat. 2001
  4. Эреджепова З. Э. Туркменские свадебные обряды. М, 2013
  5. Kalafat Y. Nokus sempozyumu ve karakalpak türk halk inançları.Türk Dünyası Araştırmaları. İstanbul. 2000
  6. Kalafat Y. Özbək-Anadolu karşılaştırmalı türk halk inançları. İstanbul. 1996
  7. Clauson S.G. An Etymological  Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Oxford/ 1972
  8. Ломакинь А. Обычное право туркмень. (Адать). Асхавадь.1897
  9. Народы Средней Азии и Казахыстана.II. Москва.1963
  10. Ögel B.Türk kültürünün gelişme çağları. İstanbul, 2001
  11. Русско – туркменский словарь. М., 1956, с. 859
  12. Севортян Э.В. Этимологический словарь тюркских языков. М., 1974. 
  13. Sağlık S. G.Türkmen düğün geleneği. Modern türklük araştırmaları dergisi, cild 3, sayı 2,  Ankara. 2006
  14. Turmuşoğlu D. Din sosyolojisi acısından türkmen ailesi ve kuruluşu nikah ve boşanma. Akademik araştırmalar dergisi. sayı 9. İstanbul. 2007
  15. Тайсюганова Г. Рахмет.З. Казак тıлı. Алматыкıтап баспасы. 2007
  16. Türkmen kültürü ve türkmenlerin sosyo-iktisadi düşüncesi, Ankara. 2004 
  17. Türkmən dilinin sözlüğü. Aşğabat. 1962
  18. Yayin N. “Betaçar” terimi üzerine. Türk dili ve edebiyatı Araşdırmaları Dergisi. Ankara.2008
  19. Yüce M.U. Kazak türklerinin günümüzde kutladıkları toylar. TDA,İstanbul, 2001

 

Açar sözlər: toy mərasimi, evlənmək, ayal bolmak, betaçar, kasamyat etmək

Ключевые слова: свадебная церомония, жениться, айал болмак,бетачар,    касамят етмек

Key words: wedding seremony,to marry, ayal bolmak, betacar, kasamyat etmek

 

Xülasə

 Məqalədə  Türkmən dilinin mənəvi-mədəniyyət leksikasının müəyyən bir hissə­sini təşkil edən evlilik terminləri həm etnokulturoloji, həm də linqvistik cəhətdən  araşdırılmış və digər Oğuz qrupu türk dilləri ilə müqayisəli şəkildə təhlilə cəlb olunmuşdur. Qədim türkcədən  Türkmən dilinə keçən bəzi terminlərin daşıdığı semantik yükün  müasir dildəki üslubi imkanları  izlənmişdir.

 

Резюме

В статье подвергаются сравнительному этнокультурологическому и лингвис­тическому анализу термины свадьбы, которые охватывают часть духовно-куль­турной лексики туркменского языка.  Лексические единицы туркменского язы­ка сравниваются с другими языками огузской группы.  Анализируются стилис­тические возможности  терминов, перешедших в туркменский язык из древнетюркского языка.

 

Summary

The article exposed the comparative etnokulturological and linguistic analysis of the terms marriage, which cover part of the spiritual and cultural language of the Turkmen language. Lexical units Turkmen language compared to other languages Oguz group. Analyzes the stylistic possibilities of the terms, that have fallen into the Turkmen language of the ancient Turkic language.

 

 

Rəyçi: dos.A.E.Ələkbərova

 

 


Aynur Familqızı Qədimalıyeva

ƏMR CÜMLƏSİNİN ÜSLUBİ İMKANLARI HAQQINDA

(XV əsr ədəbi-bədii dil materialları əsasında)

Əmr cümləsi əmr, məsləhət, təkid, xahiş, arzu və s. məna çalarından çixiş edərək həm ədəbi dil tariximizdə, həm də müasir ədəbi dilimizdə özünəməxsus xüsusi üslubi imkanları olan cümlə növlərindən olub dilimizin bütün inkişaf dövrlərində geniş isti­fa­də olunmuşdur. Əmr cümləsini inkişaf tarixinə nəzər salsaq, görərik ki, belə cüm­lələr müxtəlif qrammatik üsullarla yaranaraq  bütün dövrlərdə müşahidə edilmişdir.

XV əsr Azərbaycan yazılı abidələrinin dilində müşahidə etdiyimiz əmr cümləsi aşağıdakı üsulları yaranır:

1.Feilin əmr forması ilə düzələn əmr cümlələri.

Əmr cümlələrinin yaranmasında feilin əmr şəklinin xüsusi rolu var.  XV əsr Azər­baycan yazılı abidələrini nəzərdən kecirdikdə aydın olur ki, müasir ədəbi dilimizdə həm məna, həm də tərkibcə əsas ifadə vasitəsinə çevrilmiş feilin əmr forması ilə yaranan əmr cümlələri dilimizin inkişaf dövrlərində geniş şəkildə işlənmiş və əmr, məsləhət, təkid, xahiş, arzu və s. məna çalarının yaranmasına kömək etmişdir.Yazılı abidələrimizin dilində rast gəlinən bu tip əmr cümlələrinin təzahür formasını şəxslər üzrə tədqiqata cəlb etməyi daha məqsədəuyğun hesab etdik:

Xəbəri I şəxsin təkini bildirən əmr cümlələri müasir ədəbi dilimizdə olduğu kimi XV əsr yazılı abidələrimizin dilində də fel köklərinə -ım, -im, -um, -üm şəxs şə­kil­çilərini əlavə etməklə yaranmış və bütün dövrlərdə işləkliyini qoruyub saxlamışdır. Məsələn; Zindəgani ləzzətin ol dəm tapam mən piri-hicr, Kim, dilü can sərfsən fəzanə fərzənd eyləyim [2, 64], Dutum mən ətəgini, dedim: dəstrəs budur [3, 317], Gəlmədi Musa deyübən inləyim, Yola baqub payin anun dinləyim [4, 255], Təfərrüc qılmayəm hüsnü cəmalun, Sana göstərməyəm hərgiz xəyalun [5, 180], Kimsənəyə coşubanı sögmiyim, Yetişəni qaqıyuban dögmiyim, Kimsənin artıq sözünə baqmıyım, Atəşi-xişm ilə yıqıb yaqmıyım [4, 238] və s.

Xəbəri II şəxsin təkini bildirən əmr cümlələri müasir ədəbi dildə olduğu kimi yazılı abidələrimizin dilində də əsasən heç bir şəkilçi qəbul etmədən daha çox əmr, təkid çaları ifadə edir və müasir ədəbi dilimizdən heç nə ilə fərqlənmir. Məsələn; Zülf arasında yaşur yüzini tökgəc didə ab, Kim yağış yağsa, yaşunur bulut içrə aftab [3, 281], Tiğini gizlə gözümdən, çün məni dutdı rəqib [3, 282], Ögüdi budur, dutarsan pirin, eşit, ey can, Mar ikən, demə özünə bəhri-dildə mahiyəm [6,740], Sözə gəl, can dəmağını tər eylə, Könül ayinəsin purzivər eylə [5, 172], Müəllimlik demişlər pirliğə, Gəl anı tərk et, ulaş birligə [4, 165], Cahanın gözü sənsən, gözün aç, bak, Ki göz bəbəginün nuridürür Həq [7, 178] və s.

XV əsr yazılı abidələrin dilində ən çox rast gəlinən formalardan biri də xəbəri -ğıl, -gil şəkilçisi ilə düzələn əmr cümlələridir ki, müasir ədəbi dilimizdə işləkliyini itirmişdir. Öz qədimiliyi ilə seçilən bu şəkilçi XV əsr yazılı abidələrimizin dilində çox geniş yayılmışdır və müxtəlif məna çalarlarında işlənmişdir:

1) əmr, təkid, buyruq mənalarında. Yüzün yaşurgil andın kim, çırağın andin bolsun [2, 82] Gər yolunda daş bastursalar yüz gəz rəqib, Sanmagil daşını bil kim, gəncü gövhərdir mana [3, 279], Çıqarğıl bizə bir qaç gövhəri-xas [5, 172], Yar əgər dersə rəqibin boynun üzgil, Kişvəri [2,51], Eşitgil bu sualı, ol cavabı, Bu qanun üzrə dinlə bu kitabı [7, 166], Key anlağıl qolayın hər bir işün, Ki, yokış eyni olmuşdur enişün [7, 193], Buları özgəyə bənzətməgil sən [4, 175] və s.

2) öyüd, nəsihət, məsləhət mənalarında. Dördü budur anlagil, həq dedügüm dinləgil, Mənsur olub de bana xəlqi neşün qorərəm? [6, 720], Gəl imdi gedəlim, əglənməgil heç [5, 174], Əgər bimar isən gəlgil təbibə [5, 187], Özün topraq kimi tutğıl açıq, xoş, Saqınğıl, olmağıl od kimi sərkeş [4, 169] və s.

3) dua, yalvarış, xahiş, rica mənalaında. Bu xüsusiyyət abidələrin dilində daha çox əks olunmuşdur. Məsələn; Çevirgil başına qul Kişvərini [2,87], Sorgil əhvalımnı, gör kim, nə zəvalım var mənim [2,53], Kərəm qılğıl, ey gülyüzlü həbibim, Dəva qıl dərdümə, sənsən təbibim [5, 189], Dərdə dərman eyləgil, ey təbib [14, 133], Sürgil əğyarü rəqibi qapıdan, ya Rəb kim, Görəyim ola qəza ilə bəla səndən irağ [3, 321].

 Ümumtürk səciyyəli -ğıl, -gil şəkilçisinin mənşəyi haqqında yazan türkoloqların fikrincə, bu qədim əlamət müstəqil “qıl” felindən törəmişdir. V.Kotviç ehtimal edir ki, -ğıl, -gil formasını türk dillərində “qıl”, monqol dilində həmin mənanı bildirən ki felindən əmələ gəlmişdir [12, 258-259].

 Türkologiyada -ğıl, -gil formasının konkret mənası haqqında, yəni bu formanın əmr şəkli II şəxs təkini bildirmək üçün şəkilçisiz variantından mənaca fərqlənib-fərq­lənməməsi haqqında müxtəlif fikirlər mövcuddur. P.M.Melioranskiyə görə, əmr şəkli II şəxs təkdə -ğıl, -gil şəkilçiləri ilə formalaşanda əmr semantikası qüvvətlənir, şid­dətlik kəsb edir [15,33]. A.N.Kononov da “Şəcəreyi-tərakimə”nin dil xüsusiyyət­lə­rin­dən bəhs edərkən -ğıl, -gil şəkilçisi ilə ifadə olunan əmr formasını fel kökü ilə ifadə olunan formadan məzmun etibarilə fərqləndirmiş, ikincini (köklə ifadə olunanı) adi əmr forması, birincini isə (-ğıl, -gil şəkilçili formanı) qəti əmr forması adlandırmışdır [16,143]. Azərbaycan dilçilərindən H.Mirzəzadə, Ə.Dəmirçizadə, M.Rəhimov haqlı olaraq -ğıl, -gil şəkilçili əmr formasını köklə ifadə olunan əmr formasından mənaca fərqləndirməmişlər. M.Rəhimovun fikrincə, “-ğıl formantı əmr məzmununa heç bir yeni məna artırmamış, əmri yalnız formal cəhətdən əlaqələndirməyə xidmət etmişdir. Məhz belə qrammatik vəzifə əsasında da “ğıl” feli şəkilçiləşmiş, əmr formasının for­mal göstəricisinə çevrilmişdir. Sonralar adlarla arasında tam məna diferensiallığı ya­ran­dığı üçün fel kökləri artıq sərbəst şəkildə heç bir əlamət olmadan əmr mənası ifadə etmək qabiliyyətini möhkəmlətmişdir. –ğıl, -gil  şəkilçisi isə öz tarixi vəzifəsini artıq yerinə yetirdiyi üçün müəyyən müddət ərzində fəaliyyət göstərdikdən sonra, dildən çıxmışdır” [1, 59-60].

-ğıl, -gil  forması oz varlığını bu gün dialekt və şivələrimizdə -ginən, -qnan, -ynan, -nan, -nən fonetik variantlarında qoruyub saxlamaqdadır [17, 198, 200-207].

-a gör//-ə gör - əmr şəklinin II şəxs təkini ifadə etmək üçün analitik formadır. Fel kökünə -a//-ə feli bağlama şəkilçisi ilə görmək köməkçi felinin birləşməsindən yaranır. Məsələn; Şimdi ki, vəslə vasiləm öldürə gör məni, Hicrində bilürəm sunki işim muna yetər [3, 289], Ey dil, bula gör anı ki, bu gög yeridür [3, 302], Eşidübən sözümi, anlıya gör razumi, İtirübən özümi, istəyübən bulməzəm [6, 761], Gəl bu gün Allah üçün yol varuban yalvarə gör [4, 420].

Nümunələrə əsasən qeyd etmək olar ki, -a gör//-ə gör forması ilə işlənmiş fellər əmr mənasındadır, məzmun etibarilə şəkilçisiz formadan fərqlənmir. Müqayisə üçün: öldürə gör- öldür, bula gör – bul, anlıya gör – anla, yalvarə gör - yalvar.

Yazılı abidələrin tədqiqi göstərir ki, əmr şəklinin bu analitik forması XVIII əsrə doğru dilimizdə öz fəaliyyət dairəsini əvvəlki dövrlərə nisbətən hiss olunacaq dərəcədə azaltsa da, fəaliyyətdən tamamilə düşmür, XVII-XVIII əsrlərin yazılarında yeri gəldikcə işlənir:

-a gör//-ə gör formasının dildən çixma səbəbinə toxunan M.Rəhimov hesab edir ki, XVII-XVIII əsrlərdə dilimizdə əmr şəklinin II şəxs təkini bildirmək üçün –ginən(-gilən) forması geniş işlənməyə başlayır ki, bu da indiki dialekt və şivələrdə, eləcə də danişiq dilində çox intişar tapmışdır [1, 67].

Türkoloji aspektdən yanaşsaq, -a gör//-ə gör analitik formasının digər türk dillərində əmr məzmunundan çıxış etməsi şərh edilir. E.N.Nadjip qeyd edir ki, müasir uyğur dilində gör feli tamamilə şəkilçiləşərək –ğur//-qür formasında bilavasitə fel kökünə birləşir və felin mənasından asılı olaraq ya bədniyyətli, ya da xoşniyyətli arzu mənasını bildirir [21, 93]. Müasir terkmən dilində isə bu forma əmrin xahiş çalarını ifadə edən vasitə kimi sabitləşdiyi halda, müasir tatar dilində -a kür//-ə kür varıan­tında işlənərək yüksək dərəcədə əhəmiyyətli olan iş və ya hərəkətin əmr edilməsini bildirmək istifadə edilir [1, 67].

XV əsr yazılı abidələrinin dilində rast gəlinən maraqlı cəhətlərdən biri, -a gör, -ə gör forması ilə -qıl, -gil əmr şəkilçisinin birgə işlənməsidir: Ey dil, cahanda nəsnə bulunmaz nigar tək, Cəhd et nigar əlin duta görgil nigar tək [3, 323], Dürüş bu dərdə tədbir edə görgil, Kəmalun böylə təqrir edə görgil [5, 191]. Belə faktlara əsasən deyə bilərik ki, əmr formalarının iki qat işlənməsi əmr, təkid, buyruq çalarlarının daha qüvvətlənməsinə, hökmün mütləqliyinə səbəb olmuşdur.

III şəxsin təkini bildirən əmr cümlələri fel köklərinə -sın, -sin, -sun, -sün şəxs şəkilçiləri artırmaqla düzəlir. Məsələn; Yarəb ki, uçursun tanrı anı minarədən [2, 70], Nə bir haziq təbibim var ki, mühlik dərdimi görsün, Nə bir sadiq rəfiqim var ki, kahi halımı sorsun [2, 75], Yayə dönsün boyı anın ki, fəda qılmaya baş [3,320], Xəzan görməsin hüsnin bahari, Güllər tutsun xəzanun gülüzari [5, 190], Saqalı, sibləti yağa bulaşsun, Ənəl-həlva deyənlərə ulaşsun [4, 212], Sual eylə ki, sözdən söz açulsun, Cavabından cəvahirlər saçılsın [7, 168] və s.

Müasir ədəbi dilimizdə işlənməyən bəzi morfoloji əlamətlər var ki, XV əsr yazılı abidələrimizin dilində III şəxsin təkini bildirən əmr cümləsini yaranmasında fəal iştirak edir:

-ayın, -əyin. Bu şəkilçi fel kökünə birləşərək əsasən I şəxsin təkinə aid olan əmri ifadə edir. Məsələn; Əgər hümmət qılursən varəyin bən, Ayaqların öpüb yalvarayın bən [5, 188], Var de, gərəksə öpəyin payını, Yaslılayın, süpürəyin çayını, Çaruğunu gər dikəyin de ana [4, 238]. Nümunələrdən göründüyü kimi, varəyin-varım, yalvarayın-yalvarım, öpəyim-öpüm, süpürəyin-süpürüm, dikəyin-dikim felləri mənasına görə I şəxsin təkinə buyrulan hərəkəti bildirir.  

-ayın, -əyin forması digər yazılı abidələrimizə nisbətən “Kitabi-Dədə Qorqud” da daha çox işləkdir: Baybörə bəg aydır: “Xan Qazan, necə ağlamıyayın, necə bozlamı­yayın?...” [9, 64], Mən bu oğlanı alayın, ava gedəyin. Yedi günlig azuğla çiqayın. [9, 92] və s. Dilimizin inkişaf mərhələlərində -ayın, -əyin şəxs şəkilçisinin işlənmə vəziyyətinə toxunan H.Mirzəzadə haqlı olaraq qeyd edir ki, “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarının dilində işlənən bu şəxs şəkilçisi get-gedə zəifləyib, həyatiliyini itirmişsə də, hər halda XIX əsrə qədər öz şəklini mühafizə etmiş, müasir şivələrimizdə bu şəxs şəkilçisinin qalığını görmək mümkündür [10,140-141]. –ayın, -əyin formasının dilimizdə geniş işləklik qabiliyyəti tapa bilməməsinin səbəbini M. Rəhimov belə izah edir ki, “birinci şəxs göstəricisi kimi n formantının Azərbaycan dili üçün səciyyəvi olmamasıdır. Təsadüfi deyil ki, məna etibarilə həmin -ayın, -əyin şəkilçisindən fərqlənməyən -ayım, -əyim forması qədimdən ta XIX əsrə qədər dilimizdə birinciyə nisbətən geniş işlənmişdir” [1, 43].  Bu da birinci şəxs əlaməti kimi m formantının Azərbaycan dili üçün daha xarakterik olduğundan irəli gəlir.

Türkoloqlar hesab edir ki, -ayın//-əyin şəkilçisi  türk dillərinin qədim dövrü üçün  ümumi olan arzu, niyyət, məqsəd məzmunlu –ğay şəkilçisindən törəmiş –ay və I şəxs əla­məti olan -ın,  formantlarının birləşməsindən əmələ gəlmişdir [11, 235]. N.F.Kata­nov –ayın, -əyin formasının əmr şəklinin I şəxs təkini ifadə edən vasitə kimi qədim türk, al­tay-teleut, cağatay, qazax, qırğız, karaqas, noqay, uyğur, şor və bir sıra başqa türk dil­lərində də işləndiyini göstərmişdir [12, 250-255]. Özbək dilinin qədim yazılı abidə­lərində bu forma iki şəkildə işlənir: 1) –ay, -əy. Görəy (görüm); 2)-ayın, -əyin: baka­yın (baxım) [13, 156]. Eyni vəziyyət türkmən dilində də müşahidə olunur [1, 36].

-ayım, -əyim. Əmr şəklinin I şəxsin təkini ifadə edən bu morfoloji əlamət XV əsr yazılı abidələrinin dilində əmr mənası ilə yanaşı, onun ayrı-ayrı çalarlarında – arzu, istək, yalvarış və qeyri-qəti gələcək zaman mənasında geniş şəkildə əks olunur:

a) əmr mənasında. Oğlan aydur göz yumayım, durayım, Qandə varsən baxım bən görəyim [7,128], Bərü gəl aydayım sana sözüm var [4, 200], Gördi dərdimni dedi: “öldürəyim qurtulasan” [3, 311], Sənin yadın bilə divanələr tək, Biyabanə düşüb üryan bulayım [8, 88] və s.

b) arzu, istək, yalvarış mənasında. Sürgil əğyarü rəqibi qapıdan, ya Rəb kim, Görəyim ola qəza ilə bəla səndən irağ [3, 321], Istərəm kim, varəyim kuyinə yüz qoğay ilən, Neyləyim heç kimsə yar olmaz məni-rüsvay ilən [8, 88], Gündüz olayım hüzurində müdam, Gecə ondan ayru oturmaq həram [14, 128], Irağ səndən necə giryan bulayım, Ğəmindin bi sərvü saman bulayım [8, 88].

4)qeyri-qəti gələcək zamanı mənasında. Bana de kim düşmənini dögəyim, Sana yaman söyləyəni sögəyim [4, 228], Göstərəyim bən sana yaxşı misal (əsrar, 130) Sorarsan, aydı verəyim sana bən [7, 194] və s.

I şəxsin cəmini bildirən əmr cümlələrimüasir ədəbi dilimizdə -aq, -ək şəkilçisi vasitəsilə düzəldiyi halda, XV əsr yazılı abidələrimizin dilində bu morfoloji əlamətə rast gəlinmədi. Yazılı abidələrimizdəki faktlar göstərir ki, -aq, -ək şəkilçisi Azər­baycan dilində, əsasən XVIII əsr və sonrakı dövrlərdən işlənməyə başlamış, XVIII əsrdən əvvəlki dövrlərdə isə -avuz, -əvüz formantından istifadə edilmişdir [1, 17-18].

-avuz//-əvüz. Bu  forması müasir ədəbi dilimizdəki əmr şəklinin I şəxsin cəmin­də­ki –aq//-ək şəxs sonluğunun qarşılığı, sinonimi kimi işlənmişdir. Məsələn; Əgər kim, şəhrimizdə qaləvüz biz, Əcəb gər elm zövqin aləvüz biz [5, 174], Sənə ərzedəvüz qulluğunə qul [5, 189], Əgər bir cürə dəxi nuşedəvüz, Gərək kim dünyadan külli gedəvüz [4,176], Ol yeg olə ki evdən gedəvüz, Qorxulu evdə duruban nedəvüz [14, 130].

Qeyd etmək lazımdır ki, eyni kateqoriyaya xidmət edən bu morfoloji əlamətlər(-aq//-ək, -avuz//-əgüz) mənaca eyni formadan çıxış edərək, əmr şəklinin əsasən təklif, çağırış çalarlarını ifadə edir. Ədəbi dilimizin inkişaf mərhələlərində -aq//-ək şəkilçisi işləkliyini saxlayaraq norma səviyyəsinə qalxmış, digər göstəricilər isə dildən çıxmışdır.

-alım, -əlim, -alum, -əlüm. I şəxsin cəmini ifadə edən vasitə kimi ədəbi-bədii dil nümunələrimizdə geniş yayılmişdır. Məsələn; Yanında, ey güli-novrəs, çü birdür bül­bülü kərkəs, Çəkincə cövrü hər nakəs, gedəlim bari şəhrindən [2,74], Dur gedəlüm, ey könül, bir nəfəs ikinmədən, Şövqə görə ol yolun zövqini dar edəlüm [6,740], Könül, mürşid dilərsən, dur yola gir, Necə vəsl umubəni qan yudəlüm [6, 762], Yenə mədh edəlim ol Padişahi, Ki oldur qamunun püştü pənahi [5, 167], Müəttər qılalum əqlin dəmağın [5, 172], Buna həlvayi öylə yedirəlüm, Mədəd yırtıldı qarnım dedirəlüm [4, 212], Dəxi kimə tamam ərdür deyəlüm, Sual etdün cavabın dinləyəlüm [7, 200].

-alum//-əlüm formasının qrammatik sinonimi olan -alın//-əlin formasına “Əsrar­namə”nin dilində yalnız bir nümunədə rast gəlinmişdir: Qarı aydur, ey əmri-karvan, Görəlin neylər xudayi-asiman [14,130]. Əmr şəklinin bu formasının –alum, -əlüm formasından daha qədim olduğunu vurğulayan Ş.Xəlilov hesab edir ki, bu əlamət (-alın, -əlin) Azərbaycan ədəbi-bədii dil nümunələrində yox dərəcəsindədir [14, 130].

Məlumdur ki, -alın, -əlin forması tarixən Şərqi Türküstan mətnlərində, əski özbək dilində, “Şəcərəyi-Tərakimə”də daha geniş yayılmış və hazırda türkmən dilində əmr şəkli I şəxs cəmini əsas ifadə vasitəsi kimi işlənməkdədir [14,130].

-alı//-əli. Fel kökünə birləşərək, hec bir şəxs əlaməti qəbul etmədən əmr şəkilinin I şəxs cəmini ifadə edir. Məsələn;  İkiligi salalı, birlik ilə olalı, Deyüb ələstu bəli əhdimi ismarlərəm. Birligə buluşalı, vəhdətə yerişəli, Kəsrət ilə aşalı neydügimi anlə­rəm [6,721], Sanma, ey fitnə ki, zülf ilə rüxin görmiyəli, Dilə sünbül yörənür, ya gözə susən görünür [3, 310], Eşqin dükanın açalı, könül mətain görəli, Nəqdi-rəvanım verəli, andan nə aldım, bilməzəm [6, 735], Badə içəli, eyş edəli vəsl ilə kim, Biz bulmayalı, çox oləsidür qışü yaz [8, 90], Dönəli məst vəqti mə’Allah [4, 184] və s.

Kişvərinin dilində -alı şəkilçisinin -ğalı ekvivalentinə rast gəlinir ki, bu da heç bir şəxs şəkilçisi qəbul etmədən əmr şəklinin I şəxs cəmi mənasında işlənir: Qılğalı tərki-vəfa namehriban yarım mənim [2, 54], Bolğalı aşüftə saçın bağı, zünnarım mənüm [2, 54], Mehr tək saraldı ğəmdən çöhreyi-zərdim mənim, Qalğalı səndin cüda mahi-cəhangərdim mənim [2, 58].

Maraqlıdır ki, müasir Azərbaycan dilində -alı, -əli forması əmr mənasında deyil, feli bağlama şəkilçisi kimi işlənir. Lakin yuxarıdakı misallardan da göründüyü kimi konkret şəxs əlaməti olmadan işlənən –alı, -əli şəkilçisi əmrin I şəxs cəmini bildirən daha qədim vasitə kimi XV əsr yazılı abidələrinin dilində işlənərək öz varlığını qorumuşdur.

II şəxsin cəmini bildirən əmr cümlələri  xəbəri feilin əmr şəklinin -ın, -in, -un, -ün, -ınız, -iniz, -unuz, -ünüz formaları ilə düzəlir. Məsələn; Ey canü dil, dəhanı sözün söylərəm sizə, Bir dəm qulağ olun ki, nihani xəbər derəm [3, 333] Can oğurlar gözi aşiq dili-birəhmin anar, Nə məhlədə görünüz andurur ol oğruya daş [3, 320], Qomən əldən qələndərvar, ayağı, İçün, bilməzolun başı, ayağı [4, 173], Zahida sərsəm söylərsən məni eyb eyləmin, Sevməmək məhbub dəmi feli nədir sərsamlığ [3, 322], Rəqibə söylin ağzın açmasun bir dəm qulağ olsun [3, 351], Dedi şeyx onlara, dinmin siz ana [4, 196], Eşidübən danlamun, halumi qal anlamun, Yəxşiyi yamənləmun, bən bəni çün bilməzəm [6, 761] və s.

Nümunələrdən aydın olur ki, eyləmin - eyləməyin, dinmin - dinməyin, danlamun -danlamayın, anlamun - anlamayın, yamənləmun - yamanlamayın, pisləməyin məna­la­rında müasir ədəbi dilimizdən fərqli şəkildə işlənərək əmr cümləsində II şəxs cəminin inkarıni bildirir.

Ağuz , -əgüz. Xəbəri əmr şəklinin II şəxs cəmini ifadə edən bu formaya XV əsr yazılı abidələrində əsasən Gülşəni və Rövşəninin “Divan”larında işlənmişdir. Məsələn; Bəni siz sanmağuz olam xəbərdar [4, 196], Siz onu sanmaquz ol ola sögmək [4, 199], Çünki gözün yoq, yürü göz istəgiz [4, 255], Ta ola guş urmaguz cayiz ana [4, 288], Dinləgüz  siz nələr söylər bana [4, 289], Rövşənivü Gülşəni Ay ilə Günəş sifət, Biri iki sanməgüz, derdi, eşitdüm, Dədəm [6, 795], Şəmi-rüxündən nedim yanmayubən bir degüz [6, 723], Eşqə könül verəli dönübənü almazəm, Danləməgüz, halumi əql ilə çün bilməzəm [6,761].

Azərbaycan dilinin tarixinə aid yazılan qrammatika kitablarında əmr şəklinin bu forması haqqında heç bir məlumata rast gəlmədik. Yalnız dialektoloji tədqiqatlarda –ağuz, -əgüz, -egüz şəkilçisinin varlığından bəhs olunsa da, mülliflərin həmin şəkil­çinin hansı şəxsə aid olması haqqında fərqli fikirləri diqqətimizi cəlb etdi. Belə ki, ...-egüz şəkilçisi haqqında ilk dəfə fikir söyləyən M.Şirəliyev hesab edir ki, həmin şəkil­çilər birinci şəxs cəm (-ax, -əx, -eg) və ikinci şəxs cəm (-in, -ün, -üz) şəkilçi­lərinin birləşməsindən əmələ gəlmişdir və gedəgüz dedikdə I şəxs tək II şəxs cəmə müraciət edir [18, 104]. K.Ramazanov da öz tədqiqatın M.Şirəliyevin fikrini eyni ilə təsdiq­lə­mişdir [19, 106-107]. Lakin R.Rüstəmov məsələyə fərqli tərəfdən yanaşır. Müəllifin fikrincə, “-ağuz, -əgüz, -egüz şəkilçisi tərkibindəki –uz//-üz ikinci şəxs cəmini deyil, məhz birinci şəxs cəminin qrammatik əlamətidir və bu şəkilçidə birinci şəxs cəminin tarixən mövcud olmuş iki əlaməti birləşmişdir”. Bu qeyddən sonra isə müəllif  z ün­sürünün tarixən ikinci şəxs cəminin də əlaməti olduğunu, indi də bu vəzifəni daşı­dığını yaddan çıxartmır [20, 262]. Bu fikirləri nəzərdən keçirərkən belə qənaətə gəldik ki,  M.Şirəliyevin –ağuz, -əgüz şəkilçisi haqqında söylədiyi fikir daha dəqiq və düzgündür. XV əsr Azərbaycan yazılı abidələri üzərində apardığımız araşdırmaya əsasən deyə bilərik ki, yuxarıdakı nümunələrdə rast gəlinən -ağuz, -əgüz formantı əmr formasının II şəxs cəminə aidliyini bir daha sübut edir.

III şəxsin cəmini bildirən əmr cümlələrixəbəri -sınlar, -sinlər, -sunlar, -sünlər şəxs şəkilçilərinin vasitəsilə yaranır. XV əsr yazılı abidələrin dilində əmr cümləsinin bu forması çox az işlənmişdir. Məsələn; Görənlər bunu sansunlar subaşı [4, 212], Bilmasunlar halını könlüm irür xamuş leyk, Sən ki düşdün yadınə bixud fəğan eylər yenə [8, 96] və s.

-sunlar şəkilçisinin qeyri-məhsuldalığına toxunan M.Rəhimovun fikrincə, “bəzən əmr III şəxsin cəminə aid olduğu halda, -lar, -lər şəkilçisi olmadan, ancaq –sın, -sin, -sun, -sün formantı ilə (bilsinlər əvəzinə bilsin) işlənir” [1, 28].

Qeyd edək ki, müasir ədəbi dilimizlə olan oxşarlıq və səsləşmə ilə yanaşı XV əsr yazılı abidələrimizdə əmr cümləsini yaradan I şəxsin təki və cəmi, II şəxsin təki, qismən də cəmini ifadə  etmək üçün bir sıra morfoloji əlamətlərə rast gəlinir ki, onların əksəriyyəti bu günkü ədəbi dilimizdə işləkliyini itirmiş, müəyyən hissəsi isə dialekt və şivələrdə bəzi fonetik dəyişikliyə uğrayaraq varlığını qorumuşdur.

2.Əmr ədatlarının köməyi  ilə düzələn əmr cümlələri.

 Tarixən bu üsuldan istifadə edərək cümlənin əmr məzmununu əmr ədatlarının sayəsində daha da qüvvətləndirərək, ədəbi dilə yeni üslubi çalar gətirir. Bu tip cümlələr müasir ədəbi dilimizdə olduğu kimi XV əsr yazılı abidələrimizin dilində də üstünlük təşkil edir və əmr məzmunu daha qüvvətli əks olunur:

Gəl. Ey dil, gəl ol qəddi-əlifi zülfi-dalə gör(hid, 294), Ey bağban, sənubərü sər­vü­ni ögmə cox, Gəl bir bax, ol nihal qədü etidalə gör(hid, 294), Gəl gör sürahi saqi əlin­dən nə qan tökər (hid, 300), Gəl otur, çox ğönçə kimi bağrumı qan eyləmə (hid, 372), Gəl imdi yeməyi tərk eylə, məxdum (r, 185), Düşün təvilini gəl bir-bir eşit (r,203), Gəl imdi söylə, ey mürği-süxəndan, Sənindür (xəl, 172), Yenə gəl bir dəxi tədbir edəlim (xəl, 212) və s.

Qo//qoyun. Rəqib ölgəc qiyamətlər qoparsa, Qoyun olsun, nə kim olursa, olsun (hid, 358), Üşəndürmə bəni, qo halunə var, Və gərni, ey dili-aşüftəvü zar (xəl, 180), Qo yaqılsun aqibət, çün yanəsidür, dustim(xəl, 250)

Yüri//yeri. Ey Hidayət, yeri ğəm yeməvü xoş gör bu dəmi(hid, 389), Bu döv­lət­dən yeri çəkmə əyağı(hid, 413), Təsvvüfdən çü yoqdur səndə daniş, Yüri var bir bilən kişiyə danış (röv, 163), Zəmin kimi yürü var xakrah ol (röv, 170) , Yüriölməzdən öndən topraq ol var (r, 170), Yürü var, hər nə dersən, de bana sən (r, 197), Yürü var get, bənimlə eyləmə cəng, Bilürəm səndə yoqdur nam ilə nəng (xəl, 180) , Yürü keç bu həvayilə həvəsdən, Qulaq tut, ğafil olma bu nəfəsdən (xəl,183 ) və s.

Tur. Tur imdi səfər əzmin qılalum, Varalum Rumə xoş məşğul olalım (xəl, 174), Tur imdi yolə gir, ey yari-sadiq, Xuda edə qəmu işin müvafiq(xəl, 191), Tur imdi, ey səba, əs yarə toğru (xəl, 204), Tur, ey namə, qədəm rəncidə qılğıl (xəl, 214) 

Bari ədatı da əmr cümlələrində işlənərək əmrin təklif, çağırış, məsləhət, xahiş çalarlarını daha da qüvvətləndirir. Məsələn; Nə duraruz bari mundan gedəlüm (əsrar, 129), Yetürgil, ey səba, bari mənim halimni dildarə (kiş, 101), Gər vəslünə layiq degüləm bari unutma(ki, 97), Gər inanmazsan yüzün görsət ana bari sinə (ki, 95), Çü düşdüm yardən ayru, kərəm qıl, ey əcəl, barı (kiş, 9)

3.Xəbərin əmr hökmündə olan, yəni əsasən feilin vacib forması ilə düzələnlər.

Bu qəbildən olan cümlələrdə xəbər feilin arzu forması ilə düzəlir. Məsələn; Gər Hidayətnin Nəvayi kimi rəngin sözləri, Necə kim, çoxdur vəli deməkgərək bir-bir cəvab (hid, 282), Dindürməzəm əğyarı itinlə olalı yar, Hər işdə ki, var adəmə yoldaş gərəkdir (hid, 291), Eşq əhlindən dad edən dəm, ey könül, fəryad ilə, Dinləyüb za­ru­mi, andən Urumə yetməkgərək (gul, 613), Sükut etmədir işi əksər ovqat, Deməz nəs­nə gərək öldür, gərək sat (r, 196), Kişiyə turmaq-oturmaq gərəkdir, Vəli öz layiqi ilə gərəkdir(xəl, 193)

Bəzən məsdərlə düzələn əmr cümlələrinə az da olsa, yazılı abidələrimizin dilində rast gəlinir. Məsələn; Sən kimü adını anın ad tək, Zərrə kimü gün sifətin söyləmək (hid, 407). Beləliklə, tədqiqat zamanı seçdiyimiz nümunələrə əsasən deyə bilərik ki, XV əsr yazılı abidələrin dilində əmr cümləsi qrammatik vəzifə ilə yanaşı, eyni zamanda, üslubi bir vəzifə üçün də işlənərək bədii dilin keyfiyyətini müəyyən qədər artırmışdır.

Ədəbiyyat

  1. Mirzə Rəhimov, Azərbaycan dilində fel şəkillərinin formalaşması tarixi, Azərbaycan EA nəşriyyatı, Bakı-1965.
  2. Kişvəri, Əsərləri, Yazıçı, Bakı-1984.
  3. Aidə Paşalı, Əfsəhəddin Hidayət və “Divan”ı, Nurlan, Bakı-2011.
  4. Azadə Musayeva, Dədə Ömər Rövşəni əlyazmaları üzərində araşdırmalar, I cild, Nurlan, Bakı-2003.
  5. Azadə Musabəyli, Türkiyədə yaranan Azərbaycan ədəbiyyatı və Xəlilinin “Firqətnamə”si, Nurlan, Bakı-2010.
  6. Azadə Musabəyli, Şeyx İbrahim Gülşəni Bərdəi və türk divanı, II cild, “Elm və təhsil”, Bakı-2012.
  7. Möhsün Nağısoylu, Şirazinin “Gülşəni-raz” tərcüməsi, “Elm və təhsil”, Bakı-2011.
  8. Roza Eyvazova, Orta əsr ədəbi dil əlaqələrinin Kişvəri əsərlərində təzahürü, Elm, Bakı-1999.
  9. Kitabi-Dədə Qorqud, Yeni Nəşrlər evi, Bakı-1999.
  10. Hadi Mirzəzadə, Azərbaycan dilinin tarixi qrammatikası, Azərbaycan Universiteti nəşriyyatı, Bakı-1990.
  11. А Н. Кононов. Грамматика современного узбекского литературного языка, М-Л., 1960.
  12. Б.Котвич. Исследование по алтайским языкам, М., 1962.
  13. А.М.Щербак, Грамматика староузбекского языка,М-Л, 1962.
  14. Ş.X.Xəlilov, “Əsrarnamə”nin dili, Elm, Bakı-1988.
  15. П.М.Мелиоранский. Араб-филолог о турецком языке. СПб, 1903.
  16. А.Н.Кононов. Родословная туркмен, М-Л., 1958.
  17. Şirəliyev M. Azərbaycan dialektologiyasının əsasları, Bakı-1968.
  18. M.Şirəliyev, Bakı dialekti, Bakı-1949.
  19. K.T.Ramazanov, Fel, Azərbaycan dilinin muğan qrupu şivələri, Bakı-1955.
  20. R.Rüstəmov, Azərbaycan dili dialekt və şivələrində fel, Bakı-1965.
  21. Н.Наджип. Современный уйгурский язык, М., 1960.

Summary

As in our modern literary language, the imperative sentences used in written monuments are also  formed mainly by means of  the imperative form of the verb and imperative particles according to the content of order, request, advice, suggestion, moral admonition, recommendation. Besides the similarity and consonance, in written monuments there are several morphological signs of the imperative mood (-ayım//-əyim, -alum//-əlüm, -avuz//-əvüz, -qıl//-gil//-ğıl, -qınan//-ginən, -a+gər//-ə+gör) which  form  imperative sentences ,most of them are not being used in our modern literary language today, and a certain part of them  has been maintained in dialects and accents with some phonetic changes. These morphological signs were in service both  in our  literary language resources of the 15th century, and in the written sources of the  Turkic  languages, as well.

Key words: imperative sentence, literary language,15th century, written monuments

 

Резюме

Как и в современном литературном языке, так и на языке письменных памятников повелительные предложения, исходя из того что, носят мотив повеления, приказа, пожелания, просьбы, совета, образуются с помощью глаголов в повелительной форме или же повелительных частиц. Наряду со сходством  и созвучием  в современную эпоху, что порождает в памятниках  ряд морфологических  признаков повелительной формы , образующих повелительные предложения(-ayım//-əyim, -alum//-əlüm, -avuz//-əvüz, -qıl//-gil//-ğıl, -qınan//-ginən, -a+gər//-ə+gör), большинство из которых  сегодня в современном  литературном  языке вышли из употребления, некоторые из них претерпели фонетические  изменения и сохранились в  диалектах и говорах. Эти  морфологические признаки были активны в литературном  языке XV века , а также в письменных памятниках тюркских языков.

Ключевые слова: повелительные предложения, литературный язык, XV век, рукописи

 


Qəhrəmanova Çinarə

AZƏRBAYCAN VƏ TÜRK DİLLƏRİNDƏ ATALAR SÖZLƏRİNİN MÜQAYİSƏLİ TƏHLİLİ

        Məlumdur ki, 2014-cü ilin noyabr ayında Bakıda keçirilən “ Türkdilli Döv­lət­lərin Əməkdaşlıq Şurası”nın səlahiyyətli nümayəndələrinin toplantısında təhsil prob­lemləri, ortaq türk ədəbiyyat, tarix, coğrafiya və s. dərsliklərin yaradılması, tələ­bə mü­ba­diləsi və digər cəhətlərlə bağlı bir çox problemlər müzakirə obyekti olmuş və müsbət qiymətləndirilmişdir. Bizim nəzərdə tutduğumuz və həllinə çalışdığımız prob­lem də məhz həmin məsələlərin həlli istiqamətində bir addım kimi dəyərləndirilə bilər.

             Hər bir xalqa məxsus frazeoloji vahidlər, idiomatik ifadələr, atalar sözləri və digər paremioloji  birləşmələr həmin xalqın milli xüsusiyyətlərini, adət-ənənələrini, inam və etiqadlarını, bir sözlə, milliliyi özündə daha çox əks etdirən dil vahidləridir. Eyni kökə, eyni tarixə, eyni dilə malik olan Azərbaycan və türk xalqları da ortaq dil vahidlərinə malikdir. Hər iki dildə ortaq işlənən frazeoloji- paremioloji vahidlər, atalar sözləri linqvistik tədqiqata cəlb edilməli, onların sintaktik-semantik strukturu, konseptual məna tutumu, oxşar  və fərqli cəhətləri  dəqiqləşdirilməlidir.

           Bu istiqamətdə əsas məsələ frazeoloji-paremioloji vahidlərin etimologiyasının araşdırılması, onların formalaşmasında və inkişafında tarixi-ictimai amillərin, linq­vistik, ekstralinqvistik, etnokültüroloji göstəricilərin rolunun müəyyən edilməsidir.

           Frazeologizmlərdə- ifadə və ibarələrdə, paremioloji vahidlərdə, atalar sözləri və zərbi-məsəllərdə dilin bəzən arxaikləşmiş, hətta ölmüş sayılan qədim reliktləri (qalıqları) qorunub saxlanılır.

           Bu cəhət mövzunun aktuallığını təmin edir. Eyni zamanda paremiyaların ta qədimdən bəşər bədii fikrinin inkişafı, onun dini, əxlaqi, hüquqi anlayışları, məişət tərzi və digər cəhətlərin xalqın mənəviyyatının formalaşmasını səciyyələndirən amillərdən olduğu üçün türk dillərinədə həmin vahidlərin öyrənilməsi, ortaq lüğətlərin tərtib edilməsi müasir türkoloji dilçiliyin aktual məsələlərindən biridir.

             Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Cənab İlham Əliyevin 2013-cü il 10 apreldə “Azərbaycan dilinin qloballaşma şəraitində zamanın tələblərinə uyğun istifa­də­sinə və ölkədə dilçiliyin inkişafına dair Dövlət Proqramı”nın təsdiq edilməsi haq­qında sərəncamının tələblərinə uyğun olaraq belə bir layihənin həyata keçirilməsi va­cib­dir və iki qardaş dövlət arasında hərtərəfli münasibətlərin inkişafına xidmət edəcək.

             Ayrılıqda hər iki ölkədə frazeoloji-paremioloji vahidlərin tədqiqi istiqamə­tində bəzi işlər görülsə də, bu dil vahidləri müqayisəli təhlilə cəlb edilməmiş, müqayisəli lüğətlər, dərslik və dərs vəsaitləri tərtib edilməmişdir. Bu da mövzunun aktuallığını təmin edən əsas şərtdir. Azərbaycan dilini genetik və morfoloji cəhətdən qohum olmadığı dillərlə müqayisə etmək daha asandır. Çünki onların arasında fərqlərin olması labüddür.

             Lakin eyni dil ailəsinə daxil olan, qohum olan Azərbaycan dili və Türk dillərinin müqayisə edilməsi müxtəlif coğrafi məkanlarda yaşayan iki qardaş xalqın müxtəlif düşüncə tərzini meydana çıxara bilər. Deməli, belə bir müqayisəli təhlilin aparılması mühümdür. Eyni zamanda mövzu ilə əlaqədar kifayət qədər dərslik və dərs vəsaitlərinin,  elmi- nəzəri ədəbiyyatın olmaması da mövzunun aktuallığını isbat edir.

            Problemin həlli üçün genetik və morfoloji-tipoloji cəhətdən eyni dil ailəsinə mənsub olan Azərbaycan və türk dillərində frazeoloj-paremioloji birləşmələrin, atalar sözlərinin oxşar və fərqli cəhətlərini, struktur-semantik xüsusiyyətlərini müqayisəli təhlil etmək nəzərdə tutulmalıdır. Frazeoloji- paremioloji  birləşmələri, atalar sözlə­ri­ni təsvir etmək, araşdırmaq, bu dil vahidlərinin ümumişlək forma almasında tarixi, ictimai dil amillərinin, etnokulturoloji göstəricilərin rolunun sistemli izahı və qanuna­uyğunluqların tipoloji xarakterinin müəyyənləşdirilməsi də əsas məsələlərdən biridir.

        Belə bir tədqiqatın həyata keçirilməsi türkoloji dilçiliyin inkişafı istiqamətində mühüm bir addımdır. Sadalanan dil vahidlərini müqayisəli təhlil etmək, onların lüğətini tərtib etmək, ikidilli dərs vəsaitləri hazırlamaq üçün faydalıdır.

       Xalqın mifoloji və konseptual təfəkkürünün inkişaf səviyyəsini obrazlı, fundamental təsvir etmək, semantik-struktur identikliyi ilə fərqlənən və bir neçə dildə işlənən paremiyaların mənşə qaynaqlarının bir xalqın deyil, “invariant insanın” təfəkkürünün universal məntiq qanunlarına tabe olmasını sübut etmək məqalənin əsas məqsədidir.

         Belə bir proyektin həllinə nail olmaq aşağıdakı məsələlərin həllinə yardım edə bilər:

         1.Azərbaycan və türk dillərində frazeoloji-paremioloji vahidləri, xüsusilə atalar sözlərini sistemli  şəkildə, müqayisəli-qarşılaşdırma üsulu ilə tədqiq edərək onların lüğətini tərtib etmək;

        2.Xalqın mifoloji və konseptual təfəkkürünün inkişaf səviyyəsinin obrazlı, fundamental təsvirinə nail olmaq;

       3.Semantik- struktur identikliyi ilə fərqlənən və bir neçə dildə işlənən paremiyaların mənşə qaynaqlarının bir xalqın deyil, invariant insanın təfəkkürünün universal məntiq qanunlarına tabe olmasının bariz nəticəsi olmasını isbat etmək;                    

       4.Layihənin türkoloji dilçiliyin inkişafı  üçün əhəmiyyəti böyükdür.

       Tədqiqatın nəticələri paremioqrafiya üçün perspektiv lüğət materialı kimi istifadə oluna bilər. Azərbaycanda türk dilinin, Türkiyədə isə Azərbaycan dilinin tədrisi işində geniş istifadə edilə bilər. Ümumi paremiologiya və frazeologiya kurslarının tədri­sində, seminarların təşkilində əsaslı mənbə ola bilər.

           Proyektin elmi-nəzəri əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, dillərin  müqayisəli təhlilinin, tədqiqinin geniş yayıldığı son illərdə həmin təhlilə əsaslanan frazeologiya-paremiologiya üzrə tədqiqat işlərinin yazılmasında tədqiqatçılar istifadə edə bilərlər.

           Praktik əhəmiyyəti isə ondan ibarətdir ki, hər iki ölkənin ərazisində ikidilli frazeoloji-paremioloji lüğətlərin, ikidilli atalar sözləri lüğətlərinin, dərslik və dərs vəsaitlərinin hazırlanması işində istifadə edilə bilər.

            Genetik cəhətdən eyni dil ailəsinə (türk dilləri ailəsi), oğuz qrupuna daxil olan, morfoloji cəhətdən eyni dil qrupunu ( iltisaqi dillər) təmsil edən Azərbaycan və türk dillərində frazeologizmləri, ifadə və ibarələri-paremioloji vahidləri, atalar sözlərini müqayisəli şəkildə təhlil etmək, istər struktur, istərsə də semantik cəhətdən onların arasındakı fərqləri, oxşarlıqları aşkar etmək, frazeoloji-paremioloji vahidlərin iki qohum dildə formalaşması prosesindəki qanunauyğunluqları müəyyənləşdirmək, araşdırmanın aparılmasında kvalifikasiya meyarlarını və prinsiplərini təyin etmək, frazeoloji-paremioloji vahidlərin  linqvoetnik və linqvokulturoloji təsvirini vermək mühüm məsələlərdəndir.

            Frazeoloji-paremioloji vahidlər, atalar sözləri və s. ifadə və ibarələr müasir dilçiliyimizdə müəyyən qədər tədqiq olunmuşdur. Lakin bu ifadələr hələ türkoloji dilçilik istiqamətində sistemli şəkildə müqayisəli təhlil edilməyib. Layihədə eyni zamanda  müstəqilliyimizi əldə etdiyimiz son illərdə məsələyə yenidən və ən əsası türkoloji müstəvidə baxılması, hər iki dildə ortaq işlənən paremioloji-frazeoloji nümunələr arasındakı oxşar və fərqli cəhətlərin müəyyən edilməsi, onların lüğətinin tərtib edilməsi türkoloji dilçiliyin inkişafına, ixtisaslı kadrların yetişməsinə, iki dövlət və iki dil arasında baryerlərin götürülməsi işinə xidmət edəcək. Ulu Öndər Heydər Əliyevin “Bir millət, iki dövlət” aforizminin reallığını bir daha təsdiqləyəcək. Təqdim edilən proyekt-məqalə Ulu öndərin iki qardaş dövlətin bir-birinə dayaq olması istiqamətində  önəmli ideologiyasının həyata keçirilməsi yolunda da bir addımdır.

            Məlumdur ki, bədii əsərlərdə işlənmiş və milli ideologiyanı, adət-ənənəni da­ha çox qoruyub saxlayan, bədii mənbələrə, ədəbi əsərlərə millilik bəxş edən aforizm­lərin, frazeologizmlərin – paremioloji vahidlərin, atalar sözlərininüslubi- linqvistik, struktur- semantik və s. cəhətləri mütləq öyrənilməlidir. Həmin dil vahidlərinin iki qohum dildə müqayisəli şəkildə öyrənilməsi isə hazırkı dövrdə olduqca aktualdır.

           Əsrlərdən bəri yaşayaraq bu günümüzə gəlib çatan atalar sözləri şifahi xalq ədəbiyyatının, ilkin yazılı abidələrimizin ayrılmaz parçası olmuşdur. Babalarımızın yaratdığı bu cür ibrətamiz kəlamların müasir gənclərin tərbiyəsində, müasir təhsil sisteminin düzgün istiqamətlənməsində böyük rolu və əhəmiyyəti vardır.

         Məhz bu cəhətlərini nəzərə alaraq Azərbaycan və türk dillərinə məxsus atalar sözlərinin toplanması, müqayisəsi, tərtibi olduqca əhəmiyyətlidir. Lakin belə bir cəhəti nəzərdən qaçırmaq olmaz ki, həmin atalar sözləri semantik cəhətdən qruplaşdırılmalıdır. Çünki atalar sözlərinin bir qismi eyni şəkildə hər iki dildə işlənsə də, bir qismi müəyyən zahir dəyişikliklərlə işlənir. Digər bir qismi isə yalnız bir dilə məxsusdur. Bu cəhətlərini nəzərə alaraq Azərbaycan və türk dillərində mövcud olan atalar sözlərini üç qrupa bölmək olar:

                     1.Hər iki dildə eyni şəkildə işlənənlər

                     2.Eyni mənada,yalnız müxtəlif formada işlənənlər

                     3.Tamam fərqli müstəqil mənalarda yalnız bir dildə işlənənlər:

          I.    Azərbaycan və türk dillərində işlənən bir qism atalar sözləri yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, eyni məzmunda və eyni formada işlənməkdədir. Məsələn;

    1.Az- ca: Dama-dama göl olar.

    Türkcə: Damlaya –damlaya göl olar.

    2.Az- ca: Saxla samanı gələr zamanı.

   Türkcə: Sakla samanı, gelir zamanı.

   3.Az-ca: Ayağını yorğanına görə uzat.

      Türkcə: Ayağını yorğanına göre uzat.

   4.Az-ca: Dağ dağa qovuşmaz, insan insana qovuşar.

      Türkcə: Dağ dağa qovuşmaz, insan insana qovuşar və s.

         II. Eyni məzmunda, lakin müxtəlif formada işlənənlər. Bu  qrupa daxil olan atalar sözləri də Azərbaycan və türk dillərində kifayət qədərdir. Dediklərimizi isbat etmək üçün bəzi atalar sözlərinə fikir verək:

1.Az-ca:Suya düşən saman çöpündən də yapışır.

Türkcə:Denize düşən yılana da sarılır.

2.Az-ca: Söz qılıncdan kəsərlidir.

Türkcə: Dil kılıçtan keskindir.

3.Az-ca: Tək əldən səs çıxmaz.

Türkcə: Yalnız taş duvar olmaz.

4.Az-ca: Tələsən təndirə düşər.

Türkcə: Acil gidən ecele gider.

5.Az-ca: Arifə bir işarə kifayətdir.

Türkcə: Adam olana bir söz yeter.

 6.Az-ca: Tək əldən səs çıxmaz

  Türkcə: Bir elin nəsi var, iki elin sesi var .

 7.Az-ca:Od olmasa, tüstü çıxmaz.

 Türkcə: Rüzgar esmeyince yaprak oynamaz və s.

         III. Verilmiş atalar sözlərinin semantik tutumu eyni olsa da, hər iki dildə onların ifadə formaları fərqlidir. Deməli,eyni millətin nümayəndələri olan qardaş xalqların da düşüncəsində fərqli cəhətlər, fərqli formaların olması müşahidə edilməkdədir. Yəni bu hikmətli kəlamları yaradan insanlar bir-birlərindən zaman və məkan cəhətdən fərq­lənsələr də, müxtəlif məkanlarda məskunlaşsalar da, eyni problemlərlə qarşı­laş­mış, bəzən hətta eyni şeyləri düşünmüş, lakin düşündüklərini müxtəlif formalarda ifadə etmişlər ki, bu da labüddür. Son nəticədə çağdaş mərhələdə ekstralinqvistik faktorlar linqvistik problemlərin həllinə yardımçı olan cəhətlər kimi dəyərləndiril­məlidir.

          III. Qeyd etdiyimiz kimi, üçüncü qrupa daxil etdiyimiz atalar sözleri isə fərqli mənalarda yalnız bir dildə işlənən atalar sözləridir. Bunlara aşağıdakıları nümunə göstərmək olar:

                                              Türk dilində:

1.Ağac yaşken eyilir.

2.Yüz verme, arsız olur, az verme hırsız olur.

3.Yuvarlanan taş yosun tutmaz.

5. Altın yere düşmekle pul olmaz.

6. Ağzı bal yapan arının quyruğunda ignesi var.

                                                  Azərbaycan dilində:

1.Toxun acdan xəbəri yoxdur.

2.İt hürər karvan keçər.

3.Kölgədə bitən ağacın kölgəsi olmaz.

4.Toxun acdan xəbəri olmaz.

5.Arxalı köpək qurd basar və s.

            Göründüyü kimi, hər iki dildə ümumiləşdirərək təqdim etdiyimiz üç qrup atalar sözlərinə  dair kifayət qədər nümünə vardır. Bizim fikrimizcə, həmin nümu­nələr toplanmalı, qruplaşdırılmalı, ayrıca kitabçalar şəklində oxuculara təqdim edilməlidir. Bu isə türkologiyanın inkişafı, xalqlarımızın inteqrasiyası, yaxınlaşması üçün mühüm vasitələrdən biri ola bilər.  Ata sözlərində deyildiyi kimi:

1.“ El bir olsa, dağ oynadar yerindən”;

2. “El gücü sel gücü”;

3.”Güc birlikdədir”

4.”Birlik harada, dirilik də orada” və s.

          Eyni zamanda humanitar prinsiplərə əsaslanan müasir təhsil sistemi də müasir təhsil prosesində şagirdlərin, tələbələrin milli zəmində tərbiyəsini inkar etmir, əksinə bunun vacibliyini nəzərə çatdırır. Həmin məsələnin həyata  keçirilməsində isə milli düşüncəni əks etdirən atalar sözlərinin, aforizmlərin, folklor nümunələrinin toplanması, öyrənilməsi və yetişən nəslə öyrədilməsi vacibdir.

 

MƏNBƏLƏR

  1. Bayramov H. (1978), Azərbaycan frazeologiyasının nəzəri əsasları.Bakı

   2. Əhmədov B. (2007), Azərbaycan dilinin frazeologiyası. Bakı. ADU

  3. Hüseynova H. (2014), Mir Cəlalın aforizmləri. Bakı. Elm və təhsil

  4. Hüseynov M. (2013), Üslubi frazeologiya. Almatı  

  5. Hüseynzadə M. (1973), Müasir Azərbaycan dili. Bakı

  6. Mirzəliyeva M. (1995), Türk dilləri frazeologiyasının nəzəri problemləri. Bakı

  7. Salayeva F. (2013 ), XX əsrin II yarısında Azərbaycan dilindəfrazeologiya nəzəriyyəsinin inkişafı. Bakı

  8. Seyidəliyev N. (2006), Azərbaycan dastan və nağıl dilinin frazeologiyası. Bakı.           

 

Summary

     In an article submitted to the proverbs play an important role of people, especially young people’s  education. Related and unrelated study of languages, proverbs  importance of research determine. At the same time, having the same morphological structure, the Azerbaijani and Turkish phraseology of the same language family - paremiologic units, gathered proverbs about the importance of being involved in a comparative analysis. The study of these languages are offered in three groups related proverbs. At the same time, each group will be presented examples of proverbs.

Key words: Paremiologic, Proverbs, Phraseological units, Etnolinqvistics, Ethno-Culturology.

 

Резюме

     В данной  статье говорится  что пословицы имеют важную роль в воспитании людей, особенно молодых людей. Доводится до сведения важ­ность исследований  пословиц родственных и неродственных языков. В то же время, подчеркивается важность сравнительного анализа  азербайджанского и турецкого языков, которые имеют одинаковую  морфологическую и генетическую струк­туру. Предлагается изучать пословицы в трех группах.

 Ключевые слова: Паремиология, пословицы, фразеологизмы, етнолингвистика , етнокультуралогия.

 


Teyyub Arıx oğlu Quliyev

İLTİSAQİ DİLLƏRDƏ ŞƏKİLÇİLƏRİN TİPOLOJİ MÜQAYİSƏSİ

(Altay dillərinin materialları əsasında)

İstənilən iki dilin şəkilçi morfemlərinin müqayisəsi bu dillərin tipoloji struktur özəlliklərinə və onların geneoloji münasibətini aydınlaşdırılmaq üçün ən mötəbər mən­bələrdən hesab edilir. Başqa sözlə, şəkilçilər dilin strukturunda əsas mövqe­lərin­dən birini tutur və onun müqayisəli şəkildə örənilməsinin böyük əhəmiyyəti var. Biz bu yazımızda ilisaqi tipin ən gözəl nümunəsi hesab edilən Altay dillərinin material­larına, daha doğrusu həm sözdəyişdirici, həm də sözdüzəldici şəkilçiləri müqayisə edəcəyik.

Məlumdur ki, morfologiya sahəsində müqayisə üçün əsas etibarilə sözdəyişdirici şəkilçilərdən istifadə edilir, çünki dilin morfoloji mexanizmini məhz həmin şəkilçilər əks etdirir [1, 218-219].

Monqol, türk və tunqus-mancur dillərində genetik baxımdan ümumi olan əsas sözdəyişdirici kateqoriyalar bunlardır: 1) obyekt-predikat münasibətlərini ifadə edən hal kateqoriyası; 2) subyekt və predikatın sintaktik münasibətini ifadə edən şəxs kateqoriyası; 3) atributiv münasibət ifadə edən mənsubiyyət kateqoriyası.

Altay dilləri ilə məşğul olan tədqiqatçıların demək olar ki, hamısı (Q.İ.Ramstedt, V.L.Kotviç, O.P.Sunik, V.İ.Sinsius, N.A.Baskakov, A.P.Dulzon və s.) bu dillərin hallanma sistemində fövqəladə forma yaxınlığı  olduğu-nu qeyd etmişlər.

1. Adlıq hal bütün Altay dillərində söz əsası ilə üst-üstə düşür.

2. Yiyəlik hal:türk. -nyŋ-nyn,-yn,-ə1monq. *-nun>-nun>-nu; *-nyŋ>-nįn>-ni: ger «ev»-ger-ün «evin»; tunq. -i, -ni: mafa «ata»-mafa-i «atanın»; wang «hökmdar»-wang-ni «hökmdarın»; bi «mən»-min «mənim»; korey. -n, -ai, - įi, - i: hai «gün»-hai-n «günün»; saram «insan» - saram-įi «insanın»; na «mən»-na-i «mənim».

Altay dillərində yiyəlik hal formasından adyektiv -ki sonluğunun köməyi ilə müstəqil sifətlər yaranır: türk. -niki; aγa-niki «qardaşımınkı, qardaşıma mənsub olan»;  monq. -jinki: aqa-jinki «qardaşımınkı»; tunq. -ŋi, - ŋni: aka-ŋi~aka-ŋni «qardaşımınkı». Bəzi Altay dillərində (xüsusilə monqol dilində) yiyəlik hal digər hallar üçün ilkin forma rolunu oynayır. Məsələn: türk. (uyğ.). biz-in-gä  «bizə» (yönlük hal); monq. (kalm.). χān-ä- «xanda» (yerlik hal); korey. sarami-ge«insanda» (yerlik hal). Altay dillərinin əksəriyyətində yiyəlik halla düzəlmiş tipik konstruksiyalı söz birləşmələri mövcuddur: türk. (uyğ.). -qaγanlu«şahzadə» -qaγan-yŋ lu«xaqanın oğlu»; monq. (kalm.). -χān χön «şahzadə»; -χān-i  χön«xaqa-nın oğlu» [2, 64; 6, 33-36].

3. Təsirlik hal:

 türk. -y, -i,  -ny (qədim uyğur dilində mövcud olmuş  -, -γ): sän-sän-i; bu-muni-y (qədim türk. buny); biz-biz-ni; daγ-daγ-y; tat. tau «dağ» -tau-ny «dağı»;üy «ev»-üj-ni «evi». Çuvaş dilində təsirlik hal şəkilçiləri yönlük hal şəkilçilərinə (-a, - ja, - na) uyğun gəlir; monq. -i (samit səslərdən sonra), -ji (sait səslərdən sonra): gar «əl»-gari-i «əli»; morin«at»-morin-i «atı; aqa«böyük qardaş» -aqa-ji  «böyük qardaşı»; dalai «dəniz» -dalai-ji «dənizi»; tunq. -a, -ja<i : mu-je «suyu»; mo-ja «ağacı», eyni zamanda  - ba(-pa), -wa, -ma: oron-mo «maralı» - cəmdə oror-wo, oror-bo;hunāt-pa«qızı» - cəm haldahunil-ba, hunil-wa və s.; korey. -į, -i, -ri (şimali korey.), -įl, -il, -ril (cənubi korey.): mun«qapı»-mun-u(şim. korey.)-mun-il(cən. korey.) «qapını» və s. [2, 64; 6, 36-39].

4. Yönlük hal:                                                                                

türk. -a, - ga(- ka), - γa(-γar, - γaru), - ja. Məsələn, qədim türk. taγ -qa «dağa»; çuv. 1v-a, tat., qaz., qır.,  tele. taua; türk. daγ-a; qədim türk. qaγan-qa «xaqana», çuv. χun-a, χon-a; maŋ-a«mənə», saŋ-a «sənə»; Alt. anar «ona», munar «buna»; qədim türk. baŋaru «mənə»; monq. ilkin forma-a; gaǯar-a «torpağa, yerə», dotur-a «içəriyə, daxilə», deger-e «yuxarıya».-a şəkilçisi hal-hazırda ancaq qoşmalarda və bəzi feil formalarında müşahidə olunur. Yönlük halla birlikdə yerlik hal şəkilçisindən  -da~-du istifadə olunur. tunq. yönlük hal artıq məsuldar deyildir. Onun əvəzinə  -ja «tərəf» qoşması işlənir. Bu qoşma qədim türk dilində də işlənmişdir: yara-ya «şimala» və s. [2, 65; 6, 39-42].

5. Yerlik (ablativ) və çıxışlıq hal: türk. -da,-dan,-din,-daŋ: qədim türk. uz-da «oğuzda» və ya «oğuzdan», qədim əlyazmalarda uz-da-jan, uz-daan, uz-da-dan «oğuzlardan (= oğuzlarla)»; -da-jan>-dan-dan> çıxışlıq hal şəkilçisi - dan; monq. yerlik və çıxışlıq halda -da (-ta), -du (-tu). -de (-te), - (-), -da zərflərlə və qoşmalarla, -du isə isimlərlə işlənir. Yazılı dildə eyni zamanda -dur şəkilçisi işlənir. Məsələn: tengri «göy, səma»–tengri-dür, tengri-, tengri-de «göydə, səmada»; tunq.-manc. -du, -tu, -de; ū-du «evdə», lamu-du «dənizdə» və s.;

Koreya dilində bu halın xüsusi qrammatik forması yoxdur. Bu mənada obyektin yerləşdiyi yeri bildirən tąj«yer» sözü işlədilir. Məsələn: jetąj «burada», četąj«orada» və s.

Türk və monqol dillərində obyektin yerləşdiyi yeri bildirən ümumi mürəkkəb şəkilçi (-daki) mövcuddur. Həmin şəkilçi yerlik hal-da,-de şəkilçisi ilə münasibət bildirən-ki şəkilçisinin birləşməsindən yaranmışdır. Məs.; türk. üj-deki, monq. der-tek«evdəki, evdə yerləşən» və s. [2, 65; 6, 42-44].

6. Dativ hal:

Bu hal türk, monqol və Koreya dillərində özünü daha aydın surətdə göstərir. Direktiv hal əsasən istiqamət mənasını bildirir («hara?, haraya?») və bu baxımdan istiqamət halı da (lativ, prolativ) adlana bilər.

türk. -ru, -: qədim türk. äbim-«evim-ə», bä-«bura, buraya»,a-ru«ora, oraya», uyğ. ki-

<*kä- «geriyə, o yana, uzağa»; Bu şəkilçi yönlük haldan sonra geniş işlənmə dairəsinə malik olmuşdur. -γaru şəkilçisi isə hətta produktiv şəkilçi keyfiyyətində işlənmişdir: qaγanu «xaqana», biz-gä «bizim evə», taš-garu, taš-γaru «bayıra», ič-kä, ič-gä «içəriyə»,il-gä «irəliyə», joaru «yuxarıya» və s;  monq. -ru, -rū (-uru) şəkilçilərinə daha çox dialektlərdə rast gəlmək olar: xalx.modo-rū «meşəyə, meşə istiqamətində», gol-rū, gol-urū «çaya; ortaya, içəriyə», qaga-ru~qaru<kalm. χārn (qayıdış şəkilçisi ilə) «hara, haraya»; monq.ina             -ru(­­=inagsi)>kalm.nārān «buraya» və s.; Koreya dilində direktiv hal qədimdən müxtəlif formalarda təzahür etmişdir. Belə ki, bu hal cənubi Koreya dilində  -ro, şimali Koreya dilində -ru (-rį), -įllį (-įlį) şəkilçiləri vasitəsilə yaranır. Həmin şəkilçilər də -ru~ şəkilçilərindən düzəlmiş və istiqamət mənası bildirmişdir: sanį-ro«dağlar boyunca, dağlardan», şim.korey.sanį-ru, sanįrį; čibį-ro «evə, ev istiqamətində», şim. korey. čibu-ru; allo«aşağı, aşağıya», cən. korey. mullo «suya, sudan, su ilə», şim. korey.mullu, muru-ru «suya» və murllį, mur-ullį «suya, sudan, su vasitəsilə» [2, 65; 6, 44-46; 5, 181-194].

Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, A.P.Dulzon türk, monqol və tunqus-mancur dillərindəki qədim hal sistemini Yenisey dillərindəki (Yenisey dilləri dedikdə A.P.Dulzon XVIII əsrin birinci yarısından Sibirdə, Yenisey çayının hövzəsində yaşayan və qohum dillərdə danışan beş xalqın (arinlərin, assanların, imbatların (ketlərin), kottların və pumpokolların) dilini nəzərdə tutur [3, 79].) Həmin qrammatik kateqoriya ilə müqayisə edərək o, belə qənaətə gəlmişdir ki, hal şəkilçiləri baxımından Altay dillərinin Yenisey dilləri ilə ümumiliyi onların uzaq qohumluğunu sübut edən əsas faktlardan biridir [4, 60-63].

  Altay dillərində bilavasitə əvəzliklə bağlı olan şəxs və mənsubiyyət kateqo­ri­ya­larını Q.İ.Ramstedt və V.L.Kotviç daha ətraflı tədqiq etmişlər. Türk, monqol və tun­qus-mancur dillərində geniş istifadə dairəsinə malik olan şəxs və mənsubiyyət şəkilçiləri aşağıdakılardır:

I şəxs (təkdə): türk (şəxs) -man, -myn, -m, -n; (mənsubiyyət) –m; monqol (şəxs)  - bi, -b, -m, -w;  (mənsubiyyət)  -min, -mni, -m; tunqus-mancur (şəxs) -w, -mi, -i, -bi, -m; (mənsubiyyət) -w, -f, -m, -i, -bi, -mi, -u, -mu

Göründüyü kimi, bu şəkilçilərin demək olar ki, hamısı I şəxsin təkindən (türk., monq., tunq. -manc. *min) törəmişdir. Q.Ramstedtin də fikrincə, Altay dilləri üçün I şəxsin təkinin praforması *min əvəzliyidir. Bu forma yalnız türk dillərində qalmışdır və qüvvətli vurğunun təsiri altında män formasına çevrilmişdir. n samitinin düşməsi nəticəsində I şəxsin təki monqol və tunqus-mancur dillərində -bi formasında işlənir [6, 69]. Şəkilçilərdə mövcud olan dodaq samitlərinin əvəzlənmələri (m~b~f~w) şəxs əvəzliyindəki (I şəxsin təki) əvəzlənmələrlə bağlıdır [26, 58].

I şəxs (cəmdə): türk (şəxs) -byz, -myz, -z, -q; (mənsubiyyət) – myz, -byz; monqol (şəxs) - bdn1, -mdn1, -wdn1, -bdi, -mdi, -mn1, -dn1, -bā;  (mənsubiyyət)  -mdn, -mnai, -mān, -mn1; tunqus-mancur (şəxs) -wun, -w, -u, -un, -pu, -p, -fi; (mənsubiyyət) -mun, -wun, -mu, -u, -un, -pun, -qun, -γun

Misallar göstərir ki, I şəxs cəminin şəxs və mənsubiyyət şəkilçiləri biz əvəzliyindən əmələ gəlmişdir. Bu əvəzlik türk dillərində belə rekonstruksiya edilir: bi-I şəxs təkinin əsası +z-cəm  şəkilçisi. Yaxud bi+si-II şəxs təkinin əsası: biz<bi+si(<sen) «mən+sən». Monqol dilində də həmin elementləri eyni qaydada rekonstruksiya etmək olar: eksklüziv əvəzlik man, yaxud inklüziv əvəzlik –bida, yəni I şəxsin təkinin əsası -mdn~-mnai~-mn~-man+ ya cəm şəkilçisi t~d~n, ya da II şəxsin təkinin (* tin) əsası olan t~d~n(bi+da<bi+ti «mən və sən»). Eyni rekonstruksiya tunqus-mancur dillərinə də aiddir: I şəxsin cəminə aid şəkilçilər bu qrupda bul~bu~bun muse əvəzliklərindən törəmişdir. Tunqus dilində biti~miti = I şəxsin təkinin əsası olan -wun, -mun, -mu, -u<m<bu+ya cəm  şəkilçisi n<t, ya da II şəxsin təkinin son elementi (si-n)-biti<bi+ti  «mən və sən».

II şəxs (təkdə): türk (şəxs) -san, -syn, -syŋ, -ŋ, -n; (mənsubiyyət) -ŋ, -n; monqol (şəxs)  -ši, -š, -č;  (mənsubiyyət)  -šiń, -šńi, -čn1, -š, -s; tunqus-mancur (şəxs) -š, -s, -hi; (mənsubiyyət) -š, -s, -hi, -ndi, -ni, -di, -si

Bu formalar *sin praformasından yaranmışdır. -sin forması yalnız türk dillərində qalmışdır. n samitinin düşməsi nəticəsində *sin>si formasında tunqus-mancur dillərində, tin~čin~či formasında monqol dillərində qalmışdır [6, 69].

II şəxs (cəmdə): türk (şəxs) -syŋar, -syŋyz, -syz, -ŋyz, -yz, -ŋar; (mənsubiyyət) -ŋar, -ŋyz, -nyz; monqol (şəxs)  -t’ā, -tā, -t;  (mənsubiyyət-t’ān, -tnai, -tn1; tunqus-mancur (şəxs) san, -sun, -šun, -hu, -su, -s, -u; (mənsubiyyət) -sun, -hun, -hu, -su, -san

II şəxsin cəminə aid olan şəxs və mənsubiyyət şəkilçiləri də analoji yolla rekonstruksiya edilir. Belə ki, türk dillərində-syŋar~syŋyz=II şəxs təkinin əsası olan san~syn+ya cəm şəkilçisi -yz>-syŋyz~-synyz~-(sy)ŋyz~-(sy)nyz~-(syn)γiz~-sy(ŋy)z, ya da -lar>-syŋlar~-synlar~-syŋ(l)ar~-(sy)ŋ(l)ar. Monqol dilində  -t’ā, -tā, -t’ān, -tn1=II şəxsin təkinin əsası olan *tin+cəm şəkilçisi -an, -un, -n>  t’(in)+ān~-t(in)ā(n)~-tinā(n)~-t(in)(a)n1~-t(in+an). Tunqus-mancur dillərində -san~-sun(-su, -s)~-šun~hun (-hu, -u)<-s~-š~h (<-sin~-si  şəxs əvəzliyi)+-(t)an~-n(i) cəm şəkilçisi.

III şəxs (təkdə): türk (şəxs) - ; (mənsubiyyət) -y, -su, -yn; monqol (şəxs) - ;  (mənsubiyyət)  -yń, -īn, -ńə, -ń; tunqus-mancur (şəxs) -n (yalnız tunqus dilində); (mənsubiyyət) -ni, -n, -nin

V.Kotviç göstərir ki, türk və monqol dillərində özünü göstərməyən III şəxsin təkindəki şəxs şəkilçisi tunqus-mancur qrupunda (evenk, nanay, neqidal, udeqey və s.) yalnız tunqus dilində mövcuddur [65, 173-174]. III şəxsin formantları da III şəxs əvəzliyindən əmələ gəlmişdir.

III şəxs (cəmdə): türk (şəxs) - ; (mənsubiyyət) -y, -su, -yn; monqol (şəxs) - ;  (mənsubiyyət)  -yń, -īn, -ńə, -ń; tunqus-mancur (şəxs) --tin (yalnız tunqus dilində); (mənsubiyyət) - tin, -tan, -ti, -či.

Göründüyü kimi, bütün Altay dillərində III şəxsin cəminin şəxs və mənsubiyyət şəkilçiləri təkin şəxs və mənsubiyyət şəkilçiləri ilə demək olar ki, üst-üstə düşür. Burada tunqus-mancur dilləri nisbətən istisnalıq təşkil edir.

Altay dillərində sözdəyişdirici şəkilçilərlə yanaşı, sözdüzəldici şəkilçilərin də müqayisəsi maraq doğurur. Bu şəkiçilər içərisində ad və feil düzəldən şəkilçilər daha geniş yayılmışdır. Əvvəlcə ad düzəldən şəkilçilərə diqqət edək: 

1) Sənət, peşə adları düzəldən şəkilçilər:

türk. -čy/-či~-džy/-dži~-šy/-ši; T.türk. temir «dəmir»-temir-dži «dəmirçi», qaz. balyq «balıq»-balyq-šy «balıqçı», Alt. hičik «kitab»-hičik-či «savadlı, bilikli adam», taryγ«tarla»-taryγ-čy «əkinçi», ota-čy «otlarla müalicə edən həkim», tat. im-či, jum-čy «həkim (türkəçarəçi)», T. Türk. deve-ǯi, qaz. tüö-či «dəvə sürən adam, dəvəçi» və s.;

monq. -č~-č(in): tarija-čin, tarijan-či «əkinçi», ota-či «otlarla müalicə edən həkim», em-či «həkim», monq. adagu-či, kalm. adūt-ši, bur. adū-ši «atçı, ilxıçı», monq. qonin-či, xalx. χonit-ši «qoyun otaran, çoban», monq. temege-čin, kalm. temēnt-ši, bur. temēn-ši «dəvə sürən adam, dəvəçi», qutal «ayaqqabı, çəkmə»-qutal-č «çəkməçi, pinəçi», vaar «bardaq, küpə, güldan»-vaar-č «dulusçu» və s.;

tunq.-manc. -č~-či: mori-či «mehtər, atabaxan», adu-či «ilxıya baxan, atçı», evenk. hul-na-č «qonaq», kol-na-č «içən, sərxoş»<evenk. kol «içmək» və s.;

korey. -ǯa (-dža): kanan-ǯa (-dža) «yolçu, piyada, yeriyən, gəzən» və s. [6, 209; 7, 53; 2, 83-84].

2) Hər hansı predmetə və ya keyfiyyətə maliklik bildirən şəkilçilər:

türk. -lyγ/lig~-lyq/-lik~luu/-lüü~-ly/-li: qədim türk. qan-lyγ il «xanlı (xana malik olan) xalq», at-lyγ «adlı, ada malik olan, adı olan», alyγ-lyγ«alınmış, götürülmüş», qaz., tat. bajlau-ly «bağlama, düyünləmə, bağlı, bağlanılmış», Alt., tele. aγa-lū ačy-lu (<aγa-lyγ ačy-lyγ) «böyük və kiçik qardaş», erlǖ qadytty (<er-lig qadyn-lyγ) «ər-arvad», Alt. baj-lyq «var-dövlət, sərvət», qar-luu «qarlı, qarla örtülü», q.-qalp. tas-lyq «daşlıq, daşlı yer», čeček-lik «çiçəklik», alp-lyq «alplıq, qəhrəmanlıq» və s.;

 monq. -lag/-leg/-lög: čečeg-lig «çiçəklik», bajan-lag «var-dövlət, sərvət», tömör-lög «dəmirdən və ya başqa metaldan hazırlanmış, metala aid olan» və s.;

tunq. -ruk: inme «iynə»-inme-ruk «iynə saxlanılan qutu», kala «qazança»-kala-ruk «qazança üçün torba, kisə», suke «balta»-suke-ruk «balta üçün çexol, üz», turuka «duz»-turuka-ruk «duzqabı» və s.; Korey. mürəkkəb -či-l şəkilçisinin tərkibindəki -l formantı: no-ǯi-l «qalaq, yığın», panį-ǯil «tikmə, tikiş», kjo-žį-l «yapışqan» və s. [6, 47-48, 203, 211; 7, 54; 2, 84].

3) Əşyanın yerləşdiyi yeri bildirən şəkilçilər:

türk. -da-γy/-de-gi~-da-qy/-de-ki~-ta-γy/-te-gi: T.türk. ev-de-ki, q.-qalp. awul-da-γy «auldakı, kənddəki» və s;

monq.-de-ki/-te-ki,-da-xi/-de-xi: en-de-ki «buradakı», er-te-ki «ertəki, vaxtından əvvəl, vaxtsız, faraş», ger-te-ki «evdəki», tengri-de-ki «göydəki», dorno-do-xi «şərqdəki», ereg-de-xi «sahildəki» və s.;

tunq. -du-ki~-du-k~-dukki; er-du-ki «ertəki, əvvəl» və s. [6: 43, 216; 7, 54; 2, 84-85].

4) Predmetin və ya keyfiyyətin yoxluğunu bildirən şəkilçilər:

türk. -syz/-siz: at-syz «atsız», ata-syz, en-siz, jer-siz, çuv. an-zəˈr «nazik», kán - zəˈr «çətin, ağır» və s.;

monq. -ser/-sar: kejisümü-ser «küləkdən sovrulmayan», uqam-sar «gözlənilməz», ölüsümü-ser «acından ölməyən», sanam-sar «qəsdən edilməyən, təsadüfən» [6, 215; 2, 85].

Altay dillərində aşağıdakı feildən ad düzəldənlər şəkilçilər daha çox müşahidə olunur.

1) türk. -yš/-iš, -š~-ys/-is,-s: kel-iš, vur-uš, ged-iš, al-yš, q.-qalp. at-ys «atış, güllə atmaq» və s.;

monq. -l, -ts: bodox «düşünmək»-bodo-l «düşüncə», zanšix «öyrəşmək, adət etmək»-zanši-l «adət», dajlax «döyüşmək»-dajla-l «hücum», temiex «vuruşmaq»-temie-l «vuruş», bari-ts «göndəriş, barat», tavi-ts «dayaq, dəstək, dirək», turxe-ts «yaxma, yaxım, yaxı» və s. [2, 85; 7, 54-55].

2) türk. -ym/-im, -m: al-ym «alım, borc», öl-üm «ölüm», uyğ. ked-im, qaz. kij-im «geyim, paltar», jar-ym «yarım, sevgilim», jut-um «udum, qurtum, içim», tis-le-m «dişləm, dişləmə, qapma», ye-m «yem, yemək» və s.;

monq. -im, -m: keǯ-im «çul, geyim», ǯar-im «bir neçə, bir qədər, bir müddət», ǯe-m «cəmdək, leş, yem, yeyilmiş, porsiya», xer                či-m «tikə, parça, dilim», toxo-m «tərlik, yəhəraltı», alxa-m «addım» və s.;

korey. -m, -im: sara-m «həyat, diri (adam)», čug-įm «ölüm», mud-įm «qəbir, məzar», ha-m «iş» [6, 106; 7, 56; 2, 85].

3) türk. -yq/-ik, -q/-k: Alt. biči-k «kitab», uyğ. jama-q «yamaq, pinə», T.türk. qap-u (q) «qapı»və s.;

monq. -ik, -k, -g: biči-k «məktub, yazı», zura-g «şəkil, rəsm» və s. [2, 85-86; 7, 56].   

Adlardan ad düzəldənlər

türk. -la/-le~-da/-de,-ta/-te: baš-la~baş-la «başla» (baš~baş «baş»), tiš-le~tiş-le «dişlə» (tiš~tiş «diş»), tat. jög-la~jugu-la, T. türk., noq. ujgu-la «yuxula, yat» (jög~jugu~ujgu «yuxu»); ün-tä «səslə, çağır» (ün «səs»); al-da «aldatmaq» (al «yalan»).

monq. -l~-la/-le, -da/-de~-ra/-re: sugu-l «çıxmaq, dartılıb çıxarılmaq», öte-l «qocalmaq» (ötegü «qoca»), dagu-la «oxumaq» (monq. dagun, kalm. dūn «səs, mahnı»), dagu-da «səslə, çağır», arga-ga «aldatmaq» (arga «hiyləgərlik»), alaga-da «döymək (əllə)» (alaga «əl»), el-de «rəhbərlik etmək; əllə dərini yumşaltmaq» (<türk. el, çuv. al «əl»), jeke-re «böyümək, böyük olmaq» (<jeke «böyük»), xöx-ro «göyərmək» (xöx «göy»)

tunq. -l, -la/-le, -da/-de: hawa-l «işləmək, hərəkətdə olmaq» (hawa «iş, hərəkət»), nama-l «istilənmək»(nama «isti»), mu-le «su ilə getmək» (mu «su»), daw-la «oxumaq» (daw «səs, ton»), busẹ-lẹ «qurşanmaq, sarınmaq» (vuse «qurşaq»), sukẹ-dẹ, nan. surẹ-dẹ «balta ilə doğramaq» (suke<sure «balta») [6, 173; 2, 86; 7, 97].

Şəkilçilərin tipoloji müqayisəsi göstərir ki, bu morfemlər çevik funksionallığa malikdir və dillərin geneoloji təsnifatında xüsusi əhəmiyyəti var. Bundan başqa, ayrı-ayrı dil ailələrində bu morfemlərin ilkin praformasının bərpası qədim protodildə istər sözlərin (çünki hər bir şəkilçi hansısa bir sözün reliktidir), istərsə artıq qrammatik funksionallıq qazanmış şəkilçilərin praformasının təxmin edilməsinə kömək edəcək.

 

 

 

İSTİFADƏ OLUNMUŞ ƏDƏBİYYAT

  1. Axundov A. “Ümumi dilçilik”. Bakı, «Maarif», 1979, 250 s.
  2. Баскаков Н.А. Алтайская семья языков и ее изучение, М., «Наука», 1981, 133 с.
  3. Дульзон А.П. Группа енисейских языков,-Филологические науки, № 5, М., 1970, с. 79-85
  4. Дульзон А.П. Происхождение падежных аффиксов в Алтайских языков,–Вопросы языкознания, М., «Наука», 1973, №1, с. 60-63
  5. Котвич В. Исследования по Алтайским языкам. М., Изд. Иностранной литературы, 1962, 371 с.
  6. Рамстедт Г.И. Введение в Алтайское языкознание. М., Изд. Иностранной литературы, 1957, 254 с.
  7. Тодаева Б.Х. Грамматика современного монгольского языка. Фонетика вя морфология. М., Изд. АН СССР, 1951, 194 с.

 

Açar sözlər: Altay dilləri, şəkilçilər, hal kateqoriyası, səxs kateqoriyası, sözdüzəldici şəkilçilər, qrammatik şəkilşilər

Ключевые слова: алтайские языки, категория падежа, категория лица, словообразовательные суффиксы, грамматические суффиксы

Keywords: Altaic languages, the category of case,  the category of persons, word forming suffixes, grammatical suffixes

 

                                                                              Резюме

В статье сравниваются суффиксы в  агглютинативных языках (Алтайские языки), которые больше всего привлекают внимание своим функциональ­ностью. Исследование показало, что, как словообразующие (образующие существительные и глаголы), так и слово изменяющие(относящиеся к падежным, личным, притягательным категориям) широко распространились в Алтайских языках и имеют общие свойства. Их сравнение поможет восстановить праформы  суффиксов в праязыке.

                                                                                     

                                                                                            Summary

The article compares the suffixes in agglutinative languages (Altai languages) that are most attracted the attention with their functionality. The study showed that as preformative (forming nouns and verbs), and changing the word (related to case, personal, possessive categories) is widely spread in the Altai languages and have common properties. Their comparison will help restore protoform suffixes in the parent language.

 

Rəyçi: dos.T.Əliyev


Saida Suleymanzadə Mehdi qızı

MÜQAYİSƏLİ – TARİXİ  VƏ  MÜQAYISƏLİ TİPOLOJİ DİLÇİLİK

Müqayisəli- tarixi və müqayisəli dilçiliyin mənbəyi olan dil, Böyük Allah tərəfindən və Allahın əzmi və iradəsi ilə müqəddəs bir elm kimi insana, “bəşərə” bəxş edilmişdir. “Dilçilik elmi”çox qədim, böyük özəllik daşıyan çox dərin və mənalı tarixi mənbələrə əsaslanan, çox çalarlardan ibarət olan müqəddəs bir elmdir.  “Dilçilik elmi” riyazi hesaba və miqdarına görə böyük bir kəmiyyət kəsb edir. Ümumi dilçilik və dilçilik dedikdə dünyanın bərqərar olduğu gündən bu günə qədər var olmuş “əsas” və müxtəlif dillər yadımıza gəlir. Çox qədim dillərdən filosofların dediyi kimi “latın” dili, qədim “misir” dili, o cümlədən qədim yunan dilinin qədim ləhcəsi buna sübutdur. Xalqın yox olmasına baxmayaraq bu dillər, hələ də yaşamağa, kökündən meydana gəl­miş digər dillər qruplarına bir mənbə olmuşdur. Əsas dil olaraq ilk insanların bu dünyaya gələrkən öyrəndikləri dil “İşarə” dilidir. “İşarə” dili inkişaf edərək “səs” elminə çevrilmişdir. “Səs” elmi – fonetika olduğu üçün insan cəmiyyəti bu müxtəlif və çox çalarlı olan “səs” elminə tez bir zamanda uyğunlaşmış və yaddaşlarında saxlayaraq əzbərləmişlər. Əlbətdəki “səs” elmi yarandıqdan sonra həmin səslərdən həriflər, hecalar, kəlmələr və cümlələr meydana gəlmişdir. Kiçik-kiçik qruplardan ibarət olan insan nəsilləri “qohum dillərin” meydana gəlməsində uzun əsrlər keçərək müxtəlif dil mənşəyinə yiyələnmişlər. Qədim yunan alimlərinin dedikləri kimi: “Yer üzündə bütün dillər qohumdur”. Təbii ki, bu versiya düzgün versiyadır. Bütün insanlarda qohumdur və hamı qan bağı daşıyır. Bu bütün 4 müqəddəs səmavi kitablarda özəlliklə qeyd edilmişdir.

“Səs” elmində insanın səs tellərindən çıxan çox çalarlı səslər dilin mənşəyinə hərf­lərin yaranma tarixinə istinad edir.  Insanın səs tellərindən çıxan səslər və hərflər eyni za­manda qəlbin dərinliklərində yatan böyük elmin var olmasının bir əksi və sübutudur. Kəlmələr vasitəsilə yaranan dillərdən sözlər və cümlələr insanları bir-birinə yaxınlaş­dır­maq üçün ən böyük ünsiyyət vasitəsinə çevrilmişdir. Dünya tarixində dilçilik elmi çox əvvəllərə dayanır. Dilçiliyin ən böyük tərəfi və özəlliyi məncə budur. Dilçiliyin kökü olaraq bildiyimiz “dil” kəlməsi əslində ünsiyyət deməkdir. Fars dilində “dil” kəlməsi “qəlb” deməkdir. Tərcüməsi “qəlb” olan bu kəlmə insanlar arasında və Böyük Allahla bən­­dələri arasında ən vacib ünsiyyət vasitəsidir. Ümumi dilçilik əsas etibarı ilə bizi dilin mahiyyətini, özəlliyini və özünə məxsus bir elm olduğunu sübut edir. Bu sübutları bizə bir sıra dilçilik üzrə mütəxəssislər, dilşünaslar, alimlər elmi məqalələrində və çıxış­la­rın­da dəfələrlə məlumatlandırmışlar. Dilçilik tarixi adlanan bu elm, elmi-tarixi kökləri ol­du­ğu kimi, müasir əsrimizdə də inkişaf etməyə davam edir və öz tarixi kökü üzərində ucalır.

Bütün elmlər kimi “dilçilik” elminin də böyük tarixi var. Elmin tarixini bilmədən nəinki keçmişdəki səhifələrdən nəticə çıxarıb onları aradan qaldırmalı və eləcə də bəşə­rin indiyə kimi əldə etdiyi nailiyyətlərini qoruyub saxlamaq və gələcək nəsillərə “əsas miras” olaraq vermək borcumuzdur. Dilçilik elmi və dilçilik tarixi böyük tərbiyəvi əhə­miyyətə malikdir. Tərbiyəvi əhəmiyyət daşıdığı kimi elmi əhəmiyyəti də, məsuliyyəti də çoxdur. Insanlığın yaranması, idrakı insan şüurunun inkişafı məhz bu elmdə öz əksini tapır. Dilçilik elmi bəşər mədəniyyətinin əmələ gəlməsi ilə meydana çıxmışdır.

Təbii ki, hamıya məlumdur ki, dilçilik tarixinin öyrənilməsinin bugünkü müasir dil­çilikdə müqayisəli tipoloji dilçilik üzrə çox fərqləri meydana gəlmişdir. Dilçilik tarixinin öyrənilməsinin müasir dilçilik üçündə əhəmiyyəti çoxdur. Müqayisəli tarixi və müqa­yisəli tipoloji dilçilik üzrə dilçilər tərəfindən çox araşdırmalar aparılmışdır. Çağı­mız­da ümumi dilçiliyin inkişafı və dünya dilinin inkişafı, quruluşu müasir baxışları zəruriy­yətlə davam edir. Dünya üzrə dilçilik konfransları sistematik keçirilir. Artıq dün­ya qlo­bal­laşır. Buna baxmayaraq dünya dillərinin tarixi və onların müqayisəsi və onların mü­qayisəli tipoloji dilçilik üzrə müzakirələri və elmi tədqiqatları, analizləri hələ də gün­dəm­dədir. Dilçilik tarixi dilçilik elminin müstəqil sahəsi kimi bir sıra nəzəri prob­lemlərin həllini irəli sürür. Dilçilik tarixi dilçiliyin inkişafı boyu dilin tədqiqində tətbiq edilən üsul və metodların yaranmasının, eyni bir dil hadisəsinə müxtəlif dövrlərdə müx­təlif məktəb və cərəyanların müxtəlif münasibət bəsləməsi və şərh etməsinin səbəblərini izah edir. Dilçiliyin müqayisəli tarixi öyrədir ki, dil haqqında elm inkişaf etdikcə, nəinki müxtəlif müqayisəli tipoloji dilçilik üzrə fərziyyələr biri birini əvəz edir, hətta dilin adicə elmi təsviri üsulları da, dilçilik elminin müqayisəli tarixi və müqayisəli tipoloji dilçilik elminin predmetini xarakteri və həcmi ilə də terminlərin ifadə etdiyi məna, məfhumda dəyişir. Məsələn:

Dilçiliyin əsas problemərindən biri olan müqayisəli tarixi və müqayisəli tipoloji dilçilik üzrə həmişə dəyişmişdir. Əsasən “nitq” fəaliyyətində və “nitq terminləri”ndə  bu özünü əks etdirir. Elmi nöqteyi nəzərdən müqayisəli tarixi və müqayisəli tipoloji dilçilik köhnə tərzini yeni ənənələr ilə əvəz edir və öz qədim izini buraxır. Məsələn, qədim Hind və Yunan dilçiliyi bərqərar olmasa idi, müasir çağımızda dilin mənşəyi və dilimizin hansı vəziyyətdə olduğunu təsəvvür etmək çətin olardı. Qədim Hind dilçiliyində Müqa­yisəli-tarixi dilçiliyin ilk rüşeymlərinə rast gəlinir. Təbiidir ki, bu elm sahəsində olduğu kimi digər sahələrdə də böyük dəyişikliklərə məruz qalmışdır. Dilçilik nəzəriyyələrinə tarixi baxımdan yanaşmaq onun bütün nailiyyətlərinə və səhflərinə düzgün qiymət verməyi tələb edir.

Müqayisəli-tarixi və müqayisəli tipoloji dilçilik üzrə yazılmış məlum faktik dil materiallarının obyektiv nəzəri dərk edilməsi və ümumiləşdirilməsi zəminində yaranır. Əsasən bu təhlil edildikdə meydana çıxır. Qədim yunan alimi Aristotel, yəni Ərəstun dilə fəaliyyətinin formalaşmış sisteminin təzahürü kimi baxır. Aristotel antik dövrün ən böyük dilçilərindən biri olmuşdur. Dilçilik kateqoriyalarının Avropa sayağı məntiqi və qrammatikasını ayıran ilk dəfə Avropa dilçisi Aristotel özü olmuşdur. Aristotel səslərin ağzın formasına, əmələ gəlmə yerinə, nəfəsin gücünə. Səslərin uzun və qısalığına, vurğunun gücünə görə fərqləndirmişdir. Beləliklə o, səslərin təsnifində fizioloji və tipik prinsiplərə əsaslanmışdır. Aristotelin səs haqqında fikri fonem anlayışına yaxınlaşır. O, səsin və dilin ictimai rolunu göstərib yalnız ağlabatan söz yaradan, dil yaradan ünsürləri səs hesab edir. Aristotel heca problemini də irəli sürmüşdür. Onun fikrincə səslərin içindəki hərflər, o cümlədən saitlə samitin birləşməsi heca əmələ gətirir. Aristotel nitq vahidlərini fərqləndirərək yazırdı ki, hər hansı sözlü izahda, yəni nitqdə aşağıdakı hissələr vardır: səs ünsürü, heca, bağlayıcı, ad, fel, üzv, hal, cümlə.

Beləliklə, Aristotel dilə sistem kimi baxırdı. O, ünsürə səsə, hecaya, bağlayıcı və üzvə, ada, felə, hala və cümləyə ayrı-ayrılıqda tərif verir. Məsələn, cümləyə belə bir tərif verir. “Cümlə müstəqil mənası olan tərkibi səsdir. Onun ayrı-ayrı hissələri də müstəqil mənaya malikdir.” Bununlada Aristotel dilin təbəqələrini hələ eramızdan əvvəl IV əsrdə fonen, heca, morfoloji və sintaktik təbəqələr müəyyənləşdirmiş olur.

Qədim roma dilçiləri, orta əsr dilçiləri sözlərin ilkin mənalarını istədikləri kimi izah edirdilər. Sözlərin mənalarıının belə qeyri-elmi izahı etimologiya elminə şübhəli şöhrət yaradırdı.

Tarixi qeyd: Eramızdan əvvəl III əsrdən başlayaraq. Afrika ölkələrinin bəziləri İraq, Misir, İsrail, Avropa tərəfdə isə Afina və Roma da daxil olmaqla heç bir şəhər elm və mədəniyyət mərkəzi olmaqda İsgəndəriyyə şəhərinə çata bilməzdi. Bu zaman Yuna­nıs­tanın hər yerində alimlər, filosoflar, memarlar, heykəltəraşlar axışıb İsgəndəriyyəyə gəlirdi. Isgəndəriyyə mədəniyyətinin, xüsusən İsgəndəriyyə dilçilik məktəbinin inkişa­fında əsası eramızdan əvvəl qoyulmuşdur. Burada çox qədim İsgəndəriyyə kitabxanası mühüm rol oynamışdır. Artıq eramızdan əvvəl 250-ci ildə bu kitabxanada 500 min ədəd əl yazması saxlanılırdı. Bir qədər sonra onların sayı 800 minə çatdırılmışdır. Eramızdan əvvəl 150-ci illərdə kiçik Asiyada Perqam çarı II Evmen 200 min əl yazması saxlanan perqam kitabxanasını təşkil edir.

Isgəndəriyyə dilçilik məktəbinin tarixi eramızın 642-ci ilində Ərəblərin İsgən­dəriyyəni tutub viran etdikləri dövrədək davam etmişdir.

Dilçilik elminin inkişafında romalıların xidməti çox cüzidir.: qədim yunan dilçiliyi dilçiliyi ilə müqayisədə qədim Roma dilçiliyi çox sönük görünür. Roma dilçiliyi qədim yunan dilçiliyi əsasında yaranmışdır, buna görə də yunan dilçiliyinin davamı kimi görünür. Bütün yunan dilçilik terminləri latın dilinə tərcümə edilir, hətta latın dilinə tərcümədə bəzi yunan terminləri təhrif edilir.

Məlum olduğu kimi, Roma imperiyası bir sıra ölkələri, o cümlədən Yunanıstanıda işğal edir. Yunan ziyalıları qul vəziyyətinə salınır. Lakin yunanlar qul vəziyyətində olsalar da, mədəniyyətcə və elmlər sahələrində romalılardan çox-çox üstün idilər. Yunanıstan müstəmləkə vəziyyətində olsa da, Roma mədəniyyətinə böyük təsir göstərdilər. əsil yunanlar Roma əsilzadələrinin evlərində dərs deyirdilər. Latın dilində dərs vəsaiti olmadığı üçün yunanlar yunan dilinin qrammatikasını latın dilinə tərcümə edirlər. Beləliklə, ilk Roma ziyalıları yunan dilinə tərcümə edirlər. Beləliklə, ilk Roma ziyalıları yunan kitablarından dərs almışlar.

Latın dili 25 kitabdan ibarət olmuşdur. Beləliklə, latın dilinin terminologiyasından don geyinmiş qədim yunan dilçilik qanunları və qrammatikası iki min illik zamanı keçək bizim məktəb qrammatikası şəklində dövrümüzə qədər gəlib çıxmışdır. Lakin qeyd etmək lazımdır ki, Avropada dilçilik təlimi XIX əsrədək latınlaşdırılmış qədim yunan dilçilik təliminə əsaslanırdı. Avropa da xristianlığın yayılması ilə əlaqədar Avropa xalqları kilsə dili olan latın dilini elmi və ədəbi dil kimi qəbul edirdilər. Məktəblərdə tədris bu dildə aparılır, təkcə bu dil elmi –tədqiqi obyekti olur.

VII və VIII əsrlərdə Ərəblər Zaqafqaziyanı Azərbaycanıda o cümlədən orta Asiyanın, Şimali Afrikanın, Əfqanıstanın, Pireney yarımadasının çox hissəsini işğal edib qüdrətli bir dövlət yaradırlar. Müxtəlif dillərdə danışan bu ərazidə hakim din olan İslam dini yaradılır. Az sonra İslam dini Ekvatoriyal, İndoneziyaya və Çinin bir hissəsinə nüfuz edir. Işğal edilmiş əhalinin müəyyən qismi məsələn, Mesopotomiyada, Şimali Afrikada və Afrikanın bəzi ölkələri də bir müddət sonra ərəbləşir. Ərəb xilafətinə daxil olan xalqlar öz inkişaf səviyyələlərinə görə bir-biridən fərqlənirdi. Zaqafqaziya, İran, Bizans yüksək mədəniyyətə malik xalqları ilə yanaşı Afrikanın qəbilə quruluşu ictimai formasiyasına keçirən xalqlarda yaşayırdı. Ərəb xilafətinin çoxmillətli dövlət olmasına baxmayaraq burada dövlət və elm dili kimi ərəb dili qəbul edilmişdi. Islam dininin ehkamları, Məhəmməd peyğəmbərin kəlamları  ərəb dilində yayılırdı. ərəb dilçilikdə məhz bu praktik təlabat nəticəsində meydana gəlmişdi. Quranın dilinin saflığını qorumaq, onun o dövr üçün artıq anlaşılmaz olmuş bəzi yerlərini filoloji baxımdan izah etmək, nəhayət Quranı düzgün oxumaq ərəb əlifbasının xüsusiyyətlərinin və ərəb dilinin dialektlərinin bir-birindən kəskin sürətdə fərqlənməsini nəzərə alsaq, əlbəttə bu lazım idi. 656-cı illərdən sonra, Quran tərtib edildikdən bir müddət keçdikdən sonra, Quran dilini izah etməyə və onu düzgün oxumaq prinsiplərini tərtib etməyə böyük ehtiyat duyulurdu. Məhəmməd peyğəmbər (s.ə.s) kürəkəni və əmisi oğlu Əli Abu Talibə ərəb dili qrammatikasını və linqvistikasının tədqiqini tapşırır. Hz. Əli məhşur alim Əbul-Əsvada Quranın dilinin linqvistik tətqiqi ilə məşğul olmağı tapşırır. Rəvayətdə deyilir ki, Hz. Əli Əbu Talib ərəb dili qrammatikasının tərtib etməyin əsas prinsiplərini təklif edir və göstərir ki, sözlər 3 nitq hissəsinə görə təsnif etmək lazımdır: ad, fel, ədad.

Bizim Azərbaycan dilimizdə də dil lüğətimizdə və dil ehtiyatımızda ərəb kəlmələri böyük söz ehtiyatını tutur. 

Azərbaycan dilçiləri müqayisəli-tarixi dilçilik məsələləri ilə ciddi məşğul olurdular. Gənc dilçilər  hərəkatının fəaliyyət göstərdiyi dövrdə xüsusən bu dövrün sonuna doğru hind Avropa dilləri ailəsinə daxil olan dillərin çoxlu müqayisəli-tarixi və müqayisəli tipoloji dilçilik üzrə habelə ayrı-ayrı konkret dilin çoxlu işi yazılır.

Dilçilər belə hesab edirlər ki, dialektlər ümumilikdə dilin rekonstruksiyasıdır və dialektlər 3 hissəyə bölünür. Özəlliklə hind-Avropa dilləri

  1. əhalinin ərazicə parçalanması səbəbindən
  2. qohum qəbilələr arasında dil ünsiyyətinin kəsilməsi nəticəsində
  3. yadelli əhali ilə qarışma nəticəsində

Sözyaratma lap əvvəldən., tarixi dövrdən ayrı-ayrı hind-Avropa dilində olduğu kimi baş vermişdir.

Dilçilik elminin inkişafında gənc dilçilər və dilşünasların, professional alimlərin xidməti böyükdür. Onların xidmətini əhəmiyyətini azaltmadan qüsurlarında göstərmək lazımdır. Hər şeydən əvvəl qeyd etmək lazımdır ki, gənc qramatiklər külli miqdarda dil faktı topladıqları halda onları nəzəri cəhətdən əsaslandırmamışlar. Onlar hətta irəli sürdükləri səs qanunlaraına belə nəzəri əsas verməmişlər. Gənc dilçilərin ən böyük nöqsanı onların nəzəriyyəyə etinasız münasibəti və inamsızlığıdır. Onlar dil hadisələri üzərində dəqiq müşahidələr aparır, çoxlu dil faktı toplayırdılar. Lakin bu faktlar əsasında nəzəri ümumiləşdirmələr aparmırdılar. Onların fikrincə dilçilikdə nəzəri problemləri irəli sürmək dilin daxili həyatına müdaxilə etmək, onu qəlbə salmaq deməkdir.

Eyni zamanda gənc dilşünaslarımız və dilşünas alimlərimiz dilin tarixində gənc qramatiklər cərəyanı müqayisəli tarixi dilçiliyin daha da çiçəklənməsi ilə əlaqədardır. Müqayisəli-tarixi dilçiliyin banilərinin bir sıra müddəaları təkzib edilir. Hind-Avropa dilçiliyində təkcə bir məsələ - hind-Avropa dillərinin qohumluğu, eyni mənşəli olması, bir ulu dildən törəməsi məsələsi dəyişməz qalır. Hind-Avropa dilçiliyində təkcə bir məsələ hind-Avropa dillərinin qohumluğu ulu dil anlayışının özü də yenidən gözdən keçirilir. O vahid parçalanmayan bir bütöv kimi qəbul edilir. Müqayisəli-tarixi və müqa­yisəli tipoloji dilçilik üzrə dilşünaslar ulu formaların rekonstruksiya etməkdən imtina etmirdilər, hal-hazırda da etmirlər. Dilçilərin fikrincə ulu formaların bərpasının şərti olmasına baxmayaraq onun bərpası izahı qısa və əyani etdiyi və izahı düstura çevirmək imkanı verdiyi üçün habelə nəzərdən keçirilən formanın yeni yaranma, yaxud ulu dil mənşəli olduğu aydınlaşmağa daim cəhd göstərməyə sövq etdiyi üçün ulu dil formalarını bərpa etməyə dəyər.

Ulu ünsürlərinin inkişafına tədqiq edərkən gənc müqayisəli-tarixi və müqayisəli tipoloji dilçilik üzrə dilşünaslar diqqəti tədricən ayrı-ayrı dillərin yaxud ən yaxın dil qrup­larının tarixində ən qədim yazılı abidələrin dilini öyrənməyə yönəldirlər. Gənc mü­qayisəli-tarixi və müqayisəli tipoloji dilçilik üzrə dilşünaslar rekonstruksiya metod­larını təkmilləşdirirlər. Əvvəlcə ayrı-ayrı dillərin ulu formaları bərpa edilsin, yalnız bundan sonra ayrı-ayrı dillərin ulu formalarının bir-birinə nə dərəcədə uyğun gəlməsi müəyyənləşdirilsin.

Nəhayət, bu hazırlıq prosesləri bitdikdən sonra ümumi ulu formaların rekonstruk­siyaların başlanılsın. Buna görə də ayrı-ayrı Avropa dillərinin müstəqil inkişafı tarixi qohum dillərin inkişafı tarixi onların təhlilindən kənara qalırdı. Hind-avropa ulu dili ilə müxtəlif dil qruplarının kök-dili arasındakı qarşılıqlı münasibətlər, ulu dilin kök dillərə təsiri, kök dillərdə sonralar yaranan qrammatik formaların (məsələn, ulu dildə olmayan, lakin german dillərində sonralar yaranan artikl, təsviri zamanlar, felin məna növləri, formaları) yaranmasının səbəbləri, kök dillərin ayrı-ayrı hind-avropa dillərinin müstəqil inkişafına və s kimi məsələlər tədqiq edilmirdi. Gənc mütəxəssislər ən qədim ünsürlərin ayrı-ayrı hind-Avropa dillərində müxtəlif cür mühafizə edilməsini izah edən faktorları aydınlaşdırmağa da təşəbbüs göstərmirdilər. Onlar bu və ya digər dildə danışan xalqın tarixi ilə, xalqların ayrılması və birləşməsi (çarpazlaşması), yenidən birləşməsi və ye­nidən ayrılması və s. Proseslərlə maraqlan­mır­dılar, halbuki bu proseslərin dillərin inkişafında böyük rolu vardır.

Gənc dilçilər ulu formaların bir zaman kəsiyində bərpa edilməsini tənqid etsələr də özləri bərpanı diaxroniya oxu üzrə aparmırdılar. Onların rekonstruksiyası iki nöqtədə birləşdirdi: a) qohum dillərin seçilmiş vahidlərinin tutuşdurulması; b) onların arasında qanuni səs uyğunluqlarının müəyyənləşdirilməsi.

Hazırda müqayisəli-tarixi tədqiqatı dəqiqləşdirmək üçün daxili rekonstruksiya, diaxronik fonologiya və dilçilik coğrafiyası priyomları tətbiq edilir.

Qeyd etmək lazımdır ki, biz gənc dilçilərin əsərlərində dilçilik coğrafiyası adı alan priyomların ünsürlərində təsadüf edirik. Məsələn, G.Paul “Dil tarixinin prinsipləri” adlı əsərində dillərin “qarışması”, dialektlər arasında ardın sərhədlərin olmaması, dialektləri ayıran xətlər sisteminin (indiki terminl-izoqloss) təsviri haqqında fikirlər vardır. Paulun fikrincə, millətlərin sərhədlərini canlı dialektlərə əsasən yox, yazılı dilə əsasən müəyyən­ləş­dirmək lazımdır. fikrini sübut etmək üçün o göstərirdi ki, şimali italyan dialektlərində fransız dili ilə ümumi olan xüsusiyyətlər çoxdur və bu dialektlər italyan yazılı dilinə nisbətən qonşu fransız dialektlərinə daha yaxındır; qaskon dialekti provansal (cənubi fransız) şivəsindən ispan dilinə, sardın dialekti isə italyan dilindən ispan dilinə keçiddən başqa bir şey deyildir.

Gənc dilçilər dilçilik cərəyanının fəaliyyəti, bir tərəfdən, elmi problematikanın da­ral­dılması, digər tərəfdən, müqayisəli-tarixi metodun inkişafı və dəqiqləşməsinə səbəb olan mühüm kəşflərin edilməsi ilə səciyyələnir. Onlar əsasən fonetika, qismən də morfo­loji tədqiqatlarla məşğul olurdular. B.Delbrükün “Hind-avropa dilləri müqayisəli qram­matikasının əsasları” əsərinin üç cildini təşkil edən “Hind-Avropa dillərinin müqayisəli sintaksisi” adlı əsəri istisna təşkil edir.

Gənc dilçilər dilçiliyi mühüm fənnə çevirdilər. Tarixi dilçilik üçün onların kəşf etdikləri dilçilik proseslərin daxili mexanizminin qarşılıqlı təsirini aydınlaşdırmağın böyük əhəmiyyəti vardır. Eksperimental dilçiliyin möhkəm bünövrəsi qoyulur. Gənc dilçilərin əsərlərində dilçilik təsvirinin vahidi kimi səs qanunları probleminin, səs qanunlarının tətbiq edilməsinə aydın meyarların qoyulmasının işlənib hazırlanması dilçiliyin dəqiq elmə çevrilməsinin əsasını qoydu.

Gənc dilçilərin əldə etdikləri nailiyyətlər müqayisəli-tarixi dilçiliyin daha da inkişaf etməsinə səbəb oldu. Dillərin qohumluğunun öyrənilməsi təkcə dilçilər üçün deyil, habelə tarixçilər, etnoqraflar və arxeoloqlar üçün də mühüm əhəmiyyətə malikdir. Gənc dilçilərin fiziologiya və anatomiyaya, xüsusən dilin fonetik cəhətinin təsvirinə verdikləri əhəmiyyət, göstərdikləri diqqət sonralar istər nəzəri, istərsə tətbiqi cəhətdən də dilçiliyə əhəmiyyətli təsir göstərmişdir.

Bir sözlə, gənc dilçilər dilçilik cərəyanını dilçilik elminin inkişafında böyük xid­məti vardır və bu xidmət hələdə davam edir.

Dil ifadəsi fərdi hərəkət vasitəsi ilə yaranır,insanda öz növbəsində sürəkli hərəkət halında zamanla tarixlə uzlaşma prosesinədir

Durğunluq və sabitləşmə dövründə (kollektivdə və ya fərddə) isə passivdir. Nisbi tərəqqi anında, yəni dildə yaradıcılıq kimi yox, inkişaf kimi yanaşdıqda o dil kollektiv mənəvi fəaliyyətin təzahürü olmuş olur. Müasir Dilçilik elminin büytün sahələrində  də durmadan fasiləsiz yeniliklər  yeni araşdırmalar aparılmaqdadir.Müqəddəs Quranda Allahın dediyi kimi”Zaman hərəkət etdikcə Dağlarda hərəkət edir”

 

Ədəbiyyat

1.Ə.Ə.Rəcəbli “Dilçilik Tarixi “, Bakı, 2007, I, II hissə.

2.Ağamusa Axundov “ Ümumi Dilçilik “. Bakı, 2006. 

Açar sözlər: tarixi dilçilik,  tipoloji dilçilik,  türk dili, Sami dili, Sanskrit

Ключевые слова: историческая лингвистика, типологическое языкознание, Турецкий, Сами, Санскрит.

Key words: historical linguistics, typological linguistics, Turkish, Sami, Sanskrit

 

Summary

İn this article that I wrote as a general information about the  comparative historical and comparative typological linguistics    have got information about the formation of the language from the establishment of the World to the the current day.

It have been reported about the development and the assimlation of the World linguistics from Sanskrit science to Indo- European languages.

 At the same time, it have given   short reports about the origin of the  Turkish and Sami languages.

  It was noted about the scientific researches and the names of the outstanding linguistics scientists.

To  ensure the healthy growth of the children in the society, family,  happy lovely and understanding conditions is one of the important tasks standing in front of the state.

 

Резюме

В данной статье дается общая информация о сравнительно-историческом и сравнительно- типологическом языкознании. В ней говорится  о появлении языка,  формировании языка и совремменом  его состоянии.

 

Rəyçi: T.Cəfərli

 

 

 

 


Həsənova Elmira Cəlal qızı

POLİPREDİKATİV CÜMLƏLƏRİN STRUKTUR VƏ SEMANTİK VAHİD KİMİ FORMALAŞMASI

         Azərbaycan dilində polipredikativ mürəkkəb cümlələr uzun təkamül prosesi keçirərək formalaşmış, çox zəngin quruluş və məna xüsusiyyətlərinə malik olan müstəqil sintaktik vahidlər kimi özünə möhkəm mövqe qazanmış, müasir dilimizin bütün üslublarında geniş şəkildə işlənməkdədir.

Bu sintaktik tiplər dildaxili zərurətdən doğur, hər bir xalqın təfəkkür tərzindən asılı olaraq çox rəngarəng, monolit sintaktik struktur kimi meydana çıxır və obyektiv varlığın, mürəkkəb əlaqə və münasibətlərinin ifadəsinə xidmət edir. Komponentlərin semantik və sintaktik münasibətləri, predikativ mərkəzlərin qruplaşması, tabelilik və tabesizlik əlaqələrinin bir konstruksiya daxilində qovuşması bu cümlələri sadə cümlə və ikikomponentli mürəkkəb cümlələrdən fərqləndirir, polipredikativ cümlələri xüsusi sintaktik hadisə, spesifik cümlə tipi kimi götürməyə əsas verir. Bu sintaktik vahidlərin özünəməxsus quruluş modelləri də diqqəti cəlb edir.

Bəzi tədqiqatçılar polipredikativ cümlələri mürəkkəb cümlənin müxtəlif kombinasiyalarda birləşməsi kimi götürür və bu cümlələrin xüsusi struktur vahid səviyyəsini inkar edirlər. V.A.Beloşapkova yazır: “Çox komponentli mürəkkəb cümlələr minimal komponentli mürəkkəb cümlələrin sxemindən başqa bir şey deyil. Mürəkkəb cümlə bu kombinasiyalar nəticəsində xüsusi spesifik struktur tipləri yaratmır”.(1,58-61). Sadə cümlə bir situasiyanı, obyektiv aləmin bir hissəsini əks etdirirsə, elementar mürəkkəb cümlələr iki, polipredikativ cümlələr isə bir neçə hadisə və situasiyaları əks etdirən predikativ mərkəzlərin məntiqi-semantik-qrammatik əlaqələrindən ibarət olur.

Bu cümlələr müəyyən qanunauyğunluqlara əsaslanan vahid semantik struktura, vahid qapalı intonasiyaya, sintaktik quruluşa malik olur. Onların struktur əsasını ikikomponentli tabeli mürəkkəb cümlələr təşkil etsə də, komponentlərin sayı artdıqca münasibətlər də mürəkkəbləşir, çoxyaruslu quruluş meydana gəlir. Bu münasibətlərin yaratdığı struktur modellər fikrin abstrakt qəlibləri, onun bir növ çoxölçülü quruluşu kimi kommunikasiyaya xidmət edir. Polipredikativ cümlənin komponentlərinin müəyyən kommunikativ vəzifə yerinə yetirən bütöv bir konstruksiya daxilində cəmlənməsi. «Bu strukturların qarşılıqlı əlaqəyə girmiş xüsusi struktur kimi formalaşdırır. »(2,42-56)

Münasibətlər dilin müxtəlif səviyyələrində fərqli olur. Polipredikativ cümlələrdə bu münasibətlər sadə və mürəkkəb qütblər səviyyəsində mürəkkəb cümlələrin struktur əsasları ardıcıl və paralel birləşmə kimi şərh edilir, semantik açılışa malik olur. Bu quruluşlar məna münasibətlərindən asılı olur, fikrin qəlibi, quruluşu kimi izlənilir. Bu cümlələr bir-biri ilə çox mürəkkəb məna toru ilə bağlanır ki, bu da obyektiv aləmdə olan hadisələrin əlaqə və münasibətləri ilə bağlı olur. Daha doğrusu, sintaktik vahidlərin münasibəti, bu münasibətlərin dildə təzahürü, onun zahiri formasıdır.       Polipredikativ cümlələr özünəməxsus quruluş və məna cəhətlərinə malik olan sintaktik vahidlər kimi türkologiyada, eləcə də, Azərbaycan dilçiliyində həmişə diqqəti cəlb etmiş və bu sahədə bir sıra mülahizələr irəli sürülmüşdür, lakin bu cümlə tiplərinin hələ tam və sistemli şəkildə təhlili verilməmişdir.

Obyektiv aləmin predmet və hadisələri insai şüurunda öz əksini tapır, dil qəlibinə girir və ünsiyyətdə reallaşır. Deməli, dil ünsiyyət vasitəsi olmaqla, fikir ifadə etmək üçün yaranır. Dil  forma ilə məzmunun vəhdətindən ibarətdir.

Forma məzmunsuz mövcud ola bilməz, çünki onun ehtiyacından yaranır. Qrammatik kateqoriyalar, mürəkkəb cümlə strukturu bu tələbdən doğur. Cümlə ən mühüm dil vahidi kimi obyektiv aləmin müxtəlif situasiyalarını əks etdirir. Mürəkkəb cümlə isə bu situasiyalardan ən azı ikisini özündə birləşdirir.

Polipredikativ cümlələrin strukturu və vahid bir informasiya kimi formalaşması komponentlərin arasındakı münasibətlərlə ölçülür. Sintaktik vahid kimi formalaşan mürəkkəb cümlə bir neçə situasiyanı ifadə edən cümlələri birləşdirirsə, yalnız birlikdə qapalı bir cümlə quruluşunda informasiya kimi formalaşır.

Baş və budaq cümlənin hər biri ayrılıq- da müəyyən semantik və sintaktik mənaya malik olur. Hər komponent müəyyən situasiyanı əks etdirir, deməli, müəyyən semantik yük daşıyır. Qrammatik cəhətdən də cümlə kimi formalaşır. Bu komponentlər bir konstruksiyada birləşdikdə isə sintaktik mövqelərindən asılı olaraq yeni semantik məna kəsb edir. Mürəkkəb cümlə komponentinin daxili semantikası ilə əlaqədən doğan seman­tika çox zaman üst-üstə düşmür. Belə ki, komponentləri ayrı-ayrı cümlələr kimi götürsək, mövcud informasiya pozular, təfəkkürdə proqramlaşdırılmış fikir çatdırıla bilməz.

Obyektiv predmet və hadisələr bir-birilə sıx əlaqədə olduğu kimi, bitmiş informasiya da həmin cümlələr arasındakı semantik-qrammatik münasibətlərlə ölçülür. Aşağıdakı cümləyə diqqət yetirək.

1) Mən fikrimi demək istəyirdim ki, çıxışları saxladılar. Mən fikrimi demək istəyirdim, amma çıxışları saxladılar.

Bu cümlələrin hər ikisi eyni situasiyaların ifadəsindən ibarətdir, lakin kompo­nentlərin semantikasından asılı olmayaraq sintaktik mövqeləri (komponentlərin müna­si­bəti) müxtəlif olduğundan fərqli informasiyalar, hətta iki müxtəlif sintaktik quruluş kimi formalaşmışdır. Birinci cümlə zaman münasibətli tabeli mürəkkəb cümlədir, fikir zaman aksenti ilə deyilmişdir. Burada iki situasiya arasında leksik-semantik əlaqə zaman əlaqəsidir. İkinci cümlədə isə qarşılaşdırma (ziddiyyətli) əlaqəsi vardır, eyni situasiyalar arasındakı münasibətlər bu cümlələri müxtəlif informasiya, müxtəlif sintaktik quruluşlar kimi formalaşdırır. Burada danışan öz fikrinin məqsəddən asılı olaraq iki müxtəlif quruluşda proqramlaşdırma imkanına malikdir. Gördüyümüz kimi, bu iki qütblü cümlənin qütbləri tamamilə yeni informasiya kimi formalaşır. Polipredikativ konstruksiyalar daxilində belə münasibətlərin sayı daha çox ola bilir.Dilin bu cəhətini nəzərə alsaq polipredikativ cümlələr xüsusi  stuktur-semantik vahid kimi qəbul edilə bilər.

Polipredikativ cümlələrdə predikativ mərkəzlərin sayı ikidən çox olur. Deməli, bu semantik və qrammatik münasibətlər də yeni keyfiyyət kəsb edir, münasibət toru mürəkkəbləşir. Komponentlərin sayı artdıqca münasibətlər də qəlizləşir, mürəkkəb bir münasibət yaranır. Beləliklə, polipredikativ cümlələr obyektiv aləmin mürəkkəb münasibətlərini əks etdirən təfəkkür forması kimi meydana gəlir. O işləri belə qurmuşdu ki, gələcəkdə üzünə bir söz gəlməsin, çünki mühəndisin ondan xoşu gəlmədiyini bilirdi. Burada iki münasibət vardır. Birinci «O işləri elə qurmuşdu ki, gələcəkdə üzünə bir söz gəlməsin» komponentləri arasında məqsəd əlaqəsi vardır. İkinci münasibət bir və ikinci komponentdən ibarət qütb ilə üçüncü cümlə arasındakı səbəb mənalı əlaqədir. Gördüyümüz kimi, komponentlərin sayı artdıqca münasibətlər mürəkkəbləşir.

Polipredikativ cümlələrin komponentləri arasındakı semantik münasibətlər bu cümlələrin qütblənməsində, deməli, bu cümlə modellərinin yaranmasında mühüm rol oynayır. Paralel və ardıcıl birləşmələr, əslində tək sintaktik münasibətlərin yaratdığı modellər deyildir. Bu konstruksiyalar kommunikasiyanın ehtiyacından doğan semantik münasibətlər əsasında qrammatik cəhətdən formalaşan konstruksiyalardır. Paralel açılışlı budaq cümlələr baş cümlənin açılışa ehtiyacı olan üzvünün eyni səviyyəli, baş cümlə ilə eyni semantik münasibətdə olan açılışları-remalarıdır. Budaq cümlələrin bu mövqeyi onların sintaktik cəhətdən də eynicinsli olmasını tələb edir. Bir tərəfdən budaq cümlələrin hər biri baş cümlə ilə əlaqəyə girir, dikər tərəfdən, bir-birilə tabesizlik əlaqəsinin bütün növləri ilə bağlanır. Bu konstruksiyalarda iki münasibət, tabelilik və tabesizlik bir-birilə qovuşur, lakin həm tabelilik, həm də tabesizlik əlaqələri burada özünəməxsus sintaktik və semantik xüsusiyyətlər kəsb edir.

Sən yaxşı görürsən ki, mən əzab çəkirəm, o isə rahat yatır, mən xəstə bir qocaya dönürəm, o günü-gündən cavanlaşır.

Gördüyümüz kimi, bu halda hər bir komponent bir neçə semantik münasibətlə digərinə bağlıdır. Tərəflər arasındakı semantik-sintaktik münasibətlər tək kontaktda olan, cümlələr arasında deyil, bütün komponentlər sintaktik və semantik cəhətdən bu və ya dikər dərəcədə bir-biri ilə də bağlanır. Tema mövqeyində olan baş cümlənin budaq cümlələri –R-ları özləri də qütblənir və qarşılaşdırma, əlaqələrində olan qürtblər səbəb –nəticə əlaqələsi ilə bir daha bağlanır. Deməli, baş cümləni izah edən cümlələr həmişə eyni mövqedə olmur. Semantik açılış bütövlükdə budaq cümlələrin semantikası ilə bağlı olur.

Bu halda cümlənin bir geniş informasiya kimi formalaşması üçün münasibətlərin hər biri mühüm rol oynayır.

Polipredikativ tabeli mürəkkəb cümlələrin quruluş tiplərindən biri də fikrin ifadə forması olan ardıcıl birləşmədir. Bu quruluş dildə çox geniş kommunikativ imkanlar yaradır. Ardıcıl birləşmədə informasiya məntiqi zəncirlə bir-birinə bağlı olur. Fikir bir-bir açılır, genişlənir, dəqiqləşir. Sintaktik quruluş məntiqi-semantik tələbatdan doğur. İnformasiya zənciri, cümlənin semantik məzmunu, fikrin quruluşundan asılı olur. Bu isə fikrin ümumi məntiqi ardıcıllığı ilə əlaqədardır.

Azərbaycan dilində bir-birinin ardınca kələn bir neçə cümlə arasında daha mürəkkəb bir semantik əlaqə mövcuddur:Biz yaxşı bilirdik ki, sənətlərin ümdəsi ədəbiyyatdır, cünki heç bir sənət ədəbiyyat qədər idrak və təsvir qüvvəsinə malik deyildir. Burada budaq cümlənin mürəkkəb cümlə daxilində mövqe və vəzifələrini nəzərə alsaq, budaq cümlə kimi çıxış edən ikinci cümlə ayrılıqda və müstəqil olaraq üçüncü cümlənin baş cümləsi ola bilmir. Qarşılıqlı əlaqəyə girmiş birinci və ikinci cümlələr artıq ayrılmaz bir qütb yaradır və birlikdə üçüncünün mürəkkəb cümləsi vəzifəsini daşıyır. Baş və ya budaq cümlə ayrılıqda predikativ qruplarda birləşərək mürəkkəb qütblər yaradır. Ardıcıl qütblənmə eyni ardıcıllıqla gedən semantik açılışın da nəticəsi kimi qiymətləndirilə bilər.

Müasir Azərbaycan dilində ardıcıl birləşən tabeli mürəkkəb cümlələrin çox intensiv işlənən altı struktur tipi-modeli vardır. Bu modellər 3 komponent arasındakı münasibəətlə müəyyən edilir. Komponentlərin sayı 3-dən çox olduqda münasibətlər təbiidir ki, mürəkkəbləşir, mürəkkəb cümlə yeni keyfiyyətlər kəsb edir, lakin həmin altı quruluş tipi qütblənmə yolu, müəyyən ardıcıllıqla təkrar olunur.

Komponentlərin sayının artmasından asılı olmayaraq, ardıcıl birləşən tabeli mürəkkəb cümlələrdə iki qütb, baş və budaq cümlə qütbü olur.

Ədəbiyyat:

1.В.А.Белошапкова. Сложные предложения в современном русском языке. М., 1990, стр.58-61

2. М.З.Закиев. Синтаксический строц татарского языка. Казань, 1963,стр. 42-56

3. Г.А.Абдурахманов. Основы синтаксиса сложного предложения современного узбекского литературного языка. Ташкент, 1960, стр.74

                  Açar sözlər: polipredikativ, mürəkkəb cümlə, sintaktik vahid, semantika,   struktur, intonasiya.

РЕЗЮМЕ

В статье рассматривается структурно-семантические особенности полупредикативных предложений.

Полупредикативные предложения не сумма нескольких предложений, связанных сетью отношений а особое синтаксические целое, имеющее свое­образную многомерную структуру.

Даже при синонимичности содержания элементарные сложные пред­ложения и многокомпонентные сложные предложения различаются характером опосредственного отражения объективных отношений между явлениями действительности.

Формирование полипредикативных предложений как единой информа­цион­ной структуры зависит от их семантических отношений входящих в них компонентов.

Ключевые слова:полипредикатив,сложное предложение,синтак­тичес­­кая единица, семантика, структура, интонасия.


Muradov Cavanşir

KOMPÜTER TERMİNLƏRİNİN ƏLMƏ YOLLARI

Son dövrlər dilçilərin terminologiya məsələlərinə diqqət ayırması başa düşüləndir. Bu, müasir elm və texnikada çox sayda terminlərin meydana çıxmasına cavab reaksiyasıdır.

Hal-hazırda termin anlayışına üç mindən artıq tərif verilsə də, bununla belə onun məzmunu axıra qədər aydınlaşdırılmamışdır.  Bu onunla izah olunur ki, bir tərəfdən, terminşünaslığın nəzəri əsasları müəyyənləşdirilməmiş, onun əsas anla­yışları fərqləndirilməmiş, elmi-texniki terminin mahiyyəti üzə çıxarılmamışdır. Digər tərəfdən, elmi ədəbiyyatda mövcud olan müxtəlif təriflər termin hadisəsinin mahiyyətini tam şəkildə əks etmir.

Terminlər (latın dilində terminus “sərhəd, hüdud”) – elm, texnika, kənd təsər­rüfatı, incəsənətin xüsusi anlayışlarının adları olan sözlər və söz birləşmələridir. Elm, texnika və ya incəsənətin müəyyən sahəsinin terminlər sistemi onun terminolo­giyasını təşkil edir (məsələn, dilçilik terminologiyası, tibbi terminologiya, kənd təsərrüfatı terminologiyası və s.).

Terminin aşağıdakı əsas əlamətləri sırasına təkmənalılıq, dəqiqlik, sistemlilik, emosional-ekspressiv neytrallıq, modal və üslubi funksiyaların yoxluğu, kontekstə münasibətdə etinasızlıq, şərtilik, sinonim və omonimlərin bir termin sistemi hüdudunda mövcud olmaması və s. daxildir.

Dilin digər sözlərindən fərqli olaraq terminlər süni olaraq yaradılır. Terminin səciyyəvi xüsusiyyəti onun təkmənalılığıdır. Buna görə adi sözlərin əksəriyyətindən fərqli olaraq termin üçün kontekst tələb olunmur.

Müxtəlif dil ailələrinə mənsub olan ayrı-ayrı dillərdə alınma prosesinin fəallaşması tədqiqatçıların diqqətini cəlb edir. Bu tip tədqiqatlarda ingilis-Amerikan təsirinin artdığı hiss edilir. Statistik məlumatlar da dünyanın əksər dillərində ingilis mənşəli sözlərin intensivliyini təsdiq edir.

Son illər alınma sözlər probleminə dilçilərin marağı yenidən artmışdır. Bu problemin müxtəlif aspektləri – alınmaların mahiyyəti, məqsədəuyğunluğu, səbəbləri, alınmaların müxtəlif növləri, əcnəbi dilə aid olan sözlərin başqa dilə daxil olmasının yolları və vasitələri, onların təsnifi, mənimsənilməsi tədqiqatçıları çoxdan maraq­landırır.

İngilis dili beynəlxalq həyatın iqtisadi, kompüter, mədəni, idman və s. kimi müxtəlif sahələrində üstün mövqeyə malikdir. Eyni zamanda ingilis dilinin dünya dillərinə təsiri qloballaşma proseslərinin güclənməsi ilə də bağlıdır.

Məlumdur ki, kompüter texnologiyalarının əksəriyyətinin vətəni Amerika Birləşmiş Ştatlarıdır. Bu ölkənin nəhəng şirkətlərində çox sayda alimlər çalışır ki, onlar elektronika və kompüter texnologiyaları sahəsində yeni texnologiyaların yaradılması ilə məşğul olurlar.

“Alınma sözlərə ikili münasibət özünü büruzə verir: bir tərəfdən, nitqə çox sayda əcnəbi söz və ifadələr daxil olur, digər tərəfdən, həmin söz və ifadələrin inkarı, yalnız milli söz və ifadələrindən istifadə müşahidə olunur” (1, 45).

XX əsrin son onilliklərində beynəlxalq təmaslar üçün əlverişli şərait yaranmış, geniş üfüqlər açılmışdı. Postsovet məkanında bu proses daha sürətlə baş verməyə başladı. Yeni sosial və siyasi şərait alınma sözləri qaçılmaz etdi.

XX əsrin 90-cı illərində daha çox işlədilən alınma sözlərə aşağıdakıları daxil etmək olar: displey, diskovod, disket, klip, reprint, telefaks, fayl və s.

O.N.Çistyakova alınma sözlərə olan tələbatın səbəblərini bu cür müəy­yən­ləşdirir:

“1.  Yeni əşyaları, hadisələri, anlayışları adlandırmaq ehtiyacı: kompüter, kartric, faks.

2. Anlayışları fərqləndirmək zərurəti: əvvəllər alınmış söz olan dizayner (rəssam-konstruktor, ingilis dilində: design – fikir, çertyoj, layihə); pleyer (ingilis dilində: toplay – oynamaq).

3. Anlayışların ixtisaslaşdırılmasına ehtiyac: veb – dizayner (dizayner – veb səhifələrin yaradıcısı), provayder (internet xidməti göstərən firma).                                                                                              

4. Mənşəyinə görə həmcins olan terminlərin beynəlxalq səviyyədə işlədilməsi, məsələn, kompüter terminologiyası və s.

5. Anlayışları gizlətmək tələbatı (evfemistik əvəz edilmə). Bəzi situasiyalarda  əcnəbi söz (sırf psixoloji cəhətdən) anlayışın mənfi və ya birbaşa mənasını gizlətməyə kömək edir: haker (kompüter proqramlarını dağıdan)

6. Dəbli, daha müasir sözə can atmaq... ”(2, 11).

Haker (Hacker ingilis sözüdür, hack - yarmaq, sındırmaq) - proqramlaşdırmanı çox gözəl bilən, kompüterlər üçün yeni proqramlar yaradan və ya onları dəyişdirən, kompüter texnologiyaların təhlükəsizliyinə maneə törədən, həmçinin kompüter şəbəkəsinin normal fəaliyyətini təmin edərək, əks tərəfin sistemini korlaya bilən insanlara deyilir. Hakerlər həmçinin o şəxslərdir ki, onlar məişət texnologiyalarına məsələn, radioqəbuledicilərə, printerlərə və s. sistemlərə müdaxilə edirlər.

M.A.Breyter xarici dildən alınmaların aşağıdakı səbəblərini göstərir:

1. İctimai həyatda yeni realilər, yeni əşyalar, yeni anlayışlar (marketinq, pablisiti, brend) meydana çıxır;

2. Cəmiyyət həyatında əvvəllər də mövcud olmuş hadisələri bildirən yeni sözlərin meydana çıxması. Adətən onların mövcudluğundan bəhs olunmurdu. Bu, mafiya, reket tipli sözlərdir;

3. Əvvəllər söz birləşməsinin köməyi ilə adlandırılan anlayışın yeni sözlə ifadə olunması (reytinq - firmanın, siyasi xadimin, verilişin özünə oxşarların siyahısında vəziyyəti; imic – telejurnalistin, siyasi xadimin, fotomodelin və digərlərinin yaratdığı “özünün” obrazı;

4. Əşyanın sosial rolunun dəyişməsi (ofis – idarə, xidməti otaq, sberbank - əvvəllər sberkassa);

5. Xarici mədəniyyətin təsiri, xarici sözlərə olan dəbindiktəsi. Yeni leksika yeni məfhumu bildirmək üçün meydana çıxır. XX əsrdə meydana çıxan alınma sözlərə misal olaraq perfomans, piar, marketinq, menecment və s. kimi sözləri göstərmək olar (3, 10).

Yeni sözlərin əksəriyyəti elmin, texnikanın, mədəniyyətin, iqtisadiyyatın, istehsalat münasibətlərinin inkişafı ilə meydana çıxmışdır. Bu sözlərdən çoxu həyat vəsiqəsi qazanır, öz yeniliyini itirir və fəal lüğət ehtiyatına daxil olur. 

Hal-hazırda insan fəaliyyətinin demək olar ki, bütün sahələrində kompüter texnikası və İnternet-texnologiyaları tətbiq olunur. Hər il yeni növ qurğular (netbuk, smartfon, kommunikator və s.) və əlaqə tipləri (portallar, forumlar, çatlar, bloqlar və s.) meydana çıxır. Onların əsas məqsədi ünsiyyət prosesini asanlaşdırmaq və sürətləndirməkdir. İnformasiya texnologiyaları sahəsində yeniliklərin meydana çıxması ilə paralel olaraq kompüter terminologiyasının yenilənməsi baş verir: yeni terminlər yaradılır və artıq mövcud olan terminoloji vahidlər transformasiya olunur.  Dillərarası və mədəniyyətlərarası qarşılıqlı əlaqələr proseslərinin sayəsində rus və Azərbaycan dillərinə dünyanın müxtəlif dillərindən leksik vahidlər daxil olur ki, onların əksəriyyətini ingilis dilinə mənsub olan elmi-texniki terminlər təşkil edir. Onların arasında kompüter terminlərinin xüsusi yeri vardır.

Kompüter terminologiyası adətən iki əsas bölməyə ayrılır: avadanlıq və proqram təminatı. Avadanlıq kompüterin tərkib hissələri, qurğular, manipulyatorlar və s.-dən ibarətdir. Proqram təminatına kompüterin apardığı əsas əməliyyatlar: proqramlar, fayllar, qovluqlar və s. daxildir.

Kompüter sistemləri üzrə çalışan mütəxəssislərin peşə jarqonunda aparat təmi­na­tını, yəni kompüterin özü və avadanlıqlarını ingilis termini ilə - “hardware” adlandırırlar.

Hardware terminləri:

Kalka yolu ilə:

1. adapter – адаптер; adapter

2. cachememory - кэш-память; keş-yaddaş

3. CD-R (compact disk recordable) - CD-R, компакт-диск; kompakt disk

4.CD-ROM (compact disk-read-only memory) - CD-ROM

5.central processing unit (CPU) – центральный процессор компьютера (ЦП), kompüterin mərkəzi prosessoru

6. chip set, chipset - набор, комплект микросхем, микропроцессорный набор; mikrosxem dəsti, mikroprosessor dəsti

7. keyboard – клавиатура; klaviatura

8.magnetic disk – магнитный диск; maqnit diski

9. memory card – карта памяти; yaddaş kartı

Transliterasiya yolu ilə:

1.communicator - коммуникатор, передающий механизм; kommunikator, ötürücü mexanizm

2. compact disk (CD) - компакт-диск; kompakt disk

3. disk – диск; disk

4. microprocessor – микропроцессор; mikroprosessor

5. monitor - монитор, видеоконтрольное устройство; monitor, videonəzarət qurğusu

6. printer – принтер; printer

7. processor – процессор; prosessor

8. scanner – сканер; skaner

Transkripsiya yolu ilə:

1. accelerator - акселератор (ускоритель); akselerator (sürətləndirici)

2.cache – кэш; keş

3. cartridge – картридж; kartpic

4.chip – чип; çip

5.display – дисплей; displey

6. winchester – винчестер; vinçester

Kompüterlər üçün istənilən proqramlar, yəni proqram təminatı software adlanır.

Software terminləri:

Kalka yolu ilə:

1. antivirus program – антивирусная программа; antivirus proqramı

2. archived file – архивный файл; arxiv faylı

3.buffer memory – буферная память; bufer yaddaşı

4. data – данные; verilənlər                          

5.folder–папка; qovluq                             

6.voice mail – голосовая почта; səsli poçt

7.window – окно; pəncərə

8.zip file – архивный файл; arxiv faylı

Transliterasiya yolu ilə:

1. antivirus –антивирус; antivirus

2. buffer–буфер; bufer

4. plugin–плагин, plagin

5. virus –вирус; virus

6. Web-server - веб-сервер; veb-server

Transkripsiya yolu ilə:

1. audiofile – аудиофайл; audiofayl

2. browser – браузер; brauzer

3. cachebuffer - кэш-буфер; keş-bufer

5. cache file - кэш-файл; keş-fayl

6. driver – драйвер; drayver

7. file – файл; fayl                                      

Rus və Azərbaycan dillərində əvvəllər peşə sahəsində, sonralar isə onun xaricində kompüter texnikasına aid terminlər meydana çıxmışdır: компьютер, файл, интерфейс, принтер;  kompüter, fayl, interfeys və s.

Qeyd etmək lazımdır ki, kompüter texnologiyalarının inkişafına əhəmiyyətli töhfə vermiş alimlərin əksəriyyəti Stendford universitetinin alimləridir. Stenfordda tələbələrin elmi-tədqiqat işlərinin maliyyələşməsinə böyük vəsait ayrılır. İstənilən yeni texnologiya ABŞ-ın hüdudları xaricinə artıq hazır şəkildə çıxır və hər birinin öz adı olur. Yeni terminlər daha çox kəşf prosesində yaranır. Cəmiyyət bu terminləri işlətmək məcburiyyətindədir.

Kompüter leksikası yeni sözlərlə zənginləşmə dövrünü yaşayır. Bunun səbəbi nədədir? Kompüter leksikasında yeni sözlərin bu qədər tez-tez meydana çıxmasının səbəblərindən biri kompüter texnologiyalarının sürətlə inkişafıdır. 

Kompüter texnologiyaları bazarının yeniliklərini işıqlandıran çoxsaylı jurnallara nəzər salsaq, demək olar ki, hər həftə yeni texnologiyaların meydana çıxmasının şahidi olarıq.  Texnoloji inqilab şəraitində bu sahədəki hər bir yeni hadisənin öz adı olmalıdır. Yeni texnologiyaların əksəriyyətinin Amerikada meydana çıxması səbəbindən onların adları da ingilis dilində olur. Bir müddət keçdikdən sonra həmin kəşflər dünyaya yayılır. Yeni əşya və anlayışların yerli dildə necə adlandırılması məsələsi meydana çıxır. Mütəxəssislər dilemma qarşısında qalırlar: ya termini olduğu kimi qəbul etmək, ya da öz orijinal terminini təklif etmək.

Beləliklə, ingilis terminləri dünya dillərinə daha çox daxil olurlar. Kompüter leksikasının yaranma yolları və vasitələri müxtəlifdir. Əsas məqsəd ingilis sözlərini bizim gerçəkliyə uygunlaşdırmaqdan və daimi istifadə üçün yararlı etməkdən ibarətdir.

Hal-hazırda ingilisdilli terminologiya bütün dünyada beynəlmiləl terminologiya kimi qəbul olunur.

Kompüter terminologiyasının əmələ gəlməsi və alınmasının əsas vasitələrini aşağıdakı kimi müəyyənləşdirmək olar: 1) xarici terminin tam şəkildə alınması; 2) yarımkalka, sözün kökünün və ya bir hissəsinin alınması; 3) alan dilin vasitələri ilə tərcümə; a) xüsusi məna daşıyan standart leksikadan istifadə etməklə; b) digər peşə qruplarının sözlərindən istifadə etməklə; 4) fonetik mimikriya (uyuşma).

Kompüter terminologiyasının əksəriyyəti ingilis dilindən hər hansı bir dəyişikliyə uğramadan alınır. Alınmanın kalka yolu başqa dildə qrammatik cəhətdən mənimsənilməyən sözlərin alınmasından ibarətdir.  Bu zaman söz öz tələffüzü və mənası ilə bütöv şəkildə alınır. Bu cür alınmalar assimilyasiyaya məruz qalır. Alınan sözdə hər bir səs  rus və Azərbaycan dillərinin fonetik qanunlarına uyğun şəkildə müvafiq səslə əvəz olunur. Bu sözlər tələffüz və yazı baxımından xarici dilə aid olan söz kimi görünür və  ingilis dilinin bütün normalarına uyğun gəlir. İngilis dilində tam şəkildə alınmış sözlərə fikir verək:  device – девайс, devays; hard drive – хард драйв, hard drayv.

Beləliklə, kompüter leksikası rus və Azərbaycan dillərində yeni hadisədir.  Həmin leksika postsovet məkanında XX əsrin ortalarında inkişaf etməyə başlamışdır. Bu dövrdən başlayaraq hesablama texnikası sürətlə inkişaf etdi və kompüterlər və digər hesablama texnikası bazara daxil oldu.

Kompüter leksikasının əsas əlamətlərindən biri onun dinamikliyidir. Bu leksika daim inkişafdadır və dəyişikliklərə məruz qalır.

 

İstifadə edilmiş ədəbiyyat siyahısı

1. Зауташвили Д. Тенденции заимствования и адаптации компьютерной терминологии (на материале английского, русского и грузинского языков). Кандидатская диссертация. Тбилиси: 2009.

2. Чистякова О.Н. Заимствования в современном русском языке. М.: 2001.

3. (http://) www.Portal.aspirants.sb.u.

Açar sözlər: termin, terminşünaslıq, alınma söz, kalka.

Ключевые слова: термин, терминоведение, заимствованное слово, калька.

 

РЕЗЮМЕ

                Пути и способы образования компьютерной лексики весьма разнообразны. Основными способами заимствования и образования компьютерной лексики являются: 1) полное заимствование иноязычного термина; 2) полукалька заимствование основы или части слова; 3) перевод средствами заимствующего языка; а) с использованием стандартной лексики в особом значении; б) с использованием слов других профессиональных групп; 4) фонетическая мимикрия (уподобление).

 

RƏYÇİ:  dos.E.Əliyeva

                                                                                                                                                                         


Natella Atakişiyeva

АЗЯРБАЙЖАНДИЛИНИНИЛКОРФОГРАФИЙАСЫЩАГГЫНДА

Азярбайжан дилинин орфографийа гайдаларынын ишлянмясиня жидди шякилдя йанашылмасы, билаваситя беля бир фяалиййятин щяйата кечирилмяси, орфографийа принсип вя гайдаларынын мцзакиря обйекти олмасынин илк тарихляри щаггында тядгигатчыларын фикирляриндя фяргли жящятляр вардыр. А.Гурбанов бу мясяляйя илк дяфя 1922-жи илдя йени ялифбайа кечидля ялагядар хцсуси диггят йетирилдийини, фонетик вя морфолоъи принсип ясасында ващид орфографийа гайдалары тяртиб етмяк тялябинин иряли сцрцлдцйцнц гейд етмишдир (1, 170).

А.Бабайев Азярбайжан дили орфографийасынын сабитляшмяйя доьру инкишафынын 1928-жи илдян башланмасыны эюстярир. Азярбайжан дилинин орфографийасынын сабит­ляш­мяйя доьру инкишафыны латын графикасынын гябул олундуьу дюврдян йыьжам шякилдя изляйян мцяллиф бу сащядя Б.Чобанзадянин, М.Щцсейнзадянин, Я.Яфяндизадянин, А.Гурбановун, А.Ахундовун, Я.Дямирчизадянин, Н.Абдул­лайевин фяалиййятин­дян бящс етмишдир. О, щямчинин чапдан чыхмыш орфографийа лцьятляри барядя дя йыьжам мялумат вермишдир (2, 155-161).

 Я.Яфяндизадя эюстярир ки, «орфографийа мясяляси илк дяфя эениш шякилдя 1926-жы илдя Биринжи Тцрколоъи Гурултайда мцзакиря олунмушдур. Лакин бу гурултай орфографийа мясяляляринин щялли иля ялагядар «…бязи цмуми йоллар эюстярдися дя, имла вя Азярбайжанда ядяби дил мясяляси конкрет сурятдя щялл олунмады» (3, 73). Тябии ки, орфографийа проблеминин бир гурултайда мцяййян сайда мярузя иля щялл олунмасыны эюзлямяк дя дцзэцн дейилдир. Лакин доьруданмы, илк дяфя мящз бу гурултайда орфографийа проблеминин щяллиня башланмышдыр? Фактлар башга тарих­лярин олдуьуну тясдиг едир. Бу тарихляр щяля яряб ялифбасындан истифадя олундуьу бир дювря эедиб чыхыр. Тясадцфи дейил ки, М.Ширялийев яряб ялифбасындан истифадя едилян дюврдя орфографийа мясялясини айрыжа дювр кими айырмышдыр. О йазмышдыр: «Яряб ялифбасынын Азярбайжан дили цчцн йарарсызлыьы, хцсусян саитлярин олмамасы Азяр­байжан йазысынын долашыглыьына сябяб олан ясас амиллярдян иди. Мящз буна эюря дя яряб ялифбасыны дяйишдирмядян орфографийа мясялялярини щялл етмяк мцм­кцн дейилди». Мцяллиф, ейни заманда, айры-айры зийалыларын орфографийа мясяля­ляриня даир мцлащи­зялярини бу вя йа башга шякилдя сюйлядиклярини гейд едир, бу­нун­ла баьлы М.Ф.Ахун­довун фикирлярини, М.Мащмудбяйовун ишини диггят мяркязиня чякир (4, 72).

Азярбайжан дилинин орфографийа гайдаларынын йарадылмасы мясяляси ХХ ясрин биринжи 20 иллийиндя даща чох диггят мяркязиндя олмушдур. Бунун башлыжа сябяб­ляри Азярбайжан дилиндя мятбуат васитяляринин артмасы, чап ишляринин чохалмасы, елм вя мядяниййятин иряли эетмяси, азадлыг, мцстягиллик мцбаризясинин эцжлянмяси, Русийада ингилаби щярякатын ардыжыл инкишафы, чар Русийасынын дил вя мядяниййят мясяляляриндяки сярт мювгейинин бир гядяр дяйишмяси вя с. сайыла биляр. Гейд едилян сябяблярин орфографийа мясялясини ортайа атылмасындакы ролуну бир гядяр дя айдынлашдырмаьа чалышаг.

ХХ ясрин яввялляриндя Русийа Дювлят Думасында мцхтялиф миллятлярин нцмайяндяляри, о жцмлядян, Азярбайжандан олан депутатлар да иштирак едирдиляр. Онлар Думанын ижласларында дил мясялялярини дя ортайа атырдылар. Чыхышларда щям дилин тядриси, щям дя ишлянмя сащяляринин эенишляндирилмяси щаггында фикирляр сяслянирди. Мясялян, Русийа думасында Азярбайжан депутатлары мящкямя ишляринин  милли диллярдя апарылмасы, Азярбайжан дилинин мяктяблярдя чох ашаьы сявиййядя тядрис едилмясиня, бир сыра мяктяблярдя ися цмумиййятля тядрис планында йохлуьуна сон гойулмасы тялябляри иля чыхыш едирдиляр (5, 90-97).

Русийада 1905-жи ил ингилабы чар щюкумятини горхуйа салды вя нятижядя бязи сащялярдя эцзяштляря эетмяк мяжбуриййяти йаранды. 1905-жи ил 17 октйабрда чар щюкумяти манифест елан етди. Щямин манифестдя халглара виждан, сюз, мятбуат вя саир азадлыглар вяд олунду. Бу манифест милли сявиййялярдя дилля баьлы проблемлярин дя ортайа атылмасы имканыны йаратды. Азярбайжанда да тящсил вя дил сащясиндя бязи ишлярин эюрцлмясиня ряваж верилди. 1906-жы илдя Бакыда биринжи мцяллимляр гурултайы чаьрылды. Бу гурултайда Азярбайжан дилинин тядриси мясяляси гойулду. Щямин мясяля дахилиндя «охумаг вя йазмаг цсулуну асанлашдырмаг цчцн цмуми бир цсули-тядрис вя тялим етмяк» бянди дя олмушдур. Гафгаз мцсялман мцяллим­ля­ринин Ы вя ЫЫ гурултайларында тядрис-педагоъи ядябиййатынын йарадылмасы бюлмясиня Мащмуд бяй Мащмудбяйов рящбярлик етмишдир. О, мцяллимляр гурултайынын иряли атдыьы вязифялярин йериня йетирилмяси мягсядиля «Биринжи ил. Мцсяввяр тцрк ялифбасы» (1907), «Икинжи ил» (1908, С.Ябдцлрящманбяйзадя вя С.Ахундовла бирэя), «Йени мяктяб (1909, Аббас Сящщятля бирэя) китабларыны йазмышдыр (6).

«Икинжи ил дярслийинин мцяллифляринин сайы иля баьлы ядябиййатда мцхтялиф фикирляря раст эялинир. Мясялян, М.Ширялийев йазмышдыр: «1908-жи илдя методист Мащ­мудбяйовун беш няфяр мцяллифля бирликдя йаздыьы «Икинжи ил» дярслийиндя, еляжя дя онун 1911-жи илдя няшр етдирдийи «Имламыз» китабында Азярбайжан дили орфог­ра­фийасына аид гиймятли фикирляр вардыр» (4, 70). А.Абдуллайев дя бу китабын М.Мащ­муд­бяйовун беш мцяллифля (С.Ябдцлрящманбяйзадя, С.Ахундзадя, Ф.Аьазадя, А.Талыбзадя, А.Яфяндизадя) мцштяряк ясяри олдуьуну эюстярир (7, 195).

Азярбайжан Халг Жцмщуриййяти Енсиклопедийасында «Абдулла Яфяндизадя (Яфяндийев)» щаггында мягалядя мцяллимляр гурултайында гябул олунмуш прог­рам ясасында А.Яфяндизадянин «Икинжи ил» дярслийини (1908) щазырламасы, Ф.Аьа­задя вя С.С.Ахундов иля бирэя йени ялифба лайищяси тяртиб етдийи йазылмышдыр (8, 325). Щямин енсиклопедийада «Аьазадя Фярщад» мягалясиндя дя «Икинжи ил» дярс­лийинин алты мцяллиф тяряфиндян йазылмасы вя 1908-жи илдя Тифлисдя няшр олунмасы эюс­тярилир. Беляликля, айдын олур ки, ясяри М.Мащмудбяйов, С.Ябдцлрящман­бяйзадя, С.Ахундзадя, Ф.Аьазадя, А.Талыбзадя вя А.Яфяндизадя щазырлайыб чап етдир­мишляр. Даща бир мягама да айдынлыг эятиряк. Ф.Аьазадя щям йени ялифба лайищя­сини щазырламыш вя ону мцдафия етмиш, щям дя 1908-жи илдя яряб графикасы ясаслы дярслийин йазылмасында иштирак етмишдир. Эюрцнцр, гурултайда ялифба лайищясинин гябул едилмя­мяси сябябиндян Ф.Аьазадя «Икинжи ил» дярслийинин йазылмасы ишиня гошулмушдур.

«Икинжи ил» дярслийи ялифбанын тядрисиндян сонра истифадя едилян оху китабы функ­сийасыны йериня йетирмишдир. Бу оху китабы 114 сящифядян ибарятдир. Китабын икинжи сящифясиндя: «Мядряся вя мяктяблярдя вя щюкумят школаларында тялим олунмаг цчцн йени цсул вя асан вяжщля тяртиб верилмиш» сюзляри гейд олунмушдур.

Дярслийин 95-жи сящифясинядяк кичик мятнляр вя гираят материаллары, 96-жы сящифядян «Йазы дярсляри» башлыьы иля шаэирдлярдя орфографик вярдишляри инкишаф етдирмяк, ифадя вя инша йазылар цчцн 57 параграфда тямринляр верилмишдир. Мясялян: 1)битишик вя айры йазылан яряб щярфляри; 2) бирбюлэцлц сюзляр; 3) тяк вя жям исимляр; 4) галын сяслилярля битян сюзляря   -лар, инжя сяслиляря битян сюзляря -ляр артырылмасы; 5) шяхс явязликляри; 6) дцзялтмя сюзляр; 7)сифят; 8)сифятин дяряжяляри; 9) сай (мигдар вя кяср); 10) мясдяр (-маг, -мяк) шякилчиляри; 11) тясдиг вя инкар фелляри; 12) фелин ямр формасы; 13) фелин заманлары; 14) анжаг яряб сюзляриндя йазылан щярфляря аид мяшгляр вя с.бу китабда йер алмышдыр (9).

Беляликля, илк дяфя олараг, йазыйа систем шякилдя йанашылмыш, йалныз дилин юз сюзляринин дейил, щям дя алынма сюзлярин, еляжя дя шякилчилярин йазылышына да диггят верилмишдир.  Гейд едилянляр ися артыг орфографийа, йахуд щямин дюврдя вя сонралар да Азярбайжан дилчилийиндя истифадя едилмиш «имла» мясялялярини юзцндя бирляш­дирирди.

 «Икинжи ил» дярслийинин орфографийасы, о заманлар Азярбайжан йазысында щюкм сцрян щярж-мяржлийи гисмян дя олса арадан галдырмаг мягсяди дашымышдыр. Китабда яввялжя гираят материалларынын верилмяси, яслиндя сюзлярин йазылышына да айдынлыг эятирмишдир. Йяни бурада верилмиш кичик мятнляр, гираят материаллары китаб мцяллифляринин сюзлярин йазылышыны низама салдыьыны тясдиг едир. Китабын икинжи щис­сясиндя «йазы дярсляри»нин верилмяси биринжи щиссянин орфографийа гайдалары цчцн мцяй­йян бир ясас олдуьуну тясдигляйир. Щямин мятнлярдя истифадя едилмиш сюзляри сечиб ялифба сырасы иля дцзсяк, онда сюзлярин биринжи щярфляринин, еляжя дя орта вя сон щярфляринин нежя йазылмасы щаггында цмумиляшдирмяляр апармаг мцмкцн олажагдыр. Мятнляр сюз сявиййясиндя, щямчинин сюз-форма сявиййясиндя орфог­рафийа гайдаларыны мцяллифлярин нежя гябул етмясини тясдигляйир. Бунунла беля, щямин китаба реаксийа «йазы дярсляри» бюлмяси истигамятиндя цзя чыхмышдыр. Йазы дярсляриндя 57 параграфда верилмиш тапшырыглар билаваситя орфографийа гайдалары системини йарадыр. Мясялян, «битишик вя айры йазылан яряб щярфляри» параграфында щярфлярин нежя йазылмасы юйрядилирдися, «тяк вя жям исимляр», «галын сяслилярля битян сюзляря -лар», «инжя сяслиляря битян сюзляря -ляр артырылмасы» параграфы икивариантлы шякилчинин йазылыш гайдасыны эюстярирди. «Мясдяр (-маг, -мяк) шякилчиляри» параг­рафы жям шякилчисиндян грамматик фяргли (мясдяр шякилчиси) икивариантлы шякилчинин йазылыш гайдасы иди. Беляликля, «Икинжи ил» дярслийи Азярбайжанда илк дяфя олараг орфографийа гайдаларынын йарадылмасы вя онларын мцяййян сявиййядя низама салынмасы вясаити ролуну да ойнайырды. Йяни бу дярслик артыг йазыны гайдалар цзря формалашдырырды. Беля бир жящд, шцбщясиз ки, якс-сяда доьурмалы иди. Дюврцн зийалылары, дил вя диэяр сащялярля мяшьул оланлар бу гайдаларла баьлы юз фикирлярини билдирмяси беля бир реаксийа иди. 1909-жу илдя «Тярягги» гязетиндя «Икинжи ил» дярслийиндя верилян гайдаларла баьлы мцхтялиф йазылар дярж олунмушдур. Яслиндя, щямин дюврдя «Тярягги» гязети Азярбайжан дилинин яряб графикалы ялифбасы цзря орфографийа (имла) гайдаларынын мцзакиря олундуьу мятбу органы функсийасыны йериня йетирмишдир. Демяли, щяля, ХХ ясрин лап яввялляриндя Азярбайжан орфог­рафийасы мясяляляри мцзакиря обйекти олмушдур. Бу барядя А.Абдуллайев юз тядгигат ишиндя мялумат вермишдир. О, «Икинжи ил» дярслийиндян бящс едяркян йазмышдыр: «Щямин китабын няшриня гядяр Истамбул орфографийасыны балталайыб, бу кими йениликляр йаратмаьа щеч кясдя жцрят олмамышды. … Буна эюрядир ки, о заман османлыпярястляр вя цмумиййятля, кющнялийи мцщафизя едянляр «Икинжи ил» китабынын ялейщиня мятбуат сящифяляриндя чыхышлар едиб сяс-кцй салмаьа башладылар.

Яли бяй Щцсейнзадянин «Йазымыз, дилимиз вя икинжи илимиз» сярлювщяли мягалясиндян сонра «Тярягги» гязети сцтунларында гызьын мцбащися башлайыр. Бурада Яли бяй Щцсейнзадяйя илк кяскин жавабы мцяллим Фаиг Неманзадя верир. О йазырды: «Щцсейнзадя жянаблары йазыр: «Жям ядаты олан «-ляр» ня цчцн «-лар» шяклиндя йазылыр. Кяза мяфули-ян мяфулифи ядатлары олан «-дян»ы «дан», «дя»ни, «да» шяклиндя йазмагда ня мяна вар? Имла щярфляри тцркжя кялмялярин яслиндяки сясляри мяна, хцсусян сон сясляри эюстярмяк цчцн мцщцм бир вязифя ифа едирлярся дя сярф гайдаларына мяхсус ядатлары бунларла йазмаг жаиз олмаз. Биз юзэя дилляря гаршы сярф гайдаларындакы ядатларымызын садялийи вя бирлийи иля вя мянтигя уйьунлуьу иля фяхр едярик.» (7, 197-198).

Ф.Неманзадя «Икинжи ил» дярслийинин мцяллифляринин гябул етдийи принсипи дястяклямиш вя «ядатларын назик щежалы сюзлярин ахырында назик, йоьун щежалыларын ахырында йоьун» йазылмасыны дцзэцн саймышдыр. Ону да гейд едяк ки, «Икинжи ил» дярслийи иля баьлы йазы вя мцбащисялярин «Тярягги» гязетинин 13-23-жц нюмряляриндя, еляжя дя 43, 46-49, 53-54, 59, 61-жи нюмряляриндя чап олунмасы эюстярилир (7, 198-199). Щямин гязетин 62-жи нюмрясиндя М.Мащмудбяйовун жаваб йазысы да чап олунмушдур. Бу да гязетин гярязчи мювге тутмадыьыны, юз сящифяляриндя щяр ики тяряфин фикирляриня йер айырдыьыны тясдиг едир.

«Икинжи ил» дярслийи яряб графикалы ялифба ясасында йазынын низама салынмасы йолунда илк ящямиййятли аддымлардан бири олмушдур. Шцбщя йохдур ки, бу дярслийин гялям алынмасы просеси онун мцяллифляринин билаваситя имла гайдалары цзяриндя даща чох дцшцнмясиня сябяб олмушдур.  

«Икинжи ил» дярслийи онун мцяллифляринин орфографийа гайдалары йарадаркян щансы принипляря мцражият етмясиня дя, мцяййян сявиййядя ишыг салыр. Эюрцндцйц кими, М.Мащмудбяйов вя онун щяммцяллифляри М.Ф.Ахундовдан фяргли олараг, мофролоъи принсипи дя нязяря алмышлар. Йяни онлар шякилчилярин йазылышы мясялясини ортайа атмагла орфографийанын башга бир бюлмясиня аид гайдалар йаратмышлар.  Цмумиййятля, М.Мащмудбяйов эюстярмишдир ки, имла гайдалары йаратмаг ишиндя тяляффцз ясас ола билмяз. О, саитлярин ардыжыл ишлянмясини, еляжя дя сюзлярдя ащянэ ганунунун эюзлянилмясини бир принсип кими иряли сцрмцшдцр. Онун иряли сцрдцйц бу принсипляр мцасир орфографийа цчцн дя ящямиййятини сахлайыр.

Азярбайжан дилинин орфографийасынын йарадылмасы, онун илкин ясасларынын, гайдаларынын формалашдырылмасы сащясиндя икинжи юнямли ясяр М.Мащмудбяйовун 1911-жи илдя чапдан чыхмыш «Имламыз» адлы китабы олмушдур (10). «Имламыз» адлы китаб 24 ири форматлы сящифядян ибарят олмушдур. Китабчанын титул сящифясиндя китабын мяжжани (пулсуз) шякилдя мцяллим вя зийалылар арасында пайланмасы гейд олунмушдур. Бу факт йарадылмыш орфографийа гайдаларынын йайылмасы вя тятбигини тапмасы мягсядинин эцддцйцнц тясдиг едир.  

Мцяллиф китабда, илк нювбядя, Азярбайжан диили орфографийасынын вязиййятини вя бу вязиййяти доьуран сябябляри шярщ етмишдир. Орфографийанын важиблийиня тохунараг М.Мащмудбяйов йазмышдыр: «Имла мясяляси щям мцщцм, щям дя мцшкцл бир мясялядир. Мцщцмдцр онун цчцн ки, бичаря мяктяблиляримиз охудуглары китабларын щярясиндя бир имлайа раст эялир; щяр мцяллим бир имла чыхарыб шаэирдляримизя тялим едир; щяр бир мцщяррир, щяр гязетчи бир имла иля йазыр. Бу бяс дейил, щяр кяс юз имласыны сящищ сайыб юзэяляриня дя бу имла иля йазмаьы тювсийя едир. Бу ися дилини ядяби дил санан говма йарашмаз бир щалдыр» (10, 2-3).

Беляликля, айдын олур ки, Азярбайжан дилинин илк орфографийа гайдаларыны М.Мащ­мудбяйов ишляйиб щазырламыш вя няшр етдирмишдир. О, китабында орфог­рафийанын щям нязяри, щям дя практик мясяляляриня йер айырмышдыр. Орфографийанын онун иряли сцрдцйц гайдалар ясасында тятбигини там тапа билмяйяжяйини баша дцшян мцяллиф Азярбайжан дилинин ващид, гябул едилмиш орфографийасынын олмадыьыны диггят мяркязиня чякмякля йанашы, беля бир орфографийанын щансы ясаслар зямининдя йарадылмасы мясялясинин дя щяллини эюзлядийини да хцсуси гейд етмишдир.

ЯДЯБИЙЙАТ

  1. Гурбанов А. Мцасир Азярбайжан ядяби дили. Бакы, Маариф, 1985
  2. Бабайев А. Азярбайжан дилчилйинин тарихи. Бакы, БУ няшри, 1996
  3. Яфяндизадя Я. Дцзэцн йазы тялиминин ясаслары. Бакы, Маариф, 1975
  4. Ширялийев М.Ш. Орфографийа// Мцасир Азярбайжан дили. Бакы: Елм, 1978. –С.69-83.
  5. Балайев Х. Ана дилинин щцгуглары уьрунда мцбаризя// «Дирчялиш - ХХЫ яср». Ийул 65/2003. Бакы, 2003.
  6. Мащмудбяйов Мащмуд бяй Полад бяй оьлу// Азярбайжан Халг Жцмщцриййяти Енсиклопедийасы. ЫЫ ж. –Бакы, «Лидер няшриййаты», 2005
  7. Абдуллайев А. Азярбайжан дилинин тядриси тарихиндян. Бакы: Маариф, 1966.
  8. Яфяндизадя, Яфяндийев Абдулла Исмайыл оьлу// Азярбайжан Халг Жцмщцриййяти Енсиклопедийасы. Ы ж. –Бакы, «Лидер няшриййаты», 2004
  9. Икинжи ил. Бакы, 1908//М.Ф.Ахундов адына Азярбайжан Мяркязи Дювлят китабханасы, инвентар № 132
  10. Мащмудбяйов М. Имламыз. Бакы, 1911

 

                                                                             XÜLASƏ

Мягалядя Азярбайжан дилинин орфографийа гайдаларынын йарадылмасы иля баьлы эюрцлмцш мцхтялиф ишлярдян бящс олунур. Орфографийанын йарадылмасы тарихи щаггында фяргли фикирляр эюстярилир. Азярбайжан дили орфографийасы иля баьлы илк китабын 1911-жи илдя яряб графикалы ялифба цзря щазырланмасы барядя мялумат дягигляшдирилир. Тящлил вя тядгигат эюстярир ки, М.Мащмудбяйовун йаздыьы «имламыз» китабы илк орфографийа гайдалары олмушдур.

Ачар сюзляр: орфографийа тарихи, орфографийа гайдалары, яряб ялифбасы, орфографийа

 

Р Е З Ю М Е

       В статье рассказывается о разных проделанных работах, основанных на создании правил орфографии азербайджанского языка.

       Представлены разные точки зрения об истории создания орфографии.

Уточняется сведение о подготовке первой книги в 1911-ом году, связанной орфографией азербайджанского языка с арабской графикой.

      Анализ и исследование показывают, что "Наше письмо" М.Махмудбекова была первой книгой орфографических правил.

Ключевые слова:орфография, история орфографии, правила орфографии, арабский алфавит

 

Rəyçi: dos.L.Ələkbərova
Nigar Rzayeva

MÜASİR ƏRƏB ƏDƏBİ DİLİNDƏ HƏMCİNS XƏBƏRLİ CÜMLƏLƏR

Məlumdur ki, klassik ərəb dilçiliyi, dil vahidlərinin tabesizlik münasibətləri əsasında əlaqələnməsi - istər cümlə üzvlərinin həmcinsliyi, istərsə də tabesiz mürəkkəb cümlənin komponentləri arasındakı məna əlaqələrinin öyrənilməsi məsələsini müfəssəl və sistemli  tədqiqata cəlb etməmişdir.(8,9,10,11) Araşdırmalar göstərir ki, müasir ərəb dilçiliyi də də orta əsr nəhvilərinin qoyduğu ənənəyə uygun olaraq,  ərəb ədəbi dilində həmcins üzvlü, o cümlədən həmcins xəbərli cümlələrin semantik-qrammatik xüsusiyyətlərini hər hansı bir səviyyədə tədqiqat obyektinə çevirməmişdir. Məsələn, Azərbaycan ərəbşünaslığında Ə.C.Məmmədovun Azərbaycan və rus dillərində bir neçə dəfə çapdan çıxmış "Ərəb dili" dərsliyində ərəbdilli mətnlərin danılmaz komponenti olan həmcins üzvlü cümlələrin üstündən sükutla keçilir. Rus samişünaslığında məsələyə ötəri şəkildə, yalnız dərslik səviyyəsində toxunulur. Özü də müəlliflər adətən rus dilçiliyindən qaynaqlanaraq həmcins xəbərli cümlələri  tabesiz mürəkkəb cümlə, gah da həmcins xəbərli cümlə adlandırırlar.(7, 404,440) Odur ki, müasir ərəb ədəbi dilində həmcins xəbərli cümlələrin sadə cümlənin digər növlərindən, habelə tabesiz mürəkkəb cümlədən fərqli və oxşar cəhətlərinin aşkar edilməsini müasir nəzəri dilçiliyin işləyib hazırladıgı nəzəri baza əsasında həyata keçirməyi məqsədəuygun hesab edirik.

Dilçilik elmində, o cümlədən ərəb dilçiliyində sadə və mürəkkəb cümlələri bir-birindən fərqləndirən differensial əlamətlər məcmusu əsasən müəyyənləşmiş hesab edilir. Bununla belə, bəzi hallarda sadə cümlə  kimi xarakterizə edilən sintaktik vahidlərlə mürəkkəb cümlə, xüsusilə tabesiz mürəkkəb cümlə  arasında dəqiq sərhəd qoymaq asan olmur. Bu onunla izah edilir ki, istənilən dildə tipik sintaktik hadisələrlə yanaşı, dilin sinxron sistemində müxtəlif təbəqələrə məxsus xüsusiyyətləri daşıyan keçid (sinkretik) hallar da mövcuddur. “Sinkretik halları danmaq tədqiqat obyektini kasadlaşdırmaq deməkdir. Sinkretik halları nəzərə almadan sintaktik vahidlərin dərin və hərtərəfli təsnifatı mümkün deyil.  Çünki, heç bir kəskin fərqləndirici əlamət olmadan baş verən keçidlər sintaksisin bütün vahidləri və onların növləri arasında mövcuddur.”(4, 37) Məsələ burasındadır ki, sadə cümlə özü bəzən kifayət qədər mürəkkəb quruluşa malik olur və quruluşuna görə rəngarəng formalarda təzahür edir.(5, 218). Belə ki, dildə sadə müxtəsər cümlədən daha çox sadə cümlənin xitablar, ara sözlər, ara cümlələr, əlavə cümlələr, xüsusiləşmələr, feli tərkiblər və həmcins üzvlər hesabına genişlənmiş variantlarına rast gəlinir . Bu tip cümlələr sadə müxtəsər cümlə ilə mürəkkəb cümlə arasında keçid mövqe tutan sintaktik konstruksiyalar hesab edilir. Dilçilik ədəbiyyatında feli tərkiblər hesabına genişlənən sadə cümlələr sadə cümlədən tabeli mürəkkəb cümləyə, həmcins xəbərlər hesabına genişlənən sadə cümlələr isə sadə cümlədən tabesiz mürəkkəb cümləyə keçid halı kimi qiymətləndirilir.(1,334)

Maraqlıdır ki, birinci mülahizə əsasən hamı tərəfindən qəbul edildiyi halda, ikinci mülahizə ətrafında mübahisələr davam edir. Azərbaycan dilçiliyində həmcins xəbərli cümlələrin digər cümlə üzvləri həmcins olanlara nisbətən  tabesiz mürəkkəb cümləyə daha yaxın olması qeyd edilsə də, onların əsasən sadə geniş cümlə kimi öyrənilməsi məqsədəuyğun sayılır.(1,334) Həmcins xəbərlərin mühüm əlamətləri kimi aşağıdakılar göstərilir:

həmcins xəbərələr arasında mütləq tabesizlik bağlayıcıları və ya sadalama intonasiyası ilə reallaşan tabesizlik əlaqələri  mövcud olmalıdır;

həmcins xəbərlər eyni bir mübtədaya və ya mübtəda qrupuna aid olmalıdır;

həmcins xəbərlər eyni nitq hissəsi ilə ifadə edilib, eyni formada olmalıdır;

həmcins feli xəbərlərdə zamana görə uzlaşma bəzən pozulsa da, onlar daim eyni şəxs və kəmiyyətdə olmalıdır;

həmcins feli xəbərlər hamısı adətən ya təsdiq, ya da inkar kateqoriyasında olur, lakin bəzən biri təsdiq, digəri və ya digərləri inkarda və əksinə ola bilər . (1.299)

Professor Q.Kazimov hesab edir ki, həmcins xəbərlər nəinki zaman, modallıq və inkarlıq cəhətdən, həm də morfoloji formalarına görə fərqli ola bilər. Lakin bu, “onların həmcinsliyinə mane olmur, cümlənin quruluşunu dəyişmir.”(2, ?) Müəllif bir cümlədə bir neçə xəbərin iştirakı ilə cümlənin predikativ əsasının mürəkkəbləşdiyini, xəbərlər arasında eynizamanlılıq, ardıcıllıq və ya səbəb-nəticə əlaqəsinin yarandığını və bütün bunların tabesiz mürəkkəb cümləyə aid olan xüsusiyyətlər olmasını göstərir. Bununla belə o, bir fikir predmetinə (bir mübtədaya-R.N.) aid bir neçə xəbərin olmasını həmcins xəbərlər vastəsilə sadə cümlənin genişləndirilməsindən başqa bir şey hesab etmir.

Göründüyü kimi,  həmcins xəbərli cümləni tabesiz mürəkkəb cümlədən fərqləndirən mühüm əlamət onların vahid mübtədaya bağlanaraq, ayrı–ayrı qrammatik əsas yarada bilməməsidir. Tabesiz mürəkkəb cümlədə isə komponentlərin hər biri ayrıca grammatik əsasa və nisbi müstəqilliyə  malik olan cümlələrdir. T.Müzəffəroğlunun rəyinə görə, hətta “xəbərlərin hər birinin özünəməxsus ikinci dərəcəli üzvləri varsa da, onlar eyni mübtəda ilə əlaqələnirsə, həmin konstruksiya tam halda həmcins xəbərli sadə cümlə hesab edilir”(3,21) Başqa sözlə desək, həmin xəbərlər ayrı-ayrı predikativ mərkəzlər formalaşdırdıqda belə,  ayrı-ayrı qrammatik əsaslar yarada bilmir və bir sadə cümlənin həmcins üzvləri mövqeyini tutur. Həmçinin müəllif qeyd edir ki, müştərək mübtəda ilə əlaqələnən ayrı – ayrı xəbərlərin  öz aralarında tabesizlik  və ya tabelilik əlaqəsi ilə bağlanması nəticəsində birincilərin həmcins xəbərlər, ikincilərin isə tabeli mürəkkəb cümlənin komponentləri üçün predikativ əsas hesab edilməsi paradoksal bir haldır. Belə ki, cümlənin mübtədadan başqa bütün üzvləri, o cümlədən xəbərlər vahid qrammatik əsas çərçivəsində həm həmcins, həm də qeyri-həmcins vəziyyətdə ola bilər. Müəllifin qəti qənaətinə görə, bir cümlədə bir mübtədaya tabe olan xəbərlər hər iki vəziyyətdə - həm tabesizlik, həm də tabelilik əlaqəsi ilə bağlandıqda sadə geniş cümlənin tərkib hissələri kimi çıxış edir. Beləliklə, T. Müzəffəroğlu xəbərlərin həmcinsliyi məsələsində əsasən öncəki müəlliflərlə eyni mövqeni tutur. Onun fikrincə, çoxxəbərli cümlənin tabesiz mürəkkəb cümlə hesab edilə bildiyi bir məqam mövcuddur: əgər predikativ mərkəzlər yaradaraq eyni qrammatik əsasda olan iki xəbər arasında başqa qrammatik əsasa söykənən üçüncü bir komponent iştirak edirsə, birinci və üçünçü xəbərin həmcins olmasına baxmayaraq, belə konstruksiya bütövlükdə tabesiz mürəkkəb cümlə hesab edilməlidir(3, 26)

Rus dilçiliyində isə vahid mübtədaya bağlı birdən çox xəbəri olan cümlələr heç də bütün hallarda həmcins üzvlü sadə cümlə sayılmır və xəbərlər arasında tabesizlik bağlayıcıları iştirak edən cümlələr də daxil olmaqla, bir mübtəda ılə əlaqələnən bir neçə xəbəri olan cümlələrin hamısı tabesiz mürəkkəb cümlə kimi öyrənilir.(6, 615) Burada xəbərlər arasında tabesizlik və tabelilik əlaqələrinin mövcud olmasına böyük əhəmiyyət verilir və göstərilir ki, birinci halda cümlə sadə, ikinci halda isə, tabesiz mürəkkəb cümlə hesab edilməlidir. Eyni zamanda göstərilir ki, mübtədanın həmcins xəbərlər sırasını pozaraq onların arasında yerləşməsi, cümlənin intonasiya səciyyəsinin dəyişməsi, felı xəbərlərin növ və zaman mənalarının dəyişməsi, həmçinin xəbərlərin fərqli qrammatik ifadəsi və bir sıra digər cəhətlər bir neçə həmcins xəbəri olan cümlənin mürəkkəb cümlə olmasına işarə edir.(6,461)

Qeyd edilən istisnalar aydın şəkildə dildə özünəməxsus xüsusiyyətləri ilə digər sintaktik vahidlərdən seçilən həmcins xəbərli cümlələrin  mövcud olmasına işarə edir. Bununla belə, həmin mənbədə məsələyə belə bir yekun vurulur: ” Bir mübtədaya bağlanan bir neçə xəbəri olan cümlələr mürəkkəb cümlə hesab edilməlidir. Formal cəhətdən  belə cümlələr tərkibində felin zaman və şəxs (nakloneniye) mənalarının bir neçə dəfə ifadə edilməsinə görə  mürəkkəb cümlə hesab olunmalıdır. Müvafiq olaraq semantik baxımdan onların müştərək mübtədaya aid olan eynizamanlı və ardıcıl baş verən bir neçə situasiya haqqında xəbər verməsi qənaətinə gələ bilərik.”(6, 462)

Buraya qədər deyilən mülahizələri nəzərə alaraq müasir ərəb ədəbi dilində rast gəlinən həmcins xəbərli cümlələrdən bir neçəsini nəzərdən keçirək:

وإذا أغلِق الباب من دون الشيخ نهضت الجماعة كلها من الفراش وانسابت في البيت صائحةً لاعبةً...(طه حسين)

Qapı şeyxin ardınca bağlanan kimi, hamı yatağından qalxıb səs-küylə, oynaya-oynaya evdə o tərəfə-bu tərəfə dağılışırdı...

زرت الجزائر للمرة الاولى سنة 1951 و قضيت فيها نحو ثلاثة أسابيع.  (نيقولا زيادة)

İlk dəfə əl-Cəzairə 1951-ci ildə getmişəm və orada üç həftə qalmışam.

"إني لأفكر فيه وأتمثله، وأنا أقيد هذه الخطرات..." (محمود تيمور)

"Bu xatirələri qeydə ala-ala onun barədə fikirləşir, təsəvvürümə gətirirdim."

"ضحكنا معا وقصدنا المقهى القابعة في وسط المدينة." (نور الدين محقق)

"Birlikdə güldük və şəhərin düz mərkəzində yerləşən kafeyə tərəf üz tutduq."

فكرت في الذهاب إليه، وعزمت أمري على فعل ذلك، ولكن قدماي لم تطاوعني، أبتا أن تلبيا نداء بطني الجائع..." (نور الدين محقق)

"Onun yanına getmək barədə fikirləşdim və bunu etmək üçün qərarımı qətiləşdirdim, ancaq ayaqlarım sözümə baxmadı, ac olan qarnımın səsinə hay verməkdən imtina etdilər."

"وقصتنا لم تحدث في العصرالقديم، وإنما نزعم أنها حدثت في هذا العصر الذي نعيش فيه، عاصرتنا أو سبقتنا إلى الوجود بوقت قصير جدٍّا." (طه حسين)

"Bizim əhvalatımız qədim zamanlarda baş verməyib. Biz ancaq güman edirik ki, o, yaşadığımız bu əsrdə baş verib, bizim müasirimiz olub və ya bizi çox qısa müddət qabaqlayıb."

"لقد تربت "هاجر" في بيتي، جئت بها من الريف وهي طفلة في السابعة من عمرها، لتخدم عندي، لكنني لم أعاملها قط كخادم، لأنها كانت يتيمة وفقيرة، كانت جميلة ضاحكة كالشمس." (محمود البدوي)

"Həcər mənim evimdə tərbiyə almışdı, onu hələ yeddi yaşında ikən yanımda işləmək üçün kənddən gətirmişdim. Ancaq mən ona heç vaxt bir xidmətçi kimi davranmamışam, çünki o, yetim və kasıb idi, həm də günəş kimi gözəl və gülərüz idi.

لم أتصور منطقة الخليج العربي قبل زيارتي هذه إلا أنني كانت لي معرفة بالصحراء في جهات أخرى من العالم. (نيقولا زيادة)

Bu ziyarətimdən əvvəl ərəb körfəzi regionu haqqında təsəvvürüm yox idi, lakin dünyanın başqa yerlərindəki səhralar haqqında müəyyən qədər bildiklərim vardı.

İlk altı cümlədə feli xəbərlərin eyni mübtəda  ilə bağlanaraq eyni morfoloji formaya malik olması fikrimizcə, onların qrammatik cəhətdən həmcinsliyinə işarət edir. Burada altıncı cümlə maraqlı bir cəhəti ilə diqqətimizi çəkir: cümlənin əvvəlində işlənmiş feli xəbər (تربّت) səbəb budaq cümləsində işlənmiş tərkibi xəbərlərlə (كانت يتيمة فقيرة و كانت جميلة ...) eyni zaman və şəxs (keçmiş zaman, III şəxsin tək müənnəsi) göstəricilərinə malik olsalar da, yalnız son iki xəbər arasında həmcinslik müna­sı­bətinin mövcud olmasını qeyd edə bilərik. Çünki birinci xəbərin iştirak etdiyi cümlə və ikinci və üçüncü xəbərlərin iştirak etdiyi cümlə ilə eyni bir sintaktik kons­truk­siyaya aid edilə bilməz. Burada “lakin” bağlayıcısının iştirakı ilə konstruk­siyanın əv­vəlki hissəsinə əlavə edilən komponent ilk baxışda qarşılaşdırma əlaqəli tabesiz mürəkkəb cümlənin ikinci komponenti təsiri bağışlasa da, əslində mətnin yeni cümləsidir. Belə ki, “lakin” bağlayıcısı bu məqamda tabesiz mürəkkəb cümlənin iki  komponentini əlaqələndirmək deyil mətnin müstəqil cümləsini mətnin əvvəlki hissəsinə əlavə etmək funksiyasını icra edir. Bu vəzifənin icrası ərəb dilində tabe­sizlik baglayıcılarının mühüm xüsusiyyəti olub, onların çoxfunksiyalı olması qəna­ətinə gəlməyimizə əsas verir. Deməli, bir mürəkkəb bütöv tərkibində bir neçə xəbərin eyni morfoloji formada olması heç də hər vaxt onların həmcinsliyinə dəlalət etmir.

Yuxarıdakı cümlədən fərqli olaraq, sonuncu cümlənin həmcins xəbərli və ya tabesiz mürəkkəb cümlə hesab edilməsi barədə fərqli mülahizələr söyləmək olar. İki predikativ hissə arasında “lakin” mənası ifadə edən bağlayıcı işlənmişdir. Bu bağlayıcı digər tabesizlik bağlayıcıları kimi həm həmcins üzvlər, həm də tabesiz mürəkkəb cümlənin komponentləri arasında işlənir. Xəbərlərin morfoloji formasına gəlincə, struktur baxımdan onlar tam fərqlidir:  birincisi felin I şəxsindədir, lakin qarşılaşdırma bağlayıcısından sonra gələn hissədə verilən informasiya yenə də I şəxsə aid olsa da, formal cəhətdən xəbər (كانت) III şəxsin tək müənnəsindədir, çünki qrammatik cəhətdən həmin predikativ hissənin mübtədası (معرفة) tək müənnəs isimdir. Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, xəbərlərin morfoloji formasının fərqli olması hələ onların həmcins ola bilməməsi qənaətinə gətirməməlidir. Aydındır ki, (معرفة) kəlməsi semantik cəhətdən birbaşa haqqında məlumat verilənə - subyektə işarə etmir. Belə ki, həm “körfəz regionuna bələd olmayan, həm də səhra haqqında müəyyən biliyə malik olan kəs” I şəxs əvəzliyi ilə ifadə edilən müəllifdir, başqa bir şəxs deyil. Odur ki, ikinci komponenti asanlıqla  لم أكن أعرفها şəklində də ifadə etmək müm­kündür. Yəni struktur cəhətdən bu cümlə tabesiz mürəkkəb cümləyə bənzəsə də, semantik aspektdən yanaşdıqda məlum olur ki, hər iki predikativ hissədə - həm bağlayıcıya qədərki, həm də bağlayıcıdan sonrakı hissədə eyni bir şəxs haqqında məlumat verilir. Eyni zamanda burada müxtəlif morfoloji formalara malik olan xəbərlərin həmcins hesab edilməsi üçün daha tutarlı səbəb vardır: bağlayıcıdan, həmçinin  لِön qoşmasından sonra I şəxs bitişən əvəzliyi işlənməsi.  Bunu nəzərə alsaq, xəbərlərin morfoloji formalarının tam fərqli olmasına baxmayaraq, bu cümləni həmcins xəbərli cümlə hesab etməliyik.

Beləliklə, eyni cümləyə stuktur və semantik aspektdən yanaşma müxtəlif nəticələrə gəlməyimizə səbəb oldu. Bu, ərəb ədəbi dilində həmcins xəbərli cümlə sahəsində meydana çıxa bilən və öz cavabını gözləyən çoxsaylı sualların mövcud olmasına bir işarədir. Bu tip cümlələrin şox vaxt tabesiz mürəkkəb cümlə hesab edilməsi də mümkündür, çünki onlar hər iki sintaktik konstruksiyaya xas olan cəhətlərə malikdir. Hələlik isə bu sahədə yetəri  qədər məlumat əldə edilənədək mübahisə doguran çoxxəbərli cümlələri sadə geniş cümlədən tabesiz mürəkkəb cümləyə keçid forma kimi qəbul etmək olar.

İstifadə edilmiş ədəbiyyat:

Azərbaycan dilində

  1. Abdullayev Ə., Seyidov Y., Həsənov A.  Müasir Azərbaycan dili. IV hissə, sintaksis, Maarif nəşriyyatı, Bakı 1983,
  2. Kazımov Q.Ş. Müasir Azərbaycan dili. Sintaksis.Morfologiya. Bakı, Elm və Təhsil, 144 səh.
  3. Müzəffəroğlu T. Müasir Azərbaycan dilində mürəkkəb cümlənin struktur semantikası Azərnəşr, Bakı 2002, 304 s.

Rus dilində

  1. Бабайцева В.В. Современный русский язык. Часть III. Синтаксис. Пунктуация. Изд. "Просвещение", М., 1981, 270 с.
  2. Введение в языкознание. Хрестоматия. Изд. "Аспект пресс", М., 2000, 341 с.
  3. Русская грамматика, часть II. Академия наук СССР, 1954
  4. Шарбатов Г.Ш. Современный арабский язык. М., Изд. Восточной литературы,   Москва, 1961, 112 с.

Ərəb dilində

  1. شوقي ضيف. تجديد النحو. القاهرة. دار المعارف.  1955.  282 ص                                      
  2. الشيخ مصطفى الغلاييني. جامع الدروس العربية. ج.1 . صيدا- بيروت. منشورات المكتبة                العصرية. 1962. 236 ص.
  3. عباس حسن اللغة و النحو بين القديم والحديث. القاهرة. 1966                                              288ص.                                  
  4. عباس حسن. النحو الوافي. ج 1. دار المعارف بمصر. 1964. 526 ص.                               

 

Bədii əsərlər:

طه حسين، ما وراء النهر، مؤسسة هنداوي للتعليم والثقافة، القاهرة ،2012

محمود تيمور، شمس وليل، مكتبة الآداب، مصر،2003

نور الدين محقق، وقت الرحيل، منشورات وزارة الثقافة، المغرب،2007

محمود البدوي، هاجر (مختارات من القصص العربية)، مركز اللغة العربية - جامعة القاهرة، 2003

Xülasə

                Məqalə müasir ərəb dilində həmcins xəbərli cümlələrə həsr edilib. Həmcins xəbərli cümlələrin tədqiqi sahəsində ərəb dilçiliyində mövcud boşluq nəzərə alınaraq, burada qeyd edilən cümlə növünün öyrənilməsi sahəsində müasir nəzəri dilçilik elmində geniş yayılmış rəylər əks etdirilmişdir. Həmçinin ərəbdilli ədəbiyyatdan əxz edilmiş nümunər əsasında həmcins xəbərli cümlələrin leksik-qrammatik xüsusiyyətləri haqqında müəyyən qədər məlumat verilmişdir.

                Açar sözlər:  həmcins üzvlər, həmcins xəbərlər, tabesizlik baglayıcıları

Предложения с однородными сказуемыми в арабском литературном языке

Резюме

                Данная статья посвящена изучению предложений с однородными сказуемыми в современном арабском языке. В связи с тем, что указанный тип предложений в арабском языкознании не достаточно изучен, в статье освящаются основные  принципы исследования данного типа предложения в свете современного языкознания. Также на основе примеров из арабоязычной художественной литературы в некоторой степени рассмотрены лексические и грамматические свойства предложений с однородными сказуемыми.

                Ключевые слова: однородные члены, однородные сказуемые, сочинительные союзы

The sentences with homogeneous predicates  in the modern Arabic literary language

Summary

                The article deals with the sentences with homogeneous predicates in the modern Arabic literature language. Having taken into consideration the deficiency in the Arabic linguistics dealt with the study of the sentences with homogeneous predicates the author gives the review of the scientific views about this problem that are widely spread in the modern theoretical linguistic science. The certain information about the lexical-qrammatical peculiarities of the sentences with homogenous predicates is given on the basis of the examples reflected in the Arabic literature.

                Key words: sentences, homogenous predicates, the Arabic literature language, lexical-qrammatical peculiarities  

Rəyçilər: Dosent  K.Ə.Məmmədova, f.ü.f.d. T.Ə. Əkbərova


Tarverdiyev Mehman Əliş oğlu Yəhyayev Adil Hacıağa oğlu

FARS DİLİNDƏ TƏSİRLİ FELLƏRİN LEKSİK XÜSUSİYYƏTLƏRİNƏ  DAİR

     Təsirli fellərin leksik xüsusiyyətləri dedikdə, biz bu fellərin obyektlə olan əlaqəsi və münasibətlərindən yaranan nəticəni nəzərdə tuturuq .

     Ümumiyyətlə dilçilik ədəbiyyatında təsirli fellərin tədqiqi məsələsinə geniş yer verilmiş və ayrı-ayrı dillərdə onun muxtəlif cəhətləri izah olunmuşdur. Muxtəlif dillərdə bütün fellərin, o cümlədən  təsirli fellərin qrammatik quruluşu cəhətdən təsni­fatı da xüsusi  diqqət mərkəzində olmuşdur. Lakin biz istər Azərbaycan dilinin, istər­sə də Fars dilinin qrammatikasına  aid yazılmış kitablarda , elmi-tədqiqat əsər­lərində təsirli fellərin leksik xüsusiyyətlərinə dair yazılmış ayrıca mövzuya rast gəlmədik .

    Müasir Azərbaycan dilinin sintaksisində vasitəsiz tamamlıqların məna xüsusiyyət­lərindən danışarkən bu mövzuya bilavasitə toxunmuşlar .

     Vasitəsiz tamamlıqların böyük bir qrupu  aid olduğu fellərdə ifadə olunan konkret fiziki hərəkətin icrası nəticəsində yaranan və yaxud dəyişikliyə uğrayan ,  o cümlədən obyektin hərəkət vasitəsilə təsirinə məruz qalan subyektin hərəkət vasitəsilə təsirinə məruz qalan maddi obyekti ifadə edir . Bu tamamlıqlar öz nöbəsində bir sıra məna xüsusiyyətlərinə görə aşağdakı növlərə bölünür .

     Bu cəhətdən tamamlıqların aşağdakı dörd növünü qeyd edirlər :

  1. Nəticə obyekti bildirən vasitəsiz tamamlıqlar
  2. Tam dəyişikliyə uğrayanlar
  3. Qismən dəyişikliyə uğrayanlar
  4. Yer və yaxud vəziyyət dəyişikliyinə uğrayanlar

     Bizim fikirimizcə tamamlıqlara aid  edilən bu mənalar özlüyündə mövcud olma­yıb, yalnız fellərin onlarla əlaqəsi və münasibəti nəticəsində yaranan mənalardır. H.Mahmudov “Fars dilində sadə cümlə sintaksisi” əsərində təsirli fellərlə obyekt ara­sındakı münasibətdən bəhs edərək göstərir ki ,təsirli fellərin bir qismində  çox vaxt hərəkətin təsiri bilavsitə obyekt üzərinə keçir və onda müəyyən dəyişikliklər əmələ gətirir. Belə fellərə, “doğramaq”, “çıpmaq”, “qazımaq”, “biçmək”, və “dəymək” kimi felləri nümunə göstərir .

          Müəllifə görə, bir qrup fellər iş , hərəkət obyektə tərəf yönəlir. Kitabı oxumaq, Əhmədi gördüm və.s

     Təsirli fellərin müəyyən bir qismi isə obyektin psixoloji vəziyyətini , halını , habelə müxtəlif hisslərini bildirir.

     Müəllif “anlamaq”, “başa düşmək”, “eşitmək”, “unutmaq”, “yada salmaq”, “bilmək” kimi felləri nümunə göstərir.

     Müəllif bu haqdakı fikrini belə yekunlaşdırır: “ Göründüyü kimi, təsirli fellərin öz obyektləri ilə olan əlaqələrinin xarakteri müxtəlif olur. Buna görə də qrammatik ədə­biy­yatda çox yayılmış olan belə bir fikir  doğru deyildir ki, guya təsirli fellər yalnız felin işinin, hərəkətinin obyekt üzərinə keçdiyini bildirən fellərə deyilir. Təsirli fellə­rin hamısı üçün  eyni olan ümumi xüsusiyyət bu fellərin ismin təsirlik halını tələb etmələridir . Təsirli fellərin öz leksik mənalarına görə  ismin təsirlik halını tələb edən fellər kimi izah etmək daha doğru olardı .

       Biz təsirli fellərin leksik xüsusiyyətlərindən danışarkən, onların məna növlərinin tam təsnifatının demək fikrində deyilik. Lakin təsirli fellərin nəzərdən keçirdikdən sonra həmin felləri obyektlə əlaqəsi nəticəsində yaranan mənalara görə onların bəzi növlərini göstərməyə təşəbbüs edirik .

       Beləliklə , təsirli fellərin  aşağıdakı  məna qruplarını qeyd etmək olar :

  1. Obyekt üzərində kəmiyyət  dəyişikliyi yaradan fellər: Əfzayeş dadən, ziyad kərdən (artırmaq), kəmtər kərdən, kastən təğlil dadən (azaltmaq) kimi fellər bu qəbildəndir.

        Bildiyimiz kimi, təsirli fellər adətən, obyektin ra sonqoşması ilə  işlənilməsini tələb edir. Lakin bir sıra tesirli fellərin  obyekti əz ön qoşması ilə də işlənir. Yuxarıda kəmiyyət dəyişikliyi yaradan fellər qrupuna daxil etdiyimiz kastən felidə bu qəbildən olan feldir .

        Mah-e əvvəl yek nəfər əz mərizha ra kəm kərd . (Dehxoda) .

        Birinci ay xəstələrin birini azaltdı .

        Məvaceb-e u ra  qət kərdənd .

        Onun maaşını kəsdilər .

  1. Obyekt üzərində keyfiyyət dəyişiklikləri yaradan təsirli fellər :

Suxtən - yandırmaq, suzandən - yandırmaq, atəş zədən - yandırmaq, piçidən – bur­maq , qodaxtən - əritmək, roştən-əyirmək, cuşandən-qaynatmaq, kuftən - döymək, əzmək, ab kərdən - əritmək, sabidən - üyütmək,əzmək .

         Ax ke şodəm hizom və atəşgər-e giti

         Əndam-e məra suxt çenin ze atəş ədbar ( Pərvin Ettesami )

 Əfsus ki , ünyanın odunu və odlayanı oldum və bədbəxtlik odu mənim bədənimi belə yandırdı .

         Kar-e hər boz nist xərmən kuftən

         Qav-e nər mixahəd-o mərd-e kohən

Xırman döymək hər keçinin işi deyil, bunun üçün öküz və güclü adam lazımdır. (Firdovsi )

  1. Obyektdə məkan dəyişiklikləri yaradan təsirli fellər :

Avərdən- gətirmək, bordən – aparmaq, bərdaştən – götürmək, qaldırmaq,

Nəha­dən – qoymaq, qərar dadən – qoymaq, qərar vermək , əfraştən – qaldırmaq,

Avixtən - asmaq, rixtən – tökmək, foruxtən – satmaq, bər gər dan dən – qaytarmaq,

paşidən – səpmək, pərakəndən – dağıtmaq, təkanidən – tərpətmək,

çərxandən – fırlatmaq, çəkandən – damcılatmaq, kəşidən – çəkmək,

kəşanidən – çəkdirmək, neşendən – oturtmaq, dər avərdən – çıxartmaq,

foru bordən – udmaq, fərostadən – göndərmək, bolənd kərdən – qaldırmaq,

baz avərdən – qaytarmaq, foru kərdən – batırmaq.

Zəng-e kelas ke xord həme ra əz kelas birun kərdəm. ( Məcəlle-ye soxən )

Zəng vurulanda hamını sinifdən cıxartdım .

Sərəş ra ruye dəste xodəş qozaşt . (S.Hidayət )

Başını öz əlinin üstünə qoydu .

Sərəm ra bolənd  kərdəm və dad zədəm. (Məcəlle-ye soxən )

Başımı qaldırdım və gördüm.

İn qol-e sorx ke avərdeəm sorxtərin qol e aləm əst bayəd an ra nəzdik-e qəlbət bezəni.

( Ketab-e qeraət-e farsi )

Gətirdiyim bu qızıl gül dünyanın  ən qırmızı gülüdür , gərək onu ürəyinə yaxın yerə sancasan

Fərzənd-e tora bəraye şekarmixahənd bemeydan bərənd . ( Ketab-e qeraət-e farsi )

Sənin övladını qurbanlıq üçün meydana çəkmək istəyirlər .

  1. Obyektə psixoloji cəhətdən təsir edən fellər :

fəhmandən – başa salmaq, amuxtən – öyrətmək , tərsandən – qorxutmaq ,

şenasandən – tanıtdırmaq , əngixtən – təhrik etmək , geryandən – ağlatmaq ,

bexəşm avərdən – qəzəbləndirmək , bidar kərdən – oyatmaq , xoşhal kərdən – sevindirmək, moqəsser kərdən – təqsirləndirmək, təhdid kərdən – hədələmək,

xəbərdar kərdən – xəbərdar etmək, baxəbər kərdən – xəbərdar etmək,

To məra əz rah-e derazi ke pedəranəm poşt-e sər qozaşteənd baxəbər kərdi .

Sən məni ata – babalarımın arxada qoyduğu o uzun yoldan xəbərdar etdin .

Aya həqiqətən xətər-e qərq şodən kəşti ra təhdid mi konəd?  (S.Hidayət)

Görəsən, həqiqətən, qərq olmaq təhlükəsi gəmini təhdid edir?

Çetour mişəvəd Agarəcəb ra qane kərd. (Bozorq Ələvi)

Agarəcəbi qane etmək olardı .

Mixastəm be in nokte Agarəcəb ra hali konəm . ( Bozorq Ələvi )

İstəyirdim bu fikirdən Agarəcəbi xəbərdar edim .

  1. Subyektin psixoloji veziyyətini , halını və müxtəlif hisslərini ifadə edən təsirli fellər :

Fəhmidən – başa düşmək, şenidən – eşitmək, ehsas kərdən – hiss etmək,

amuxtən – öyrənmək , şenaxtən – tanımaq , təsəndidən – bəyənmək ,

dustdaştən – sevmək , didəm – görmək .

Əmma bolbol ellət-e əndu-e mohəssel ra midanest . (Ketabe qeraət )

Lakin bülbül tələbənin kədərinin səbəbini bilirdi .

Madər to ra dust darəm . (Ketabe qeraət )

Ana seni sevirəm .

Çun buye Patra əzdur şenide budənd , yeki əz anha ba ehteyat aməd nəzdik-e u neşest . (S.Hedayət)

Patın iyini duyduqları üçün onlardan biri ehtiyyatla gelib onun yaxınlığında oturdu .

Əz şoma çe pönhan buya məni ye kəlme ye neveştən ra dorost nə fəhmidən . (Cəmalzade )

Sizdən ne gizlədim , deyəsən , yazmaq sözünün mənasını düz başa düşmədim .

Betore kolli ançe əz anha dər yafteəm inəske ostad Makan mərd-e  razdari bud. (Bozorq Ələvi)

Ümumiyyətlə onlardan öyrəndiyim budur ki , ustad Makan sir saxlayan adam olub .

  1. Obyekti yaratmaq , əldə etmək mənası ifadə edən təsirli fellər :

saxtən – duzəltmək tikmək, yaftən – tapmaq, peyda kərdən – tapmaq,

bedəst avərdən - ərə gətirmək, afəridən – yaratmaq, icad kərdən – icad etmək, setandən – almaq, tolid kərdən – istehsal etmək, ehdas kərdən – qurmaq yaratmaq .

Məra dər ağaz-e ebədiyyət afərideənd və hənuz hən zendeyəm. ( Əz məcelleye sədəf )

Məni əbədiyyətin əvvəlində yaratmışlar və indidə yaşayıram .

Mən hiç nədanem ke məra anke sereşt

Əz əhle beheşt kərd ya duzəx-e zeşt . ( Xəyyam )

Mən heç bilmirəm ki, məni yaradan behişt adamı etdi yoxsa mənfur cəhənnəm adamı

Qoncqavan  besyar gəştənd ke təsvir ra peyda konənd . ( Bozor  Ələvi )

Hər şey ilə maraqlananlar şəkili taqpmaq üçün çox gəzdilər .

  1. Obyekti yox etmək , aradan götürmək mənasını bildirən təsirli fellər :

 koştən – öldürmək , bərkəndən – məhv etmək , nabud saxtən – məhv etmək ,

 məhf kərdən – məhv etmək , dəf kərdən – dəf etmək , həz beyn bordən – aradan götürmək ,

əz miyan bordən – aradan götürmək , nisd kərdən – yox etmək , viran kərdən – dağıtmaq , viran etmək , xərab kərdən – xarab etmək .

Mən qonçe ra dər qelaf və qol-e nou şekofte ra dər eyne tazegi payemal misazəm , hər derəxte əzimi ra muaccer-e xod dərhəm mikonəm , benahəye por şokuh ra viran mikonəm . ( Məcəlleye Sədəf )

Mən qönçəni öz qlafında yeni açılmış gülü təzətər çağında məhv edirəm , hər böyük ağacı öz yerindəcə sındırıb dağıdır və əzəmətli binaları viran edirəm .

Yuxarıda ki , misalda verilmiş payemal kərdən dərhəm kərdən və viran kərdən ifadələrinin hər üçü əşyanı məhv etmək yox etmək mənasında verilmişdir .

Tofəng-e şekari bəraye çedari ?

Çera mikoşi xuk ra han dehati . (M.Əfrabte )

Qulaq as ey kəndli ov tüfəngi nəyinə lazımdır , donuzu nə üçün öldürürsən ?

  1. Obyekti bir işə məcbur etmək təhrik etmək mənası bildirən fellər :

Sədaye nəfəs-e yek nəvaxt-e pesərəş və bexosus xəstegi ura vadar-e beçert kərd . (S.Hidayət)

Oğlunun yeknəsəq nəfəs almasının səsi və xüsusəndə yorğunluq onu  nürgüləməyə vadar etdi .

Bi təəmmol becəng bərxizəm

Saheb-e xiş ra bərəngizəm

Ke bezedde setəm hocum konəd

Aləm-e zolmura əz bon bekənəd . (Lahuti )

Dərhal döyüşə qalxaram öz sahibimi məcbur edərəm ki , zülmə qarşı hücum etsin və zülm dünyasını kökündən qazsın .

Aya çeşm ha təng və kəşide budənd ke  bexəndənd  təmaşa konənde ra bezendigi təşviq konənd . (Bozor Gələvi )

Görəsən gözlər gülmək və tamaaşaçını həyata təşfiq etmək üçün qıyılmışdı ?

  1. Obyekti müşahidə etməklə ona təsir edən fellər :

didən – görmək , əz nəzər qozərandən – nəzərdən keçirtmək, moşahede kərdən – müşahidə etmək.

Həmi çiz ra dər piramun-e xod rəngin və şadab o şokufan midit ş

Öz ətrafında hər şeyi rəngli gümrah  çiçəklənmiş şəkildə görürdü .

Qoruh qoruh mərdon mirəftənd ke xodeşan ra təmaşa konənd . (Bozorq Ələvi)

Camaat dəstə-dəstə gedirdi ki, özünə tamaşa etsin .

Anhayi ke dor və bər-e ostad budənd əz mədnəzər qozərandənd. (Bozorq Ələvi)

Ustadın ətrafında olanları nəzərdən keçirdilər.

  1. Obyektdə zahiri dəyişiklik yaradan təsirli fellər: arəstən – bəzəmək, pirastən – bəzəmək.

Ostad bəççe ra dər ab-e gərm mişuyəd . (Bozorq Ələvi )

Ustad uşağı isti suda çimizdirir .

Təsirli fellərin obyektlə olan əlaqəsi və münasibətindən yaranan nəticəya görə, onların aşağıdakı məna qruplaını nəzərdən keçirtdik .

  1. Obyektdə kəmiyyət dəyişikliyi yaradan təsirli fellər
  2. Obyektdə keyfiyyət dəyişikliyi  yaradan təsirli fellər
  3. Obyektdə məkan dəyişikliyi  yaradan fellər
  4. Obyektə psixoloji təsir edən fellər
  5. Subyektin psixoloji  vəziyyətini, halını və müxtəlif hisslərini idarə edən təsirli fellər .
  6. Obyektdə yaratmaq, əldə etmək mənası ifadə edən təsirli fellər
  7. Obyekti yox etmək, aradan götürmək mənası bildirən  fellər
  8. Obyekti bir işə məcbur etmək , təhrik etmək mənası ifadə edən təsirli fellər
  9. Obyekti müşahidə etməklə ona təsir edən fellər
  10. Obyektdə zahiri dəyişiklik yaradan təsirli fellər .

  Təsirli fellərin məna növləri qeyd etdiyimiz bu bölgülərlə məhdudlaşmır .

İstifadə olunmuş ədəbiyyat :

  1. Azeri A.İ Uçebnik Persidskoqo yazıka. Baku. 1940
  2. Berezin.N.Qrammatika  Persidskoqo yazıka . Kazan .1853
  3. Bertels .E. Qrammatika  Persidskoqo yazıka .L.1926
  4. Mirzə Cəfər . Qrammatika  Persidskoqo yazıka.M.1900
  5. Azəri.Ə.İ Fars dili .Bakı.1952
  6. Mahmudov H.Ş . Fars dilində sadə cümlə sintaksisi .Bakı.1985
  7. Hatəmi.N Fars dili .Bakı.1983
  8. Qulam Huseyn Kaşef. Dəstur-e Zəbane Farsi.1328 .
  9. Mələkəşşüəra Bəhar Dəstur-e Zəbane Farsi. Tehran
  10. Mirzə Həsən Ebrahim . Dəstur-e Zəbane Farsi.Tehran

Açar sözlər: kəmiyyət dəyişikliyi, keyfiyyət dəyişikliyi, məkan dəyişikliyi, zahiri dəyişiklik.

Ключевые слова: количественные изменения, качественные изменения, пространственные изменения, внешние изменения.

XÜLASƏ

           Məqalədə  Fars dilində təsirli fellərin leksik xüsusiyyətlərindən danışılır,  bu fellərin  meydana gəlməsi  yolları göstərilir.  Onların qrammatik strukturları təhlil olunur.

                 

РЕЗЮМЕ

В статье рассматриваются особенности переходного глагола персидского языка . В ней  анализируются  его грамматические структуры

 

Вердиева Гюнай Вилаят кызы

НЕКОТОРЫЕ   ОСОБЕННОСТИ  ОБРАЗОВАНИЯ  СЛОЖНЫХ  ГЛАГОЛОВ     

В    ПЕРСИДСКОМ  ЯЗЫКЕ

Как известно, сложные  глаголы активно используются в лексике многих языков мира. Так, и  в персидском  языке, среди  структурных  типов  глагола  слож­ные глаголы  получили наибольшее  распространение  и  развитие. В отличие от некоторых других языков, в персидском языке сложные глаголы, как обычно, выражают наиболее  важные  и  жизненно  необходимые   действия и  процессы. К примеру, [zendeqi kərdən]-жить, [kar kərdən] работать, (nəfəs keşidən) дышать, (dust daştən) любить и др. Они выполняют функции, которые в других языках обычно выполняют простые глаголы.

     По мнению иранского ученого Парвиза Ханлари, они значительно преобла­дают над простыми глаголами, число которых строго ограничено (6, 95-96). Как утверждает ученый, состав сложных глаголов постоянно пополняется. Несмотря на то, что в современном персидском языке сложные глаголы вытеснили многие простые и префиксальные глаголы, до XIII века их было немного. Процесс активного образования сложных глаголов наблюдается в персидском языке именно с этого периода.

   Сложные глаголы в персидском языке условно можно разделить на две группы. К первым относятся сложные  глаголы, свободно используемые в персидском языке, ко второй же группе-устойчивые глагольные выражения, используются в языке как фразеологизмы.

 Необходимо подчеркнуть, что, по мнению Ю.А.Рубинчика, до сих пор в грамматической литературе по персидскому языку не существует ясного и чёткого определения природы сложного глагола (СГ), хотя такое определение чрезвычайно важно как для преподавательской работы, так и для составления словарей. Считать СГ сложным словом нельзя, ибо сам он состоит как минимум из двух знаменательных слов, самостоятельность каждого из которых доказывается фонетически и грамматически. В действительности, это - типичный глагольный фразеологизм. (4, 262)

                Вместе с тем «сложные глаголы, обладая всеми семантическими, морфоло­гическими и синтаксическими свойствами глаголов, не являются сложными словами, а представляют собой глагольные словосочетания разной степени устойчивости, компоненты которых  сохраняют словесную автономность.» (4, 217)

Сложные глаголы представляют собой глаголы, образованные путём сочетания имени с вспомогательным глаголом. В качестве именной части сложных глаголов выступают, как правило, такие части речи, как имена существительные, прилагательные, наречия, а также масдары и причастия арабского происхождения.

А вторыми компонентами этих сочетаний служат такие персидские глаголы, как (kərdən) делать, (şodən) делаться, становиться, (dadən) давать,(saxtən) делать (основное значение - строить), (yaftən) находить,(кeşidən) терпеть, испытывать (основное значение – тянуть),  (daştən) обладать, иметь, (нəmudən) делать, (fərmudən) делать (вежливый эквивалент), (zədən) делать (основное значение - бить),(didən) видеть. Как видно из примеров, некоторые из этих глаголов, выступая в роли компонирующего элемента сложных глагольных сочетаний, теряют своё основное значение.

 В настоящее время в тех случаях, когда возникает необходимость выразить в языке какие-либо действия, процессы и состояния, ранее не имевшие вербального обозначения, как правило, не создаются новые простые и префиксальные глаголы, а образуются сложные глагольные конструкции. В роли именной части сложных глаголов используется широкий круг лексем, обладающих одним или несколькими значениями. Они являются как исконно персидскими, так и заимствованными словами, и относятся к различным частям речи. Именная часть сложного глагола может быть выражена именами существительными и прилагательными, причастиями персидского и арабского происхождения, наречиями и некоторыми другими категориями слов. В большинстве случаев он выступает как выразитель семантики всего глагольного словосочетания, как его смысловое ядро.

                Самую большую группу составляют сложные глаголы, именная часть которых выражена существительными. В роли именной части могут выступать все семантические разряды существительных. Из абстрактных существитель­ных наиболее часто встречаются существительные со значением действия, среди которых арабские масдары занимают первое место.

                Сопоставительный анализ фактического материала позволяет попутно высказать также предположение, что своим активным ростом в новопер­сид­скую эпоху сложные глаголы в значительной мере обязаны арабским заимствованиям. Полагаем, что для классического периода новоперсидского языка данное предположение выглядит весьма приемлемым.

                Как уже говорилось выше, в силу значительной ограниченности числа сложных глаголов в канун новоперсидской эпохи, персидский язык, по всей вероятности, сильно нуждался в аналитических типах глаголов со структурной моделью «– имя + служебный / или вспомогательный глагол». И если учесть, что арабские масдары и причастия отличаются своей полисемантичностью, то можно сказать, что они на этой почве становятся весьма подходящими и даже необходимыми факторами образования сложных глаголов на персидской слово­образовательной основе. В процессе контакта двух языков персидский находит в арабских масдарах и причастиях тот подходящий материал, который очень необходим ему для восполнения пробела, существующего в его лексическом составе на конкретном отрезке истории своего развития и совершенствования.

 Мы полностью согласны с мнением Е.Э.Бертельса о том, что «наибольшее многообразие даёт сочетание глаголов с существительными, арабскими масдарами (имя действия) или причастиями. В этих глаголах нужно прежде всего обращать внимание на то, являются ли они переходными или нет.» (2, 69)

                Именная часть глагольного словосочетания может представлять собой любой семантический разряд имён существительных. Так, к примеру, из абстрактных существительных наиболее часто встречаются существительные со значением действия, среди которых арабские масдары занимают первое место. К примеру: (bəhs kərdən) спорить, обсуждать

   (təlim kərdən) обучать

    (təşkil dadən) организовать

   (hefz kərdən) запоминать и т.д.

                В роли именной части сложного глагола могут выступать и арабские имена, обозначающие орудия и предметы быта:

   (ğofl kərdən) запирать на замок от (ğofl) замок

                В качестве второго компонента сложных глаголов могут выступать весьма различные глаголы персидского языка. Их называют компонирующими или вспомогательными глаголами.

                В целом, глагольная часть сложного глагола выполняет формально-грам­матическую роль показателя действия и в зависимости от семантической структуры сложного глагола участвует в формировании общего значения конструкции.

 Как видно из примеров, некоторые из этих глаголов, выступая в роли компо­нирую­щего элемента сложных глагольных сочетаний, теряют своё основное значение.

                Следует отметить, что вне зависимости от семантики и этимологии их именной части, сложные глаголы персидского языка подразделяются на две большие группы:

1)             сложные глаголы, именная часть которых не имеет предлога (беспредложные сложные глаголы);

2)             сложные глаголы, перед именной частью которых находится предлог (предложные сложные глаголы).

Приведём примеры беспредложных сложных глагольных сочетаний персидского языка:

 (əxz şodən) вздыматься, взыскиваться, получаться

 (ezn dadən) позволять, разрешать

(edame dadən) продолжать

(xəbər dadən) извещать, сообщать, оповещать

 (xəcalət dadən) стыдить, смущать, конфузить

 (neşan dadən) ставить знак, метку;

                   Предложные сложные глаголы образуются по схеме: «предлог + именная часть + компонирующий глагол».

  Приведём примеры предложных сложных глаголов:

 (be əməl avərdən) совершать, приводить в исполнение

(be (dər)fekr budən) думать, размышлять

(be xətər əndaxtən) подвергать опасности, риску

 (be təxir əndaxtən) задерживать, откладывать

                                Как известно, в персидском языке имеются сложные глаголы с переходным и непереходным значением. Это распространяется и на сложные глаголы арабо-персидского происхождения:

       Переходное значение:

(təmam kərdən) заканчивать, завершать

(xərc kərdən) расходовать, тратить, нести расходы

(ğəbul kərdən) принимать

  (təlim dadən) учить, обучать, преподавать

       Непереходное значение:                                                   

(təmam şodən) заканчиваться

(xərc şodən) расходоваться, тратиться

 (ğəbul şodən) приниматься;

                 Надо также упомянуть и об участии арабо-персидских сложных глаголов в образовании рамочной конструкции в персидском языке – особом построении глагольных фразеологических единиц. При таком построении между постоянными членами фразеологизмов вклиниваются одно или несколько слов, ни структурно, ни семантически не входящих в их состав. В грамматической литературе по персидскому языку такое разобщённое построение глагольного фразеологизма принято называть рамочной конструкцией.

                                Впервые на контактное и дискантное положение частей сложного глагола в персидском языке обратил внимание А.К.Арендс в своей работе «Синтаксис персидского языка» (1, 36). Однако он не приводит характеристику особенностей употребления этой конструкции.

                                В работе Л.С.Пейсикова «Вопросы синтаксиса персидского языка» понятие рамочной конструкции более расширено, и этот термин стал при­меняться по отношению к особым построениям сказуемых. (80, 389-396)

                                Следует отметить, что рамочная конструкция очень часто служит един­ственной формой существования фразеологических единиц, которых в персидском языке очень много. К примеру: "dəndan-e kəsi ra şemordən"знать о ком-л всю подноготную».

                                По характеру синтактико-стилистического функционирования различают факультативные и постоянные рамочные конструкции. Рамочные конструкции таких сложных глаголов, которые способны иметь не только контактное, но и дистантное положение компонентов, называются факультативными. Им противостоят постоянные рамочные конструкции, характерные главным образом для многочленных глагольных фразеологизмов и фразеологизмов-предложений. Ю.А.Рубинчик отмечает: «Глагольные фразеологизмы, которые способны иметь не только контактное, но и дистантное положение компонентов, образуют факультативную рамочную конструкцию. Она свойственна преимущественно сложным глаголам. Например, сложный глагол təğdim kərdən-дарить, вручать, у которого именная часть и компонирующий глагол находится в контактном положении, может образовать рамочную конструкцию дарить кому-либо (между именной частью и компонирующим глаголом вклинивается непостоянный член, выступающий в роли косвенного дополнения). Особо следует отметить, что в пределах даже небольшого отрезка текста нередко можно встретить рамочное и нерамочное построение одного и  того же сложного глагола». (3, 263)

                   Другие пример:  (be fekre kari oftadən) подумывать, намереваться что либо сделать (təslim-e kəsi kərdən) вручать кому-либо и др.

                                В этих примерах между именной частью и компонирующим глаголом вклиниваются непостоянные члены (kəs-i) кто-либо, (kar-i) что-либо, выступаю­щие в роли косвенного дополнения.

                                Помимо всего вышеперечисленного, от сложных глаголов в персидском языке, в том числе и от глаголов арабо-персидского происхождения, могут быть образованы различные причастные формы.

К примеру,

 а) причастие прошедшего времени

(vəhşətzəde) испуганный

(təhsilkərde) обученный

б) причастие настоящего времени на(--ənde):

(şerkətkonənde) участник

(cəlkonənde) фальсификатор

(təşkildəhənde) организатор

 (toulidkonənde) производитель

в) причастие долженствования:

(təmamşodəni) заканчивающийся, завершающийся

                Таким образом, в результате исследования мы пришли к выводу, что сложные глаголы получили широкое распространение в современном персидском языке. Наличие такого огромного количества сложных глаголов в языке делает крайне необходимым тщательное изучение структурно-грамматических  и семантических особенностей этих глаголов. Надеемся, что данная статья  может выступить в качестве одной из попыток этого изучения.

 

   Список использованной литературы.

  1. Арендс А.К. Краткий синтаксис современного персидского литературного языка. Москва – Ленинград: Издательство АН СССР, 1941
  2. 2 Бертельс Е.Э. Грамматика персидского языка. Ленинград: Ленинградский  институт живых восточных языков им. А.С.Енукидзе,  1926
  3. Восточное языкознание. К 80-летию Ю.А.Рубинчика. Сборник статей. Отв. ред. В.М.Алпатов. Москва: Восточная литература, 2003
  4. 4..  Пейсиков Л.С. Вопросы синтаксиса персидского языка. Москва: Издатель­ство Института Международных отношений, 1959
  5. Рубинчик Ю.А. Грамматика современного персидского литературного языка. Москва: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2001
  6. Pərviz Natel Xanləri. Tarix-e zəban-e farsi. Saxteman-e fel. Tehran.1349.

Ключевые слова: сложные глаголы, лексика, словообразование,

Açar sözlər: mürəkkəb fellər, leksika, sözyaradıcılıq

Key words: compound verbs,lexicon,wordbuilding

 

Xülasə.

Fars dilində mürəkkəb fellərinin yaranmasının bəzi xüsusiyyətləri.

          Təqdim olunmuş məqalədə müasir fars dilində mövcud olan və geniş yayılmış mürəkkəb fellər haqqında məlumat verilir. Həmçinin burada onların yaranması, strukturu və işlənmə qaydaları nəzərdən keçirilir.

                                                                                          

                                                                                           Summary.

 

Some  features   about  formation of compound verbs in the Persian language.

 İn this article is given information about  compound verbs which are  wide  spread in  the modern  Persian language. Besides, their  formation, composition and structure  are reviewied here .

 

                     Рецензент:        канд.фил.наук.  Оруджева Л.М.

 

Гюнай Гумбат гызы Бабаева

СЛОЖНОЕ СИНТАКСИЧЕСКОЕ ЦЕЛОЕ В РУССКОМ И АНГЛИЙСКОМ ЯЗЫКАХ
               
Вопрос о сложном синтаксическом целом (ССЦ) в современной лингвистике до сих пор не получил однозначного решения. Одни лингвисты рассматривают ССЦ как речевую единицу, объединяющую несколько предложений, другие – как фрагмент текста. В нашей статье мы рассмотрим сложное синтаксическое целое как единицу текста.

Сложное синтаксическое целое (ССЦ) является наиболее крупной структурно-семантической единицей текста. Сложное синтаксическое целое в современной лингвистике выступает как формирующаяся текстовая единица, обладающая собственными семантическими, структурными и функциональными особенностями, что требует её рассмотрения в аспекте текстовой деятельности (2, с. 62). С понятием«текст» сложное синтаксическое целоесоотносится по следующим параметрам: в сложном синтаксическом целом более концентрированно, нежелив целом тексте, обнаруживаются одинаковые признаки и принципы организации, идентичные средства структурной и смысловой связи. Теория коммуникации, социолингвистика и психолингвистика, лингвистическая прагматика и функциональная стилистика, а также такие направления, как теория речевых актов и теория референции по-новому ориентируют теорию текста: ученые начинают рассматривать текст не только как готовый продукт речевой деятельности, но как процесс, как язык в действии, как составную часть общественнойпрактики. Такой подход к тексту позволяет соотнести сложное синтаксическое целое как единицу текста и языковое образование с речемыслительными процессами (Кубрякова Е.С., Чертов Л., Немец Г.П., АлефиренкоН.Ф.). Новые аспекты изучения обогащают понимание ССЦ, рассматривая его в широком контексте коммуникации и социальной деятельности. Вместе с тем они дают возможность и лингвистического (системного, языкового) подхода к ССЦ, или микротексту.

Перенесение насложное синтаксическое целое тех свойств, которые приписывались ранее предложению, являются важными также при решении вопроса о его знаковой природе. Если сложное синтаксическое целое является под­линным высказыванием, то естественно признать номинативную функцию ССЦ, и, следовательно, признать и его знаковую природу. Лингвистическая концепция языкового знака исходит из той исконной формы, в которой существуют языковые знаки: они существуют как тексты, то есть конечные, упорядоченные множества организованных в текст частичных знаков различного рода и значения.

Лингвистический подход к сложному синтаксическому целому не претендует на исчерпывающее познание текста и ориентирован на изучение лингвистического, языкового – тех грамматических признаков которые определяют структуру и форму текста. Сложное синтаксическое целое, объективно являясь единицей текста, выступает как единица языка, обеспечивающая наряду с другими языковыми единицами низших уровней целостность структуры текста как целого. Языковая природа сложного синтаксического целого ещё полностью не исследована. Сложное синтаксическое целое состоит из нескольких предложений (часто различного строения: простых, сложных, осложненных раз­личными оборотами), объединенных при помощи интонации и других средств связи и раскрывающих одну из микротем (подтем) текста (или устного высказывания).

В структурном плане(план выражения) сложное синтаксическое целое демонстрирует определённое грамматическое значение, «которое выражено свойственным ему грамматическим средством» (6, с. 31). Характеристики и особенности сложного синтаксического целого являются основанием для его идентификации и позволяют подходить к данной единице как языковой, так как она соответствует критериям идентификации языковых единиц, предполагающим взаимодействие трёх составляющих – значения, функции и формы.

ССЦ как особая синтаксическая (или синтаксико-стилистическая) единица требует его изучения в системе других синтаксических единиц с целью определения места в этой системе, для чего необходимо выявить черты сходства и различия. Ученые выделяют как общие признаки сложного синтаксического целого, так и специфические особенности.

В русском и английском языках следует обратить  внимание на следующие общие особенности при рассмотрении сложного синтаксического целого:

1.Одинаковая 3-частная структура построения ССЦ в русском и английском языках: вступление (зачин), средняя часть, заключение. Зачин, содержащий начало мысли, формулирует его тему; средняя часть (медиальная, развертывающая) – развитие темы, мысли; концовка –итог микро темы сложного синтаксического целого, подчеркивающий это не только в смысловом, но и в грамматическом отношении. Зачин чаще всего представлен одним или несколькими предложениями. Это наиболее самостоятельные предложения в ССЦ, которые служат смысловым и синтаксическим центром микротекста. Средняя часть ССЦ состоит из нескольких законченных предложений, тесно связанных между собой по смыслу, лексически, грамматически и интонационно. Эти несамостоятельные предложения, в которых обычно употребляются союзы в начале предложений, местоимения, местоименные наречия, могут быть неполными. Без зачина эти предложения часто бывают непонятны.

Важную роль в организации ССЦ играет последнее предложение – концовка. С помощью специальных синтаксических средств концовка подчеркивает завершенность микротекста и представляет собой итог. Для оформления концовки часто используются вводные слова, указывающие на завершенность мысли, союзы и, а, но, да в начале предложения, другой по сравнению с предшествующим текстом порядок слов, возможен иной модальный и временной план (5, .с.5).

2. Совпадение в русском и английском языках типов сложного синтаксического целого по содержанию и строению, т.е. по структурно-семантической характеристике. В связи с этим в рассматриваемых языках выделяются ССЦ с цепной, параллельной и смешанной связью.

3. Совпадение в русском и английском языках средств связи между компонентами ССЦ (союзы, лексические повторы, синонимические и антонимические замены, местоимения) с преобладанием в разных языках тех или иных видов  связи.

4. Одинаковыми являются в рассматриваемых языках типы текстов со сложным синтаксическим целым: повествование, описание, рассуждение.

5.Универсальнымсредством формальной связи в сложном синтаксическом целом является интонация сложного целого. Самостоятельные повествовательные предложения в его составе произносятся обычно с равномерным понижением тона к концу, с одинаковыми паузами между собой, в то время как понижение тона в конце сложного синтаксического целого более значительно, а пауза между двумя сложными синтаксическими целыми более длительная; кроме того, начало следующего сложного синтаксического целого обычно характеризуется большим повышением тона, а часто и изменениями в тембре голоса.

С другой стороны, в русском и английском языках наблюдается специфика в построении микротекста, а также компонентов, входящих в ССЦ, в специфике внутренней структуры простых предложений. Так,  в данных языках различны законы словопорядка, поскольку русский и английский языки относятся к различным типам языковой системы: русский – к флективному типу языковой системы, английский – к агглютинативной системе. Флективно-синтети­ческий строй русского языка допускает варьирование порядка слов в предложении. Через систему падежных форм   четко устанавливается отношение данного слова к другим словам в предложении независимо от его места в предложении. В русском повествовательном предложении за каждым членом предложения закреплено определенное наиболее характерное для него место, связанное с расположением компонентов словосочетаний определённые структур, которые участвуют во внутренней организации предложения. Однако в русском языке существует свободное перемещение членов предложения, варьирование их места.

Английский язык относится к языкам с твердым порядком слов. Аналитический строй английского языка требует строго фиксированного порядка слов в простом повествовательном предложении: подлежащее –  сказуемое –  прямое дополнение – косвенное дополнение – обстоятельство места – обстоятельство времени (4, с.16). Таким образом, сложное синтаксическое целое имеет свои закономерности построения.

Сложное синтаксическое целое (ССЦ) объединяет те предложения, которые относятся к одному типу речи, т. е. описанию, повествованию, рассуждению. ССЦ может чередоваться с отдельными самостоятельными предложениями, которые содержат оценку, эмоциональное восприятие автора.

К структурным свойствам сложного синтаксического целого можно отнести: 1)  обязательный состав из двух и более семантически связанных предложений; 2) членение на более мелкие составляющие единицы (предложения); 3) обязательность всех составляющих композиции (зачин – медиальная часть – концовка); 4) соответствие одной из моделей построения (инвариантным языковым матрицам); 5) наличие определённых групп межфразовых средств связи(эксплицитный и имплицитный способы); 6) наличие поля языкового напряжения (3, с.19-22).

Следовательно, построение микротекста или сложного синтаксического целого (ССЦ) и текста в разных языках имеет общие закономерности: смысловая и коммуникативная целостность, наличие структурной связности и использование определенных средств связи, основные модели построения. Различия касаются в основном лексико-грамматического строя каждого конкретного языка.

Структурный аспект анализа связного текста предполагает исследование лингвистических закономерностей порождения текста, благодаря которым последний можно рассматривать как самостоятельное объединение, состоящее из лингвистических единиц. Сторонники структурного подхода к сложному синтаксическому целому наибольшее внимание уделяют, с одной стороны, критерию соотнесения грамматических форм связываемых предложений, а с другой – критерию, базирующемуся на фиксировании употребления в связном тексте грамматизированных лексических элементов, выступающих в связующей сверхфразовой функции.

Согласно первому критерию отношение межфразовой связности фиксируется в тех случаях, когда имеется облигаторность соотнесения грамматических форм либо структур предложений, т.е. если определенная видовременная форма полного предложения накладывает ограничения на выбор формы другого связанного с ним предложения. С применением первого критерия структурного подхода синтаксис отрывается от семантики, так как при учете соотнесенности видовременных форм связываемых предложений не анализируется их смысл.

Что касается второго основного критерия, используемого при структурном аспекте изучения сверхфразовой связности, то он представляется более адекватным по сравнению с предыдущими: во-первых, грамматизованные лексемы, являясь структурными языковыми элементами, имеют в то же время языковые значения и могут характеризовать в связи с этим смысловой характер маркируемой или сверхфразовой связи, а во-вторых, указанный критерий находится в полном соответствии с языковым законом неразрывной связи синтаксиса и семантики, поскольку наряду со структурными элементами, здесь учитываются и случаи пересечения денотатов в объединяемых предложениях. В семантическом плане (план содержания) сложное синтаксическое целое едино по теме – моно тематично, что ограничивает состав предложений группы. Исследователи чаще всего вычленяют ССЦ из текста именно по этому показателю.

Смысловые отношения, объединяющие самостоятельные предложения в сложное синтаксическое целое, подкрепляются различными средствами: 1)  лексическими (повторение в последующем предложении отдельных слов из предшествующего предложения, употребление личных и указательных местоимений и местоименных наречий, выполняющих функцию особых скреп); 2) морфологическими (соотношение видо-временных форм глаголов-сказуемых в объединяемых предложениях); 3) синтаксическими (порядок слов и предложений, союзы, употребленные в присоединительном значении, параллелизм построения), ритмомелодическими (интонация частей и целого); 4) стилистическими (анафора, эпифора, лексическое кольцо).

Таким образом, развитие современной синтаксической теории заставляет многих исследователей более детально подходить к вопросам построения сложного синтаксического целого и текста. Возникла необходимость серьезного рассмотрения структуры сложного синтаксического целого с точки зрения возникающих в нем синтаксических связей и отношений. В частности, весьма важным представляется определение особенностей функционирования различных средств связи между самостоятельно оформленными предложениями в связном тексте, характер самой связи, круг смысловых отношений, в который включены конструкции с этими средствами связи.

 

ЛИТЕРАТУРА

  1. 1.Карабыков А.В. Проблема конститутивных признаков предложения в отечественном языкознании XVIII–XXI веков. Автореф. дис… канд. филол. наук. Омск, 2004.
  2. 2.Марченко Е.П. Функционирование полипредикативных сложных предложений в русском тексте: Учеб.пособие. Краснодар, 2005.
  3. 3.Папуша И.С. Потенциал сложного синтаксического целого в современной языковой ситуации// Уральский филол. вестник. Серия: Язык. Система. Личность: Лингвистика креатива, 2012, №2,   с.19-22.
  4. 4.Смирницкий А.И. Синтаксис английского языка. М.: Изд-во МГУ, 1954.
  5. 5.Тлехурай М.К. Сложное синтаксическое целое и его логико-компози­ционная структура //Вестник Майкопского государственного технологического университета. Вып.№ 4, 2010. С.1-7/
  6. 6.Фигуровский И.А. Избранные труды.  Елец, 2004.

Ключевые слова: сложное синтаксическое целое, текст, микротекст, структура.

Açar sözlər: mürəkkəb sintaktik, bütöv, mətn, miromətn,struktur

Keywords: compound syntactic unit, text, microtext, srtucture.

 

Rus və ingilis dillərində mürəkkəb sintaktik bütövlər

Xülasə

Bu məqalədə  rus və ingilis dillərində  mürəkkəb sintaktik vahidlərlə bağlı məsələlər təhlil edilmişdir.  Mürəkkəb sintaktik struktur vahidlərin əsas əlamətləri göstərilir və onların semantik xüsusiyyətləri göstərilmişdir.

 

The complex syntactic unities in the  russian and English languages

Summary

In this article the issues associated with complex syntactic unities in the Russian and English languages are analyzed. Signs of unities of complex syntactic structure and its semantic features are also depicted.

 

Rəyçi: dos. S.H.Fətəliyeva


Анар Наджмеддинли

                KОМПОЗИЦИОННО-СТИЛИСТИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ РЕЧИ ДЕПУТАТОВ АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО ПАРЛАМЕНТА (1918-1920)
               
Основное требование к композиции любого публичного выступления – это установление четкого членения сообщения (смысловые блоки, содержательно связанные между собой) и обеспечение внутренней связности между его частями (средства интеграции). Ораторское выступление имеет 3-х частную структуру.

Главной задачей вступления парламентской речи является определение места данной речи в ряду других и обозначение значимости темы данного выступления для аудитории. Психологическая задача вступления – подготовка слушателей к восприятию речи. Помогают установить контакт со слушателями средства контакта и речевого этикета: комплиментарные формулы и клише, входившие в официальные формуляры.

Вступлению парламентской речи предшествует обращение к адресату,  содержащее формулы социального этикета, употребление которых обусловлено традициями парламентского общения. Обращение направлено на установление речевого контакта с адресатом. Объектом рассмотрения в данной статье являются выступлении депутатов Парламента Азербайджанской Демократической Республики (далее: АДР).

Для вступительной части выступлений депутатов Парламента АДР характерна развёрнутая система обращений (чаще с определениями уважаемые, многоуважаемые, почтенные).

Приведем некоторые примеры: «Граждане, члены Парламента» [Кун Л.Я.] ; «Почтенные члены парламента!» [Разумовский В.И.] (1, с.646); «Уважаемые члены Парламента!» [Уссубеков Н.б.] (1, с.651 и др.

В речи депутатов Парламента АДР преобладало обращение «граждане», однако в речи депутатов, являвшихся в свое время членами Государственной Думы России (Расулзаде М.Э., Агаев А.б. и др.), используются обращения: «Господа» (1, с.75, с.88, с.95); «Гг. депутаты!» [Уссубеков Н.б.] (1,  с.917); [Рустамбеков Ш.б.] (1, с.916) и др. Отметим единичные примеры не клишированных обращений в речи депутата Парламента АДР М.Э.Расулзаде: «Джамаат» (Сограждане) [М.Э.Расулзаде] (1, с.426); «Депутаты свободного, отныне международно признанного Азербайджана!» [М.Э.Расулзаде] (1, с.854); «Эфендиляр!» [М.Э.Расулзаде] (1, с.926), а также: «Милостивые государи» [Уссубеков Н.б.] (1, с.808).

Основная часть ораторского выступления могла предваряться зачином, который использовали в качестве перехода к основной части, которая включает ар­гументацию и доказательства. Аргументация состоит в приведении доводов с целью доказать справедливость определенного тезиса, т.е. утверждения, точки зрения, положения. Доказательство является формой логической аргументации – рассуждением, которое устанавливает истинность какого-либо утверждения путем приведения другого утверждения, истинность которого уже доказана [4, c.72].

В аргументации ораторского выступления также можно выделить различные типы стратегий, которые сочетаются для усиления степени убеждения аудитории: апелляция, или ссылка (ссылка на очевидный факт, ссылка на авторитет, положение законов), пример (вычисления, цифры), а также такой тип аргументации, как убеждение [6, с. 299-320].

Прием апелляции к авторитету заключается в том, что оратор излагает позицию известных общественных, политических и иных значимых личностей, печатных источников, которые, с точки зрения говорящего, являются авторитетными для аудитории. Этими ссылками оратор подкрепляет выдвигаемый им тезис. Приведем некоторые примеры.

Депутат Парламента АДР Пепинов А.б.при рассуждении о существе государственной власти апеллирует к авторитету известных личностей для создания эффекта недоверия к отечественным политикам. Он говорит о том, что идея власти – «это основа демократическая, и в настоящее время никто не решается идти против нее. Но, не имея возможности открыто выступить против этой идеи, противники идут другим путем. Они на словах заявляют, что все эти идеи правильны и хороши, но действуют совершенно в обратном своим словам направлении. Вы знаете, что Вильсон, Ллойд Джордж и другие представители союзников говорят о великих идеях, о самоопределении народов, но вместе с тем каждый из них захватывает себе, берет мандат, кто на Месопотамию, кто на Курдистан и т.д. Они говорят одно, а делают совершенно обратное своим словам» [Пепинов А.б.] (1, c.329).

Здесь имена В. Вильсона (1856–1924), американского президента, и Ллойда Джорджа (1863–1945), премьер-министра Великобритании, объединены в одном контексте в связи с определенными политическими событиями: оба государственных деятеля, с одной стороны, были авторами Версальского Договора, завершившего Первую Мировую войну и предусматривавшего создание Лиги наций; с другой стороны, американские войска осуществили интервенцию в Мексику (1914 и 1916–1917), оккупировали Гаити (1915) и Сан-Доминго (1916), а англичане в период с 1919 по 1920 гг. были организаторами империалистической интервенции (Турция) и организаторами блокады и вооруженной интервенции против Советской России. Таким образом, в выступлении депутата Парламента АДР косвенно указывается на лицемерие указанных политиков.

Апелляция к известным зарубежным личностям и наличие фоновых знаний о лицемерных действиях правительств США и Великобритании позволяет оратору переместить центр внимания на критику действий оппонентов из Парламента АДР: «Такую же политику у нас усвоили себе и некоторые лица и партии, которые на словах говорят о своем демократизме, дела же показывают совсем другое» [Пепинов А.б.] (1,  c. 329).

Аргументация к авторитету связана с понятием влияния – способности подчинять поведение, суждения и оценку окружающей действительности своей воле. При реализации приема «аргументация к авторитету» используется цитация (религиозных источников, законов, постановлений, партийных документов, художественных текстов и др.). В современной лингвистике для этих целей применяется термин интертекстуальность, которая, по мнению исследователей, характерна для большинства политических текстов и устных политических выступлений – «присутствие в тексте элементов других текстов, что обеспечивает его восприятие как частицы общего политического дискурса и как элемента национальной культуры» [5, c. 90].

 В качестве прецедентных рассматриваются прецедентные тексты, высказывания, ситуации, имена и пр. Прецедентные тексты – это произведения художественной литературы, фольклора, политические документы, используемые в тексте выступления. В политическом документе символом прецедентного текста является или его название, или обозначение его жанровой разновидности, что способствует созданию эффекта достоверности информации. Приведем примеры прецедентного высказывания в речи депутата Парламента АДР Расулзаде М.Э., представляющего собой обращение к известному в то время прецедентному событию, которое не комментируется в выступлении: «Веря в справедливость своих мировоззрений, наша партия  не увлекалась крайними течениями, склоняющимися к петроградскому централизму, а также она не заразилась тем психическим болезненным явлением, имя которому «ильхагизм» [1, c. 37].  Суть этого явления для современного читателя объясняется в примечаниях к Стенографическим отчетам: «Ильхаг –  означал призыв к насильственному объединению (захвату) всей или части земли другого государства. М.Э.Расулзаде имел в виду сторонников объединения Азербайджана с Турцией» [1, примечания, с.972].

 В следующем выступлении оратор АДР, говоря о задачах фракции социалистов, обращается к неизвестной современному читателю прецедентной ситуации: «Для установления более близкой связи с европейскими державами желательна посылка в Европу парламентской делегации» [Пепинов А.б.] (1, с.57).  В данном случае речь идет о поездке азербайджанской делегации на мирную (Парижскую) конференцию в 1919 г. для решения вопроса о признании независимости Азербайджана [1,  примечания, с. 175].

Приведем еще один  из примеров, прецедентность ситуации в котором была вызвана историческими событиями первой четверти ХХ века: «Кто бы мог предположить, что в этой стране строжайшего порядка и дисциплины [Германии-А.Н.] будет бушевать анархия?» [Сафикюрдский А.б.] (1, с.74). Оратор имеет в виду события Ноябрьской революции 1918 г. в Германии, когда был свергнут монархический режим Вильгельма II [1, примечания, с.977].

Для выступлений депутатов Парламента АДР было характерно также обращение к фразеологизмам библейского происхождения: «Мы, с точки зрения интересов демократии, стояли за разрешение таких вопросов не посредством меча, а мира. Однако, увы, наш голос остается гласом вопиющего в пустыне» [Расулзаде М.Э.] (1,  с.77).

Выражение глас вопиющего в пустыне означает «напрасный призыв к кому-либо; голос, остающийся без внимания и ответа; которого не слышно; о каком-либо призыве, воззвании, остающемся без ответа». Из книги пророка Исайи: «Глас вопиющего в пустыне: приготовьте путь Господу, прямыми сделайте в степи стези Богу нашему»(40:3). Считается, что это выражение встречается у многих восточных правителей, которые высылали вперед своих подданных расчистить дорогу [3, c.22].

Депутаты Парламента АДР чаще всего сообщали, с какой целью они вводят цитаты: «Это соглашение вызвано к жизни опасностью, угрожающей нам со стороны черных сил, и в этом случае вполне уместна персидская пословица: «Если бог захочет, то и враг может явиться причиной добра». И теперь, благодаря угрожающей опасности, мы имеем перед собой факт тесного сближения двух соседних народов. Дружба с грузинским народом всегда поддерживалась азербайджанским народом, и союз, заключенный между Грузией и Азербайджаном, сегодня утверждается и принимается не только Парламентом, но и всем народом» [1, c.487].

В заключении парламентской речи, где подводятся итоги основных положений выступления, могут использоваться аффективные синтаксические модели: восклицательные предложения, повторы, выделительные конструкции для выражения поддержки или несогласия с предлагаемым положением. Эмоциональные средства в парламентской речи должны лишь подчеркивать и дополнять аргументативную стратегию: именно такой принцип лежит в основе традиций классических ораторов античности.

В речах депутатов Парламента АДР в основу заключения также могли быть положены восклицательные предложения с разного рода повторами: «И в такую минуту мы хотим присоединить свой голос к вашим: довольно кровопролития, довольно, остановитесь! Путь кровопролития не является человеческой идеологией. Обратимся ко всем, от кого это зависит, если нужно, и к генералу Томсону, и скажем: положите конец этому безумию!» [Виноградов М.Н.] (1, с.69).

Особую эмоциональную концовку в парламентской речи выполняют перформативные высказывания – лозунги и призывы, воззвания. Основная функция подобных высказываний – актуализация действий, которые должны осуществляться совместно с адресатом (субъектом действия) – народом, правительством, депутатами и пр. Например:«И пусть нашей работе не помешает сгущенная атмосфера, созданная безответственными элементами; убежденные в своей правоте, мы спокойно будем ждать решения европейского судилища, на котором демократия всего мира возвысит свой голос за право и правду» [Цхакая Г.И.] (1, с.44); «Мы верим, что трудовое крестьянство и рабочие Азербайджана помогут нам в нашей задаче. Да здравствует Азербайджанская Демократическая Республика! Да здравствует дружба кавказских народов! Да здравствует Лига народов!» [Пепинов А.б.] (1, с.58). 

В речи депутата Парламента АДР М.Э. Расулзадепризыв следует после повторов – одного из средств эмоционального воздействия: «Идущая сила – это та сила, которая до сих пор не говорила о своей сущности, но ее сущность теперь выявляется. Это сила, стремящаяся к порабощению свободных народов на самоопределение, на самостоятельное существование, к уничтожению завоеваний революции. Этосила реакции, контрреволюции. Поэтому у всех нас может быть только одно желание: пусть же исчезнет эта темная сила и да здравствуют свободные народы!» [Расулзаде М.Э.] (1, с.260).

Нами отмечены индивидуальные особенности концовки речи в выступлениях депутатов Парламента Азербайджанской Демократической Республики. Так, в речи Сафикюрдского А.б, наряду с призывом: «Мы скажем громко и твердо: вложите ваши мечи в ножны» отмечено проклятие: «И какая сторона отвергнет наше знамя мира, древко этого знамени да вонзится в ее тело» [Сафикюрдский А.б.] (1, с.75).

Проклятие – это речевой акт, который принадлежит к сфере вербальной агрессии и представляет собой желание зла другому лицу. Известно, что проклятия «используются  говорящим тогда, когда он испытывает чувство собственного бессилия из-за реальной потери влияния на ход протекания событий, а также из-за невозможности сделать противника ответственным за свои несчастья и страдания, а также из-за невозможности привести его в агрессивное состояние» (2, c.142).

В некоторых случаях в концовке парламентского выступления содержится неявно выраженная угроза по отношению к определенным событиям, явлениям, людям: «Я предлагаю, чтобы Парламент сказал союзному командованию, чтобы не допускали Добровольческой армии к продвижению в Горской Республике и посягательству на права горских народов. В противном случае мы вынуждены будем выступать вместе с горцами против врагов нашей самостоятельности» [Ахмедов Ю.](1, с.262); «Будьте уверены, что и у врага нашего не хватит сил всех нас похоронить, если всякий из нас будет готов к смерти. С полной верой в правоту нашего дела мы должны с оружием в руках встретить дерзкого врага» [Ахмедов А.] (1, с.451); «Правительство твердо заявляет, что оно будет бороться против погромов, где бы и когда бы они ни были. И если правительство не может бороться  с погромами и должным образом наказать виновных, то оно ни на минуту не останется у власти» (Аплодисменты) [Уссубеков] (1, с.537).

Таким образом, парламентская речь представляет собой достаточно традиционную для русской лингвокультуры структуру. Одновременно она отражает характеристики языковой личности – политика, который является творцом этой речи. Одной из когнитивных черт языковой личности депутатов Парламента АДР являлось использование прецедентных текстов. В корпусе прецедентных текстов депутатов Парламента АДР наблюдаются различия, обусловленные особенностями исторического периода и социокультурным контекстом.

Литература

1.Азербайджанская Демократическая Республика (1918-1920). Парламент. Стенографические отчеты. Баку: Азербайджан, 1998.  

2.Глушак В.М. Речеповеденческий аспект проклятий в немецкой лингвокультурной общности// Политическая лингвистика. Вып. 16. 2005. С.139-144.

3.Грановская Л.М. Образные выражения из Танаха. Словарь. Баку, 2004,

4.Москвин В.П. Аргументативная риторика: теоретический курс для филологов. Ростов-на-Дону, Феникс, 2008.

5.Современная политическая коммуникация. Екатеринбург, 2009.

6.Третьякова Т.П. Опыт лингвистического анализа аргументации в политическом диалоге // Коммуникация и образование. Сб. ст. СПб.: Санкт-Петербургское философское общество, 2004. С. 299−320.

 

Ключевые слова: композиция, обращение, аргументация, заключение.

Açar sözlər: kompozisiya, xitab, arqumentasiya, nəticə

Keywords: composition, treatment, argument, conclusion.

 

Azərbaycan Parlamenti deputatlarının çıxışlarının kompozision və üslubi xüsusiyyətləri (1918 – 1920)

Xülasə

       Bu məqalədə Azərbaycan Parlamenti deputatlarının çıxışlarının kompozision strukturu baxılır. Çıxışların üslubi özünəməxsusluğu təhlil edilir, üslubi vasitələrin arqumentasion hissəsi və nəticəsi araşdırılır.

 

Compositional and stylistic features of the speech Azerbaijani MP

(1918 – 1920)

Summary

This article discusses the structure of the composition of the parliamentary speeches of Azerbaijani MPs. Analyzes the stylistic originality of speech are considered part of the stylistic means of argumentation and conclusion.

Rəyçi: prof. Q.D.Udalıx

                                                             


Mehriban Əbdürrəhimova

MÜASİR  TÜRK VƏ AZƏRBAYCAN DİLLƏRİNDƏ HƏRBİ TERMİNLƏRİN

 MÜQAYİSƏLİ TƏDQİQİ

Dillərin lüğət tərkibində əsas yerlərdən birini də terminlər təşkil edir. Terminlər leksikanın unikal bir hissəsidir. «Hər hansı bir dilin leksikası gerçəkliyi ümumi və xüsusi adları, məcazi adlandırmaları ilə bilavasitə olaraq bütövlükdə ehtiva edir.Belə ki, cəmiyyətdəki hər cür sosial, xalqın həyatındakı maddi, mədəni, etnik-etnoqrafik, demoqrafik və milli-mənəvi dəyişmələr dilin lüğət tərkibində bütün canlılığı ilə əks olunur.Hər bir dilin leksikası yeni əşyaları, faktları, hadi­sələri, fenomenləri, kəşfləri, prosesləri və ən əsası isə qloballaşan dünyanın getdikcə genişlənən qavramlar xəritəsini ifadə etmək üçün fasiləsiz olaraq yeni sözlərlə zənginləşir. Beləliklə, elm və texnologiyanın inkişafına bağlı olaraq, yeni özəl terminlərlə bərabər, yeni terminoloji dil təbəqələri də meydana çıxır.Məhz həmin təbəqələri ehtiva edən yeni sözlər dil daşıyıcılarının ortalama təhsil və mədəniyyət səviyyəsinə bağlı olaraq tədricən yayğın, yəni hamının gündəlik həyatda işlədə bildiyi kəlmələrə çevrilir» (1, s.115).

 Terminlər elm və sahələr üzrə bölünür. Mühüm sahələrdən biri də hərbi sahə­dir. Bir sahə termini kimi bu cür vahidlərin də müqayisəli planda tədqiqi termin, terminologiya və nomenkulatura anlayışlarının hüdudlarının bir daha dəqiqləş­dirilməsini tələb edir.

 Hərbi terminologiyada da müxtəlif sahələrin inteqrasiyasının nəticəsi olan terminoloji leksikada təkmilləşmə, inkişaf, daha doğrusu diferensiallaşma prosesi sürətlənməkdədir. Odur ki, hərbi sahələrin türk xalqlarında milliləşməsi ilə bağlı mə­sə­lələrə yeni münasibət yaranmışdır və tədqiqatlara bu yöndə dəyər veril­mə­li­dir.

 Hərbi sahənin özünəməxsus terminoloji sistemi mövcuddur. Bu terminoloji lay ayrı-ayrı dillərin materialları əsasında bu və ya digər istiqamətlərdə tədqiq olunmuşdur. Lakin qohum dillərin terminoloji sistemi hələ də lazım olan səviyyədə tədqiqata cəlb olunmamışdır.

 Son zamanlar türk xalqlarının mədəni, ictimai-siyasi və iqtisadə cəhətdən bir-birinə yaxınlaşması prosesi sürətlənir. Belə olan təqdirdə həmin xalqların daha asan kommunikasiya qurması üçün ortaq ədəbi dilin yaradılması ideyası irəli sürülmüşdür.

 Əsas fərqlərdən biri hər bir türk dilinin spesifik terminoloji leksikaya malik olmasındadır.Deməli, müxtəlif coğrafiyalarda yaşayan türk xalqlarının bir-birinə daha çox yaxınlaşmasını təmin etməkdən ötrü ümumi terminoloji sistem yaradılmalıdır.Bu təbii proses elmin, texnikanın, mədəniyyətin, siyasətin, eləcə də müəyyən sahələri (o cümlədən, hərbi sahəni) əhatə etməlidir. Bizcə, bu prosesi gerçəkləşdiməkdən ötrü, hər şeydən əvvəl, türk dillərinin müqayisəli terminolo­giyası yaradılmalı və həmin prosesdə hər bir türk dilinin terminologiyasının ümumi və fərqli xüsusiyyətləri meydana çıxarılmalıdır.

 Biz obyekt kimi, oğuz qrupuna daxil olan türk və Azərbaycan dillərində terminologiyanın mühüm komponenti olan termin yaradıcılığı prosesini öncə araşdırmağa təşəbbüs göstərmişik.

 Elmi-texniki tərəqqinin çağdaş pilləsində dilin lüğət tərkibinin digər sahə­lərinə nisbətən terminoloji leksika (sahə leksikası da) öz elastikliyi və mütə­hər­rikliyi ilə fərqlənir, universal inkişafın, proqnozlaşmanın, eləcə də infor­masiya­vericiliyin əksinə çevrilir. Terminoloji leksikanın belə bir özünə­məxsusluğu əsasən aktiv bir prosesin-termin yaradıcılığının nəticəsi kimi dəyər­ləndirilməlidir.. Məhz buna görə də, termin yaradıcılığının müqayisəli-linqvistik tədqiqi nəinki Azərbaycan dilçiliyinin, həmçinin də müasir türk dillərinin qarşısında duran ən aktual məsələlərdən biri kimi diqqəti cəlb etməkdədir. Bəllidir ki, hər bir oğuz dillərinə aid terminoloji leksika müəyyən səviyyələrdə öyrənilmişdir. Bizə elə gəlir ki, var olan tədqiqat əsərləri müasir türk dillərinin müqayisəli terminologiyasını daha dərindən araşdırmaq üçün yalnız bir qaynaq rolunu oynaya bilər.

 İki dildə-türk və Azərbaycan dillərində istifadə olunan hərbi terminlərin linqvistik əlamətlərinin müqayisəli planda tədqiqindən başlıca məqsəd ondan ibarətdir ki, bu dillərinin ümumi lüğət tərkibində bu leksik-teminoloji vahidlərin yerini müəyyənləşdirmək, onların formalaşma və inkişaf yollarını göstərmək, bu dillərdə mövcud olan alınma hərbi terminlərin mövqeyini öyrənmək; hərbi terminoloji fondun zənginlik qazanmasında başqa sahə terminlərinin, ələlxüsus da ümumi lüğət fondunun rolunu müəyyənləşdirməkdən ibarətdir.

 Terminlər hərbi işi, döyüş vastələrini, hərbi-daxili strukturu müəyyənləşdirən başlıca ifadə vasitələrindən biridir. Bütün dillərdə termin hərbi arenada bu göstərilən funksiyanı da yerinə yetirir.Xalqların tarixi, etnogenezi, həmçinin hərbi terminlər vasitəsi ilə də öyrənilir.

 Türkiyə türkcəsi ilə müqayisədə, Azərbaycan mühitində hərbi termino­logi­yaya həsr edilmiş bir neçə dissertasiya işinin göstərə bilərik. D.Bağışovun (2); Y. Məmmədlinin (3), R.Məmmədovun (4), İ. Qasımovun (5) tədqiqat işləri (namizədlik və doktorluq işləri) qeyd oluna bilər.

 Türk dilçiliyində Hamza Zülfikar terminlərdən, termin yaradıcılığından bəhs olunan kitabında hərbi terminlərə də müəyyən səviyyədə yer ayırmışdır (6, s.14)

 Bu leksikanı tarixi aspektdə araşdıran Y.Məmmədli yazır: «Türk dillərində hərbi terminoloji fondun yaranması digər sahələrə nisbətən daha qədim tarixə malikdir.Bütün xalqlarda olduğu kimi həyat uğrunda mübarizə türk xalqlarının silahla, döyüş və cənglə daha yaxından məşğul olmağa məcbur etmişdir.Digər sahələrdən fərqli olaraq, hərbi terminlərin, müxtəlif hərbi təmayüllü leksik vahidlərin ömrü çox uzundur.Predmet köhnəlib aradan çıxana qədər həmin termin konkret əşyanı adlandırmaqda davam edir. Adlandırılan əşyanın müəyyən səbəblər ucundan aradan çıxması ilə əlaqədar həmin termin aradan çıxmır, şifahi nitqdə, frazeoloji vahidlərin tərkibində yaşayır və müəyyən müəddət keçdikdən sonra yeni həyat qazanır, mənası genişlənir, ya da yeni məna qazanır» ( 3, s.7).

 Azərbaycan və türk dilində hərbi termin yaradıcılığı həm daxili resurslar hesabına leksik-semantik yolla, morfoloji və sintaktik üsulla gerçəkləşir, başqa bir tərəfdən alınmalar, kalkaetmə və qısaltmalar da termin yaradıcılığı prosesini fəallaşdırır. Həmçinin, bu cür bir mürəkkəb prosesdə hərbi terminlər məzmun və forma vəhdətində birləşir, qruplaşır, bəzi hallarda isə polisemantik və sinonimlik kimi terminologiya üçün mənfi təmayül olan meyllər formalaşır, bir neçə quruluşda üzə çıxır.Ona görə də çağdaş türkologiyanın ən son nailiyətlərinə əsaslanaraq həmin problemlərin, müqayisəli, diaxron və sinxron aspektdən araşdırılması öz əhəmiyyəti ilə nəzəri cəlb etməkdədir.

 Müqayisə edilən dillərin olduqca zəngin və çoxsahədi hərbi terminoloji sistemi vardır ki, müqayisəli aspektdə hərbi termin yaradıcılığı prosesinin öyrənilməsi zamanı müxtəlif problemlərin və başqa sistemli dillərin faktları ilə müqayisəli məsələlərin üzə çıxması da təbii hesab edilməlidir.Ona görə bir dilin deyil, bir neçə qohum dilin hərbi termin yaradıcılığı özü tarixi bir prosesin nəticəsidir və bu inkişafın müqayisəli-linqvistik yöndə öyrənilməsi, daha doğrusu xarakterizə olunması bugünkü dilçilik elminin də qarşısında duran başlıca istiqamətlərdəndir.

Həmin terminlərin əksəriyyəti qoşun, ordu ilə bağlıdır. Daha doğrusu, həmin terminoloji vahidlər qoşun, ordu hissələrini əks etdirir.Bunları mikrosahələr üzrə aşağıdakı kimi qruplara bölmək olar:

1)             ordu növlərinin adları: asker (əsgər), piyade (piyada), süvari (süvari), topçu (top­çu), hava kuvveti, tank kitaları (tank qoşunları), zırhlı otomobil kıtaları (bronav­to­mobil qoşunları), otomobil (kamyon) nakliyatı kıtaları (avtonəqliyyat qoşunları), bisikletçi kıtaları (hərbi velosiped, hərbi velosipedçi hissə), istihkam kıtaları (mühəndis qoşunları), muhabere sınıfı (əlaqə qoşunları), jandarma sınıfı (jandarma hissəsi), polis (polis), silah (silah), tümen (diviziya), tuğa (liva) (briqada), alay (alay, polk), piyade (pmyada qoşun), piyadaçı (piyada əsgər, piyada nəfəri), piyada polk; tayyara kıtaları (aviasiya hissəsi), polisten (polis hissəsi), demiryolu kıtaları (dəmiryol hissəsi), subay (ofiser, zabit), tabur (batalyon), bölüğ (rota, eskadron, batereya), takım (vzvod (rota, eskadron, və ya batereya bölməsi) və s.

2)             rütbə adları: rütbe (rütbə), acem (2-ci dərəcəli əsgər), er (1-ci dərəcəli əsgər), on­başı (yefreytor), erbaş (kiçik unter-zabit), üs çavuş (böyük inter-zabit), başgedikli (feldfebel), yarsubay (praporşik), teğmen (poruçik), yüzbaşı (kapitan), binbaşı (ma­yor), yarbay (podpolkovnik), albay (polkovnik), tuğgeneral (genera-mayor), tümge­neral (general-leytenat), korgeneral (korpus generalı), orgeneral (ordu generalı), memuriyet (vəzifə), onbaşılık (bölmə komandiri), çavuşluk (qoşun komandiri), bölük komitanı (roa, eskadra, baterieya komandiri), tabur komitanı (batvlyon, diviziya komandiri), alay komitanı (polk komandiri), tuğay (liva) komitanı (briqada komandiri), tümen komitanı (diviziya uomandiri), geri kıtaları (qeyri-sıravi (sıradan kənar) hərbi qulluq), karargah (qərargah, ştab xidməti), doktor (həkim), sıhhiye memuru (feldşer), karakol (qarovul), harbetmek (əsgərlik etmək), ceza (cəza), amir (əmr), cebhe (cəbhə) və s.

3)             hissə adları: manga (bölmə), makineli tüfek kolu (pulemyot bölməsi), tank defı topçusu (tank əleyhinə artileriya), hava defı topları (zennit artileriyası), batarya )batereya) və s.

4)             silah adları: tüfek (tüfəng), otomatik tüfek (avtomat), ağır makinalı tüfek (pulemyot), hafif makinalı tüfek (əl pulemyotu), piyade top (qoşun puşkası), təyyarəvuran top, topçu, top qayıran (usta), siper havan (minomyot), hafif top (yüngül top), ağır top (ağır top), obüs topu (qaubes), top (top), tayyare defı makinalı tüfegi (zenit pulemyotu), tank (tank), motosiklet (motosikl), kamyon (yük avtomobili), cepane dağıtma yeri (patron məntəqəsi) və s.

5)             mövqe (pozisiya) terminləri: mevzi (mövqe), makinalı tüfek (pulemyot blindajı, hərbi bilindaj, istehkam (səngərdə top gülləsindən qorunmaq üçün sipər; blindaj çəkmə, sipər çəkmə (səngərə), beton blindajı (beton sipəri), tel örgüleri (məftil (tel) çəpər, məftil hörgü), tel elektrik (məftil elektrik), istihkam sahası-istehkam sahəsi; ikinci istihkam sahası varmıdır? Birincisinden kaç metre mesefededir?; tarassud (gözetleme) postları (müşahidə postları), nişançı yuvaları (snayper yuvaları), topçu gözetleyicisi (artilleriya müşahidəçisi), el bombaları (əl bombaları), gaz mermisi atan siper havanları (kimyəvi minomyot), alev makinaları (odsaçan silah), projektör (projektor), gaz mermileri (kimyəvi mərmilər) və s.

6)             hücum əməliyyatı və qoşun yerləşməsi, müdafiə taktikası ilə bağlı terminlər: mü­dafiə, müdafiə xətti, düşmənin müdafiə xəttini yarmaq; müdafiə edilmiş, müdafiəçi, müdafiəçilik tərəfdarı, müdafiə siyasəti tərəfdarı, müdafiə taktikası, müdafiə səna­yesi,, müdafiə qabiliyəti (bacarığı),, müdafiə qabiliyyətini möhkəmlətmək, müdafiəyə qabil (olan), müdafiəyə hazır (olan), müdafiəçilik, müdafiəçilik siyasəti; həmləvər, hücum xarakterli, təcavüzkarlıq, hücum edən tərəf, hücuma keçmək; sol cenah (yan) (sol cinah, flanq), kolun başı (baş kalon), kolun gerisi (geridə qalan kalon), kolun ortası (kalon ortası), ihtiyat kıtaları (ehtiyat), ana kuvvetlerin kolu (baş güc kalonu), karargah (ştab), vaqon-kamyon; depo (sklad, anbar), tayyare meydanı\uçak alanı (aerodrom), avcı tayareler (qırıcı aviasiya təyyarələri); meydan (omonim, digər sahələrdə, idmanda) Tayyareler hangi meydanlardan koruma işini görüyorlar?); tank defı topları (böyük çaplı mitrolyozlar) (irikalibrli pulemyot əleyhinə), tank defı topları (büyük çaplı makinalı tüfek) (tank əlyhinə irikalibrli pulemyot), tank maneləri; zehirleyici maddeler (zəhərləyici maddələr), piyadeyi defetmek (qoşunu dəf etmək), sağ cenah (yan) (sağ cinah (yan), ihtiyatlar (ehtiyatlar), zırhlı otomobiller (zirehli avtomobillər) və s.

7)             əlaqə terminləri: telefon (telegraf), telsiz telefon (telsiz telegraf) (simsiz telefon, simsiz teleqraf), telefon merkezi (telefon mərkəzi), telegraf merkezi (teleqraf mərkəzi), radyo merkezi (istasyonu) (radio mərkəzi), dalğanın uzunluğu, askeri köpekler (əsgər itləri), muhabere güvercinleri (poçt göyərçinləri), kuvvet merkezleri (güc mərkəzləri) və s.

8)             aviasiya terminləri: tayyare meydanı (uçak alanı), iniş meydanı (eniş meydanı), tayyare müfrezesi (aviadəstə, aviamühafizə), tayyarelerin nevileri, kesif tayyareleri; bombardıman tayyareleri; avcı tayyareleri (stribitel, qırıcı təyyarələr), bomba depoları (bomba ambarları), gaz bombaları (kimyəvi bombalar) və s.

9)             yol terminləri: Belə terminlərə aid diqqəti cəlb edən cəhət onların şərti işarələrdən ibarət olmasıdır. Hərbi işarələr («A», «B» və s.) müəyyən kənd, yol adlarını gizli şəkildə əks etdirir.Məs.: «A» köyüne giden yol nerede? «V» şehrine giden yol ne­rede? Köyden «G» yoluna nerede çıkılsın? «D» köyüne çıkacak başka yol var mıdır?

Başqa yol terminləri coğrafi əraziləri özündə əks etdirir. Məs.: döşeli yol, köprü, dere, orman (meşə), orman (bataklıg, kumluğ), meşə (bataqlıq, qumluq), evler (meskenler, köyler), dağ; patika (tropinki). Posthane (poçt). Kışla (qazarma). Askeri tavlalar (ahırlar) (hərbi tövlə), polis dairəsi (polis idarəsi), askeri depolar (hərbi anbarlar). Benzin, lokanta (restoran) və s.* (Türkcədən bu hərbi terminlər aşağıdakı lüğətdən seçilərək qruplaşdırılmışdır: (7)

 Hərbi sahədə də termin yaradıcılığı terminləşmə (transterminləşmə, retermin­ləşmə və determinləşmə), milli dilin leksimk bazası əsasında, terminalma (birbaşa, dəyişmə) vasitələri ilə gerçəkləşir. Terminləşmədə türk və Azərbaycan dillərində hazır olan sözlərdən istifadə olunur Məs.: izdiham anlamını daşıyan «alay» sözü hər iki müqayisə edilən dillərdə hərbi termin kimi işlənməkdədir. Transterminləşmədə semantik konversiya terminoloji konversiyaya çevrilir Məs.: bölük (bölmə), qundaq (tüfəngin qundağı) və s. Reterminləşmə prosesində əvvəllər işlənmiş sözlər yenidən dildə fəallaşır, aktivləşir və sahə termininə çevrilir. Məs.: «sursat», «atəş» terminləri kimi. Determinləşmədə dilin praqmatik tərəfi əsas rol oynayır. Burada da semantik yük əsas götürülür. Hər iki dilin milli leksik bazası əsasında hərbi terminlər yaranır və yayılır. «Tabır», «yasavul» və s. Bunlar Azərbaycan dilində bir vaxtlar işlənsə də, yenidən həyata qayıtmış və indi də hərbi sahədə uğurla istifadə olunur.

 Çağdaş türk və Azərbaycan dillərinin lüğət tərkibi, o cümlədən hərbi sahəni əks etdirən «lüğət tərkibi etimoloji cəhətdən qarışıqdır və onun bu xüsusiyyəti dillərin tarixi prosesində başqa dillərlə, ilk növbədə ərəb, fars və rus dilləri ilə müxtəlif, çoxcəhətli əlaqələrindən irəli gəlir. Başqa dillərin uzunmüddətli və çoxsahəli təsiri türk dillərinin lüğət tərkibinə çoxlu sayda alınma sözlərin (serjant, çavuş, starşina, batalyon, polk, rota, praporşik və s. (o cümlədən hərbi terminlərin) keçəməsinə şərait yaratmışdır. Məna və əhəmiyyətinə görə zamanın sınağından çıxmış alınmalar bu gün də türk dillərinin leksik sistemində mühüm yer tutur» (8, s.264).

 Türkiyə türkcəsinə etimon dildən, yəni fransız dilindən divizion, patron, parti­san, poleniziya dilindən polk, rota tipli hərbi terminlər keçmişdir. Bknlar Azərbaycan dilində də istifadə olunur.

 Müstəqillik illərində hər iki müqayisə edilən dilin lüğət tərkibi hərbi terminlər hesabına da xeyli inkişaf etmiş və zənginləşmişdir.Həmin leksikanın zənginləşməsinə həm dildaxili, həm də dildənkənar amillər öz təsirini göstərmişdir. Elmi-texniki tərəqi, iqtisadi-siyasi əlaqələr, beynəlxalq münasibətlər də bu bu baxımdan əhəmiyyət kəsb edir.

 Beləliklə, müqayisə edilən dillərdə hərbi termin yaradıcılığı da aktivliyi ilə fərq­lənir. Bu xüsusda həmin dillərin (bütövlükdə çağdaş türk dillərinin) ortaq terminolo­giyasını  da yaratmaq mümkündür.

Ədəbiyyat

  1. Musayev M.M.Türkoloji dilçilik. Bakı, «Mütərcim», 2012
  2. Bağışov D.N.Azərbaycan dilinin hərbi terminologiyası. Namizədlik disser­tasi­yası. Bakı, 1990
  3. Məmmədli Yaşar.Azərbaycan dilinin hərbi leksikası.\\Araşdırma, esse, məqa­lələr. Bakı, 2009
  4. Məmmədov Ramiz. Müstəqillik illərində Azərbaycan dilinin hərbi terminolo­gi­yası. Bakı, 2012.
  5. Qasımov İkram. Azərbaycan dilində hərbi leksika (monoqrafiya). Bakı, 2013.
  6. Hamza Zülfıkar.Terim sorunları ve terim yapma yolları. Ankara, 1991.
  7. Краткий русско-турецкий военный разговорник. Государственное Военное изд-во Наркомата обороны Сююза ССР, М., 1940).
  8. Məmmədli Nadir. Alınma terminlər. Bakı, Elm. 1997

Açar sözlər: hərbi terminologiya, hərbi terminoloji fond, hərb işi, hərb sənəti, müqayisəli-linqvistik təhlil.

               

Сравнительное исследование военных терминов турецкого и азербайджанского языков.

Резюме

           В статье впервые в тюркологии исследуются военные термины в турецком и азербайджанском языках в сравнительном аспекте. Образование и развитие военной терминологии в обеих языках тесно взаимосвязано с военной историей  тюркских народов. Основными направлениями данного исследования являются выявление основных путей и способов образования военной терминологии вышеуказанных языков, определить роль и значение военных терминов в лексике данных языков, выявить основные факторы, повлиявшие на формирование и развитие военной терминологии.

 

Ключевые слова: лексика, военная терминология, сравнительно-линг­вис­тическое исследование, тюркские языки

The comparative study of military terms in Turkish and Azerbaijani languages

Abstract

            Тhe article deals with  the military terms in Turkish and Azerbaijani languages ​​in comparative aspect in Turkic studies for  the first time. Formation and development of military terminology in both languages ​​is closely linked to the military history of the Turkic peoples. The main areas of research are the identification of the main ways of formation of military terminology of the above mentioned languages, the role and importance of military terms in the vocabulary of these languages, to identify the main factors that influenced the formation and development of military terminology.

Keywords: vocabulary, military terminology, comparative linguistic study, Turkic languages

                                                                                                                                    RƏYÇİ: dos. L.Ələkbərova
Э. Э. МАМЕДОВА

К ПРОБЛЕМЕ УСТАНОВЛЕНИЯ ГРАНИЦ ТЕМЫ И РЕМЫ

В теории актуального членения предложения проблема разграничения темы и ремы или установление границ темы и ремы является, на наш взгляд, основной. Действительно, само установление этих внутритекстовых пара­метров зависит от выделения границ. Если в каком-либо конкретном предло­жении трудно установить границы темы и ремы, то сама структура выглядит аморфной. Конечно, любое предложение, построенное по существующим в языке нормам, будучи объективной знаковой ценностью, закономерным образом распадается на известное в структуре сообщения и неизвестное. Данный параметр не зависит от позиции исследователя или адресата высказывания. Если адресат не способен провести границу между темой и ремой, то это скорее характеризует его, а не само высказывание. Неспособность провести тема-рематическую границу, как правило, означает неспособность ориентироваться в структуре более широкого контекста. Более того, на наш взгляд, неопределенность тема-рематических границ с точки зрения адресата означает непрочитанность предшествующего контекста, будь то макротекст, пропозиция, пресуппозиция, фоновая информация или семантика сложного синтаксического целого, в который высказывание включено. С другой стороны, неопределенность границ темы и ремы в конкретном высказывании означает нечеткость в определении тактических задач в структуре целого. Иными словами, адресат может иметь возможность различного прочтения, что означает непонимание им конкретных коммуни­кативных интенций говорящего. Вариативность или множественность решений на самом деле означает неспособность верно интерпретировать содержание текста. Если же сам текст и отдельное высказывание в его структуре допускают множественность решений, то фактически в этом случае мы имеем дело со знаковой игрой.

Идея актуального членения предложения самым непосредственным обра­зом сказывается на представлениях о динамике высказывания. Дело в том, что обычно предложения воспринимается нами как нечто данное, статус кво высказывания конкретизируется в данном синтаксическом явлении, соединяя­ющем системно узуальные явления с ситуативно речевой прагматикой. Воз­можность изменения границ между темой и ремой носит полностью праг­мА­тический характер, в зависимости от конкретных задач, решаемых адресантом. Эта идея оказалась удивительно плодотворной, поскольку не только расширила диапазон возможных интерпретаций предложения, но и включила его в прагматический поток. На самом деле, конечно, конкретика актуального члене­ния в смысловой структуре предложения обусловлена пресуппозицией, но это не лишает актуальности задействованность прагматического диапазона. Пред­ло­жение оказывается гибкой и динамичной структурой, раскрывающей свое содержание в непосредственной зависимости от коммуникативных интенций говорящих.

Если исходить из идеи о возможностях различного прочтения предложения в зависимости от текста, но придется признать, что теория актуального членения ничего неизвестного не привносит в языкознания. Так, давным-давно известно, что подлинный смысл предложения раскрывается только в тексте. Иными словами, текст доминирует над предложением, целое – над частью. Изменение границ темы и ремы оказывается в непосредственной зависимости от конситуации. Под конситуацией обычно понимаются условия речи. Например, В. Д. Стариченок указывает, что конситуация – это «речевая обстановка, в которой высказывание приобретает однозначный смысл, снимается какая-либо его неопределенность» (5, 260). Трудно не согласиться с ключевым понятием «снятие неопределенности». Действительно, конситуация может быть использована для снятия неопределенности. Обращает на себя внимание другое, а именно определение конситуации как речевой обстановки. В Словаре Т. В. Матвеевой конситуация определяется следующим образом: «в лингвопрагматике: невербальное сопровождение данного речевого акта. Включает в себя обстоятельства реальной действительности, а также общий опыт коммуникантов, их знания о мире, интересы и ценности, психическое состояние каждого из них» (2, 157). Как видим, Т. В. Матвеева значительно расширяет представления о конситуации, упоминая даже такой фактор, как психическое состояние коммуникантов. В Словаре О. С. Ахмановой данный термин не фиксируется.

В «Русской грамматике» отмечается, что «необходимый объясняющий контекст и/или совпадающая с ним по функции ситуация (внешняя обстановка речи) в дальнейшем изложении будет называться конситуацией» (4, 84). На наш взгляд, и это определение не является до конца ясным. Так, вполне конкретной и достаточно корректной является фраза о том, что это внешняя обстановка речи. Кажущаяся на первый взгляд аморфной, данная фраза на самом деле является понятной. Конечно, под внешней обстановкой речи разные люди могут понимать разные вещи, даже психическое состояние. Но это было бы неверно. Психическое состояние коммуникантов не имеет отношения к внешней обстановке речи. Внешняя обстановка речи или окружение по сценарию характеризуется предметностью, протяженностью в пространстве и во времени.

Путаницу, как нам представляется вносит в определение союз и/или. Необходимый объясняющий контекст имеет отношение к речи, тексту. Если конситуация – это необходимый объясняющий контекст, то она оказывается текстовым параметром. Если же это внешняя (по отношению к речи) неречевая обстановка речи, то при чем здесь и/или? Если и, то получается, что конситуация включает в себя и текстовый контекст, т.е. собственно контекст как условия реализации смысла языковых единиц, и нетекстовый, неречевой, т.е. именно внешнюю обстановку речи. Если же актуально или, т.е. выбор, то не совсем понятно, как речевой контекст может рассматриваться на одном функциональном уровне с неречевым контекстом. Во всяком случае такое словоупотребление вносит путаницу в дефиницию, и уж точно не способствует ясности. Термин конситуация приобретает определенность только в том случае, если понимать под ним только внешнюю по отношению к речи неречевую обстановку. Введение дополнительных факторов нисколько не проясняет, а только запутывает ситуацию. Такое отношение к конситуации прослеживается и во вступительной статье Т. М. Николаевой к сборнику «Новое в зарубежной лингвистике. Лингвистика текста».

Так, Т. М. Николаева, говоря об аспектах теории актуального членения, один из них формулирует следующим образом: «Идея обусловленности этого разнообразия контекстом и конситуацией и вытекающие отсюда перспективы полного и исчерпывающего описания контекстно-ситуационных вариаций и установок» (3, 11). Здесь совершенно четко и однозначно разграничивается контекст и конситуация, речевое и неречевое окружение.

Таким образом, актуальное членение предложения способно варьироваться в довольно широком диапазоне в зависимости от речевых и неречевых факторов. Причем характерно, что отдавать приоритет тому или другому фактору неправомерно.

Следует также отметить, что конкретная граница между темой и ремой может быть обусловлена языковой игрой. Можно привести успевшие набить оскомину примеры типа «Казнить, нельзя помиловать» и «Казнить нельзя, помиловать». Ясно одно – языковая комбинаторика представляет собой огром­ный стимул для варьирования в пределах смысловой структуры предложения. Вообще, конечно, целый ряд явлений можно характеризовать как языковую игру. Например, изменение логического ударения. Но, на наш взгляд, языковая игра всё же отличается четким парафразовым содержанием. В перестановке же логического ударения признаков парафразы не наблюдается. Более того, языковая или знаковая игра широко использует метафорику, иными словами, она выпукло представляет асимметрию языкового кода, гетерогенность плана содержания и плана формы в языке. По сравнению с этим фактором перес­тановка логического ударения выглядит вполне обычным и нормативным сред­ством передвижения смыслового акцента или вообще трансформации смысла.

Необходимо отметить, что динамика текста заставляет рассматривать известное и неизвестное, тему и рему как некоторую систему тем и рем, а не как единичные структуры. Иными словами, необходимость дифференциации в предложении состава темы и состава ремы создает впечатление о них как о чем-то монолитном. На самом деле как само предложение включено в определенный более широкий контекст, так и темы и ремы должны рассматриваться в более широком контексте. Это означает, что обе смысловые структуры вполне могут прогрессировать, т.е. расширяться за счет введения в их состав дополнительных фрагментов текста.

 В лингвистике текста это явление так и называется тематической прогрессией. Причем само термино­логическое название содержит указание только на тему – тематическая прогрессия. На самом же деле явление, обозначенное данным термином, распространяется и на тему и на рему. Так, Т. М. Николаева отмечает, что «можно анализировать тип связности текста посредством проходящего через текст движения тем и рем высказывания» (3, 12). Ученый указывает, что эти движения или переходы имеют различные модели, в результате «темы скрепляют текст а ремы передают новую информацию» (3, 12).

Таким образом, вопрос о тема-рематических границах не является прос­тым и однозначным. Динамика текста и возможности его смысловой транс­формации оказывают самое непосредственное влияние на тема-рематическую динамику. Возможности интерпретации текста свидетельствуют о реальности и актуальности широкого диапазона.

Интерпретация же текста во многом предопределяет интерпретацию темы и ремы. В этой связи следует упомянуть и возможности герменевтического анализа. Конечно, герменевти­ческий анализ связан с возможностями свободного прочтения знаков и знаковой комбина­торики, что может выглядеть как навязывание тексту того, чего в нем нет. Но следует учитывать и то обстоятельство, что результаты герменевтического анализа должны вписываться в определенную смысловую матрицу, следова­тельно, не могут быть независимыми от нее. Всё сказанное свидетельствует о том, что границы темы и ремы сами по себе носят ситуативно обусловленный характер.     

 

      ЛИТЕРАТУРА

  1. Ахманова О. С. Словарь лингвистических терминов. М.: Советская энциклопедия, 1966.
  2. Матвеева Т. В. Полный словарь лингвистических терминов. Ростов-на-Дону: Феникс, 2010.
  3. Николаева Т. М. Лингвистика текста. Современное состояние и перспективы // Новое в зарубежной лингвистике. Выпуск VIII. Лингвистика текста. М.: Прогресс, 1978, с. 5-39.
  4. Русская грамматика. Часть 2. М.: Наука, 1982.
  5. Стариченок В. Д. Большой лингвистический словарь. Ростов-на-Дону: Феникс, 2008.

Ключевые слова: текст, предложение, высказывание, тема, рема, множественность, граница

Açar sözlər: mətn, cümlə, deyim, tema, rema, müxtəliflik, sərhəd

Key words: text, sentence, statement, theme, rheme, multiplicity, border

 

 

XÜLASƏ

TEMA VƏ REMA SƏRHƏDLƏRİNİN MÜƏYYƏNLƏŞMƏSİNƏ DAİR

Məqalə mətn dilçiliyinə həsr olunub. Diqqət mərkəzində tema və remanın sərhədlərinin müəyyənləşməsi problemi dayanır. Göstərilir ki, bir sıra hallarda bunu etmək asan deyil. Əslində tema-rematik sərhəd daha geniş kontekstdə müəyyən olunmalıdır. Digər tərəfdən, tema-rematik sərhədlərin dəyişməsi mətni bütövlükdə sərbəst struktur kimi səciyyələndirir.

SUMMARY

ON DETERMINATION OF LIMITS OF THEME AND RHEME

The article deals with the text linguistics.  The issue is determination of limits of theme and rheme. It is shown that in certain cases it is not easy. In fact them-rheme limit should be determined in broader context. On the other hand alternation of theme-rheme limits characterizes text as a free structure in whole.

 

ƏDƏBİYYATŞÜNASLIQ-ЛИТЕРАТУРОВЕДЕНИЕ

Abizadə Aysel Etibar qızı

MÜBARİZ RUHLU  POEZİYA

Mən hicranla dolu ömür sürmüşəm,

Min əzab çəkmişəm, min qəm görmüşəm

Axıb leysan kimi gözümün yaşı,

Nələr çəkdirməmiş mənə bu aləm.

Inan ki, əyilər dağların başı

Əgər dərdlərimi ona söyləsəm.

Fəqət qurtarmışam dardan,çətindən

Tək sənin eşqinlə vətən,ey vətən.

(B.Azəroğlu)

Bu danılmaz həqiqətdir ki, bütün dunya xalqlarının poeziyasında Vətənə məhəbbət motivinin samballı yeri və çəkisi vardır. Əlbətdə ki, bütün dövrlərdə bu sevgi eyni ölçüdə olmamışdır. “Vətənə sevgi hisslərinin bədii həllini verərkən hansı cəhətdən qabarıq təqdimi zərurəti həmişə onun öz taleyindən nəşət etmişdir. Bu müqəddəs varlığın  hansı günlərini yaşadığı əsas meyar kimi götürülmüşdür.” (5, 78)

                XX əsrdə Güney Azərbaycanda baş verən siyasi qarşıdurmalar, o cümlədən milli azadlıq hərəkatları ədəbiyyata da ciddi  nüfuz etmiş, bir çox sənətkarların yaradıcılığında geniş yer tutmuşdur. Tarix boyu olduğu kimi, bu illərdə də söz, xalqın mötəbər təmsilçisi missiyasını öz üzərinə  götürmüşdür. Xalqın azadlıq uğrunda mübarizəsini,əzmkarlığını bədii sənətin aparıcı mövzularından birinə çevirən, yaradıcılıqları boyu Azərbaycançılıq ideyasını, demokratiyanın qələbəsini tərənnüm edən ədiblər, əsərlərində dövrün ictimai-siasi gerçəkliklərin dolğun şəkildə əks etdirmişlər.

                Belə yüksək amallı sənətkarlardan biri də, qısa müddətdə xalqın məhəbbə­tini,mübariz qüvvələrin rəbətini qazanan Balaş Azəroğlu idi.

“Bu, həqiqətdir. Mübarizlik, ötkəmlik, ictimai baxış, düşüncə, ruhi səfərbərlik böyük poeziyanın təbiətidir, canıdır ki, bu da təfəkkürlə hissin vəhdətindən yaranır”. (4,47)

                 İstər kiçik həcmli şeirlərində, istərsə də poemalarında  ictimai-siyasi lirikanın gözəl nümunələrini qələmə almış Azəroğlu, yeni şəraitdə inqilabi-demokratik ədəbiyyatın yaranmasında, formalaşmasında mühüm rol oynamışdır.

Bu fədai şairin qələmindən süzülüb gələn hər bir şeir misrası bədii ədəbiyyatda  döyüş və mübarizə  simvoluna çevrilən  bir yaradıcılıq yolunun atəşli parçalarıdır.

...Mən ellərin oğluyam,ellər böyütmüş məni,

Şeirim eldən alıbdır bu ilhamı,qüvvəni...(1,12)

Ədibin şeirləri ilə yaxından tanış olduqda çox keşməkeşli həyat yolu keçmiş, o taylı-bu taylı iki ömür yaşamış ağır taleli insanla, vətəndaşla rastlaşırsan. Şair Arazın o tayında olanda Şimal, bu tayında olanda Cənub həsrəti ilə yanır...

... Fəqət bir körpü üstə

Dayanmışam mən bu gün,

On addımdır uzunu

Bu dəmirli körpünün.

Nə gələn var, nə gedən,

Üstündə lal baxışlar.

Torpağında göylərin

Göz yaşından naxışlar.

Bir ayağı cənubda,

O biri şimaldadır. (1,s.167)

Doğma yerlərdən uzaqlarda Vətənin ülviyyətini qoruyub saxlamaq,Vətəni üçün bir ovuc qar, bir yudum su olmaq  idealı şairi bir an belə tərk etməmişdir.

“İki əsrə yaxın bir müddətdə bir-birindən amansız sərhəd xəttiylə ayrılmış Güney və Quzey Azərbaycanın xalqı və vahid mənəviyyatı, dili, ədəbiyyatı  həmişə olmuşdur.”(2, 7).  Şeirləri ilə oxucunu riqqətə gətirən, ürəkləri çoşduran ədibin yaradıcılığından  aydın bəlli olur ki,  o, doğma torpağını sonsuz məhəbətlə sevərək, hər zaman öz əqidə dünyasının şərəfli yolçusu olmuş və məhz bununla da onu sevən­lərin gözündə ucalmışdır.  Şairin  doğma xalqı tərəfindən sevilməsinin ən əsas səbəbi vətənə sonsuz məhəbbəti, xalqa tükənməz sədaqətidir. Şair bu yolda bütün daxili aləminin zəngin mənəviyyatını səfərbər edir. O, nə yazırsa qəlbinin səsi, ürəyinin qanı ilə yazır. Doğma xalqının bütün gözəl arzuları şairin könül çırpıntılarına çevrilir. Ədib doğma yurdu-Azərbaycana bəslədiyi eşq və bağlılığını belə ifadə edirdi:

...Körpəcə bir quşam,asiman dərin,

Mən o dərinliyə uçmaq istərəm.

Nəğmə dəftərimin, söz dəftərimin

Adını “Vətən”lə açmaq istərəm.

 

Mənim arzum budur, bir oğul kimi

Kaş bu çətinliyə dözə biləydim.

Vətənə sevgimi, elə sevgimi

Könül sözlərimlə yaza biləydim. (1,7)

Filologiya elmləri doktoru Vaqif Vəliyev şairin yaradıcılığı ilə yaxından tanış olduqdan sonra belə fikir söyləmişdir: “Azəroğlu vətən məhəbbətinə elə yüksək məna verir ki, o məhəbbətin qarşısında insanın başqa arzuları, idealları, hətta yaşamaq kimi ən gözəl nemət də öz vüqarını itirir, insanın bütün varlığı  sorğu-sualsız vətənin səadəti yolunda səfərbər olur”. (6 )

Azəroğlu vətənin bütövlüyünü yalnız xalqı üçün deyil, doğma diyarın günəşi, ayı, torpağı üçün əvəzsiz nemət hesab edir.

Nədən yazırsa yazsın, hətta cənub nisgilindən kənar mövzularında belə   həsrət özünü göstərir, onun sətrlərinə hopur. Çünki, Vətəndən, doğma yurddan uzaq düşmək çox çəkili qayğılar doğuran bir haldır. Bu bəhrəsi  acı dadan elə bir ağacdır ki, onun  verdiyi məhsulun ünvanını, həsrət, ayrılıq kimi səsləşmələri belə insanın canına üşütmə salan meyvələrdir. Bütün yaradıcılığı boyu Cənub mövzusuna sadiq qalan  şair mətbuatda ardıcıl olaraq  çap etdirdiyi şeir və poemalarında bu mövzuya dönə-dönə qayıdaraq, onu bu və ya digər dərəcədə diqqət mərkəzində saxlamışdır. “Cünki Cənub deyəndə, Azəroğlu poeziyası, Azəroğlu deyəndə isə qəlbimizin ən ayrılmaz hissəsi-cənubu yada salırıq” (2, 18).

 Şairin bir çox başqa mövzularla zənginləşən poeziyasında siyası vətənpərvərlik motivləri hər cür vəziyyətdə üstünlük təşkil edir. Vətənin azadlığı uğrunda poetik mübarizə, dünəninin şərəfinə vurğunluq, sabahına inam  bu lirikanın ideya-bədii istiqamətini səciyyələndirən əsas xüsusiyyətlərdəndir. Şair “Elə oğul istəyi Vətən “adlı şeirilə məhz  siyasi lirikanın misilsiz nümunəsini yaratmışdır.

Balaş Azəroğlunu oxucularına sevdirən onun yaradıcılığına xass olan səmimiy­yətdir. “Elə oğul istəyir Vətən”əsərində də şair səmimi danışır, düşünür, düşündürür.

Şeirin hər bir misrasını götürüb ayrı-ayrılıqda təhlil etsək, şairin içində püskürən alovun, odun yanğısını  görmək heç də çətin deyildir. İdeya məzmununun gücü,  fikrin  bədii ifadəsi, poetik obrazlar silsiləsi baxımından bu əsər Azəroğlu şeirinin  zirvəsini təşkil edir.  Nizaminin, Füzulinin, Möcüzün nəslindən olan şair, subyektiv qanunların əsiri olan filosof dostunu yumşaldıb muma çevirdiyi üçün  oxucunun rəğbətin qazanır:

...Ey filosof dostum!

İndi elə oğul istəyir Vətən

Füzulinin “nəzmi-nazik”

Yazdığı dildə

Yadlara meydan oxuya bilsin.

Xətai qılıncıyla

Neçə top zəncirini qıra bilsin.

On nəfərlə

Min nəfərə qarşı

Dura bilsin. (1,s.84)

 “Balaş Azəroğlu anadan şair kimi doğulub. Mərd olub, mübariz olub. O, “Elə oğul istəyir Vətən” yazdı ki, bu saat da Vətən həmin o elə oğullara möhtacdir.

Şair özünə ləqəb götürəndə ki, mən Azəroğluyam, haqlıdır. Hər adam bötüv bir millətin adını özünə ləqəb götürə bilməz.....Millətin dərdinə, sevincinə şərik olan, onun uğrunda azadlıq yollarında can qoyan bir şairə bu ad layiqdir..” ( 2,s.27)

Azəroğlu şeirlərində Vətən məhəbbəti ucsuz bucaqsızdır. O,hansı mövzuda yazırsa  sonu gəlib Vətəndə xətm olunur.

                Güney Azərbaycan demokratik ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrindən olan Hökümə Billuri də yaradıcılığında vətən mövzusunu, doğma xalqının ictimai faciəsini, vətəndaş kədərini və vətən həsrətini ifadə edən dəyərli sənət nümunələri yaratmışdır.

Şeir şairin taleyidir. Şair necə yaşayırsa, hansı niyyətə qulluq edirsə, şeirləri də həmin ruhda olur. “Gərək yaşadığın kimi yazasan, yazdığın kimi yaşayasan, onda sə­nətə, özünə sədaqətini təsdiqləyərsən. Yalnız belə halda səriştəli oxucu sənin duyğu­larına inanar, sevincinə, kədərinə ortaq olar”.( 3, s.5). Zamanın nəbzini tutmağı baca­ran, həyatı bu və ya digər dərəcədə dərk edən qələm sahibləri, yaşadıqları mühitin ictimai-syasi hadisələrinin axarına düşür və yaratdığı sənət nümunələri məhz bu hadisələrin bədii inikasına çevrilir. “Ömür  yollarım kimi ağlı-qaralı şeirim” deməsi Hökümə Billurinin şeir yaradıcılığı ilə ömür yolunun ayrılmaz vəhdətdə olmasından  xəbər verir.

Mövzu baxımından məhdudiyyət tanımayan şairin yaradıcılığının ana xəttini Vətən  sevgisi, vətən həsrəti  təşkil edir. ”Onun Vətən sevgisinin məzmunu bütöv­lük­də Azərbaycan anlayışından ayrılmazdır” (3, s.6). Məhz belə olduğu üçün ədibin sevgisi  eyni zamanda həsrətlidir. İkiyə bölünmüş  Azərbaycanın yenidən birləşməsi ar­zusu, boya-başa çatdığı  Güney Azərbaycandan ayrı düşməsinə baxmayaraq  doğma yerlərini bircə an belə unutmaması  şeirlərinə seçdiyi adlardan  aydın sezilir:  “Başına dolanım”, “Mən sizinləyəm”, ”Ayrılıq”, ” Vətən həsrəti”  və s. kimi şeirlərində oxucu şairin həm nisgilini  eyni zamanda  həm də işıqlı ümidinin təsirini aydın şəkildə duyur:

...Durnanın qatarı keçəndə bir-bir

Soruram-yurdumun halı necədir?

Həsrətin mənimçün sonsuz gecədir

Yolunda qurbandır bu canım, vətən! (3,136)

Yaxud:

...Bizim dağlara da gələcək bahar,

Azadlıq,ağ günlər yan alır sənə.

Tələsir köksünə uçan durnalar,

Alqış o olməyən həyat eşqinə.(3, s.139)

Kədərlə ümid şairin qəlbində qoşalaşanda, sözsüz ki, umid  kədər hissini üstələyir. Hökümə Billuri öz taleyinin Vətən taleyindən ayrılmazlığını bir çox şeirlərində dönə-dönə təsdiqləyir. Doğma yurdunda azadlıq uğrunda fədakar mübarizə aparanlarla özünü həmişə bir sırada bilir:

....Sizinlə vuruşuram

Bir yerdə, bir cərgədə.

Axtarın məni, dostlar,

Axtarın bir cərgədə.

Vətənin yarasını,

Çəmənini yarasını

Bağlayıram sizinlə.

Sevinirəm sizinlə. (3, s.145)

            İnsana məxsus  olan ən ali hiss vətəni sevmək və ona sonsuz bağlılıqdır. Bu hiss insanın gerçəkliyi dərk etməsindən, həyata, millətə doğma torpağa  bağlı olmağın və onu qiymətləndirə bilməyin nəticəsində əmələ gəlir. Zəngin ədəbi irs qoyub getmiş Güney-Quzey ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrindən olan B.Azəroğlu və H.Billuri əmin ola bilərlər ki, sələflərinin döyüş və sənət ənənələrinə sadiq  olan nəsillər, onların Vətənə məhəbbət, döyüş və mübarizəyə çağırış nidalı qələm məhsullarını dövrün xitabət kürsülərindən inam və  tükənməz məhəbbət hissi ilə səsləndirəcəklər.

 

İstifadə edilmiş ədəbiyyat:

  1. Azəroğlu B. “Seçilmiş əsərlər”, “ÖNDƏR NƏŞRİYYATI”, Bakı-2004, 287 s.
  2. Balaşlı-Balaşsız günlər. Bakı-2012, 123 s.
  3. Billuri H. “Bir də bahar gəlsə... ,Bakı,Yazıçı, 1984, 275 s.
  4. Məmmədova B. “Balaş Azəroğlunun yaradıcılıq yolu”, Bakı, “Nurlan”, 2007,175 s.
  5. Nəbioğlu S. “Bir ovuc hədiyyə”, Bakı-2005,  256 s.
  6. Vəliyev V. “Ədəbiyyat və incəsənət” qəzeti. 21 oktyabr 1962 ci il

 

Резюме

                                                     Поэзия, наполненная боевым духом

Статья  ярко выражает отношение поэтов, чувствующих пульс времени к социально-политической жизни Родины, судьбе народа в своих произведениях. Балаш Азероглу и Хокюма Биллури в сердцах, которых всегда жила тоска по Югу, постоянно выражали её в своём творчестве и создавали мост между Южным и Северным Азербайджаном.

Ключевые слова: патриотизм, тоска по Южному Азербайджану, политическая лирика,  демократия

 

Summary

Poetry full of military spirit

It is clear from the article that the poets who felt the pulse of the time used to be a relation to socio-political life of their Motherland, lot of the nation. Balash Azeroglu and Hokuma Billuri, whose hearts usually beat with the grief on the South, reflected their homesicknness in their poetry and the creative activity of  these poets had made a bridge over Southern and Nouthern Azerbaijan.

Key words: patriotism, grief about Southern Azerbaijan, political lyrics, democracy

Rəyçi: prof.Rafael Hüseynov

 


Bəxtiyar Əsgərov

KAMAL ABDULLA YARADICILIĞINDA DƏDƏ QORQUD MİLLİ YADDAŞ KONTEKSTİNDƏ

                Milli tarixi yaddaşımızın, kimliyimizin aynası "Kitabi Dədə Qorqud" dastanı, onun motivləri, süjet xətləri, obrazları zaman-zaman bədii ədəbiyyatımızda bu və ya digər şəkildə öz əksini tapmışdır. Ötən əsrin 20-30-cu illərindən "Kitabi Dədə Qorqud"un ədəbi, elmi dövriyyəyə daxil olmasından sonra bədii düşüncənin müxtəlif formalarında (poeziya, nəsr, dramaturgiya) Dədə Qorqud mövzusu, süjet xətləri, obrazlarına müraciət edilmiş və yeni rakursda təsvir edilmişdir. Dədə Qorqud mövzusuna müraciət edənlərdən biri çağdaş Azərbaycan nəsrinin görkəmli nümayəndəsi Kamal Abdullanın yaradıcılığında bu mövzu həm elmi, həm də bədii şəkildə öz həllini tapmışdır. Məsələ burasındadır ki, Dədə Qorqud mövzusu K.Abdullanın diqqətini tədiqatçı kimi 70-ci illərin ortalarında  çəkmişdir. Onun araşdırmalarında dastanın spesifik xüsusiyyətləri yeni rakursdan araşdırılmışdır. Tədqiqatçı ilk araşdırmalarında dastanın nəsr və poeziya dili, semantikası ilə bağlı tədqiqatları sonralar "Gizli Dədə Qorqud", "Gizli Dədə Qorqud-2" tədqiqatlarını üzə çıxardı, ilk araşdırmalarını daha da dərinləşdirdi. K.Abdulla dastanın mahiyyətində "gizlənmiş səbəblərin, motivlərin açılması ifadə planının da məntiqsizliklərini anlamağa kömək edir" (2,11) qənaətinə gəlirdi.

                K.Abdulla Dədə Qorqudla bağlı yazdığı tədqiqatlarda yalnız elmi qənaətlərə gəlmir, həm də ehtimallar, nəzəri düşüncələr irəli sürərək dastanda olan bir çox uyğyunsuzluqlara, qaranlıq mətləblərə aydınlıq gətirir. Onun bu tədqiqatlarının əsas məzmunu dastanın mifdən yazıya keçid mərhələsinin məzmunu olması ehtimalının irəli sürülməsidir. Tədqiqatçının Dədə Qorqud dastanının bir çox obraz və süjet xətlərinin yunan mifologiyası ilə paralel şəkildə öz əksini tapdığını göstərir. Tədqiqatçı Təpəgözün birgözlü olması, beyrəyin barmağını kəsib qanını atası Bayburə bəyin gözünə sürtməsilə onun gözünün açılması və s. dastanda gizlənən qatlara baş vurur. Dünya mifologiyası ilə müqayisə aparan tədqiqatçının belə bir fikri düşünməyə yol açır ki: "Prometeyin ellinlər üçün elədiyini Dastanda Dədə Qorqud oğuz aləmi üçün eləməyə çalışır və ayrı-ayrı dərslər şəklində cəmiyyətin təmiz beynini faydalı biliklə doldurmaqla məşğul olur" (3, 33).

                 Dastana bu cür yanaşma və onun mahiyyətində gizlənən sirləri naməlumdan məluma çevirmək əzmi onu dastana bədii cəhətdən yanaşmanı şərtləndirdi. Yazıçının son dövrlərdə yazdığı "Yarımçıq əlyazma" romanının zaman və məkan obyektlərindən biri də Dədə Qorqudun süjet xətləri və obrazlarıdır. Bu, həm də folklora, tarixi yaddaşa qayıdışın bir formasıdır.  Lakin K.Abdulla bu dəfə problemi bədii düşüncədə postmodernist yolla həll etmək istəmişdir. Maraqlıdır ki, yazıçı özü "Yarımçıq əlyazma" romanının üz qabığının son səhifəində onu "Yarımçıq əlyazma"ya gətirən yolları göstərmişdir. Dastan tədqiqatçıları arasında "Kitabi Dədə Qorqud"a öz xüsusi elmi baxışı olan alim sonrakı yaradıcılığında da araşdırmalarını davam etdirərək bu romana qədər bir çox əsərlər dərc etdirmişdir. Bunların arasında "Əvvəl-axır yazılanlar...", "Yolun əvvəli və axırı", "Unutmağa kimsə yox...", "Ruh", "Gizli Dədə Qorqud", "Sirr içində dastan və yaxud Gizli Dədə Qorqud-2", "Bir-iki, bizimki...", "Kim dedi ki, Simürq quşu var imiş?!", Sirriçində nəğmələr", "Gümüş dövrün sirləri", "Beyrəyin taleyi" və s. kitabları xüsusi yer tutur. Yazıçının bu qeydinə əsasən, hətta "Azərbaycan dilinin sintaksisinin nəzəri əsasları" da romanın yazılmasına gətirib çıxaran amillərdəndir. Bu kitabların çoxunda yazıçı-alim Azərbaycan abidəsinə, mifoloji qatlarına və arxetiplərinə, milli yaddaşa standart olmayan mövqedən yanaşmış və orijinal baxış bucağı ortaya qoymuşdur. Ən əsası isə yüz ilə yaxındır ki, qəhrəmanlıq dastanı olaraq öyrəndiyimiz "Kitabi Dədə Qorqud"u tarixi yaddaşımızdan çıxarmağa cəhd edərək məişət müstəvisinə endirərək bizi ona yaxınlaşdırdı.

                K.Abdulla keçmişi yenidən dərk etmək və dəyərləndirmək anlayışı ilə "Yarımçıq əlyazma" romanında hadisələri, süjet xətlərini və obrazları tarixləşdirməyə çalışır. O, tarixə statik yanaşmır, onu muzey statusunda görmür, yeni konsepsiya və düşüncə prizmasından baxır. Görünür, buna görədir ki, ilk təpki də məhz yazıçının keçmişə baxışına aid oldu. Romanın dərc edilməsi ilə ona olunan tənqidlər üst-üstə düşsə də, getdikcə bu tənqidlər səngiməyə başladı.

                Ümumiyyətlə, son dövrlərdə "Yarımçıq əlyazma" romanı haqqında ən çox yazılan, tənqid və təqdir olunan romanlardandır. Romana olunan tənqidlərin əksəriyyəti yazıçının keçmişə münasibətindən irəli gəlir. Bu tənqidləri saf-çürük edən tənqidçi Elçin Səlcuq K.Abdullanın romanına olan hücumları dəyərləndirərək yazır: "Romanda cərəyan edən digər hadisələr isə şah İsmayıl Xətainin Çaldıran döyüşü həyatının ilginc mərhələsi yazıçı Kamal Abdullanın bədii inancları üzərindən cərəyan edir. Onu da deyək ki, xüsusilə bu hissə bir qisim oxucular tərəfindən haqsız etirazla qarşılandı. Fəqət onlar unutmuşdu ki, bədii əsərdən tarixi gerçəklikləri tələb etmək sadəlövhlük qədər də əbləhlikdir" (5, 264).

                Roman dərc olunduqdan sonra ilk mərhələdə onu tənqid edənlər peşəkar tənqidçilərdən daha çox, ədəbiyyatşünaslığa, ədəbi tənqidə az dəxli olan adamlar, yaxud yalançı vətənpərvərlər oldu. Onlar yazıçını Dədə Qorqud inanclarını, Şah İsmayılın şəxsiyyətini təhqir etməkdə, tarixi həqiqətləri təhrif etməkdə günahlandırır və xalqın daşlaşmış yaddaşına xələl gətirməkdə qınayırdılar. Aydın məsələdir ki, bu tənqidlərin çoxu elmi arqumentlərə söykənmirdi.       Maraqlıdır ki, əgər roman yeni yazılarkən yazıçının keçmişə münasibətində tənqidçilər daha dözümsüz mövqe nümayiş etdirirdilərsə də, sonralar bu mövqedə olanların böyük bir qismi mövqeyini yumşaltmalı oldular. Bu, ona görə belə oldu ki, fikrimizcə postmodernizm estetikası bizim ictimai, ədəbi fikrimizdə oturduqca ona münasibət də dəyişməyə doğru getdi və nəticədə romanın postmodernist konsepsiyaya uyğun olaraq qiymət verilməsi tendensiyasına üstünlük verildi. Bir çox tədqiqatlarda isə müəllif romanı dəyərləndirmədə tənqidlə təqdiri yanaşı verə bildi. Romanın ilk opponentlərindən olan yazıçı Anar K.Abdullanın bu romanını yüksək dəyərləndirməsinə rəğmən, razılaşmadığı məqamları da açıq şəkildə bildirirdi. Məlumdur ki, Anarın yaradıcılığında "Dədə Qorqud" filmi başlıca yer tutduğundan romandakı dastan obrazları və süjet xəttinin dəyişdirilməsi ilə heç cür razılaşa bilmirdi. Üstəlik yazıçının "Dədə Qorqud" dünyası araşdırmasında dastan müxtəlif parametrlərdən tədqiq edilir və elmi-nəzəri qiymətini almışdır. Yazıçı Anar "Yarımçıq əlyazma" romanındakı Dədə Qorqud da daxil olmaqla, bir çox obrazların yeni təqdimatda təsvir edilməsindən razı qalmadığından bir az da kəskinliklə bildirirdi: "Bir sözlə, Kamal Abdulla anti-"Kitabi Dədə Qorqud" yaratmağı qarşısına məqsəd qoymasa da, buna bənzər bir şey alınıb. Bəlkə də dəqiq ifadə işlətmədim. Anti-"Kitabi Dədə Qorqud" yaratmağa yox, epik dastan qəhrəmanlarının məişət antipodlarını təsvir etməyə çalışıb, amma həmin antipodlara məlum dastan personajlarının adlarını verib" (6).

                Aydın məsələdir ki, "Yarımçıq əlyazma" romanının əsasını üç zaman və məkan- Dədə Qorqud və Şah İsmayıl Xətainin həyatı və yaradıcılığı və çağdaş zaman təşkil edir. Yazıçı Anar isə tariximizin bu iki səhifəsinin romanda yer alan yeni şəkli ilə razılaşa bilmir; Dədə Qorqudun az qala yağı casusu sifətində təqdim edilməsi, özünün kinofilm qəhrəmanı Beyrəyi qorxaq, yaltaq, qeybətcil və fərari kimi verməsini qəbul etmir. Üstəlik Oğuzdakı bütün hadisələri-dastanda yerli-dibli olmayan bir motivlə-qəhrəmanların məhəbbət macəralarıyla bağlamağa da heç cür lüzum görmürdü. Lakin nəzərə alsaq ki, K.Abdullanın "Yarımçıq əlyazma" romanı yeni bir əsərdir, "Kitabi Dədə Qorqud" deyil, sadəcə yazıçı dastandakı süjet və obrazlardan istifadə edərək yeni bir roman yazmışdır. Şah İsmayıl Xətai ilə bağlı olan hadisələri yazarkən də yazıçı tarixlə yanaşı, xalq düşüncəsində yaşayan variantlara da müraciət edir. Əslində K.Abdulla bir alim, yazıçı kimi bunları yaxşı bilir, xalqın təfəkküründə minilliklərdi yol gələn inancları, obrazları, süjet xətlərini yeni variantda təqdim etməyi üstün tutur. Dastanı mükəmməl şəkildə tədqiq edərək onun tədqiqatçısına çevrilən K.Abdulla bu zəngin və möhtşəm abidəyə yni rakursdan baxır. Əsərin özünün strukturundakı şərtilik və tarixilik əsəri ənənəvi tarixi roman olmaqdan istisna edir. Müəllifin romanı Milli Əlyazmalar İnstitutunda tapılan qədim əlyazma nüsxəsi kimi qələmə verməsi romanın tarixi məcrada davam etməsinə bizi inandırır. Romanın süjet xətti yalnız bir zamanda və məkanda deyil, üç zaman və məkanda təsvir edilməsi  postmodernizmin estetikasına uyğundur. Yazıçı əsərin "Ön söz, yaxud natamamlığın bütövlüyü" adlı ön sözündə romanın haqqında danışılan əlyazması ilə bağlı fikirləri oxucunu da burada yazılanlara hazırlayır: "İkinci, paralel adlandırdığımız o qat Azərbaycan və İran hökmdarı şah İsmayıl Xətainin həyatı ilə bağlıdır və özü-özlüyündə bitkin bir həyat nöqtəsinin və ya parçasının (?) təsvirinə həsr olunub.  tamamilə ağlasığmaz mətləblərin qələmə alınmasıdır. Daha çox tarixi yox, bədii rəvayəti xatırladır.  Dədə Qorqud-Şah İsmayıl, Şah İsmayıl-Dədə Qorqud. Bu iki mətləb, əlbəttə ki, o