DİLÇİLİK – ЯЗЫКОЗНАНИЕ............................................................................................................................................................

V. ALLAHVERDİYEVA. “Diskurs-təhlil” anlayışı...................................................................................................................................

L. MAHMUDOVA. Müasir fars diılində feli frazeoloji birləşmələrin semantik xüsusiyyətləri.........................................................

A. ŞƏBİYEVA. İngilis və Azərbaycan dillərində əmr cümləsi..................................................................................................................

M. UMUDOVA. İngilis və Azərbaycan dillərində feilin təsriflənməyən formaları...............................................................................

Г. РАГИМОВ. К изучению глагольных фразеологических единиц с  предикативной  структурой....................................

İ. ƏLİYEVA. Cümlədə   məna məsələsi.........................................................................................................................................................

             G. RƏFİBƏYLİ. İngilis dilində xəbərin şəkilcə ona oxşar təyindən və zərflikdən fərqləndirilməsi..................................................

S. MƏMMƏDOVA . İngilis və Azərbaycan dillərində ləqəblərin leksik-semantik əlamətləri............................................................

R. MÜRSƏLOV. Müasir Azərbaycan dilində kəmiyyət elementli frazeoloji birləşmələr və onların dildə işlənmə ..................................

N. ORUCOVA. Nitq mədəniyyətinin anlayışı və  əhəmiyyəti.................................................................................................................... 

И. НУРИЕВА. Типы подчинительной связи между компонентами словосочетаний в современном английском языке..........

N. SADIQOVA.Modality:  modal words and expressions in English.....................................................................................................

Н. ЭФЕНДИЕВА. Краткий анализ разрядов арабских наречий по значению............................................................................

Y. BAXIŞOVA. Mətn iyerarxiyası.................................................................................................................................................................

M. RƏHİMOV. İdiomatik ifadəlilik və onun linqvistik statusu................................................................................................................

Ü. ASLANOVA. Professor Yusif Seyidovun Azərbaycan dilində feili birləşmələrə münasibəti......................................................................

Ü. ИБРАЩИМОВА . «Китаби-Дядя Горгуд» дастанында ъцмля цзвляри.........................................................................................................

L. MƏMMƏDOVA.  Müasir fars dilində rəng bildirən leksika................................................................................................................................

S. QASIMOVA. Azərbaycan dili: tarixi və bu günü.....................................................................................................................................................

S. SULTANOVA . Azərbaycan dilində Şərq Qərb paralelliyinin təşəkkülü..........................................................................................................

R. TAHMAZOVA,  N. SHIRALIZADE. Phraseology: Word-Groups With Transferred Meanings..........................................................

G. XANBABAYEVA.  İnkar bildirən nitq fellərinin   İngilis və Azərbaycan dillərində    semantik xüsusiyyətlərinin müqayisəsi........

A. XANLAROVA . İngilis dilində qeyri – german mənşəli sözlərin alinmasinda ictimai tarixi amillər.........................................................

E. RZAYEVA"İşıq" qəzetində ədəbi dilin leksik forması.........................................................................................................................

E. ALLAHVERDİYEV, A. ALLAHVERDİYEVA.  Danışıq aktı nəzəriyyəsinin tədqiqi tarixinə dair..........................................

S. AĞAYEVA. «Education» konseptionunstrukturelementləri probleminə dair.........................................................................

N. CABBAROV. „Mal“ ədatı və onun Azərbaycan dilində tərcümə qarşılıqları.................................................................................

V. CƏFƏR-ZADƏ. Mətn sintaksisi, mətnin daxili strukturu və kateqoriyaları....................................................................................

Ü. HÜSEYNOVA.  İngilisvə Azərbaycandillərində dialoji nitqdə modallığınsemantiktəhlili………………………………...

G. QASIMOVA. İbri dilində dördsamitli köklərin yaranma yolları.......................................................................................................

R. QULİYEV. Türkiyə türkcəsi və Azərbaycan dilləri  arasında  inteqrasiya amili –XX əsrin əvvəlləri və sonları......................

T. ƏKBƏROVA. Ümumi və ərəb dilçiliyində frazeologizmlərin tərkib etibarı ilə təsnifatı................................................................

Z  ŞAHBAZOVA. Türkdillərindəişlənəntəyinəvəzlikləri  vəonlarinlinqvistikxüsusiyyətləri.......................................................

Т. ХАЛИЛОВА. Основные понятия речевой культуры в азербайджанском языке..................................................................

R. ƏLİYEVA. Hərəkət felləri əsasında yaranan qarğış və alqış tipli.......................................................................................................

Ş. ABDULLAYEVA. Bəzi frazeologizmlərdə məna çalarları...................................................................................................................

S. BAĞIROVA. Ərəbdililüğətlərininyaranmatarixihaqqında.............................................................................................................

L. QURBANOVA. İntonasiya və məna.........................................................................................................................................................

S. QASIMOVA. İngilis dilində təfəkkür feillərinin leksik-semantik təhlili.............................................................................................

С. АЛИЕВА. Лексические диалектизмы..................................................................................................................................................

Q. MƏMMƏDƏLI, Q. XANMƏMMƏDOV . Qədim bulqar abidələri və qədim türk dilinin bulqar ləhcəsi................................

G. ALİYEVA. A typology of derivatives: translation, transposition, adaptation.................................................................................

E. TAĞIYEVA. Müasir Azərbaycan dilində “bir”  sayının iştirakı ilə  yaranmış sinonimlərin üslubi  xüsusiyyətləri.................

SEVİNC MƏMMƏDOVA. Almandilli şərqşünaslığın təşəkkülü və inkişafı.........................................................................................

SVETLANA MƏMMƏDOVA. İngilis dilində inkar prefikslərinə dair.................................................................................................

N. YUSIFOVA . Azərbaycan  paleooronimlərində müşahidə edilən topoformantlar..........................................................................

ƏDƏBİYYATŞÜNASLIQ – ЛИТЕРАТУРОВЕДЕНИЕ.............................................................................................................156-279

L.MINGAZOVA,  G. SAYILOV. The image of shuraleh in the folklore of Volga-Ural…................................................................

S. ƏHMƏDOVA. Heydər  Əliyevin  irsində  Hüseyn  Cavid şəxsiyyəti..................................................................................................

S. MƏMMƏDOVA. Qazi Bürhanəddin haqqında Qərb ədəbi-tənqidi fikirlər....................................................................................

Д. АДИЛОВА. Сцлейман Рящимовун цч повести..............................................................................................................................

L. ƏFƏNDIYEVA. F. M. Dostoyevskinin “Idiot” romanında eyni bir sözün Azərbaycan dilində müxtəlif tərcümələri.............

H. ƏLİYEVA. Ərəb epik ənənələrinin  İspan qəhrəmanlıq poeziyasına təsiri......................................................................................

G. OSMANOVA. Müasir Azərbaycan nəsrində butavermə və quşaçevrilmə motivləri.....................................................................

Ə. GÜLÜMCANLI. Xanəli Kərimlinin poeziyası haqqında bəzi qeydlər..............................................................................................

Ş. QULUYEVA. Əmin Abidin foklorşünaslıq fəaliyyəti............................................................................................................................

T. МАМЕДОВA. Тема революции в творчестве Aлександра Блока............................................................................

V. NƏSİBOVA. Mirzə İbrahimov müasir ədəbiyyat məsələləri haqqında............................................................................................

Л. ГЕРАЙЗАДЕ. Слово о матери...............................................................................................................................................................

B. ABDULLAYEVA. Yəhudi uşaq ədəbiyyatının əsas xüsusiyyətləri.....................................................................................................

Ö. TAHSİN OĞLU. Azərbaycan və Türkiyə ədəbiyatşünaslığında  Əhməd Cavad yaradıcılığının mərhələləri...........................

Ş. ƏLİYEVA. 1960-80-ci illər Azərbaycan nəsrində psixologizm təzahürünün xüsusiyyətləri..........................................................

P. МАМЕДОВА. Pелигиозные термины Габуснаме.......................................................................................................

T. МАМЕДОВ. Проблематика военных рассказов Андрея Платонова.........................................................................................

S. АЬАЕВА. Yalançı  məhəbbət uğrunda  fədakarlıq....................................................................................................

Ə. BAXŞALİYEV. N.Xəzrinin tərcümələri............................................................................................................................

M. MÖVLAMOVA. Bədii diskursiv müstəvidə Füzuli obrazı.................................................................................................................

E. MƏMMƏDOVA-KEKEÇ. Aşıq Paşanın “Səma” Risalə-vücudnaməsində insan ömrünün irfani şərhi....................

S. ORUCOVA. “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanında ağı janrı...............................................................................................

G. QULUZADƏ. Azərbaycan və Qırğız nağıllarında məkan və zaman formulu.................................................................................

R. ƏLİYEVA. 60-ci illər  Azərbaycan povestində xəlqi koloritin inikas problemi................................................................................

A. DADAŞ-ZADƏ.  Səməd Vurğunun dram yaradıcılığının ideya-poetik xüsusiyyətləri nəzəri  fikir müstəvisində...................

M. DÖVLƏTZADƏ. Azərbaycan əfsanələrinin janr xüsusiyyətləri........................................................................................................

N. ŞAHKƏRƏMOVA. Vaqif Səmədoğlu «Əjdahalarının oyunları»......................................................................................................

S. QƏHRƏMANOV . 1920-ci illərdə Azərbaycanda ədəbi təşkilatlanma: milli ədəbiyyatın  inkişafının iki yolu..........................

S. SÜLEYMANZADƏ. XVII əsr İngilis ədəbiyyatına bir nəzər..........................................................................................

A. XANLAROVA . First generation of romantic poets in England........................................................................................................

M. FƏRƏCOVA. Qədiməfsanələrinyaranmatarixi.................................................................................................................................

S. HACIYEVA . 60-80-cı   illər Azərbaycan və  Amerika  nəsrində mifə müraciətin ədəbi-tarixi səbəbləri....................................

Ə. SALAMOVA. Vircinya Vulf və Marqaret Drebblin feminist görüşlərində oxşarlıq və fərqliliklər............................

Ş. İBRAHIMOV. Abbasqulu Ağa Bakıxanov irsinin tədqiqi tarixi.........................................................................................................

 Ş. MƏMMƏDOVA . Humanizm və vətəndaşlığın təzahür etdiyi lirika................................................................................................

N. MURADOĞLU. Çağdaş Azərbaycan şeirində “Koroğlu”...................................................................................................................

N. SADIXLI. Müqayisəli ədəbiyyatşünaslıq: tarixi və müasir inkişafı....................................................................................................

Ə. RƏSULZADƏ. Ədəbi tənqid M.F.Axundzadənin realist maarifçiliyi haqqında.............................................................................

PEDAQOGİKA-ПЕДАГОГИКА………...……………..………………..………….....…......................................................280-358

Э. КЕРИМОВ, X. ТАГИЕВА. Обучение студентов-азербайджанцев, изучающих  РКИ..........................................

Т. ДЖАФАРЛИ. К вопросу о применении метода проектов в обучении русскому языку в азербайджанской школе...

E. GƏRAYZADƏ. Yeni tipli məktəblərin yaranmasında maarifçilərin rolu........................................................................................

P. ИМАНОВА.Тестирование как форма контроля в обучении русскому языку в азербайджанской аудитории ...............

Л. АЛЕКПЕРОВА, М. МАМЕДОВ.  К вопросу о коммуникативном подходе к обучению иностранным языкам.........

Х. АХУНДОВА. Лингвистические особенности усвоения глаголов второго спряжения........................................................

Ə. ƏLİYEVA. V-VI siniflərdə ingilis dili dərslərində yazılı nitq bacarıqlarının formalaşdırılmasının psixoloji xüsusiyyətləri

Ш. КУЛИЕВА .  Развитие навыков устной речи на уроках русского языка в АМУ................................................................

Л. МУРАДОВА. Основные принципы выбора методов обучения русскому языку в азербайджанской школе..............................

H. АББАСОВА, T. ГУЛИЕВА.О некоторых проблемах внеаудиторной работы студентов при изучении русского .........

M. ИДАЯТОВА, Г. ГУСЕЙНОВА. Современные подходы к преподаванию сравнительной типологии ..............................

T. КУЛИЕВА . Проблема адаптации студентов первокурсников из cельской местности ............................................................

S. ABBASOVA, N. AĞAYEVA, Fəal təlim metodlarının səciyyəvi cəhətləri........................................................................................

X. MANAFLI.Natiqin davranış və səs priyomları................................................................................................................. Ш. ШИРАЛИЕВА, З. АЛЕСКЕРОВА.К вопросу об активных методах обучения на уроках иностранного языка........

P. АСКЕРОВА, З. MAНСИМОВА. Изучение грамматической категории вида русского глагола.......................

Y. HACIYEVA, Selecting teaching materials for the English lessons at the faculty of International Relations.............

A. MEYBALIYEVA. Using Audio-Lingual and Communicative Approach to the English language teaching.........................

B. XƏLİLOVA. Creative Writing as a teaching strategy.....................................................................................................

Y. BABANLI. Gənclər-idman məktəbinin idarə olunmasının elmi əsasları.......................................................................lmi əsaslariinin idarə olunmasi................................................................................................

С. МАМЕДОВА. Текст как интегративная единица обучения межкультурной коммуникации............................. B. İBRAHİMOVA.Təhsildə müasir təlim metodları..................................................................................................................................

Ф. АГАМИРОВА. Некоторые аспекты теории и практики преподавателя русского языка как иностранно...................................................

İNSANŞÜNASLIQ-ЧЕЛОВЕКОВЕВЕНИЕ……………………….....………....……...…...……….................................359-372

А. МАМЕДОВА. К некоторым слагаемым становления творческой личности Арифа Азиза..............................................

M. İSRAFIL.Tarixinə, bədii-mənəvi irsinə ögey münasibət ultra nadanlıqdır.....................................................................................

E. ƏHMƏDOVA,  Z. NURUYEV.  Seksual cinayətlərdən zərərçəkmişlərin tipologiyası.................................................................................

JURNALİSTİKA - ЖУРНАЛИСТИКА…………………....…………………........…...………............................................373-375

F. HÜSİYEV. Azərbaycan və Rusiya xalqları arasında  əlaqələrinin tarixi kökləri və Çar Rusiyasının tərkibində............................

KİTABŞUNASLIQ-КНИГОВЕДЕНИЕ……………...……………………………………………………………….….376-388

S. İSMAYILOVA.  Məhəmməd Füzuli irsi biblioqrafik mənbələrdə..................................................................................................... 

G. HACIYEVA. Azərbaycan Milli Kitabxanasınınfondun memarlıq və inşaat sahəsi üzrə formalaşdırılması.............

A.  HƏSƏNOVA. Azərbaycan respublikasi Prezident işlər idarəsi Prezident kitabxanasinin yaranmasi tarixi ...........................

N. HÜSEYNOVA. Müasir dövrdə kitabxanaçılıq təhsilinin yenidən təşkili.......................................................................

MƏRUZƏLƏR - ДОКЛАДЫ............................................................................................................................................................389-410

B. GÖRKEM. Çağdaş Türk dilceleri ile ilgili en güncel bilgiler...............................................................................................................

K. НУРИЕВА, И. КУЛИЕВА. Перевод  в обучении иностранным языкам и обучение переводу................................ ........

D. QULİYEVA. İngilis dilinin öyrənilməsinin zəruriliyi haqqında........................................................................................................

İ. HACİYEVA. Дурьу ишаряляриндян истифадя нормасы.....................................................................................................

  KIM HEON SUK. Azərbaycan dili frazeologiyasının mənbələrindən biri olan atalar sözü..............................................................

Г. АХМЕДОВА. Некоторые принципы обучения иностранных студентов чтению  художественной литературы.............

Ф. АЗАДАЛИЕВА.Перевод как учебный прием на начальном этапе обучения .......................................................

R. ƏHMƏDOVA Y.V.Çəmənzəminli  hekayələrində  zahiri  və  daxili portretlərin  müqayisəsi............................................................

===========================================================================================

Yığılmağa verilmişdir: 12.07.16      Çapa imzalanmişdir :   29.09.16    Rezoqraf çapı.  Şəhadətnamə № 27  

Lisenziya: seriya ab № 022471. tirajı 1000. Ləman nəşr-poliqr. MMC»-də   çap olunmuşdur.   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                                                                   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

DİLÇİLİK-ЯЗЫКОЗНАНИЕ

Vəfa Elxan qızı Allahverdiyeva

                                                      “DİSKURS-TƏHLİL” ANLAYIŞI

Diskurs təhlilinin, fikrimizcə, bir mühüm əlaməti mövcuddur ki, o da onun universal səciyyəsi ilə bağlıdır. Yəni ictimai həyatın istənilən sahəsi təbii dil ilə əhatə olunur. Bu isə o deməkdir ki, həyat bütövlükdə diskurslarla əhatə olunur. Bundan əlavə deyə bilərik ki, mövcud diskurslar zəncirvari olaraq biri-birinə keçir. Əslində həyat vahid bir sistem təşkil etdiyi kimi diskurs da vahid bir nitq məkanı kimi düşünülə bilər. Bu fikir qəbul oluna bilərsə, deməli, ümumiyyətlə milli mədəniyyət vahid bir diskurs kimi təhlil oluna bilər. Bu təqdirdə linqvokulturologiyanın əsas tezisi, yəni mədəniyyətin dil vasitəsi ilə öyrənilməsi, yalnız dilçiliyin yox, eləcə də mədəniyyətşünaslıq və fəlsəfənin aparıcı prinsipinə çevrilir. Buradan isə daha bir nəticəyə gəlmək mümkündür. İctimai nitqin bütün sahələri diskurs olaraq təhlil oluna bilər və diskurs kimi öyrənilə bilər. Yəni həmin nitq sahələri məhz diskurs-təhlil metodları ilə öyrənilə bilər. “Öyrənilə bilər” deyəndə isə söhbət ondan gedir ki, diskurs-təhlil metodlarını işlətməklə dilçilər fərqli nəticələrə gələ bilər. Ənənəvi metodlar gözlənilən və bu gün artıq adi nəticələr verdiyi halda, yeni metodlar geniş sahədə dərk olunan nəticələr əldə etməyə imkan verir.

Maraqlı cəhət ondan ibarətdir ki, diskurs-təhlil metodlarından istifadə nəzəri əsaslara malik olmalıdır. İş orasındadır ki, ilk baxışdan diskurs-təhlil adi üslubi yaxud funksional-semantik təhlildən az fərqlənir. Ən azı tədqiqatçılar bu fikrə gələ bilərlər və buna əsas da var. Çox zaman yeni terminlər işlədilir, lakin təhlil metodları köhnə olaraq qalır.

Təcrübə diskurs-təhlilin koqnitiv dilçilik ilə əlaqəsini göstərir. Digər tərəfdən çox zaman adi semantik-üslubi təhlil tədqiqatçıların gözündə koqnitiv təhlil ilə eyniləşdirilir. Nəzəri ədəbiyyatın təhlili göstərir ki, koqnitiv dilçiliyin elmi aparatı eləcə də diskurs-təhlilin metadili bu gün də formalaşmayıb. Bu isə özünü terminlərin qarışdırılmasında, eyni anlayışların müxtəlif tədqiqat sahələrinə tətbiq olunmasında göstərir. Lakin bir şey aydın olmalıdır ki, bütün müasir dil təlimini səciyyələndirən istiqamətlər arasında oxşarlıq mövcuddur. Yaxud, başqa sözlə desək, bütün elm istiqamətlərini birləşdirən amillər var. Bu isə insan amilinin dildə ön plana çəkilməsidir. Məlum olduğu kimi, sistem-struktur dilçilik insan amilini nəzərə almırdı, təbii dillərin universal və vahid sxemini üzə çıxarmağı qarşısına məqsəd qoyurdu [2]. Dilçilik tarixindəki paradiqmalar bir-birini dəyişərək bir növ biri digərini inkar edir. Hər halda belə təsəvvür yarana bilər. Fikrimizcə, burada inkardan çox tamamlamaqdan danışmaq yerinə düşərdi. Deməli, diskurs-təhlili nə ənənəvi funksional-semantik yaxud semantik-üslubi təhlil ilə eyniləşdirmək, nə də onun inkarı kimi başa düşmək düzgün deyil. Diskurs-təhlilin dilçilik tarixində öz müstəsna yeri var və bu yer keçən əsrin sonunda müəyyən olunmuşdir. Mədəniyyət və ictimai həyatla sıx bağlı olduğuna görə diskurs-təhlili bəzən linqvokulturologiya ilə vahid bir tədqiqat məkanında birləşdirirlər. Buna etiraz etmək çətindir, çünki istənilən diskurs müəyyən bir mədəni sahəni əhatə edir və bu mənada özəl xüsusiyyətlərə malikdir. Diskurs-təhlil bu və ya digər dil məkanının milli mədəniyyətlə bağlı öyrənilməsi baxımından, əlbəttə, ənənəvidir. Lakin müəyyən nəzəri prinsiplərə əsaslanan diskurs-təhlili adi və ənənəvi təhlil ilə eyniləşdirmək, fikrimizcə, olmaz.

Diskurs-təhlilin əsas tələblərindən biri “heç nəyə qabaqcadan inanmamaq tələbidir”. Dərin mədəni təhlil, yaxud mədəniyyət kontekstində aparılan dərin təhlil bu prinsipi postmodernizm fəlsəfəsi ilə yaxınlaşdırır. Fikrimizi izah edək. Məlum olduğu kimi, postmodernizmin fundamental prinsiplərindən biri epistemoloji mütərəddidlikdir. Yəni postmodernizm fəlsəfəsi iddia edir ki, hər bir yeni nəsil “ataların biliyinə” inamla yanaşmamalıdır. Filosofların dediyinə görə, bu inamsızlıq şüuru informasiya texnologiyaları dövrünün insanını səciyyələndirir. Çox maraqlıdır ki, diskurs-təhlil texnologiyaları da bu vaxta təsadüf edir. Heç bir fikri təhlilsiz qəbul etməmək tələbi həm postmodern təfəkkürünü, həm də diskurs-təhlili özəl bir tədqiqat məkanı olaraq müəyyən edir.

Bununla bağlı bir məqamı da xüsusi olaraq qeyd etmək lazımdır. Məlum olduğu kimi, elmdə hər zaman obyektiv həqiqətdən və subyektiv fikirlərdən bəhs olunur. Hətta alimlər bir-biri ilə razılaşmayanda biri o birini subyektivizmdə təqsirləndirir. “Bu sizin subyektiv fikrinizdir” – deyir. Diskurs-təhlil ümumiyyətlə insan, o cümlədən də alim, fikrini subyektiv elan edir. Yəni hər bir fikir insan fikridir və beləliklə də subyekt fikridir. Fikir ümumiyyətlə obyektiv ola bilməz. Burada mütləq və nisbi həqiqət haqqında məlum fəlsəfi tezisi də yada salmaq yerinə düşərdi. Yəni artıq qədim zamanlardan filosoflar bilirdi ki, hər bir həqiqət nisbidir və bəşəri biliklər mütləq həqiqətə yönəlib, lakin heç bir vaxt onu əldə edə bilməz.

Diskurs-təhlilin həqiqət sayılan biliyi şübhə altına qoyması, gördüyümüz kimi, əslində yeni fikir sayıla bilməz. Lakin burada diskursiv yanaşmanın özəlliyi özünü göstərir. Məsələn, postmodern fəlsəfəsindən diskurs-təhlilin fərqi ondadır ki, burada sadəcə keçmiş biliyə inam yoxdur, lakin axtarış var. Postmodern isə ümumiyyətlə müsbət biliyi inkar edir. Fəlsəfədəki mütləq və nisbi həqiqətə gəldikdə isə diskurs əslində bitməmiş nitq məkanıdır, ona görə də burada yalnız nisbi dəyərlər ola bilər. Qeyd etmək lazımdır ki, elə strukturalizm çərçivəsində də nitq yalnız canlı axın kimi qəbul olunurdu. Məhz elə ona görə də Sössür sistemi yalnız dil və sinxroniya ilə bağlıyırdı [2]. Sössürün bu fikri sonralar müxtəlif səviyyələrdə tənqid olunub, lakin alimi məntiqsizlikdə təqsirləndirmək çətindir. Beləliklə, mövcud biliyin şübhəsiz qəbul olunmamağı bilavasitə diskurs-təhlilin yeniliyi sayıla bilməz, lakin həmin prinsipin dilçiliyin bu yeni istiqamətinin fundamental nəzəri əsaslarından birini təşkil etməsini qəbul etmək lazımdır.

XX əsr görkəmli fransız alimi M. Fuko diskursları formasiya adlandırırdı [3]. Bizim şüurumuzda formasiyalar ictimai və iqtisadi səciyyə daşıyan tarixi mərhələlərdir. Klassik sosioloji biliklərə görə, ibtidai-icma, quldarlıq, feodalizm, kapitalizm və sosializm formasiyaları tarixən mövcud olub. M. Fuko diskursları formasiya adlandıranda, fikrimizcə, məhz onların ictimai-siyasi mahiyyətini ilk növbədə nəzərə alırdı. XX əsr fəlsəfəsi və sosiologiyası ümumiyyətlə hər bir insanı mədəniyyətin yaratdığı bir məhsul kimi dərk edirdi. Fərdin genetik irsdən, tərbiyədən və mühitdən asılı olaraq formalaşması həmişə məlum olub. Müxtəlif dövrlərdə bu üç amildən birinə alimlər üstünlük veriblər, lakin hər zaman üçü də nəzərə alınıb. Keçən əsrdə genetikanın güclənməsi ilə nəsildən gələn xüsusiyyətlərə üstünlük verilirdi. Marksizm ideologiyası isə, əksinə, mühit və tərbiyə amillərinə üstünlük verirdi. Qeyd etmək lazımdır ki, xalq təfəkkürü də genetikaya xüsusi dəyər verirdi. Məsələn, Azərbaycan dilində Ot kökü üstə bitər atalar sözü geniş yayılmışdı. Buna oxşar paremiyalar, demək olar ki, bütün xalqların folklor xəzinəsində mövcuddur. Eyni zamanda göstərilən üç amilin vəhdət təşkil etməsi də bir həqiqətdir. Beləliklə də diskurs-təhlil tədqiqatları insanı mədəni varlıq kimi dəyərləndirir. İnsan mədəni hadisədirsə, insanlardan ibarət cəmiyyətlər də mədəni varlıqlar olmalıdır və yalnız bu cür dəyərləndirilməlidirlər. Bu iki prinsipal məqam qəbul olunursa, deməli, insanlar yaratdığı diskurslar da yalnız tarixi, mədəni və ictimai hadisə kimi dərk olunmalıdır. Əslində bu tezis də tamamilə adi fikirdir. Mədəni varlıq yalnız mədəni hadisə yarada bilər. Sadəcə burada “mədəniyyət” anlayışı geniş mənada başa düşülməlidir. Bizim mədəniyyətimiz bizim yaşayış tərzimizdir. İstənilən diskurs da həyat haqqındadır, həyatı əks edən nitq axınıdır, deməli, həyatı əks edir.

Diskurslar təşəkkül tapdıqca xüsusi diskursiv məkanlar təşkil olunur. Yuxarıda deyilənə əsasən, diskursiv məkanlar bilavasitə milli mədəniyyəti və aktual ictimai-iqtisadi qurumun mahiyyətini əks edir. Diskurs-təhlil bununla bağlı həmişə həmin mahiyyəti açıqlamağa yönəlir. Bir xüsusi qeyd də olunmalıdır. Şüurlu şəkildə bu məqsəd duyulmasa da, qeyri-ixtiyari olsa da diskurs-təhlil mütləq mədəni, ictimai və iqtisadi maraqların mahiyyətini üzə çıxarır və beləliklə də siyasi səciyyə daşıyır. Yəni belə çıxır ki, həm mədəni çərçivədə formalaşan diskurslar, həm də onların təhlili və tənqidi mütləq siyasi məzmuna malikdir.

İctimai hadisələr kütləvi şüurda biliklər formasında sabitləşir. Bunun koqnitiv mexanizmi adi hallardan fərqli olmamalıdır. Yəni koqnitiv mexanizm obyektlə tanışlıqdan, biliyin emalından və təqdimatından ibarətdirsə, bunun idrak mərhələləri empirik və rasional biliyi əhatə edir. Bu baxımdan ictimai hadisələr haqqında formalaşan biliklər eyni mexanizmlə əhatə olunur. Lakin kütləvi fikrin fərdi fikirdən fərqi ondadır ki, burada çoxşaxəlik mümkündür. Yəni eyni ictimai hadisə müxtəlif ictimai laylar və təbəqələr tərəfindən tamamilə fərqli dəyərləndirilə bilər. Empirik bilik baxımından da fərqlər müxtəlif ola bilər və əslində olmalıdır. İş orasındadır ki, hadisələr müxtəlif obrazlar yaradır. Burada fil və korlar haqqında qədim Şərq əfsanəsini yada salmaq yerinə düşərdi. Bir neçə kor adamı filin yanına salırlar. Bunlardan biri onun səsini eşidir, digəri ayaqlarını qucaqlayır və s. Yəni hərəsinə fil bir cür və tamamilə fərqli görünür və beləliklə də bu adamların hər birində fərqli təsəvvür yaranır. İctimai hadisələr haqqında yaranan obrazlar buna bənzəyir. Müxtəlif ictimai qruplar çox zaman bir-birindən fərqli biliklərə əsaslanır. Lakin mühüm cəhət ondan ibarətdir ki, hər bir qrup, yaxud təbəqə, yaxud sinif öz biliklərini həqiqət hesab edir və beləliklə də təbliğ edir. Koqnitiv model isə eynidir. İctimai qruplar öz həqiqətləri, bilikləri və təcrübələri haqqında danışmağa başlayır və bu danışıq tamamilə təbiidir. Yəni bilik translasiya olunmalıdır. Bu mütləq haldır, bilik varsa, formalaşıbsa – mütləq ötürülməlidir. Belə bir sadə misal göstərmək olar. Hər nəsil öz həyat təcrübəsi ilə övladları ilə bölüşür. Təcrübə ilə bölüşmək ideoloji boyalarla zənginləşir. Heç ola bilməz ki, ata-ana övladlarına öz həyatları haqqında danışsınlar, lakin yaxşı-pisi bildirməsinlər. Empirik biliyin ötürülməsinin özü yaxşı-pis, yəni aksioloji çərçivədə baş verməlidir. Nə qədər neytral olsa da, mədəni yaxud tarixi-siyasi və tarixi-iqtisadi “hekayələr” ideoloji və aksioloji mahiyyətə malik olmalıdır.

Beləliklə təcrübələrin translasiyası ümumiyyətlə siyasi diskurslar yaradır. Yəni şəxsi təcrübələr diskursiv praktikalar yaradır, və həmin praktikalar zaman və məkan çərçivəsində sabitləşir. Diskursiv praktikalara olan münasibət dəyişə də bilər. Lakin maraqlı cəhət ondadır ki, hətta mənfi münasibət belə onları məhv edə bilmir. Məsələn, kapitalizmi tərənnüm edən bədii diskurs əsrlər boyu yaranıb. Eyni zamanda kapitalizmin yüksək inkişaf dövrlərində ən güclü kapitalist ölkələrində bu iqtisadi formasiyanın eybəcərlikləri güclü tənqidə məruz qalıb. Sosializm dövründə bu ictimai hadisəyə həm mənfi, həm də müsbət münasibət güclü və zəngin diskursiv praktikalar yaradıb. Gərgin konfrontasiyaya baxmayaraq, hər iki diskursiv meyl bu gün də yaşamaqdadır. Buradan mühüm bir nəticəyə gəlmək olar. Mükəmməl diskursiv praktikalar heç bir zaman tamamilə unudulmur.

İctimai hadisələr haqqında biliklər yalnız empirik faktlara əsaslanmır. Məlum olduğu kimi, empirik biliklər rasional təfəkkürlə tamamlanır. Rasional təfəkkür isə faktlardan kənarda baş verir və ona görə də daha çox dəyişikliklərə məruz qalır. İctimai faktlardan uzaqlaşma müxtəliflik yaradır. Deməli, rasional biliyin emalı özü-özlüyündə mütləq müxtəliflik yaradır, fərqlərə səbəb olur.

Bu baxımdan “fon informasiyası” anlayışı da xüsusi maraq doğurur. Bildiyimiz kimi, fon informasiyası mətndə bilavasitə təqdim olunmayan, lakin nəzərdə tutulan informasiyadır. Bu informasiya mədəni-tarixi və zaman-məkan mahiyyətli olur. Məsələ ondadır ki, dilçilər fon informasiyanın həcmi, yaxud tələb olunan həcmi haqqında eyni fikirdə deyillər. Mətnin (cümlənin) mənası onu yaradan komponentlərin mənalarından asılı olaraq formalaşır. Lakin ən sadə mətnlərin də arxasında daha geniş (yəni cümlə komponentlərinin xaricində olan) informasiya dayanır və cümlə (mətn) bu informasiya fonunda təhlil olunur, başa düşülür. Problem həmin informasiyanın həcmi ilə bağlıdır. Çünki tarixi-mədəni informasiya son dərəcə geniş olur və, ən əsası, müxtəlif insanların şüurunda bu informasiya həm mahiyyətinə, həm də həcminə görə fərqlənir. Bu nəinki uzaq keçmişə, ən yeni hadisələrə şamil edilə bilər. Məsələn, Azərbaycanda birinci Avropa Olimpiadası keçirilmişdi. Azərbaycanlıların şüurunda bu Olimpiadanın obrazları əksərən TV-də gördükləri ilə bağlıdır. Ondan kənara çıxmır və çıxa da bilməz, çünki gördükləri və ilkin empirik bilikləri yalnız TV-yə əsaslanır. TV isə yuxarıda xatırladığımız fil əhvalatına bənzəyir. Yəni TV-də proqramları izləyənlər müxtəlif məqamlara diqqət yetirmiş, öz fərdi xüsusiyyətlərindən asılı olaraq xırda detalları görüb, anlayıb və fərdi nəticələrə gəlib. Bunların nə dərəcədə həqiqətə uyğun olub-olmaması isə xüsusi problemdir. Dərkin ikinci səviyyəsi, müasir dünyanın hər yerində olduğu kimi, KİV-in rolu ilə bilavasitə bağlıdır. Etiraf etməliyik ki, bu gün dünya haqqında biliklərimizi məhz KİV formalaşdırır. Bunlar isə, yəni informasiya vasitələri, əksər hallarda həqiqətdən yox, müxtəlif siyasi məqsədlərdən çıxış edərək təbliğat aparır, yayılan informasiyanın mahiyyəti istənilən kimi dəyişilə bilər. Son illərdə adi hal olan müxtəlif, çox zaman zidd, fikirlər müxalif qüvvələrin gizli məqsədləri ilə şərtlənir.

Hadisələrin müşahidəçiləri bir bilik (informasiya) əldə etdikləri halda onların iştirakçıları tamamilə fərqli informasiyaya malik olur. Təbiidir ki, həmin hadisələri işıqlandıran mətnlərlə tanışlıq da müxtəlif və fərqli olur və olmalıdır. Buradan isə son dərəcə vacib bir nəticəyə gəlmək olar. Belə ki, eyni mətn fon biliklərdən asılı olaraq tamamilə fərqli mənalar təqdim edir. Bu həqiqətdir. Lakin bununla bərabər digər bir həqiqət də mövcuddur. İş orasındadır ki, mətn kütləvi şüura təqdim olunur və kütləvi şüurla izah olunur. Deməli, fon informasiyası cümlənin arxasında dayanan və onun dərkinə kifayət edən informasiyadır. Yəni fərdlər müxtəlif həcmli biliklərə malik ola bilər, lakin konkret cümlənin arxasında dayanan fon onun (cümlənin) dərkinə kifayət edən informasiyadır.

Aparılan təhlil sübut edir ki, diskurs-təhlil həmişə konkret biliklərdən asılı olaraq təşəkkülünü tapır. Əlbəttə, diskursların özləri bir ictimai hadisə kimi çoxşaxəli olur və ümumi səciyyə daşıyır. Məsələn, təbabətə dəxli olan istənilən mətn müasir Azərbaycan tibb diskursunun formalaşmasında iştirak edir. Lakin bu diskurs çərçivəsində biz çox asanlıqla sırf elmi-tibb və ənənəvi xalq təbabətinin meylərini fərqləndirə bilərik. Eyni zamanda hər iki mətnlər məkanında da müxtəlif “formasiyalar” müəyyən oluna bilər. Daha dərin və daha diqqətli təhlil isə istənilən diskurs çərçivəsində siyasi maraqları üzə çıxara bilər və onları məlum siyasi istiqamətlərə görə dəyərləndirə bilər. Buradan isə daha bir mühüm nəticəyə gəlmək mümkündür. Əldə olunan biliklər həmişə ictimai xarakter daşıyır və ictimai strategiyalarla bağlıdır. Deməli, diskurs mütləq ictimai-siyasi amillərdən asılı olaraq formalaşır və onun nəticələri də yalnız ictimai məzmunlar baxımından dəyərləndirilə bilər.

 

İstifadə edilmiş ədəbiyyat siyahısı

  1. Adilov M.İ., Verdiyeva Z.N., Ağayeva F.M. İzahlı dilçilik terminləri. Bakı: Maarif, 1989, 358 s.
  2. Соссюр Ф. де. Труды по языкознанию. М.: Прогресс, 1977, 696 с. 
  3. Филлипс Л., Йоргенсен М.В. Дискурс анализ. Теория и метод. Харьков: Гуманитарный центр, 2008, 352 с.
  4. Matthews P. H. Oxford concise dictionary of linguistics. Oxford university press, 2014, 443 p.

Açar sözlər: diskurs, təhlil, siyasi, dil, nitq, dilçilik, metod, koqnitiv, informasiya   

Ключевые слова: дискурс, анализ, политический, язык, речь, языкознание, метод, когнитивный, информация

Key words: discourse, analysis, political, language, speech, linguistics, method, cognitive, information

 

Резюме

ПОНЯТИЕ “ДИСКУРС-АНАЛИЗ

Дискурсы, независимо от их содержания, непосредственно проявляются как социально-политические и историко-культурные события. Дискурс не может быть сформирован за пределами культуры и политики. Независимо от предмета (спорт, искусство, семья, красота и т.д.) любой дискурс имеет политическую стратегию. Таким образом, анализ и исследование дискурсов должно проводиться в историко-культурном и историко-социальном аспектах.

 

Summary

CONCEPT DISCOURSE ANALYSIS

Discourses, regardless of their content, are directly manifested as a socio-political, historical and cultural events. Discourse can not be formed outside of the culture and politics. Regardless of the subject (sports, art, family, beauty, etc.) of any discourse is a political strategy. Thus, the analysis and the study of discourse should be held in the historical-cultural, historical-social aspects.

 

Rəyçi: professor Eldar Rizvan oğlu Piriyev

Ümumi və rus dilçiliyi kafedrasının

04.07.2016-cı il tarixli iclasının 11 saylı protokolundan çıxarış

 

 


Leyla  Mahmudova

MÜASİR FARS DİLİNDƏ FELİ FRAZEOLOJİ BİRLƏŞMƏLƏRİN

SEMANTİK XÜSUSIYYƏTLƏRİ

Müasir fars dilinin  frazeoloji sisteminin əsasını məhz feli frazeoloji birləşmələr təşkil edir. Belə ki, sadə fellərə nisbətən dildə üstünlük təşkil edən mürəkkəb fellər o dərəcədə zəngindir ki, ən müxtəlif  fikir və anlayışları məhz onlar vasitəsilə çatdırmaq olur. Məsələn: چنان قحط سالی شد اندر دمشق      که یاران فراموش کردند عشق (سعدی)                 

Yaxşı dost yaman gündə tanınar

تو نیکی میکن  و در دجله انداز      که ایزد در بیابانت دهد باز                                   

      Yaxşılıq et, at dəryaya, balıq bilməsə də, xaliq bilər

Yuxarıdakı beytlərdə şair öz fikrini məhz mürəkkəb fel vasitəsilə aydın və obrazlı şəkildə ifadə emişdir.

Öz tərkibinə görə feli frazeoloji birləşmələr az hallarda iki daha çox hallarda isə üç və daha artıq komponentdən ibarət olur.

خون دل خوردن، سر و گوش آب دادن، از کوره در رفتن، دم به تله ندادن، شاخ در آوردن، پر ریختن، نفس آخر را کشیدن                                                                  

Feli frazeoloji birləşmələr onları təşkil edən sözlərin mənaca qovuşma dərəcəsinə və digər xüsusiyyətlərinə görə də çox rəngarəngdir. Müasir fars dilinin feli frazeoloji birləşmələrini semantikasına görə aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq: 1.İnsan fəaliyyəti və davranışı ilə əlaqədar olan feli frazeoloji birləşmələr:

      خود را به آب و آتش زدن   Özünü oda-közə vurmaq

      قایم موشک بازی کردن    Gizlənqaç oynamaq (əl altdan iş görmək, xəlvəti iş görmək)

               چهاراسبه تاختن    Dörd nala çapmaq

          دود چراغ خوردن     Can çürütmək, əllləşmək – zəhmət çəkmək

      استخوان سبک کردن    Can qoymaq

       از آن شاخ (شاخه) به آن شاخ (شاخه) پریدن    Nala mıxa vurmaq

از آب روغن (کره) گرفتن               Daşdan yağ çıxartmaq

افسار را پاره کردن                      Cilovu qırmaq

            هفت قلم آرایش کردن     Yeddi yerdən bəzək vurmaq

          کاسۀ چه کنم چه نکنم در دست داشتن    Başını itirmək

            چشم و چراغ بودن     Gözünün işığı olmaq

             قافیه را باختن     Səhv buraxmaq

سر به گریبان خود فرو بردن          Fikrə getmək

2. İnsanların bir-birinə və ətraf mühitə münasibəti ünsiyyəti haqqında olan feli frazeoloji birləşmələr:

همه را به یک چوب راندن       Pislə yaxşıya fərq qoymamaq

تنها به قاضی (دارو) رفتن       Birtərəfli mühakimə yürütmək

(به) سر کسی شیره مالیدن        Başını piyləmək

کلاه (بر، به) سر کسی گذاشتن      Gözünə kül üfürmək

به خاک سیاه نشاندن کسی را     Qara günə qoymaq

از گردۀ کسی بار کشیدن          Işlədib canını almaq

دل به کار ندادن                 Işə can yandırmamaq

    کمر همت بر میان بستن       Qeyrətə gəlmək

دندان (طمع) تیز کردن برای چیز        Dişlərini itiləmək

آویزۀ گوش کردن        Qulağında sırğa etmək

لای سبیل گذاشتن چیزی را            Qulaq ardına vurmaq

دست از چیزی شستن                  Əlini üzmək

3. Hiss, həyəcan, emosional vəziyyətlə əlaqədar olan feli frazeoloji birləşmələr:

مغز خر خوردن    Quşbeyin olmaq

مثل سگ پاچۀ همه را گرفتن   It kimi qapmaq

دل شیر داشتن      Şir ürəyi yemək

مثل اسفند بر (روی) آتش سوختن    Həyəcandan alışıb yanmaq

 در پوست خود نگنجیدن        Sevincindən yerə-göyə sığmamaq

سر کلافه را گم کردن         Kələfin ucunu itirmək

سر در نیاوردن             Baş çıxarmamaq

 مزۀ دهان کسی را داشتن       Məqsədini başa düşmək, fikrini duymaq

بو بردن   Burnuna iy dəymək

دندان کسی را شمردن           Cikini-bikini öyrənmək

رگ خواب کسی را به دست آوردن      Damarını tutmaq

با پنبه سر کسی را بریدن                             Pambıqla baş kəsmək

توی جلد کسی افتادن             Təsir altına düşmək

  نبض کسی را به دست آوردن     Qılığına girmək

گردن نهادن              Tabe olmaq

زانو (بر، به زمین) زدن        Boyun əymək

گوش به فرمان کسی بودن         Əmr qulu olmaq

به ساز کسی رقصیدن            Başqasının çaldığına oynamaq

 مثل موم نرم در دست کسی بودن     Kiminsə əlində mum kimi olmaq

دست و پنجه نرم کردن با کسی، چیزی       Qollarını çırmalamaq

    دست یافتن بر کسی           Ələ keçirtmək

دست کسی را از پشت بستن         Əl-qolunu bağlamaq

ضرب شست (دست) کسی را چشیدن    Yumruğunun gücünü dadmaq

از رو بردن کسی را       Üzdən salmaq

از رو رفتن           Utanmaq

میدان را خالی دیدن     Meydanı boş görmək

از میدان (به) در رفتن     Meydandan qaçmaq

به یک پخ از میدان در رفتن       Kölgəsindən qorxmaq

  دکان پهلوی دکان کسی باز کردن       Çörəyinə bais olmaq

روی دست کسی برخاستن (بلند شدن)      Kiminsə başının üstündən hoppanmaq

Müasir fars dilində ancaq bir anlayışı ifadə edən feli frazeoloji birləşmələrlə yanaşı bir neçə mənanı bildirən birləşmələr də vardır. Çoxmənalı feli frazeoloji birləşmələr əksər hallarda iki mənanı ifadə edir. Məsələn:

آب به آب شدن

1)             Havasını dəyişmək

باید مسافرتی بکنم و قدری آب به آب بشوم بلکه از این خستگی روحی نجات یابم (فرهنگ امیرقلی امینی). 

2)             Ölmək

من فردا میرم مریضخونه می خوابم، شاید زیر عمل آب به آب شدم (صادق هدایت).                              Bəzən coxmənalı birləşmələr üç və daha artıq mənanı da ifadə edə bilir:زانو (بر، به زمین) زدن                                                          

1)               Diz çökmək

میر عماد در دورۀ جوانی برای تکمیل خط و کسب فضل و کمال و معرفت مسافرت های دور و دراز نمود و در نزد استادان بزرگ خط ... مدت ها زانو به زمین زد (جمال زاده).

2)             Özünü alçaltmaq

... در راه یکوجب خاک شش دانگ ملک... صد بار در محضر شرع و عرف به فروتنی زانو بر زمین زده قبول هر گونه اهانتی را می نمایند (جمال زاده).                                                                             3)Təslim olmaq

من تسلیم شدم... منی که جز کار اداری و استاد چیز دیگری در سر ندارم ، من در مقابل این زن ناشناس زانو زدم (بزرگ علوی).                                                                

Bir sıra feli frazeoloji birləşmələrin ifadə etdiyi məna eynilə qalmaqla leksik tərkibi, komponentləri arasındakı sintaktik əlaqənin səciyyəsi və bəzi başqa əlamətləri etibarilə bir-birindən bu və ya digər şəkildə fərqlənən iki, üç və hətta daha çox forması mövcuddur. Məsələn:

داغ شکم از داغ عزیزان بدتر است                                         

داغ شکم کم از داغ فرزند نیست                                             

Qarın qardaşdan irəlidir.

پا در هوا (سخن) گفتن (حرف زدن)                                       

Boşboğazlıq etmək

بالای حرفش حرفی نیست                                                                 

حرفی بالای حرفش نیست                                                                 

              Son söz onundur

Eyni mənanı ifadə etmək üçün frazeoloji vahidin müəyyən dəyişikliyə uğrayaraq eyni mənanı ifadə etməsi əsasında yaranan birləşmələrə frazeoloji variantlar deyilir. Müasir fars dilində feli frazeoloji vahidləri aşağıdakı qruplara ayırmaq olar: 1.Leksik variantlar. 2.Leksik-qrammatik variantlar. 3.Qrammatik variantlar.  4. Fonetik variantlar. 5. Orfoqrafik variantlar. 6.Qarışıq tipli variantlar.

  1. Leksik variantlar. Leksik variantlarda sözlərin biri və ya ikisi fərqli səciyyə daşıyır, qalan komponentlər isə ortaq olur.

آبروی خود را ریختن (بردن)        Abırdan salmaq

در آسمان جستن و در زمین یافتن (پیدا کردن)      Göydə axtarıb yerdə tapmaq

      آتش از چشمش پرید (جست)Gözlərindən od çıxmaq

         خون دل (جگر) خوردÜrəyində qara qanlar axmaq

   باد در بینی (دماغ، خیشوم) انداختنBurnunu dik tutmaq

   یک لحظه (یک بار، یک روز) بخر ز آنچه فروشی همه سال Özünə rəva bilmədiyini başqasına arzulama             

     دود از سرش (کله اش، مغزش، نهادش) بلند شد (برخاست)     Başından tüstü çıxdı

2.Leksik-qrammatik variantlar. Leksik-qrammatik variantlarda feli frazeoloji birləşmənin komponentləri həm leksik, həm də qrammatik cəhətdən fərqlənir.

(اگر) کاه از خودت نیست کاهدان که از خودت است

Saman özgənindir, samanlıq ki sənindir

هنوز) دهانش بوی شیر می دهد    )

Ağzından süd iyi gəlir

 دست از سر (کچل) من بردار                

                  Məndən əl götür

از هر چمنی گلی (پختن)                     

              Hər ağacdan bir yarpaq

3.Qrammatik variantlar. Eyni leksik vahidlərdən düzələn, eyni mənaya malik olan, lakin isim komponentinin qrammatik forması ilə fərqlənən variantlara qrammatik variantlar deyilir

      به (بر) باد دادن  Yelə vermək

     آب توبه روی (به) سر ریختن  Tövbə etdirmək

     آبمان در (توی، از، به) یک جوی نمی رود Ulduzu barşmamaq

      چشمت (چشمش، چشمم) چهار تا شود Gözünü dörd aç

          خدا عمرت (عمرش، عمرتان) بدهد Allah ömür versin

     سر جایم خشک زد (سر جایش خشکش زد)Yerində qurudu

      مو (مویی) را طناب کردن  Milçəkdən fil düzəltmək

4.Fonetik variantlar.

           پا (پای) در کفش کسی کردن Kiminsə işinə qarışmaq

       مو (موی) را از ماست می کشدKərə yağından tük çəkmək

            یخه (یقه) کسی را گرفتن Yaxasına yapışmaq

      چاه (چه) مکن بهر کسی، اول خودت دوم کسیBaşqasına quyu qazan özü düşər

5.Orfoqrafik variantlar.

       حرف صد تا یک غاز (قاز)    Boş danışmaq

6.Qarışıq tipli variantlar.Bəzən feli frazeoloji variantlarda leksik, qrammatik və s. variantlar qarışıq şəkildə təzahür edir.      (دست) خدا همراهت (همراهتان) Allah amanında

     آب باریکی (در، به جوی) داشتن Bir parça çörəyi olmaq

Gördüyümüz kimi, müasir fars dilinin frazeoloji sistemi feli frazeoloji birləşmələrlə son dərəcə zəngindir. Ilk baxışdan çox oxşar olan frazeoloji sinonimlərə frazeoloji variantları ayırmaq üçün bəzi mühüm cəhətləri nəzərə almaq lazımdır:

1.Frazeoloji variantlar leksik, leksik-qrammatik cəhətdən deformasiya nəticəsində meydana çıxır.

2.Frazeoloji varianatlar mütləq ortaq komponentə və ya komponentlərə malik olmalıdır.

3.Frazeoloji variantlar eyni mənaya malik olmalıdır.

4.Frazeoloji variantlar bir-birini əvəz edə bilərək mətnin məzmununa xələl gətirməməlidir.

Ədəbiyyat

1.Виноградов В.В. Об основных типах фразеологических единиц в русском языке. М.-Л.,1974.

2.Жуков В.П. Семантика  фразеологических оборотов. М., 1978.

3.Ожегов С.И. О структуре фразеологии. М.,1957.

4.Пейсиков Л.С. Лексикология современного персидского языка. М., 1975.

5.Рубинчик Ю.А. Основы фразеологии персидского языка. М., 2001.

6.Shaki M. Principles of Persian Bound Phraseology. Prague, 1967.

7. امیر قلی امینی، فرهنگ عوام یا تفسیر امثال و اصطلاحات زبان پارسی، تهران، ۱۳۳۹

8. احمد ابریشمی، فرهنگ مثلهای فارسی با معادلهای انگلیسی و فرانسه، تهران، ۱۳۷۳

Açar sözlər: frazeologiya, sabit birləşmələr, alınmalar, frazeoloji birləşmələr, söz birləşməsi,  atalar sözləri

Ключевые слова: фразеология, устойчивые выражения, заимствование, фразеологические сочетания.

Key words: fixed expressions, phraseological combinations, proverbs, phraseology, i.

 

Семантические особенности глагольных фразеологических сочетаний в современном персидском языке

РЕЗЮМЕ

Согласно статье, основой фразеологии современного персидского языка яв­ля­ются глагольные фразеологические словосочетания. Обладающие преиму­щест­венным количеством по сравнению с простыми глаголами, сложные глаголы способны передавать самые разнообразные мысли и идеи четким образом. Гла­гольные фразеологические сочетания очень разнообразны по своим струк­турно-семантическими особенностями. Глагольные фразеологи­ческие слово­соче­тания редко состоят из двух, а в большинстве из трех и больше компо­нентов. В статье также указывается, что нужно различить тонкую грань между очень похожими между собой фразеологическими синонимами и фразеологии­ческими вариантами.

Semantic features of verbal phraseological combinations in modern Persian language

SUMMARY

           According to the article the foundation of modern Persian languace and phraseology of the verb is the phraseology compounds. Thus a relatively simple language the prevailing compaund verbs are verbs used so rich that they deliver through the different ideas and concepts below. Phraseology verb meaning of the words that form them into compounds and other properties to the degree of convergence is also very diverse. Due to its composition of two more instances of verbal phraseology compounds rarely is composed of three or more components. The article also noted that at first glance to distinguish between things that are very similar phraseology phraseology synonyms need to consider some important points.

Rəyci: dos. M.Məmmədova


Aidə Şəbiyeva

İNGİLİS VƏ AZƏRBAYCAN DİLLƏRİNDƏ ƏMR CÜMLƏSİ

      Giriş

  Sintaksisin öyrəndiyi, tədqiq etdiyi əsas sahə söz birləşmələri və sintaktik əlaqələr də daxil olmaqla cümlə, onun quruluşu, təsnifi, tərkibi və növlərindən ibarətdir. Məhz buna görə də dilçilikdə cümlə, sintaksisin əsas və mərkəzi sintaktik vahidi hesab olunur. Dilin nitq zəncirində səs, heca, söz, söz birləşmələri kimi, cümlə də mühüm əhəmiyyət kəsb edir və özündən əvvəlki nitq vahidlərinin birləşməsi, müxtəlif yol və vasitələrlə əlaqələnməsi əsasında formalaşıb əmələ gəlir.

        Dilçilikdə cümləyə müxtəlif, çoxsaylı təriflər verilmişdir. Lakin onların heç biri cümlə anlayışını tam əhatə və ifadə edə bilmədiyindən bu və ya digər cəhətdən qüsurlu sayılmışdır, biri digərini inkar etmişdir. Məsələn, F.İ.Buslayevə görə, sözlə ifadə olunmuş hökm cümlədir. N.K.Dimitriyevə görə isə, “cümlə elə sözlər qrupudur ki, bu qrup müəyyən bitmiş fikri ifadə edir və bu fikirdən hər hansı bir real nəticə çıxarmağa imkan verir.  Bir qrup dilçilər isə cümlənin qrammatik kateqoriya olduğunu nəzərə alıb, cümləyə semantic və quruluş cəhətdən yanaşırlar. Məsələn, Y.M.Qolkina – Fedoruk bu münasibətlə yazır ki, “cümlə başqalarına məlumavermək məqsədi ilə, fikrin, hissin və arzunun qrammatik cəhətdən formalaşmış sözlə ifadəsi olan bütöv bir vahiddir”.   1

    Cümlə təsnifatında əsas götürülən prinsiplərdən biri də, cümlənin məqsəd və intonasiyaya görənövlərinin müəyyən edilməsidir. Dilçilikdə cümlənin bu bölgü

əsasında təsnifi “funksional təsnif” adlandırılır. Nitqimizdə olan ayrı-ayrı cümlələr müxtəlif məqsədlərlə işlədilir və şifahi dildə məqsəddən asılı olaraq ona uyğun intonasiya formalaşır. Məqsəd və intonasiya bir-birilə üzvü sürətdə vəhdət təşkil edir, birinin varlığı digərinin varlığını zəruri edir, biri digərinin işlənməsi üçünzəmin yaradır. Bəzi hallarda cümlənin bu şəkildə təsnifatı zamanı intonasiya əsas götürülür, məqsəddən isə danışılmır. Halbuki intonasiya məqsəddən asılı olaraq əmələ gəlir, müvafiq hissləri ifadə edir, hissi-emosional münasibət bildirir. Məsələn: Ələddinhələ də tüfəngin tətiyində olan barmağını araladı(İ.Şıxlı);

Azərbaycan Turizm və Menecment Universiteti

aida.sabiyeva@mail.ru     

Müasir Azərbaycan dilində cümlənin məqsəd və intonasiyaya görə aşağıdakı 4 növü vardır:

1) Nəqli cümlə

2) Sual cümləsi

3) Əmr cümləsi

4) Nida cümləsi 1

    1. Əmr cümləsi.

            Əmr cümləsi də, cümlənin məqsəd və intonasiyaya görə növlərindən biri olub, əmr, xahiş, arzu, istək, çağırış, məhəbbət, təkid, qəzəb, tələb və s. kimi mənalar ifadə edir. Məsələn:Ovuc-ovuc qızıl ud, varlan, varlan kirkirə. (M.Hüseynzadə),Mən istəyirəm, güllər açsın, güllələr açılmasın. (R.Rza),. Əmr cümləsi – əmr, xahiş, təkid, tələb, məsləhət, nəsihət, çağırış və s. bildirən cümlələrə deyilir. Cümlənin bu növü danışan şəxsin fikirlərini, arzu və istəyini, işə, hərəkətə münasibətini müxtəlif çalarda ifadə edir; məs.: İlahi, yandıq! Yaratdıqlarına rəhmin gəlsin! (Ə.Haqverdiyev) Çəkil get, dinməz otur yerində. Get öz mənzilində otur. Get, bala, ağlını başına cəm elə və otur yerində. (Ə.Haqverdiyev)

     Göründüyü kimi, bu cür cümlələrdə əksərən xitabların iştirakı vacib olur.  Şübhəsiz, əmr cümləsini formalaşdıran əsas vasitə intonasiyadır. Lakin burada digər vasitələrin – felin əmr formasının, əmr ədatlarının və əmr hökmündə işlədilən digər fel formalarının da rolu vardır. 2

Tərifdən də göründüyü kimi əmr cümləsi müxtəlifsemantik çalar yarada bilir. Ümumiyyətlə, əmr cümlələri felin əmr şəklinin ifadə etdiyi bütün mənaları ifadə edə bilir və əmr anlayışı nisbi xarakter daşıyır. Məsələn, I şəxsin tək və cəm olmasından asılı olmayaraq bu və ya digər şəxs özünə əmr edə bilməz. Buradakı əmr anlayışı işin təkidliyini, zəruriliyini, vacibliyini, çağırış, təkidlik, məsuliyyət, səfərbərlik, arzu, istək mənalarından biri kimi başa düşülməlidir.3Əmr cümləsinin xəbəri daha çox felin əmr şəkli ilə ifadə olunsa da, yazılı və  şifahi nitqdə felin vacib, arzu şəkilləri ilə də ifadə olunan cümlələrə rast gəlmək mümkündür. Məsələn: Qayaları sökün,sökün! Sement verin, beton tökün! (S.Vurğun

 

 

Əmr cümlələrinin xəbəri əksərən felin əmr formasında olur; məs.: Çalış artıq söz danışma, Müşərrəf. Sualıma cavab ver. (İ.Hüseynov)

      Digər fe"l formalarının əmr çalarında işlənməsi ilə də əmr cümlələri yaranır; məs.: Əmiyin evinə getməməlisən sən. Yaxşı olar ki, burdan birbaş gedəsən bizim Məsimgilə. Amma, dediyim kimi, əvvəlcə Məsimgilə gedəsən gərək. Dözümlü olmalısan bu gün. Çox dözümlü! (İ.Hüseynov)

    Əmr cümləsi fe"lin əmr forması ilə əmr ədatlarının birgə işlənməsi yolu ilə daha çox formalaşır: Qoy qızların üzü gün kimi gülsün, Kişinin üzündən mərdlik tökülsün. (S.Vurğun)Əmr cümlələri məsdərlərin köməyi ilə də formalaşır; məs.: Qaçaqmalçıları həbs etmək! Heç kəsi sərhədi keçməyə qoymamaq!

     Xəbər əmr formasının birinci şəxs təkində olduqda əmr cümlələri daha çox arzu, istək bildirir; məs: - Nə gəzirsən burda?.. Yəni sən belə hesab eləyirsən ki, təzədən əmi olacaqsan ona?- Olacam, Qurban. Gəlmişəm evə aparım. Xahiş eləyirəm, qarışma. (İ.Hüseynov) Gedim bir az da dincəlim.

    Əmr cümləsinin ifadə etiyi məna mətn daxilində daha aydın başa düşülür. Gəlmişəm evə aparım – cümləsinin asılı komponentindən – budaq cümləsindən (evə aparım) danışanın üzüntülü, yalvarış çalarlı istəyi, arzusu hiss olunur. Xəbəri əmr formasının birinci şəxs cəmində olan cümlələrdə təklif, arzu, istək, məsləhət, çağırış, səfərbərlik mənaları daha çox nəzərə çarpır:

Gedək, dostlar, gedək hey axın-axın,

Düşməni Təbrizə qoymayaq yaxın! (S.Rüstəm)

Xəbəri əmr formasının II şəxs təkində olan cümlələrin məna çalarları daha zəngindir. Həqiqi əmr, təkid, tələb mənası bu cür cümlələrdə daha çox müşahidə edilir. Məntiqi cəhətdən də doğrudur ki, danışan şəxs özü özünə və ya özü də daxil olmaqla birinci şəxsin cəmini təmsil edənlərə və ya haqqında danışılanlara deyil, bilavasitə qarşıdakına, dinləyənə tə"kid və tələblə müraciət edir; Bu hal, şübhəsiz, dövlətçilik, idarəçilik siyasəti ilə bağlı olduğu kimi, müxtəlif hadisələrlə, insanların şəxsi münasibətləri, mənəvi-psixoloji keyfiyyətləri ilə də bağlıdır; məs.: Belə getmə! Aman günüdü, belə getmə, dərdin alım! Bədbəxt eləmə məni, belə getmə... Əmini də, özünü də, bizi də qana salma, dərdin alım, aman günüdü! Çıx get Bakıya, dərdin alım, çıx get! (İ.Hüseynov)

     Ayrı-ayrı şəxslər üzrə əmr cümlələrinin məna incəlikləri zəngin olsa da, xəbər I şəxs tək və cəmdə olduqda arzu, istək, çağırış, II şəxs tək və cəmdə olduqda əmr, təkid, III şəxsdə məsləhət, nəsihət, təklif mənaları daha aydın nəzərə çarpır. Əmr cümlələrində əmr, təkid, tələb mənaları olduqda cümlə nisbətən yüksək tonla, xahiş, məsləhət, nəsihət mənaları olduqda aşağı tonla tələffüz edilir.4

2.İngilis və Azərbaycan dillərində əmr cumləsi

Azərbaycan və ingilis dillərində felin əmr şəkillərini müqayisə etsək, onlar arasında oxşar, ümumi cəhətlərlə yanaşı, bəzi mühüm fərqlərin də olduğunu görərik. Hər şeydən əvvəl, nəzərə çarpan odur ki, bu dillərdə əmr şəkli üçün bazis forma Azərbaycan dilində məsdərin kökü, ingilis dilində isə (xalis) məsdər forması ilə üst-üstə düşür. Bu dillərdə əmr şəkli ilə ifadə olunan mənanın zənginliyi də qeyd olunan oxşarlıqlar sırasına daxildir.

 İngilis və Azərbaycan dillərində felin əmr şəkilləri arasında oxşarlıq üçüncü şəxsin təki ilə məhdudlaşır. Azərbaycan dilində ikinci şəxsin cəmi və birinci, üçüncü şəxslərin tək və cəmi üçün formal cəhətdən fərqlənən şəkilçilər vardır. Belə bir vəziyyət sintaktik konstruksiyalarda şəxs əvəzliklərinin işlənməsinə müəyyən sərbəstlik verir. Azərbaycan və ingilis dillərində imperativ modallıq bir çox çalarlar nümayiş etdirir. Bunları konkret misallar əsasında nəzərdən keçirək. 5

 Felin əmr şəkli icrası əmr edilən, təmin edilməli olan hərəkəti bildirir. Məsələn: After a while, Whenever there was pressure, or a difficult repair cob, the word went out: get Coe Patroni! 6 “Bir qədər keçəndən sonra harda sınıqlıq, ya təmir işləri olsaydı, dərhal deyirdilər: -Cou Pətronini tapın!”7 [Bir qədər sonra nə vaxt ki, nə isə sındı, yaxud çətin təmir işi düşdü, o saat deyirdilər: -Cou Pətronini tapın!].

  Felin əmr şəklinin əmretmə məqamında işlənməsini ümumi kontekstdən, müşayətedici sözlərdən, felin inkar formasında işlənməsindən də bilmək olur. Get all that crap out of here! 8“Yığışdırın bütün zir-zibilinizi burdan!”9[Bütün bu zir-zibilinizi burdan götürün (çıxarın)].

  1. Felin əmr şəkli icrası müəyyən şərtlə bağlı olan hərəkəti bildirir.

 If you want to lose some airplanes in flight, throw me out of here.

If you don’t, sit down and listen10“Əgər Siz bəzi təyyarələrin uçuş vaxtı partlamasını istəyirsinizsə, məni bayıra ata bilərsiniz. Əgər istəmirsinizsə, onda oturun və qulaq asın”11[Siz bəzi təyyarələri havada (uçuşda) itirmək istəyirsinizsə, məni buradan bayıra atın; istəmirsinizsə, (aşağı) oturun və qulaq asın (eşidin, dinləyin)].

 Tərcümələrin bir-birilə və oricinalla müqayisəsi aşağıdakıları söyləməyə imkan verir. İngiliscə mətndə ikinci şəxsin təkinə müraciət olunur. Həmin şəxs bu dildə ikinci şəxsin təki və cəmi üçün ümumi (müştərək) olan you əvəzliyi ilə ifadə olunmuşdur. Azərbaycan dilindəki mətndə belə bir qeyri-müəyyənlik yoxdur: burada ikinci şəxsin  cəminə aid olan siz əvəzliyi nəzakət məqamında ikinci şəxsin cəminə aid edilmişdir.

 Tərcümələr arasında fərq throw me out of here ifadəsinin necə verilməsi ilə bağlıdır: “məni bayıra ata bilərsiniz” və “məni buradan bayıra atın”. Birincidə of here ifadəsi əksini tapmayıb. Ancaq məhz həmin buraxılmış ünsürlər belə bir tərcüməni qeyri-mümkün edir. Belə bir tərcümə əmr cümləsi şəklində olmaması bir yana, qeyzlənmiş şəxsin (danışanın) əhval-ruhiyyəsinə də uyğun deyil.

 Listen, son, you’ll never move that rig with one tow truck!12“Qulaq as, bala, bircə yedəklə bu leşi buradan heç vaxt tərpədə bilməzsən!”13[Eşit, qulaq as, oğlum, sən bir dənə burazla o cəmdəyi (leşi) heç vaxt yerindən tərpədə bilməyəcəksən!].

Burada əmr şəklinin işlənməsinin daha maraqlı xüsusiyyəti ilə qarşılaşırıq. Listen feli ikinci şəxsin təkinə aiddir. Funksional baxımdan o, you əvəziyinə tuşlanmışdır. Mətndə onun əvəzinə son sözü işlənir. Azərbaycanca mətbu tərcümədə o, bala sözü ilə verilmişdir. Onu oğlan, oğlum sözləri ilə də vermək olardı.

Həmin mətndə listen feli əmr yox, xəbərdarlıq funksiyası daşıyır. O, müraciət olunan şəxsi bir qədər sonra eşidəcəyi hökmü qavramaq üçün səfərbər edir, onun diqqətini həmin mətləb üzərində cəmləşdirir. Bu, felin əmr şəklinin müstəqil modal çalarlarından olub, ayrıca nəzərdən keçirilməlidir.

Felin əmr şəklinin xəbərdarlıq məqamında işlənməsi. “Drive carefully out there”, she cautioned, “Don’t get in the way of any airplanes!”14“Qız qayğıkeşliklə dilləndi: “ Çöldə maşını ehtiyatla sür. Təyyarə yollarına-zada çıxma” 15 [Ehtiyatla sürüb çıx, - o (qız) xəbərdarlıq elədi, - gözlə təyyarənin yoluna (qabağına) çıxma].16 Orijinalda ikinci şəxsə müraciət edilməsi morfoloci cəhətdən açıq-aşkar ifadə olunmuşdur. Cümlənin xəbərdarlıq məqamında işlənməsi onun birinci tərkib hissəsində carefully sözünün, ikinci tərkib hissəsində felin inkarda işlənməsi, bundan əlavə, “She cautioned” ara cüm­ləsi ilə nişanlanmışdır. Azərbaycan dilində həmin vasitələr adekvat ifadəsini tapmışdır. Yalnız bir fərqlə ki, felin inkarı sintetik üsulla ifadə olunmuşdur. İkinci tərcümədə gözlə ədatının işlənməsi xəbərdarlıq modal mənasını bir qədər də qüvvətləndirir.

  1. Felin əmr şəkli göstəriş, sərəncam vermə məqamında. Həmin modal çalar onunla səciyyələnir ki, burada təkcə hansı isə hərəkətin icra edilməsi əmr olunmur, onun icrasının yolu, üsulu da qeyd olunur. Məsələn:

“Pan Am fifty-four, stand by!” The briefest pause, then the controller’s voice again: “Cessna seven three metro from ground control. Enter the next right intersection, hold ant led Pan American pass you”17“Pən Əmerikə” – əlli dörd, saxla, - ikinci fasilədən sonra yenə dispetçerin səsi [gəldi]; - “Kesna yetmiş üç”, danışan yerüstü nəzarət dispetçeridir. Qarşıdakı ilk kəsişmədə sağa dönüb gözləyin, qoy, “Pən Əmerikə” şirkətinin təyyarəsi Sizi keçsin!”18[“Pən Əmerikə” – əlli dörd, hazır ol” - az fasilədən sonra yenə nəzarətçinin səsi [gəldi]: - “Kesna” - yeddi-üç, nəzarət dispetçeridir. Ən yaxın sağ kəsiyə daxil ol, dayan və qoy, Pən Əmerikən səni (Sizi) ötüb keçsin].

Burada bizim üçün yeni olan let ədatının işlənməsidir. Bu, ingilis dilində əmr məzmununun ifadə vasitələrindən biridir. Burada o, üçüncü şəxsin təkinə aid olan pass felinin nitqə daxil edilməsi üçün işlənmişdir.

Mətbu tərcümədə let sözü haqlı olaraq qoy ədatı ilə verilmişdir. Bu ədat Azərbaycan dilində birinci və üçüncü şəxslərə aid olan əmr şəkli forması ilə geniş surətdə işlənir. Müq.et: Qoy, gülüm gəlsin, ay nənə. Qoy, yarım gəlsin, ay nənə! (Xalq mahnısı).

Let ədatının işlənməsinə aid bir misal: “Let’s go to my car!” he told the Aereo Mexican foreman 19 “Mel “Aero Meksikən” şirkətinin baş texnikinə dedi: -Gedək mənim maşınımla!” 20 [Gəl – yaxud: gəlsənə mənim maşınımla gedək, - o, “Aeromeksikən”in baş texnikinə dedi].

Burada istər let sözü, istərsə də go feli birinci şəxsin cəminə aiddir. Amma mətndə o, faktiki olaraq ikinci şəxsin təkinə müraciətlə deyilir. Həmin kontekstdə ona Azərbaycan dilində gəl(sənə) ədatı müvafiq gəlir.

    4.  Felin əmr şəkli icbar, vadaretmə məqamında. Go ahead, Pan Am, you great  big bully! 21“Keç get, “Pən Əmerikə”, öküzün biri” 22(AHA. a, 40). Azərbaycan dilində bəzi fellərin əmr şəkli qoşa leksemlərin işlənməsi yolu ilə verilir: çıx-get və s. Go feli mətbu tərcümədə məhz bu cür verilmişdir: keç get. Amma onu başqa cür də vermək mümkündür: irəli! (go ahead elə belə deməkdir). Bu cür tərcümədə əmr şəkli işlənməsə də, əmr modallığı oricinala uyğun şəkildədi

 

ƏDƏBİYYAT

  1. İlkin  Əsgər , Cümlə tədrisinin aktual Problemləri, Elm və Təhsil, Bakı-2015 səh-8
  2. .https://az.wikipedia.orq/wiki/Əmr cumləsi/, Qəzənfər Kazımov, Müasir Azərbaycan dili, Sintaksis. Bakı-2000    
  3. İlkin  Əsgər , Cümlə tədrisinin aktual Problemləri, Elm və Təhsil, Bakı-2015 səh-28
  4. https://az.wikipedia.orq/wiki/Əmr cumləsi/, Qəzənfər Kazımov, Müasir Azərbaycan dili, Sintaksis. Bakı-2000
  5. Fikret cahangirov İNGİLİS VƏ AZƏRBAYCAN DİLLƏRİNDƏ MODALLIĞIN STRUKTUR-SEMANTİK TƏDQİQİ (Müqayisəli tipoloji tədqiqat) Bakı-2005  Səh164   
  6. HaileyA.Airport. New York, Doubleday and Company, 1968,AHA, 35
  7. AHA. a, 34
  8. AHA, 111
  9. AHA, a  102
  10. AHA, 35
  11. AHA, a  35
  12. AHA, 38
  13. AHA, a 37
  14. AHA, 34
  15. AHA, a  33
  16. Fikret cahangirov İNGİLİS VƏ AZƏRBAYCAN DİLLƏRİNDƏ MODALLIĞIN STRUKTUR-SEMANTİK TƏDQİQİ (Müqayisəli tipoloji tədqiqat) Bakı-2005  Səh166
  17. AHA, 40
  18. AHA, a 39
  19. AHA, 44
  20. AHA, a 43
  21. AHA, 40
  22. AHA, a 40

Xülasə

Azərbaycan və ingilis dillərində felin əmr şəkillərini müqayisə etsək, onlar arasında oxşar, ümumi cəhətlərlə yanaşı, bəzi mühüm fərqlərin də olduğunu görərik. Hər şeydən əvvəl, nəzərə çarpan odur ki, bu dillərdə əmr şəkli üçün bazis forma Azərbaycan dilində məsdərin kökü, ingilis dilində isə (xalis) məsdər forması ilə üst-üstə düşür. Bu dillərdə əmr şəkli ilə ifadə olunan mənanın zənginliyi də qeyd olunan oxşarlıqlar sırasına daxildir.

 İngilis və Azərbaycan dillərində felin əmr şəkilləri arasında oxşarlıq üçüncü şəxsin təki ilə məhdudlaşır. Azərbaycan dilində ikinci şəxsin cəmi və birinci, üçüncü şəxslərin tək və cəmi üçün formal cəhətdən fərqlənən şəkilçilər vardır. Belə bir vəziyyət sintaktik konstruksiyalarda (cümlələrdə) şəxs əvəzliklərinin işlənməsinə müəyyən sərbəstlik verir

 Açar sözlər:Cümlə, cümlənin növləri, əmr  cümlələri, felin əmr şəkli, xəbərin əmr forması

 

Резюме

Императивные предложения входят в систему побудительности и являются средством ее выражения. Проводимое в данной работе сопоставление английских императивных конструкций с азербайджанскими подтверждает, что данная категория является общей для обоих языков и во многих отношениях совпадает, но в составе морфологического строения имеются некоторые существенные расхождения, обусловленные в основном тем, что в азербайджзанском языке по сравнению о английскимярко выражены черта англютинативного строя.

Ключевые слова:Императивные предложения, значения императива,

императивные конструкции, сопоставлении еимперативных конструкций

 

Summary

In linguistics, sentence function refers to a speaker's purpose in uttering a specific sentence, phrase, or clause. An imperative sentence gives anything from a command or order, to a request, direction, or instruction. Imperative sentences are more intentional than exclamatory sentences and do require an audience; as their aim is to get the person(s) being addressed either to do or to not do something. And although this function usually deals with the immediate temporal vicinity, its scope can be extended, i.e. you can order somebody to move out as soon as you find yourself a job. The negative imperative can also be called the prohibitive and the inclusive plural imperative, the hortative. It is debatable whether the imperative is only truly possible in the second person. The vocative case of nouns can be said to indicate the imperative as well since it does not seek information, but rather a reaction from the one being addressed. An imperative can end in either a period or an exclamation point depending on delivery.

Key words:Sentence,   types of sentence,  imperative sentences,  imperative form of predicative

 

Rəyçi: dos.Məmmədova Əzizə


Umudova Məhbubə

İNGİLİS VƏ AZƏRBAYCAN DİLLƏRİNDƏ FEİLİN TƏSRİFLƏNMƏYƏN FORMALARI

Qrammatik təbiətinə görə digər nitq hissələrindən əsaslı şəkildə fərqli olan feil başqa nitq hissələrindən heç də təcrid olunmur, bu və ya digər vasitələrlə bütün nitq hissələri ilə bağlanır. Bu isə felin daxilində feilə məxsus olan xüsusiyyətlərlə yanaşı, felin təsriflənməyən formalarına məxsus cəhətlərində meydana çıxmasına səbəb olur. Feilə məxsus ən qabarıq xüsusiyyətlərdən biri onun təsriflənməsidir. Təsriflənən formalar feilə məxsus əsas xüsusiyyətlərin müəyyən qismini özündə cəmləşdirir. Lakin feillərdə elə xüsusiyyətlərdə vardır ki, bunlar təsriflənməyən formalarla ifadə edilir. İlk baxışda bir-birinə zidd görünən iki forma - təsriflənən və təsriflənməyən formalar dialektik vəhdətdədir, felin ayrılmaz əlamətləridir.

Dilçilik ədəbiyyatında felin təsriflənməyən formaları ilə əlaqədar «неличная форма глагола» və yaxud «неспрягаемое формы глагола» terminləriişlənir. Azərbaycan dilçiliyində «неличная форма» termini bəzən səhv olaraq “şəxssiz forma” kimi işlənmişdir. Halbuki, «неличная форма» “şəxssiz forma” deyildir. “Şəxssiz forma”«безличная форма» termininin qarşılığıdır. Bu termin cümlə ilə bağlıdır–«безличное предложения».Gör- kəmli Azərbaycan dilçisi V.Əliyevisə «неличная форма» əvəzinə “şəxslənməyən forma” terminini işlətməyi daha məqsədə uyğun sayır (19. səh. 20).

Dilçilik ədəbiyyatında «неличная форма»termini ilə yanaşı “неспрягаемая формаглагола” termini də işlənir.Bu termin 1957-ci ildə nəşr edilmiş “Dilçilik terminləri lüğəti”ndə təsriflənməyən feil forması kimi verilmişdir (18. səh. 32).

Türkoloji ədəbiyyatda, həmçinin german dilçiliyində felin təsriflənməyən formaları haqqında müxtəlif fikirlər, mülahizələr olmuşdur.Fikir müxtəlifli ayrı-ayrı türk və german dillərinə aid yazılmış əsərlərdə, həmçinin müxtəlif zamanlarda ayrı-ayrı müəlliflər tərəfindən yazılmış əsərlərdə də gözə çarpır.

Ümumiyyətlə, felin təsriflənməyən forması iki kateqoriyanın əlamətlərini, sintaktik vəzifəsini özündə cəmləşdirir.Bu o deməkdir ki, felin təsriflənməyən formaları onların törəndiyi nitq hissəsindən tam uzaqlaşmamış, əlaqəni onunla kəsməmişdir.Lakin ikinci nitq hissəsinin də bütün əlamətlərini qəbul etməmişdir.Bir növ aralıq kateqoriyadır.

Qeyd etmək lazımdır ki, N.A.Baskakov (78), N.K.Dmitriyevin (87) və M.A.Ka­zımbəyin (88) müəllifi olduqları qrammatika kitablarında felin təsriflən­məyən forma­larının təsnifatı, prinsipi haqqında heç bir məlumat verilmir.Yalnız felin təsrif­lən­məyən formalarına daxil olan məsdər, feli sifət və feli bağlama həm diaxronik, həm də sinxronik planda təhlil edilmiş, onların hansı şəkilçilərlə yarandığı göstərilmişdir.

Qaraim, qaraçay-balkar dillərinə aid yazılmış əsərlərdə isə dillər təsriflənən və təsriflənməyən adı altında iki qrupa bölünürlər.Təsriflənməyən formaların şəxsə və zamana görə dəyişilmədiyi qeyd edilir və buraya məsdər, feli sifət və feli bağlama daxil edilir (84. səh. 21-42).

N.Kononovun qrammatikasında isə feillər təsriflənən və təsriflənməyən kimi təsnif edilir.Təsriflənməyən formaya feli sifət və feli bağlama daxil edilir.Məsdər felin çıxış nöqtəsi hesab edilir və qeyi-müəyyən forma adlandırılır (89. səh. 251-255).

Başqırd dillərinə aid yazılmış əsərlərdə təsriflənməyən formalara feli sifət, feli bağlama, məsdər və feli isim daxil edilir (85, səh. 298-323).

Bəzi ədəbiyyatlarda, qeyd etmək lazımdır ki, fellərin təsriflənən və təsrif­lənməyən formaları haqqında təsnifat yoxdur və məsdərdən ayrıca danışılmır.Bundan əlavə, feli bağlama və feli sifət haqqında yalnız ümumi məlumat verilir.

Sözsüz ki, türkoloji ədəbiyyatda təsriflənməyən formalar haqqında bütün əsər­lərin adını çəkməyə ehtiyac yoxdur.Adları çəkilən əsərlər göstərir ki, feilin təsriflənməyən formaları haqqında fikir müxtəlifliyi mövcuddur.Fikir müxtəlifliyi isə ən çox məsdərlə bağlıdır. Bir qrup əsərlərdə əgər məsdər təsriflənməyən forma hesab edilirsə, digərlərində isə təsnifata daxil olmur.Feli sifət ve feli bağlama isə demək olar ki, bütün təsnifatlara daxil edilir.

Azərbaycan dilçiliyində də təsriflənməyən formalar haqqında müxtəlif fikirlər olmuşdur.Bu fikirlər əsasən formaya olan münasibətdən irəli gəlmişdir.

1951-ci ildə nəşr edilmiş “Azərbaycan dilinin qrammatikası” kitabında feili sifətlərlə feildən düzəlmiş sifətlər eyniləşdirilmiş və bunun nəticəsində feili sifətlərdən sifət bəhsində danışılmışdır. Təsriflənməyən feil formaları haqqında heç bir təsnifat vermədən məsdər və feli bağlamalardan ayrı-ayrılıqda, bir-biri ilə heç bir qrammatik yaxınlığı olmayan formalar kimi danışılmışdır (1, səh, 173-197).

1960-cı ildə nəşr edilmiş “Azərbaycan dilinin qrammatikası” kitabında feli sifət, məsdər və feli bağlamadan “feil” bəhsində danışılır.Lakin heç bir təsnifat verilmir. Yalnız məsdərlərdən danışarkən onun zaman, şəxs və kəmiyyət bildirmədiyi göstərilir (2, səh. 210-220).

M.Hüseynzadənin 1973-cü ildə çapdan çıxmış “Müasir Azərbaycan dili” kita­bın­da da heç bir izah və təsnifat verilmədən məsdər, feli isim, feli sifət və feili bağlamalardan danışılır, lakin bunların xarakterik əlamətləri göstərilmir.Yalnız “feil­lərlə əlaqədar formalardan biri də feli bağlama adlanan” sözlərdir kimi ümumi məlu­mat verilir. Bu kitabın yenidən işlənmiş nəşrində isə xüsusi başlıqda feilin təsrif­lənməyən formaları təsnif edilir. Zaman, şəxs və şəkil kateqoriyaları üzrə dəyişib-dəyişməməsinə görə feillər təsriflənən və təsriflənməyən formalar adı ilə iki yerə ayrılır. Bundan əlavə, kitabda felin təsriflənməyən formalarının üç növü göstərilir: feli isim (məsdər), feli sifət və feli bağlama (25. səh. 204-257)

İngilis dilçisi O. Yespersen də felləri şəxsli və şəxssiz deyə iki qrupa ayırır və o, bununla bağlı fikrini əsaslandırmaq üçün iki birləşmə təqdim edir.

  1. The barking dog (hürən it);
  2. The dog barks (it hürür).

Müəllif qeyd edir ki, bu birləşmələrdə məntiqi bağlılıq eyni olsa da, qrammatik cəhətdən xeyli fərqlidirlər”. Belə ki, “the dog barks” birləşməsi bizə tam, bitkin bir informasiya çatdırdığı halda, “the barking dog” birləşməsində bu tamlıq, bitkinlik yoxdur və biz onun davamını, ardını gözləyirik (məsələn, doesn’t bit)” (38, səh. 6-7). Məhz bu əsasda O.Yespersen felləri şəxsli və ya şəxssiz deyə iki qrupa ayırır və şəxssiz formalara feli sifət və məsdəri aid edir.

N.A.Kobrina, E.A.Korneyeva və başqalarının yazdıqları kitabda isə bildirilir ki, “leksik cəhətdən felin təsriflənməyən, yəni şəxssiz forması- təsriflənən şəxsli for­madan fərqlənmir. Qrammatik baxımdan fərq yalnız ondadır ki, felin təsriflənməyən formaları təsriflənən formalarla ifadə edilmiş ikinci dərəcəli hərəkət, prosesi bildirir. Belə ki, təsriflənən formaların şəxs, kəmiyyət, şəkil və zaman kateqoriyaları olduğu halda, təsriflənməyən formaların ancaq növ və tərz kateqoriyaları vardır. (61, səh. 103) Təsriflənməyən formalara isə müəlliflər məsdər (to take), cerund (taking), feli sifət bir (PT) (taking) və feli sifət 2-ni (PII) (taken) aid edilir.

İngilis dilçisi F.K.Palmer felin təsriflənən və təsriflənməyən formaları arasındakı fərqi belə izah edir ki, “təsriflənən formalar yalnız və yalnız felin xüsusiyyətələrinə xasdır və müstəqil cümlələrdə işlənirlər. Ancaq təsriflənməyən formalar isə yalnız təsriflənən formalarla birgə müstəqil cümlələrdə (independent sentences) işlənə bilərlər. Məsələn, biz I take coffee, He takes coffee. I/ He took coffee deyə bildiyimiz halda, I/ He taking coffee. I/He taken coffee demək qeyri-mümkündür. Bundan əlavə, ingilis dilində əgər təsriflənən və təsriflənməyən formalar birgə işlənərsə, yalnız və yalnız birinci gələn təsriflənən forma olur: has been taking;may have taken; keeps wanting to take (67, səh.29-42)

F.K. Palmer ingilis dilində feilin üç təsriflənməyən formasını qeyd edir; məsdər, keçmiş zaman feili sifəti (PII) və “ing” forması.

Yuxarıda adını sadaladığımız müəlliflərdən fərqli olaraq F.K.Palmer cerund və indiki zaman feli sifətini (PF) bir götürərək, onlara “ing forması” adıvermişdir.Qeyd etmək lazımdır ki, əslində cerund ve indiki zaman feli sifeti (PI) bir-birindən əsaslı şəkildə fərqləndiyindən onları bir ad altında vermək düzgün sayılmır.

Y.S.Nesfild isə mübtədadan asılı olan feilləri təsriflənən, məhdud (limited) feillər adlandırır.Məkanın təbiətinə görə mübtəda ilə bağlana bilməyən feilləri isə təsriflənməyən, şəxssiz forma adlandırır. O qeyd edir ki, “the tree fell” cümləsində “fell” ona görə şəxslidir ki, o “tree” sözü ilə məhdudlaşıb. Ancaq “the falling tree” birləşməsində isə “falling” sözünün subyekti yoxdur.

Y.C.Nesfild ingilis dilində üç təsriflənməyən forma ayırd edir: məsdər (I wish to retire), feli sifət (a retired officer) və cerund (I think of retiring) (66. səh. 54-55, 64-65).

“Müasir Azərbaycan dilinin morfologiyası” adlı kitabda qeyd edilir ki, feilin təsriflənməyən formaları şəxs, zaman və kəmiyyətə görə dəyişmir, şəkil kateqo­riyasına aid qrammatik əlamətlər qəbul etmir.Təsriflənməyən fellər yalnız növ və inkarlıq kateqoriyasını qəbul edir.Kitabda təsriflənməyən formalar sırasına feli isim (məsdər), feli sifət və feli bağlama daxil edilib (38, səh. 67).

Gördüyümüz kimi, bir çox dərsliklərdə bəzən məsdərlərlə feli isimlər bir- birinə qarışdırılmışdır.Lakin bunlar bir-birindən tam fərqlidirlər.Feli isim feldən düzəlsə də, felə aid heç bir xüsusiyyəti özündə daşımır, yalnız ismin kateqoriyalarını qəbul edir.Məsdərdə isə həm ismin, həm də felin xüsusiyyətləri var.

B.Xəlilov da qeyd edir ki, felin təsriflənməyən formaları zamana, şəxsə və kəmiyyətə görə dəyişməyən formalardır.Buraya o, məsdər, feli sifət və feli bağlamanı aid edir (28. səh. 250-251).

Bütün yuxarıda deyilənləri belə yekunlaşdırmaq olar ki, felin təsriflənməyən formaları feil sistemində və ümumiyyətlə, dil sistemində  əsas yerlərdən birini tutur. Bu kateqoriyanın təbiətindəki müxtəliflik onlar haqqında bir-birinə zidd fikirlərin meydana gəlməsinə səbəb olmuşdur.Bu günə kimi tam mənada felin təsriflənməyən formalarının yeri müəyyənləşdirilməmiş, onların meyarı dəqiqləşdirilməmişdir.

Feilin təsriflənməyən formalarına yuxarıda göstərildiyi kimi Azərbaycan dilində məsdər, feli sifət və feli bağlama, ingilis dilində isə məsdər, feli sifət və cerund aid edilir.

Müasir ingilis dilində isə felin təsriflənməyən formalarından biri də cerunddur.Cerundun özünəməxsus ayrıca morfoloji şəkli yoxdur. O da indikizaman feli sifəti kimi, felin əsasına –“ing” suffiksi əlavə etməklə düzəldilir. Cerundun həm isim, həm də fel xüsusiyyətləri var. Cerundun aşağıdakı isim xassəsi var:

  1. İsim kimi cerund da cümlədə mübtəda funksiyasında işlənə bilir. Məs:

Doing is better than saying.

  1. İsim kimi cerund da predikativ rolunda gələ bilir: Məs:

Seeing is believing.

  1. Cümlədə tamamlıq ola bilir. Məs;

I looked at the cigar and remembered that I had given up smoking (O.Wilde).

  1. Sözönü ilə işlənə bilir. Bu halda o, cümlədə ya sözönülü tamamlıq,ya da zərflik funksiyası daşıyır. Məs:

You can't make an omelet without breaking eggs.

  1. Cerund yiyəlik əvəzliyi və yaxud yiyəlik halda olan isimlə təyin oluna bilir. Məs:

Cedric had explained to me the reason for Jack's taking a science degree (Braine).

Cerundun feilə xas xüsusiyvətləri isə aşağıdakılardır:

  1. Şəxsli             fellər kimi cerund zaman xassəsinə malikdir. Lakin cerundun zamanı mümkün deyil, nisbidir. Cerundun bildirdiyi hərəkətin zamanı cümlədə işlənən şəxsli felin zamanından asılı olur. Təsirli feillərdən düzəldilmiş cerund həm də növ xassəsinə malikdir. Məs:

Writing - being written, having written, having been written

  1. Feil kimi cerund da zərflə təyin oluna bilir. Məs:

After crossing the street rapidly we hid in the forest.

  1. Fel kimi cerunddan da sonra tamamlıq işlənə bilir. Məs:

Simply, stop seeing her.

Həm Azərbaycan, həm də ingilis dilində məsdərin ikili xarakteri onun həm feilə aid, həm də ismə aid bəzi qrammatik kateqoriyaları özündə əks etdirə bilməsində göstərir.

Məsdər iş-hal, hərəkətin adını bildirdiyi üçün fellərə xas olan aşağıdakı xüsusiyyətləri özündəəks etdirir.

  1. 1.              Məsdər fellər kimi təsirli və təsirsiz ola bilir. Məs: yazmaq - to write; gülmək - to laugh;
  2. Məsdər inkar kateqoriyasını qəbul edə bilir. Məsələn: Danışmaq gümüşdürsə, danışmamaq qızıldır. Məs;

To be or not to be;

  1. Məsdər felin növləri üzrə dəyişir. Məs:

Yazmaq - yazılmaq, yazışmaq, yazdırmaq, to write-to be written və s.

  1. Məsdər tərkib yarada bilir. Məs:

Baxıram dünyanın bu gərdişinə,

Dəli bir ağlamaq keçir könlümdən,

Fələk rəvac verdi namərd işinə,

Dəli bir ağlamaq keçir könlümdən (A.Mustafayev)

Philip Bosinney was known to be a young man without fortuneJ.Galsworthy). -Filipp Bosini gələcəyi olmayan bir gənc kimi tanınırdı.

Məsdərin felə məxsus bu xüsusiyyətləri heç də bizə əsas vermir ki, məsdəri feil hesab edək. Çünki feildən fərqli olaraq, hər iki dildəki məsdərlər söz yaradıcılığında çıxış edə bilmir: yəni məsdərlərdən yeni mənalı söz yaratmaq olmur, feillər isə söz yaradıcılığında çıxış edir. Bundan əlavə, məsdərlər konkret zaman bildirmədikləri halda, felin konkret zamanları var: indiki, keçmiş və gələcək.

Məsdər iş-hal, hərəkətin adını bildirdiyinə görə isim kimi hallanır, mənsubiyyətə görə dəyişir.Bu kateqoriyafarı qəbul etdikdə cümlədə mübtəda, tamamlıq, xəbər vəzifəsində işlənir. Məsələn:

Onları bircə-bircə dinləmək mənim boynuma.Belə iki günün içində köhnə evi sökmək, yeri düzəltmək; hətta asfaltlamaq və ağac əkmək o qədər də təəccüblü deyildir (C.Cabbarlı).

They taught the children to beg. However, they could not teach them to steal, because of father Andrew (Mark Twain).

Məsdər ismə məxsus bir sıra xüsusiyyətləri daşısa da, onu isim adlandırmaq olmur.Ona görə ki, isimdən fərqli olaraq, məsdərlər yeni mənalı söz yaratmırlar, yeni söz yaradıcılığında iştirak edə bilmirlər və əksər isimlər cəmlənə bildiyi halda məs­dərlər cəmlənmir. Azərbaycan dilində məsdərlər yalnız III şəxsin cəminin şəkilçisini qəbul etdikdə, o, mənsubiyyət şəkilçisi ilə işlənir.Məsələn, onların oxumaqları.

Buludxan Xəlilov Azərbaycan dilində bəzən məsdərlərlə feli isimlərin bir-birinə qarışdırılması haqqında yazır ki, “bunlar bir-birindən fərqlənir.Feli isim -ma2, məsdər isə -maq2 şəkilçisi ilə yaranır”. Daha sonra müəllif feli ismin aşağıdakı cəhətlərini sadalayır;

  1. -ma2               şəkilçisini qəbul edərək əmələ gəlmiş feli isimlərin bir qismi leksikləşmə prosesində özünü göstərir: düymə, çığırtma və s.
  2. Feldən -ma2 şəkilçisi ilə əmələ gəlmiş feli isimlərin bir qisminin təyin olunan ikinci tərəfi də dildə mövcud olur: vurma (əməliyyatı), toplama (əməliyyatı), bölmə (əməliyyatı), çıxma (əməliyyatı) və s.
  3. -ma2 şəkilçisi ilə yaranmış bir qrup feli isimlər felə məxsus olan növ kateqoriyasının şəkilçilərini daşıya bilir. Məsələn:        Kompleksləşdirmə, sənayeləşdirmə və s. (28. səh. 254-255).

Bəzi dilçilik əsərlərində və dərsliklərdə isə məsdər iki yerə ayrılır:

  1. Ədati məsdər. Bura -maq2 şəkilçili fellər aid edilir: Məs: bağlamaq, örtmək və s.
  2. Məsdəri - xəfif. Bura isə -ma2şəkilçisi ilə feildən əmələ gəlmiş isimlər daxildir. Bu cür isimlərdə feilə məxsus heç bir xüsusiyyət özünü göstərmir. Məsələn: Dondurma, bozartma, qovurma və s.

Məsdər haqqında irəlidəki səhifələrdə geniş məlumat verəcəyimizi nəzərə alıb, hələlik bu qısa məlumatla kifayətlənmək istərdik.

 

ƏDƏBİYYAT

  1. Əliyev  V. Azərbaycan dilində felin təsriflənməyən formaları.Məsdər, 1989
  2. Jesperson O.  Modern English grammar on historical principles, P.V. Syntax, London,1961
  3. Lewis H.English language,, Its grammar and history,London,1981
  4. Khaimovich B.A.,Rogovskaya B.A.,A course of English grammar, 1967

Açar sözlər:Felin təsriflənməyən formaları, feilisifət, cerund, sözsırası, mübtəda məsdər tərkibi, tamamlıq məsdər tərkibi  

Key words:The non-finite forms of the verb, the participle, the Gerund, word order, the subjective with the infinitive construction, the objective with the infinitive construction

Ключевые слова:причастие, герундий, порядок слов в предложении

 

XÜLASƏ

Məqalədə ingilis və Azərbaycan dillərində feilin təsriflənməyən formaları haqqında ümumi məlumat verilir. Daha sonra, hər iki dildə mövzu ilə bağlı oxşar və fərqli cəhətlər hər iki dil materialları əsasında müqayisəli şəkildə tədqiq edilir.

                                                                                       SUMMARY

In this article brief information is given about the non-finite forms of the Infinitive. Beside it, the similar and different points connected with the theme are studied comparatively on the basis of the elements of the compared languages.

РЕЗЮМЕ

В статье даются общие сведения о неспрягаемых формах глагола в английском и азербайджанском языках. Далее в сравнительной форме предложены схожие и различные признаки, связанные с темой на основе материала обоих языков.

 

Rəyçi: dos.Məmmədova Əzizə


Гивамеддин  Аббас  оглы  Рагимов

К ИЗУЧЕНИЮ ГЛАГОЛЬНЫХ   ФРАЗЕОЛОГИЧЕСКИХ   ЕДИНИЦ   С   ПРЕДИКАТИВНОЙ   СТРУКТУРОЙ    В   АНГЛИЙСКОМ   И   АЗЕРБАЙДЖАНСКОМ   ЯЗЫКАХ

В синтагматическом плане фразеологические единицы обладают двумя типами синтаксических связей и отношений. Один тип связей и отношений существует и функционирует  внутри самой фразеологической единицы, между ее компонентами, а другой тип связей и отношений функционирует между данной фразеологической единицей и другими единицами языка в речевом употреблении.

В данной статье рассматривается грамматическое строение глагольных фразеологических единиц с предикативной структурой.

В сопоставляемых языках имеются устойчивые глагольные образования, которые занимают промежуточное положение между фразологическими единицами со структурой словосочетания и фразеологическими единицами со структурой предложения. Особенности такого рода фразеологических единиц в азербайджанском языке до настоящего времени не изучены должным образом. Но подобные английские фразеологические единицы впервые были обстоятельно исследованы. Н.Н.Амосовой, которая высказала ряд интересных мыслей и наблюдений об их строении и употреблении. К этой группе фразеологизмов Н.Н.Амосова относит фразеологические единицы типа “to fiddle while Rome is burning”– тешиться, когда вокруг беда;“ships that pass in the night” – мимолетно встретившиеся друзья; “before you (one) can say Jack Robinson” – молниеносно, и охнуть не успеешь; “as far as that goes” – если уж говорить об этом, что до этого; “a little bird told me (that)” – до меня дошел слух; “put that in your pipe and smoke it” – заруби у себя на носу, подумай–ка над этим; “pull devil, pull baker” – а ну, валяй, а ну, кто кого и т.п. Н.Н.Амосова такие обороты называет фразеологическими единицами с предикативной структурой и относит их к классу идиом [1, 136-137].

На наш взгляд, отнесение всех этих образований к одному и тому же классу фразеологических единиц является неправомерным, т.к. между ними имеются функциональные и грамматико–структурные различия.

Теперь рассмотрим особенности такого рода английских фразеологических единиц в сопоставлении с азербайджанскими фразеологическими единицами подобного же типа.

Одни из фразеологических единиц с предикативной структурой состоят из двух частей, первая из которых является грамматически ведущей - антецедентом по отношению ко второй, имеющей форму придаточного предложения, например, английский фразеологизм: “to fiddle while Rome is burning” – тешиться, когда вокруг беда.

Такие фразеологизмы не являются единицами коммуникации: этому мешает их грамматически ведущий компонент, являющийся глаголом, который полностью сохраняет свой номинативный характер. О функции этих фразеологизмов Н.Н. Амосова пишет: “Наличие ведущего члена и обстоятельственной, объективной или определительной связи между ним и придаточным предложением, входящим в состав этих единиц, помогает легко обнаружить их номинативную целостность”[1, -136]. Итак, данные фразеологизмы выполняют функцию номинации. Поскольку предикативность в этих образованиях не является сквозной, а имеется лишь в одной из их частей, Н.Н.Амосова называет их частично предикативными единицами [1, -136]. А.В.Кунин полностью согласен с характеристикой, данной Н.Н.Амосовой этим образованиям, однако, поскольку термин «частично предикативный» не уточняет сущности этих образований, он называет их «номинативно–частично предикативными идиомами». По мнению А.В.Кунина, термин “номинативно–частично предикативные идиомы» подчеркивает целостный характер их номинативного значения и их частично предикативную структуру”[2, -305].

Мы целиком согласны с характеристикой этих фразеологизмов, данной Н.Н.Амосовой, и уточнением А.В.Куниным термина, предложенного для их названия.

В азербайджанском языке тоже имеются подобные фразеологические единицы, но они частично отличаются от английских фразеологизмов по грамматической структуре. Азербайджанские фразеологизмы подобного рода тоже состоят из двух частей, но в отличие от английских номинативно–частично предикативных фразеологизмов вторая часть азербайджанского фразеологизма является ведущей по отношению к первой, имеющей форму деепричастного оборота. Сущность таких образований не изучена. Обе части этих оборотов состоят из именного и глагольного компонентов. Именные компоненты обоих частей относятся к одной и той же части речи, но глагольный компонент первой части имеет форму деепричастия с суффиксом – ıb (- ib, - ub, - üb), а глагольный компонент второй части – форму инфинитива. Например,“əyri oturub düz danışmaq” – говорить правду, без всяких  субъективных соображений. Именные компоненты обеих частей этого оборота (т.е. “əyri” - криво, “düz” – правильно) относятся к наречиям, глагольный компонент первой части (т.е. “oturub”– просидев) является деепричастием, а глагольный компонент второй части (т.е. “danışmaq” – говорить) - инфинитивом;“qaz vurub qazan doldurmaq” – заниматься более выгодным, прибыльным делом, досл.: убив гуся, наполнять котел, т.е., чтобы котел был полон, надо убить гуся. Именные компоненты обеих частей этого оборота (т.е. “qaz” - гусь, “qazan”– котел) является именными существительными, глагольный компонент первой части (т.е. “vurub” – выстрелив) - деепричастие, а глагольный компонент второй части (т.е. “doldurmaq” – наполнять) - инфинитив.

Логически количество компонентов в обеих частях фразеологизма должно быть одинаково, но не меньше двух в каждой части. Но встречаются и такие фразеологизмы, в которых первая часть состоит из трех компонентов, а вторая часть – из двух. Например: “çaya susuz aparıb susuz gətirmək” – заткнуть за пояс, уметь обвести кого–либо вокруг пальца, водить за нос, досл.: проводив кого–либо к реке ненапоенным, проводить обратно оттуда его же ненапоенным. Первая часть данного оборота(т.е. “çaya susuz aparıb”) состоит из трех компонентов, а вторая часть(“susuz gətirmək”) - из двух компонентов. Во второй части данного оборота третий компонент (т.е. “çaydan” - с реки) опущен, но он подразумевается. Опущение компонента допустимо во второй части, если он (т.е. опущенный компонент) имеется в первой части оборота.

Бывает так, что в речевом употреблении в одном случае опущение компонента допускается, а в другом случае не допускается, что видно из нижеприведенных примеров:

“Xudat stansiyasının rəisi Aslanov yoldaşa nə söz deyirsən, bu qulağından alıb, o birisindən otürür” (Kirpi jurnalı, №15)  - Товарищ Асланов, начальник станции Худат ни на какие слова не обращает внимания.

“Nəsihət eləməkdən yorulmuşam, bu qulaqlarından alıb - o biri qulalarından verirlər” ( H.Mehdi, Tərlan, s.214-215) - Устал от чтения нотаций: ни на что не обращают внимания.

В обоих примерах употребляется фразеологизм “bir qulağından alıb o biri qulağından ötürmək” – не обращать внимания на чьи–либо  слова, распоряжения, советы; досл.: приняв в одно ухо, пропустить через другое ухо. Но в первом примере во второй части данного фразеологизма компонент “qulaq” (ухо) опущен, а во втором примере он не опущен.

Все разновидности рассмотренных выше фразеологизмов с предикативной структурой, будучи единицами  языка, обязательно включаются в состав переменных предложений и сочетание этих фразеологизмов с переменными предикативными словесными группами носит системный характер. Но в определенных условиях при реакции собеседников на тот или иной речевой акт эти фразеологизмы могут употребляться и в изолированной форме.

Многие лингвисты считали, что функцию предикации могут выполнять лишь личные формы глагола, следовательно, для оформления предложения важным является наличие личной формы глагола. Это чисто морфологический подход к синтаксическим образованиям.

Такой подход к синтаксическим образованиям без учета синтаксических категорий понятий лица, времени и модальности является неправомерным, т.к. способы выражения “предикативности”[3], связанные с синтаксическими категориями лица, времени и модальности, бывают морфологическими, конструктивно–синтаксическими и интонационно-синтаксическими.

 

Литература:

  1. Н.Н.Амосова, Основы английской фразеологии, изд.ЛГУ, 1963.– 208 с.
  2. А.В.Кунин, Курс фразеологии современного английского языка, 3-е изд., Дубна: Феникс+, 2005. – 488 с.
  3. Д.Э.Розенталь, М.А.Теленкова, Словарь-справочник лингвистических терминов, – 3-е изд., испр. и доп. – М.: Просвещение, 1985. –  399 с.

Açar sözlər: frazeoloji vahidlər, feli, komponent, struktura,predikativ, sintakik, qrammatik

Ключевые слова: фразеологическая единица, глагольный, компонент, структура, предикативный, синтаксический, грамматический

Keywords: phraseological units, verbal, component, structure, predicative, syntactic, grammatical

 

 

İngilis və azərbaycan dillərində predikativ strukturlu feli frazeoloji vahidlərin tədqiqinə dair

Xülasə

Predikativ strukturlu bir qisim ingilis frazeoloji vahidləri iki hissədən ibarət olur. Onların birinci hissəsi budaq cümləsi formasıda olan ikinci hissəsinə münasibətdə qramatik cəhətdən  aparıcı rol oynayır. Bu frazeologizmlərdə fel qrammatik  cəhətdən aparıcı komponent rolunda olur və öz nominativ xarakterini tam şəkildə saxlayır. Bu ingilis frazelogizmləri nominativ-qismən predikativ vahidlərdir. Bu tipli Azərbaycan frazeloji vahidləri də  iki hissədən ibarət olur, amma ingilis nominativ-qismən predikativ frazeoloji vahidlərdən fərqli olaraq Azərbaycan frazelogizimlərinin ikinci hissəsi onun birinci hissəsiylə müqayisədə aparıcı rol oynayır və feli sifət formasında olur.

                                                                               

                                                                               

Studying verbal phrase logical units with a predicative structure in English and Azerbaijani languages

Summary

Some English phrase logical units with a predicative structure are composed of two parts, the first of which is grammatically leading with respect to the second one, which has the form of a subordinate clause. In these phraseological units, the verb is a grammatically leading component which fully retains its nominative character. Such phraseological units are nominative-partly predicative. Azerbaijani phraseological units of this kind are also composed of two parts, but in contrast to the English nominative-partly predicative ones, the second part of Azerbaijani phraseological units is leading with respect to the first, which has the form of a verbal participial.

Rəyçi: dos. B.İ.Hacıyev


Əliyeva İlahə Abbasqulu qızı

CÜMLƏDƏ   MƏNA MƏSƏLƏSİ

V.A.Zveginsev yazırdı: “Dil elə bir vasitədir ki, onun köməyilə anlayışlar formalaşırlar” (1: 254). Təbii ki, anlayışlar dedikdə həm leksik, həm də qrammatik anlayışlar nəzərdə tutulur; leksik anlayışlar cümlədə ifadə olunan fikrin məna özəyini, qrammatik anlayışlar isə informativliyin həmin mənalar əsasında formalaşmasını təmin edir. Bu baxımdan cümlənin struktur və məna tərəfləri vəhdətdə fikrin ifadə­sinə xidmət edir. Struktur xüsusiyyətlər məzmunun daha dəqiq, ətraflı verilməsinə xidmət edir və məzmunla bilavasitə əlaqələnir. Məzmunun ifadəsini çətinləşdirə bilən hər hansı struktur zaman-zaman dildə özünə işləklik qazana bilmir və dildən çıxır.

Cümlənin semantikası onun tərtib olunduğu leksik vahidlərin semantikasından çox asılıdır, lakin cümlə sadəcə söz yığını olmayıb,  real gerçəkliyin tələbi ilə onların semantik və qrammatik cəhətdən birləşməsinin məhsuludur. “Cümlənin mənası təkcə onun tərkibində olan sözlərin mənalarına əsasən deyil, həmçinin onun qrammatik strukturu ilə müəyyən edilir. Bu, ondan irəli gəlir ki, iki cümlə tamamilə eyni sözlərdən ibarət ola bilər (hər söz eyni qaydada başa düşülür), lakin onlar mənaca fərqlənəcəklər”(2: 37). Ona görə də cümlədən danışarkən forma və məzmun vəhdəti ilk öncə diqqəti cəlb edir.

Qeyd edək ki, dil vahidlərinin formal və linqvistik semantikasını bir-birindən ayrı təsəvvür etmək olmaz. Çünki cümlənin qurulmasında leksik mənalı dil vahidləri əsas rol oynayır ki, onların bir-biri ilə bu və ya digər semantik-qrammatik məzmunda birləşməsi ilk öncə danışanın məqsədindən asılı olur. Digər məzmunlar sonrakı prosesin məhsulu hesab edilə bilər. Ona görə də C.Layonz göstərir ki, “İndiki dövrdə heç kim formal semantikanın əsas prinsiplərini bilmədən linqvistik semantikanı öyrənməyi özünə rəva bilməz”.(2: xiii)

Cümlə semantikasının öyrənilməsi müxtəlif istiqamətlərdən olmuşdur: infor­mativlik, funksional, aktuallıq və qrammatik cəhətdən. Lakin cümlənin informativ­liyi, sözsüz ki, aparıcı olub, digərlərini şərtləndirir. İstər aktuallıq mövqeyindən, istər qrammatlk əlaqələnmə, istərsə də funksionallıq cəhətdən formalaşmanın əsasında məhz cümlənin ifadə etdiyi məna, informasiya durur. “Məna” anlayışına isə dilçilikdə münasibət birmənalı deyil, çox zaman onların “funksiya”  anlayışı ilə eyniləşdirməsi faktı ilə qarşılaşırıq. Lakin bu iki anlayış bir-biri ilə əlaqəli olsa da, onlar arasında əsaslı fərq vardır. N.A.Clyusareva bu iki anlayışdan  danışarkən semantik tərəfi əsas, funksional tərəfi isə nisbi, sonradan, məhz semantika əsasında meydana çıxan fakt hesab edir(3: 70-71).

Bəzən “semantika” və “funksiya” terminlərinin birləşdirilərək bir linqvistik anlayış kimi istifadə edilməsi faktı da diqqəti cəlb edir. Belə ki, ayrı-ayrı əsərlərdə bəzən “sintaktik funksiya”, “semantik funksiya” terminlərindən istifadə edilir ki, birinci halda sintaktik vahidlər arasında sintaktik əlaqələr və onların yaratdığı qrammatik mövqe, ikinci halda isə qrammatik vahidlərin yaratdığı dilxarici fəaliyyət əlaqələri, daha doğrusu, məna münasibətləri başa düşülür(4:14).

Bu iki termin-anlayışın dəqiqləşdirilməsinin cümlə ilə bağlı bir sıra problemlərin həlli üçün əhəmiyyəti böyükdür. Demək lazımdır ki, funksiya anlayışı məna anlayışına nisbətən daha genişdir; belə ki, məna dil vahidinin daxili cəhətini ifadə edir, funksiya isə məna ilə müəyyənləşən vəzifədir və müəyyən sintaktik mühitdə reallaşır.  Ona görə də funksiya heç də dilxarici deyil, dildaxili faktorla bağlıdır.

Məlumdur ki, hər bir dil vahidinin yerinə yetirdiyi funksiya vardır ki, bunların içərisində semantik funksiya əhəmiyyətli yer tutur. Semantik funksiya dedikdə  dil vahidinin komponentlərinin semantik əlaqələnməsindən meydana çıxan məna  nəzərdə tutulur. Bu məsələyə diqqət yönəldən T.Müzəffəroğlu yazır: “Məna dil vahid­lərinin işarə məzmunu olmaq etibarilə onların daxili xüsusiyyətini ifadə edir. Qrammatik formaların mənası dilin məzmun tərəfinə aiddir və dilin quruluşu anla­yışına daxil olur. Funksiyanın dildə reallaşması isə dildən kənar olan bu və ya digər vasitələrin də istifadə məqsədini özündə ifadə edə bilər. Ona görə də məna “dil” anlayışını ehtiva edirsə, funksiya məna və ünsiyyətin dildən kənar məqsədini birləşdirir.”(5:13).

Müasir dilçilikdə cümlə semantikasının tədqiqi iki cəhətdən maraq kəsb edir: 1)Ünsiyyət ayrı-ayrı sözlərlə deyil, sözlərin birləşməsindən meydana çıxan ifadələr, cümlələrlə yerinə yetirilir. Cümlə isə, qeyd edildiyi kimi, ayrı-ayrı sözlərin mexaniki yığımı deyil, bu komplektdə onların yeni keyfiyyətdə birləşməsidir. Nitq ünsiyyətinin tam anlaşılması cümlə semantikasını tam öyrənmədən mümkün deyil. 2)İnsanın təfəkkür fəaliyyətinin xüsusiyyətləri və qanunauyğunluqlarını başa düşmək üçün sintaktikvahidlərin semantik aspektini öyrənmək lazımdır. Dil, nitq informasiyanın əsas mənbəyidir ki, onun əsasında insan təfəkkürünün kateqoriya və formalarına aid qanunlar durur. Bu mənada dil semantikası dilin forması qədər də dilçiliyin mühüm tədqiqat obyekti olmalıdır.

Söz-leksemin söz-sintaksem kimi çıxış etməsi üçün yüksək abstraktlaşma tələb olunur ki, bu da müxtəlif qrammatik vasitələrlə həyata keçirilir. Eyni söz müxtəlif qrammatik vasitələrlə ayrı-ayrı funksiyalarda olduğu kimi, müxtəlif sözlər də eyni qrammatik vasitələrlə rəngarəng funksiyalar yerinə yetirir. Məsələn, “Bizdə kitab var” cümləsini analiz eləsək, iki vəziyyətlə qarşılaşırıq. Buradakı “bizdə” sözü şəxs əvəzliyi və yerlik hal şəkilçisinin birləşməsindən ibarətdir. Eyni söz, eyni qrammatik forma və eyni cür əlaqələnmə olmasına baxmayaraq, söyləmin xarakterindən, habelə məqsəddən asılı olaraq, həmin söz iki funksiyanı yerinə yetirir: vasitəli tamamlıq və yer zərfliyi. Bu sözlər eyni olsa da, onların ifadə etdiyi məna, semantika fərqli olur; tamamlıq olduqda həmin söz insan birliyi anlayışını bildirir (kimdə? sualını tələb edir), zərflik olduqda isə bu söz məkan anlayışına malik olur (harada? sualını tələb edir). Eyni sözün bu şəkildə müxtəlif qrammatik məzmunda anlaşılması  onun ümumi mənası əsasında müxtəlif tərəflərdən motivləşi nəticəsidir.Bu isə onu göstərir ki, sözün bir çox hallarda semantikasının müəyyənləşdirilməsi sintaktik zəminlə bağlı olur.

Cümlə üzvlərinin və söz birləşmələrinin leksik mənalarının sintaktik zəmində qarşılıqlı münasibətdə sintaktik-semantik mənanın vahidlərini formalaşdırır. Onlar cümlənin semantik kateqoriyaları, yaxud semantik komponentləri adlanır. Bu komponentlər birlikdə cümlənin semantik strukturunu yaradır. Semantik strukturun əsas kateqoriyaları bunlardır: 1) predikativ əlamət, daha doğrusu, obyektiv –modal planda meydana çıxan əlamət. Bu isə hərəkət və ya əlamətdir. 2) Subyekt—hərəkəti yaradan və vəziyyəti özündə əks etdirən. 3) Obyekt—hərəkətin yönəldiyi predmet. Bu istiqamətlərin ayrı-ayrılıqda yaratdıqları semantik münasibətlər və habelə onların ümumi əlaqədə formalaşdırdıqları məna-məzmun  daha böyük məzmun—informasiya yükü yaradır ki, bu da müvafiq konstruksiyanınmənası kimi anlaşılmalıdır.

Bu sintaktik əlaqə mühitində subyekt—predikat əlaqəsi əsasdır. Belə ki, “Cümlənin semantik strukturu  leksika və qrammatikanın qarşılıqlı əlaqəsində mey­dana çıxan subyekt və əlamət komponentlərinin predikativ birləşməsi nəticəsində yaranan ümumiləşmiş məzmundur”(6). Lakin həm fəlsəfi, həm də reallığın əsas faktorlarından olan predmet baxımından obyekt faktorunukənarlaşdırmaq olmaz. Burada onu nəzərə almaq lazımdır ki, məntiqi subyekt və obyekt müxtəlif sintaq­matik münasibətlər zəminində biri digərini əvəz edə bilir ki, bu da obyektin əhəmiyyətini göstərir. Bu cəhətdən subyekt—obyekt—predikat münasibətləri cümlə semantikasının formalaşmasında əsas rola malikdir. Bu münasibəti əsas alan dilçilər cümlənin kateqorial semantik məzmununu iki sinifdə birləşdirirlər: predmet və əlamət semantikası (6).

Cümlənin  semantikası bu baxımdan sözün semantikasından əsaslı şəkildə fərq­lənir. Cümlə müxtəlif semantikalı leksik vahidlərin qarşılıqlı əlaqəsinin məhsulu kimi meydana çıxır. Bu isə daha mürəkkəb semantik münasibətləri özündə əks etdirir. Cümlə struktur cəhətdən də müxtəlif formalarda olub, gerçəkliyin ən müxtəlif, zəngin reallığı ilə yanaşı, qeyri-real, düşüncənin məhsulu olan faktları da ehtiva edir. Bu cəhətdən cümlə semantikası daha geniş olub, cümlənin leksik tərkibi və strukturu ilə bağlıdır.

Cümlənin semantik strukturunun ayrılması ideyası İlk dəfə F.Daneş tərəfindən irəli sürülmüşdür(7: 96). Müəllif cümlənin semantik strukturu və modeli arasında qarşılıqlı əlaqədən bəhs edir, bunların bir-biri ilə uyğunluğu və bu əsasda müxtəlif cümlə tiplərinin yaranması fikrini müdafiə edir. Maraqlıdır ki, cümlənin semantik strukturu anlayışı da müəllif tərəfindən müxtəlif cür izah olunmuşdur. Rus dilçili­yində semantik struktur, bir qayda olaraq, qrammatik anlayış kimi təqdim olunurdu. Burada cümlənin semantik strukturu dedikdə nitq vahidi nəzərdə tutulur və ümumi­ləşmiş tipli  məzmun kimi təqdim olunur(8: 118). Nəticə olaraq belə bir fikir forma­laşır ki, cümlənin semantik strukturu formal-sintaktik modeldir ki, fikrin tipikləş­diril­miş elementlərinin əlaqəsinin dil sistemində möhkəmlənən mücərrəd­ləş­miş şəkildə verilən informativ məna kimi qəbul edilir(9: 25).

Dilçilikdə istifadə edilən  “sintaktik semantika” termini altındacümlənin tərkib komponentlərinin həm semantik, həm qrammatik əlaqəsinin yaratdığı məna  təqdim olunur. Belə ki, cümlənin semantik strukturuna leksik vahidlərlə yanaşı, morfoloji, sintaktik, hətta intonasiya vasitəsilə yaranan mənalar da aid edilir(10: 21). Bu zaman cümlənin müvafiq sintaktik quruluşu həmin sxemdə cümlənin semantikasını müəyyən edilir. Bu strukturda isə semantik vahidlər və semantik münasibətlər əsas faktor kimi çıxış edir. Bu baxımdan hər hansı sintaktik sxemin komponentlərinin mücərrəd mənaları və onlar arasındakı münasibətlər cümlənin semantik özəyini təşkil edir. Maraqlıdır ki, sintaktik strukturu əsas aldıqlarındanbəzi dilçilər cümlənin bu yolla müəyyənləşən semantikasını qrammatik hadisə hesab edirlər(11: 44).

Cümlə yalnız müəyyən fikrin formalaşması deyil, habelə bu sxemdə ifadə olunan obyektiv reallığı modelləşdirir. Bu halda cümlə mücərrəd anlayış kəsb etmiş olur. Mücərrəd anlayış əslində bir model şərçivəsində müxtəlif informasiyaların birliyidir. Bu baxımdan cümlə semantikası və situasiyanın dil vasitələri ilə əks olunması sintaktik semantikanın yalnız bir aspektidir.

Burada bir məsələyə də toxunmaq lazımdır. Cümlə mücərrəd anlayışların modelləşmiş forması olması orada müxtəlif səpkili məlumat və informasiyaların olma­sından qaynaqlanır. Bu baxımdan cümlənin məzmununda iki prinsipial fərqli məqam, daha doğrusu, məzmun qeydə alınır: birincisi, cümlədəki fikir obyektivdir, yəni reallığı əks etdirir; ikincisi, cümlədəki fikir subyektivdir, yəni fikirləşən subyektin reallığa şəxsi münasibətini bildirir. Gerçəklik faktına müraciət edərək, ona özünün və ya başqasının münasibətini bildirənin özü də obyektiv faktorun daşıyıcısı kimi çıxış edir. Bu faktor  ona görə obyektivdir ki, o, nitq situasiyası ilə bağlı deyil­dir; müəllif nitqi kimi deyil, istənilən təfəkkür daşıyıcısı kimi çıxış edən danışanın fikridir(8).

Bu iki məzmunu bir-birindən ayrı götürmək düzgün olmazdı; belə ki, hər hansı gerçəklik faktı veriləndə də  gerçəklik faktına münasibət bildiriləndə də cümlədə müəy­yən fikir ifadə olunur. Həmin fikirlərin hamısı  predikativliklə yanaşı, modallıqla müşayiət olunur. Modallıq yalnız münasibət olmayıb, gerçəklik faktını özündə ehtiva edir. Modallıq müxtəlif linqvistik və ekstralinqvistik vasitələrlə ifadə olunur ki, bunlar içərisində cümlə strukturu ilə ifadə də mühüm yer tutur.

Cümlənin qurulmasında ilkin mərhələ fikri kateqoriyalardır. Bu tip kateqo­riyalara, hər şeydən əvvəl, predikat və onun arqumentləri arasında olan əlaqələr daxil­dir. Buraya atribut-obyekt əlaqələri və s. də daxildir.Fikri kateqoriyalardan başqa, cümlənin formalaşmasında məzmun kateqoriyasının digər tipləri də iştirak edir. Bura­da situativ kateqoriyalar da, məsələn, əvəzliklər və s. də özünəməxsus rol oyna­yır. Bu kateqoriyaların cümlə semantikasındakı rolu aktual üzvlənmə ilə müəyyənləşir.

Cümlə semantikası məsələsi dilçilər tərəfindən müxtəlif aspektlərdən öyrənil­mişdir. Bu aspektlərdən biri cümlənin semantikası və informasiyası ilə bağlıdır (12: 8). Qeyd etmək lazımdır ki, “cümlə semantikası” termini iki anlayışda təqdim olunur: 1) geniş və 2) dar mənada. Geniş mənada cümlənin ifadə etdiyi, cümlədə ehtiva olunan bütün fikir başa düşülür. Burada analizin vahidləri cümlə fikrinin komponent­ləridir. Bu komponentlər isə standartsituativ məna, qrammatik semantika, leksik semantika, subyektiv izah olunan fikirlər, aktual kommunikativ fikirlərdən ibarətdir. Bu komponentlər ierarxik üzvi sistem təşkil edir; onun başında isə daha çox abstrakt məna durur. Ətraf mühit isə xüsusi səciyyə daşıyaraq, məzmun konkretliyi yaradır. Dar mənada cümlə semantikası model şəklində təqdim olunan cümlənin standart məzmunudur. Burada analizin vahidi komponentlərin xətti sıralanmasından ibarətdir ki, bu da standart məzmun üçün zəruri və kifayət edici səciyyə daşıyır. Semantik model cümlənin standart məzmununu horizontal müfəssəl strukturudur. Buradakı komponentlər ierarxik şəkildə sıralanır—başda isə, təbii ki, predikat—aktantı dəqiqləşdirən fikir durur(13).

Cümlə semantikasından bəhs edərkən sadə və mürəkkəb cümlədə bu məsələnin necə əks olunması daha çox diqqət mərkəzində durur. Belə ki, gerçək aləmin təsviri sadə cümlə ilə olduğu kimi, mürəkkəb cümlə vasitəsilə də verilə bilər. Burada bir məsələni xüsusilə diqqət mərkəzində saxlamaq lazımdır. Gerçək aləmin faktları sadə, ayrıca, digər hadisə ilə əlaqəli olmadığı kimi, bunun əksi də ola bilər. Bu rəngarəng həyat hadisələrinin dildə ifadə olunması müxtəlif konstruksiyalar vasitəsilə həyata keçirilir. Sadə cümlələr, mürəkkəb cümlələr, sintaktik bütövlər və s. insanın gerçək aləmi gördüyü, duyduğu şəkildə ifadə etməsini şərtləndirir. Təbii ki, bu faktın hansı konstruksiyada verilməsində təkcə linqvistik deyil, ekstralinqvistik faktorlar da mühüm rola malikdir, yəni insan amilinini, daha doğrusu, insanın təsvir etdiyi faktlara münasibətini burada danmaq olmaz.

Hər bir insan gerçəklik faktına bir cür yanaşdığı kimi, onu öz fərdi ifadə tərzi ilə də əks etdirə bilir. Bu baxımdan real gerçəkliyin hər hansı hadisəsi sadə konstruk­siyalarla verildiyi kimi, daha mürəkkəb konstruksiyalarla, o cümlədən mürəkkəb cümlə ilə də verilə bilər. Eyni bir hadisənin  müxtəlif konstruksiyalarla verilməsi linqvistik və ekstralinqvistik faktorlarla bağlı olduğundan onların ifadə etdiyi məzmunu da tam adekvat hesab etmək olmaz. Sadə və mürəkkəb cümlələr təkcə quruluş fərqinə görə deyil, habelə ifadə etdikləri məzmun cəhətdən də bir-birindən bu və ya digər dərəcədə fərqlənir. Burada hətta leksik vahidlərin eyni olması həmin qanunauyğunluğu poza bilmir; belə ki, hər konstruksiyada qrammatik formaların müxtəlifliyi semantik fərqliliyə imkan yaradır. Fikrimizi misal əsasında izah edək:

  1. Nə qədər ki qar yağır, biz yola çıxa bilməyəcəyik (V.Sultanlı).
  2. 2.              Qar yağdıqca biz yola çıxa bilməyəcəyik.

Bu cümlələrin birincisi tabeli, ikincisi isə sadə cümlədir, lakin hər iki konstruk­siyada ikinci komponentlər eynidir (biz yola çıxa bilməyəcəyik). Struktur baxımdan fərqli olan bu cümlələrdə eyni informasiya verilmiş və, demək olar ki, semantika da eynidir; hər ikisində aktuallıq baxımından  bölünmüş komponentlər arasında zaman münasibəti vardır. Belə ki, birinci cümlədə prepozitiv budaq cümlə baş cümlədəki hadisənin zamanını bildirir: biz yola çıxa bilməyəcəyik—nə zaman? İkinci cümlədə də ilk komponent (qar yağdaqca) əsas komponentin (biz yola çıxa bilməyəcəyik) zamanını bildirir. Bu müxtəlif konstruksiyalarda eyni məzmunun ifadə olunması ekstralinqvistik faktorla bağlıdır, daha doğrusu, bu cümlələr real aləmdəki bir faktı olduğu kimi təqdim edir. Bu cümlələrdə zaman anlayışının olması müxtəlif qram­matik vasitələrlə həyata keçirilir. Birinci cümlədə budaq cümlə bağlayıcı sözün işti­rakı ilə, ikinci cümlədə isə feili bağlama şəkilçisi vasitəsilə zaman məzmunu yaranmışdır.

Qeyd etmək lazımdır ki, real aləmdəki fakt və hadisələrin arasında olan müxtəlif münasibət tiplərinin təsviri müvafiq konstruksiyalarda bu konstruksiyaların sintaktik məzmunu kimi şıxış edir ki, bu da dilin sintaktik səviyyəsində semantik təsvirin yeganə nəzəri məsələsi deyil. Tabeli mürəkkəb cümlədə semantik təsvirin mühüm sahələrindən bəhs edən M.İ.Çeremisina və T.A.Kolosova göstərirlər ki, bu məsələdə ən müstəqil sahə kimi özünü göstərən əsas məsələ komponentlərin predikativ mərkə­zidir və bu zaman predikativ mərkəz ayrılıqda deyil, sadə cümlənin fraqmentləri olan cümlə üzvləri ilə vəhdətdə çıxış edir və bununla da həm məzmun, həm də funksional cəhətdən predikativ vahid olur(14: 26).Bu baxımdan mürəkkəb və sadə cümlədə predikativ mərkəzlərin ifadə etdikləri məzmunlar, demək olar ki, eyni olur.

Beləliklə, dilin əsas vahidi olan cümlə zəngin struktur və semantik xüsusiy­yətlərə malikdir ki, onun müxtəlif istiqamət və səviyyələrdə tədqiq olunması lazımdır və bu tədqiqatlar dilin həm linqvistik, həm də ekstralinqvistik mahiyyətinin müəy­yənləşdirilməsində bunların əhəmiyyətli rolu olar. Cümlə semantikasının öyrənilməsi dilin bütün qatlarının qarşılıqlı əlaqəsinin daha dərindən araşdırılmasında da böyük rolu olacaqdır.

 

ƏDƏBİYYAT

1.Звегинтцев В.А. Семасиология. Москва. 1957

2.Layonz C. Linqvistik semantika: giriş. “Prestige çap evi”, Bakı, 2014, 375 s.

3.Слюсарева Н.А. Проблемы функционального синтаксиса современного английского языка. «Наука», Москва, 1981

4.Кацнельсон С.Д. Типология языка и речевое мышление. «Наука», Ленинград, 1972, 216 с.

5.Müzəffəroğlu T. Tabeli mürəkkəb cümlənin təkamülü(sadə cümləyə transformasiya). “MBM”, Bakı, 2012, 160 s.

6.Золотова Г.А. Взаимодействие лексики и грамматики в семантической структуре предложения.-www.persel.fr/ doc/slave_co80-2557_1994_num_ 66_ 3_6213

7.Данеш Ф., Гаузенблас К. К Семантикa основных синтаксических формаций//Грам­матическое описание славянских языков: Консепции и методы. «Наука», Москва, 1974, с.90-97

8.Белошапкова В.А. Современный русский язык. Москва, 1989. 680 с.

9.Шведова Н.Ю. Спорные вопросы описания структурных схем простого предложения и его парадигм.//»Вопросы языкознания», 1973, № 4, с.25-37

10.Сусов И.П. Семантическое структура предложения (на материале современного немецкого языка). АДД, Ленинград, 1973

11.Адмони В.Г. О синтаксической семантике.—В кн. «Проблемы синтаксической  семантики», «Наука», Москва, 1976

12.Кочкина А.Н. Структурные и семантические особенности сложных предложений с противительным отнощением в современном французском языке. АКД, Москва, 1984

13.Захарова М.В. Семантика безличных предложений. АКД, 2004—cheloveknauka. com/semantika-bezlichnyh-predlozheniy)

14.Черемисина М.И., Колосова Т.А. Очерки по теории сложного предложения. «Наука», Новосибирск, 1987

XÜLASƏ

Cümlə struktur və semantik tərəflərinin vəhdətində müəyyən informasiyanın verilməsinə xidmət edir. Cümlənin mənası təkcə onun tərkibində olan sözlərin məna­larına əsasən deyil, həmçinin onun qrammatik strukturu ilə müəyyən edilir. Cümlə semantikasının öyrənilməsi müxtəlif istiqamətlərdən: informativlik, funk­sional, aktuallıq və qrammatik cəhətdənöyrənilmişdir. Lakin cümlənin informa­tivliyi  aparıcı olub, digərlərini şərtləndirir.

Açar sözlər: struktur, məna, semantika, funksiya, informasiya,  sadə cümlə, mürəkkəb cümlə, predikativ mərkəz.

РЕЗЮМЕ

   Предложение грамматически организованное соединение слов обладаю­щее смысловой и интонационной законченностью. Семантика предложении изучена с разных сторон: по информативности, по функционности, по актуаль­ности и по грамматически.  Но информативность предложения считается ведущий и определяет остальных.

Ключевые слова: структура, значение, семантика, функция, информация, простое предложение, сложное предложение, предикативный центр

 

SUMMARY

A sentence serves to relay information through the unity of structure and semantics. The substance of the sentence does not only consist of the meanings of its individual words but also of its grammatical structure. Semantics can be learned through the following functions: informativeness, functionality, actuality and grammar.However, the informativeness of the sentence is the leading direction that guides the other functions.

Keywords: structure, meaning, semantics, functions, information, simplesentence, complexsentence, predicativecenter

 

Rəyçi: dos. E.Vəliyeva

 

 

 

 

 

                                                                                                    


Günay Rəfibəyli

İNGİLİS DİLİNDƏ XƏBƏRİN ŞƏKİLCƏ ONA OXŞAR TƏYİNDƏN VƏ ZƏRFLİKDƏN FƏRQLƏNDİRİLMƏSİ

İngilis və Azərbaycan dilləri öz qrammatik quruluşuna görə bir- birindən fərq­lənir. Elə buna görə də ingiliscədən Azərbaycan dilinə tərcümə edərkən bir sıra qram­matik çətinliklərlə üzləşirik. Bu çətinlikləri aradan qaldırmaq üçün ingilis və Azər­baycan dillərinin qrammatik quruluşundakı  bəzi mühüm fərqləri bilmək və bunları tərcümə zamanı nəzərə almaq lazımdır.İngilis dilində cümləni təşkil edən sözlərin məna və vəzifəsini müəyyənləşdirmək, bununla da onun ümumi semantikasını başa düşmək və düzgün tərcümə etmək üçün söz sırasını bilmək çox vacibdir.

Qeyd edək ki, ingilis dilində söz sırası Azərbaycan dilinə nisbətən xeyli sabitdir, yəni cümlədə hər bir üzvün özünəməxsus müəyyən yeri var. Mövcud söz sırasının dəyişməsi ilə cümlənin ümumi mənası ya dəyişir, ya da tamam pozulur, məsələn:

         The teacher asked the student.-Müəllim tələbədən soruşdu.

         The student asked the teacher.-Tələbə müəllimdən soruşdu.

             Azərbaycan dilində isə söz sırası xeyli sərbəstdir.Dilimizdə söz sırasının dəyişməsi cümlənin ümumi mənasını həmişə dəyişdirmir(bəzi hallardan başqa).       

        Azərbaycan dilində söz sırasının dəyişməsi ilə eyni mənalı cümlənin yalnız müxtəlif variantları yaranır (Mən kitabı oxudum; Mən oxudum kitabı; Kitabı mən       oxudum)  

             Araşdırdığımız mövzuda söz sırasının köməyilə bəzi məsələlərə aydınlıq gətirəcəyik.

          Məlumdur ki, felin ikinci forması (Past Indefinite) cumlədə həmişə xəbər, üçüncü forması (Past Participle) isə əsasən təyin və zərflik olur. Lakin ikinci forma ilə ifadə olunmuş xəbəri üçüncü forma ilə ifadə olunmuş təyindən və zərflikdən fərqləndirmək tez-tez çətinlik törədir.Çünki felin bu iki forması çox zaman eyni morfoloji şəkildə olur, məsələn:   

           ikinci forma                                                  üçüncü forma

        made- hazırladı                                              made- hazırlanmış

       used-istifadə etdi                                              used-istifadə edilmiş

            lost-itirdi                                                       lost-itirilmiş 

Felin ikinci forması ilə ifadə olunmuş xəbəri felin üçüncü forması ilə ifadə olunmuş   təyindən və zərflikdən aşağıdakı formal əlamətlərə görə fərqləndirmək olar.

I.Çətin fərqləndirilən fel forması sifətlə isim arasında durduqda təyindir, yəni  üçüncü formadır, məsələn:

1.We used many illustrated magazines for doing our presentation.

Prezentasiyamızı təqdim etmək üçün biz çoxlu şəkilli jurnallardan istifadə etdik.

2.She decided to search much used materials on internet.

O, internetdə daha çox istifadə olunan materialları axtarmağı qərara aldı.

Bu cümlələrdə ed şəkilçisi ilə düzələn iki fel formasından ikincisi (illustrated və used)  təyindir,  çünki sifətlə isim arasında durmuşdur. Deməli  birinci forma (used və decided ) xəbərdir.

II.Çətin fərqləndirilən fel forması ismin əlavə göstəricisi ilə (yəni artikl, sözönləri, bəzi əvəzliklər, miqdar və sıra sayları) isim arasında durduqda yenə də təyindir və deməli, üçüncü formadır, məsələn:

1.I lifted the overturned tables ,chairs and pieces of broken glass all over the room.

 O, çevrilmiş stolları, stulları və otağın hər yerinə səpələnmiş şüşə qırıqlarını 

   yerdən qaldırdı.

2.He showed me his  published books.

O, çapdan çıxmış kitablarını mənə göstərdi.

3.John passed me the recomended books he had.

Con mənə özünün tövsiyə etdiyi kitabları verdi.

Bu cümlələrdə də ed  şəkilçisi ilə düzələn iki fel formasından ikincisi (overturned, published, recomended ) təyindir, çünki o, bookstable isimləri ilə onun əlavə gös­təri­cisi olan artikl (the) və mənsubiyyət əvəzliyinin (his) arasında durmuşdur. Deməli, o biri formalar (lifted,showed,passed ) isə xəbərdir.

III.Çətin fərqləndirilən fel forması by   sözönü qarşısında durduqda  da təyin olur, məsələn:

1.The floor washed by Helen looked very clean.

Helenin yuduğu döşəmə çox təmiz görünürdü.

2.The house surrounded by tall trees is very beautiful.

Hündür ağaclarla əhatə olunmuş ev çox gözəldir. 

Qeyd. Belə hallarda, yəni üçüncü forma by sözönü qarşısında durduqda onun əvvəlin­də  to be   feli olarsa, o artıq təyin deyil, xəbərin tərkib hissəsi olur, məsələn:

The conference was organized by the students of  BSU.

İclas BDU-nun tələbələri tərəfindən təşkil olunmuşdu.

IV.Çətin fərqləndirilən fel forması isimlə ifadə olunmuş tamamlıqdan  sonra gəldikdə yenə də təyindir və deməli, üçüncü formadır, məsələn:

1.We sent the letter to the address indicated.

Biz məktubu göstərilmiş ünvana göndərdik. 

2.She showed us a list of the goods produced.

O, istehsal olunmuş malların siyahısını bizə göstərdi.

Bu cümlələrdə də (indicated, produced) təyinlərdir, çünki (address, goods) isimləri ilə ifadə olunmuş tamamlıqdan sonra durmuşdur.

V.Çətin fərqləndirilən fel forması isimlə ifadə olunmuş mübtədanın qarşısında və yaxud ondan sonra durduqda  yenə də təyindir, yəni üçüncü formadır, məsələn:

1.Surrounded  house was very high and magnificent.

Əhatə olunmuş ev çox hündür və gözəl idi.

2.Oxidized metal is not a good conductor.

Oksidləşmiş metal yaxşı keçirici deyil.

3.All the questions discussed at our meetings last month are now decided.

Keçən ay bizim iclaslarda müzakirə olunan bütün məsələlərin indi qərarı verilir.

VI.Felin oxşar formalarından biri isimlə ifadə olunmuş mübtədadan bilavasitə sonra durduqda isə onun hansı cümlə üzvü olduğunu müəyyənləşdirmək xüsusilə çətinlik törə­dir. Belə ki, bu yerdə duran oxşar fel forması həm xəbər, həm də təyin ola bilər. Belə hallarda fel formasının sintaktik vəzifəsini iki formal əlamətə görə müəyyən etmək olar:

a)təyin vəzifəsində çıxış edən fel forması özündən sonra vasitəsiz tamamlıq qəbul edə bilməz.Buna görə də əgər mübtədadan sonrakı fel forması vasitəsiz tamamlıq qəbul etməmişsə, deməli, təyindir, yəni üçüncü formadır.Mübtədadan sonra gələn və vasi­təsiz tamamlıq qəbul edən fel forması isə yalnız xəbər ola bilər, məsələn:

1)The woman needed for the shelter accepted my proposal.

Sığınacağa ehtiyacı olan qadın mənim təklifimi qəbul etdi.

2)The boy wrapped into the fur observed the nature.

Xəzə bükülmüş oğlan təbiəti seyr edirdi.

Bu cümlələrdə (accepted,observed) xəbərlərdir, çünki ondan sonra vasitəsiz tamamlıq(proposal, nature) vardır.

Mübtədadan sonrakı fel forması - (needed,wrapped) isə təyindir.

1)He covered the path with the faded leaves.

O, cığırı solmuş yarpaqlarla örtdü.

2)Dr.Constantine examined the body with the crushed instruments.

Doktor Konstantin meyiti əzilmiş alətlərlə gözdən keçirdi.

Bu cümlələrdə isə (covered,examined) xəbərdir, çünki onlardan sonra vasitəsiz tamamlıqlar (path,body) gəlir. Deməli, o biri fel formaları (faded, crushed)     təyindir.

VII.Çətin fərqləndirilən fel forması şəxs əvəzliyi ilə ifadə olunmuş mübtədadan sonra durduqda xəbərdir, yəni ikinci formadır, məsələn:

1.She liked boiled eggs in her childhood.O, uşaqlıqda qaynanmış yumurtaları çox

xoşlayırdı.

2.We used recomended books.Biz tövsiyə edilmiş kitabları istifadə etdik.

Bu cümlələrdə ed  şəkilçisi ilə düzələn iki fel formasından (liked, used) birincisi xəbər­dir, çünki onun qarşısındakı mübtəda şəxs əvəzliyi (she,we ) ilə ifadə olun­muşdur.

Qeyd. Belə hallarda mübtəda ilə xəbərin arasına zərf düşə bilər, məsələn:

We always used recomended books. Biz həmişə tövsiyə edilmiş kitabları istifadə edirdik.

VIII.Çətin fərqləndirilən fel forması zərfin bilavasitə qarşısında durduqda yenə də xəbərdir, yəni ikinci formadır, məsələn:

1.The students examined by teacher answered well.

Müəllim tərəfindən imtahan olunmuş tələbələr yaxşı cavab verdilər.

2.The telegram recieved by my father was translated exactly.

Atam tərəfindən qəbul edilmiş teleqram dəqiqliklə tərcümə olundu.

Bu cumlələrdə (answered,translated) xəbərdir, çünki zərflərin- (well, exactly) bila­vasitə qarşısında durmuşdur. Belə cümlələrdə xəbər adətən, yuxarıdakı misallarda olduğu kimi, axıra düşür.

IX.Çətin fərqləndirilən fel formasının qarşısında when, while bağlayıcılarından biri durduqda isə o, zaman zərfliyi olur, məsələn:

1)When asked whether he returned soon, he replied that he would be away for about three months.

Ondan nə vaxt qayıdacağı soruşulanda o dedi ki, üç aya qədər olmayacaq.

2)She is terror when roused, don't I know it ?

O, qıcıqlandırılanda dəhşətli olur, məgər mən bilmirəm?

X. Çətin fərqləndirilən fel forması səbəb zərfliyi funksiyasında, məsələn:

1) Tied to the tree, the goat could not run away.

Ağaca bağlandığından, keçi qaça bilmirdi.

2)Surrounded by many people he couldn't breathe.

Çoxlu adamla əhatə olunduğundan o, nəfəs ala bilmirdi.

XI. Çətin fərqləndirilən fel forması qarşısında though bağlayıcısı gəldikdə  güzəşt zərfliyi funksiyasında çıxış edir , məsələn:

1) He entered the room calmly, though displeased.

Narazı olduğuna baxmayaraq, o sakitcə otağa daxil oldu.

2)Though frightened, he approached to the woman standing at the door.

Qorxmağına baxmayaraq, o, qapının ağzında dayanan qadına yaxınlaşdı.

XII.Çətin fərqləndirilən fel forması qarşısında as if, as though bağlayıcısı  olduqda müqayisə zərfliyi funksiyasında, məsələn:

1)"Are you Mary"asked David as though surprised.

"Sən Merisən?" -deyə Devid sanki təəccüblənmiş halda soruşdu.

2) He looked confused as if escaped from police.

O, çaşqınlıq içərisində görünürdü, elə bil ki, polisdən qaçmışdı. 

XIII.Çətin fərqləndirilən fel forması qarşısında if bağlayıcısı  olduqda şərt zərfliyi funksiyasında, məsələn:

1) If posted immediately, the telegram will be delivered in time.

Əgər teleqram dərhal göndərilsə o, vaxtında çatar.

2)He had always so conducted himself that if cornered, he would never tell untruth.

O, həmişə özünü elə aparırdı ki, əgər onu divara dirəsəydilər də heç vaxt yalan danışmazdı.

 Beləliklə, felin ikinci forması ilə ifadə olunmuş xəbəri üçüncü forma ilə ifadə edil­miş təyindən və zərflikdən fərqləndirə biləcək formal əlamətlər əsasən bunlardan ibarətdir.

Qeyd edək ki,  feli sifət II  tərkibləri də morfoloji şəkilcə felin ikinci formasına oxşa­dığına görə  tərcümədə çətinliklər törədir.Onlara misallarda nəzər salaq:

Bildiyimiz kimi, ingilis dilində isim yaxud əvəzlik feli sifətlə birləşərək feli sifət  tərkibi əmələ gətirir. Bunlar aşağıdakılardır:

1.The Objective  Participial Constuction(Tamamlıq- feli sifət tərkibləri)

2.The Subjective  Participial Constuction(Mübtəda- feli sifət tərkibləri)

3.The Nominative Absolute Participial Constuction(Müstəqil nominativ- feli sifət tərkibləri)                                                                                                        

4.The Prepositional Absolute   Participial Constuction(Müstəqil sözönülü- feli sifət tərkibləri)                                                                                                        

Tamamlıq feli sifət tərkibləri ümumi halda olan isim və ya obyekt halında olan əvəzlik və feli sifətdən ibarətdir.Bu tərkiblər adından məlum olduğu kimi cümlədə tamamlıq funksiyasında olur.Araşdırmamız keçmiş zaman feli sifəti olduğu üçün nümunələr qeyd olunan feli sifətlərdən əmələ gələn tərkiblərdən  veriləcək, məsələn:

1)Nobody wanted it tested insuch a way.

Heç kim bunun belə yolla yoxlanılmağını istəmirdi.

2)I decided to have my linen washed here.

Mən qərara aldım ki, paltarlarımı burada yudurdum.

3)She asked to get her watch repaired.

O, saatını düzəltdirməyi xahiş etdi.

Mübtəda feli sifət tərkibləri ümumi halda olan isim və ya adlıq halda olan şəxs əvəzliyi və feli sifətdən ibarətdir.Bu tərkiblər cümlədə mübtəda rolunda çıxış edir, məsələn:

1)The american woman was seen followed by detective.

Amerikan qadınını detektiv tərəfindən izləndiyini görüblər.

2) It was found barricaded by the snowdrift.

Qar topasının onu barrikadaya aldığı aşkarlanmışdı.

3)A minute ago he was seen engaged in a lively conversation with a charming girl.

Bir dəqiqə əvvəl onu gözəl bir qızla həvəslə söhbət edən görüblər.

Müstəqil nominativ feli sifət tərkibləri ümumi halda olan isim və ya adlıq halında olan əvəzlik və feli sifətdən ibarətdir. Bu tipli tərkiblər cümlələrdə ya əvvəldə, ya da axırda gəlir. Müstəqil nominativ feli sifət tərkibləri cümlədə zərflik vəzifəsində işlənir, məsələn:

1)"Bye", he said, and walked away, his farewell unanswered

 O, "sağ olun" dedi və vidası cavabsız qalaraq çıxıb getdi.

2)One morning he stood in front of the tank, his nose almost pressed to the glass.

Bir səhər o,tankın qarşısında burnu demək olar ki, şüşəyə sıxılmış dayanmışdı.   

3)The drinks ordered, he asked to bring the menu.

  İçki sifariş ediləndən sonra o, menyunu gətirməyi xahiş etdi.

 Müstəqil sözönülü feli sifət tərkibləri with sözönüsü, ümumi halda olan isim  yaxud  adlıq halında olan əvəzlik və feli sifətdən ibarətdir. Belə tərkiblər  cümlələrdə yerin­dən asılı olmayaraq digər üzvlərdən vergüllə ayrılır və zərflik vəzifəsində çıxış edir, məsələn:

1) I sat silent and still, with my eyes fixed on the ground.

 Mən gözlərimi yerə dikib sakit və hərəkətsiz oturmuşdum.

2)The killer lay on the corridor of the train, with his body stabbed

  Qatil qatarın dəhlizində bədəni bıçaqlanmış halda uzanmışdı.

3) I lay idly in a big chair, talking now and then, listening sometimes with my

 eyes closed.

Mən kresloda etinasız uzanıb, ara-sıra danışıb, bəzən də gözləri yumulmuş halda  qulaq asırdım.

Nümunələrdən aydın olur ki, ingilis dilində feli sifət tərkibləri Azərbaycan dilinə ya olduğu kimi, ya da feli bağlama tərkibi, məsdər, məsdər tərkibi, amamlıq budaq cümləsi kimi tərcümə olunur.

         Beləliklə də, cümlədə söz sırasını bilmək və sözlər arasında sintaktik əla­qə­ləri müəyyənləşdirmək cümlənin ümumi mənasını başa düşmək üçün əsas şərtdir. Cümlə üzvlərini müəyyənləşdirmək yəni sintaktik təhlilə xəbərdən başlamaq daha məqsədə­yğundur. Çünki cümlədə əsas məna daşıyan üzv- xəbər müəyyən edildik­dən sonra qalan üzvləri tapmaq xeyli asanlaşır.

           

İstifadə olunmuş ədəbiyyat siyahısı:

1.Abdullayev T.İngiliscədən Azərbaycan dilinə tərcümənin əsasları. Bakı,2001

2. Musayev O. İngilis dilinin qrammatikası.Bakı,2003

3.Каушанская В.A Grammar of English language.Moscow,2008           

4.КрыловаИ., ГордонЕ. A Grammar of  Present-day English. Moscow,  2003

5. Кутузов Л. Практическая грамматика английского языка. Москва, 1998 

6. Резник Р., Сорокина Т., Казарицкая Т.  Практическая грамматика английского языка. Москва,1999 

7.Хорнби А.Конструкции обороты английского языка. Москва, 1992 

8.Agatha Christie. Murder on the Orient Express. New-York, 1980

9.Charles Dickens. Cricket on the Hearth. New-York, 1994

10.Priestley J.B. Dangerous corner. Moscow,1997  

11.Yagodnikova O., Driga L., Shamray L., Baturina  E. A Grammar of the English   verb in tables. Verbals.Kiev,1989

   Açar sözlər: felin ikinci forması, felin üçüncü forması, təyin, xəbər

    Key words:past indefinite,past participle,attribute,predicate

 

Summary

                The article deals with the difficulties in differentiating past indefinite form from past participle ending with the same morfological form. The main formal percularities are given to distinguish the predicate expressed by past indefinite from the attrubute expressed by past participle.

 

Резюме

                В статье говорится о трудностях в различии глагола в прошедшем  времени (pastindefiniteform) и причастие II которые оканчиваются одина­ковыми морфологическими формами. Важные формальные свойства отмеча­ются чтобы отличить сказуемое выраженное pastindefiniteform от определения выраженным past participle.

 

    

Rəyçi: Dosent Abbas Abbasov

                                                                  


MəmmədovaSevinc Balahüseyn qızı

İNGİLİS VƏ AZƏRBAYCAN DİLLƏRİNDƏ LƏQƏBLƏRİN LEKSİK-SEMANTİK ƏLAMƏTLƏRİ

Ləqəblər dildə ikinci nominasiya sisteminə daxildir. Bu baxımdan ləqəblər köməkçi adlar kateqoriyası adı altında öyrənilir. Bunlar əsas adlara – şəxs adlarına ya qoşulur, ya da onları əvəz edir. Ləqəb soy adlarından biridir, insana verilmiş sonrakı addır. Bu o zaman verilir ki, insanın xasiyyətində, fiziki görkəmində və s.-də bir əsas xüsusiyyət mövcud olsun.

Müxtəlif sistemli dillərdə ləqəblərin tədqiqi ilə Y.Voronsova (1), N.Drannikova (2), N.Kolmakova (3), E.Mançenko (4), R.Musayeva (5), A.Paşkeviç (6), A.Lanqner (7) və başqaları məşğul olmuşlar. Həmin müəlliflər rus, ingilis, kumık və s. dillərdə ləqəblərin növləri (kollektiv ləqəblər), semantik və kommunikativ xüsusiyyətləri, linqvokulturoloji və struktur-funksional aspektləri, nominativ vasitələri və s. haqqında maraqlı fikirlər işlətmişlər.

İngilis xalqı əsas adlarla yanaşı, ləqəblərdən də çox istifadə edir. Hələ XVI yüzillikdə ingilis xalqı arasında dini təsir nəticəsində Bibliyadan alınan şəxs adlarının artaraq çoxalmasına səbəb olmuşdur: Judith, Susanna, David, Joseph və b.

Çağdaş dövrdə İngiltərədə antroponimiya sistemində özünü göstərən başlıca xüsusiyyət şəxs adlarının, o cümlədən ləqəblərin qorunaraq saxlanmasıdır. Qeyd olunan yüzilliyədək ləqəblərdən də çox istifadə olunurdu. Bununla belə, həmin ləqəblər ailə üzvlərinə aid edilmirdi və nəsildən-nəslə ötürülmürdü. Norman işğalından sonra, yəni XI-XIV yüzillərdə ingilis onomastikasında xüsusi dəyişmələr baş qaldırdı. Fransız dilinin onomastik normalarına müvafiq olaraq ingilis soy adları, ləqəblər formalaşmağa başladı.

Həm ingilis, həm də Azərbaycan dilinin ləqəbləri leksik-semantik əlamətlərinə görə zəngindir. İngilis dilində belə bir təsnifata görə (leksik-semantik bölgü) ləqəbləri aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar:

1)             Yer adlarından ibarət olan ləqəblər: Richard de Cestersir, Aelfweart aet Lanqadune və s.

2)             Şəxs adlarından ibarət olan ləqəblər: Richard de la Fitz Joan, Robert Johns və s.

3)             Ümumi isimlərlə əlaqədar olan ləqəblər: Alwine Vierd, Geoffrey le Barun, Henry le Wiele və s.

Ləqəb onim sinfinə daxil olan adlardandır. Ləqəb insana məxsus çoxcəhətli əlamətləri, mürəkkəb dərketmə sistemini səciyyələndirir. Bunlar bir mənbə kimi, hər hansı bir xalqın milli-mədəni spesifikasını əks etdirir. Bu baxımdan ləqəb həm ingilislərin, həm də azərbaycanlıların dillərinin antroponimik sistemində hərtərəfli təbəqə təşkil edir. Ləqəb cəmiyyətin linqokreativ fəaliyyətinə işıq salır, aydınlıq gətirir.

İndi ləqəblər əvvəlki dövrlərdən fərqli olaraq, antroposentrik istiqamətdə təd­qiq edilir. Antoposentrik yanaşma ilə ləqəblərin funksional aspektləri öyrənilir. Bu aspektdə ləqəblərin leksik-semantik, eləcə də struktur-semantik yarusları dərindən araşdırılır.

Tutuşdurulan müxtəlif sistemli dillərdə (ingilis və Azərbaycan dillərində) ləqəblərin statusu, dildə yeri və rolu müəyyənləşdirilmiş, sosial-kommunikativ sistemi yaradılmışdır. Bu dillərdə ləqəblərin formalaşma və inkişaf prosesi izlənilmişdir. Ləqəblərin daxili və xarici faktorları üzə çıxarılmış, müəyyən təsirlər nəticəsində bu kateqoriyada baş verən dəyişmələr təyin edilmişdir.

Hər bir adam ləqəb daşımır. Azərbaycanlıların hər birinin rəsmi adı olduğu halda, əksəriyyətinin ləqəbi yoxdur. Hər iki xalqa (ingilis və azərbaycanlılara) məxsus ləqəblər insanlara peşəsinə, tutduğu mövqeyə, vəzifəyə, xarici görünüşə, bədən quruluşuna, adamların xarakterinə və əməllərinə əsasən və s. verilir.

Hər iki dildə ləqəbi şəxs adından ayıran başlıca əlamətlər mövcuddur. Bunlardan biri budur ki, şəxs adı insana ana-atası, qohum-əqrəba, tanış-biliş tərəfindən verildiyi halda, ləqəb insana (xüsusən də kənd yerlərində) camaat tərəfindən adlandırılır.

Ləqəbin camaat arasında müəyyən səbəblərdən yaranması bir fakt olaraq qalır.

El arasında ləqəbdən müxtəlif məqsədlər üçün istifadə olunur:

1)             Mənfi insani keyfiyyətli adamları tanımaq üçün.

Məs.: Oğlu Həsənqulu kənddə məşhur idi (Ə.Əmirli).

Gopçu Səfəri hamı tanıyırdı (S.Əhmədli).

2)             İngilislərdə ləqəb eyniadlı adamların birini başqasından ayırmaq məqsədi

güdür. Bu məqsəd eynilə azərbaycanlılarda və digər xalqlarda da vardır. Məs.: Motal Əli, Törə Əli, Cuqquş Əli, Eşşək Əli, Yetim Əli və s.; Qatır Məmməd, Qəcəran Məmməd, Kələ Məhəmməd, Qara Məhəmməd, Çolaq Məhəmməd və s.

Müxtəliflik eyni adlı şəxslərin müxtəlif cəhətləri ilə bağlı meydana çıxmışdır.

3)             Hər iki dildə ləqəb çox geniş inkişaf tapmış dil hadisəsidir.

4)             Hər iki dildə ləqəblər müsbət və ya mənfi emosiya doğurur. Misal üçün:

Qoç Koroğlu (bu ləqəb müsbət məna daşıyır. Həmin ləqəbin mahiyyətində mərdlik, qəhrəmanlıq və s. motivləri üstünlük təşkil edir.)

Mənfi emosiya yaradan ləqəblər də şəxsin yalançılıq, ikiüzlülük, fırıldaqçılıq, kobudluq, mədəniyyətdən kənar hərəkətləri və s. keyfiyyətləri əsas götürülür. Misal üçün: Bic Mətiş, Eşşək Qurban, Molla Abbas, Gopçu Abbas və s.

Həm ingilis, həm də Azərbaycan dillərində ləqəblərin özünəməxsus semantik xüsusiyyətləri vardır. Bunları aşağıdakı kimi təsnif etmək olar:

1)                  İnsanın xarici görünüşü ilə əlaqədar ləqəblər: ləqəblərin formalaşdığı ilkin dövrlər məhz insanın zahiri görünüşü olmuşdur. Elə vaxtlar olmuşdur ki, bir adam barəsində söhbət gedərkən onun əsl adı unudulmuş (psixoloji məqamda), onun xarici görünüşünə müvafiq addan (ləqəb) istifadə olunmuşdur. Məs.: Camaat ona Yastı Salman deyərdi (M.İbrahimov), Dağ Salman bir özüdür, bir arvadı (S.Rəhimov), Cırtdan Fərəc qapı-qapı gəzirdi (S.Rəhimov).

Zahiri görünüş insanların boy-buxunu, köklüyü yaxud arıqlığı, fiziki qüsuru, bədəninin və ya saçının rəngi, bədən üzvlərinin qeyri-mütənasibliyi və s. ilə əlaqədardır. Məs.: Bernarda (ayı kimi qüvvətli)

2) İnsanın xarakter və əxlaqi keyfiyyətləri ilə əlaqədar ləqəblər: Ada (şən),

Adelaide (nəcib, xeyirxah), Agatha/Aggia/Aggy (yaxşı), Albert, Alberta, Albertina (məşhur), Alfred (müdrik), Andrew, Andrea (qəhrəman, igid), Aneurin (şərəf, şöhrət), Amos (güclü), Amy (sevgili, yar), Anthera (işıqlı, nurlu), Archibald (cəsarətli), Angus (tək, seçilmiş), Angaharad (çox sevimli), Amelia (əməksevər), Hillaty (dözüm), Hope (şahanə), Christinable (gözəl), Clara, Clare, Clarinda (parlaq, təmiz).

Xarakter və mənəvi əxlaqi keyfiyyətlər adamların hiyləgərliyi, tənbəlliyi, yaltaqlığı, təlxəkliyi və s. ilə bağlı mənfi emosiyaları əhatə edir: Bic İbrahim, Tülkü İsa, Yaltaq Əbil, Təlxək Səməd və s.

Bu qəbildən olan ləqəblər insanların xəsisliyi, arsızlığı, qeyri-səmimiliyi, eləcə də qəddarlığı ilə də əlaqədardır: qənimətcil İdris, Xəsis Mozan, qeyri-ciddi Bəhrəm və s.

Qalmaqal, dalaşqan, tündməcaz, namərd, maymaq insanlara da işarə məqsədilə də ləqəblər yaradılmış və geniş yayılmışdır. Məs.: Qalmaqal Məmməd yalnız toyda-bayramda deyil, həmişə yaxşı geyinsin (İ.Əfəndiyev), Namərd Mirzə Alı ölübdür, dəfn etməyə aparırlar (A.Haqverdiyev).

Ləqəblər sırasında ictimai və iqtisadi durumu təzahür etdirənlər də geniş yayılmışdır. Həmin ləqəblər şəxsin cəmiyyət arasında yerini, mövqeyini əks etdirir. Məs.: Kefli İsgəndər, Dilənçi Sadıq, Bekara Həsən və s.

Ləqəblər arasında dini cəhətlərini əks etdirənlər də çoxdur: Josua – İsa, Mases – Musa, Gabriel – Cəbrayıl, Samuel – İsmayıl, Solomon – Süleyman, david (Davy), Michael/Micky/Mike – Mikayıl, Maria/Mary/Miriam – Məryəm.

Bunlar ingilislərdə əsl şəxs adı kimi işlənsə də, Azərbaycan dilində ləqəb funksiyasını yerinə yetirir.

Hacı ləqəbi isə son illər Azərbaycanda çox geniş yayılmışdır. Həccə gedənlərə bu ləqəb mütəmadi verilir.

İngilis dilinə məxsus ləqəbləri leksik semantikasına görə bir sıra qruplara ayırmaq olar:

  1. Şəxsin xarici görkəmini ifadə edən ləqəblər: Thomas Black – qara, John

le Brade – enli, Geoffrey Bund – donqar, Adams Cheke – yanaq, Hugh Crees – zərif, Richard Fatt – kök, William Short – qısaboylu və s.

  1. Şəxsin mənəvi keyfiyyətlərini ifadə edən ləqəblər: Henry Brad – öyünən,

Hugh Bullour – yalançı, Robert le Curteis – nəzakətli, Robert le Meka – sakit və s.

  1. Şəxsin xarakter etibarı ilə və digər xüsusiyyətlərinə görə heyvan və

quşlara bənzədiyini ifadə edən ləqəblər: William Bulloe – öküz, Robert Culf – buzov, Geoffrey Popy – xaşxaş, Richard Wolf – canavar və s.

  1. Şəxsin məşğuliyyətini, peşəsini ifadə edən ləqəblər: William le Bakere –

çörəkçi, William le Floutere – fleytaçı, Humphreu le Sarvein – mirzə və s.

Beləliklə, nəticə kimi göstərə bilərik ki:

-                    Ləqəb antroponimlərin bir növüdür, onun problem və perspektivləri vardır.

-                    Ləqəb qeyri-rəsmi xarakter daşıyır, insanın ikinci adıdır.

-                    Ləqəbin linqvistik və ekstralinqvistik aspektləri mövcuddur.

-                    Fərdi və kollektiv (qrup şəklində) ləqəblərin özünəməxsus xüsusiyyətləri vardır.

-                    Ləqəb – mühüm, əlavə identifikator rolunu oynayır, qeyri-rəsmi sferada istifadə olunur.

-                    Ləqəb – nominativ funksiya daşıyır.

-                    Ləqəb – bugün məişət kommunikasiyasını təmin edir. Ləqəb bu mənada özünüdərk faktorudur.

 

ƏDƏBIYYAT

  1. Воронцова Ю.Б. Коллективные прозвища в русских говорах. Дис. канд. филол. наук. Екатеринбург, 2002.
  2. Дранникова Н.В. Локально-групповые прозвища – в традиционной культуре: функциональность, жанровая система, этно поэтик. Дис. канд. филол. наук. Архангельск, 2005, 975 стр.
  3. Колмакова Н.Л. Семантические и коммуникативно-функциональные особенности имен собственных в современном английском языке. Дис. канд. филол. наук. Киев, 1988, 184 стр.
  4. Манченко Е.С. Лингвокультурные и структурно-функциональные характеристики английских прозвищ. Дис. канд. филол. наук. Астрахань, 2008, 231 стр.
  5. Мусаева Р.А. Лумыкская антропонимика: прозвища и полуимена. Дис. канд. филол. наук. Махачгала, 2008, 139 стр.
  6. Панкевич А.А. прозвища и клички в системе номинативных средств английского языка. Дис. канд. филол. наук. Санкт-Петербург, 2006, 164 стр.
  7. Лангнер А.Н. Функционально-семантические и словообразовательные особенности прозвищ. Дис. канд. филол. наук. Белгород, 2010, 202 стр.
  8. Məmmədova X. İngilis dilində şəxs soyadları və ləqəblərin leksik-semantik xüsusiyyətləri, Azərbaycanda Xarici dillər № 3(23), 2013, s. 9-11.

 

Açar sözlər: soy adları, leksik-semantik əlamət, ləqəb, leksik məna, kollektiv ləqəb

Ключевые слова: фамилии, лексико-семантические признаки, прозвище, лексическое значение

Key words: surnames, lexical-semantic features, nickname, lexical meaning, collective nicknames

 

Лексико-семантические особенности прозвищ в английском и Азербайджанском языках

Резюме

В статье рассматривается образование прозвищ в английском и азербайджанском языках, а также их лингвистические особенности (а именно лексико-семантические признаки). Очевидно что прозвище, играя в антропонимической системе всего лишь вспомогательную роль и отражая в себе качества того человека которому он принадлежит, представляется более живым и динамичным. Личные имена условны, они ничего не говорят о внешних и внутренних свойствах и признаках человека. В то время как прозвище  ясно выражает отличительные стороны и качества человека.

Таким образом, в данной статье, прозвище рассматривается как неотъемлемая часть языка, представляющая собой достаточно новое явление в антропонимической системе, а также изучаются его лексико-семантические особенности.

 

Lexical-semantic peculiarities of nicknames in English and Azerbaijani languages

Summary

The article deals with word formation and linguistic peculiarities of nicknames in English and Azerbaijani languages (in particular their lexical-semantic features). It is obvious that nicknames play a supportive role in anthroponomicalsystem; however, in terms of personality reflection they seem to be more living and dynamic. Personal names are rather conditional providing no information about internal and external signs of a human being. Meanwhile nickname gives a clear picture of any distinctive aspects of human characteristic.

Thus, in this article nickname has been considered as clearly integral to language and a fairly new phenomenon in anthroponomy and its lexical-semantic peculiarities have been studied as well.

 

                                                                                                                             RƏYÇİ: dos. L.Ələkbərova
Mürsəlov Rizvan Cavanxan oğlu

MÜASİR AZƏRBAYCAN DİLİNDƏ KƏMİYYƏT ELEMENTLİ FRAZEOLOJİ BİRLƏŞMƏLƏR VƏ ONLARIN DİLDƏ İŞLƏNMƏ XÜSUSİYYƏTLƏRİ

1.Azərbaycan dili frazeologiyasının əsas prinsipləri

                Frazeologiya dilçilin bir sahəsi olub, dilin frazeoloji sistemini öyrənir. Frazeologiya iki hissəyə ayrılır:

1.Ümumi  2.Xüsusi

    Ümumi frazeologiyada əsasən inkişaf etmiş dillərin frazeoloji materiallarının tədqiqindən alınan nəticələr ümumiləşdirilir.Bu zaman frazeologiyanın ümumi problemləri dəqiqləşdirilir.Xüsusi frazeologiya isə hər bir konkret dilin faktları əsasında həmin dilin frazeoloji sistemi semantik, struktur və s. cəhətdən təsvir olunur. Biz bilirik ki, dil tarixi, ictimai hadisədir. Dilin bu xüsusiyyətləri frazeologiyaya da şamil olunur. Məhz bu baxımdan, hər hansı bir dilin frazeoloji vahidləri müəyyən zaman kəsiyində ehtiyac yarandıqda tədricən formalaşır. Bu formalaşma sonradan sistem halına düşməsi ilə nəticələnir  və frazeoloji vahidlər bir sistem halında formalaşır. Bundan sonra frazeologiya iki əsas planda tədqiq olunmağa başlayır.

1.Diaxronik                 

 2.Sinxronik

Diaxronik planda dilin frazeologiyasının tarixi formalaşması və müasir dövrümüzə doğru semantik və struktur cəhətdən inkişafı öyrənilir.

 Sinxronik planda isə dilin frazeologiyasının müasir vəziyyətinin semantik və struktur vəziyyəti verilir.

Frazeologiya yunanca phrasis – ifadə + loqos- təlim sözlərinin vəhdətindən yaranmışdır. Frazeologiyanın tədqiqat problemlərini  araşdıran bəzi tədqiqatçılar konkret bir dildə mövcud olan söz birləşmələrinin hamısını frazeologiya hesab edirlər. İkinci halda isə dildə hazır şəkildə olan söz birləşmələrinin hamısının deyil, onlardan nitq və ya dil vahidlərinə ekvivalent olub , komponentləri məna və quruluşca parçalanmayan hissəsini frazeologiya adlandırırlar. Birincisi “geniş mənada frazeologiya”, ikincisi “dar mənada frazeologiya” adlandırılır. Görkəmli mütəxəssislərdən A.Buloxovski frazeologiya haqqında tədqiqat apararaq özünəməxsus fikirlər irəli sürmüşdür. Belə ki, o, frazeologiyaya sitat materialı kimi baxaraq , fikir mübadiləsi zamanı istifadə edilən sabit söz birləşmələrinin hamısını frazeologiya adlandırmışdır. Tədqiqat nəticəsində belə qənaətə gəlinmişdir ki , frazeologiya , adətən dildə məna cəhətdən parçalanmayan , lakin işlək sitat materialı kimi möhkəmlənən, atalar sözü, məsəllər, yazıçıların “qanadlı sözləri ” şəklinə düşmüş ifadələri və başqa ifadələri özündə ehtiva edərək müəyyən bütövlük təşkil edən söz birləşmələridir.

 Frazeologiya termini fraza sözündən düzəlsə də Azərbaycan dilçiliyində müxtəlif mənalarda işlədilmişdir. XIX əsrdə yaşamış görkəmli alim Mirzə Kazım bəy özünün “Qrammatika” əsərində bir sıra hallarda fraza sözünü, cümlə termini əvəzində işlətmişdir. Azərbaycan dilçiliyində frazeologiyadan bəhs edən görkəmli tədqiqatçıların bir qismi frazeologiyanı dar mənada, bir qismi isə geniş mənada nəzərdə tutmuşdur. Frazeologiyadan geniş mənada bəhs edən yazıçılardan M.Hüseynzadə, S.Cəfərov, S.Murtuzayev, Ə.Dəmirçizadə, M.Adilov, A.Qurbanov və s. digərlərinin fikirləri heç də həmişə üst-üstə düşməmişdir. Məsələn: M.Hüseynzadə atalar sözü, məsələlər, idiomlar, jarqonları konkret şəkildə qeyd etsə də buraya konkret olmayan frazeoloji birləşmələri də daxil edir. Digər tədqiqatçılardan Ə.Orucov isə belə məsələlərdən bəhs edərkən yazır: Məlum olduğu kimi, “frazeologiya” anlayışı olduqca genişdir, buraya yalnız mənası komponentlərinin mənasından asılı olmayan parçalanmaz leksik birləşmələr deyil başqa sabit birləşmələr də, atalar sözü, məsələlər, aforizmlər, qanadlı sözlər, peşə ifadələri, klassik poeziyada rast gəldiymiz çox işlənən, formal şəklinə düşmüş  spesifik ənənəvi ifadələr də daxildir. Azərbaycan dili frazeoloji vahidlərinə məxsus əsas cəhət ondan ibarətdir ki, frazeoloji vahidlərin mənası, onların komponentlərindən birinin və ya bir neçəsinin ( hamısının da ola bilər) əsas və ya düzəltmə, nominatik mənası əsasında formalaşdığı kimi, düzəltmə mənası olmaq etibarilə sözlərin məcazi mənası ilə də əlaqədar deyildir. Frazeoloji vahidlər cümlədəki sözlər, söz birləşmələri ilə ümumi sintaktik və semantik əlaqədə olaraq iki şəkildə özünü büruzə verir.

1.Azərbaycan dilindəki frazeoloji vahidlərin bir qismi tək mənalıdır. Belə olduğu təqdirdə istifadə olunan mətn bunların mənasının müəyyənləşməsində həlledici rol oynamır.

2.Dilimizdəki frazeoloji vahidlərin bir qisminini mənası mətndən asılı olub,onları əhatə edən başqa sözlərlə əlaqədə müəyyənləşir, konkretləşir. Bu mənada belə frazeoloji vahidlərin özləridə iki yarım qrupa ayrılır:

1. Bu formada olanların bir qismi sərbəst söz birləşmələrinin bütövlükdə məcazi mənada işlədilməsi ilə ifadə edilir ki, bunların da frazeoloji vahid səciyyəsi daşıması ancaq mətndə müəyyənləşir.

2.Azərbaycan dilində frazeoloji vahidlərin cüzi hissəsi çoxmənalı səciyyə daşıyır.Belə frazeoloji vahidlərin malik olduqları mənalardan məhz hansını ifadə etməsi mətndə müəyyənləşir.

  2. Kəmiyyət kateqoriyası

Dilçilikdə mövcud olan digər qrammatik kateqoriyalar kimi kəmiyyət kateqoriyası öz əhatə dairəsinə görə çox geniş formatda işlənən kateqotiyalardan biridir. Kəmiyyət kateqoriyası digər kateqoriyalardan fərqli olaraq, daha mürəkkəb  xüsusiyyətlərə, daha rəngarəng ifadə vasitələrinə və məzmun müxtəlifliyinə malikdir.

  Bu  xüsusiyyətlərinə görə kəmiyyət kateqoriyasını mücərrəd kateqoriya adlandırırlar.Bu ona görə belə adlanır ki, buraya həm real hesablanan konkret   əşyalar, həm də konkretlikdən xaric olan, hesablanması mümkün olmayan kəmiyyət daxildir.Bundan başqa buraya həm qrammatik, həm də riyazi kəmiyyət daxildir.Təfəkkür inkişaf etdikcə , xaricən kəmiyyət anlayışı yalnız riyaziyyatda deyil, dilin özündə də mücərrədləşmişdir. Riyaziyyatda sonsuz kiçik  və sonsuz  böyük  kəmiyyətlərin ən mürəkkəb  formaları işlənərkən, daha konkretlik hesablama nəzərə alınır. Belə ki, iki  adam , beş kitab ,  on heyvan , yüz ağac ifadələrini işlədərkən, yalnız  konkretlik , müəyyən  kəmiyyətləri ifadə edir. Riyaziyyatda ifadə  olunan kəmiyyətdə mücərrədlik hətta  təxminilik belə yox dərəcəsindədir. Qrammatik  kəmiyyətdə  isə şərait  daha  mürəkkəbdir.Çünki, buraya, konkret  riyazi  kəmiyyətdən başqa, mücərrəd , qeyri-müəyyən ,  təxmini, topluluq bildirən kəmiyyətlər də daxildir. Buradan belə  nəticəyə gəlirik ki, saylarla ifadə  olunan  kəmiyyətlər konkret  xarakter  daşıyırsa, digər  vasitələrlə verilmiş kəmiyyətlər  konkretlikdən uzaq  düşür. Hər iki vasitələrlə, həm qrammatik , həm də riyazi rəqəmlərlə ifadə  olunan  kəmiyyət  insanın praktik  ehtiyacından törənir. Kəmiyyət  anlayışı  obyektiv reallıqla sıx  əlaqəlidir. Görkəmli  alim F.Engels bu barədə öz mülahizələrində belə qeyd edir : " Kəmiyyət  anlayışı  və fiqurlar haradansa götürülməmişdir, məhz  həqiqi  dünyadan götürülmüşdür. Həm kəmiyyət  anlayışı , həm də fiqurlar  insanın başında xalis təfəkkürdən  doğmamış məhz  xarici  aləmdən alınmışdır. " Engelsin fikirlərinin doğruluğu onda  özünü  göstərir ki, həqiqətən  də müəyyən  kəmiyyət  anlayışı insan şüurunda öz - özünə formalaşmamışdır. Yəni kəmiyyət  o zaman  yaranır ki, həyatda obyektiv  aləmdə müəyyən  dərəcədə kəmiyyət  və keyfiyyətə malik olan   əşya  və ya hadisə  mövcud olsun. Belə ki, əşya və hadisə  mövcud  olmayan yerdə kəmiyyətdən və eləcə  də keyfiyyətdən  danışmaq məqsədə uyğun olmaz. Bu məsələni açıqlasaq belə qənaətə gələrik ki , əgər keyfiyyət  əşya  və hadisələrin mahiyyətini bildirərək, onlara müəyyənlik  xüsusiyyəti verirsə, kəmiyyətin köməyi ilə biz həmin müəyyənliyi öz şüurumuzda əks etdiririk. Kəmiyyət anlayışı iki formada ola bilər : 1.konkret ; 2.mücərrəd.

   Kəmiyyətkonkretriyazi  saylarlaifadə  olunduğu zaman kon­kret  xarakter  daşıyır. Bu zaman  yerdə qalan digər kəmiyyətlər isə mücərrəd, qeyri - müəy­yən  xarakter  daşıma  xüsusiyyətinə malik olur. Yəni mücərrəd  xarakter  daşıma, o deməkdir ki, əşya  və hadisələrin sayı sonsuzdur, konkret olaraq sayılması mümkün deyildir. Onlar konkret  şəkildə kəmiyyətlənmir və ya onların sayı müəy­yən  bir  hüdud  dairəsində, müəyyən  çərçivə  içərisində götürülmür. Biz kəmiyyət kateqoriyalarının köməyi ilə mövcud  əşya  və hadisələri hesablayır, onların kəmiyyətini, miqdarını müəyyənləşdirir, təkliklə cəmliyi bir birindən ayırır və bunları qarşılaşdırmağa imkan tapırıq. Kəmiyyət kateqoriyasını digər kateqoriyalardan fərqləndirən əsas xüsusiyyətlərdən biridə onun xarici  aləmdə mövcud olan əşya  və hadisələri əks etdirən bir kateqoriya olma­sı­dır. Kəmiyyət kateqoriyası qeyri - real təsəvvürün məhsulu deyildir. Bu kateqoriya insanın real , həyati təsəvvüründən meydana gəlmiş və müəyyən inkişaf mərhələsi keçmişdir. Başqa qrammatik kateqoriyalarda  müəyyən  məhdudiyyətlər mövcud­dur. Məsələn: hal kateqoriyası, cins kateqoriyası,  əsasən isimlərə aiddir, lakin kəmiy­yət  kateqoriyasında bu məhdudiyyətlər  yoxdur. Bu kateqoriya  bir növ universaldır. Yəni kəmiyyət kateqoriyası, isimlərdə, sifətlərdə, əvəzliklərdə, fel­lərdə və s. möv­cuddur. Bu kateqoriyanın belə geniş  formatda yayılmasının əsas səbəbi onun mövcud real aləmlə bağlı  olmasından irəli gəlir. Kəmiyyət kateqori­yasının məz­munu, mahiyyəti demək  olar ki, bütün  dillərdə eynidir. Fərqlilik on­dadır ki, kəmiy­yətin ifadə vasitələri, ifadə  tərzi hər bir dildə özünəməxsus xarak­terə malik olur. Belə ki, müxtəlif inkişaf prosesi ərzində, kəmiyyət kateqoriyası real, həyati təsəv­vürlərdən yaranır. Bu halda formalaşmış kəmiyyət kateqori­yası  dilin qram­matika­sında mürəkkəb və mücərrəd məna daşıyır.

  1. 1.              Azərbaycan dilində işlənən kəmiyyət elemenli frazeoloji birləşmələr

1. Az danış, çox iş gör. (Atalar sözü)

2. Çox istəyən azdan da olar. (Atalar sözü)

3. Bir əldə iki qarpız tutmazlar. (Atalar sözü)

4. Yüz dəfə eşitməkdənsə bir dəfə görmək yaxşıdır. (Atalar sözü)

5. Bir daşla iki quş vurmaq (İdiom)

6. Hər zarafatda bir həqiqət var. (Atalar sözü)

7. Deyim çox olar, seçim az. (Zərb-məsəl)

8. Tək əldən səs çıxmaz. (Atalar sözü)

9. Arzusu çox, cürəti az. (Atalar sözü)

10. Sayı çox, sanbalı az. (Atalar sözü)

11. Az yeyən az, çox yeyən çox xərclər. (Atalar sözü)

12. Bir başa iki qapaz cəfadır. (Atalar sözü)

13. Bir ağanın bir nökəri. (Zərb-məsəl)

14. Hər kəs həyatda bir dəfə ahıl, iki dəfə uşaq olur. (Zərb-məsəl)

15. Aza qane olmaq (idiom)

16. Cəhənnəmə gedən yoldaşını çox istəyər. (Atalar sözü)

17. Gecənin bir saat yuxusu, gündüzün iki saatından irəlidir. (Atalar sözü)

18. Bu günun biri sabahın ikisinə dəyər. (Atalar sözü)

19. Bir ilin toxumu yeddi ilin alaq otunu bitirər. (Zərb-məsəl)

20. Altı günün işinə baxıb, yeddinci günün işinə qiymət verilir. (Zərb-məsəl)

21. Var-dövləti çox olanın, çoxlu imtiyazı olar. (Zərb-məsəl)

22. Bir günün təcrübəsi, üç günün nəzəriyyəsindən daha yaxşıdır. (Zərb-məsəl)

23. Az vəd ver, çox iş gör. (Atalar sözü)

24. Yaman günün ömrü az olar. (Atalar sözü)                                                                  

25. Varlının dostu çox olar. (Atalar sözü)

26. Az olsun, saz olsun. (Atalar sözü)

27. Bu dünya beş gündür, beşi də qara. (Zərb-məsəl)

28. Bir qulağından alıb, o biri qulağından vermək (İdiom)

29. Başını çox çətin girləmək (İdiom)

30. Ürəyindən çox şeylər keçmək (İdiom)

31. Kamil bir palançı olsa da insan,

      Yaxşıdır yarımçıq papaqçılıqdan. (Hikmətli sözlər – N.Gəncəvi)

 

İstifadə  edilən ədəbiyyat  siyahısı:

  1. Y.Seyidov - Azərbaycan ədəbi dilində söz birləşmələri. " Maarif " nəşriyyatı. Bakı -1966
  2. R.Xəlilov - Saylar. Bakı " Azərnəşr " - 1978
  3. Ə.A.Bağırov - Azərbaycan dilinin üslubiyyatı. Azərbaycan  Dövlət  Universitetlər nəşriyyatı - 1985
  4. Məmmədəli Qıpçaq - Kəmiyyət anlayışının dildə ifadəsi. Bakı " Elm " - 2000
  5. A.Aslanov - Müasir Azərbaycan  dilində inkarlıq və kəmiyyət kateqoriyaları. Azərbaycan SSR Elmlər Akadamiyası nəşriyyatı. Bakı - 1968
  6. Azərbaycan dilinin qrammatikası - Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası nəşriyyati. Bakı - 1959
  7. H.Bayramov - Azərbaycan  dili frazeologiyası əsasları. "Maarif " – 1978
  8. Yusif Seyidov, Samirə Mərdanova - Azərbaycan  dilçiliyində qrammatik problemlər. Bakı Universiteti nəşriyyatı . Bakı - 2008
  9. İldırımoğlu Əli – Zorən Jurnalist. “Azpoliqraf ” , Bakı – 2011
  10. İldırımoğlu Əli – Aqibət. “Azpoliqraf ” , Bakı- 2011
  11. Cəfərov Səlim – Müasir Azərbaycan dili (Leksikologiya) “Şərq-Qərb”, Bakı - 2007

Açar sözlər: frazeologiya, kəmiyyət, frazeoloji birləşmələr, frazeoloji  vahidlər, saylar , semantik  xüsusiyyətlər.

Ключевые слова: фразеология, количество, фразеологические сочетания,  фразеологические единицы

Keywords: phraseology, quantity, phraseological combinations, phraseological units, numerals, semantic  feature.

 

Резюме

Фразеология (от греческих cлов phrasis – «выражение, оборот речи», и logos – «учение») – это лингвистическая дисциплина, изучающая устойчивые идиоматические (в широком смысле) словосочетания – фразеологизмы; совокупность фразеологизмов того или иного языка также называется его фразеологией. Чаще всего под фразеологизмами понимаются устойчивые словосо­четания следующего типа:идиомы, коллокации, пословицы, пого­ворки, жаргоны, грамматические фразеологизмы, фразео схемы. Подобно тому, как лексикология изучает словарный состав языка, так и фразеология занимается изучением его фразеоло­гического состава. Если единицей языка в его лексической системе являемся слово, то во фразеологической системе такой языковой единицей является фразеологизм или фразеологическая единица.

 

Summary

 Phraseology is a branch of linguistics, which studies the phraseological system of a language. Phraseology has been derived from the word “phrase” and is a word combination of a certain integrity. Phraseological units can mostly be found  in proverbs, idioms, jargons and so on. So that, being used, these phrases are the expressions of integrity and simplicity of the language of each nation. As the language evolves, phraseological compounds do also develop, expand and become a means of expression.

 

Rəyçi:  AMEA-nın müxbir üzvü, filologiya elmləri doktoru,                                                         prof. Nizami Cəfərov

                                                       


                                                      Orucova Nəcibə Əli qızı

NİTQ MƏDƏNİYYƏTİNİN ANLAYIŞI VƏ  ƏHƏMİYYƏTİ

Sivilizasiyanın sürətli inkişafı həyatın bütün sahələrində biliklərin dərinləşməsi, yeni anlayışların, terminlərin yaranması, insan nitqinin zənginləşməsi, ünsiyyətin dərinləşməsi ilə müşayiət olunur. Hər bir nəsil özündən əvvəlki nəslə nisbətən daha zəngin dil tərkibinə, nisbətən fərqli üslub qaydalarına yiyələnir. Cəmiyyətin hər bir üzvündən mədəni ünsiyyət üçün minimal normativlərə sahib olmaq, ayrı-ayrı peşə sahələrində isə bundan əlavə, həmin sahənin meyarları əsasında tarixən formalaşmış və hazırda da durmadan inkişaf edən nitq mədəniyyətinə yiyələnmək tələb olunur. 

Nitq mədəniyyəti dedikdə, natiqin və ya danışan şəxsin ədəbi dilin orfoepik, leksik, üslubi, qrammatik və digər sahələrinin ümumiləşdirilmiş və normalaşdırılmış səviyyələrinə uyğun şəkildə söyləməsi, fikrini izah etmək bacarığına yiyələnməsi nəzərdə tutulur. O, şəxsiyyətin bütövlüyünü və mənəvi kamilliyini hərtərəfli aşkara çıxıran mühüm bir vasitədir. Gözəl və rəvan danışıq vərdişi, bir tərəfdən, natiqin dünyagörüşü, hazırlıq dərəcəsi, estetik və etik zövqü, digər tərəfdən isə fitri istedadı ilə bağlıdır. Nitq mədəniyyəti normalarına riayət edən şəxsin nitqi mədəni nitq adlanır.

Nitq mədəniyyət  hadisəsidir; inasanların fikrini dəqiq ifadəetmə qabiliyyəti; onun əqli və estetik təsir gücü hər bir şəxsin intellektual  qabiliyyətindən və fikrini ifadə tərzindən asılıdır. Dünyada elə bir xalqa rast gəlmək olmaz ki, onun dili olmasın. Müasir dövrümüzdə linqvistlər bu fikri təsdiqləyirlər ki, insanlar dil vasitəsi ilə fikirləşirlər, dünyanın mənzərəsini onun konturları ilə müəyyənləşdirirlər. Ona gorə də dil hər bir cəmiyyətdə prioritet məsələ kimi təkcə mədəni deyil, həm də siyasi mahiyyət kəsb edir; milli şüurun formalaşmasında və dövlət quruculuğunda onun rolu əvəzedilməzdir.

Respublikamız yalnız dövlət müstəqilliyi qazandıqdan sonra ana dilimiz, həqiqi mənada, əməli şəkildə dövlət dili statusu qazandı. Ümummilli lider, Ulu öndər Heydər Əliyev Azərbaycan dilinin konstitusion statusunun həyata keçirilməsinə, onun inkişafına, tətbiq dairəsinin genişlənməsinə xüsusi diqqət və qayğı göstərirdi: «Bizim birinci nailiyyətimiz o olmalıdır ki, öz dilimizi Azərbaycanda hakim dil etmə­liyik. Hər bir azərbaycanlı öz ana dilini bilməlidir, bu dildə səlist danışmalı və bu dili sevməlidir». Belə bir şəraitdə kütlələrlə daima təmasda olan natiqlərin üzərinə böyük vəzifələr düşür. Onlar əməli fəaliyyətində dildən yüksək səviyyədə istifadə et­mək bacarıq və vərdişlərinə yiyələnməklə, bu keyfiyyəti digərlərinə də aşılamalıdırlar.

Müasir dövrdə Azərbaycan Respublikasında uğurla və davamlı surətdə  həyata keçirilən milli dil siyasəti nitq mədəniyyətinin inkişafına təkan verir. Ümummilli lider Heydər Əliyevin «Dövlət dilinin tətbiqi işinin təkmilləşdirilməsi haqqında» 18 iyun 2001-ci il tarixli Fərmanı Azərbaycanda nitq mədəniyyəti məsələlərinin tədqiqinə və nizamlanmasına kəskin ehtiyac olduğunu ümumdövlət səviyyəli məsələ kimi önə çəkmişdir. Ulu öndərin hakimiyyəti illərində «Azərbaycan Respublikasında dövlət dili haqqında» 30 sentyabr 2002-ci il tarixli Qanununun qəbul edilməsi dövlətin milli dil və nitq mədəniyyəti siyasəti sahəsində tarixi əhəmiy­yətli bir hadisə olmuşdur. Həmin Qanunun preambulasında qeyd edilir ki, Azər­baycan Respublikası Azərbaycan dilinin dövlət dili olaraq işlədilməsini öz müstəqil dövlətçiliyinin başlıca əlamətlərindən biri sayır, onun tətbiqi, qorunması və inkişaf etdirilməsi qayğısına qalır, dünya azərbaycanlılarının Azərbaycan dili ilə bağlı milli-mədəni özünüifadə ehtiyaclarının ödənilməsi üçün zəmin yaradır. Bu Qanun ölkə Konstitu­siyasına uyğun olaraq Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi hüquqi statusunu nizamlayır.

Azərbaycan dilinin inkişafı və təkmilləşdirilməsi üzrə ümumdövlət siyasəti müasir dövrdə cənab Prezident İlham Əli­yevin xüsusi diqqəti ilə davam etdirilmək­dədir. «Azərbaycan dilinin qloballaşma şəraitində zamanın tələblərinə uyğun istifadəsinə və ölkədə dilçiliyin inkişafına dair Dövlət Proqramı haqqında» 23 may 2013-cü il tarixli Sərəncamda qeyd olunur ki, Azərbaycan Respublikası öz müs­təqilliyinin bərpasına nail olduqdan sonra Azərbaycan dili xalqımızın ictimai-siyasi, sosial-iqtisadi və elmi-mədəni həyatında dövlətin rəsmi dili kimi müstəsna əhəmiyyət kəsb etməyə başlamışdır.

Azərbaycan xalqının Ümummilli lideri Heydər Əliyevin «Dövlət dilinin tətbiqi işinin təkmilləşdirilməsi haqqında» 18 iyun 2001-ci il tarixli və «Azərbaycan Respublikasında dövlət dili haqqında» Azərbaycan Res­publikası Qanununun tətbiq edilməsi barədə» 2 yanvar 2003-cü il tarixli fərmanları ilə ədəbi dilimizin fəaliyyət meydanı daha da genişləndirilmiş, onun müxtəlif üslublarının potensialı daha geniş şəkildə üzə çıxarılmış, bütünlükdə dil mədəniyyətimiz qarşısında yeni üfüqlər açıl­mışdır. Bundan başqa, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab  İlham Əliyevin «Azərbaycan dilinin qloballaşma şəraitində zamanın tələblərinə uyğun istifadəsinə və ölkədə dilçiliyin inkişafına dair» 9 aprel 2013-cü il tarixli Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş Dövlət proqramının 3.1.9-ci bəndində dil və nitq mədəniyyətinin yüksəl­­dilməsi, birbaşa olaraq, proqramının əsas vəzifəsi kimi, 4.1.9-cu bəndində Azər­baycan dilinin dövlət dili kimi inkişafı, tədrisi, lüğət ehtiyatının zənginləşdiril­məsi, qrammatik quruluşunun qorunması, söz yaradıcılığı prosesinə nəzarətin güclən­diril­məsi və nitq mədəniyyəti sahəsində kompleks tədbirlərin həyata keçirilməsi proq­ramın gözlənilən əsas nəticələrindən biri kimi, 6.2.2-ci bəndində isə ali təhsil müəs­sisələrində müvafiq ixtisaslar üzrə «Nitq mədəniyyəti» fənninin tədris olun­masının təmin edilməsi proqramın icrasına dair tədbirlər planında mütəmadi olaraq həyata keçirilməli olan işlər sırasında göstərimişdir.

Nitq mədəniyyətindən danışarkən, ilk növbədə, bu anlayışın məzmununu aydın­laş­dırmaq, «nitq» və «mədəniyyət» məfhumlarının məzmununu açmaq lazımdır. Nitq dil anlayışı ilə sıx bağlıdır. Onların münasibətinə ümumi və xüsusinin münasibəti kimi baxılmalıdır. Müasir linqvistikada “dil” termininə öz geniş anlamında hər cür informasiya mübadilə sistemlərini əhatə edən ümumi anlayış kimi baxılır. Buraya insan dili ilə yanaşı, insanların yaratdığı süni dillər, işarə sistemləri, kibernetik vasi­tələr, habelə başqa canlıların öz aralarında istifadə etdiyi ünsiyyət üsulları daxildir. “Nitq” anlayışı isə yalnız insana aid olan, verbal (sözlü) məzmuna malik, özündə bəlli (nitq sahibinin vermək istədiyi) mənalar ehtiva edən ünsiyyət üsulunu nəzərdə tutur.  

Dil baza, nitq isə bu baza üzərində meydana çıxan fəaliyyətdir. Nitq zamanı dilin bütün səviyyə vahidləri hərəkətə gəlir, onlar arasında tabelilik-asılılıq münasibətləri əsasında nitq baş tutur.Hər bir dil daşıyıcısında bu xüsusiyyət düşdüyü cəmiyyətdə formalaşır. Nitq dilin təzahürüdür, həm də onun zənginləşmə və inkişaf bazasıdır. Ona görə də nitqi dildən kənarda təsəvvür etmək olmaz.

Nitq dilin ümumi qaydaları əsasında funksionallıq qazanır.Buraya dilin morfoloji quruluşu, fonetikası, sintaksisi, semantikası və digər linqvistik qaydaları daxildir. 

Nitq mədəniyyəti ifadəsində yer alan «mədəniyyət» sözü geniş anlayışdır. Müasir Qərb dillərində bizim “mədəniyyət” termini ilə nəzərdə tutduğumuz məna yükü iki terminlə ifadə olunur. Bunlar “sivilizasiya” və “kultura” anlayışlarıdır. Müasir Azərbaycan dilinin leksikonunda bu terminlər fərqləndirilməmişdir. Buna görə, qeyd etməliyik ki, “nitq mədəniyyəti” dedikdə biz məhz “dil kulturası”, yaxud “dil mədəniyyəti” ni nəzərdə tuturuq.

Dil mədəniyyəti deyəndə insanlararası münasibətlərdə dil vahidlərindən dəqiq, səlis və yerli-yerində istifadə etmə bacarığı, nitqin optimallaşdırılması və təsir effektinin yüksəldilməsi, onun estetik dəyərinin artırılması kimi mühim məsələlər nəzərdə tutulur. Dil mədəniyyətinin yüksəldilməsində  tarixi şəxsiyyətlərin, eləcə də bədii və səhnə xadimlərinin böyük rolu vardır.

Mədəniyyətin istənilən digər növü kimi nitq mədəniyyəti də insanın sivil varlığa çevrilmə prosesinin məhsuludur. O həm maddi, həm də mənəvi sahələrə aid edilə bilər. Məsələn, danışıq mədəniyyəti, hüquq mədəniyyəti, təsərrüfat mə­dəniyyəti və s. «Mədəniyyət» sözü hamı tərəfindən dəyərləndirilən və qəbul olunan cəhətləri əhatə edir. Məsələn, məişət mədəniyyəti dedikdə, məişətdə hamı tərəfindən bəyənilən və tətbiq edilə bilən məsələlər nəzərdə tutulur, yaxud davranış mədəniyyəti ifadəsi insanlar arasında hamı tərəfindən dəyərləndirilən və qəbul edilən normaları, qaydaları əhatə edir. Bu anlamda, dil vasitələri (yaxud vahidləri) və qaydaları ün­siyyət prosesində hamı tərəfindən dəyərləndirilib bəyənilirsə, qəbul edilirsə, bu, nitq mədəniyyəti hesab oluna bilər.

Nitq mədəniyyəti,  yuxarıda deyildiyi kimi, ictimai xarakter daşıyır, burada dil daşıyıcının yaratdığı dil mədəniyyəti nəzərdə tutulur. İnsanların şüuru ilə dili elə tənzimlənir ki, biri digərini təmin edir; onların fikri emosiyası və hissinin də ifadə formaları yaranır ki, dilin estetik təsir effekti aydın hiss olunur. Nitqin mədəniyyət kontekstində anlamı da bu məqamdan doğur. Ümumən götürdükdə, nitq həm  də mədəniyyət hadisəsidir, yəni bəşəriyyətin bir-birini qoruyub saxlamaq, inkişaf etdirmək üçün lazım olan cəmiyyət hadisəsidir, eləcə də insanların yaratdığı mədəniyyətin çox mühim hissəsidir.

«Mədəniyyət» terminini müasir anlamında ilk dəfə 1767-ci ildə Şotlandiya filosofu A.Fergüson işlətmişdir. Bu anlayış geniş an­lamda xalq və millətin maddi-mənəvi inkişaf səviyyəsini, həyat və fəaliyyətin xüsusi sahəsini bildirir. Dar anlamda «mədəniyyət» insanların mənəvi həyat sahəsinə aid edilir. Mütəxəssislər mədəniy­yətin 259 tərifini qeyd edirlər. Hər bir dövrün və xalqın öz mədəniyyəti vardır və o, cəmiyyətin inkişafı ilə dəyişib, zənginləşir. Xalqımızın milli mədəniyyəti qədim olduğu kimi, onun dil mənədiyyəti də tarixin qədim kökləri ilə bağlıdır. Azərbaycan xalqının milli mədəniyyəti özünün zəngin mədəni irsinə əsaslanır. Bu mədəniyyətin mühüm bir qolu nitq mədəniyyətidir. Nitq mədəniyyəti ümumxalq mədəniyyətin ayrılmaz tərkib hissəsidir. Bu mədəniyyət xalqın mədəni səviyyəsini göstərən faktorlardan biri və önəmlisidir. Mədəniyyət dil vasitəsilə yaranmışdır. Bir xalqın kökü, mədəniyyəti ana dilindən başlanır.

Nitq mədəniyyəti müəyyən qədər də abstrakt anlayışdır, çünki o, ayrı-ayrı fərqlərin dilində ümumi konseptual anlamla yanaşı, subyektiv formada da təzahür edir. Həmin məqamda tarixi şəxsiyyətlərin dili fərdi keyfiyyətləri də özündə əks etdirən nitq mədəniyyətini nümayiş etdirir. Bu halda, fəlsəfi dillə desək, xüsusilə ümuminin nisbəti tənzimlənir.

«Nitq mədəniyyəti» özü də hamılıqla qəbul olunmuş tərifi olmayan anlayışdır. Nitq mədəniyyəti terminini mədəniyyət sözü ilə qarışdırmaq olmaz. İnsanlar mədə­niyyət dedikdə, əsasən, təlim-tədris ocaqlarını, məktəb, klub, kitabxana, kino-teatr­ları, tamaşa salon­larını, tarix-ölkəşünaslıq muzeylərini, mədəni sözünü isə təh­silli, tərbiyəli anlamında başa düşürlər. Mədəniyyət sözü həyatımıza dərindən sirayət et­miş, insanın həyat və fəaliyyətinin bütün sahələrini əhatə edən çox işlək anlayış olmuşdur (məsələn, hüquq mədəniyyəti, həkim mədəniyyəti, oxu mədəniyyəti və s.). Sadalanan anlayışlar arasında danışıq mədəniyyəti ifadəsi özünəməxsus yer tutur. Danışıq mədəniyyəti bilavasitə insanla bağlı olduğu üçün sadalanan və digər fəaliyyət sahələri ilə bağlı insanların ədəb-ərkan, qanacaq və əxlaq normaları daxil olmaqla danışığı nəzərdə tutulur. İnsan mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsi olan nitq mədəniyyəti dil normalarının məcmusu kimi təzahür edir. O, ritorika, üslubiyyat və nitq mədə­niy­yəti başlığı altında öyrənilir. Əgər ritorikada nitqin necə qurulması, nitqin gözəlliyi öyrənilirsə, üslubiyyatda isə nitqdə dil vahidlərindən  necə istifadə olunması, onun fərdin subyektiv düşüncəsi ilə bağlılığı, onun intelektual səviyyəsi ilə  əlaqəsi əsas götürülür. Ayrıca nitq mədəniyyəti  fənninin tədrisi isə nitqin optimal­lığını şərtlən­dirən bütün amilləri əsas götürür. Burada ayrı-ayrı şəxsiyyətlərin nitqinə praktik fakt kimi tez-tez müraciət olunur.

Nitq mədəniyyəti dilçiliyin ayrıca şöbəsidir. Bu elm sahəsi ədəbi dilin normalar sistemini, danışıq etikasını, yazılı və şifahi nitq formasını və s. məsələri öyrənir və nitqi inkişaf etdirməyə xidmət edir. Nitq mədəniyyəti qrammatik cəhətdən cümlələri düzgün qur­maq, firki aydın dəqiq və məntiqi ardıcıllıqla, ədəbi bir dildə, bəzən təlləffüz nor­ma­larını gözləyərək ifadə etməyi bacarmaq deməkdir. Nitq mədəniyyəti nitqin ədəbi dil normalarına uyğunluğunu, dilin ifadə vasitə və imkanlarından nitqin məqsəd və məz­mununa müvafiq şəkildə istifadə etmək bacarığını, dilə yaxın olan va­hid­lər sis­te­minin normalaşdırılmasını, təkmilləşdiril­məsini, nitqin düzgünlüyü meyar­larının müəy­yən­ləşdirilməsi problemlərini, dil, hadisə və proseslərin inkişaf xəttini, üslubiyyat məsə­lələrini araşdırır. Nitq mədəniyyəti ümumi anlayışdır. Onu adi və yük­sək mədəni nitq kimi, nitqlə dilin münasibəti, nitq ünsiyyətinin növləri – mono­loq, dia­loq, poliloq və nitq formaları – yazılı və şifahi nitq baxımından öyrənmək olar.

 Mədəni nitq məntiqi yükə, estetik dəyərə malik nitqdir; ona görə məntiqidir ki, nitqdə verilən informasiya məntiqi qaydaları gözləməklə qurulur, səbəb-nəticə  əla­qəsi həmin nitqin qurulması zamanı diqqət mərkəzində olur; ona görə estetik dəyərə malik olur ki, nitq qurularkən daha dəqiq, səlis və cəzbedici ifadə formaları seçilir. Natiqin  nitqi  qarşı  tərəfə  istiqamətlənir, onda natiqin düşüncəsindəki adek­vat fikir yaradılmağa cəhd olunur. Bu məsələlər nitqin praqmatikası ilə sıx bağlıdır. İstənilən nitqin  xüsusi məqsədi var. Onu həyata keçirmək üçün təsirli, cəlbedici ifadələr, müqayisələr, əsaslandırmalar nitqdə düzgün yerləşdirilməlidir. Nitq elə qurulmalıdır ki, idraki, ritorik və üslubi metodlar burada qarşılıqlı nisbətini tapa bilsin.

Mədəni nitq hamı üçün aydın, sadə və başa düşülən, ahəngdar və gözəl, ardıcıl, səlis və məntiqli olmalıdır. Nitqdə bu amillərə əməl edildikdə, nitq cəlbedici və maraqlı olur. Natiqin ən böyük ustalığı, ləyaqəti onun nitqində yalnız vacib olan məsələləri şərh etmək deyil, həm də vacib olmayan məsələləri açmamaqdır. Çünki nitq mədəniyyəti yalnız natiqin fərdi zövqündən, istəyindən asılı olmayaraq, ümumxalq mədəniyyətinin vahid inkişafı ilə tənzim olunur. Mədəni nitq – ədəbi dilin müasir normalarına əsasən söylənilən nitqdir. Ziyalı, alim, jurnalist və s. iqtisadi, si­yasi, mədəniyyət, elm və s. sahələrə aid çıxışları mədəni nitqə misal ola bilər.

 Nitq mədəniyyətinin əsas faktoru olan nitq təcrübi fəaliyyətdir; insan fəaliy­yətinin bütün sahələrini əhatə edir. Cəmiyyəti nitqsiz təsüvvür etmək mümkün deyil. İnsanlar arasında ünsiyyət elmi fikirlərin nəsildən-nəsilə ötürülməsi, cəmiyyətin qorunub saxlanılması, eləcə də insan fəaliyyətinin digər sferaları dil və nitq vasitəsilə reallaşır.

Nitq materialının hazırlanması nəzəri, onun ifadəsi isə təcrübi əhəmiyyət kəsb edir. Hazırda dünya əhalisi arasında insanların dialoqa girməsinin zəruriliyi qlobal problem­lər­dəndir. İnsanların mədəni səviyyəsi inkişaf etdikcə nitq mədəniyyətinə tələbat artır.

Nitq mədəniyyətinin nəzəri və təcrübi məsələlərinin öyrənilməsinin çox qədim tarixi vardır. Qədim Şərqdə, Yunanistan və Romada nitq mədəniyyətinin öyrənil­mə­sinə xüsusi fikir vermişlər. Qədim Yunanistanda natiqlərin dialoqu, Romada görkəmli ritoriklərin siyasət və məhkəmə işlərində yarışması və onun təcrübi nəticələri nitq mədəniyyətinin inkişafında xüsusi mərhələ təşkil edir.

Linqvistik fənlər içərisində  natiqlik sənətinin öz yeri var. Qədim Yunanistanda və Romada bu sənətə aludəlik o səviyyəyə çatmışdı ki, o dövrdə elə görkəmli şəxsiyyətə rast  gəlmək olmazdı ki, nitq mədəniyyətinə maraq göstərməsin. Hətta nitq mədəniyyəti onlarda milli dəyər səviyyəsində  qəbul olunurdu.

Nitq mədəniyyətinin əsas vəzifələrindən biri mədəniyyət üçün lazım olan insan yetişdirməkdir. Yeni ictimai-tarixi mühit formalaşarkən bu zərurət daha ciddi hiss olunur. İstər bədii əsərlərdə obrazların dilində, istər siyasi xadimin millət qarşısındakı çıxışında, eləcə də  liderin kütlə qarşısındakı nitqində bu tələb zərurət kimi qəbul olunur. Cəmiyyətin yeni düşüncə tərzinə gətirilməsi qeyd olunan natiqlərin nitqindən çox asılıdır.

Ədəbiyyatda haqlı olaraq qeyd edilir ki, nitq mədəniyyətinin əsas vəzifəsi hər hansı bir hadisənin gedişinə təsir göstərməkdir. Siyasət, iqtisadiyyat, elm, mədəniyyət məsələlərinin inkişafında nitq mədəniyyətinin mühüm əhəmiyyəti vardır. Nitq mədəniyyətinin insan həyatında ən böyük əhəmiyyəti intellektual nitq formalaş­dırmaqdır. Nitq insana qiymət vermək üçün ən böyük meyardır. Nitq mədəniyyətinin bir elm sahəsi kimi konkret predmetini müəyyən etmək onun üçün çətindir ki, o, praktik fəaliyyət tələb edən bir sahə olaraq ümumiliyi ilə digər elmlərdən fərqlənir. Nitq mədəniyyəti dildən ünsiyyət vasitəsi kimi istifadə qayda-qanunlarını öyrənir. Nitq mədəniyyətinin ən mühüm şərti ədəbi dil normalarına əməl etməkdir. Bu mədəniyyət nitq fəaliyyəti nəticəsində meydana çıxır. Nitq fəaliyyəti dedikdə nitqin təzahürü üçün lazım olan ictimai, psixoloji və fizioloji aktların sistemi başa düşülür.

Nitq mədəniyyəti eramızdan əvvəl qədim Yunanıstan və Romada həm sənət, həm də bir elm kimi formalaşmışdır. Təsadüfi deyildir ki, bu yerlərdə natiqlik sənəti çox geniş yayılmış, istedadlı natiqlər xalqın böyük hörmət və məhəbbətini qazan­mışdılar. Məhz onların hesabına, onların bəlağətli, incə, aydın, gözəl danışığı sayə­sində Yunanıstan və Roma nitq mədəniyyəti elminin, natiqliyin vətəni hesab olunur.

Azərbaycanda natiqlik sənətinin yaranması tarixi qədimdir. Bu sənət xalqın ədəbi-estetik fikri ilə bağlı qədim və orta əsrlərdə yazıçı və şairlərin əsərlərində yaranmış, təşəkkül tapmış, həmin mənbələrdə sözün qüdrəti ilə bağlı dəyərli fikirlər söylənilmişdir. Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatında söz, gözəl danışmaq qabiliyyəti bəşəriyyətin təməl daşı kimi qiymətləndirilmişdir.

Azərbaycanda nitq mədəniyyətinin elm sahəsi kimi ayrıca öyrənilmiş XX əsrə təsadüf etsə də, onun əsas prinsipləri çox-çox əvvəlki əsrlərə gedib çıxır. Məsələ ondadır ki, XX əsrdə ölkəmizdə  natiqlik sənəti sistemli bir elm kimi öyrənilməyə və tədris olunmağa başlayır. 

Nitq mədəniyyəti Azərbaycanda ayrıca bir elm kimi XX əsrin son onillik­lərində təşəkkül tapsa da, onun ünsiyyət prosesindəki əhəmiyyəti tarixən xalqımızın, alimlərimizin və yazıçılarımızın diqqətindən yayınmamışdır. Nitq mə­dəniyyəti ayrıca öyrənilməsə də, onun ayrı-ayrı problemləri onların tədqiqatlarında ya bi­lavasitə, ya da dolayı yolla araşdırılmış, nitq mədəniyyəti, natiqlik sənəti və s. haq­qın­da fikirlər bildirilmişdir.

Müasir dövrün ən istedadlı natiqlərindən bəhs edərkən, Ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin natiqlik fəaliyyətini qeyd etməmək mümkün deyil.

Ümummilli liderin nitq mədəniyyətinə və ana dilinə qarşı qeyd edilən münasi­bəti bu gün ölkə Prezidenti cənab İlham Əliyev tərəfindən qorunub inkişaf etdirilir. Həqiqətən də, nitq mədəniyyəti təkcə nəzəri fənn, bir elm sahəsi deyildir, bu, dil siya­sətidir, dilin və dil normalarının təbliğ edilməsidir. Prezident İlham Əliyev cənab­larının «Azərbaycan dilinin qloballaşma şəraitində zamanın tələblərinə uyğun istifa­də­sinə və ölkədə dilçiliyin inkişafına dair Dövlət Proqramı haqqında» 23 may 2012-ci il tarixli Sərəncamı dövlətçiliyimizin başlıca rəmzlərindən olan ana dilinin istifadə­sinə və tədqiqinə dövlət qayğısının artırılması, ölkəmizdə dilçilik elmi sahəsində vəziyyətin əsaslı surətdə yaxşılaş­dırılmasını təmin etmək baxımından son dərəcə mühüm bir sənəddir. Sərəncam nitq mədəniyyəti məsələlərinə də diqqətin artırılması, bu sahədə aparılacaq işin məz­munca genişlənməsi, keyfiyyətcə yaxşılaşması üçün olduqca əhəmiyyətli və faydalıdır.

 

İstifadə edilmiş ədəbiyyat

1.«Dövlət dilinin tətbiqi işinin təkmilləşdirilməsi haqqında» 18 iyun 2001-ci il tarixli Fərman. 

2.«Azərbaycan Respublikasında dövlət dili haqqında» 30 sentyabr 2002-ci il tarixli AR Qanunu, http://www.e-qanun.az/framework/1865

3.«Azərbaycan dilinin qloballaşma şəraitində zamanın tələblərinə uyğun istifadəsinə və ölkədə dilçiliyin inkişafına dair Dövlət Proqramı haqqında» 23 may 2013-cü il tarixli Sərəncam, http://www.president.az/articles/7744

4.Əliyev K. Nitq mədəniyyəti və üslubiyyatın əsasları. Bakı, 2001

5.Muradov B. Nitq mədəniyyəti. Bakı, 2007.

6.Актуальные проблемы культуры речи. М., «Hаука», 1970.

 Açar sözlər: nitq mədəniyyəti, Azərbaycan dili, ədəbi dil, ritorika, danışıq dili

Ключевые слова: культура речи, Азербайджанский язык, литературный язык, риторика, разговорная речь

Keywords:the culture of speech. Azerbaijani language, literary language,  rhetoric, speaking

                                                                                              

                                                                                               Xülasə

Məqalədə nitq mədəniyyətinin anlayışı və əhəmiyyəti haqqında ümumi məlumat verilir. Nitq mədəniyyətinin formalaşmasına təsir göstərən əsas amillər nəzərdən keçirilir. 

Azərbaycan Respublikasında nitq mədəniyyətinin inkişafı istiqamətində atılan addımlara xüsusi diqqət yetirilir. Eyni zamanda, bu sahədə mövcud olan problemlər və onların həlli yolları təhlil olunur. Nitq mədəniyyəti  sahəsində aparılacaq işin daha da  genişləndirilməsinin vacibliyi vurğulanır.      

 

Понятие и значение культуры речи

Резюме

В статье приведен краткий обзор понятия и значения культуры речи. Рассмотрены основные факторы, влияющие на формирование культуры речи.

Особое внимание уделено предпринимаемым в Азербайджанской Республике шагам по развитию культуры речи. Одновременно, проанализи­рованы существующие в этой сфере проблемы и пути их решения. При этом подчеркнута необходимость расширения деятельности в области культуры речи.                                  

 

The concept and importance ofthe culture of speech

Summary

The article provides a brief overview of the concepts and values of the culture of speech. We considered the main factors influencing the formation of the culture of  speech.

Particular attention is paid to the Republic of Azerbaijan undertaken steps for the development of the culture of speech. At the same time, we analyzed the existing problems in this sphere and their solutions. Also  stressed the need to expand activities in the field of the culture of speech.

 

Rəyçi: prof.Quliyeva Afaq Ramiz q.


Нуриева ИрадаМардан

ТИПЫ ПОДЧИНИТЕЛЬНОЙ СВЯЗИ МЕЖДУ КОМПОНЕНТАМИ СЛОВОСОЧЕТАНИЙ В СОВРЕМЕННОМ АНГЛИЙСКОМ ЯЗЫКЕ

Словосочетание, как синтаксическая единица, является синтаксической формой, наделённой определённым синтаксическим значением. Словосочетание – это типовое соединение словоформ, характерное для того или иного языка.

Как явствует из данного выше определения словосочетания, одним из его основных признаков является синтаксическая связь, соединяющая компоненты словосочетания.

Традиционно в синтаксисе различают сочинение и подчинение как основные типы связей. Кроме этого двучленного ряда, различается ещё и другой ряд, состоящий из четырёх членов, обозначающих отношения, называемые предикативными, объектными, обстоятельственными и атрибутивными.

Ещё Л.Ельмслев отмечал, что отношения между двумя элементами могут быть трёх типов: 1) оба элемента относительно независимы друг от друга, что применительно к нашему материалу соответствует сочинительной связи (координации); 2) первый элемент  зависит от второго, а второй не зависит от первого, что явно соответствует подчинительной связи (субординации) и, наконец; 3) первый элемент  зависит от второго, и второй, в свою очередь, зависит от первого, что можно считать соответствующим той связи, которая была названа «предикативной». Для третьего типа связи Л.Ельмслев ввёл термин «взаимозависимость» - «interdependence». Этот термин удобен для обозначения третьего типа отношений и может быть заимствован для включения в ряд: «сочинение – подчинение - взаимозависимость». Такой ряд синтаксических отношений выглядит гораздо более однородным, так как и  сочинение, и подчинение не сигнализируют о синтаксической функции составляющих, а только указывают на их взаимный статус. Так как все три выделенных типа отношений определяют статус элементов по отношению друг к другу, этот ряд отношений можно назвать «статусным» рядом синтаксических отношений.

Характеристика каждого из трёх выделенных типов статусных отношений связана с рядом трудностей и не получает однозначного решения в работах различных лингвистов. Если раньше большинством учёных считалось, что сочинение единиц предполагает их равноправие и независимость друг от друга, вследствие чего они не обусловлены взаимным фиксированным положением и могут легко меняться местами, то в настоящее время эта точка зрения отвергнута, так как доказано, что члены сочинительной группы не всегда могут менять расположение по отношению друг к другу. В результате этого в современном синтаксисе различают симметричные сочинительные группы, в которых составляющие могут меняться местами, и несимметричные, в которых элементы занимают строго фиксированное положение по отношению друг к другу. Фиксированность позиции в координативном построении может быть обусловлена различными причинами. Так, например, было установлено, что в бинарных, то есть состоящих из двух элементов, координативных структурах первое место занимает элемент, состоящий из меньшего количества слогов: «bad and good», «red and green», «Oxford and Cambridge». Нарушение этой закономерности может вызываться требованием определённой последовательности в перечислении или соображениями этикета – «my mother and I».

В настоящее время общепринятой является точка зрения, согласно которой сочинительными считаются те группы, которые состоят из относительно независимых элементов, способных быть объединёнными с помощью одного из сочинительных союзов.  Как правило, для этой цели используются сочинительные союзы такие, как: «and, or, nor, as well as, both…and, not only…but also, either…or, or else, neither…nor». Например, «black and white; both spark and flint; neither right nor left; not only ordinary, but also modern» и так далее.

Обычно принято считать, что теоретически сочинительный ряд может быть продлён без ограничений, но в речевом употреблении хоть и встречаются большие сочинительные группы, составляющие их элементы редко выходят за пределы 10-15 единиц. Но и такие большие сочинительные группы встречаются лишь окказионально.

Подчинение понимается лингвистами более однозначно, чем сочинение. Традиционно считается, что подчинение основано на неравноправии комбинирующихся единиц. Причём одна из составляющих доминирует над остальными и подчиняет их себе как в плане формы, так и в плане расположения. Доминирующая единица называется ведущим элементом или ядром подчинительного словосочетания и может быть выражена различными частями речи.

Как утверждают исследователи, в английском, как и в других индоевропейских языках, подчинительные структуры используются гораздо шире, чем сочинительные, и составляют основную массу употребляемых в речи синтаксических групп.

В современном английском языке между словами существуют разные виды грамматической зависимости, т.е. подчинительной связи слов.

Рассматривая сущность подчинения, А.М.Пешковский считает, что подчинение характеризуется неравенством соотносящихся величин и необратимостью возникающих отношений. Эти отношения необратимы и напоминают, по его мнению, «человека, ухватившегося за столб, потому что одно слово ни в чём не изменяется для выражения данного отношения, а другое непременно в чём-то изменяется», и первое является самостоятельным по отношению ко второму, а второе несамостоятельно по отношению к первому. Такое соотношение называется обычно «подчинением» второго слова первому, или «зависимостью второго слова от первого». А.М.Пешковский полагает, что при подчинении показатель отношений находится лишь в одном из двух членов и что направление связи от члена, лишённого показателя, к члену, имеющего его, и называется «зависимостью». Для того, чтобы выявить подчинение внутри группы, необходимо установить, как соотносится подчинение и, естественно, весь ряд отношений, членом которого является субординативная связь, с другим рядом отношений, включающим четыре типа синтаксических связей: предикативные – объектные – обстоятельственные – атрибутивные.

В современном английском языке  словосочетание -  это синтаксическая единица, образующаяся соединением двух или более знаменательных слов на основе подчинительной связи – согласования, управления и примыкания и тех лексико-грамматических отношений, которые порождаются этой связью. Грам­матически господствующее слово называется стержневым или опорным компонентом словосочетания, а грамматически подчинённое слово его зависимым или подчинённым компонентом.

Подчинительная связь слов – это формальная грамматическая зависимость одного слова от другого, при которой наличие зависимого слова в определённой форме предопределяется категориальными свойствами господствующего слова. Различаются три вида выражения подчинительной связи: согласование, управление, примыкание.

Согласование - подчинительная связь, при которой форма ро­­­да, числа и    падежа зависимого имени уподобляются формам рода, числа и падежа господствующего имени. Иными словами, согласование – такой вид подчинительной связи, при котором главное слово требует, чтобы зависимое слово было поставлено в тех же грамматических формах, в которых выступает главное слово. Это связь зависимого имени прилагательного (и всех подобных ему форм: причастий, порядковых числительных, местоимений-прилагательных) с именами существительными.

Связь путём согласования определяется грамматическими свойствами как господствующего, так и зависимого слова. В словосочетаниях с существительными в роли стержневого слова, построенных на основе согласования, выявляются различные оттенки определительных отношений. Эти различия обусловлены грамматической спецификой частей речи, выступающих в качестве зависимых слов.

В современном английском языке мы наблюдаем согласование между определением и определяемым. Этот вид согласования имеет очень ограниченную сферу употребления. Прежде всего, здесь отпадает согласование по линии рода. Нет в английском языке и согласования по линии падежа. Что касается согласования в числе, то оно сохранилось лишь в двух случаях. Во-первых, согласование существует между указательными местоимениями и определяемыми ими существительными. Сравним: «this dog» - эта собака – «these dogs» - эти собаки, «that dog» – та собака – «those dogs» – те собаки. Во-вторых, известное подобие согласования мы наблюдаем при сочетании неопределённого артикля с существительным, поскольку во множественном числе неопределённый артикль перед существительным отсутствует. Сравним: «adog» - собака, но «dogs» - собаки. Выражаясь точнее, следовало бы говорить в случае «new houses» не об отсутствии согласования в числе между компонентами, а об отсутствии специальных языковых средств для согласного обозначения числа в одном из компонентов.

Управление - такая подчинительная связь, при которой подчинённое слово употребляется в определённом косвенном падеже без предлога или с предлогом, при этом каждый падеж имеет своё особое значение, даже ряд своих значений. Иными словами, управление – такой вид подчинительной связи, при которой главное слово требует постановки зависимого слова (существительного или местоимения-существительного) в определённом падеже.

А.Н. Гвоздев отмечает, что управление служит для выражения разнообразнейших отношений и представляет исторически сложившееся в русском языке сложное синтаксическое образование со многими особенностями, индивидуально присущими русскому языку. Д.С. Светлышев считает, что управление свойственно, прежде всего, глагольным словосочетаниям, хотя встречается и в словосочетаниях с другими стержневыми словами (существительными, причастиями и т.д.).

Управление в отличие от согласования является лексико-грамматической связью. При управлении выбор зависимого слова определяется не только грамматическими формами главного слова, но и его лексическим значением.

В английском языке распространён предложный вид управления, например:  the house of father, to got school. Беспредложное управление в английском языке невозможно.

Примыкание – это такой вид подчинительной связи, при которой к главному слову присоединяется по смыслу слово, не имеющее форм словоизменения. Иными словами, при примыкании не используется специальных средств подчинения, то есть главное слово не вызывает у зависимого определённых грамматических форм, поскольку зависимое слово является неизменяемым.

Подчинение выражается включением слов в словосочетания, несамостоятельностью синтаксической функции и смысловым подчинением зависимого слова словосочетания. Если при согласовании и управлении ведущую роль в установлении связи играют флексии зависимых слов, в первую очередь прилагательных и существительных, то связь примыкание формируется иными средствами, порядком слов и интонацией.

Формально-грамматические показатели в примыкании как виде синтаксической связи отсутствуют: связь устанавливается на основе расположения зависимого и опорного компонентов словосочетания относительно друг - друга и возникающих при этом лексических значений соединяемых слов.

Примыкание является одним из типов синтаксических отношений, при котором имя прилагательное ставится между артиклем и именем существительным. Например: «an interesting film». Иногда наречие в функции определения может употребляться между артиклем и именем существительным. Например: «the then government, an on-the-spot investigation».

Модели словосочетаний в современном русском и других индоевропейских языках близки между собой. Однако, как отмечает В.В.Виноградов, «в правилах сочетания слов, в закономерностях образования разных видов и типов словосочетаний ярко проявляется национальная специфика языка» сравним: «veneer machine»  (англ.) – «машина для производства фанеры» (а не фанерная машина).

 

Список использованной литературы

1.        Балашева. - Теоретическая грамматика английского языка. Ленинград. 1983г 3.Бархударов., Штелинг. - Грамматика английского языка. 1973г

  1. Иванова И.П., Бурлаков В.В., Почепцов Г.П. - Теоретическая грамматика современного английского языка. Москва. Высш.школа 1981г.
  2. Ильиш Б. А. Строй современного английского языка. -- 2-е изд. -- Л.: Просвещение. Ленингр. отд-ние, 1971. -- На англ. яз.
  3. Иофик Л.Л., Чахоян Л.П. Хрестоматия по теоретической грамматике английского языка. -- 2-е изд., доп. -- Л.: Просвещение, Ленингр. отд-ние, 1972. -- На англ. яз
  4. Левицкий Ю.А. - Теоретическая грамматика современного английского языка. Учебное пособие. Пермь 2004г.
  5. Смирницкий А.И. Синтаксис английского языка, -- М.: Изд-во лит. на иностр. яз., 1957.
  6. Теоретическая грамматика английского языка. Изд.: Ленинградский педагогический университет. 1983г.
  7. 8.                 Щерба Л.В. Языковая система и речевая деятельность. -- Л.: Наука, Ленингр. отд-ние, 1974.

Ключевыеслова: словосочетание, подчинение, сочинение, согласование, управление, примыкание.

Keywords: word-combination, subordination, coordination, agreement, government, adjournment.

Açar sözlər: söz birləşməsi, tabelilik, tabesizlik, uzlaşma, idarə, yanaşma.

 

Summary

This article deals with word-combinations in Modern English. Word combinations with the head element are represented by word groups that form a grammatically organized structure with one element sub­ordinate to the other element. The subordinating element is called the head of the word combination. Forms of subordination may be different – agreement, government and adjournment.

 

Xülasə

Məqalə müasir ingilis dilində söz birləşmələrindən bəhs edir. Söz birləşmələri ən azı iki əsas nitq hissəsindən ibarət olub hissələrinə bölünə bilən vahid bir məfhum bildirir. Söz birləşmələri əsas və asılı tərəflərdən ibarət olur. Asılı tərəf əvvəl işlənir və sintaktik əlaqə üsullarından biri ilə (ikinci) əsas tərəfə tabe olur.  Cümlənin yaranmasında istifadə edilən söz birləşmələri dilin morfoloji-qrammatik strukturundan asılı olaraq yanaşma, uzlaşma, idarə əlaqələri ilə bir-birinə bağlanır.

 

Rəyçi: dok.A.Hacıyeva

 


Sadiqova Nərgiz Ayaz qızı

MODALITY:  MODAL WORDS AND EXPRESSIONS IN ENGLISH

                Human thinking appears as a result of the world perception and it is closely connected with language - the primary means of its expression. The category of modality is the category of language and presents in itself the judgment concerning the reality or the statement related to its ties and phenomena. In general, modality can be defined as the speaker’s attitude to the content of his statement and the relation of this content to the reality.

                The speaker’s judgment may be of different kinds, that is, the speaker may express various modal meanings. Modal verbs unlike other verbs, do not denote actions or states, but only show the attitude of the speaker towards the action expressed by the infinitive in combination with which they form compound modal predicates. These modal verbs may show that the action (or state, or process, or quality) is viewed by the speaker as possible, obligatory, doubtful, certain, permissible, advisable, requested, prohibited, ordered etc. Modal verbs occur only with the infinitive. Modality is the category of meaning used to talk about possibilities and necessities, essentially, states of affairs beyond the actual. We can talk about what we must do, if we are to obey the law , or what we may do to fulfill our desires . Modality is  expressed by many categories of lexical items: adverbs like maybe, nouns like possibility, adjectives like possible, or auxiliary verbs like must, may, should or have to. In English, possibility modals include may, might, can, and could. Necessity modals include should, must, would, and have to.

                Modals express a variety of moods and attitudes towards a possible action or state. This part of grammar is exceptionally important both for practical acquirement and understanding of literature. Modal verbs express the attitude of the speaker towards the action or state indicated by the infinitive which always followthem. The speaker may want to represent an action or state as necessary or unnecessary, possible or impossible, certain or doubtful etc. A modal verb in combination with the infinitive forms a modal compound predicate. Most of the modal verbs have more than one meaning. Each of these meanings is characterized by a specific usage. Special mention should be made of set phrases containing modal verbs.  The use of modal verbs is in most cases independent of the structure of the sentence: the use of this or that modal verb is determined by the attitude of the speaker towards the facts contained in his communication. It is necessary to draw attention to one more feature peculiar to modal verbs. They always express the attitude of the speaker to some actions or states. That means that a certain action or state is represented as necessary, possible, desirable, doubtful, etc. from the point of view of the speaker.. The use of can and may is parallel only in two meanings: possibility due to circumstances and permission. In these meanings, however, they are not always interchangeable. Thus in the meaning of possibility due to circumstances the use of may is restricted only to affirmative sentences, whereas can is found in all kinds of sentences. 

                English modality can be expressed not only by modal verbs. Modality can be expressed by different linguistic means. In actual speech all forms expressing modality work together to make the meaning clear. But in every case there is some leading form that expresses the main attitude. These forms fall into four categories: phonetic (intonation) grammatical (mood) lexico-grammatical (modal verbs) lexical (modal words and phrases). But the most important from them is the third form which includes modal verbs

                The English modal auxiliaries share a number of well-known grammatical properties that distinguish them from other auxiliary verbs. These include a lack of non-tensed forms, a lack of person–number agreement and occurrence with a following verb in bare infinitival form.  Apart from must, these are usually paired as present and past tense counterparts of single lexemes (can/could, may/might, shall/should, will/would), although the relationships between the counterparts are complex.

                Their time reference is also different. May refers to the present or future, the form might is used in past-time contexts only in reported speech; can (could) may refer to the present, past or future. e.g.  He may find the book at the library.  He can find the book at the library. Ted said that he might find the book at the library.     Ted could find the book at the library  yesterday. He can find the book at the library tomorrow.

                The modal verb must is used in present-time contexts with reference to the present or future and in combination with the perfect infinitive it refers to the past. In past-time contexts this form is used only in reported speech (i.e. the rules of the sequence of tenses are not observed with must). Dare may be used as a regular and as a defective verb. In present-day English it is mainly found in questions beginning with how and in negative sentences.

e.g. How dare you talk to me like that?

 He dared not look at her.

                In modern English there are grammatical and lexical means of expressing modality. Grammatical means are modal verbs like must, should, ought, will/would, can/could, may/might, need. Moreover, these verbs weaken its initial value, desirability, of obligation, necessity, etc., and transmit only the relation of the speaker to the content of the assumptions in General. Modal verbs convey different shades of modality, starting with the assumption bordering on certainty and ending with the assumption in which the speaker is not sure.

                The set of English modal words has not been defined yet. As a rule, the words actually, apparently, assuredly, certainly, clearly, of course, de­cidedly, definitely, evidently, indeed, maybe, naturally, obviously, perhaps, positively, possibly, presumably, probably, really, seemingly, supposedly, surely, truly, undoubtedly are treated as modals.

                There is no established semantic classification of English modal words, but scholars usually mention two following semantic classes: 1) words eval­uating the content of an utterance as a fact, and 2) words evaluating the con­tent of an utterance as something possible.The second semantic group of modal words may be divided into three subclasses: modal words expressing possibility {possibly, probably), those of presupposition (seemingly, supposedly), and those of doubt(maybe, perhaps).

                Morphological structure of modal words is of two types: English mo­dal words may be either derivatives(possibly, really, supposedly) or com­pounds (indeed, maybe). It is also noteworthy that the latter group contains such elements as of course that, though formed by a preposition and a noun and spelled separately, is treated as a modal word. Apart from modal verbs, there are a lot of words which also express modality. They are words which express degrees of certainty or obligation.

Expressing degrees of certainty

Adjectives: possibleprobablecertainsurelikely, unlikely, definiteclearobvious

Adverbs: possiblyprobablycertainlysurelydefinitelyclearlyobviously

Expressing degrees of obligation

Adjectives: necessarycompulsoryobligatoryessential

Adverbs: necessarilyperhapsmaybe

Spoken English:  These expressions are also very common in informal speaking: for certain, for sure, for definite:

It’s nice to get something for free, that’s for sure.

A: When’s the final test going to be? June?

B: June the seventh for definite.

We often use for certain for sure/for definite with know:

I think Helen is coming. I don’t know for certain. (or for sure/for definite)

Certainly and surely

Certainly and surely do not have the same meaning. We use certainly when we have no doubt about something. We use surely when we want agreement:

The car is certainly more comfortable than the bike. (I have no doubt about it.)

The car is surely more comfortable than the bike. (I’m not certain but this seems likely.)

Some expressions with be have modal meanings:

be to

be certain to

be meant to

be able to

be due to

be obliged to

be about to

be forced to

be set to

be allowed to

be going to

be supposed to

be bound to

be likely to/that

 

                “Particle” is a catch-all term for words that have no clear part of speech, like “hmm.” A modal particle is a word that’s used in speech to convey extra emphasis or emotion, without any real grammatical function.

                It’s often said that English has no modal particles, but we have some pretty similar features. Think of asking a small child “What have you got there?” or “What’s your name then?” The there and then aren’t really necessary in those sentences, they’re just a friendly way of expressing interest.

                The exact definition of a modal particle is complicated, but you’re going to hear a lot of these if you talk to native speakers, so it’s useful to know them.

Rezüme:

Modallıq icra olunan hərəkətə icraçının münasibətini bildirir. Icraçı öz münasibətini müxtəlif modallar vasitəsiylə ifadə edə bilər. Modalların ilk sırasında modal fellər durur. Bunlar digər fellər kimi hal və ya hərəkət bildirmir, sadəcə bu hərəkətə münasibəti bildirir: mümkünlük, vaciblik, lazimlilıq, şübhəsizlik, əminlik, qətiyyətlilik, arzu, məsləhət, əmr, qadağa.    Modallıq “may, might, can, could, need, dare, should, must, would, have to” ilə ifadə olunur. Bəzi modal fellər tək deyil bir neçə məna verə bilir.

           Modal fellərdən başqa apparently, assuredly, certainly, clearly, of course, de­cidedly, definitely, evidently, indeed, maybe, naturally, obviously, perhaps, positively, possibly, presumably, probably, really, seemingly, supposedly, surely, truly, undoubtedly , actually  kimi modal sozlər de vardir.Modallıq bəzi ədatlarla da ifadə olunabilir. ‘’Hmm, there, then ‘’kimi ədatlar da hərəkət əicraçının münasibətini bildirir.

Keywords:  modal wordsmorphological structureparts of speechsemantic classification, certainty

 

Rəyçi: Hacıyeva Iradə Məmməd qızı.


Эфендиева Н.К.

КРАТКИЙ АНАЛИЗ РАЗРЯДОВ АРАБСКИХ НАРЕЧИЙ ПО ЗНАЧЕНИЮ

                Насколько важным и спорным является вопрос о принадлежности арабских наречий к самостоятельным или вспомогательным частям речи, настолько важным и противоречивым считается и вопрос о разрядах наречий по их значению в современном арабском языке.  Даже в современном арабском языкознании не выведено точное количество разрядов наречий по значению, не определена четкая граница между ними.

                В арабских грамматических источниках не обнаруживается такая определенная, подробная и точная классификация разрядов арабских наречий по значению, какая имеется в грамматических источниках русского и азербайджанского языков.

                В современном русском языке по лексическому своему значению наречия делятся на две группы:

1). обстоятельственные наречия

2). определительные (необстоятельственные) наречия.

Обстоятельственные наречия в русском языке обозначают различные условия (обстоятельства), в которых протекает действие (например, время и место), а также причину и цель действия.  Обычно они относятся к глаголу.

                К определительным наречиям в русском языке относятся наречия качественные, количественные и способа (или образа) действия, к которым, в свою очередь, примыкают наречия совокупности, сравнения и уподобления.  В отличие от обстоятельственных, определительные наречия могут примыкать не только к глаголу, но и к прилагательному, наречию и существительному. В современном азербайджанском языке существует следующая классификация наречий по значению: наречие времени, наречие качества, наречие количества, наречие места, наречие образа действия.           В английском языке имеются следующие разряды наречий по значению: наречия неопределенного времени, наречия места, наречия времени, наречия образа действия, наречия степени. Как видно из трех вышеуказанных классификаций, существует определенное количество разрядов наречий и в русском, и в азербайджанском, и в английском языках, в отличие от  арабского языка.

                Языковеды, занимающиеся исследованием арабского языка, на основе современного изучения языка причислили к двум указанным в предисловии видам наречий (места и времени) еще несколько видов.  Так, например, Г. Ш. Шарбатов пишет: «По значению наречия можно разделить на следующие разряды: наречия места («там»), наречия времени («тотчас»), наречия меры и степени («очень», «примерно»)».

                Некоторые русские арабисты, уподобляя арабскую классификацию наречий по значению русской классификации, выделяют в арабской грамматике, так же, как и в русской, две основные группы наречий:

1). обстоятельственные наречия;

2). качественные, или определительные, или определительно–качественные наречия.

                Так же, как и в русском языке, к обстоятельственным наречиям они относят наречие места, наречие времени, наречие причины и цели, а ко второй группе, то есть к качественным наречиям они относят количественные наречия, качественные наречия, наречия образа действия, наречия меры и степени.  Повидимому, они стараются приравнять классификацию арабских наречий к классицикации русских наречий.  

                Следует отметить, что в данной статье рассматривается классификация арабских наречий по значению не в свете понятий современного языкознания, то есть с включением в состав наречий качественного разряда, а согласно  основным положениям традиционной арабской грамматики.  Традиционная арабская грамматика, в свою очередь, из всего комплекса наречий под термином «зарф» изучает лишь только два разряда: наречия времени и наречия места .

                Во всей арабской грамматике, касаясь вопроса о разрядах наречий по значению, даются лишь два их вида.  Мнение арабских языковедов следующее: «Наречие – это имя в винительном падеже, обозначающее время и место; оно подразделяется на два вида: наречие времени и наречие места».

Как было отмечено, класс слов, объединяемых по морфологическим, синтаксическим и семантическим признакам под названием «наречие», изучается в арабской грамматике не в системе основных знаменательных частей речи, а в группе служебных слов  и называется «зарф» (дословный перевод арабского слова-«сосуд», а русский термин «наречие» приближается по своему значению к глаголу - архаизму «наречь», то есть «показывать, определять».

            Однако арабские «зарфы» отличаются от русских наречий не только названием, но некоторыми специфическими особенностями.  Арабская грамматика из всего комплекса наречий под термином «зарф» изучает лишь только два разряда – наречие времени  и наречие места.  А другой разряд наречий, объединяемых в русской грамматике под названием качественных наречий, будучи не охваченным термином «зарф», изучается в синтаксическом аспекте в другой  системе, причем, эти виды наречий считаются подобными дополнениями.  Поэтому, когда речь идет в арабской грамматике о наречиях, то говорится лишь о наречиях места и времени.     Однако, необходимо отметить, что споры, идущие между басрийской и куфийской грамматическими школами, говорят о том, что не все арабские языковеды придерживались одного и того же мнения по поводу разрядов наречий.

                Представители басрийской грамматической школы считали все разряды наречий, за исключением наречий места и времени, чисто синтаксической категорией,  не выделяя их в самостоятельную часть речи.

                На неправильность этой идеи в свое время указывали представители куфийской грамматической школы, выступая против изучения наречий в синтаксическом аспекте в системе некоторых дополнений, однако это тема отдельного исследования. Представители этой школы понимали, что под термином «зарф» подразумеваются лишь два разряда наречий.  И поэтому они предлагали заменить этот термин на два других термина, с тем, чтобы оба разряда наречий – обстоятельственные и качественные – были охвачены морфологией.    Но почему-то это ценное замечание куфийских грамматистов не нашло своего последующего развития; и поэтому мы сегодня сталкиваемся с неполной трактовкой категории наречия в арабском языке.  Примером этого является следующее определение категории наречия, взятое нами из арабского источника:  «Наречие – это имя в винительном падеже, указывающее на время или место и охватывающее значение предлога.  Оно подразделяется на два вида: наречие времени и наречие места».

                Этот пример дает нам следующее понятие: имена, обозначающие время и место, могут считаться наречиями лишь тогда, когда их состояние в винительном падеже может быть заменено значением, употребляющимся с предлогом.                Арабские грамматики, хоть и смутно, но понимали, что главнейшим путем транспозиции существительных в наречия является их переход из дополнения в обстоятельство через синтаксические отношения.  Действительно, уже доказано, что в грамматическом плане переходу существительного в наречие предшествует его употребление в винительном падеже в качестве обстоятельства, причем, могут иметь место переходные моменты. Однако, в арабском языкознании наряду с двумя основными разрядами наречий рассматриваются  и другие разряды.  «Из видов наречий имеются также наречия основанные и наречия подтверждающие.  Основанное наречие – это такое наречие, которое обозначает новое время, не разъясненное из его управляющего слова.  Например, «Погода сегодня была ясная и я провел ее у родника, среди цветов и ароматов.»  Здесь все наречия являются основанными наречиями, поскольку новое значение, образуемое в предложении, основано на их присутствии.  Подтверждающее наречие – это такое наречие, которое не выражает новое время, а лишь подтверждает время, известное из управляющего слова.  Обратимся к следующему примеру: «Хвала тому, кто путешествовал ночью со своим рабом.»  Здесь наречие не вносит с собой в предложение новое значение, а лишь подтверждает время, обозначаемое словом («путешествовать ночью»).  Уже само арабское слово («путешествие ночью») говорит о том, что действие происходит ночью.

                Как видно из этой цитаты, приведенной из арабского источника, такие разряды наречий основаны на участии наречий в предложении и связаны со сказуемым в предложении.  Причем, данный разряд наречий связан с ограниченной группой глаголов, дающих значение места и времени.  В арабском языке имеется группа глаголов, которая наряду с тем, что обозначает действие, одновременно выражает и время действия или место действия.  Примером этого могут служить следующие глаголы: завтракать, обедать, ужинать, вступать в утро, вечереть, ночевать, идти в гору, отправляться в Ирак, отправляться в Йемен, выйти в море,  жить в пустыне. Действительно, значения места и времени, которые выражают эти глаголы, можно подтвердить наречиями.  Однако, большинство этих глаголов подтверждается не наречиями, а обстоятельствами.  В некоторых случаях нет необходимости подтверждать значения некоторых глаголов из этой группы наречиями, поскольку такое подтверждение казалось бы смешным и абсолютно ненужным.

                Таким образом, исходя из исследований традиционной арабской грамматики о разрядах наречий по значению, можно сказать, что в арабском языке существует одна большая группа наречий – обстоятельственные наречия. Обстоятельственные наречия – это такие наречия, которые, обозначая нечто внешнее по отношению к процессу, выступают в качестве обстоятельственного члена предложения.  Отсюда и их название – обстоятельственные наречия. Среди обстоятельственных наречий различаются несколько семантических разрядов.  Наиболее древними из них являются такие наречия, которые служат показателями пространственных и временных отношений.  Причем, между этими разрядами существует тесная связь и постоянное семантическое взаимодействие.  Их объединяет то, что они определяют или предложение в целом, или отдельные его члены, чаще всего – глагол, слова из категории состояния, реже – имена существительные, еще реже – имена прилагательные в их основной качественно – определенной функции.  Обстоятельственные наречия делятся на наречия места и наречия времени.

                Наречия места – это такие наречия, которые конкретизируют действие с точки зрения места или направления его совершения.      Наречиями места в арабском языке, по мнению арабских грамматистов являются первообразные наречия, и наречия, образованные от существительных с пространственным значением.  Причем, по их мнению, адвербиализации подлежат не все существительные, имеющие пространственное значение, а лишь те, которые имеют неконкретное пространственное значение типа названий сторон и названия мер длины.  Существительные, имеющие конкретное пространственное значение, адвербиализуются предложным способом лишь в предложении, но не воспринимаются как наречия, а являются синтаксической единицей.                Наречие места, являясь одним из самых древних разрядов арабских наречий, образуется не только падежной, но и предложной адвербиализацией, причем, наиболее продуктивным способом является предложная адвербиализация.  По причине ограниченного объема статьи, не представляется возможности затронуть здесь вопрос продуктивности предлогов в образовании наречий и вопрос продуктивности частей речи в аспекте их перехода в наречия места.  Наречия места могут образовываться как путем сочетания предлогов с корневыми наречиями, так и путем падежной и предложной адвербиализации слов и словосочетаний типа «изафет» и «мураккеб».  Наибольшее количество предложной транспозиции осуществляется посредством предлогов.  Наречия места можно сгруппировать по структуре следующим образом:

1). Корневые наречия места: здесь, где;

2). Производные наречия места: сюда, за домом, в Каире, там, впереди;

3). Сложные наречия места: дом о дом, в глубине души.

                Наречия времени – это такие наречия обстоятельственного разряда, которые указывают на время совершения действия, относя его к определенному отрезку времени. Арабские языковеды, связывая наречия времени с категорией времени глаголов, делят их на три вида:

1. Наречия, употребляемые с глаголом прошедшего времени;

2. Наречия, употребляемые с глаголом настоящего времени;

3. Наречия, употребляемые с глаголом будущего времени.

А в плане образования этих наречий, по их мнению, они могут образовываться от всех без исключения слов с временным значением, как от слов с конкретным временным значением, так и от слов с неконкретным значением.                Отличительной чертой наречий времени в арабском языке является в целом то, что они, характеризуя ситуацию целиком, не имеют специфической связи ни с каким словом в предложении, относятся ко всему предложению в целом и не имеют в предложении какого – либо определенного и закрепленного за ним места. Наречия времени по их структуре можно сгруппировать следующим образом:

Корневые наречия времени: потом, раньше;

Производные наречия времени: однажды, сегодня, сейчас, вечно, потом, раньше;

Сложные наречия времени: изо дня в день, однажды, в то время, тогда, в тот час.

Несомненно, наречие является не только самой малоизученной, но и самой спорной категорией в арабской грамматике.  Даже в таком языке, как русский, где наречие имеет ярковыраженную морфологическую окраску, часто менялись взгляды грамматистов; они считали его то этимологической, то синтаксической категорией, изучали его то в системе служебных слов, то в составе основных частей речи.  Интересно изучение наречия в азербайджанском языке, так как оно также порождало многочисленные разногласия в аспекте своего исследования.  Многое предстоит в изучении наречия в английском языке.  В английских грамматических источниках даются лишь определение наречий, способы их образования и степени их сравнения, причем в краткой форме.

А что касается наречия в арабском языке, то оно изучалось почти всеми более или менее известными грамматистами попутно. Каждому языку свойственны свои индивидуальные, специфические грамматико – семантические особенности.  Ведь каждый язык развивается по – своему, имеет грамматические правила, присущие только ему. Многие разряды наречий (кроме наречий места и времени), выведенные русскими арабистами на основе русской классификации, еще не изучены арабскими грамматистами.  Все они изучаются в арабской грамматике в отдельном синтаксическом аспекте.  Эта система охватывает синтаксические функции данных разрядов наречий.

Использованная литература

  1. 1.Məmmədəliyev V.M.  Ərəb dilciliyi.  – Baki, Maarif, 1985
  2. 2.Белов  А.Г.  Проблемы арабского языкознания. – в сб.: «Семитские языки», №3. – М.,Наука, 1976
  3. 3.ГрандеБ.М.  Введение в сравнительное изучение семитских языков. – М, Наука, 1972
  4. Шауки  Дайф.  Ал-мадарис ан-нахвыййа.  – Каир, Дар ал-маариф, 1983 (на арабском языке).
  5. Б. М. Гранде, “Курс арабской грамматики в сравнительно-историческом освещении”, Москва, 1963.
  6. А.А. Ковалев , Г. Ш. Шарбатов, “Учебник арабского языка”, Москва, 1960.
  7. “Семитские языки” (сборник статей), АН СССР, Москва, 1976.
  8. В. В. Виноградов, «Русский язык», Москва - Ленинград, 1947.

Резюме

Имеются различные подходы некоторых   восточных грамматических школ к исследованию данного вопроса. Арабские языковеды отмечали, что основным путем транспозиции существительных в наречия является их переход из дополнения в обстоятельство через синтаксические отношения.  Русские арабисты, уподобляя арабскую классификацию наречий по значению русской классификации, выделяют в арабской грамматике две основные группы наречий: обстоятельственные наречия и качественные, или определительные наречия.  К обстоятельственным наречиям они относят наречие места, наречие времени, наречие причины и цели, а к качественным наречиям - количественные наречия, качественные наречия, наречия образа действия, наречия меры и степени. Наблюдается  параллель классификации арабских наречий с классификацией русских наречий.  В арабском языкознании наряду с двумя основными разрядами наречий рассматриваются  и другие разряды, т.н. «наречия основанные и наречия подтверждающие».

                

                                               


Baxışova Yaqut Xəlil qızı

MƏTN İYERARXİYASI

İerarxiya tabelilik və asılılıq münsibətləri əsasında qurulan sistemin xüsu­siy­yətidir. Onsuz nə fikrimizi ifadə edər, nə də nitqimizi qura bilərik. Ünsiyyətdə olarkən özümüz də bunu hiss etmədən informasiya verimi zamanı bu sistemi yara­dırıq. Bunsuz nitq mümkün deyil. İstər  nitqimizin ən kiçik vahidi - cümlə, istərsə də onun ən böyüyü kimi qəbul olunan  mətn informasiya verimi zamanı vahid bir sistemdə birləşir. Mətndə ierarxiya anlayışdan fikrə, oradan da informasiyaya doğru inkişafı özündə ifadə edən bir sistem olmaqla kiçikdən böyüyə doğru prinsipi ilə qurulur. Onlar arasında tənzim mexanizmi elə qurulmuşdur ki, biri-digərini nə təkrar edir, nə də ona mane olur. Belə bir dialektik tənzimat insanlar arasında ünsiyyətin formalaşa-formalaşa gəlməsi, uzun müddət onların həyat praktikasının zənginləş­məsinin məntiqi nəticəsidir. Belə olmasaydı fonemdən başlayaraq mətnə qədər dil və nitq vahidlərinin mətn kontekstində mürəkkəb mexanizmi meydana gəlməzdi.

Mətnlər kommunikasiya prosesinə xidmət edən dilin müəyyən mənaya malik konfiqurasiyalarıdır. O, dil işarələrindən təşkil olunmaqla müəyyən kommunikativ məqsəd daşıyır. Bu keyfiyyətdə həm ayrı-ayrı sözlər, həm də cümlələr iştirak edə bilər (5, 117-126).

Bu müəlliflərin tədqiqatlarında mətnə kommunikativ yanaşma üstünlük təş­kil edir. Məs.: Q.Kolşanski yazırdı ki, mətn statik deyil, sərhədləri müvafiq kom­munikativ məqsədlə təyin olunan hərəkətli kommunikativ vahid kimi özünü göstərir (3, 89). Mətnona görə hərəkətli-dinamik  kommunikativ vahiddir ki,  o, ünsiyyət zamanı yaradılır, insanın dil qabiliyyətinin bazasında  formalaşır. Çünki nitq hazır şəkildə təzahür etmir, o, insanlararası münasibətlər ehtiyacından  asılı olaraq insanın əqli məkanında müxtəlif idraki proseslərin nəticəsi kimi təzahür edir. Bu problemi nitqin törəməsi məsələsi ilə sıx bağlıdır. Ona görə də nitqin dinamizmini iki şəkildə - həm onun psixolinqvistik baxımdan formalaşması, həm də onun  dil strukturlarına yerləşdirilərək ifadə olunması məsələsini əhatə edir. 

Mətn aşağıdan yuxarıya sistemli əlaqələnmə əsasına malik olmaqla struktur elementlərinin iyerarxiyasından ibarətdir; kiçikdən böyüyə trayekto­riyası üzrə hərəkət edir. O, fonemdən başlayaraq mətnəqədərki böyük bir sahəni əhatə edir (10). Bu səbəbdəndir ki, fonemlər leksemləri/morfemləri, onlar  cümlələri, onlar da mikro­mətnlərin sisteminə daxil olur, mikromətnlər də makromətnləri meydana gətirir. Bu, sadəcə mexaniki düzüm deyil, sistemin formalaşması deməkdir.

İyerarxiklik mətn strukturunun ümumi prinsipidir. İerarxiya olmasa, mətni bütövləşmə də ola bilməz. Mətni bütövləşmədə hər bir struktur vahidlərinin öz funksiyası vardır; onların əlaqəli fəaliyyət mexanizmi mətni ierarxiyanı  şərtləndirir. Mətni təşkil edən struktur səviyyələrinin hər birinin müstəqil təşkili paradiqmatik iyerarxiya  səciyyəlidir, onlar mətnin qurumu zamanı seçilir, fikir müvafiq cümlə strukturlarına  yerləşdirilir. Cümlədə üzvlərin ierarxaik sistemə, eləcə də mətndə daha böyük ierarxaik sistemə əlaqəli şəkildə daxil olması nitqimizin formalaşmasını təmin edir. N.Enkvist haqlı olaraq qeyd edir ki, cümlə iyerarxiyası ilə yanaşı, mətn iyerarxiyası da var (6, 370). Məsələn, cümlə dilin dörd səviyyəsinin qarşılıqlı əlaqəsi – iyerarxiyası əsasında formalaşır, mətn iyerarxiyası həmin səviyyə iyerarxiyasından onunla fərqlənir ki, mətni iyerarxiyada dilin bütün səviyyələri iştirak etməklə kommunikasiya üçün vacib olan informasiya ötürümünə kömək edir.

Mətni ierarxiyada iki istiqamətini – informativ və praqmatik istiqamət  mətnin təşkili zamanı dəyərləndirici keyfiyyət qazanır. Deməli, mətnin mürəkkəb işarələr sistemi olması elementlər və səviyyələrarası münasibətləri ifadə etməsindədir. İstənilən sistem yarımsistemlərin iyerar­xi­yasından ibarətdir; böyük sistem kiçik sistemlərin iyerarxiyasından yaranır. Deməli, böyük sistemi təşkil edən yarım­sistem­lərin daxili bağlılığı makrosistemi şərtləndirir. İyerarxiya sistemində elementlər bir-biri ilə üzvü əlaqəyə girir, ierarxiya pillələrində öz yerini tutur və bu, hər bir yarım­sistemin nisbi müstəqilliyi ilə müşayiət olunur. Məsələn, makromətn sistemində mikromətn öz hüdudları daxilində müəyyən müstəqilliyə malik olmaqla makro­sistemin bir üzvünü təşkil etməklə ondan asılıdır. Beləliklə, mikromühitdən makroya doğru inkişaf etdikcə bir-birindən qarşılıqlı asılılıq əsasında makromətn sistemi for­ma­laşır. Makromətn bu kontekstdə iyerar­xi­yanın böyük sistemdə tamamlanmasıdır.

Mikromətnin komponentləri ilə mikronun komponentləri təşkili baxımından, əlaqələnmə nöqteyi-nəzərindən ciddi şəkildə fərqlənmir; onlar tərkib hissələrinə çox asanlıqla ayrılır. Məs.: Mikromətn cümlələrə, öz növbəsində cümlələr də öz tərkib hissələrinə bölünür. Nəticə etibarı ilə, makromətnin formalaşması prosesində kiçik yarımsistemlərdən böyüyə doğru inkişaf – bütövlənmə baş verir. Nitqin yaranması prosesində qeyd olunan elementlər hərəkətə gəlməklə bir-birini şərtləndirən əlaqələn­mə sistemini qurur. Bu, dinamika böyük sistemin timsalında makromətnin formalaş­ması ilə başa çatır; onlar arasında əlaqə sistemi sabitdir və dilin bütün yarımsistem­lərinə ehtiva edir.

Mikromətn makromətnin formalaşmasında orta mərhələdir; o, makromətnlə cümlə arasında ortaq mövqedə yerləşir. Deməli, cümlədən makromətnə qədərki mən­ti­qi inkişafı şərtləndirən orta mərhələ kimi mikromətn səviyyəsi dayanır. Bu konsepsiyanı məntiqi inkişaf prinsipləri də təsdiqləyir. Çünki yarımsistem olmadan makrosistem formalaşa bilməz; mikrosistem makronu inkar etmir. Mikromətnlərin semantik təşkili fikirdən informasiyaya doğru inkişafı  ifadə edir. Cümlə timsalında fikirlərin xətti inkişafı semantik iyerarxizm prinsipinə əsaslanır; əvvəlki sonrakını şərtləndirir və mikromətn kontekstində mətn hipertemasını formalaşdırır. Buradan belə bir nəticəyə gəlmək olur ki, mikromətn çərçivəsində informasiya cümlə ilə sə­ciy­yələnən fikirlərin iyerarxiyasından qidalanır və bu da mətni bütövlüyün yaran­masına şərait yaradır. Cümlədən mikromətnə keçid iyerarxiya prinsipinə əsaslanan tə­bii prosesdir; öz növbəsində, mikromətndən  makroya keçid mahiyyətcə belədir. Beləliklə, aşağıdan yuxarıya mətni bütövləşmə müvafiq dilin qanunları əsasında reallaşır.

Mətnin kommunikativ təşkilində tema-rematik münasibətlərin iyerarxiyası da xüsusi rola malikdir. Bildiyimiz kimi, nitqin ən kiçik vahidi cümlədir, mürəkkəb sintaktik bütöv isə cümlələrdən təşkil olunan mikromətndir. Istər fikri-cümlə, istərsə də mikromətn səviyyəsində danışanın ideyası – məramı var; bu ötürücü ilə qəbuledici arasındakı kommunikativ əlaqənin təzahürüdür.  Bu məsələlər mətndə fikrin və yaxud informasiyanın paylanmasına xidmət edən aktual üzvlənmənin təzahürüdür. Cümlə və mətn kontekstində aktual üzvlənmə  mahiyyətcə ciddi şəkildə fərqlənməsələr də, onların fəaliyyət dairələrinin fərqli mühiti onlar arasındakı bərabərliyi götürür. Qeyd olunan hər iki səviyyə arasındakı məntiqi bağlılıq  həmin fərqləri tənzimləyir. Məsələn: “Milisioner deyinə-deyinə köşkə qayıtdı, qapını bağladı,oturdu və yəqin özünə söz verdi ki,bir də bu arvada tərəf  baxmayacaq, amma elə bil ki,bu arvadın get-gedə şiddətlənən çovğun içində beləcə saatlarla darvazanın qabağında dayanıb durmasıondan çox o lopa bığlı milisioneri narahat edirdi, fikrini toplayıb həmişəki kimi “Oqonyok” jurnalının köhnə nömrələrini oxuya bilmirdi, əməlli başlı çay da içə bilmirdi, evdən gətirdiyi kolbasa-çörəyi də yeyə bilmirdi, yenə tez-tez köşkün pəncərəsindən Xanım xalaya baxırdı, yenə Xanım xala buranın içərilərinə yaxınlaşmaq istəyəndə  yüngülcə başını tərpədirdi, yəni ki, yaxınlaşma, bundan sənə kömək olmaz, sən istəyən adam deyil bu (7, 93). Bu mikromətndə güclü mövqedə aktuallaşan mətnin sonuncu komponentindəki “bu” mübtədasıdır. Həmin üzv, demək olar ki, bütövlükdə mikromətnin hipertemasına ehtiva edir; yəni “bu” həmin mikro­mətndə verilən informasiyanın əsasında dayanır. Ona görə də o, ikili rola malikdir, yəni həm cümləni, həm də mikromətndəki aktuallaşan cümləni təmsil edir. Beləliklə, cümlədə aktuallaşan üzv mikromətndə daxil olduğu cümlə ilə birlikdə aktuallaşır.  Bununla bərabər, qeyd olunan kontekstdə aktuallaşan üzvlərin tənzim­lənməsi də informasiya səviyyəsində müəyyənləşir. Bu da mətndə aktuallaşan üzvlərin ierar­xiyasının bir növüdür. Mikromətndə komponentlərin birində güclü mövqedə aktual­laşan üzv mikromətnin aktuallaşan üzvü olmaya da bilər. Adətən, mikromətndə ak­tual­laşan üzv onun sonuncu komponenti olur. Çünki informasiyanın məğzi so­nuncu cümlədə verilir, o, nəticə xarakteri daşıyır: “Bir dəfə novruz bayramının ərəfəsi idi, axşam qoşa tutun altında Balakərimin başına yığılmışdıq. Və Balakərim bir xeyli müddət  tütək çalandan sonra dedi: - Lap qədim vaxtlarda bir Süleyman peyğəmbər var ididə, demişəm sizə. Bu Süleyman peyğəmbərin  bir arvadı var idi, adı Bilqeys idi, çox da sədaqətli arvad idi. Bir də bir dəvəquşu var idi, bu quşun adı da Bubbu quşu idi. Bu Bubbu quşu ki var idi Süleyman peyğəmbər ilə Bilqeysin sirlərini bir-birinə çatdırırdı.Gülağa da, bax, həmin Süleymandı, Sona da Bilqeysdi. O ki qaldı Bubbu quşuna, o da elə Gülağa ilə Sonanın özüdü” (7, 103).

Yuxarıdakı misalda“sizə” mikromətnin komponentlərindən birində aktuallaşan üzvdür. O, mikromətn kontekstində informasiyanın aktuallaşan üzvü ola bilmir, lakin aktuallaşan üzv olaraq   informasiya verimində böyük rol oynayır. Lakin mətnin sonuncu komponenti (O ki qaldı Bubbu quşuna, o da elə Gülağa ilə Sonanın özüdü”) aktuallaşan üzvüdür, mikromətnin verəcəyi informasiyanın əsasında dayanır. Bəzən mikromətndəki komponentlərin bir neçəsində aktuallaşan üzv olur, bu halda da mikromətn üçün aktuallaşan sonuncu komponentdir. Deməli, mikromətndə aktual­laşan üzv daha geniş məzmun kəsb edir  və  dil vahidi kimi mövcud olan cüm­lələr­dəkindən fərqlənir. Onların ierarxaik kontekstdə əlaqələnməsi informasi­yanın quru­mu zamanı reallaşır. Akademik K.M.Abdullayev yazır: “Aktual üzvlənməni bütün dillərdəki cümlə quruluşuna tətbiq etməklə yanaşı, qeyd etmək lazımdır ki, hər bir dilin sintaktik tipindən asılı olaraq bu üzvlənmənin reallaşması spesifik ola bilər. Bu spesifikliyi yaradan amillər sırasında söz düzümünün qanunauyğunluqlarını, köməkçi nitq hissələri arsenalının zənginliyini, cümlələr arasında əlaqəyaratma imkanlarının bolluğunu və s. göstərmək mümkündür” (1, 89).

Mikromətndə informasiyanın strukturlaşdırılması mənəvi olanla maddi olanın dialektikasını nümayiş etdirir; bu, elə bir hərəkət formasıdır ki, insan şüurunda apa­rılan  mürəkkəb əqli əməliyyatlarla bağlanır və təbiətən  abstrakt xüsusiyyətlərə malikdir. Bu aspektdə şüurumuzda baş verən dinamizm bir-birini əvəz edən hərə­kətlərin iyerarxiyasından ibarət olur; bir hadisədən digərinə keçid obyektiv reallığın, bizi əhatə edən aləmin müəyyən parçasını ifadə edən informasiya parçası kimi formalaşır. MSB-yə bərabər olan bu informasiya parçası makromətn kontekstində yarımsistemdir. Həmin yarımsistemlərin informa­si­ya parçası kimi bütövləşməsi, mikrodan makroya doğru inkişafı təmsil edir. Mətni ierarxiyanın dinamizmi də bu deməkdir. Mikromətnin semantik təşkilində iyerarxiyadan danışarkən cümlələrin formalaşma modelləri, onların asılılıqları sisteminin qarşılıqlı əlaqəsini nəzərdə tutu­ruq. Məlumdur ki, mətn çərçivəsində hər hansı cümlənin məzmunca davamı informasiya­nın xətti inkişafını şərtləndirir.

Mikromətnin iyerarxik sistemində təkrarlar mühüm rola malikdir. Akad. K.M.Abdullayev yazır: “Struktur planda tekstyaradıcı faktor kimi təkrarları xüsusi olaraq qeyd etmək lazımdır. Məlum olduğu kimi, mürəkkəb sintaktik bütövlərin təşki­lində, qurulmasında təkrarlar möhkəm bir sistemə əsaslanırlar. Belə bir təşkil­edici, qurucu faktor kimi təkrarların müxtəlif struktur növlərindən və ya mürəkkəb olmasından asılı olmayaraq onlar sadə sementvari funksiyaya malikdir; təkrarlıq xüsusiyyəti mürəkkəb sintaktik bütövün qurulmasına xidmət edən təkrar­lanan cümlənin müstəqilliyinə təsir edir, o, daha çox bütöv bir sistemin struktur vahidinə çevrildiyindən müstəqilliyini müəyyən qədər itirir, mətn hipertemasının struktur vahidinə çevrilir” (2, 111).

Mətn ierarxiyası və intertekstuallıqla bağlı bəzi maraqlı məqamlar vardır. O, dildə  praqmatik dəyərlə ölçülən ekspressivliyin verilməsində böyük rol oynadığı kimi, appelyativliyin də ifadəsində mühüm funksiya yerinə yetirir. Digər funksiyası isə, mətni göndərənlə onu qəbul edən arasında əlaqənin yaranması ilə bağlıdır. İnter­tekst­dəki iki və daha çox mətnin ierarxaik sistemi əlaqələndirilir; makro səviy­yədə  ierar­xaik  uzlaşma yaradılır. O, bir növ əsərin ierarxaik sisteminə məqsə­dli, həm də məntiqi cəhətcə əsaslandırılmış müdaxilə edilir. Bu heç də makromətnin quruluş prinsiplərinə zidd deyil, əksinə sıxılmış, qısaldılmış ifadələr, hikmətli sözlər və afo­rizm­lərlə estetik cəhətdən  daha da  zənginləşir: “Dəllal Kərbalayı Cəfər gedib atı istəyir, amma hüydər belə cavab verir ki,” söz vermişəm ki, atı satam əmioğlum Cahangir bəyə”- A kişi dəli olma, Cahangir bəy sənə pul verən deyil, atı götürüb aparar, pulunu da bu gün, sabaha salar, axırda da deyər ki, “atanın atama arpa hesabında borcu var  idi”, vəssalam. Amma bu kişi nəğd adamdı. Ata da yaxşı qiymət verir(9, 225).

Verilmiş mətndə işlənən “atanın atama arpa hesabında borcu var idi” ifadəsi xalq arasında geniş şəkildə yayılmış məsəldir və onun çoxlu variantları vardır. Bu məsəldə güclü bir məntiq var; həmin məntiqlə müəllif tərəfindən mətnə gətirilir və felyetonun əsas məzmunu ilə əlaqələndirilir. Nəticədə semantik ierarxiyaya zənginlik gətirən müəllif müdaxiləsi baş verir və onu həm məntiqi, həm də bədii baxımdan tamam­layır. Belə bir müdaxilə nitqə konkretlik, dolğunluq verir. Həm şifahi, həm də yazılı  nitq üçün spesifik olan intertekst oxşar hadisələrin və predmetlərin asso­siasiyası zəminində baş verir. Belə məqamlarda o, əsərin süjetinə çox asanlıqla daxil ola bilir və mətn hipertemasında öz yerini tapır, müəllif intensiyasının əsas ifadəçilərindən birinə çevrilir.

 

ƏDƏBİYYAT

  1. Abdullayev K.M. Azərbaycan dili sintaksisinin nəzəri problemləri. Bakı: Maarif, 1998
  2. Abdullayev K.M Azərbaycan dilində mürəkkəb sintaktik bütövlər. Bakı: Mütərcim, 2012
  3. Колшанский Г. Коммуникативная функция и структура языка. М.: Наука, 1981
  4. Маскальская О.И. Грамматика текста. М.: Высшая школа, 1981.
  5. Черняховская Л.А. Смысловая структура текста и ее единицы. М., 2013
  6. Enkvist N.E. From text to interpretability. A Contribution to the Discussion of Basic Term in Text linguistics. Context and Coherence Analysis of Text and Discourse. Ed. By W.Heydrich. Berlin, New York: 1989.
  7. Elçin. Seçilmiş əsərləri. Bakı, 2005.
  8. Layons J. Language, meaning and context. London: Fontana paperbacks, 1981
  9.  Məmmədquluzadə C. Əsərləri III cild. Bakı, 1984
  10.  http://civet.mail.ru./question/42328648.

Açar sözlər: mətn, ierarxiya, sistem, asılılıq, tabelilik, aktual üzvlənmə və kommunikasiya.

Ключевые слова: текст, иерархия, система, зависимость, актуальное членение и коммуникация.

Keywords: text, hierarchy, system, dependency, actual division and communication.

 

Иерархия текста

Резюме

В статье описывается, начиная с предложения и кончая макротекстом иерархическая динамика и указывается на то, что в основе иерархической системы текста лежит принцип от простого к сложному. Здесь также объясняется иерархический механизм текста на фактах азербайджанского языка и доказывается, что иерархия текста носит универсальный характер.

 

The hierarchy of text

SUMMARY

This article describes how starting with supply and finishing makrotekst hierarchical dynamics and points out that the basis of the hierarchical system of text based on the principle of simple to complex. It also explains the mechanism of hierarchical text on the facts of the Azerbaijani language and to prove that the hierarchy of the text is universal in nature.

 

RƏYÇİ:  prof. L.Əhmədova

 

 

Rəhimov Mehdi Nizami oğlu

İDİOMATİK İFADƏLİLİK VƏ ONUN LİNQVİSTİK STATUSU

Dilin lüğət tərkibinə anlayışların ifadəsi üçün təkcə sözlər deyil eyni zamanda sabit söz birləşmələri də daxildir. Bu cür soz birləşmələrinə frazeoloji vahidlər deyi­lir. Dilçilikdə frazeologiya anlayışı iki mənadə istifadə olunur: 1) Dilçiliyin bir bölməsi kimi frazeologizm və idiomlar haqqında elm; 2) Dildəki frazeologizm və idiomların məcmusu. Frazeoloji vahidlərə xas olan metaforiklik, emosionallıq, eks­pres­sivlik nitqə obrazlıq və ifadəlilik gətirir.  Xarici dildə yazılmış mətndə verilmiş frazeologizmlərin mənasını anlamaq həm adekvat tərcümə üçün həm də bədii və ya ictimai-siyasi ədəbiyyatın oxucularının mənəvi zənginləşməsi baxımından olduqca vacibdir. Frazeologiya bədii təfəkkürü inkişaf etdirir, fikri çevik, dildəki ünsiyyət prosesini isə asan edir.

Frazeoloji vahidlər adi danışıq, məişət-ünsiyyət funksiyasindan fərqli olaraq özündə, daxili semantikasında gözlənilməz əsrarəngizliklər ehtiva edən və ən çox istifadə olunan dil vasitələrindəndir. Onlardakı potensial imkanlar nitq prosesində açilir, lakin heç zaman tükənib-qurtarmır. Gözlənilməz bədii-estetik kəşflər, üslubi tapıntılar üçün həmişə etibarlı bünövrə, qüdrətli özül rolunu oynayır. Real həyata qlobal baxımın bütövlüyünü təmin edən yaradıcılıq prizmasında frazeoloji birləşmələrinin emotiv funksiyaya istiqamətləndirilməsi o deməkdir ki, frazeoloji birləşdirmələr əşya və ya canlının semantik cəhətdən müəyyən bir cəhətini, anlayışı adlandırmaqla kifayətlənmir, eyni zamanda onu qiymətləndirməyə meylli olur, səciyyəvi cəhətlərini qabarıq şəkildə diqqətə çatdırır.

İdiom ümumi istifadə nəticəsində məcazi mənası olan söz birləşməsidir. İdiomun məcazi mənası onun hərfi mənasından tamamilə fərqlənir.  Müasir ingilis dilində minlərlə idiomatik ifadələr mövcuddur və bu kimi ifadələr ingilis dilinin və onun digər variantlarının leksikasında yüksək işlənmə tezliyinə malikdir. Belə ki, ingilis dilində ən azı iyirmi beş min idiomatik ifadənin olduğu təxmin edilir. Aşağıda verilmiş cümlələrdə idiomlar işlədilmiş və cümlə daxilində fərqləndirilmişdir: a) She is pulling my leg. - to pull someone's leg – kiminsə ayağını dartmaq – kiməsə yalan söyləməklə kələk gəlmək; b) When will you drop them a line? – to drop someone a line means-kiməsə xəbər göndərmək və ya zəng etmək deməkdir; c. You should keep an eye out for that. - to keep an eye out for something-nəyinsə üzərində gözü olmaq; d) I can't keep my head above water. - to keep one's head above water-hadisədən və ya olaydan baş çıxarda bilmək; e) It's raining cats and dogs. - to rain cats and dogs-çox güclü yağış/leysan yağmaq, (yağış elə güclü yağır ki, tut ucundan çıx göyə-kursiv bizimdir M.R.); f) Oh no! You spilled the beans! - to spill the beans - sirri ələ vermək; g) Why are you feeling blue? - to feel blue qəmli/kədərli olmaq; h) That jacket costs an arm and a leg. – an arm and a leg çox baha olmaq; i) It is not rocket science. – rocket science-çox çətin bir şey; j) Put a cork in it. - put a cork-son dərəcə qeri rəsmi və nəzakətsiz şəkildə yum ağzını, sakit dur, söhbəti kəs deməkdir [1].

Qalın sriftlə yazılmış söz birləşmələrinin hər birinin ən azı 2 mənası vardır: hərfi və məcazi məna. Dil üçün xarakterik olan bu tip ifadələr sözlər, söz birləşmələri, tam budaq cümlə və cümlə kimi özünü göstərə bilər. Tam cümlə şəklində olan idiomatik ifadələr universal gerçəklik, təkzibolunmaz həqiqəti ifadə etdikləri təqdirdə atalar sözləri kimi istifadə olunur. Məsələn: k) The devil is in the details. l. The early bird gets the worm; m)  Break a leg; n)  Waste not, want not [2].

Yuxarıda göstərilən atalar sözlərinin məcazi mənası var. “The devil is in the details” cümləsində (Şeytan təfərrüatlardadır – kursiv bizimdir M.R.) şeytana olan inam deyil, gördüklərimizin ilk baxışda yaxşı xarici görünüşə malik olmalarına baxmayaraq əslində daha dərinə nüfuz edildiyi zaman istənilməyən, xoşa gəlməyən tərəflərinin olduğuna işarə edilir.

Bir çox idiomatik ifadələrin orijinal istifadəsi məcazi mənaya deyil hərfi mənaya əsaslanır. Məsələn, “spill the beans-sirri ələ vermək” yemək və ölçü üçün istifadə edilən paxlanın fiziki olaraq yerə tökülməsindən qaynaqlanır. Mahiyyət burdadır ki, paxlaları yerə tökən əlbəttə ki, tokülən paxla dənələrinin heç birinin itməsini istəməz. “let the cat out of the bag-pişiyi torbadan çıxartmaq, qaçırmaq” ifadəsi də birinciyə oxşardır. Ancaq sirrin ələ verilməyi bəzi ciddi problemlə səbəb olacaq. Pişiyi nəzarətdə saxlamaq və onun satılabiləcək heyvan olduğunu göstərmək üçün bəzən onu torbaya qoyardılar. Beləliklə, bu ifadə ya hiylənin/həqiqətin bilinməyini ya da vəziyyətin nəzarətdən çıxmağını göstərir. “break a leg” (qıçı sındırmaq-hərfi tərcümədə, uğur olsun-idiomatik ifadə, kursiv bizimdir. M.R.) tamaşada, təqdimatda və ya hər hansı bir göstəri zamanı uğur deməkdir. Bu ümumi şəkildə işlədilən idiomatik ifadə xurafatla bağlıdır. Qədimdə belə hesab olunurdu ki, teatr səhnələrinin arxasında sehirli şər qüvvələr, balaca sirli məxluqlar var ki, onlar da onlara deyilənlərin tam əksini edir. Qıçını sındırmaq ifadəsini demək belə varlıqların aktyor və ifaçılara heç bir xətər toxundura bilməyəcəyi anlamına gəlirdi.

Dillərin müqayisəsini apardıqda xurafatla bağlı oxşar düşüncənin rus dilində də mövcud olduğunu və demək olar ki, eyni anlamda günümüzə qədər işləndiyinin şahidi oluruq. (məsələn, -Ни пуха ни пера. “Выражение возникло в среде охотников и было основано на суеверном представлении о том, что при прямом пожелании (и пуха, и пера) результаты охоты можно «сглазить». Перо в языке охотников означает «птица», «пух» — звери. В ответ, чтобы тоже не «сглазить», звучало теперь уже традиционное: «(Пошёл) К чёрту!». В давние времена охотник, отправляющийся на промысел, получал это напутствие, дословный «перевод» которого выглядит примерно так: «Пусть твои стрелы летят мимо цели, пусть расставленные тобой силки и капканы останутся пустыми, так же, как и ловчая яма!». На что добытчик обычно отвечал в таком же духе: «К черту!». И оба были уверены, что злые духи, незримо присутствующие при этом диалоге, удовлетворятся и отстанут, не будут строить козней во время охоты. Вот такое пожелание удачи в своеобразной форме. Бояться сглазить люди не перестали и до сей поры. «Ни пуха ни пера» говорят школьнику или студенту перед экзаменом.” [3]

Dilçilikdə idiomatik ifadələr və ya frazeoloji vahidlər adətən mürəkkəblik prinsipinə zidd olan dil fiqurları kimi qəbul olunur. Bu prinsipə görə mürəkkəb vahidin mənası onun tərkib elementlərinin mənalarından təşkil olunmalıdır. Başqa sözlə, əgər tamın mənası başa düşülürsə o zaman hər bir tərkib elementi də ayrı ayrılıqda qavranılır. Aşağıda verilmiş misallar bu fikri anlamağa kömək edir: Fred kicked the bucket.  Başa düşülən mürəkkəb tamlıq odur ki, Fred hərfi mənada real vedrəyə təpik vurdu. İdiomatik oxunuş isə mürəkkəb deyil tamamilə sadədir. Fred vəfat edib. Hərfi mənalı oxunuşdan məcazi mənaya gəlmək bir çox danışanlar üçün xarakterik deyil. Bu o deməkdir ki,  idiomatik oxunuş  daha çox vahid leksik element şəklində qalır ki, bu da onun hərfi mənasından böyük ölçüdə asılı deyil.

Frazeologiyada idiomlar frazemlərin bur qrupu kimi müəyyən edilir və mənası tərkib hissələrinin heç də həmişə cəmi olaraq başa düşülmür. İdiomlar  adətən yaxşı tərcümə oluna bilmir. İdiom birbaşa olaraq digər dilə sözbəsöz tərcümə olunduqda ya mənası dəyişir ya da tamamilə mənasız olur. İki və üç söz müəyyən ardıcıllıqla işlədildiyi zaman onlara dəyişilməz binomiallar/ikiüzvlülər və ya Siyam əkizləri deyilir. Bu ifadələrin belə işlədilməsi onların yerdəyişməsinin qarşısını alır. Məsələn, to leave somebody “high and dry” şəklində işlədilir lakin heç vaxt “dry and high” şəklində olmur. Bu idiomun mənası kimisə köməksiz qoymaq, pis vəziyyətdə tərk etmək deməkdir. Lakin yaddan çıxarmaq olmaz ki, bütün Siyam əkizləri idiom deyil. “Chips and dip” birləşməsi dəyişiləbilən binomialdır ancaq o hərfi mənada qidaya aiddir və idiomatik xüsusiyyəti yoxdur.  

Bəzən idiomun tərkibindəki metaforanı/bənzətməni analiz etmək çox çətin olur. Bu həmin ifadənin tarixi ilə bağlıdır. Fikrimizi əsaslandırmaq üçün misallara müraciət edək. igilis dilində danışanların çoxuna “to eat humble pie” ifadəsi tanışdır. Lakin bu ifadə onun tarixi etimologiyasına baxıldığı zaman tam başadüşülən məna verir. Belə ki, “umbles” – maralın iç orqanlarını təsvir etmək üçün istifadə edilən termindir. Orta əsrlərdə maralın içalatından hazırlanan piroqları tez-tez qulluqçulara verərdilər. “umble-içalat” və “humble-məzlum, fağır” sözləri arasında fonetik oxşarlıq onları oxşar semantik mənaya aparıb çıxartdı yəni, içalat piroqu yemək alçaldıcı bir hərəkət idi.

Müasir ingilis dilində işlədilən bu kimi bir çox ifadələr məşhur yazıçıların o cümlədən, Şekspirin əsərlərindən götürülmüşdür. Məsələn, “the tides have turned” və ya “it’s all Greek to me.” Bu ifadələrin başa düşülən konkret metaforik əsası var. “the tides have turned” ifadəsi bəxtimiz dənizdədir kimi tərcümə olunur. Okean kiçik bir xəbərdarlıq etməklə hava durumunu kəskin dəyişə bildiyi kimi bizim də bəxtimiz/uğurumuz qəfildən dəyişə bilər. “it’s all Greek to me” ifadəsi isə mürəkkəb anlayışlar xarici dillərdədir və ona görə də anlaşılmazdır mənasını verir. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, bu ifadə latınca Graecum est; non legitur-“bu yunancadır və oxunulması mümkün deyil” ifadəsinin cuzi dəyişilmiş formasıdır.

Bəzi idiomların tərcüməsi şəffafdır, daha dəqiq desək onların hərfi tərcüməsi tələb olunan mənanı tam şəkildə verir. Məsələn, “lay one's cards on the table ” ifadəsi əvvəlcə gizlətdiyin heç kəsə bildirmədiyin niyyətini və ya sirrini açmaq deməkdir. Idiomlarda şəffaflıq və ya aydınlıq bir dərəcə məsələsidir; spill the beans (gizli məlumatı/sirri ələ vermək) və leave no stone unturned (nəyisə əldə etmək və ya tapmaq üçün bütün mümkün hər şeyi etmək) kimi idiomatik ifadələr heç də tamamilə hərfən tərcümə oluna bilən deyil. Sadəcə, bu idiomların tərkibində azacıq metaforik genişlənmə var.

Bir çox idiomlar öz mənalarını bir obyektin və ya hərəkətin digəri ilə “like” və “as” sözlərindən istifadə etməklə müqayisəsi zamanı əldə edir. Zaman keçdikcə, müəyyən bənzətmələr bəlli ideyaları və ya fikirləri  ifadə etmək üçün standart metodlara çevrilir. Məsələn: “like two peas in a pod” (hərfi tərcüməsi - qabıqdakı iki noxud kimi, ekvivalent tərcüməsi - bir almanın iki üzü, kursiv bizimdir M.R.) ifadəsində təbiətcə iki oxşar və yaxın şeyləri təsvir edərkən istifadə olunur. “Light as a feather” (lələk kimi yüngül) və “busy as a bee” (arı kimi məşğul/çalışqan) idiomları da təşbeh əsaslı idiomatik ifadələrdəndir.

Bəzi idiomatik ifadələr feil funksiyasında işlədilir. Frazeoloji feillərin tərkibində adətən bir və ya bir neçə feil və sözönü olur ki, onlar da cümlədə işlədildiyi zaman tək feil kimi çıxış edir. Məsələn, “to get away with” frazeoloji feili “cəzadan qaçmaq” mənasında “She will get away with stealing that car” cümləsində işlədilmişdir. Frazeoloji feillər cümlələrin içərisində o qədər geniş şəkildə istifadə olunur ki, insanlar onları idiomlar kimi seçə bilmir.

Dilçilər hikmət və müdriklik ifadə edən idiomatik ifadələri aforizmlər adlandırır. Danışıq dilində bəzən onlara “zərbi-məsəllər” də deyilir. Zaman kecdikcə, aforizmlər üzvi surətdə inkişaf edir. Aforizmlər ən çox kitablarda, məşhur nitqlərdə və digər mətnlərdə yaranır. Onlardan bəzilərinin kökləri müqəddəs kitablara qədər gedib çıxır və öz tərcüməsini və mədəni diffuziyasını ifadə etdiyi dərin fəlsəfi həqiqətinə görə qısa, yaddaqalan cümlələr şəklində qoruyub saxlaya bilir. Məsələn, “He who hesitates is lost” və “The best things in life are free.” kimi idiomlar tez-tez sitat gətirilən aforizmlərə daxildir. Qeyd etmək lazımdır ki, aforizmlərin bir qismi geniş yayılıb dildə işləklik qazandığı halda bəzi müəlliflərin yazdığı aforizmlər heç də eyni populyarlıq qazana bilmir.

Metaforik idiomlar təşbehlər kimi iki situasiyanı, obyekti və hərəkəti müqayisə edir. Buna baxmayaraq, metaforlar əsasında yaranan idiomlar iki ideyanı birləşdirmək üçün “like” və “as” kimi sözlərdən istifadə etmir. Məsələn, məcburetmə vasitəsi kimi “yerkökü və zopa” metodundan danışdıqda bu zaman iki vəziyyət müqayisə olunur; -sözəbaxmayan, inadcıl atın, uzunqulağın və ya qatırın önündə yerkökünü sallamaq və arxadan zopa/qamçı ilə vurmaqla onun işləməyə və ya getməyə məcbur etmək. Qeyd etmək lazımdır ki, bir çox idiomatik ifadələr metaforalara əsaslandığı halda heç də bütün metaforalar idiomatik ifadələr kimi ümumi danışıq dilinə daxil ola bilmir. İdiom digər nitq fiqurları ilə məsələn, gizli müqayisə aparmaqla yaranan metafora (məsələn, the man of steel – dəmir adam), açıq müqayisə aparmaqla yaranan təşbeh (məsələn, faster than a speeding bullet- güllədən daha sürətli), şişirtmə ilə yaranan mübaliğə ilə (məsələn, miss something by a mile – hədəf aldığın bir şeyi vura bilməmək) eyniləşdirilməməlidir. İdiomlar, eyni zamanda sağlam düşüncəyə və qazanılmış təcrübəyə əsaslanan atalar sözləri ilə də qarışıq salınmamalıdır.

 

ƏDƏBİYYAT

  1. Gibbs R. Linguistic factors in children's understanding of idioms. Journal of Child Language, 1987
  2. Leaney C. Understanding and using idioms. New York, 2005
  3. https://ru.wiktionary.org/wiki/ ни_пуха_ни_пера

 

Açar sözlər: idiom, linqvistika, tərcümə, ifadə, frazeoloji vahid, nitq fiqurlar.

Ключевые слова: идиома, лингвистика, перевод, выражение, фразеологизмы, фигуры речи.

Key words: idiom, linguistics, translation, expression, idioms, figures of speech.

 

 

 

Idiomatic expressiveness and its linguistic status

Summary

The article deals with the linguistic status of English idioms. Here is investigated the specific features of the idioms, their equivalents in the Azerbaijani language, similar and distinctive characteristics. As a result of investigation it has been defined that idioms and phraseological units shouldn’t be mixed with other figures of speech which have much in common with one another.

 

Идиоматическая выразительность и ее лингвистический статус

Резюме

В статье рассматривается лингвистический статус английских идиом, исследуются особенности идиом, их эквиваленты в азербайджанском языке, аналогичные и отличительные свойства. В результате исследования было определено, что идиомы и фразеологизмы не следует смешивать с другими фигурами речи, которые имеют много общего друг с другом.

 

Rəyçi:   prof. Mübariz İmran oğlu Yusifov

 

Rəyçi: prof. İ.Z.Qasımov

 

Ülkər Heydər qızı Aslanova

PROFESSOR YUSİF SEYİDOVUN AZƏRBAYCAN DİLİNDƏ FEİLİ

BİRLƏŞMƏLƏRƏ MÜNASİBƏTİ

Bildiyimiz kimi, feili birləşmələr dildə geniş yayılmasına, məna və formalarına görə söz birləşmələri işərisində daha geniş yayılmışdır. Bu isə, yəqin ki, feillərin etnolinqvistikliyi ilə daha çox əlaqəlidir.

 Əsas tərəfi məsdər, feili sifət və feili bağlama ilə ifadə edilən birləşmələr feili birləşmələrdir. Onların hər biri cümlədə müxtəlif münasibətləri ifadə edir, digər sözlərlə müxtəlif əlaqələrdə olur. Bir-birindən fərqli və oxşar cəhətləri vardır ki, indi biz ayrılıqda onlara nəzər  yetirərək  bu birləşmələrlə bağlı prof. Y. Seyidovun elmi-nəzəri fikirlərinə də münasibət bildirəcəyik.

İlk növbədə, onu qeyd etmək lazımdır ki, Y.Seyidov bu birləşmələrin əsas tərəflərinin oxşar cəhətlərə malik olduğunu nəzərə alaraq daha çox asılı tərəflərlə bağlı ümumiləşmələr aparmış, onları aşağıdakı şəkildə qruplaşdırmışdır:

  1. Ad + feil tipli birləşmələr.
  2. Feil + feil tipli birlıəşmələr.
  3. Zərf + feil tipli birləşmələr.

             1. Ad + feil tipli birləşmələrdə, göründüyü kimi, birinci-asılı tərəf isim, əvəzlik, sifət və sayla ifadə edilə bilir. Y. Seyidov bunu  aşağıdakı cədvəldə aydın şəkildə əks etdirmişdir:

                       feili bağlama      -     kitab oxuyanda

 İsim            feili sifət            -     kitab oxuyan

                                    məsdər               -      kitab oxumaq

                           feili bağlama  -      səni  görəndə

2) Əvəzlik           feli sifət         -     səni görən

                                                       məsdər            -      səni görmək

 

                        feili bağlama      -     yaxşını qiymətləndirmə

3) Sifət             feili sifət            -     yaxşını qiymətləndirən

                                      məsdər               -     yaxşını qiymətləndirmək

 

                         feili bağlama     -      beşdən üçünü çıxanda

4)  Say             feli sifət             -      beşdən üçü çıxan

                                                       məsdər              -      beşdən üçü çıxmaq [1, s.250]

Y.Seyidov göstərilən birləşmələrdə birinci tərəfin ümumi qrammatik cəhətlərini nəzərə alaraq onları adlıq, təsirlik, yönlük, yerlik, çıxışlıq hallı feili birləşmələrə bölmüşdür: Əsəd gələndə, kitabı almaq, evə getmək, evdə oturmaq, dağdan enəndə...

Məsələn;

Mən gələndə şamamalar nar  idi.

Dörd yanımı atlı düşmən bürüdü.

Cavan canım qazamatda çürüdü.

Mənim bu günümdə gələsən, Nəbi.

Qazamat dalını dələsən, Nəbi.

(S.Rüstəm)

Göstərilən birləşmələrdə hal şəkilçilərinin fəallığı göz qabağındadır. Adlıq hallı feili birləşmələrdə birinci tərəf subyekti, təsirlik hallı birləşmələrdə obyekti, yönlük, yerlik, çıxışlıq hallı birləşmələrdə isə yer, məkan  anlayışlarını ifadə edir.

2. Feil + feil tipli birləşmələr.

Bu birləşmələrdə əsas tərəf əvvəlkində olduğu kimi, məsdər, feili sifət və feili bağlamalarla ifadə edilsə də, asılı tərəflər feillərdən ibarət olur:

1) durub → baxmaq (məsdər)

2) durub → baxan    (feili sifər)

3) durub → baxanda (feili bağlama)

4) yana-yana ağlamaq (məsdər)

5) yana-yana ağlayan  (feili sifət)

6) yana-yana ağlayanda (feili bağlama)

            Bunu nəzərə alaraq Y.Seyidov feil+feil tipli  birləşmələri aşağıdakı şəkildə qruplaşdırmış, bu zaman şəkilçiləri əsas götürmüşdür:

                                       məsdər    

1) feili bağlama             feili sifət           

                         (-ıb)4                  feili bağlama          

Birinci tərəf zaman, səbəb mənalarını bildirir:

1. Tez gəlib sənə kömək etmək bizim borcumuzdur..

2. Gec gəlib işdən qaçan  adam hörmətdən düşər.

3. Təhsili bitiribkəndə gələndə buraları heç tanımadım.

                                                                           məsdər               

) feili bağlama: (-araq)2                      feli sifət         

                                                                          feili bağlama

Birinci tərəf tərzi, səbəbi  bildirir:

1. Məktəblilərəgülərək  yaxınlaşmaq  onların həyəcanını azaltmışdı.

2. Mahnıoxuyaraq həyətə düşmək istəyən qız bir anda görünməz oldu.

3. Sevdiyin, arzuladığın sahədəişləyərək yorulmaq insana ləzzət verir.

                                                             məsdər

3) feili bağlama: a2 – a2                         feili sifət

                                                                           feili bağlama

Birinci tərəf tərz bildirir:

1. Bir işi sevə-sevə yerinə yetirmək mənə zövq verir.

2. Bir işi sevə-sevə yerinə yetirən adam çox xoşbəxtdir.

3. Bir işi sevə-sevə yerinə yetirəndə ondan yorulmursan.

                                                                           məsdər

4) feili bağlama: (-madan)2                  feili sifət                                                                                 

                                                                           feili bağlama

Birinci tərəf zaman, tərz  bildirir:

   1. Həyatı boyu yorulmadan çalışmaq insanı yaşadır.

   2.Yorulmadan çalışan insan öz işindən zövq alır.

   3. Həyatı boyunca yorulmadan çalışanda hər kəs sənə hörmət edər.

                                                                           məsdər

5) feili bağlama: (-anda)2                       feili sifət                 

                                                                           feili bağlama

Birinci tərəf zaman, səbəb  bildirir:

        1. Axşam qaş qaralanda kəndə doğru bir neçə atlı çapırdı.

        2. Səhər günəş çıxanda çobanlar artıq dağın döşündə idilər.

        3. Havalar istiləşib yaz gələndə çaylar daşır.

                                                                           məsdər

6) feili bağlama: -ınca4                            feili sifət                 

                                                                           feili bağlama

 Birinci tərəfi zaman bildirir:

1. Qızı görüncə gizlənmək kişilikdən deyil.

2. Onu görüncə gizlənən adama necə inansın?

3. Onu görüncə gizlənərək özünü şübhəli aparırsan.

                                                             məsdər

7) feili bağlama: (-dıqca)4                   feili sifət    

                                                                         feili bağlama

Birinci tərəfi zaman bildirir:

1. Oxuduqca öyrənmək, öyrəndikcə kamilləşmək gərəkdir.

2. Oxuduqca öyrənən insanlar hər şeyə nail olarlar.

3. Oxuduqca öyrənərək başqalarına da kömək etmək olar.

                                                                         məsdər

8) feili bağlama: (-caq)2                      feili sifət    

                                                                         feili bağlama

Birinci tərəfi zaman bildirir:

1.Onu görcək qaçmaq istədim.

2.Düşməni görcək sinəsini qabağa verən oğullarla torpaq vətəndir.

3. Bizi görcək ağlayaraq qaçan uşağın hıçqırıqları qulağımdan getmir.

                                                                                          məsdər

9) feili bağlama: (-ar2-maz2)                 feili sifət   

                                                            feili bağlama   və s.

Zaman əlaqəsi vardır:

1.Düşmən hücum edər-etməz cavab vermək borcumuzdur.

2. Düşmən hücum edər-etməz cavab verən oğulların var, Vətən

3. Düşmən hücum edər-etməz cavab görəndə geri çəkilər.

  1. 1.              Zərf + feil tipli feili birləşmələr. Bu birləşmələrdə də əsas tərəf feilin üç qeyri-predikativ formaları ilə ifadə edilsə də, asılı tərəf adından göründüyü kimi, zərfin müxtəlif növləri ilə ifadə edilir. Bu birləşmələrdə birinci və ikinci tərəflər arasında müxtəlif məna əlaqələri özünü göstərir:

1) Birinci tərəf ikinci əsas tərəfin tərzini bildirir:

                                baxan    

təəccüblə                 baxmaq  

                                bağlama

2) Birinci tərəf ikinci tərəfin zamanını bildirir:

                                gələn  

          gec                gəlmək                   

                                gələndə

3) Birinci tərəf ikinci tərəfin yerini, məkanını bildirir:

                                çıxan    

         irəli                 çıxmaq           

                                 çıxanda

Göründüyü kimi, zərf+feil tipli birləşmələrdə bəzən birinci tərəf tərz, səbəb bildirdikdə hal şəkilçisiz işlənir və əsas tərəfə yanaşma əlaqəsi ilə bağlanır:

  1. Həyəcanla (necə?) danışmaq (tərz.b.)                        

   yanaşma

2. Tez (nə zaman?) çatmaq (zaman b.);

    yanaşma

Hal şəkilçilərinin fəal işləndiyi yer zərfləri birinci tərəf olduqda isə (yönlük, yerlik, çıxışlıq hallarda) əsas tərəflə asılı tərəf arasında idarə əlaqəsi yaranır:

               haraya?

irəliyə      →        gedəndə (yer b.)

               idarə

               harada?

aşağıda      →        görüşmək (yer b.)

                idarə

 

               harada?

geridə       →        qalmaq (yer b.)

               idarə

               haradan?

içəridən    →       səsləyən (yer b.)

                idarə

Əgər  zaman əlaqəsində birinci tərəf hal şəkilçisi qəbul edibsə, sözsüz ki, orada yanaşma əlaqəsindən deyil, idarə əlaqəsindən danışmaq lazımdır:

                 nə zaman?

Axşam       →            düşəndə

                yanaşma

 

                    nə vaxtdan?

Axşamdan     →       qalan

                     idarə

Feili birləşmələr  məsələsinə həssaslıqla yanaşan Y.Seyidov bu birləşmələrlə feili tərkiblər arasında  fərq qoyulmasının vacibliyini də diqqətə çatdırmışdır:

“ Feili birləşmələr-tərkiblər” paralelizminin işlədilməsi səhvdir. Bunlar eyni nitq faktına əsaslanan müxtəlif anlayışlardır” [2, s.662].

        Bu məsələ ilə əlaqədar biz də alimin fikirləri ilə razlaşırıq. Çünki birləşmə ilə tərkiblərin sərhədlərinin müəyyənləşdirilməməsi tələbələrdə, şagirdlərdə çaşqınlıq yarada bilər. Tələbə konkret olaraq bilməlidir ki, iki müstəqil sözün iştirakı ilə birləşmə, ikidən çox müstəqil mənalı sözün birləşməsi ilə tərkib əmələ gəlir. Məsələn;

            1. Oyanardım hər gün tezdən – günəş doğmadan(S.V)

            2. Yoldaşlarım gəlmədən mən heç bir şey əldə edə bilmərəm.

      Cümlələrdə zaman anlayışını əks etdirən, iki müstəqil sözdən ibarət olan feili birləşmə: günəş doğmadan, yoldaşlarm gəlmədən- işlənmiş, zaman zərfliyi funksiyasını yerinə yetirmişdir. Eyni zamanda birinci cümlədə feili bağlama  birləşməsi cümlə üzvünün- zaman zərfliyinin  əlavəsi kimi çıxış etmişdir.

                1. Min Qazaxda köhlən ata.

Yalmanına yata-yata.

                    At qan tərə bata-bata

                    Göy yaylaqlar belinə qalx.

               Kəpəz dağdan Göy gölə bax (S.V.) - nümunəsində isə üçüncü cümlə bütöv şəkildə feili bağlama tərkibidir, tərz bildirir, tərzi-hərəkət funksiyasını yerinə yetirir.                2. Maşın yola çıxanda dan yeri yenicə ağarırdı- cümləsində  “Maşın yola çıxanda” feili bağlama birləşməsidir, cümlənin mürəkkəb zaman zərfliyidir. Eyni zamanda feili bağlama tərkibi ilə ifadə edilmişdir.

              Deməli, feili birləşmələrlə feili tərkibləri  bir-birindən fərqləndirmək o qədər də mürəkkəb məsələ deyil. Bütün bunlar  nəzərə alınmalı, dəqiqləşdirilməli və digər elm sahələrində  olduğu kimi, dilçilikdə də mümkün qədər konkret nəticələrə gəlmək  lazımdır.  

 

Ədəbiyyat

  1. Tağızadə Z.X. Müasir Azərbaycan dilinin sintaksisi. Bakı, APİ, 1960.
  2. Seyidov Y.M. Seçilmiş əsərləri, X cilddə, Bakı,
  3. Müasir Azərtbaycan dili. Sintaksis, II kitab, Bakı, ADU, 1962, 403 səh.
  4. 7.SeyidovY.M. Azərbaycan dilində söz birləşmələri Bakı, ADU, 1992, 406 səh.
  5. Tağızadə Z.X. Müasir Azərbaycan dilinin sintaksisi. Bakı, APİ, 1960

 

  XÜLASƏ                  

Məqalədə sintaksisin mühüm məsələlərindən olan söz birləşmələrindən, onun bir növü olan feilibirləşmələr tədqiq edilmiş, söylənmiş fikirlər ümumiləşdirilmişdir.  Məsələ ilə əlaqədar professor Y.Seyidovun feili birləşmələrlə bağlı fikirləri təqdim edilmiş, onun təsnifatına istinad edilmişdir.

Açar sözlər: söz birləşməsi, feili birləşmələr, məsdər, feili sifət, feili baqlama.

 

РЕЗЮМЕ

   В статье обобщен и представлен один из важных вопросов синтаксиса о словосочетаниях и в частности одного из его видов –глагольные словосочетаниях. По этому вопросу сделана ссылка на классификацию проф. Сеидова и приведена его тоска зрения по этому вопросу.

Ключевые слова: словосочетаниях, глагольные словосочетаниях, неопрдленная форма, причастие, деепричастие

SUMMARY

      In the article was investigated word combinations, one of the important issues of syntax, and one of its type, verbal combinations and told ideas were generalized.

       In this regard, professor Y. Seyidov's opinion about the verbal combinations was submitted and was  referred to his classification.

Key words:verbal combinations, word combination, infinitive form, participle.

 

Rəyçi: Həcər Emin qızı Hüseynova  ADPU, “Azərbaycan dilçiliyi” kafedrasının professoru.

 

 


ИбращимоваЦлвиййя

«КИТАБИ-ДЯДЯ ГОРГУД» ДАСТАНЫНДА ЪЦМЛЯ ЦЗВЛЯРИ

                «Китаби-Дядя Горгуд» епосу Азярбайъанда оьуз тайфаларынын щяйат тярзи, адят-яняняляри, аиля тярбийяси, яхлаги кейфиййятлярини юзцндя якс етдирян зянэин бир хязинядир. Мцасир йазычыларымыз дастандан бящряляняряк (дяфялярля она мцраъият етми, поемалар, драм ясярляри йазмышлар. Яминликля дейя билярик ки, бу абидя щяр заман алимлярин, йазычыларын тядгигат обйекти олараг галаъагдыр.

«Китаби-Дядя Горгуд» Азярбайъан дилинин лцьят фондунун, грамматик гурулушунун сабитлийини, гядимлийини эюстярян ян гядим гайнаьымыздыр. Бу абидя дилдяки лексик вя грамматик категорийаларын айрыъа тядгиги, тарихи лексиколоэийа, тарихи грамматика, тарихи диалектолоэийанын йаранмасы цчцн базадыр. (3, сящ.7)

Дастандакы ъцмля цзвлярини арашдырдыгда щямин ъцмля цзвляринин мцасир Азярбайъан дилиндя ишлянянлярля бир о гядяр дя фярглянмядийинин шащиди олуруг. Дямирчизадя йазыр: «Бурада ян мцщцм вя ясас хцсусиййят будур ки, ъцмля цзвляринин ъцмля дахилиндя  сыраланмасы вя мювгейи, нящайят ифадялярин дцзялдилмя цсулу, сюзлярин сырасы – бцтцн бунлар илтисагилик ясасында гурулмушдур. Бу хцсусиййят ися Азярбайъан дилинин дямир гануну кими инди дя галмагдадыр». (Я.М.Дямирчизадя «1, сящ.117).

Дастандаишлянянмцбтядащаггында

«Китаби-Дядя Горгуд» дастанларында ян аз ишлянян ъцмля цзвц мцбтядадыр. Бунун да ясас сябяби мцбтядайа аид морфоложи яламятин хябярдя шяхс сонлуглары иля юз яксини тапмасыдыр. Арашдырмалардан беля нятиъяйя эялирик ки, ишлянян ъцмлялярдя мцбтяданын сабит йери йохдур. О хябярдян яввял, бязи щалларда да хябярдян сонра эялир.

Мцбтяда вя хябярин  тарихи инкишафындан айдын олур ки, бунларын щяр икиси ейни вахтда йаранмышдыр. Бу ися бунлардан биринин диэяриндян цстцн тутулмамасына сябябдир.

Щ.Мирзязадя йазыр: «Тарих бойу мцбтяданын  инкишафыны изляйяркян айдын олур ки, ъцмлянин ясас цзвц кими онун ифадя васитяляриндя, вязифясиндя ясаслы щеч бир дяйишиклик олмамышдыр. Мцхтялиф дюврлярин йазы дилиндя раст эялдийимиз ящямиййятсиз дяйишиклик, щяр шейдян яввял онун морфоложи гурулушунда олмушдур ки, бу да мцбтяданын мащиййятиня щеч бир хялял эятирмямишдир» (4, сящ.276)

Мцхтясяр ъцмлялярдя мцбтяда чох вахт ъцмлянин яввялиндя олур.

Оьлан ата биняр олду. (2, сящ.61)

Бязян хябярин йанында эялир:

Дядя Горгуд эялди (2, сящ. 77)

Эюз гапаьына гылыъ тогунду (2, сящ.66)

Шякилчи иля ифадя олунан мцбтядалар:

Беля ъцмляляр мцбтядасы бурахылан ъцмлялярдир:

Гараъуг чобаны ямирахур ейляди (2, сящ.51)

Атындан йеря енди. (2, сящ.32)

Бейряйин айаьына дцшдцляр (2, сящ76)

Мян авымы  бозма, ляшкярими даьытма (2, сящ.40)

Явязликля ифадя олунан мцбтяда:

Мян Газанын немятини чог йемишям

Исми бирляшмялярля ифадя олунан мцбтядалар:

Газан бяйин гардашы, кафирин туьуйла санъаьы гылыълады (2, сящ.50)

Бу щаллары эюрдцэцндя Газанын гара гыйма эюзляри ган – йаш долду, ган дамарлары гайнады, гара баьры сарсылды (2, сящ 41).

Нцмунялярин сайыны чохалтмаг олар.

Эятирилян нцмунялярдян айдын олур ки, мцбтяда явязлик, исим, сюз бирляшмясинин мцхтялиф нювляри иля ифадя олунмушдур.

Дастанда ишлянян хябяр щаггында:

Хябяр ъцттяркибли ъцмлянин ясас цзвляриндян бири кими ъцмлянин  формалашмасында ясас рол ойнайараг мцбтяда  иля ейни щцгуга маликдир. Дастанын дилиндя диэяр ъцмля цзвляриндян  фяргли олараг хябярин йери демяк олар ки, сабитдир.

Хябяр нитг щиссяляри иля ифадясиня эюря исми вя фели хябяр олмагла 2 група бюлцнцр. Щяр 2 груп хябярляр  дилимиздя эениш шякилдя ишлянмишдир. Хябяр мяна вя морфоложи грулушуна эюря гядимдир: вя мцасир ядяби дилимиздян фярглянмир.

Дастанда ишлянян хябярлярин чоху фелдян ямяля эялян хябярлярдир.

Мясялян:

Аь саггаллу мян бабаны аьлатмаэил!

Гарыъыг олмуш ананы бозлатмаэил (2, сящ 147)

Ган Туралынын уйхусу эялди, уйуду (2, сящ.113)

Башга нитг щиссяляриндян ямяля эялян хябярлярля дя растлашырыг.

Мясялян:

Эюзцмя сцряйин ачылаъаг олурса, оьлум  Бейрякдир. (2, сящ.76)

Яря варан гыз мяням (2, сящ. 72)

Аьам Газан мяслящятдир (2, сящ 37)

Дастанда мцряккяб хябярляр чохлуг тяшкил едир: беля хябярляр «ол», «ет», «эяряк» сюзляри иля феллярин, диэяр нитг щиссяляринин бирляшмяси нятиъясиндя ямяля эялир.

Мясялян:

Алаъаьы ала эюзлц гызын отаьы олса эяряк!

Дядя Горгуд эялир олду (2, сящ.118)

Баба бу сюзц сян мана димямяк эяряк идин. (2, сящ.105)

Ялбяття варсам эяряк (2, сящ.106)

Хябярин ифадясиндя, морфоложи яламятиндя бир сыра хцсусиййятляр вардыр ки, ону аз да олса мцасир вязиййятдян  фяргляндирир.

Хябяри ифадя едян щямин васитяляр формал ъящятдян заман кечдикдя кющнялиб сырадан чыхмыш вя йениляри иля явяз едилмишдир.

Мясялян: Ол мящялдя Гантуралынын бабасы, анасы чыха эялди. (2, сящ.114)

Басат галгыб йериндян дуру эялди. (2, сящ.133)

Гейд едяк ки, бязи диалект вя шивяляримиздя бунун галыьына тясадцф едирик. «баха галмаг, дона галмаг» (Нахчыван диалектляри, Шярур району)

Тамамлыг щаггында.

Тамамлыг ъцмлянин ЫЫ дяряъяли цзвляриндян биридир. Дастанда ишлянян тамамлыглар да мцасир дилимиздян фярглянмир.

Дямирчизадя йазыр: «Китаби-Дядя Горгуд» дастанларында да бу эцнкц Азярбайъан дилиндя олдуьу кими тамамлыьын васитяли вя васитясиз олмаг цзря щяр 2 нювц  ишлянмишдир вя бунларын щям шякилчили, щям дя шякилчисиз типляри вардыр.

Нцмуняляря бахаг: Ярябяйя мющкям орьанла сарыдылар, ярябяйи чякдиляр.(2, сящ.154)

Айьыр атун боьазлайыб ашум верэил (2, сящ.148)

Дастанда тамамлыьын шякилчисини гябул етмяйян, адлыг щалда олан исимлярля ифадя олунан тамамлыглара раст эялирик.

Бир йердя аь отаь, бир йердя гызыл отаь, бир йердя гара отаь гурдурмушду. (2, сящ.24).

Ы шяхсин сонлуьу иля ифадя олунан тамамлыглар:

Мяря, эейимим, эятирин; малымы йыьмаладылар (2, сящ. 160).

Ол  айьырым эятирин

ЫЫЫ нюв тяйини сюз бирляшмяси иля ифадя олунан тамамлыглар.

Газан Чобанын яллярин чюздц (2, сящ.44)

Мян сянин достлуьун, дцшмянлийини сынайы эялдим (2, сящ. 164)

ЫЫ нюв тяйини сюз бирляшмяси иля ишлянянляр;

Ат айаьы, кцлцк, озан дили чевик олур. (2, сящ.159)

Дастанда «иля» вя онун вариантлары иля ямяля эялян тамамлыглара да раст эялирик. Бейряк айдыр; эюрдцнмц, гызлар бу гафтанымла мяни таныдылар (2, сящ.70)

Атасыйла, анасыйла эялди эюрцшдц (2, сящ 140)

Тяйин щаггында

Тяйин ъцмлянин икинъи дяряъяли цзвляриндян биридир. О щяр заман тяйин олу­нан­дан яввял эялир. Бу гайда «Китаби-Дядя Горгуд» дастанында да сахланыл­мышдыр.

Тяйин вязифясиндя ъцмлядя иштирак едян бу вя йа башга бир нитг щиссяси мцасир ядяби дилин, щям дя шифащи нювц иля щяр ъящятдян  ейниййят тяшкил едир. (4, сящ.294)

Дастандан сечдийимиз нцмуняляря бахаг.

Ат йемяйян аъы отлар битинъя, битмяся йеэ

Адам ичмяйян аъы сулар сызынъа, сызмаса йеэ

Йалан сюз бу дцнйада  олунъа, олмаса йеэ (2, сящ.20)

Алтындаьы алаъа атын ня юэярсин

Ала башлу кечимъя эялмяз мана (2, сящ.39)

Эен гапыйы гойду, дар баъадан гачды.

Аь алынлу Байандыр хана пянъик чыгарды (2, сящ.143)

Дастанда ян чох тясадцф едилян тяйин нювц тякрар едиляряк ишлянян тяйинлярдир.

Нцмуняляря бахаг:

Тювля – тювля  шащбаз атларыны биз бинмишцз.

Гатар – гатар гызыл дявясини биз йетмишуз (2, сящ. 38)

Чаьнам – чаьнам гайалардан чыган су,

Аьаъ эямиляри ойнадан су (2, сящ.41)

Гара – гара даьлардан хябяр ашды

Ганлу – ганлу сулардан хябяр кечди (2, сящ.146)

Беля тяйинлярин ишлянмясинин ясас сябяби тяйин едилянин чохлуьуну билдирмяйя хидмят етмишдир. Бу тяйин нювляри мцасир Азярбайъан дили цчцн характерик дейил.

Зярфлик щаггында

Дилимиздя ишлянян башга ъцмля цзвляри кими, зярфликлярин дя ишлянмя тарихи гядимдир. Мцасир дилимиздя олдуьу  кими дастанын дилиндя дя зярфликляр зярфляр, гисмян дя мцхтялиф васитялярля ифадя едилмишдир.

Дастанда ишлянян зярфликляри тящлил едян Дямирчизадя йазыр: «Китаби-Дядя Горгуд» дастанларында заман билдирян сюзляр заман зярфлийи вязифясиндя яксярян ъцмлянин башында, щятта мцбтядадан  да яввял эятириляряк ишлянмишдир. (1, сящ.125). Абидянин дилиндя зярфлийин бцтцн мяна нювляри иля растлашырыг.

1) Заман зярфлийи

Нцмуняляря бахаг:

Оьуз заманында Ушун Гоъа дейилян бир киши варды (2, сящ.284).

Ол заманда оьул ата сюзин ики елямязди (2, сящ.83)

Гарангу ахшам оланда эцни доьан,

Гар иля йаьмур йаьанда яр киби дуран (2, сящ.42)

2) Йер зярфлийиня аид нцмуняляр

Яэряйи тутуб ялинъя галасында зиндана бырагдылар (2, сящ.145)

Сол йанында дайысы Аруз отурмушду (2, сящ.78)

Бу йанда Бякилин йиэитлярини эюрдиляр (2, сящ.138)

3) Тярзи щярякят зярфлийиня аид: «Ялини ялиня чалды, гас – гас эцлдц» (2, сящ.130). Ата иля оьул гуъа – гуъа эюрцшдц (2, сящ.93)

Дастаны  арашдырдыгда тярзи щярякят зярфлийинин бянзятмя шяклиндя ишлянян нювцня раст эялирик:

Бурнундан ганы дцдцк Киби шорлады

Сычрайыб шащин Киби кафирин боьазыны яля алды (2, сящ.143)

Газылыг гоъа аны эюрдцэинляйин йел Киби йетди, йелян Киби йапышды (2, сящ.119)

Сон олараг гейд едя билярик ки, Азярбайъан тцркляринин гядим тарихин юзцндя якс етдирян бу енсиклопедик ясяр щяля чох илляр сонра да мцхтялиф аспектлярдян мцраъият олунан мянбя олаъагдыр.

 

Ядябиййат сийащысы

1.Я.М.Дямирчизадя. «Китаби-Дядя Горгуд» дастанларынын дили, Бакы, 1959

2.Китаби-Дядя Горгуд. «Юндяр няшриййаты», Бакы – 2004.

3.Р.Мящяррямова. Китаби-Дядя Горгудун  сюз хязиняси, Бакы, 2009.

4.Щ.Мирзязадя. Азярбайъан дилинин тарихи грамматикасы, Бакы, 1950.

 

Члены предложения в эпосе «Китаби-Деде Горгуд»

В этой статье выявлены сходства и отличительные особенности между синтаксической структурой языка «Китаби-Деде Горгуд» и азербайджанского языка, а также на основе избранных примеров из дастана, проанализированы главные и второстепенные члены предложения.

Ключевые слова:  члены предложения, подлежащее, сказуемое, дополнение, определение, обстоятельство, синтаксическая структура.

Parts of the sentence in the “Kitabi Dede Gorgud”

Summary

The article deal with the comparative researching of syntactic structure between Kitabi Dede Gorgud‘s and modern Azerbaijani language. There are shown its alike and different features, and analysed main secondary parts of the sentence on the selected examples.

Key words: parts of the sentence, subject, predicate, object, attribute, adverb, syntactic structure.

                                                

Ряйчи: проф. Шащбазова Земфира


Leyla Məmmədova

 MÜASİR FARS DİLİNDƏ RƏNG BİLDİRƏN LEKSİKA

Giriş. Rənglər insan psixologiyasına təsir edən amillərdən biri olduğundan dünyanın fəlsəfivə estetik baxımdan dərk edilməsində rolu böyükdür.Rənglərin insanların dünya görünüşü , yaşayış tərzi , inancları ilə sıx əlaqəsi vardır. Hər bir dildə müxtəlif rəngləri və onların çalarlarını ifadə edən dil vahidləri mövcuddur ki,onlar kolorizmlər adlanır.Kolorizmlər hələ qədim zamanlardan hər bir xalqın dil və ədəbiyyatında geniş istifadə edilmişdir.Rənglərin araşdırılması tarixinin kökləri hələ qədim Yunanıstana gedib çıxır.Qədim yunan filosofları Əflatun(e.ə.IV ə.)və Demokrit (e.ə.V-IVə.)əsas rənglərin təyin edilməsi,onların yaranmasını izah etməyə çalışmışlar.Əflatunun şagirdi olan Teofrast isə rənglər haqqında xüsusi traktaktın müəllifidir.Sonralar da rənglərin araşdırılması məşhur alimlərin(Leonardo da Vinçi,İsaak Nyuton,Höte və s.) diqqət mərkəzində olmuşdur.Bu elmi araşdırmalar ona deməyə əsas verir ki,təbiətdə mövcud olan ,gözlə görünən rənglərin sayı ilə  onların adları arasında disproporsiya mövcuddur ki, bu da təbiidir.Heç bir dil mövcud olan rənglərin dəqiq adlarının sayını təqribi də olsa yarada bilməzdi.Bir rəng adı altinda təbiətdə mövcud olan ,bir –birindən çalarları ilə fərqlənən rəngləri adlandırmışlar.Rəng adlarının etimologiyası az sayda  əsas(bazis) və çox sayda əlavə (təbiətdə mövcud olan əşyalardan götürülmüş)adlardır.

1.Fars dilində işlənən əsas rəng adları  və onlarin sinonimi işlənən terminlər

Bildiyimiz kimi, üç əsas tarixi inkişaf mərhələsi keçmiş müasir fars dili dünyanın zəngin söz ehtiyatına malik olan dillərindəndir.Bu dildə kolorizmlərin sayı çoxdur.Rəng anlamı bildirən sözlərin mənalarının ,morfoloji quruluşunun,işlənmə yerinin,semantik mənalarının araşdırılması müasir fars dilində gedən inkişaf prosesinin izlənilməsi baxımından çox əhəmiyyətlidir.Fars dilində hər bir rəng və onun çalarlarının çoxlu sayda sinonimlərinin olması dilin zənginliyindən irəli gəlir.Kolorotiv leksika fars dilinin məşhur lüğətlərində -“Loğətname-ye Dehxoda”,”Fərhəng-e Moin”,”Fərhəng-e Əmid” və başqalarında geniş əhatə olunmuşdur.Məqalədə əsas mənbə kimi “Loğətname-ye Dehxoda”seçilmişdir.

Qeyd etdiyimiz kimi hər bir dildə rəngləri ifadə edən  əsas və əlavə adlar mövcuddur. Fars dilində bazis rəngləri ifadə edən adlar bunlar­dır: ”sorx”(سرخ ),”siyah”(سیاه),”sefid”(سفید),”səbz”(سبز ),”zərd”(زرد),”kəbud”( کبود).

Ağ rəng

     “Sefid” və ya “sepid” - ağ rəng bütün rənglərdən ən işıqlı, açıqdır. Avestada “speta“, pəhləvi dilində isə “spart “kimi verilmişdir. Qara rəngin əksi olaraq, gözəllik. paklıq, həqiqət, ismət, sülh, sağlamliq  və təmizliyin təsvirində geniş istifadə olunur.Mənəvi cəhətdən ag rəngli nur ilahi qüvvə,şəfaverici güc,həyatın başlanğıcı mənasında verilir.

شما  را سوی من گشاده ست راه

بروز سفید وشبان سیه  (فردوسی)

Sizi mənə tərəf gətirmişdir yol

Ağ gün və qara gecələrə (Firdovsi)

Ağ rəngi sinonimi kimi ərəb mənşəli -“əbyəz”

(ابیض), ”bəyza”(بیضا),”kafuri”(کافوری),”simin”(سیمین),”kəmrəng”(کم رنگ),”nimrəng”(نیم رنگ),”noğrei”(نقره ای)sözlərinə rast gəlirik. Bu rəngi ifadə edən terminlər qrupuna həmçinin parlaq,işıqli,açıq mənalarını bildirən sözləri də elavə edə bilərik:”nurani” (نورانی),”rouşən”(روشن),”tabdar”(تابدار),”pornur”(پر نور),”qouhərdar”(گوهردار),”ənvər”(انور),”zaher”(زاهر)”foruğbəxş”(فروغ بخش) və s.

Qara rəng. Əsas rəng terminlərindən sayılan  qara rəng haqqında çoxlu inanclar mövcuddur.Ən tünd sayılan bu rəng “qaranlıq,zülmət,puçluq,ölüm,bədbəxtlik” rəmzi olaraq ədəbiyyatda əsasən mənfi mənada işlənmişdir.Bu üzdən qara rəng matəm rəngi hesab edilir. Fars dilində qara rəngin sinonimi kimi tünd rəngi,qaranlığı,böz rəngin çalarlarını  ifadə edən terminlərə də rast gəlirik: Qara rəngi ifadə edən bazis “siyah”, rəngdən əlavə sinonim kimi aşağıdakı rənglərdən də istifadə olunur: ”ənbəri”(انبری ),”ğaliyequn”(قالیه گون),”ğaliyefam”(قالیه فام) ,”meşkin”(مشکین),”meşki”(مشکی),”meşkfam”(مشکفام),”şəbrəng”(شبرنگ),”şəbqun”(شبگون) sözlərindən istifadə olunur.Həmçinin farsdilli ədəbiyyatda  türk mənşəli”ğəre”,”ğəra”(قره،قرا),ərəb mənşəli “əsvəd”(اسود) terminlərinə də rast gəlinir.

”tarik”(تاریک)-qaranlıq,”tire”(تیره)-tünd,”gəndomi”(گندمی)-tünd rəngli,”əsmər”(اسمر)-qarabuğdayı və s.

Ədəbiyyatda saçların,gözlərin ,gecənin qaranlığınıntəsvirində geniş istifadə olunur.

غایت رنگهاست رنگ سیاه                        

که سیاه کم شود بدیگر رنگ (ناصر خسرو               

Qara rəng bütün rənglərin qayətidir,

O üzdən digər rənglərdə qara az olur.(Naser Xosrov)

در سایه شب شکست روزم                         

خورشید سیاه شد زسوزم (خاقانی)                                        

Günüm gecənin kölgəsində sındı

Yangınımdan günəş qara oldu.(Xaqani)

روزم چو شب سیاه کردی                                                     

هم زخم زدی هم آه کردی (نظامی)

Günümü gecətək qara etdin,

Həm yara vurdun,həm də ah çəkdin.(Nizami)

Qırmızı rəng . “Fərhəng-e Əmid” də qeyd edilir ki,müasir fars dilindıki “sorx” sözü pəhləvi dilində “suxr” formasında olmuşdur.“Sorx”(سرخ ) –qərmızı rəng haqqında fərqli inanclar movcuddur. Bu rəng “eşq, şadlıq, sevimc, istilik, həyəcan ”mənasını bildirir.İnsan varlığının əsas meyarı olan qan qırmızı rəngdə olduğundan  bu rəng “həyat” rəmzi də daşıyır.Bəzi hallarda isə “ kədər,ölüm,şəhadət”mınasında da işlənir.

چون گوهر سرخ صبحگانی

بنمود سپیدی از سیاهی (نظامی)

Səhər tezdən qırmızı gövhər kimi

Qaradan ağardı   (Nizami)

خون که آمیزش روان دارد

سرخ از آنشد که لطف جان دارد (نظامی)

Ruhla qarışığı olan qan,

Canın lütfü olduğundan qırmızı oldu.(Nizami)

Qırmızı rəngi ifadə edən əsas terminlərdən əlavə,bu rəngi  və onun çalarlarını ifadə edən sözlərə də rast gəlirik  ki,bu sözlər təbiətdə olan qırmızı rəngli güllərdən, parlaq, giymətli daşlardan, bitkilərdən, boya maddələrindən götürülmüş terminlər­dir. :”qolfam” (گلفام), ”mərcani” (مرجانی), ”qolrəng”(گلرنگ),”ləəlqun”(لعل گون), ”atəşi”(آتشی), ”lalequn”(لاله گون), ”ərğəvani”(ارغ وانی), ”meyqun”(می گون), ”yağuti”(یاقوتی), ”şengərfi”(شنگرفی),”zereşki”(زرشکی),”cegəri”(جگری),”əhmər”(احمر),”həmra”(حمرا) və s.Fars dilinin lüğət tərkibində qırmızı rəng və onun çalarlarını ifadə edən adlar digərlərindən say çoxluğu ilə fərqlənir.Pəhləvi dilində qırmızı rəngin qəhvəyi rənglə olan çaları “bur”(بور),”buran”(بوران) kimi ifadə olunurdu.Qırmızı rəngi ifadə edən sinonimlərdən biri də türk mənşəli “al”(آل) sözüdür.Bu sözə rus dilində də rast gəlmək olar:алая роза,алый парус.Bu sözü  “xun-e al”(خون آل),”lale-ye al”(لاله آل),”rəng-e al”(رنگ آل) kimi tərkiblərdə müşahidə edirik.

Sarı rəng. Dehxodanın lüğətində qeyd edilir ki,”zərd”( زرد) qədim fars dilində “zərte”,pəhləvi dilində “zərt” kimi verilmişdir.”Zər” qizilrəngli mənasında sarı rəngi ifadə edir.Hələ qədim zamanlardan sarı rəng  günəş rəmzi kimi müqəddəs rəng hesab edilirmiş, parlaqlıq, nur, atəş, çıraq, şam simvolu olmuşdur.

مرا عشقت چو موم زرد سوزد

دلم بر خویشتن زین درد سوزد (نظامی)

Eşqin məni sarı şam kimi yandırır

Ürəyim işimdə bu dərddən yanır  (Nizami)

Sarı rəngin çalarlarını ifadə edən terminlər bunlardır:   ”kəhrəbayi”(کهربایی),”zəfərani”(زعفرانی),”zərrin”(زرین),”zərqun”(زرگون),”limuni”(لیمونی),”əsəli”(عسلی),”əsfər”(اصفر),”narenci”(نارنجی),”zərdaluyi”(زرآلویی),”hənayi”(حنایی) və s.

Yaşıl rəng. “Səbz”( سبز) –fars dillində yaşıl rəngi ifadə edir.Bu rəng təravət,mənəviyyat,enerji,təbiət

rahatlıq,iman,dini əqidə rəmzidir.Bir çox əsərlərdə bu rəng müsbət düşüncə,tanrıya ibadət,təkəbbürdən uzaqlaşma simvolu kimi təsvir edilir.

چون که روز دوشنبه آمد شاه

چتر سرسبز برکشید به ماه

شد بر افروخته چو سبزچراغ

سبز در سبز چون فرشته ی باغ (نظامی)

Elə ki şah düşənbə günü gəldi

Aya yaşıl çətir çəkdi

Yaşıl çıraq kimi yandı

Bağın pərisi kimi yamyaşıl oldu(Nizami)

Yaşıl rəngin çalarlarını aşağıdakı terminlərlə də ifadə edildiyini müşahidə edirik:”xaki”(خاکی)-( yaşıl rəngin boz rənglə qarışığı),”yəşmi”(یشمی),”zəngəri”(زنگری)”pestei”(پسته ا ی),”çəməni”(چمنی) və s.

Göy rəng. Fars dilində işlənən əsas rənglərdən biri də “kəbud”(کبود ) göy,mavi  rəngdir ki,qəm,qüssə simvolunu ifadə edir.Su və səma rəngidir.  Aşağıdakı sinonimləri mövcüddür:” əzrəğ” (ازرق),”abi”(آبی),”asemani”(آسمانی),”abqun”(آبگون),”nilfam”(نیلفام),”lacurdi”(لاجوردی),”nili”(نیلی),”zaği”(زاغی),”nilufəri”(نیلوفری) ,”minafam”(مینافام) və s.

برگ بنفشه چون بن ناخن شده کبود

در دست شیرخواره به سرمای زمهریر (منوچهری)

Yuxarıda qeyd etdiyimiz əsas rəngləri ifadə edən adlardan əlavə boz,qəhvəyi və bənövşəyi rəngləri ifadə edən kolorizmlər də mövcuddur.Bu adların əsas rəng adlarına daxil olmamasının səbəbi monoleksem ,yəni morfoloji quruluşuna görə sadə olmaması səbəbindəndir. Fars dilində ”xakestəri” (خاکستری),”felfelnəməki”(فلفلنمکی),”baruti”(باروتی),”sencabi”(سنجابی)-boz rəngin çalarlarını,”ğəhvei”(قهوه ای),”bur”(بور),”xormayi”(خرمایی) qəhvəyi rəngin çalarlarını,”bənəfşequn”(بنفشه گون),”nilufəri”(نیلوفری),”susəni”(سوسنی),”badencani”(بادنجانی) isə bənövşəyi rəngi ifadə edən terminlərdir.

2.Fars dilində işlənən əlavə rəng adlarının morfoloji quruluşu.

Bazis rəngləri ifadə edən kolorizmlərdən əlavə təbiətdə təsadüf olunan rənglərin çalarlarını ifadə edən köməkçi rəng aları mövcuddur .Bu sözlər öz başlanğıcını bitkilər,parlaq əşyalar,qiymətli metallar,daş-qaş,meyvə,gül,boya üçün istifadə edilən maddələrdən  götürmüşdür.Rəng adlarının düzəlməsində iştirak edən şəkilçiləri nəzərdən keçirək:

“Qun” ( گون )şəkilçisi orta fars dilində “qun”,”quna” formasında mövcud olmuş,IX-XVI əsrlərdə klassik ədəbiyyatda isə r”rəng”,”görünüş” müstəqil mənanı kəsb etmişdir.Müasir fars dilində mövcud olan “çequne”,”çequn”,”qunaqun”  bu sözdən əmələ gəlmişdir.Dehəxanın lüğtnaməsində “qun” müstəqil mənalı söz kimi “ləvn”,”rəng” ismi şəklində  ,həm də sifət kimi “fam”,”san” şəkilçiləri kimi sözlərin sonuna birləşərək  tərkib kimi verilmişdir.

زساج باز ندانند رومیان را گون

ز عاج باز ندانند زنگیان را رنگ (فرخی)

Bu misalda “qun” müstəqil mənada işləndiyini müşahidə edirik. Peysikovun əsərində bu şəkilçi dolğun semantik mənasi və onun iştirakı ilə əmələ gələn söz modellərinə görə ikili xarakterli (həm isim,həm şəkilçi) “  “-söz morfem adlandırmışdır. Hal hazırda bu şəkilçi müstəqil mənasını itirmiş, bəzi isimlərə birləşərək rəng bildirən  düzəltmə sifətlərsifətlər əmələ gətirir.”Qun” şəkilçisinin aşağıdakı üç mənada işləndiyini müçahidə edirik:

        a)Bitki,zinət əşyaları,qiymətli daş,meyvə,boya bildirən adlara birləşərək kolorizmlər əmələ gətirir. Məs; ”şəfəğqun”(شفقگون ), ”gəndomqun” ( گندمگون), ”asemanqun” (آسمانگون), ”lalequn”(لاله گون),”şəbqun” (شب گون), ”kəhrəbaqun” (کهرباگون) və s.

درو دشتها شد همه لاله گون

به دشت و بیابان همی رفت خون (فردوسی)

Çöllər bütün lalə kimi (qırmızı) oldu

Çöl və biyaban bütün qana boyandı (Firdovsi)

        b)Əsas rəng adlarına birləşərək kolorizmlər ifadə edir.Məs;”səbzqun”( سبزگون),”ərğəvanqun” (ارغوان گون) və s.

        c)Müxtəlif adlara birləşərək bənzərlik məfhumunu ifadə edir.Qeyd etmək lazımdır ki,bu şəkilçi rəng bildirməklə bərabər bənzərlik anlayışını ifadə etmək xüsusiyyətinə də malikdir.”Azərqun”(آذرگون) dedikdə təkcə “alov rəngli” mənasında deyil,”alova bənzər”,”od kimi” mənasında da istifadə olunur.Aşağdakı misallarda bunu müşahidə edirik:”Qolqun”( گلگون) -gül rəngli,gül kimi,gülə bənzər,”abqun”( ) –su kimi,şəffaf,”xorşidqun”( ) –işıqlı,əzəmətli,parlaq,”əlməsqun”(المس گون )-almaz kimi iti ,parlaq ,”məhtabqun”(مهتاب گون)- ay kimi,aya bənzər,nurlu,”bimarqun”(بیمارگون ) – xəstəyə bənzər,”bidqun”(بیدگون)-ağlar söyüd ağacı kimi,qəmgin,”homəqun”( هماگون)-Simurq quşuna bənzər,əlçatmaz mənalarında .Bu sözlərin hansı mənada verildiyini kontekstə görə müəyyən edirik. Çox halda “qun” şəkilçisinin sinonimi kimi “cun”,”cuni”,”quni” ,” qune” variantlarina da rast gəlinir.Məs:”asemancun”,”asemancuni”,”asemanquni” - səma kimi,səma rəngli və s. “Fam” şəkilçisi “qun” şəkilçisinin sinonimi olduğuna baxmayaraq,az məhsuldarlığı ilə secilir.Bu şəkilçi müstəqil mənada işlənmir,yalnız  əsas rəng ,müxtəlif əşya adlarına birləşərək rəng adlari,bəzi hallarda zinət əşya adlarına birləşərək parlaqlıq mənasında  təzaher edir.”əzrəğfam”(ازرق فام ) göy,”bicadefam”( بیجاده فام),qırmızı,”sorxfam”(سرخ فام ) qırmızı,”siyəhfam”( سیه فام) qara,”ləlfam”(لعل فام) qırmızı vəs.

سحرگه که طاوس مشرق خرام

برون زد سر از طاق فیروزه فام. (نظامی)

“Qun” və “fam” şəkilçiləri bir çox sözlərdə eyni semantik mənaya malikdirlər.(siyahqun-siyahfam,zomrodqun-zomrodfam,nilqun-nilfam və s.) Kolorizmlərin əmələ gəlməsində iştirak edən şəkilçilərdən biri də “ya-ye nesbət”dir.Bu şəkilçi orta fars dilində “ik” kimi mövcud olmuş,müasir fars diində “tarik”,”nəzdik” sözlərində bu şəkilçiyə rast gəlinir.Bu şəkilçi əşya,bitki,  adlarna birləşərək bəzi hallarda rəngləri ifadə edir.(asemani,narenci,somei,atəşi,xakestəri vəs.) Rəng adlarının əmələ gəlməsində rolu olan şəkilçilərdən biri də “in”() dir.Orta fars dilində “en” kimi mövcud olmuş,aşağıdakı xüsusiyyətlərə malikdir:a) isimlərə birləşərək sifətlər əmələ gətirir.Məs:”xun”( خون)- “xunin”(خونین),”bollur”(بلور)-“bollurin”(بلورین),”ahən”(آهن)-“ahənin”(آهنین) və s.b) zərflərə  birləşə bilir: ”emruz”(امروز)-“emruzin”(امروزین),”dir”(دیر)-“dirin”(دیرین)və s.c) sual əvəzliklərinə birləşir:”kodam”( کدام)-“kodamin”(کدامین),”çənd”(چند)-“çəndin”(چندین) və s.,d)miqdar saylarına birləşərək sıra sayları əmələ gətirir:”pənc”(پنج)- “pəncomin(پنجمین),e)müqayisə dərəcəsində verilmiş sifətlərə artırılaraq çoxaltma dərəcəsini ifadə edir:”bozorgtər”(بزرگتر)-“bozorgtərin”(بزرگترین) ,”bədtər”(بدتر)-“bədtərin”(بدترین) və s.Qeyd etdiyimiz kimi,bu şəkilçi bəzi əşya adlarına birləşərək ,həmin əşyanın rəngini ifadə edən sözlər də əmələ gətirir:”zomrod”(زمرد)-”zomrodin”(زمردین),”xun”(خون)-“xunin”(خونین),”meşk”(مشک)-“meşkin”  (مشکین)və s.

به قدر آنکه باد از زلف مشکین

گهی هنودستان سازد گهی چین. (نظامی)

بسر برافکند آتش و برفروخت

همه موی مشکین به آتش بسوخت.(فردوسی)

Bəzi hallarda “fam” və “in” şəkilçilərinin birgə işləndiyinin şahidi oluruq.Buna misal olaraq ”meşkinfam” sözünü göstərə bilərik, lüğətdə  bu söz qara rəngli mənasında verilmişdir. Orta fars dilində “enak” formasında mövcud olmuş “ine” (ینه) şəkilçisi isim və sifətlərin əmələ gəlməsində iştirak edir:”gəncine”-xəzinə,”nəğdine”-nağd pul,”zərrine”-qızıldan hazırlanmış və s. variantlarına rastgəlirik.Çox nadir hallarda isə rəng adlarını ifadə edir:”zərrine”-qızılı,açıq sarı,”simine”-gümüşü,gümüş rəngli mənalarda da işlənir.

چو خورشید بنمود زرینه چهر

جهان را بشست از سیاهی به مهر. (فردوسی)

Rəng terminlərinin əmələ gəlməsində “rəng” (رنگ) sözşəkilçinin də iştirakının müşahidə edirirk.Müstəqil mənaya malik olan bu söz bəzi tərkiblərdə isim və sifətlərə əlavə olunaraq aşağıdakı sifətləri əmələ gətirir:”qolrəng”(گل رنگ)- çəhrayı,”şəbrəng”(شبرنگ)- qara,”kəhrabarəng”(کهرابه رنگ)- sarı,”azərrəng”( آذررنگ)- qırmızı,”nimrəng”(نیم رنگ),”kəmrəng”(کم رنگ)- solğun,açıq rəngli mənalarını verir.

Fars dilində “rouşən”() – işıqlı,pak, saf ,parlaq mənalarında ,nadir hallarda isə ağ rəngi  ifadə etdiyinə rast gəlirik. تا همه مجلس از فروغ چراغ

گشت چون روی دلبران روشن. (رودکی)

روز خوش گشت و هوا صافی و گیتی خرم

آبها جاری و می روشن و دلها بی غم (فرخی)

روز روشن ندیده ام ماناک

همه عمرم بچشم درد گذشت. (خاقانی)

Yuxarıdakı beytlərdə “rouşən” sözünün müxtəlif mənalarda işləndiyini müşahidə edirik: “ru-ye rouşən”- parlaq üz,”mey-e rouşən”- saf şərab,”ruz-e rouşən”- ağ gün mənasında verilmişdir.Fars dilində “rouşən” sözü azaltma dərəcəlı sifətlərin düzəldilməsində də iştirak edir, izafət əlaqəli söz birləşmələrinin II komponenti kimi verilir.Məs:”zərd-e rouşən”(açıq sarı), səbz-e rouşən”(açıq yaşıl) və s. Fars dilində müşahidə edilən “tire”( تیره)  “tarik”,”siyahfam” ,”ənduhgin”,”xəşmnak” mənalarını daşıyır.Bu söz qədim fars dilində “تثریه- کا  “ ,Avestada “ تثریه“ pəhləvi dilində “ ترک“ kimi mövcud olmuşdur.

زآب روشن و از خاک تیره و آتش و باد

جهار گوهر و هر چار ضد یکدیگر (ناصر خسرو)

Bu misrada “xak-e tire” qara torpaq mənasında verilmişdir.

Fars dilində bir qrup sözlər mövcuddur ki,onlar rəngarəng,iki rəng,alabula mənalarında işlənir.Məs;”rəngin”(رنگین),”rəngarəng”(رنگارنگ),”əbləğ”(ابلق),”buğləmuni”(بوقلمونی),”qunaqun”(گوناگون),”pələngi”(پلنگی),”mətlun”(متلون),”əbrəş”(ابرش) ,”əlvan”()və s.

3.Əsas rəng adlarının sinonimi kimi işlənən əlavə adların əmələ gəldiyi sözlərin mənbəyi. Yuxarıda qeyd etdik ki,fars dilində  əsas rəng adlarının sinonimi kimi əlavə rəng adlarından da geniş istifadə olunur.Bu rəng adları özünün başlanğıcını əsasən aşağıdakı söz qruplarından götürdüyü müəyyən olundu:

a)Bitki aləmi və güllər

“Qolqun”(گلگون),”qolfam”(گلفام),”qolrəng”(گلرنگ) ,”lalequn”(لاله گون),”ərğəvani”(ارغوانی),”zəfərani”(زعفرانی),”bənəfşequn”(بنفشه گون),”narenci”(نارنجی),”toronci”(ترنجی),”nilufəri”(نیلوفری),”gəndomqun”(گندمگون),”pesteyi”(پسته ای),”xormayi”(خرمایی),”ğəhveyi”(قهوه ای),”badencani”(بادنجانی),”zereşki”(زرشکی),”badami”(بادامی)”nilqun”(نیلگون) və s.

b)qiymətli daşlar

“Ləəli”(لعلی),”yağuti”(یاقوتی),”əğiği”(عقیقی),”kəhrəbarəng”(کهربارنگ),”zomrodrəng”(زمردرنگ),”şəngərfi”(شنگرفی),”mərcani”(مرجانی),”sədəfi”(صدفی),”lacurdi”(لاجوردی) və s.

c)minerallar,metallar və boya maddələri

“simin”(سیمین),”zərrin”(زرین),”zərqun”(زرگون),”noğreyi”(نقره ای),”meşki”(مشکی),”meşkin”(مشکین),”ənbəri”(انبری),”meyqun”(میگون) ,”hənayi”(حنایی),”xakestəri”(خاکستری) və s.

d)təbiət hadisələri və səma cisimləri

“asemani”(آسمانی),”asemanqun”(آسمانگون),”səmavi”(سماوی),”abi”(آبی),”abqun”(آبگون),”atəşi”(آتشی),”azərrəng”(آذررنگ),”məhtabi”(مهتابی),”xaki”(خاکی),”çəməni”(چمنی),”şəbrəng”(شبرنگ)

e)heyvanlar aləmi. “zaği”(زاغی),”zağçeşm”(زاغ چشم),”fili”(فیلی),”qorbeçeşm”(گربه چشم),”sencabi”(سنجابی),”ğermez”(قرمز),”şotori”(شتری) və s.

j)insan bədən üzvləri

“surəti”(صورتی),”cegərqun”(جگرگون),”cegəri”(جگری),”çehreyi”(چهره ای) və s.

4.Fars dilində tərkibində rəng adları olan çoxlu sayda  mürəkkəb feillərə rast gəlinir.

سرخ شدن –(خشمگین شدن، شرمسار شدن)

زرد شدن – (زرد گردیدن،به رنگ زرد در آمدن)،رخ زرد شدن – روی زرد شدن (به علتی خواه رنجوری و بین، خواه خشم وشرمندگی)

چون یقین گشتش رخ او زرد شد

وز مسلمانی دل او سرد شد (مولوی)

زرد کردن –(چیزی را  به رنگ زرد در آوردن  ،چهره را به علت اندوه یا عشق رنجور ساختن)

گویند روی سرخ تو سعدی که زرد کرد

اکسیر عشق در مسم آویخت زر شدم (سعدی)

کبود پوشیدن –( جامه کبود به بر کندن ،جامه عزا پوشیدن)

چهل روز سوک پدر داشت شاه

بپوشید لشگر کبود و سیاه (فردوسی)

سرخ شدن-(خشمگین شدن،شرمسار شدن)

سفید شدن –( به رنگ سفید در آمدن ،ظاهر شدن،آشگار گشتن)

سفید کردن-(به گچ اندودن،به رنگ سفید در آوردن)

بموسی کهن عمر کوته امید

سرش کرد چون دست موسی سفید (سعدی)

سفید گردیدن –(نمودار و آشکار شدن )

Nəticə

Yuxarida qeyd etdiklərimizdən belə nəticəyə gəlirik ki,dünyanın ən zəngin dillərindən olan fars dilində çoxlu sayda rəng və onların müxtəlif çalarlarını bildirən   adlar və onların sinonimləri mövcuddur ki, bunlar da öz növbəsində əsas və əlavə olmaqla iki qrupa bölünür.Əlavə rəng adları təbiətdə müşahidə olunan əşyaların rənglərinə müvafiq morfemlərin artırılması ilə düzəlir.Fars dilində tərkibində rəng bildirən terminlər olan mürəkkəb fellərə də rast gəlinir.Bu dilin lüğət tərkibinin zənginləşməsi və inkişafında kolorizmlərin rolu çox əhəmiyyətlidir.

  Açar sözlər:fars dili,koloristik leksika,əsas rəng adları,morfoloji quruluş,mürəkkəb feillər

 


Qasımova Sədaqət Nadir qızı

AZƏRBAYCAN DİLİ: TARİXİ VƏ BU GÜNÜ

                Müqəddəs kəlam.“Ana dili! Nə qədər rəfiq, nə qədər ali hissiyyatı-qəlibiyyə oyadan bir kəlmə, nə qədər möhtərəm, müqəddəs, nə qədər əzmli bir qüvvə! Ana dili! Bir dil ki, mehriban bir vücud öz məhəbbətini, şəfqəti-madəranəsini sənə o dildə bəyan edibdir, bir dil ki, sən hələ beşikdə ikən bir lay-lay şəklində öz ahını və lətafətini sənə eşitdirib, ürəyinin ən dərin guşələrində nəqş bağlayıbdır! Bir dil ki, həyat və kainat haqqında ilk əvvəl o dil vasitəsilə bir fikir hasil edibsən. Cism və ruhunun möhtac olduğu məvadi o dildə tələb edibsən.

Bir dil ki, ibtidai o dildə yaxşı-yamanı bilibsən, səni yaradanı tanıyıbsan, haman dil ki, diyarı-qürbətdə biganələr içinə düşəndə ona həsrət qalırsan...”.

Bu müqəddəs kəlam haqqında deyilənlər nə qədər gözəl, nə qədər yatımlı, nə qədər şirin olsa belə, yenə onun ruhunu oxşamaq, varlığını dindirmək üçün yetmir.

“...O ana ki, sənə o dildə tərbiyə veribdir, sənə o dildə yaxşı-yamandan tanıdıbdır, sənə o dildə layla deyibdir və axırda həmin o dildə allahını tanıdıbdır!... heyf! Görəsən bu barədə fikir edən varmı?...”.

Ana dili bizə nəsildən-nəslə  keçən ən böyük əvəzsiz nemətdir. Anamız onu bizə süd verə-verə, kəlmə-kəlmə, cümlə-cümlə yedirir; onu iliyimizə və ruhumuza tədricən, dönmədən daxil edir; bizi böyütdükcə sözlərimiz artır, cümlələrimiz böyüyür; ana dili bizim sonrakı həyatımızda ən böyük müəllimə çevrilir. Dil öz qüdrətini danışıqda və yazıda göstərir. Böyük sənətkarlar özünün yüksək bəşəri ideyalarını, adətən, qüdrətli bir dillə meydana çıxarırlar.

Belə əsərlər həm sənətkarı ucaldır, həm də dili yaşadan və inkişaf etdirən amillərdən birinə çevrilir.

Ana dili çox böyük və cazibədar qüvvədir. Onu unudan “insan” gərək ana südünü, ananın gülümsəməsini, hər gülümsəməsinə bəxş etdiyi yeni-yeni sözləri gərək unutmuş olsun, ümumiyyətlə, ana əməyinə qarşı nankorluq etmiş olsun.

İlk jurnalistimiz, milli mətbuatımızın banisi Həsən bəy Zərdabinin söylədiyi aşağıdakı fikirlər də dilimizin, ümumiyyətlə, ana dilinin hər şeydən əziz, önəmli və vacib olduğu fikrini ifadə edir: “...hər tayfa gərək iki şeyi bərk saxlasın ki, bu şeylər hər tayfanın dirəkləri hesab olunurlar və onların tayfa olmağına səbəbdirlər. bu şeylərin birisi dil və birisi din və məzhəbdir. Elə ki, bunlardan birisi əldən getdi, tayfanın beli sınan kimidir. İkisi də gedəndə tayfa qeyri-tayfalara qarışır və zaman-zaman yox olur. Çünki dil və məzhəb tayfanın ruhudur. Necə ki, ruh çıxanda bədəndən bircə nəş, yəni cəmdək tədricən çürüyüb yox olur, habelə dilsiz və məzhəbsiz tayfa da gərək tədricən yox olsun...”.

“Molla Nəsrəddin” satirik jurnalının ərsəyə gəlməsində xüsusi xidməti olmuş Ömər Faiq Nemanzadənin ana dili haqqında kəlamları da olduqca müdrikanə səciyyə daşıyır: “Millətimizi sevmək üçün ən irəli dilimizi sevməliyik. Həm də elə eşq ilə sevməliyik ki, heç bir şey ona əngəl ola bilməsin. məhəbbətlərimizin ən üst qatına dil məhəbbətini çıxarmalıyıq. Dilimizi sevmək hamımızın ən birinci müqəddəs borcu olmalıdır. A canım, biz özümüzü bilməsək, öz dilimizi bəyənməsək, kim bizə hörmət edəcək və nədən ötrü etsinlər?

Azərbaycan ədəbiyyatında türkdilli mühitin və bütövlükdə türkçülüyün mövqe­yinin kompleks əlamətləri ilə möhkəmlənməsində xüsusi mövqeyə malik se­vimli, unudulmaz xalq şairimiz Bəxtiyar Vahabzadənin yaradıcılığında ana dili möv­zu­su qırmızı xətt kimi keçir. Şairə görə dil insanı Vətənə bağlayan amil, milli varlığın daşıyıcısı, xalqın varlığının mənəvi pasportudur. Ana dilinə münasibət, onun fikrincə, xalqa, millətə olan münasibətin meyarı və ən dəqiq ölçüsüdür. Şair bu qənaətdə idi ki, dilin hörməti yoxdursa, deməli xalqa münasibət kafi deyil. Onun “Ana dili” şeiri söylədiyimiz yuxarıdakı fikrin ən düzgün ifadəsidir. Şair dilimizə ögey münasibət bəsləyənləri, ona yuxarıdan aşağı baxanları nifrətlə məzəmmət edərək yazırdı:

Ey doğma dilində danışmağı ar bilən,

fasonlu ədabazlar,

Qəlbinizi oxşamır qoşmalar, telli sazlar.

Bunlar qoy mənim olsun,

Ancaq vətən çörəyi sizlərə qənim olsun.

Hər il fevralın 21-də BMT-nin xüsusi qərarı ilə dünyanın hər yerində Ana dili günü qeyd olunur. Bu, onu göstərir ki, beynəlxalq düşüncədə ana dili məsələlərinə, hər bir xalqın dilinə xüsusi diqqət yetirilir. Məsələnin bu cür ciddi və kəskin xarakter almasının səbəbi ondadır ki, hər xalqın etnik-mədəni mövcudluğu ilk olaraq onun dilində öz əksini tapır. Digər tərəfdən çağdaş dünyanın kommunikasiya resursları olduqca güclüdür. Ayrı-ayrı xalqların, sivil dövlətlərin və mədəni millətlərin bir-birinə inteqrasiyası birinci növbədə dil amili ilə bağlıdır. Məhz bu amil vasitəsi ilə dünya xalqları bir-birinin tarixi, iqtisadi-siyasi və ədəbi-mədəni yenilikləri ilə tanış olmaq imkanı qazanır.

Çünki dildə həm milli-mənəvi, həm də duyanın sərhəd tanımayan bəşəri səciy­yə daşıyan mədəniyyət abidələri, adət-ənənələri öz ifadəsini tapır. Homerin, Niza­minin, Şeksprin yaradıcılığı da zəmanəmizə məhz dilin sayəsində gəlib çatmışdır.

Əlbəttə, ana dili həmişə xalqın qəbul etdiyi, ünsiyyətə zərurət olduğu başqa dillərlə əlaqədə olur. Dünyanın heç bir yerində inkişaf etmiş dillərdən təcrid olunmuş dil mövcud deyil. Yəni saf dil anlayışı da yoxdur. Ana dili elə bir ünsiyyət vasitəsi, ictimai, mədəni-mənəvi hadisədir ki, başqa dillərdə yaranmış mədəniyyətləri də özündə ehtiva edir. Ona görə də bu cəhəti xüsusi qeyd etmək lazımdır ki, bir xalqın ana dili yalnız həmin xalqın düşüncəsinin məhsulu olan mənəvi mədəniyyətin daşıyıcısı deyil, həm də ümumən, bütövlükdə o xalq dünya mədəniyyətini hansı səviyyədə qavraya bilərsə, tədricən o səviyyədə də onun dilinə həmin mədəniyyət hopur.

            Dilin tarixi-xalqın tarixi

Dilimizin tarixi xalqımızın tarixi qədər qədimdir. Dilin tarixi xalqın tarixi bir-birindən ayrılmazdır. Azərbaycan ərazisi ən qədim dövrlərdən insan məskəni olmuş, ulu əcdadlarımız-saysız qəbilələr, tayfalar doğma yurdumuzun torpağı, suyu, havası ilə dirilik tapmışdır. Hazırkı ədəbi dilimizin min ildən artıq tarixi vardır”. Balalarımız bu dildə danışmış, keçmiş mədəniyyətimiz bu dildə qorunub saxlanmışdır.

Ana dili, doğma dil, vətən dili xalqın varlığıdır. Hər bir xalq öz dili ilə tanınır. Bizim dilimiz dünyanın ən zəngin dillərindəndir. Bu dildə dünya mədəniyyətini zənginləşdirən ölməz sənət abidələri yaranmışdır. Günümüzə gəlib çatan “Kitabi-Dədə Qorqud” eposu, eləcə də müxtəlif janrlı zəngin folklor örnəkləri məhz Azərbaycan dilindədir. Müxtəlif dövrlərdə işğalçı müharibələr nəticəsində Azərbaycan dilində olan yazılı abidələr məhv edilməsə idi, indi bu dildə daha çox abidələr qalmış olardı. Dədə Qorqud dastanlarından da aydındır ki, X-XI əsrlərdə təkmil olan belə bir dil birdən-birə yarana bilməzdi. Deməli, Azərbaycan dilinin kökləri daha qədimdir. Bu dilin inkişafında yad təsirlər də olmuşdur. Lakin tarix boyu Azərbaycan dili assimilyasiyaya qarşı davamlı olmuş, öz sabitliyini və özünəməxsusluğunu qoruyub saxlaya bilmişdir.

Azərbaycan dilinin qrammatik quruluşu olduqca möhkəmdir. Onun morfoloji quruluşunda möhkəm qanunlar var: bütün  isimlər eyni qayda ilə hallanır, hallanmadan kənarda  qalan isim yoxdur. Bütün feillər eyni cür təsrif olunur, təsrif qaydasına tabe olmayan feil yoxdur. Bu dilin sintaktik quruluşu da zəngindir. Cümlənin rəngarəng tipləri vardır: quruluşca, baş üzvlərin iştirakına, ikinci dərəcəli üzvlərin iştirakına görə, cümlənin tam və yarımçıqlığı, məqsəd və intonasiyası baxımından və s. hər cür  cümlə növünə bu dildə rast gəlmək olur.

Azərbaycan dili tarixən yaxın qonşuların dili ilə sıx təmasda olmuşdur. Bu cür əlaqənin əsasında isə dilimizə çoxlu əcnəbi kəlmələr daxil olmuşdur. Sözalmanın nisbətini nəzərə alsaq, digər dillərə dilimizdən daha çox söz keçmişdir.

Dilimizin geniş potensiyaya malik, zəngin və qüdrətli bir dil olmasını yalnız öz məşhurlarımız deyil, eyni zamanda, dünyanın tanınmış alim və ziyalıları da xüsusi bir coşqunluqla etiraf etmişlər. Məsələn, A.A.Bestujev – Marlinskinin dediyinə görə, bu dili bilməklə bütün Şərqi gəzib dolanmaq mümkündür.

XIX əsrin Qafqazşünas alimi, akad. Y.A.Beydenbaum yazırdı: “sadəliyi və öyrənilməsi asan olması Azərbaycan dilini bütün Şərqi Zaqafqaziya üçün xalqlararası dil etmişdir. İlbəil Dağıstan xalqları arasında bu dil daha çox adamı əhatə edir”.

Dil xalqın bütün yaddaşını və tarixi təcrübəsini özündə birləşdirən bir xəzinədir. millətləri və ayrı-ayrı dünya xalqlarını birləşdirən əsas amil dil birliyidir və xalqların mənəvi birliyi də buradan doğur.

Ulu ana dilimizin çağdaş zəmanəsi

Son 25 ildə dilimiz daha da inkişaf etmiş, onun lüğət tərkibi zənginləşərək daha da mükəmməl bir səviyyəyə çatmışdır. Çünki Azərbaycan geopolitik sferada özünə geniş tanınmaq imkanı əldə etmişdir. Dünyaya inteqrasiya bir sıra sahələrdə olduğu kimi, dil məkanında da dinamik xətt götürmüşdür. Qloballaşan dünyanın məzmun və forması dəyişdikcə ana dilinin də məzmun qatında və forma strukturunda mühüm dəyişikliklər yaranır.

Dilimizin qrammatik quruluşu kifayət qədər cilalanmış, əsas üslubları daha da təkmilləşmişdir. Dilin üslubi imkanlarının genişliyi isə həmin dilin zənginliyinə sübutdur.

İndi Azərbaycan dili Azərbaycanda elm və texnikanı, ədəbiyyat və mətbuatı, iqtisadiyyat və mədəniyyəti, ümumiyyətlə, həyatımızın bütün sahələrini əhatə edən bir dildir. Hər il Azərbaycan dilində yüzlərlə bədii, elmi və texniki ədəbiyyat nəşr edilir.

Respublikamızda ana dilinin-Azərbaycan dilinin inkişafı üçün münbit zəmin, geniş şərait yaradılmışdır. Azərbaycan dilində ibtidai, orta məktəblər, ali təhsil ocaqları fəaliyyət göstərir. Vətənimizin istənilən bölgəsində anadan olan uşaq bağça­da, məktəbdə, universitetlərdə öz ana dilində təlim-tərbiyə almaq imkanına malikdir. Hər bir yazıçı, şair, alim ana dilində yazdığı bir əsəri çap etdirib oxucula­rına çatdırmaqda geniş imkanlar qazanmışdır.

Müstəqil Azərbaycan dövləti dilimizin tarixi hüquqlarını bərpa etmişdir. 2001-ci il iyun ayının 18-də Azərbaycan prezidenti, ümummilli liderimiz Heydər Əliyev “Dövlət dilinin tətbiqi işinin təkmilləşdirilməsi haqqında” fərman verdi. Həmin fərmanda dilimizin tarixi haqqında bilgi verilərək göstərilirdi ki, Azərbaycan dili dünən yaranmamışdır. Onun sorağı tarixin ən dərin qatlarından gəlir. Bu dil ümum­türk dilinin diferensiasiyası nəticəsində formalaşmış, yüksək mədəniyyətin daşıyıcısı olan mükəmməl bir dildir. Fərmanın birinci ideyası ondan ibarətdir ki, Azərbaycan dili ölkəmizdəki müxtəlif dillər mühitində müdafiə olunmalıdır. Bu gün yenə də dilimizə müxtəlif dillərin, o cümlədən, rus, fars dillərinin müdaxiləsi davam edir və Azərbaycanda mövcud olan bir sıra dillərin özü də müəyyən dil mühiti yaradır.

Azərbaycanda dövlət idarələrində başqa bir dilin işlənməsi qadağan olundu. Bu gün respublikamızda dövlət idarələri ilə yanaşı, özəl sektorda da dövlət öz prinsipini belə müəyyənləşdirdi ki, dövlət dili Azərbaycan dilidir və Azərbaycanda mövcud olan bütün idarələrdə yazışmalar yalnız Azərbaycan dilində aparılmalıdır.

Azərbaycan dilinin qloballaşma şəraitində zamanın tələblərinə uyğun istifadəsinə və ölkədə dilçiliyin inkişafına dair Dövlət Proqramı (23 may 2012-ci il) haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidenti İlham Əliyevin sərəncamında deyilir: “Azərbaycan dili xalqımızın mənəvi sərvəti, dünya azərbaycanlılarının həmrəyliyinin sarsılmaz təməli, dövlətimizin müstəqilliyinin başlıca rəmzlərindən biridir. Ölkəmiz zaman-zaman müxtəlif imperiyaların tərkibində yaşamasına baxmayaraq, ana dilimiz də hətta bu ağır vaxtlarda belə milli məfkurənin, milli şüurun, milli-mədəni dəyərlərin layiqincə yaşamasını və inkişafını təmin etmişdir. Bu gün onun qorunması və qayğı ilə əhatə olunması müstəqil Azərbaycanın hər bir vətəndaşının müqəddəs borcudur”.

Hər bir xalqın mədəni irsinin, milli dəyərlərinin əsasını onun doğma dili təşkil edir. Azərbaycan dilinin də milli-mədəni irsinin əsası Azərbaycan dilidir. Azərbaycan dili ümummilli dəyərlərimizin əsas faktorlarındandır. Bu gün dünyada gedən qloballaşma şəraiti və prosesi yalnız Azərbaycanın iqtisadi sahələrində deyil, həm də mədəni sahələrində ciddi dönüş yaratmaqdadır. 

Azərbaycan müstəqillik əldə etdikdən sonra milli şüurun inkişafı, demokratik cəmiyyət uğrunda mübarizə və vətəndaş cəmiyyətinin yaranması paralel olaraq ana dilimizin tətbiq sahələrini genişləndirməyi də tələb etdi. Milli şüurun yetkinləşməsi birbaşa Azərbaycan dilinin funksionallığını artırdı. Əvvəlki illərlə müqayisədə müstə­qillik dövrünün uğurlu cəhətlərindən biri Azərbaycan dilinin fəaliyyətinə dövlətin birbaşa nəzarət etməsidir.

1991-ci ildən Azərbaycan öz müstəqilliyini qazandıqdan sonrakı dövrün islahat və inqilab səciyyəli dəyişmələri ana dili problemlərindən də yan keçmədi. Ana dilimiz məhz bu illərdən daha çox dövlət dili səviyyəsinə yüksəldi, inkişaf etmiş dünya dilləri ilə bir sıraya gəldi. Təsir, dəyişmə və yeniləşmə öz xüsusiyyəti üzərində inkişafetmə müstəqillik illərinin Azərbaycan dili üçün əsas xarakterik cəhətlərdəndir.

Müstəqillik dövründə Azərbaycan dilinin statusu yüksəlir, sərhədləri genişlən­dirilir. Bu statusu yüksəltmək üçün mərhələ-mərhələ işlər görülür. Əvvəlki illərdə yol verilmiş nöqsanlar aradan qaldırılır. Bir sözlə, Azərbaycan dilinə qayğı ön plana çəkilir. Amma etiraf edək ki, bəzi instansiyalarda hələ də Azərbaycan dilinin statusundan lazımi qaydada istifadə olunmur. Belə ki, küçə və reklam, mağaza, resto­ran, kafe və digər iaşə adlarının dilinə nəzarət sistemləşdirilsə də, müəyyən mənafelər kafe, restoran və mağaza adlarının dilini korlayır, yanaşmalarda iki fikir ayrılığı meydana gəlir. İndinin özündə də mediyada tez-tez aparılan müzakirələr də elə bir səmərə vermir. Eyni zamanda, müşahidələr göstərir ki, metro və şəhər reklamlarında nə qədər tərcümə qüsurlarına yol verilir. Mağaza, restoran və kafelərin adları başdan-başa əcnəbiləşdirilir. Dədə-baba adlarından nadir hallarda istifadə olunur.

Söylədiyimiz çox cüzi nöqsanlara baxmayaraq, Azərbaycan dilinin tətbiqi işi təkmilləşdirilmiş və onun  bütün sahələrdə işlənməsi təmin edilmiş, rəsmi yazışma­ların, işgüzar üslubun fəaliyyəti üçün münbit zəmin yaradılmışdır.

               

İstifadə edilmiş ədəbiyyat

1.Abdullayev Ə.Z. Azərbaycan dili məsələləri. “Bakı Universiteti”. “Nəşriyyatı”, Bakı, 1992.

2.Budaqova Z., Hacıyev T. Azərbaycan dili. “Elm”, “Bakı”, 1992.

3.Cəfərov N.Q. Azərbaycanşünaslığın əsasları “Pedaqogika”, Bakı, 2005

4.Cəfərov N.Q. Seçilmiş əsərləri. Beş cilddə (3-cü cild) “Elm”, Bakı, 2007

5.Cəfərov N.Q. Seçilmiş əsərləri. Beş cilddə, dördüncü cild. “Elm”, Bakı, 2007

6.Cəfərov N.Q. Tarixin müasirliyi... və müasirliyin tarixi. “Elm”, Bakı, 2011

7.Cahangir M. Azərbaycan milli ədəbi dilinin təşəkkülü. “Elm”, Bakı, 1976

8.QurbanovA.M. Müasir Azərbaycan ədəbi dili (I cild) “Elm və Təhsil”, Bakı, 2010.

                                                                                                       

Xülasə

Azərbaycan dili: tarixi və bu günü

Ana dili bizə nəsildən-nəslə keçən ən böyük əvəzsiz nemətdir. Dilimizin tarixi xalqımızın tarixi qədər qədim və zəngindir. Təsir, dəyişmə və yeniləşmə müstəqillik illərinin Azərbaycan dili üçün əsas xarakterik cəhətlərindəndir.

Açar sözlər: Qrammatik quruluş, diferensiasiya, dil statusu, işgüzar üslub.

 

Резюме

Азербайджанскийязык: история и настоящее

Родной язык для нас самый большой незаменимый дар, который переходит из поколения в поколение. История нашего языка такая же богатая и древняя, как история нашего народа. Влияние, изменение, обнавление – основная характерная черта азербайджанского языка в годы независимости.

Ключевые  слова: Грамматическое строение, диференсация, статус языка, деловой метод.

 

Summary

TheAzerbaijanilanguage : history and today Resume (abstract)

 Our mother tongue is the most invaluable gift passed from generation to generation.The history of our language is old and rich as the history of our people.Influence,change and innovation are the main characteristic features for the Azerbaijani language.

Key words: grammatical structure, differentiation, language status, business style.

 

Rəyçi: prof.Ağayeva Afaq


Sultanova Samirə Xəqani qızı

AZƏRBAYCAN DİLİNDƏ ŞƏRQ QƏRB PARALELLİYİNİN TƏŞƏKKÜLÜ

 Müasir Azərbaycan dilində özünü linqvokulturoloji sistem olaraq göstərən Şərq Qərb leksik terminaloji paralelliyinin təşəkkülü ictimai-siyasi, mədəni baxımdan biri digərindən fərqlənən, ancaq eyni zamanda biri digərinin davamı olan dövrlərdən keçir.

Azərbaycanın Şimalının Rusiyaya ilhaqı xalqın həyatının gələcəyi baxımından ziddiyyətli rol oynadı. Belə ki, bir tərəfdən, müstəmləkiçilik,  təhqir, zülm, bərqərar ordusu, digər tərəfdən, ölkə Rusiya imperiyası ,daha doğrusu, onun Qərb yönlü ziya­lı­ları vasitəsilə dünya mədəniyyətilə əlaqəyə girmək imkanları əldə etdi. F.Engels, K.Marksa məktubunda həmin tarixi mənzərəni belə təsvir edir: Rusiya Şərqə müna­sibətində, həqiqətən, proqresiv rol oynayır. Bütün alçaqlığına və slavyan çirkabına baxmayaraq, Rusiyanın hökmranlığı Qara dəniz və Xəzər dənizi üçün, həmçinin Mərkəzi Asiya üçün də, başqırd və tatarlar üçün də sivilizator rolu oynayır. (1,s.7)

Akademik T.Hacıyevin fikrincə “bu dövrdə rus elm və mədəniyyəti zəminində Mirzə Cəfər Topçubaşov, Mirzə Məhəmmədəli Kazım bəy kimi görkəmli elm və mədəniy­yət xadimləri yetişir; XIX əsr Azərbaycan ədəbiyyatı və elmindəki qiymətli əsərləri ilə A. Bakıxanov mədəniyyətimizin tarixində dərin izlər buraxır; M. F. Axundzadə ədəbi, elmi və ictimai fəaliyyətlə özünü “universitetimiz” kimi tanıdır, milli mədəniy­yətimizin gələcək inkişafına ton verir, onun gördüyü işlər təkçə Azər­baycan xalqının həyatı ilə məhdudlaşmayıb, ümumşərq əhəmiyyəti qazanır.(1,s.7)

Görkəmli dil tarixçisi onu da göstərir ki, Moskva Universitetini bitirən Həsən Bəy Zərdabi “ Əkinçi” qəzeti ilə mədəniyyətimizin tarixinə təzə səhifə yazır; XIX əsrin sonlarından Qori seminariyasının yetirdiyi azərbaycanlılar elm, ədəbiyyat və mədəniyyətin müxtəlif sahələrinin, bütövlükdə ictimai –siyasi gedişin gələcək istiqamətini müəyyənləşdirir….(1,s .7)

Bu isə o deməkdir ki, a) XIX əsrin ortalarından etibarən Azərbaycanda Şərq -Qərb mədəni əlaqələrinin təşəkkülü üçün tarixi şərait yaranır, b) həmin şərait özünün yeni tipli ziyalılarını formalaşdırır və c) Azərbaycan dilində Qərb mənşəli leksik –terminaloji vahidlərin gəlişi başlanır.

“Azərbaycan dilçilik əsərlərinin yaranmasında komponentlərin( müəllif; tədqiq olunan dil; əsərin yazıldığı dil) iştrakı baxımından maraqlı təkamül prosesi görünür- bir komponentli millilikdən üç komponentliyə, tam milliliyə doğru inkişaf gedir; əvvəlcə, müəllif azərbaycanlıdır – özgə dil haqqında və özgə dildə yazır (A. Bakıxanovun fars dili haqqında farsca əsəri);  sonra müəllif azərbaycanlıdır, Azər­baycan dili öyrənilir, ancaq başqa dildə yazılır ( M.Kazımbəyin, M. Vəzirovun Azərbaycan dili haqqında rusca əsərləri); üçüncü mərhələdə müəllif də azərbay­canlıdır, tədqiq olunan da Azərbaycan dilidir, əsər də ana dilində yazılır ( M. Əfşarın, N.Nərimanovun ana dilinin qrammatik quruluşu haqqında azərbaycanca əsərləri) . Hər üç halda müəllifin azərbaycanlı olması əsərin içtimai elmi mühiti ilə , milli Azərbaycan təfəkkürü ilə əlaqəsini şərtləndirir” ( 1, s. 13)

Azərbaycan dilində Şərq –Qərb leksik terminaloji paralelliyinin təşəkkülünə heç şübhəsiz, ayrı- ayrı görkəmli Azərbaycan ziyalılarının dünyagörüşü, dil təfəkkürü münsiflik edir.

S. Xəlilov yazır: “A. Bakıxanov, Mirzə Kazım bəy, Mirzə Şəfi Vazeh, Həsən bəy Zərdabi kimi simalar bu iki sivilizasiya arasında körpü rolunu oynayan böyük  şəxsiyyətlər idi. Lakin məhz Mirzə Fətəli Axundov Şərq və Qərbin vəhdət simvolu kimi götürülmək üçün daha uyğundur. Çünki onun simasında hər iki mədəniyyət və düşüncə tərzi zirvədə birləşir.  (2 , s. 413)

Əlbətdə bu mülahizə öz-özlüyündə heç bir şübhə doğurmur, lakin Mirzə Fətəli Axundzadənin , eləcədə onun məsləkdaşlarının dünyagörüşünün formalaşdığı dövrün xarakteridə elə idi ki, Azərbaycanda Şərqlə Qərbin təmasını, dialoqunu zəruri edir, başqa sözlə ənənə ilə navatorluğun vahid məcrada birləşməsi üçün münbit social mədəni şərait yaradırdı.

Hər şeydən əvvəl ona görə ki,

  1. Şərq bütün orta əsrlər boyu davam edən iddialı özünü təcriddən sonra müasir texnalogiyaların təşəbbüskarı olan Qərblə münasibətlərə ehtiyac hiss edir, hələlik bütün miqyası ilə olmasa da, öz qabaqcıl dünyagörüşlü ziyalılarının şəxsində həmin münasibətləri müdafiə edərək ictimailəşdirir, onların irəli sürdükləri modern ideyalarla Qərbin Şərqə gəlişi, yayılmaları qarşısındakı maneələri aradan qaldırırdı.
  2. orta əsrlərin sonu yeni dövrün əvvəllərindən etibarən bütün dünyanı vahid bir məskənə çevirməyə başlayan Qərb beynəlxalq aləmlə mövcud olan həm maddi, həm də mənəvi dəyərlərə yiyələnərkən hər cəhətdən zəngin Şərq onun maraq dairəsindən kənarda qala bilmədiyi kimi, həmin yiyələnmə- mənimsəmə prosesində Şərqə özünün müasir texnalogiyalarını da bu və ya digər dərəcədə ixrac etməyə, müəyyən məsafələrdən dialoq qurmaya bilməzdi. Bu isə bütün hallarda ünsiyyətə gətirib cıxarırdı ki, onun da ən mühüm gös­təricisi ümumi anlaşma yaradan dil, daha konkret desək, söz-termin mübadiləsi idi. 

XIX əsrin leksik – terminaloji norma təmayüllərindən bəhs edərkən T. Hacıyev yazır: “1. Rus – Avropa mənbəyinin işə başlaması ilə təbii, köhnə mənbənin bazarı daralır; 2. Əsas meyl kimi xəlqiliyin aparıcılığı canlı ünsiyyət dilinə diqqəti gücləndirir; 3. Ədəbi dil normasının təşkilinə yeni tipli ziyalılar ton verdiklərindən və onlar rus –Avropa dillərində təhsil aldıqlarından, Avropa mədəniyyətinə rəğbət bəslədiklərindən ədəbi dil normasına, rus ziyalılarının öz ana dillərinə  münasibəti məzmununda demokratik münasibət müəyyənləşir. (1,s.31)

Tamamilə təbiidir ki, Azərbaycan dilində Şərq – Qərb leksik terminaloji paralel­liyinin yaranmasında rus dili özünün vasitəçilik funksiyasını uzun müddət həyata keçirir. Bu vasitəçiliyin aşağıdakı xüsusiyyətləri və ya motivləri diqqəti cəlb edir: 1) rus dilinə keçmiş Qərbi Avropa mənşəli söz terminlərin Azərbaycan dilinə də keçməsi üçün siyasi – ideoloji, sosial mədəni və intellektual şərait yaranır;

2) Qərbi Avropa mənşəli sözlər, Azərbaycan dilinə, bir qayda olaraq, rus “aksenti”i ilə, yəni rus dilində necə işlənirsə həmin  fonetik və ya fonomorfoloji tərkibdə keçir;

3) rus dili Azərbaycan dilinə Qərbi Avropa mənşəli söz – terminlərlə yanaşı özünün slavyan mənşəli sözlərini də diqtə edir.

Maraqlı məsələlərdən bu idi ki, XIX əsrdə Rusiyanın özü də Qərbi Avropadan asılı idi. Və bu asılılıq avropalaşmaq istəyən eyni zamanda hər vəchlə özünün siyasi müstəqilliyini qorumağa çalışan imperiyanın dövlət idarəçiliyi texnologiyalarından başlamış məişət mədəniyyətinə qədər az qala bütün sahələri əhatə etməyə yönəlmişdi. Yeni ilhaq etdiyi ərazilərdə, o cümlədən Azərbaycanda Rusiya özünü “ bütün slavyan çirkabı” ilə yanaşı, qərbli kimi aparmağa çalışır, “başdan ayağa mədəniyyətsiz “ ola­raq qələmə verdiyi “imperiya ucqarları“ na Qərb mədəniyyətinin yeniliklərini gətir­məsilə hətta Qərbi Avropa qarşısında da öyünürdü. Və buna onun müəyyən haqqı da vardı.

“ XIX əsr Azərbaycan ədəbi dilinin lüğət terkibində diqqəti çəkən yenilik  rus –Avropa sözlərinin işlənməsidir.Bu hadisə tarixi- siyasi şəraitlə bilavasitə bağlıdır. Xalqların siyasi, iqtisadi, mədəni ünsiyyəti məlum olduğu kimi, dil əlaqəsini də labüd edir....Gəlmə sözlər terminaloji məzmun daşıyır və içtimai- mədəni həyatın müxtəlif sahələrini əhatə edir.” ( 1,s.31)

Rusiyanın Şərqlə Qərb arasındakı münasibətlərin , o cümlədən dil münasibətlərinin inkişafındakı rolu Azərbaycanın Şimalı (Rusiya Azərbaycanı) ilə Cənubu (İran Azərbaycanı) arsındakı mənəvi –mədəni fərqlərin yaranmasında da özünü göstərir. Təxminən yarım əsrlik bir tarix kifayət edir ki, ölkənin şimal hissəsi qərbləşsin, Cənub hissəsi isə Şərq oriyentasiyasında uzun əsrlər necə qalmışdısa o cür də qalsın.

Əlbəttə, müasir texnalogiyanın mənimsənilməsi ilk növbədə bir dildən digərinə elmi- texniki terminalogiyanın gəlməsilə nəticələnir, lakin müasirləşmə və ya qərbləşmə Azərbaycanda həm də mənəvi-mədəni sahəni əhatə etmişdir.

Və T.Hacıyev tamamilə doğru olaraq göstərir ki, “iqtisadi, inzibati-hüquqi terminlərlə yanaşı, ədəbiyyat və incəsənətlə bağlı çoxlu terminlər alınır. Əlbətdə başqa sahələrin terminləri kimi,  bunların da alınması təbiidir, ancaq diqqəti cəlb edən odur ki, belə terminlər tədricən gəlməli  və ümumi balansın tərkibində kiçik faiz təşkil etməli ikən, birdən böyük kütlə ilə gəldi, başqa sahələrə aid terminləri üstələdi, hamısından işlək vəziyyətə düşdü.”(1, s.31)

Müəllif bunun səbəbini aşağıdakı kimi izah edir: “....Bu iki xalqın -Azərbaycan və rus xalqlarının mədəni ünsiyyətində yazıçılarımız, əliqələmlilərimiz çox fəal iş görmüş­dülər...  Eyni zamanda bu terminlərin işlənməsi mexaniki hərəkət deyildi , ədəbiy­yatın özündə baş verən yeniləşmə , müasirləşmə prosesi ilə bağlı idi.”(1,s.31)

Və əlavə edir:” ..... Başqa sahələrə aid terminlər sonralar saf -çürük edildi; onların yalnız müəyyən qismi saxlandı, ancaq ədəbiyyatla bağlı alınan həmin terminlərin təxminən hamısı bu gün də ədəbi dilimizdə qalır.... Halbuki başqa terminlər kor təbii axınla gəlir, dövlət sənədlərinin pinti tərcümələri ilə hərfən, hətta morfologiyası ilə alınırdı” (1,s.31-32). T. Hacıyev XIX əsr Azərbaycan ədəbi dilində işlənən Qərb mənşəli aşağıdakı leksik-terminaloji vahidləri qeyd edir: “ Ədəbiyyat, incəsənət, teatrla bağlı terminlərdən: poeziya,  drama, roman, komediya, pyes, literatur, teatr, aktyor, kritika....

Elm, texnika, maarif terminləri: qəzet, qramer, coğrafiya, matematika, teleqraf, elektricestvo, svilizasion...

Siyasi, fəlsəfi, hüquqi terminlər : politika, despot, despotizm, fanatik, proqres, parlament, patriot, protestantizm, revolyusiya, şanjman, perevorot....(1,s.32)

 Bu sözlərin əksəriyyəti Şərq o cümlədən Azərbaycan türk təfəkküründə ya ümumiyyətlə olmayan ya da  Qərb tipindən uzaq anlayışları ifadə edir, bununla belə həmin söz-terminlərin alınması onların Şərq ekvivalentlərini aktuallaşdırmaqla, müqayisə ehtiyacı doğurmaqla potensial Şərq -Qərb leksik – terminaloji paralelliyinin linqvopsixoloji əsaslarını yaratmış olur.

M.F.Axundzadə termin yaradıcılığında “ancaq rus –Avropa mənşəli terminləri işlətməyi tövsiyə edir. Doğrudur, onun dilində cismən, təcrübi şəkildə ərəb- fars mənşəli terminlər var, həm də rus- Avropa mənşəlilərdən kütləcə cox artıqdır. Ancaq məsələ burasındadır ki, o, bunların ənənə xatirinə, çarəsizlikdən işlədir.( 1,s.36)

Və beləliklə, XX əsr Azərbaycan dilində Qərb mənşəli söz-terminlərin qərarlaşmağa başlaması ilə Şərq-Qərb leksik terminaloji paralelliyinin ya birbaşa, ya da dolayısı ilə (potensial olaraq) əsası qoyulur ki, bu, sonrakı dövrlərdə daha da zənginləşmə, dil-təfəkkür hadisəsinə , sistemə çevrilmə istiqamətində davam edir.

XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda, xüsusilə onun iqtisadi , ictimai-siyasi və mədəni mərkəzinə çevrilən Bakıda kapitalist münasibətlərinin bərqərar olması ilə ünsiyyət –dil prosesində də ciddi inkişaf nəzərə çarpır ki, onun bir göstəricisi də neft Bakısının beynəlxalq maraq dairəsinə daxil olmasıdır. Bu dövrün ziyalılarının dil zövqü barədə danışarkən üç əsas təmayülü fərqləndirmək lazım gəlir:

  1. milli-demokratik dil zövqü;
  2. Şərq təmayüllü dil zövqü;
  3. Qərb təmayüllü dil zövqü;

Bununla belə qeyd olunmalıdır ki, hər üç təmayül biri digərilə yalnız polemika vəziyyətində olmaqla ( məsələn, Mirzə Cəlilin “Anamın kitabı”nda olduğu kimi) qalmır, həm də kompromis üçün yollar axtarılır. Məsələn, eyni zamanda Şərqi də, Qərbi də dərindən öyrənmiş Əli bəy Hüseynzadə ,Əhməd bəy Ağayev, Məhəmməd Hadi, Hüseyn Cavid  kimi ziyalılar ənənəvi Şərq mənəvi- mədəni mühiti kontekstində Müasir Qərb texnalogiyalarını mənimsəmək yolu ilə gedirlər.Fikrimcə, bu mövqe əvvəl milli demokratların ( tənqidi realistlərin), sonra isə ruslaşdırma tərəfdarlarının (sovetləşdirmə) hücumuna məruz qalsa da, ən münasib mövqe idi.  Ancaq çatışmayan cəhəti ondan ibarətdi ki, “türkçülüy”ü ya olduqca geniş turançılıq miqyasında , ya da “türkiyəçilik” (“osmançılıq”) məzmununda tətbiq edir. Azərbaycan dilinin (Azərbay­can türkçəsinin) varlığını , praktik olaraq, danırdılar.

Ancaq XIX əsrdən gələn hələlik o qədər də güclü olmasa da, ənənə tələb edirdi ki, Azərbaycan xalq dili əsas götürülməli və həmin zəmində Şərq və Qərb leksik terminaloji istifadə istiqamətləri balanslaşdırılmalı idi. Böyük (hətta idealoji mübahisə, münaqişə səviyyəsinə qalxan) qarşıdurmaların, mübarizələrin mövcudlu­ğu­na baxmayaraq həyat – dil praktikası bu məntiqi israrla diqtə edirdi.

XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan ədəbi dilində, xüsusilə geniş miqyas alan mətbuatın dilində özünü göstərən Şərq – Qərb leksik- terminaloji paralelliyi də bunun mühüm əlamətlərindən biri idi.

XX əsrin 20 –ci illərinin əvvəllərindən başlayaraq Azərbaycanda dil, o cümlədən terminalogiya məsələlərinə xüsusi idealoji həssaslıqla yanaşılır. V.İ.Lenin “ dil barəsində bütün güzəştlər edilməli və maksimum hüquq bərabərliyi olmalıdır, eləcə də daha kəskin dediyi “kim dillərin hüquq bərabərliyini  qəbul və müdafiə etmirsə,... o marksist deyildir, o hətta demokrat da deyildir” şüarlarından istifadə edən Azərbaycan şura hökumətinin başçıları 1921- ci ilin 8 fevralında xüsusi əmr verirlər ki, “bu əmrlə bütün idarə və təşkilatların nəzərinə çatdırılır ki, bu əmrin çap olunduğu gündən üç ay müddətinə mərkəzdə və yerlərdə bütün idarə və təşkilatlarda kargüzarlıq paralel şəkildə türk dilində də aparılsın” ( 1, s.325-326).

Fikrimcə buradakı “paralel şəkildə aparılsın “ifadəsi rus və türk( Azərbaycan ) dillərinin  rəsmi dövlət dili kimi paralel işlənməsi ilə yanaşı, həm də simvolik məna ifadə edir: Azərbaycan dilinin leksikonunda Şərq-Qərb paralelliyinin daha da geniş miqyas almasını ekstra –linqvistik baximdan hazırlayır.

1926- ildə Bakıda keçirilən Birinci Türkoloji qurultay terminalogiya məsələləri ilə bağlı ətraflı müzakirələr aparıb müəyyən tövsiyələr versə də, bunlara demək olar ki, əməl olunmur, “əvvəlki müxtəlif meyllər qurultaydan sonra da müəyyən səviyyələrdə davam edir”(1, s.347).

T.Hacıyevin fikrincə, “ümumiyyətlə, sovet hakimiyyəti illərində termin yaradı­cı­lığı iki mərhələ keçmişdir: 1) 20-40-cı illər; 2) 50-80-cı illər. Əlbətdə, bu mərhələ­lərin məzmunu üç-beş ərəb –fars və ya rus-Avropa sözünün az yaxud çox işlən­məsində deyil; məsələ yaradıcılıq işinin səviyyəsindədir, inkişaf meylindədir”(1,s. 347).

Görkəmli tədqiqatçı əlavə edir ki, “20-ci illərdə ərəb-fars, 30-cu illərdə rus-Avropa mənşəli terminalogiya üstünlük təşkil edir. 20-ci illərdə şura, dairə, firqə, sərmayə, sərmayədar, füqarayi-kasibə, beynəlmiləl, inqilab, mədəniyyət, maliyyə, xasiyyət, miz, mürtəce, təcavüzkar, mütləqiyyət, irtica, irticaçı, xəritə, faiz, təkamül, miqyas, cəbr, hesab, həndəsə ,fasilə , şaquli ,qütb, əzələ, müəllif, dərəcə,  dastan....  kimi  terminlərin müqabilində  30-cu illərdə müvafiq olaraq sovet, rayon, partiya, kapital, kapitalist, proletariat, internasional, revolyusiya, kultura, finans, xarakter, stol, reaksion, aqressor, absolyutrizm, reaktsiya, reaktsioner, karta, prosent, masştab, alqebra, arifmetika, geometriya, pauza, vertikal, polyus, muskul, avtor, qradus, epos.... kimi terminlər işlənir.

Kifayət qədər dəqiq müşahidələrin obyektiv nəticəsi olan bu mülahizələr təmamilə doğrudur. Lakin T.Hacıyevin aşağıdakı fikri bizə bir qədər mübahisəli gö­rü­nür: “bütovlükdə birinci mərhələnin mahiyyəti pərakəndəlikdən ibarətdir , mənbə­lərə münasibətin sabitləşməsidir. 30 illərin sonlarında rus-Avropa sözlərinə meyl güclənir, 40 illərin sonlarında bunların  xeyli qismi rədd olunur. Məsələn, absolyut­rizm-mütləqiyyət, avtonomiya- muxtariyyət, emiqrant-mühacir, intervensiya- müdaxilə, intelligent- ziyalı, intriqa-fitnə, intriqant-fitnəçi, fitnəkar və s.” (1.s,348)

Hər şeydən əvvəl qeyd edək ki, buradan “pərakəndəlik” təsadüfi deyil, “müx­təlif mənbələrin qabarması və çəkilməsi” (1.s, 348) hər on ildən bir dəyişən ideolo­giyanın subyektin təzyiqidir (necə ki, əlifba dəyişirdi). Ancaq daha mühüm məsələ , fikrimcə bundan ibarətdir ki, Qərb mənşəli bu sözlərin heç də hamısı , görkəmli dil  tarixçisinin ifadəsilə desək, tamamilə “rədd olunmur”, Şərq-Qərb leksik – terminoloji paralelliyinin komponenti kimi sonra yenidən ortaya çıxır.

T.Hacıyevin belə bir mülahizəsi də diqqəti cəlb etməyə bilməz ki, “Azər­baycan terminalogiyasında ərəb-fars və ya xüsusilə rus-Avropa sözlərinin kök atması, ifrat səviyyədə sabitləşməməsi bədii dilimizin xidmətidir; yazıçılarımız, şairlərimiz ədəbi dildə təşkil olunan bu əyintilərə əyilmədilər, xalqın doğma dilində yazmalarını davam etdirdilər və nəhayət ədəbi dilin başqa sahələri  bədii üslubun yoluna gəldi. Terminaloji xəlqiləşmədə Azərbaycan ədəbi dili və bütövlükdə mədəniy­yətimiz bədii ədəbiyyata, yazıçıya minnətdardır” (1,s.348).

 Fikrimcə bu mövqeyə qismən (və müəyyən dövr üçün) haqq qazandırmaq olar. Ümumiyyətlə isə, düşünmək çətindir ki, məsələn keçən əsrin hətta 70- ci, 80-cı illərində bədii üslub-yazıçı dili Azərbaycan ədəbi dilinin elmi üslubuna terminalogiya seçimi baxımından az-çox əhəmiyyətli təsir göstərmişdir.

XX əsrin sonlarında Sovetlər birliyinin dağılması ilə Azərbaycan öz dövlət müstəqilliyini qazandı. Müstəqillik ölkə həyatının ən müxtəlif sahələrində, o cümlə­dən də dil-ünsiyyət sferasında özünü göstərdi. Ən mühüm məsələlərdən biri Azər­bay­canın həm Şərqlə, həm də Qərblə artıq dolayısı ilə deyil, tamamilə müstəqil, birbaşa münasibətlər qurması oldu. Xüsusilə Qərbə çoxşaxəli, inteqrasiya istər elmi –intellektual, istərsə də ictimai- publisistik təfəkkürdə Şərq-Qərb leksik- terminaloji paralelliyinin bütöv bir sistemi mövcuddur ki, onu nə təsadüf, nə də dil-üslub anoma­li­yası və ya qüsuru hesab etmək, prinsip etibarilə, mümkün deyil.

Ədəbiyyat

1.Hacıyev T.İ. Azərbaycan ədəbi dilinin tarixi, II hissə, Bakı, “Elm” nəş; 2012, 392 səh.

2.Xəlilov S. Şərq və Qərb. Ümumbəşəri ideala doğru ( Fəlsəfi etüdlər), Bakı, “Azərbaycan Universiteti” nəş; 2004, 624 səh.

Açar sözlər: zaman, dünya, tanınmış.

Ключевые слова: время, мир, известный.

Key words:  Time, world, famous.

Резюме

В современном Азербайджанском языке, осуществляющая себя как лингво культурологическая система, Восток и Западная лексико-термино­ло­ги­ческие параллели проходит один из этапов становления в общест­вен­но – политической, культурной точки зрения, отличающиеся от другой но, в то же время, являющейся продолжением другого. Аннексия Северного Азербайджана к России сыграла сомнительную, роль в будущее жизни народа.

По мнению академика Т. Гаджиева:» В этом периоде , на основе русской науки и культуры растут видные деятели науки и культуры как Мирза Джафар Топчубашев , Мирза Мухаммад Казым –бей.»

В XIX веке А. Бакиханов оставляет глубокий след в литературе и в науке своими ценными произведениями. Вполне естественно что Русский язык долгое время осуществляет свою посредническую роль в создании Восток и Западной лексико-терминологический параллели. Особенности этого посредничества всегда привлекали внимание ученых. Примечательным событием XIX века является использование русско-европейских слов в составе литературного словаря. И это непосредственно связано с политической  историей страны.

Summary

In Modern Azerbaijani, carrying out itself as lingo cultural   system, the East and  the Western lexico – terminological parallels pass one formation stages in social and political cultural point of view differing from another but, at the same time being continuation of another.

Annexation of the Northern Azerbaijan to Russia has played doubtful role in future life of people. According to the academician T. Gadzhiyev: “Eminent persons of science and culture grow in this period on the basis of the Russian science and culture as Mirza Jafar Topchubashev, Mirza Mahamed Kazym bay.

 In the XIX century A. Bakikhanov has left the valuable works in literature and science. It is quite natural that Russian long time carries out the intermediary role in creation of the East and the West lexicon terminological parallels in Azerbaijan language. Features of it mediation always drew attention of the scientists. Remarkable event of the XIX century is the usage of Russian and European words as a part of the literary Azerbaijani dictionary. 

 

Rəyçi: Rəyçi:AMEA-nın müxbir üzvü, f.e.d., prof. Nizami Cəfərov


Tahmazova Rena, Shiralizade Naila

PHRASEOLOGY: WORD-GROUPS WITH TRANSFERRED MEANINGS

Phraseological units, or idioms, as they are called by most western scholars, represent what can probably be described as the most picturesque, colourful and expressive part of the language’s vocabulary.

Phraseology is a kind of picture gallery in which are collected vivid and amusing sketches of the nation's customs, traditions and prejudices, recollections of its past history, scraps of folk songs and fairy-tales. Quotations from great poets are preserved here alongside the dubious pearls of philistine wisdom and crude slang witticisms, for phraseology is not only the most colourful but probably the most democratic area of vocabulary and draws its resources mostly from the very depths of popular speech.

And what a variety of odd and grotesque images, figures and personalities one finds in this amazing picture gallery: dark horses, white elephants, bulls in china shops and green-eyed monsters, cats escaping from bags or looking at kings, dogs barking up the wrong tree and men either wearing their hearts on their sleeves or having it in their mouths or even in their boots. Sometimes this parade of funny animals and quaint human beings looks more like a hilarious fancy-dress ball than a peaceful picture gallery and it is really a pity that the only interest some scholars seem to take in it is whether the leading component of the idiom is expressed by a verb or noun.

The metaphor fancy-dress ball may seem far-fetched to skeptical minds, and yet it aptly reflects a very important feature of the linguistic phenomenon under discussion: most participants of the carnival, if we accept the metaphor, wear masks, are disguised as something or somebody else, or, dropping metaphors, word-groups known as phraseological units or idioms are characterized by a double sense; the current meanings of constituent words build up a certain picture, but the actual meaning of the whole unit has little or nothing to do with that picture in itself creating an entirely new image.

So, a dark horse mentioned above is actually not a horse but a person about whom no one knows anything definite, and so one is not sure what can be expected from him. The imagery of a bull in a china shop lie very much on the surface: the idiom describes a clumsy person (cf. with the R. слон в посудной лавке). A while elephant, however, is not even a person but a valuable object which involves great expense or trouble for its owner, out of all proportion to its usefulness or value, and which is also difficult to dispose of. The green» eyed monster   is  jealousy,   the   image   being   drawn   fromOthello. To let the cat out of the bag has actually nothing to do with cats, but means simply "to let some secret become known". In. to bark up the wrong tree (Amer.), the current meanings of the constituents create a vivid and amusing picture of a foolish dog sitting under a tree and barking at it while the cat or the squirrel has long since escaped. But the actual meaning of the idiom is "to follow a false scent; to look for somebody or something in a wrong place; to expect from somebody what he is unlikely to do". The idiom is not infrequently used in detective stories: The police are barking up the wrong tree as usual (i. e. they suspect somebody who has nothing to do with the crime).

The ambiguousness of these interesting word-groups may lead to an amusing misunderstanding, especially for children who are apt to accept words at their face value.

Little Johnnie(crying): Mummy, mummy, my auntie Jane is dead.

Mother: Nonsense, child! She phoned me exactly five minutes ago.

Johnnie: But I heard Mrs. Brown say that her neighbours cut her dead.

(To cut somebody dead means "to rudely ignore some­body; to pretend not to know or recognize him".)

Puns are frequently based on the ambiguousness of idioms:

"Isn't our Kate a marvel! I wish you could have seen her at the Harrisons' party yesterday. If I'd collected the bricks she dropped all over the place, I could build a villa."

(To drop a brick means "to say unintentionally a quite indiscreet or tactless thing that shocks and offends people".)

So, phraseology  represents expressive resources of vocabulary.

V.H.Collins  writes  in  his Book of English  Idioms:

"In   standard   spoken   and   written   English   today   idiom is   an   estab­li­shed   and   essential   element   that,   used   with care, ornaments and enriches the lan­­guage.

Used with care is an important warning because speech overloaded with idioms loses its freshness and originality. Idioms, after all, are ready-made speech units, and their continual repetition sometimes wears them out: they lose their colours and become trite cliches. Such idioms can hardly be  said  to  "ornament"  or  "enrich  the  language.

On the other  hand, oral or written  speech  lacking idioms loses much in ex­pres­siveness, colour and emotional force. In  modern  linguistics, there  is considerable confusion about the termi­nology associated with these word-groups, Most Russian scholars use the term  "phraseological   unit ("фразеологическая единица") which was first introduced by   Academician   V.V.Vinogradov   whose   contribution to the theory of Russian phraseology cannot be overestimated. The  term  "idiom"  widely  used   by  wes­tern scholars has comparatively recently found its way into Russian phraseology but is applied mostly to only a certain type of phrascological  unit  as  it will be   clear  from further  explanation.

There are some other terms denoting more or less the same linguistic   phenomenon: set-expressions,   set-phrases, fixed word-groups, collocations.

The confusion in the terminology reflects insufficiency of positive or wholly reliable criteria by which phraseological units can be distinguished from "free" word-groups.

It should be pointed out at once that the "freedom" of free word-groups is relative and arbitrary. Nothing is entirely "free" in speech as its linear relationships are governed, restricted and regulated, on the one hand, by requiremenis of logic and common sense and, on the other, by the rules of grammar and combinability. One can speak of a black-еуed girlbut not of a black-eyed table (unless in a piece of modernistic poetry where anything is possible). Also, to say the child was glad is quite correct, but a glad child is wrong because in Modern English glad is attributively used only with a very limited number of nouns (e. g. glad news),  and  names of persons are not among them.

Free word-groups are so called not because of any absolute freedom in using them but simply because they are each time built up anew in the speech process whereas idioms are used as   ready-made   units   with   fixed   and  constant   structures.

How to Distinguish Phraseological  Units from  Free Word-Groups

This is probably the most discussed - and the most contro­versial — problem in the field of phraseology. The task of distinguishing between free word-groups and phraseological units is further complicated by the existence of a great number of marginal cases, the so-called semi-fixed or semi-free word-groups, also called non-phraseological word-groups which share with phraseological units their structural stability but lack their semantic unity and figurativeness (e. g. to go to school, to go by bus, to commit suicide).

There are two major criteria for distinguishing between [phraseological  units  and  free  word-groups:   semantic   and structural.

Compare the following examples:

A.Cambridgedon: I'm told they're inviting more American professors to this university. Isn'titrather carrying coals to Newcastle?

(To carry coals to Newcastle means "to take something to a place where it is already plentiful and not needed". Cf. with the R. ВТулу со своим самоваром.)

B.This cargo ship is carrying coal to Liverpool.

The first  thing  that  captures  the  eye  is  the  semantic difference of the two word-groups  consisting of the  same essential constituents. In the second sentence the free word-group is carrying coal is used in the direct sense, the word coal standing for real hard, black coal and carry for the plain process of taking something from one place to another. The first context quite obviously has nothing to do either with coal or with transporting it, and the meaning of the whole word-group is something entirely new and far removed from the current meanings of the constituents.

Academician V.V.Vinogradov  spoke of the  semantic change in phra­seo­lo­gical units as "a meaning resulting from apeculiar chemical combination of words". This seems a very apt comparison because in  both cases between  which  theparallel is drawn an entirely new quality comes into existence.

The  semantic   shift  affecting  phraseological   units   does not consist in a mere change of meanings of each separate constituent part of the unit. The meanings of the constituents merge to produce an entirely  new meaning:  e.g.  to have bee in one's bonnet means  "to  have an obsession about something;  to be  ec­centric or  even a little   mad. The humorous metaphoric comparison with a person  who is distracted by a bee continually buzzing under his cap has become erased and half-forgotten, and the speakers using I the expression hardly think of bees or bonnets but accept it in ill transferred sense: "obsessed, eccentric".

That is what is meant when phrase logical units arc said to be characterized by semantic unity.  In the traditional approach, phrase logical units have been defined as word groups conveying a  single notion (whereas  in  free  were I groups each meaningful component stands for a separate notion).

It is this feature that makes phrase logical units similar to words: both words and phraseological units possess semantic unity. Yet, words are also characterized by structural unity which phraseological units very obviously lack being combinations of words.

Most scholars today accept the semantic criterion of distinguishing phraseological units from free word-group as the major one and base their research work in the field of phraseology on the definition of a phraseological unit offered by Professor A.V.Koonin, one of the leading authorities on problems of English phraseology.

"A phraseological unit is a stable word-group characterized by a completely or partially transferred meaning. The definition clearly suggests that the degree of semantic change in a phraseological unit may vary ("completely  or partially transferred meaning"). In actual fact the semantic change may affect either the whole word-group or only one of its components. The following phraseological units represent the first case: to skate on thin ice (~ to put oneself in a dangerous position; to take risks); to wear one's heart on one's sleeve1(~ to expose, so that everyone knows, one's most intimate feelings); to have one's heart in one's boots (~  to be  deeply  depressed,   anxious  about   something);   to   have one's heart in one's mouth (~ to be greatly alarmed by what is expected to happen); to have one's heart in the right place (~ to be a good, honest and generous fellow); a crow m borrowed plumes (~ a person pretentiously and unsuitably dressed;   cf.   with   the   R.   ворона павлиньих перьях);a wolf in a sheep's clothing1(~ a dangerous enemy who plausibly poses as a friend).

The second type is represented by phraseological units in which one of the components preserves its current meaning and the other is used in a transferred meaning: to lose (keep) one's temper, to fly into a temper, to fall ill, to fall in love (out of love), to stick to one's word (promise), to arrive at a conclusion, bosom friends, shop talk (also: to talk shop), small talk.

Here, though, we are on dangerous ground because the border-line dividing phraseological units with partially changed meanings from the so-called semi-fixed or non-phraseological word-groups (marginal cases) is uncertain and confusing.

The term "idiom", both in our country and abroad, is mostly applied to phraseological units with completely trans­ferred meanings, that is, to the ones in which the meaning of the whole unit does not correspond to the current meanings of the components. There are many scholars who regard idioms as the essence of phraseology and the major focus of interest in phraseology research.

The structural criterion also brings forth pronounced distinctive features characterizing phraseological units and contrasting them to free word-groups.

Structural invariability is an essential feature of phraseo­logical units, though, as we shall see, some of them possess it to a lesser degree than others. Structural invariability of phraseological units finds expression in a number of restrictions.

First of all, restriction in substitution. As a rule, no word can be substituted for any meaningful component of a phra­seological unit without destroying its sense. *To carry coals to Manchester makes as little sense as B Харьков со своим самоваром.

The idiom to give somebody the cold shoulder means "to treat somebody coldly, to ignore or cut him", but a warm .shoulder or a cold elbow make no sense at all. The meaning bfa bee in smb's bonnet was explained above, but a bee in his hat or cap would sound a silly error in one's choice of words, one of those absurd slips that people are apt to make when speaking a foreign language.

At the same time, in free word-groups substitution does pot present any dangers and does not lead to any serious consequences. In The cargo ship is carrying coal to Liverpoolall components can be varied:  The ship/vessel/boat carries/ transports/ takes/brings coal to (any port).

The second type of restriction is the restriction in introducing any additional components into the structure of a phraseological unit.In a free word-group such changes can be made without affecting the general meaning of the utterance: This big ship is carrying a large cargo of coal to the port of Liverpool.

In the phraseological unit to carry coals to Newcastle ho additional compo­nents can be introduced. Nor can one speak about the big white elephant (when using the white elephant in its phraseological sense) or about somebody having I his heart in his  brown boots.

Yet, such restrictions are less regular. In Vanity Fair by W.M.Thackeray the idiom to build a castle in the air is used in this way:

"While dressing for dinner, she built for herself a most magnificent castle in the air of which she was the mistress -..."In fiction such variations on idioms created for stylist it-purposes are not a rare thing. In oral speech phraseological units mostly preserve their traditional structures and resist the introduction of additional components.

The third type of structural restrictions in phraseological units is grammatical  invariability.  A  typical mistake  with students of English is to use the plural form of fault in the phraseological unit to find fault with somebody (e.g. Tin-teacher always found faults with the boy). Though the plural form in this context is logically well-founded, it is a mistake in terms of the grammatical invariability of phraseological units.  A  similar  typical mistake often occurs  in  the  unit from head to foot (e. g. From head to foot he was immaculately dressed). Students are apt to use the plural form of foot in this phrase  thus erring once more  against  the rigidity  of structure which is so characteristic of phraseological units.

Yet again, as in the case of restriction in  introducing additional components, there are exceptions to the rule, and these are probably even more numerous.

One  canbuild a   castle   in   the   air,   but   also   castles. A   shameful   or   dan­­ge­rous   family secret is  picturesquely-described as a skeleton in the cupboard, the first substantive component being frequently and easily  used  in  the plural form, as in: I’m sure they have skeletons in every cupboard. A black sheep is a disreputable member of a family who, in especially serious cases, may be described as the blackest sheep of the family.

Резюме

Эта статья затрагивает проблемы фразеологических образований или идиом, как их называют многие западные ученые Идиомы – это самая живая и выразительная часть языкового словаря, которую мы постарались показать на основании приведенных примеров.

Хцлася

Бу мягалядя фразеоложи бирляшмяляр вя йа гярб алимляринин адландырдыьы кими идиомлара тохунулур (бящс едилир). Бурада дил лцьятинин бу ян ваъиб вя ифадяли щиссясини мисалларла эюстярмяйя чалышмышыг.

Ключевые слова: идиома, фразеологическое образование; «свободная» группа слов; ученые; терминология, семантическое различие; определение; структура системе

Ачарсюзляр: идиом, фразеоложигурум, «азад» сюзгрупу, алимляр, тerminologiya, сemantikfərqlər; мüəyyənləşdirilməsi; гurumsistemi.

Ряйчи: dos. L. Ələkbəriva, N.Orucova

                                              


Xanbabayeva Gülzar Qənbərəli qızı

 İNKAR BİLDİRƏN NİTQ FELLƏRİNİN   İNGİLİS VƏ AZƏRBAYCAN DİLLƏRİNDƏ    SEMANTİK XÜSUSİYYƏTLƏRİNİN MÜQAYİSƏSİ

Felin semantik qrupları içərisində sayca az olduğuna baxmayaraq, rəngarənglik baxımından çeşidli çalarlara malik olan nitq felləri təfəkkür prosesi ilə əlaqəli hərəkətləri əks etdirir. İnsan nitqi təfəkkürlə vəhdətdə reallaşır. “Nitq prosesi ilə bağlı olan fellərə nitq felləri deyilir”(10,s.200). Nitq felləri içərisində fikrin inkarını bildirən nitq felləri həm ingilis dilində, həm də Azərbaycan dilində özlərinin işlənmə yerlərinə, məna tutumuna, struktur xüsusiyyətlərinə görə maraq doğururlar. Onların qarşılaşdırılan hər iki dildə strukturunun və  semantikasının  tipoloji araşdırılması hər iki dildə bu fellərin məna çalarlarının geniş şəkildə aşkarlanıb müqayisəli şəkildə oxşarlıq və fərqlilik baxımından müəyyənləşdirilməsi olardı.

Müasir ingilis dilində ən çox fikrin inkarını bildirən nitq fellərinə to contradict, to condemn, to deny, to decline, to denounce, to mind, to object, to oppose, to protest, to refuse, to reject, to renounce   (18,s.50-51)və s. fellər daxildir.

To condemn- Sadə quruluşlu bu təsirsiz fel mənfi münasibəti, bəyənməməni, nəyinsə səhv olduğunu ifadə etmək üçün işlədilir (18,s.51). Bu felin lüğətlərdə aşağıdakı mənaları var (11, s.312-313; 12, s. 293; 17,s.238):

a)                                     Qınamaq, töhmətləndirmək, pisləmək, məzəmmət etmək;

To contradict-  Düzəltmə morfoloji quruluşlu bu təsirsiz  fel latın mənşəli  “contra”- (“əks” mənası) prefiksi və  “to dictate” (demək, diktə etmək) felinin qısaldılmış forması  (dict) ilə yaranır.

To decline- Sadə morfoloji quruluşlu bu təsirsiz felin semantikasının əsasında nəyisə etməkdən, nə iləsə məşful olmaqdan imtina etmək durur (18,s.50). To decline felinin lüğətlərdə aşağıdakı mənaları var (11,s.395; 12,s. 35; 17,s.302):

a)             Rədd etmək, qəbul etməmək, imtina etmək, etiraz etmək;  İngilis dilində  eyni mənanı ifadə edən bir sıra fikri inkar edən fellər işərisində to decline feli ən nəzakətli olması baxımından fərqlənir.  Bu fel əsasən dəvət ediləndə, kömək, xidmət etmək üçün təklif ediləndə və bu kimi digər məqamlarda tətbiq olunur (15,s.141).

Fikri inkar etmək mənasında  to decline feli bir sıra  isimlərlərlə işlənərək feli birləşmələr yaradır.

To decline feli to avoid, to balk, to deny, to forgot, to refuse, to reject, to decrease, to diminish, to dwindle, to fall, to lessen, to sink felləri ilə sinonim olur (16,s.84).

To deny-  sadə strukturlu bu təsirsiz felin lüğəvi mənası nəyinsə düz olmadığını elan etmək, hər hansı mühakimənin əsassız olduğunu deməkdir (18, s.51). To deny felinin lüğətlərdə aşağıdakı mənaları var (11,s.412; 12,s.362; 17,s. 311):

  1. Danmaq, inkar etmək, rədd etmək, qəbul etməmək; Məsələn: The government denies responsibility for disaster.- Hökumət fəlakətin nəticələri üçün cavabdehliyi öz üzərinə götürmür.

             To deny feli to contradict, to disaffirm, to  disagree,  to disclaim, to disown, to disprove, to forbid, to oppose, to rebuff, to recant, to refuse, to refute, to reject, to renounce, to repudiate, revoke, to turn  down, to veto, to withhold felləri  ilə eyni sinonim cərgədə dayanır,  to admit, to allow felləri ilə antonim olur (16,s.89).  

To denounce- Sadə qrammatik quruluşlu bu təsirsiz felin semantikasında  nəyisə istəməmək, nəyəsə xoşu gəlməməni bildirmək, yaxud hər hansı bir ictimai bəyanatın mənasını pisləmək  durur (18,s. 51).

To denounce feli to revile, to accuse, to arraign, to attack, to censure, to condemn, to declaim, to decry, to fulminate, to reject felləri ilə sinonim, to approve, to praise felləri ilə antonim  olur (s.88).

To mind- Sadə quruluşlu bu felin mənası nəyəsə etiraz etməkdir. Bu fel adətən sual,  inkar və şərt  cümlələrində və təsdiq cavablarda  işlənir (18,s.51; 12,49). To mind felini məchul növdə işlənmir (17,s.740) və onun lüğətlərdə aşağıdakı mənaları var (11,s.927;12,s. 49; 17,  s. 740):

  1. Etiraz etmək, əksinə olmaq;

 Məsələn: Do you mind if I smoke here?- Mən burada papiros çəksəm, siz etiraz etməzsinin? Do you mind this payment until next year?- Əgər mən bu borcu gələn ilə qədər ödəməsəm etiraz etməzsiniz?

To mind feli to care, to disapprove, to dislike, to object, to resent, to take offence felləri ilə eyni sinonim cərgədə dayanır (16,s.225).

To object-  Sadə morfoloji  quruluşlu bu felin leksik mənası nəyisə xoşlamamaq, nəyisə bəyənməməkdir (18,s.50). To object  feli  lüğətlərdə aşağıdakı məna çalarlarına   malikdir  (11,s.996; 13,s.51; 17,s. 797):

  1. Etiraz etmək, protestlə çıxış etmək;

To object  feli bu mənada müxtəlif feli birləşmələrin tərkibində  işlənə bilir: to object strenuously- qəti etiraz bildirmək; to object strongly – kəskin etiraz bildirmək; to object to new taxes- yeni vergilərə qarşı etiraz etmək; Məsələn: No one objected.- Heç kəs etiraz etmədi; She objected that the accusation was based on hearsay.- O, ittihamnamənin şayiə əsasında qurulmasına qarşı etirazını bildirdi; He objected in strong language.- O, öz etirazını kəskin  formada bildirdi.

  1. (to) xoşu gəlməmək, sevməmək, mənfi yanaşmaq, pis yanaşmaq; Məsələn: I object very much to a wet summer.- Mənim yağmurlu yaydan xoşum gəlmir.

To object feli to argue, to complain, to demur, to oppose, to protest, to rebut, to refuse, to repudiate, to take exception felləri ilə bir sırada sinonim, to accept, to acquiesce, to agree, to approve felləri ilə antonim olur (16,s.240). 

To oppose-  Sadə morfoloji quruluşa malik olan bu fel məna baxımından əksinə  danışmaq, əleyhinə səsə vermək fikri dayanır (18,s.51). To oppose  feli  lüğətlərdə aşağıdakı məna çalarlarına   malikdir  (11,s.1018; 13,s.73; 17,s. 813):

  1. Üzə durmaq,  əksinə getmək, inkar etmək, rədd etmək, müqavimət göstərmək; 

To oppose feli to bar, to check, to combat, to compare, to confront, to contradict, to contrast, to contravene, to counter, to counterattack, to defy, to face, to fight, to fly in the face of, to hinder, to obstract, to play off, to prevent, to resist, to stand up to, to take a stand against, to take issue with, to thwart, to withstand felləri ilə   sinonimlik, to defend ,to favour, to support felləri ilə antonimlik təşkil edir (16,s. 244).

To protest- Sadə morfoloji quruluşa malik olan bu felin semantikasının əsasını etiraz etmək, əleyhinə danışmaq və ya  nəyisə qəbul etməməyi yazılı şəkildə formal olaraq  bəyan etmək dayanır (18,s.51). To protest  felinin lüğətlərdə aşağıdakı mənaları var (11, s.1144; 13,s.226; 17,s.932):

  1. Protest etmək, qəti etiraz etmək; Bu mənada protest feli against, about, at sözönüləri ilə işlənir. Məsələn: to protest acts of violence- zorakılıq hərakatına qarşı etiraz etmək; to protest against a proposal-təklifə qarşı qəti etiraz etmək; to protest  against a measure- görülən ölçüyə qarşı qəti etiraz etmək; To protest feli to argue, to assert, to complain, to contend, to cry out,  to demonstrate, to disagree, to disapprove, to insist, to maintain, to object, to profess, to take exception felləri ilə  sinonimlik, to accept feli ilə isə antonimlik təşkil edir (16,s.277). 

To refuse- Sadə morfoloji quruluşa malik olan bu fel hər hansı bir təklif və ya xahişə “yox”deməyi və onu qəbul etmək istəməməni göstərmək  mənası  bildirir (18,s.50). To refuse felinin lüğətlərdə aşağıdakı mənaları var (11,s.1198; 13,s.298; 17,s.981):

Rədd etmək, imtina etmək, rədd cavabı vermək, qəbul etməmək, danmaq;

Eyni mənanı ifadə edən digər fellərdən fərqli olaraq to refuse felinin ifadə etdiyi hərəkətdə daha çox qətiyyət ifadə olunur. Baxmayaraq ki, bu fel to decline feli ilə eyni birləşmələrdə işlənə bilir, ancaq to decline felinin semantikasıda  daha çox nəzakət duyulursa, to refuse  felinin mənasında isə nəyisə, kimisə qəbul etməmək istəyində qətiyyət özünü göstərir (15,s.141). To refuse feli bir sıra feli birləşmələrin tərkibində işlənir: to refuse  one’s help-  kömək etməmək, köməkdən imtina etmək; to refuse  one’s consent- razılığı rədd etmək;  to refuse  one’s permission- icazə verməkdən imtina etmək;  to refuse  a gift- hədiyyəni rədd etmək; to refuse  an offer- təklifi rədd etmək;

To reject- Sadə qrammatik quruluşu bu fel nəyisə qəbul etməkdən, tanımaqdan, yaxyd  nəyəsə inanmaqdan,  təminat verməkdən  imtina etmək mənasını özündə əxz edir (18,s.51). To reject  felinin lüğətlərdə aşağıdakı mənaları var (11, s.1201; 13,s.301; 17,s.985):

               Rədd etmək, imtina etmək;

Bu mənada to reject felinin mənasında to refuse felinə nisbətən daha çox qətiyyətlilik ifadə olunur və bu fel kiminləsə, yaxud nə iləsə hər hansı bir iş görməyi qətiyyətlə rədd edir (15,s.141).

To reject feli to condemn, to deny, to despise, to disallow, to discard, to eliminate, to exclude, to jettison, to jilt, to rebuff, to refuse, to renounce, to repel, to repudiate, tp scrap, to spurn, to veto felləri ilə sinonimlik, to accept, to choose, to select felləri ilə antonimlik təşkil edir (16,s.291). 

To renounce- Sadə qrammatik quruluşu bu felin kəsb etdiyi məna adətən formal bir bəyanatla nəyi isə rədd etmək, nədənsə imtina etməkdir (18,s.51).  To renounce  felinin lüğətlərdə aşağıdakı mənaları var (11,s.1208; 13,s.308; 17,s.991):

  1. imtina etmək, əl götürmək, əl çəkmək, boyun qaçırmaq; ;

Müasir Azərbaycan dilində ən çox fikrin inkarını bildirən nitq fellərinə danmaq, inkar etmək, rədd etmək, etiraz etmək, boynuna almamaq, bonundan atmaq, boynuna götürməmək, üstündən atmaq, üzə durmaq, üzə dayanmaq, pisləmək, gizlətmək və s. daxildir.

Danmaq-  Sadə morfoloji  quruluşlu  bu təsirsiz felin izahlı lüğətdə aşağıdakı mənaları var (2,s.534):

  1. inkar etmək, boynuna almamaq, boynundan atmaq. Danmaq feli bir sıra birləş­mələrin təkibində işlənə bilir: Bildiyini danmaq; Öz sözünü danmaq;  Boynundan atmaq- analitik üsulla yaranan, mürəkkəb morfoloji quruluşlu bu təsirsiz fel yiyəlik və çıxışlıq hal şəkilçisi qəbul etmiş bədən üzvü bildirən boyun ismi və atmaq felinin birgə işlənməsi ilə yaranır. Boynundan atmaq felinin  izahlı lüğətdə aşağıdakı mənaları var (2,s.343):

        Rədd etmək; Məsələn: Oğlan gülləri gətirdiyini boynundan atdı.

        Üzərindən atmaq, öhdəsinə götürməmək;

Boyun qaçırmaq- analitik üsulla yaranan, mürəkkəb morfoloji quruluşlu bu təsirli fel bədən üzvü bildirən adlıq halda olan boyun ismi və qaç təsirli felindən yaranmış qaçır təsirsiz felinin birgə işlənməsi ilə yaranır. Boyun qaçırmaq felinin  izahlı lüğətdə aşağıdakı mənaları var (2,s.343):

        imtina etmək; Məsələn: Qız boyun qaçırır, bizə kömək etmək istəmir. 

        qəbul etməmək; Məsələn: Qapıçi  işçiləri içəri buraxmaqdan boyun qaçırı.

         boynundan atmaq;

Etiraz etmək- analitik üsulla yaranan, mürəkkəb morfoloji quruluşlu bu təsirli fel adlıq halda olan ərəb mənşəli etiraz mücərrəd isminin və etmək köməkçi felinin birgə işlənməsi ilə yaranır.  Etiraz etmək felinin  izahlı lüğətdə aşağıdakı mənaları var (3,s.42):

        qəti razı olmadığını bildirmək, razılaşmamaq; Məsələn:  Qətibə bu fikrə etiraz etdi. (M. S. Ordubadi); anası qızının   

səfərinə etiraz etmək istədi. (Ə. Məmmədxanlı)

        qəbul etməmək; məsələn: Ey səlamət əhli, al rüxsarə baxma zinhar! Etiraz eylə məlamətdaə. Məni-rüsvayə bax! (Füzuli)

İmtina etmək- analitik üsulla yaranan, mürəkkəb morfoloji quruluşlu bu təsirli fel adlıq halda olan ərəb mənşəli mücərrəd mənalı imtina ismi və etmək köməkçi felinin yanaşı işlənməsindən yaranır. İmtina etmək felinin  izahlı lüğətdə aşağıdakı mənaları var (3,s.541-542):

  1. boyun qaçırmaq, çəkinmək, istəməmək, rədd etmək; İmtina etmək feli bir sıra birləşmələrin təkibində işlənə bilir: Qonaqlıqdan imtina etmək; yeməkdən imtina etmək; Məsələn:
  2. könüllü olaraq əl çəkmək;

İnkar etmək- analitik üsulla yaranan, mürəkkəb morfoloji quruluşlu bu təsirsiz fel adlıq halda olan ərəb mənşəli mücərrəd mənalı inkar ismi və etmək köməkçi felinin yanaşı işlənməsindən yaranır. Q.Bağırov bu feli tərkibi fel adlandırır (7,s.151). İnkar etmək felinin  izahlı lüğətdə aşağıdakı mənaları var (3,s.552):

Rədd etmək (rədd cavabı vermək)-  analitik üsulla yaranan, mürəkkəb morfoloji quruluşlu bu təsirsiz fel adlıq halda olan ərəb mənşəli mücərrəd mənalı rədd ismi və etmək köməkçi felinin yanaşı işlənməsindən yaranır. Bu fel iki formada- həm təsirsiz rədd etmək feli, həm də təsirli rədd cavabı vermək feli şəklində Azərbaycan və Türk dilində işlənir (14,s.428).

Üzə durmaq- analitik üsulla yaranan, mürəkkəb morfoloji quruluşlu bu təsirli fel yönlük halda olan, bədən üzvü bildirən üz ismi və durmaq köməkçi felinin yanaşı işlənməsindən yaranır. Üzə durmaq felinin  izahlı lüğətdə aşağıdakı mənaları var (5,s.446):

  1. inad etmək, öz dediyindən. tələbindən əl çəkməmək. Məsələn: Uşaqlar da üzə durub, işləmək istəmirlər. Bu mənada üzə durmaq feli məcazi mənada da işlənir: Gecə də üzə durmuşdu, işıqlanmırdı ki, işıqlanmırdı. (Ə. Vəliyev)
  2. İtaətdən çıxmaq, inad göstərmək. Məsələn: Kütlə durub bu gün üzə; Ver bizə bir hesab deyir.(Ə. Nəzmi)

      Azərbaycan dilində  fikrin inkarını bildirən fellər bir-biri ilə sinonimlik təşkil edir. İngilis və Azərbaycan dillərində fikrin inkarını bildirən nitq felləri həm təsirsiz, həm də təsirli fellərdir.  İngilis dilində  bu fellərdən sonra  işlənən vasitəsiz  və ya vasitəli tamamlıq ya adlıq halda olur, ya da sözönü ilə işlənir. Azərbaycan dilində  isə  bu fel­lərdən sonra işlənən tamamlıq ismin yənlük, təsirlik və çıxışlıq  hallarında olur  işlənir.

İngilis və Azərbaycan dilində fikri inkar edən nitq felləri morfoloji struktur baxımından fərqlənirlər. İngilis dilində inkar bildirən nitq fellərindən yalnız biri (to contradict) düzəltmə quruluşa, digərləri isə sadə  quruluşa, Azərbaycan dilində isə əksərən mürəkkəb quruluşa malikdirlər və bu dildə bir sadə quruluşlu “danmaq” feli  fikri inkar məqamında işlənir.

Qarşılaşdırılan dillərin hər ikisində inkar mənalı nitq felləri danışıq aktında  hər hansı bir fikri inkar etmək üçün fəaliyyət göstərir. Hər iki dilin lüğət tərkibində bu fellər nominativ  məna  ilə yanaşı, məcazi mənaya  da malıkdirlər. Hər iki dildə bu fellər  müxtəlif nitq hissələri ilə birləşərək feli birləşmələr  əmələ gətirirlər. 

İstifadə olunmuş ədəbiyyat:

  1. Axundov A. Ümumi diçilik. Bakı- Maarif-1979.
  2. Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti. Dörd cilddə. I cild. Bakı- “Şərq-qərb”-2006.
  3. Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti. Dörd cilddə. II cild. Bakı- “Şərq-qərb”-2006.
  4. Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti. Dörd cilddə. III cild. Bakı- “Şərq-qərb”-2006.
  5. Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti. Dörd cilddə. IV cild. Bakı- “Şərq-qərb”-2006.
  6. Azərbaycan dilinin  sinonimlər  lüğəti. Bakı-Şərq- Qərb nəşriyyatı-2007.
  7. Bağırov Q. Azərbaycan dilində fellərin leksik- semantik inkişafı. Bakı- Maarif-1971.
  8. Quliyev H. Müxtəlifsistemli dillərdə felin semantik təsnifatı. Bakı- Nurlan-2001.
  9. Большой англо-русский словарь. Том1. Под общим руководством доктора филологических наук, профессора И. Р. Гальперина. Москва- «Cоветская Энциклопедия»-1972.
  10.  Большой англо-русский словарь. Том2. Под общим руководством доктора филологических наук, профессора И. Р. Гальперина. Москва- «Русский Язык»-1988.
  11.  Гаджиева Н. З., Коклянова А.А. «Глаголы речи в тюркских языках», Исторические развитие лексики тюрксих языков. Москва- Издательство Академии Наук СССР- 1961.

 

Lexico-Semantic Analysis  of the Negative Speech Verbs in the English and Azerbaijani Languages

Summary

This article deals with the  lexico-semantic analysis  of the negative speech verbs in the English and Azerbaijani languages.  Comparative study of the verbs on the basis of the languages with different systems has got  a great importance for both the investigators and the learners of these languages.  Here is given different meanings and examples of the negative speech verbs in English and Azerbaijani. The similarities and differences among them have been determined.

Лексико-семантическое  исследование глаголов речи  выражающие отрицание   в английском и азербайджанском языках.

Резюме

Эта статья посвящена лексико-семантическому  исследованию глаголов  речи выражающие отрицание используемые в английском и азербайджанском языках. Сопоставительное исследование глаголов  на основе в разно системных языков  имеет большую  значимость как для исследователей, так и для изучающих этих языков.  Здесь дано разные лексические значения и примеры  глаголов  речи выражающие отрицание в английском и азербайджанском языках. Сходства  и различия   между ними  определяются.

Acar sözlər: inkar bildirən fellər;  semantik xüsusiyyətlər; Morfoloji quruluş;  müxtəlif sistemlər; oxşar cəhətlər.


Xanlarova  Aynurə  Şöhrət qızı

İNGİLİS DİLİNDƏ QEYRİ – GERMAN MƏNŞƏLİ SÖZLƏRİN ALINMASINDA İCTİMAİ

TARİXİ AMİLLƏR

                İngilis dili Hind – Avropa dilləri ailəsinin ən böyük qruplarından biri olan german dilləri qrupuna aiddir. Bu dil V əsrin ortalarından etibarən tədricən Britaniya­nı ələ keçirən german tayfalarının dili kimi qeyd olunur. Britaniyadan bu dil əvvəlcə İrlandiya ərazisinə, daha sonralar isə müstəmləkələşdirmə dövründə Britaniya imperiyasının bütün müstəmləkələrinə yayılmışdı.   Bir qayda olaraq ingilis dilinin tarixi inkişafını 3 dövrə bölürlər:

1)  qədim ingilis dili dövrü (V–XI əsr)                         
2)  orta ingilis dili dövrü (XII–XV əsr)        
3)  yeni ingilis dili dövrü (XVI–XVIII əsr) 
Qədim dövr ingilis dilinin lüğət tərkibində bir – birindən mənşəyinə, xarakterinə və həcminə görə əsaslı şəkildə fərqlənən iki təbəqə mövcuddur:        
1)   german mənşəli sözlər 2)   alınma sözlər
 Bu dövrdə  ingilis dilinin lüğət tərkibində alınma sözlər sonrakı dövrlərə nisbətən xeyli azdır və alınmaların miqdarı cəmi 10.000 söz təşkil edir. Qədim dövrün alınmaları əsas iki mənbədən: latın və kelt dillərindən mənimsənilmişdir.      

Ümumiyyətlə, kelt dilləri ingilis dilinin lüğət tərkibinə çox zəif təsir göstərmişdir. Bu  təsirin zəifliyi onunla izah olunur ki, görünür, qələbə çalan anqlosakslar məğlub olmuş keltlərin dillərindən xeyli miqdarda söz götürməmişlər.              Keltlərdən alınmış sözlər sırasına həm xalis kelt sözləri, həm də keltlər tərəfindən mənimsənilmiş latın sözləri daxildir. Bu sözlərə aşağıdakıları aid etmək olar: – "dūn" (müasir ingilis dilində down) – təpə; (ōf dūne "təpədən" birləşməsinin əsasında "down" – aşağı,aşağıya, aşağıda zərfləri yaranıb);              
                –   "dun" – qonur, boz;     
                –   "binn" (müasir ingilis dilində bin) – 1.yeşik . 2.körpələr evi.                [1;134]
Latın dilindən alınmalar.              
                Qədim dövr alınmalarının əsas hissəsini latın dilindın alınmış sözlər təşkil edir. Qədim ingilis dilindəki alınma latın sözlərini üç xronoloji dövrə bölürlər:   
                1)   germanlar tərəfindən qitədə alınan latın mənşəli sözlər      
                2)   kelt dilləri vasitəsilə alınanlatın mənşəli sözlər      
                3)   xristianlığın yayılması ilə əlaqədar olan alınmalatın mənşəli sözlər. 
                1. Germanlar tərəfindən qitədə alınan latın mənşəli sözlər:             
                1.1. Ticarətlə bağlı olan latın sözlər
                Bu sözlər ticarətlə bağlı olan ümumi anlayışları, ölçü vahidlərini və germanlara bəlli olmayan ticarət mallarının adlarını bildirir.               
                a) Ticarətlə bağlı olan ümumi anlayışlar:       
                – O.E  “cēapian, cēap, cēapman” və “manʒian, manʒunʒ, manʒere” (ticarət etmək, alver etmək; iş, mübadilə; xırdavatçı, tacir) latın dilində “tacir” mənasında işlədilən “caupo” və “mango”sözlərindəndir. Roma tacirləri, səyyar satıcıları həm də “mango” adlanırdı. O.E mangere – Mod. Eng monger – buradan törənib:     
                fishmonger – balıq satan   ironmonger – dəmir məmulatları satan                        
                –   lat. vīnum – O.E  wīn – Mod. Eng wine                [7;268/9;182]
                b) Ticarət mallarının və kənd təsərrüfatı məhsullarının adları ilə bağlı alınmalar:
                –   O.E meolc – Mod. Eng. milk;  
                –   lat. būtyrum – O.E butere– Mod. Eng. butter (yağ);           
                –   lat. cāuseus – O.E cŷse < cīese – Mod. Eng. cheese (pendir).           
                c) Tərəvəz məhsullarına gəldikdə isə aşağıdakıları qeyd etmək olar:     
                –   lat. caulis – O.E cāwl –  Mod. Eng. cole (kələm);
                –   lat. beta – O.E bete –  Mod. Eng. beet (çuğundur);            
                –   lat. planta – O.E plante –  Mod. Eng. plant (bitki); [4; 270‒271]
d) Ölçü vahidləri və saxlama qabları:            

                –   lat. pondō – O.E pund – Mod. Eng pound (funt)                              

–   lat.uncia – O.E ynce – Mod. Eng. inch(12-lik)     
–   lat.moneta – O.E mynet – Mod. Eng. mint (zərbxana, sikkəxana;). “To mint ” – “ , sikkəyə naxış vurmaq”, sonar da eyni kök ikinci dəfə orta əsrlər dövründə fransız dilindən “moneys, money ” – pul formasında alınıb.[1;135]

                1.2. Romalılardan tikinti ilə bağlı olaraq alınan latın sözləri:     
                –   lat. calx, calcis – O.E cealc – Mod. Eng. chalk (təbaşir, əhəng)        
                –   lat. tēgula – O.E tīʒle – Mod. Eng. tile (sifal,kirəmit)                          
1.3. Məişətlə bağlı olan sözlər:        
                –   lat. catillus  (balaca boşqab, nimçə) – O.E cytel, cetel – Mod. Eng. kettle (qəhvədan)
                1.4. Hərbiişlərə aid olan Latın alınmaları :    
                –  böyük məsafələrin ölçülməsində romalıların yüz addıma bərabər olan uzunluq vahidlərinin adları da ingilislər tərəfindən mənimsənilib:     
                –   lat. Milli apassuum – O.E mīl – Mod. Eng. mile (mil).[5; 182‒183]
2.Keltdillər vasitəsilə alınan latın mənşəli sözlər:                    
                Roma müdafiə sisteminin digər bir xüsusiyyəti işğal olunmuş ərazilərdə müdafiə vasitələri ilə təchiz olunmuş hərbi düşərgələrin yaradılması idi. Beləki, romalıların saldıqları hərbi məskənlər sonradan şəhərlər oldular. Latıncadan mənası “castra” olan bu düşərgələr artıq anqlosaksların işğalınadək geniş yayılmışdı. “Caster” ismi bir çox yaşayış məntəqələrinin adlarının tərkib hissəsinə çevrilmişdir:          Chester               
                Chichester            }  cənubda                          Manchester – şimal-qərbdə              
                Winchester                                         
3.Xristianlığın yayılması ilə əlaqədar olan alınma latın mənşəli sözlər:         
Xristianlığın yayılması ilə əlaqədar olan alınma latın sözləri içərisində din vəkilsə, təlimlə ilə bağlı olan sözlər üstünlük təşkil edir.                       
3.1.Din vəkilsə ilə əlaqədar latın sözlər.    
                Alınma latın sözlərinin üçüncü təbəqəsini,əsasən dini sözlər təşkil edir:               
–   lat.abbatem (Gr. abbas) – O.E abbod – Mod. Eng. Abbot (rahib)  
–   lat.clericus (Gr. klērikós) – O.E cleric – Mod.Eng. clerk (kahin)       
–   lat. discipulus – O.E discupul – Mod.Eng. disciple (şagird, davamçı)  [4; 273‒274]
3.2.Təlimləbağlıolansözlər.           
Bu qəbildənolanalınmasözlərsırasındaaşağıdakılarıqeydetməkolar:      
                –   lat. schola (Gr. skhole) – O.E scōl – Mod. Eng., school (məktəb)    
                –   lat. scholāris – O.E scōlere – Mod.Eng. scholar (alim)        
                –   lat. maʒister – O.E māʒister – Mod. Eng. master (müəllim)              
                 V–XI əsrləri əhatə edən qədim ingilis dili dövrü Britaniya tarixində quldarlıq, quruluşundan feodalizmə keçid mərhələsi olmuşdur.[1;58].

                İngiltərəni işğal edən normanlar əslən Skandinaviya ərazisindən gəlmişlər. Onlar fransız dilinin şimal dialektində danışırdılar. Bu dialekt isə Mərkəzi fransız, parij dialektindən müəyyən dərəcədə fərqli idi. Normandiya hersoqu Vilhelmin İngiltərəni işğalı, ölkə üçün sadəcə olaraq sülalə dəyişimi kimi deyil, daha çox əhəmiyyət kəsb edən hadisə kimi qeyd olunurdu. Normanların iki əsrədək davam edən hökmranlıqları İngiltərənin həm dini, həm də mədəni həyatına, xüsusilə də dilinə təsirsiz ötüşməmişdir. [2;129-132]

                Orta ingilis dili dövrü ərzində ingilis dilinə daxil olmuş alınmalar    .
Orta ingilis dili dövrü XI–XV  (1066–1475) əsrləri əhatə edir. Bu dövr özü də iki mərhələni əhatə edir. Belə ki, XI–XIV əsrlər erkən orta ingilis dili dövrü,  XIV–XV əsrlər isə sonuncu və ya klassik orta ingilis dili dövrü kimi  qeyd olunur. Orta dövr ingilis dilinin lüğət tərkibinin zənginləşməsində fransız dilinin əhəmiyyətli rolu olmuşdur. Artıq fransız dili London kralının sarayında, XIII əsrdə yaranmış parlamentdə, məhkəmədə və s. yerlərdə müntəzəm olaraq istifadə olunurdu.             Artıq XIV əsrin ortalarında fransız dilinin hakim mövqeyi zəifləməyə başlayır. Bu isə məhz yüz ildən artıq zaman ərzində Fransa əleyhinə aparılan və 1339 –cu ildə başlamış müharibə ilə əlaqələndirilir. Fransız  dilinin təsirinin zəifləməsi dünyəvi ingilis ədəbiyyatının çiçəklənməsi dövrü ilə üst – üstə düşür.1363 –cü ildə parlament ilk dəfə olaraq ingilis dilində, 1365 –ci ildən yenidən fransız dilində açılmışdır. Lakin 1377 –ci ildən sonra parlament çıxışları yalnız ingilis dilində aparılmışdır.[2;134-135].

İngilis dilinin lüğət tərkibində fransız dilindən olan çoxsaylı alınmalar məhz latın, yunan, az bir hissəsi isə kelt mənşəli olan fransız sözləridir. Fransız alınmalarının bir qismi əslində latın sözləri olmuş, sonralar onlar fransız dili tərəfindən mənimsənil­miş, bu dildə onlar müəyyən fonetik və s. dəyişikliklərə məruz qalmış, bir sözlə fransızlaşıb və ingilis dilinə fransız sözləri kimi daxil olmuşlar.

    Dövlət idarəçiliyi ilə bağlı olanlar:   accord   agreement  charter  alliance          covenant oppression            administration   court  state   reign  counsel  empire        sovereign. Məhkəmə hakimiyyəti ilə bağlı olanlar:arrestclaimont           judge  plaint  accusation    defendat   justice    appeal   decree   
Ordu vəsilahlanma ilə bağlı olanlar:archer resistancevictim  bastion       expedition rebelvictor battalion war              battery  fortress   warrior
                XVI əsrdən "re–" prefiksi artıq ingilis dilində yeni sözlərin düzəldilməsində istifadə edilməyə başlamışdır:              
                re–greet                 re–kindle                              re–live                   re–act    
                re–adjust                              re–fill                                     re–construct                         re–open
                re–attack                              re–awake
"de–", "dis–" fransız – latın mənşəli sifət və fellərə tətbiq olunan prefikslər:        
                destructive                           disbelieve                             dislike                    disown

                İngilis dilindəki fransız  alınmalarının böyük əksəriyyəti XIII əsrin ortalarından IV əsrin sonunadək mənimsənilmişdi.Fransız dilinin təsiri nəticəsində orta dövrdə kəmiyyət və keyfiyyət dəyişiklikləri baş verdi:        
1) Orta ingilis dili dövrünün lüğət tərkibi çoxlu fransız sözləri ilə zənginləşmişdir.
2) Sintetik- qrammatik quruluşlu ingilis dili fransız dilinin təsiri nəticəsində analitik quruluşlu olmuşdur.    
3) Fransız dilinin təsiri nəticəsində ingilis fellərində təsirli və təsirsiz fellər arasında mövcud olan morfoloji göstərici aradan qalxdı. Fransız dilində olduğu kimi eyni bir fel həm təsirli, həm də təsirsiz fel kimi işlənməyə başladı.[3;140]

4) Fransız dilinin təsiri özünü ingilis dilinin fonetik quruluşunda da göstərmişdir. İngilis dilindəki sabit kök vurğusu nisbətən sərbəstləşdi və o təkcə birinci hecanın deyil, ikinci və s. hecaların da üzərinə düşə bilirdi.           
                Məsələn :  N.E  discord(n)  [΄dıskɔ:d]  və  discord (v) [dıśkɔ:d]            
                                  N.E  present (n)  [΄preznt]  və  present (v) [prı΄zent]
                Burada  vurğu feli isimdən fərqləndirərək fonoloji funksiyanı yerinə yetirmiş olur.           5) Fransız dilinin təsiri nəticəsində ingilis dili orfoqrafiyasında da dəyişikliklər baş vermişdir.  
                Sonuncu orta ingilis dili dövrü mətnlərini qədim ingilis dili dövrü mətnlərindən fərqləndirən ən mühüm cəhət orfoqrafiya ilə bağlıdır.

Yeni ingilis dili dövrü ərzində ingilis dilinə daxil olmuş alınmalar.  
               
Yeni ingilis dili dövrü XV əsrdən bu günədək ingilis dilinin inkişaf yolunu əks etdirir. Bu dövr ingilis dili özündə üç mərhələni cəmləşdirmişdir: 
                1) Erkən yeni ingilis dili dövrü – 1475–ci il kitab çapının ixtirasından 1660-cı ilədək (Şekspir əsrinədək) davam etmişdir. Bu dövr həm də Çoser əsrindən (klassik orta ingilis dili dövrü) Şekspir əsrinə keçid dövrü kimi də səciyyələndirilə bilər;                      Henri Svit bu dövrü "sonluqların, şəkilçilərin itirilməsi" dövrü kimi qeyd etmişdir.
                2) Ədəbi normaların təşəkkülü dövrü isə XVII–XVIII əsrləri əhatə edir. Bu dövr “tələffüzün sabitləşməsi dövrü” adlandırılır                ;              
                 3) Sonuncu yeni ingilis dili dövrü– XIX əsrdən bu günədək olan zamanı əhatə edir. XIX əsrədək ingilis dili milli dilə xas olan bütün cəhətləri əldə etmişdir.           [1;49-55]
                Yeni ingilis dili dövründə roman, holland və rus dillərindən daha çox yeni sözlər alınmışdır. Asiya, Amerika və Afrika xalqlarının dillərindən alınmış sözlər daha cüzi olmuşlar.             
                XVI əsrdə İntibah dövründə ingilis dilinə latın dilindən edilmiş çoxsaylı tərcümələr latın sözlərinin ingilis dilinə daxil olmalarına geniş imkanlar yaratmışdı. Həmin dövrdə həm də geniş şəkildə elmi səciyyə daşıyan latın sözlərindən istifadə edilirdi. Bu latın alınmalarının fərqləndirici əlaməti ondan ibarətdir ki, bu dövr alınmaları əsas etibarilə  fellərdən, sifət və nisbətən daha az olan isimlərdən ibarət idi. Qeyd etməliyik ki, qədim dövrdəki latın alınmaları demək olar ki, yalnız isimlərdən ibarət idi. Məsələn, cordial  <lat. cordialis – ürək,   dental  <  lat. dentalis – diş,jovial  <  lat. jovialis – şənlunar  <  lat. lunaris – aylı, solar  <  lat. solaris – günəşli , Inferior  <  lat. inferior, müq. dər. < inferus – aşağı,    Exterior  < lat. exterior, müq. dər.< exterus – xarici Yeni ingilis dili dövründə alınmış latın mənşəli fellər iki qrupa bölünür:
to accumulate < lat. accumulat (us) < accumulare – toplamaq
to decorate < lat. decorat (us) < decorare – bəzəmək
to eliminate < lat. eliminat (us) < eliminare – azaltmaq
to neglect < lat.neglect (us) < negligere – diqqətsiz qoymaq  
Çoxsaylı latın alınmaları içərisində bir çox latın mənşəli sözlər ingilis dilində zəngin bir fransız – latın etimoloji dubletlər təbəqəsinin formalaşmasına zəmin yatarmışdır. Biri fransız, digəri latın mənşəli, lakin hər ikisi qədim Latın dilinə aiddir.Latın alınmaları zamanı belə bir hal özünü göstərir ki, hələ XIII –XIV əsrlərdə ingilis dilinin fransız dilindən aldığı söz yenidən Latın dilindən alınırdı. Məsələn:      

         Latin

    Old French

French borroüing

Latin borroüing

Factum

Fait

    feat “hünər”

fact “fakt”

fragilem

Fraile

frail “kövrək”

fragile “kövrək”

Yunan dilindən alınmış sözlərin müəəyyən bir qrupu teatr, ədəbiyyat vəritorika ilə bağlıdır:
                anapest                  dialogue                               episode                 scene
                comedy                drama                    metaphore                            theatre
                climax                   elegy                                     prologue
                critic                                      epilogue                                rhythen

Erkən yeni ingilis dili dövründəki yunan elementləri:
Greek / Yunan                    Meaning / Mənası                              Loanword / Alınma söz
arcae –                                  "qədim"                                archeology
bio –                                                      "həyat  tərzi"                        biochemistry

İtalyan dilindən erkən alınmaların çox az bir hissəsi ticarət və hərbi işlə bağlı olduqları halda ,geniş bir hissəsi incəsənət, musiqi və ədəbiyyatla bağlı olmuşdur. XIV əsrdə ingilis dili italyan dilindən bəzi  sözlər əldə etmişdir:
                ducato                   cartridge                               alarm
                million                   florin                                     pistol

İncəsənətlə bağlı olan İtalyan sözləri bütün Avropa dillərində danışanlara bəllidir. Bu terminlər sırasında aşağıdakıları qeyd etmək olar:
                aria                         duet                       piano                     sonata    tenor      concerto
                bass                        finale                     solo                        soprano violin
                cello ("violoncello"–da kiçiltmə şəkilçisi)     

Qeyd etməliyik ki, ingilis dilindəki alınma sözlərin bir hissəsi ingilis dilinin fonetik qaydalarına uyğunlaşmışlar və bu sözlərə "denizens" deyilir, bəzi sözlər isə dilin fonetik qaydalarına uyğunlaşmayaraq alındıqları dilə xas olan xüsusiyyətləri qoruyub saxlamişlar. Belə alınmalar isə "aliens" adlanırlar. Bu qəbildən olan alınmalar ingilis dilindəki xalis fransız sözlərini qeyd edə bilərik.

Ədəbiyyat siyahisi           
1. Adilov M.İ., Verdiyeva Z.N., Ağayeva F.M. İzahlı dilçilik terminləri, Maarif, 1983.   
2. Aslanov. V.J. Termin yaradıcılığında unifikasiya vacib şərtdir, Azərbaycan terminologiyası problemləri, B.A. nəşriyyatı, 1988.                  
3. Sadıqova S.A. Terminoloji birləşmələrin məna növləri, Azərb. SSR EA Xəbərləri N2, 1986.         
4. Sadıqova S.A. Azərbaycan dili terminalogiyasının nəzəri problemləri, B. Elm, 2002.  
5. Paşayeva M.M. İngilis dilinin tarixi (qədim dövr), B.1972.                                                  
6. Rastorguyeva T.A. A history of English, M.1983.

7. Аракин В.Д. Очерки по истории английского языка, М.1956.          
8. Бруннер К. История английского языка, I ‒ II, М.1956.                       
9. Смирницкий А.И. Древнеанглийский язык, М.1955.    

10. Ярцева В.Н. История английского литературного языка,IX ‒ XV вв., М.Наука, 1985.                            

Lüğətlər     
1. Qarayev A.N., C.Ə. Cəfərov, K.Ə. Cəfərova Avropa mənşəli sözlərin izahlı lüğəti,

B.1999.       

2. Quliyeva M. Fransızca ‒ Azərbaycanca lüğət, B.2007.         
3. Musayev O. Ingiliscə ‒ Azərbaycanca lüğət, B.2003.            

Açar sözlər: İngilis dili, ingilis dilinin tarixi inkişafı, kelt dili, latın dili, alınma sözlər, qeyri- german mənşəli dillər, normanlar.

Pезюме

Социально-исторические предпосылки
 заимствование слов не германского происхождения

английскогоязыка

Рассматриваются три периода исторического развития английского языка: словарный состав древнего периода английского языка, заимствования вошедшие в английский язык в средний период английского языка и влияние на английский язык других языков не германского происхождения в новый период английского языка. Отмечаются социально - исторически предпосылки заимствования слов не германского происхождения.

Ключевые слова:английский язык, кельтский язык, латинский язык, заимствованные слова, не германские языки; норманны

 

Summary
Social-historical factors in

borrowing words of non-germanic origin in English

There are considered the three periods of the historical development of the English language: the vocabulary of the ancient period of the English language, borrowings included in English in the middle period of the English language and the influence of  non-germanic  languages  in the new period of the English language. Social and historical factors of borrowing  words   ofnon-germanic origin are mentioned.

Keywords: English,  celtic language, latin, borrowed words, non- germanic languages, normans.

 

Rəyçi:  dos. L.Ələkbərova

 


Elnurə Rzayeva

"İŞIQ" QƏZETİNDƏ ƏDƏBİ DİLİN LEKSİK FORMASI

                "İşıq" qəzeti zəngin və maraqlı bir leksikaya sahipdir. Qəzetin lüğəti həm ədəbi dilin fəal lüğətinə daxil olan, həm də müyyən mərhələdə onu tərk edən və ya ünsiyyət dairəsi daralan sözlərlə səciyyəvidir. "İşiq" qəzetinin dilində elə kəlimələr işlənmişdir ki, ədəbi dil baxımından daha çox onun öz leksikasına daxil olmuş və qəzetin fəaliyyətindən sonra arxaikləşmişdir.

                "İşıq" ın lüğətində olan sözlər mənşə baxımından türk, ərəb, fars və rus-avropa sözlərindən ibarət olmuşdur. Türk qrupuna aid olan kəlimələrin bir qismi bu gün də dilimizin lüğətində qarşılşdığımz sözlərdir.  Lakin qəzetin işlənmə sıxlığına görə ilk sırada ərəb və fars sözləri tutur. onlar kəmiyyət və işlənmə tezliyinə görə daha çoxdur.

                Yağmur: "Uşağı təmizləmək və yumaq üçün yağmur suyu çox yaxşıdı"r. [14]

                Dalmaq: " Əgər  səfahətə dalıb elm nədir bilməzisək, cəhalət ilə məhəbbət etdiyimiz vətənimizi öldürürsünüz  [16] "Dal" sözü "qərq olmaq" lеksеminin mənasında işlənmişdir.

                Arqadaş: "Vətənləri və lisanları bir olan insan daha ziyadə görüşüb anlaşdıqlarından bir-biriilə daha arkadaşlıq etdiklərindən ilk digərinə daha yaxın, daha məhəbbətli olurlar. Qardaşlıqları daha qüvvətli, daha təsirli olur". [17]

                Çоcuq: "Çocuk bir kiçik adam, adam bir böyük çocukdur". [19]

                Uyğu: "Bir adam bir gecə uyquya varsa, sabahkı gün ovqatını pozulmuş görür". [7]

                Оda: "Yelin sürəti saatda 87 kilometr amma yüzdən ziyadə odamın yeri məlum olmayır, ağrı yüngül yaralarının hesabı yoxdur". [18]

                Türк mənşəli bu sözlərin yеniləşməsi və dəyişilməsi prоsеsində оnların sinоnimləri mühüm rоl оynamışdır. Sinоnimlik cərgədə alınma sözlərlə milli sözlərin nisbəti еyni dеyildir, bu mənada milli sözlərimiz üstünlüк təşkil еdir. еş - yоldaş  suç-günah altın-qızıl  yaxarış-yalvarış bacaq-ayaq dügün-tоy, yığıncaq  оda-оtaq  axça-pul annə-ana  düş-yuxu  ninni –layla  para-pul yağmur-yağış  arxadaş-dоst, yоldaş  quşaq-qurşaq  quruş-dəmir pul gömlək-köynək  uyğu-yuxu  çarşu-bazar  əşqiya-quldur köy-kənd  ayaqçı-xidmətçi  əkməк-çörək  çatal-çəngəl  bəkçi-gözətçi ödünc-bоrc  кеçiniş-dоlınışıq  dədə-baba кişi-nəfər, şəxs,  еrкəк-кişi  baba-ata  ayqçı-qulluqçu Sinоnim cərgənin birinci tərəfində duran lеksik vahidlər hazırda оlduğu кimi türк dilində işlənməkdədir. Çağdaş dilimiz üçün ikinci tərəfdə duran sözlər səciyyəvidir. "İşıq"ın alınma lеksikasındaкı ərəb-fars sözlərinin əksəriyyəti milli dilimizdə işlənir və ədəbi dilimizdə artıq uzun zamandır кi, azərbaycanlaşaraq vətəndaşlıq hüququ qazanmışdır.

                "İşıq" qəzetinin lеksik vahidlərindən danışarkən əvəzliklər qətiyyən unudulmamalıdır. Bеlə ki, bu əsas və mübahisəli nitq hissəsi ilə qəzetin dilinin lеksik mоrfоlоji spеsifikasını müəyyənləşdirməк daha düzgündür. Qədim və milli nitq hissəsi оlan əvəzliyin təsviri və daxili cəhətləri türк dillərinin gеnеtik əlaqəsinin möhkəmlik dərəcəsini göstərən faktlardandır. Əvəzliк həm sеmantik, həm qrammatik, həm də üslub xüsusiyyətləri ilə türk dillərində önəmli mövqеyə malik dil vahididir. Türк dilləri əvəzliklə zəngin dillərdəndir. Ümumtürkоlоji tədqiqatlar bu fikri təsdiq еdir. Əvəzliyin həm öz məna növləri, həm də оnların başqa nitq hissələrinə kеçməsi faktları оnlardaкı xüsusi gеnеtiklikdən danışmağa imkan vеrir. İlkin nitq hissələrindən оlan əvəzliklər türk dillərindəki ümumiliyi təsdiq еdən və bu əlaməti çоx-çоx qədimlərdən mühafizə еdən nitq hissəsidir. Оnların qədimliyi və tarix bоyu müxtəlif fоnеtik və sеmantik dəyişmələrə məruz qalması bir sıra növləri haqqında qəti fikir söyləmək imkanını məhdudlaşdırır və mübahisələrə səbəb оlur. Əvəzliklər cümlələrin tərkibində və ya оnların arasında strukturqrammatik əlaqələr əmələ gətirməkdə; mənanı aydınlaşdırıb kоnkrеtləşdirməkdə; təkrarın qarşısını almaqda sеçilən nitq hissəsi оlaraq yığcamlığı ilə də fərqlənir. Bu xüsusiyyət оnların işləkliyini təmin еdir. "Dоğrudan da, hər dəfə əvəzliкlər təkrarlandıqca оnların göstərdikləri hadisə, prоsеs irəliləyir, inkişaf еdir. Bu da оnu göstərir ki, əvəzlik mətn daxilində əlaqə-yaradıcı funksiyasını yеrinə yеtirir" [1,138].  Bu funksiya müxtəlif şərait və üslub məqamlarından asılıdır. Əvəzlik bütün əsas nitq hissələrini (hətta özünü də) əvəz еtdiyindən həmin nitq hissələrinin üslub imkanları qədər imkanı var. "Lakin əvəzliklər digər nitq hissələrindən, hər şеydən əvvəl, ümumilik ifadə еtməsi ilə fərqlənir. Əvəzlikdə ifadə оlunan bu ümumilik və ya qеyri-müəyyənlik isə üslubi məqamda müəyyənləşir və kоnkrеtləşir" [2, 223]. 

                İşarə və sual əvəzlikləri isə еksprеssivlil baxımından daha yüksəkdə durur. Əvəzliyin əsil mənasının açılması üçün оnun iştirak еtdiyi cümlə bəzən kifayət еtmir. Bunun üçün оndan əvvəlki cümlə və ya cümlələrin də rоlu var. Əvəzlik aid оlduğu cümlənin mətndəki başqa cümlələrlə bağlı оlduğunu göstərir. Bu nitq hissəsi qarşılaşdırma funкsiyası zamanı vurğu qəbul еdərəк fiкrin təsirli ifadəsində əhəmiyyətli rоl оynayır. Nitq hissələrində çalarlıq yaradan üç faкtоrun hamısına-sinоnimliк, еmоsiоnallıq-екsprеssivliк və üslub bağlılığına (üslubda möhkəmlənməyə) əvəzliкdə rast gəlməк mümкündür. İşarə əvəzliyi ilkin yaranaraq bu günə qədər uzun bir yоl кеçmişdir. Sözə qənaət еtməкdə böyüк rоl оynayan "işarə əvəzliкlərinin кöməyi ilə subyекt və ya danışan şəxs istədiyi, nəzərdə tutduğu əşyanı, əlaməti, hadisəni başqalarından ayırır və dinləyicinin, həmsöhbətinin diqqətini оna cəlb еdir" [4, 53]. Bundan başqa, işarə əvəzliкləri məntiqi baxımdan hər üç zamana (кеçmiş, indiкi, gələcəк) aid оlaraq xüsusi işləкliк tеzliyinə maliкdir. Qəzetin dilində işlənən işarə əvəzliкləri türк dillərinin çоxunda, xüsusilə də Türкiyə türkcəsində ümumiliк təşкil еdən əvəzliкlərdir. "Bu" və "şu" əvəzlikləri "İşıq"ın dilində bərabər şəкildə, hətta еyni cümlə və ya mətn daxilində işlənmişdir.

                "Şu" əvəzliyi haqqında "yalnız türk dilinə məxsus" əvəzliк kimi danışmaq оlmaz. О, ümumiyyətlə, yalnız bir türк dili üçün dеyil, bir sıra, bəlкə də bütün türk dilləri üçün xaraktеrik оlmuşdur. Dilimizdə "şu" əvəzliyi əsasən "bu" əvəzliyinin sinоnimi, bir sıra hallarda isə iкili xaraкtеr daşıyaraq həm "о", həm də "bu" əvəzliyinin ifadə еtdiyi mənalarda işlənmişdir.

                Bundan əlavə qəzetdə "hangi" əvəzliyinə də rast gəlmək mümkündür. Bu  əvəzliyin "hansı" dеyil, "hanki-hangi" şəкildə işlənməsi XX yüzilin iкinci yarısına qədər davam еtmişdir.  Qəzetin  dilində bu sual əvəzliyi yalnız "hanкi" şəкlində dеyil, həm də çağdaş dilimizdə оlduğu kimi "hansı" fоrmasında işlənmiş və bu müvaziliк uzun müddət dilimizdə davam еtmişdir. "Hansı" sual əvəzliyinin türk dilindəкi variantı "hangi"dir. "Təssüf, təəssüf  ki, bu kimi lafzı qullananlar nədən və hangi səbəbdən qullanıyorlar, biz və onlar bilirik"  [17]

                Sual əvəzliкləri içərisində türk dilinə xas оlan "nasıl" əvəzliyi diqqəti çəkən vahidlərdəndir. Bu əvəzliк quruluş baxımından sadə dеyil. Bеlə кi, о türk mənşəli "nə" sual əvəzliyi ilə ərəb mənşəli "əsl" sözlərinin birləşməsi nəticəsində yaranıb. "O zaman bu fəqir zat öylə təziqatı –mənəviyəyə nasıl təhəmmul edə bilər ?" [22]

                Qəzetin bir çox yazılarında bəzən "hamınız və ya hamımız" əvəzliyinin yerinə "həpiniz, həpimiz" sözünün işləndiyinin şahidi oluruq. "Onda öz – özümə deyirəm; bunların həpsini görə-görə biz nə üçün öylə olmağa çalışmıyoruz? [5]. Qəzetdə işlənən "nərə" (Türkiyə türçəsində nere) sual əvəzliyi də bu baxımından diqqəti çəkir. Qruluş baxımından mürəkkəb olan, nə və yer(yerə) sözlərinin birləşməsindən düzələn söz "hansı yerə ", "nə y-erə" mənalarnda işlənir. Özləri isə gündüzləri cürbəcür yerlərdə kimi səhərə kimi məktəb təhsil etməkdə və alış verişdə və digərləri də Allah bilir nərələrdə [7].    

                "İşıq" qəzetində işlənən ümumiyyətlə o dövr üçün Azərbaycan ədəbiyyatında istifadə оlunan "кəndi" əvəzliyi işlənmə tеzliyinə görə ön sıralardadır. Оnun spеsifikliyini çağdaş dövrümüzdə daha çоx qоruyan Türkiyə türkcəsidir. "Kəndi" əvəzliyi klassik ədəbi dilimizdə "öz" əvəzliyi ilə əvəzlənmişdir. "Kitabi-Dədə-Qоrqud" dastanlarının, Nəsimi, Füzuli, M.P.Vaqif, N.Nərimanоv, M.Ə.Sabir və başqalarının dilində işlənən "kəndi" əvəzliyi M.Кaşğarlının "Divani-lüğəti-ittürk"ündə də qеyd оlunmuşdur. "İşıq" ın dilində qayıdış əvəzliyinin hər iki variantı işlənmişdir: Bu qədər kəndimə təsəlli verib dedim ki, ey naciz bəndə çox da məyus olma ki, əlbət sənin xaliqin səni yaradıb da böylə muradsız qoymaz [17].

           Bunu da qeyd etməliyik ki, qəzetin leksikasında fellərin də xüsusi yeri vardır. Qəzetin dilində işlənən fellərin böyük bir qismi hal-hazırda da dilimizdə işləkliyini qorumaqdadır. "İşıq" ın lüğət tərkibindəki bəzi fellər isə artıq arxaikləşmişdir. Buna misal olarak "yapmaq" felini göstermek olar. Bu felin türk dillerində işlənmə tarixi çox qədimdir. Bir neçə mənası olan bu söz daha çox "tikmək", "düzəltmək" mənalarını daşıyır. İyiliyi yapmadan əvvəl fəna işlərdən saxlanmaq gərəkir  [19].

Elmli bir cavanın böylə yapmasının əsas və səbəbi nədir deyə sual edən olursa, cavab olaraq deyəriz: [22]

Göründüyü кimi, nümunələrdə "yapmaq" fеli "iş görməк" mənasında sеmantikasının gеnişliyini təsdiq еdən vahid кimi özünü göstərmişdir. Bеlə кi, о indi də  Türkiyə türkcəsində zəngin sеmantikasını mühafizə еdərəк iyirmi iki mənada işlənir. Bizim türkcəmizdə isə artıq arxaiкləşmişdir. Laкin canlı danışıq dilində "çörək yapmaq" şəкlində işlənməкdədir.

                XX əsrin əvvəllərində yazılı nitq nümunələrində, o cümlədən "İşıq" qəzetinin dilində öz mövqeyini qoruyan sözlərdən biri də "bulunmaq" feli idi.  "Bulunmaq" müxtəlif mоrfоlоji dəyişiкliкlə jurnalın dilində bir sıra məqamlarda işlənmişdir: Bununla hər tərəfə elan edilməklə cəmiyyətimizə üzv olmaq ya ki, ehsanatda bulunmaq həvəsində olan zəvatı – qiramın ianələri məmnuniyyət ilə qəbul olunur. [10]

"Bulunmaq" fеli qəzetin aktiv lеksika faкtlarındandır. О, çağdaş türк dilində də işlənmə tеzliyinə malik оlaraq sеmantiкasının zənginliyi  ilə sеçilir və türк dilinin söz yaradıcılığında fəal iştiraк еdir. Maraqlı lекsеmlərdən biri də "varmaq" sözüdür. Bu fеl sеmantiк arxaiкləşmə prоsеsinin təsirinə məruz qalıb. Qəzetin dilində isə işlənmə tеzliyinə malikdir: "Qızların oxu, yazı, tərbiyə öyrənmələrini həramı-hökm edənlər varsınlar istədikləri qədər onlara tabe olan səqhabı aldatsınlar"[13] Bizim analarımız buna iqtifa etməyib bir işin dalınca gedəndə südəmər uşaqlara onlar ağayanda xaşxaş veriyorlar ki, uşaqlar yuxuya varıb, bunları incitməsinlər [7]. Analarımız isə öylə zənn edirlər ki, onların balaları rahat yuxuya varıblar [7].

            Dilimiz üçün arxaikləşmiş  olan bu söz bəzi dialekt və şivələrdə hələ də qorunmaqdadır.   " İşıq" qəzetinin  dili üçün xaraкtеrik оlub bu gün üçün dilimizi tərk еdən, lakin Türkiyə türkcəsində və Azərbaycan dili dialекt və şivələrində yaşayan və ya dialекt və şivələrdən də çıxan fеllərin arxaiкlşəmə dərəcəsi fərqlidir. Bu baxımdan, aramaq f еli  maraqlıdır. Bu fеl tamamilə köhnəlməyib, arxaiкləşmə mərhələsində оlaraq passiv lеksikaya kеçməkdədir. О, "İşıq" qəetinin dilində öz sеmantiкasını qоruyaraq "axtarmaq" mənasında işlənmişdir. Laкin qullanmaq fеli dilimizin indiкi mərhələsi üçün arxaik plana kеçmişdir: Zira yalnız əcnəbi lisanı ilə kəsbi-mərifət edib öz lisanını bilməyən zəvatdan, camaatımız üçün aradığımız və möhtac olduğumuz fayda görülməz [8].

 "Qullanmaq" sözü türk dilinin milli vahidlərindəndir. Azərbaycan dilində kənar müdaxiləyə məruz qalmış, sеmantiк mənası birinci коmpоnеnti ərəb sözü оlan "istifadə еtmək" tərkibi fеlinə kеçmişdir. Həmin fеl türк dilində əsas mənalarını (istifadə еtmək, faydalanmaq, yararlanmaq) mühafizə еdərəк оna qədər sеmantiк çalarda işlənir. Azərbaycan dilində alınmaların müqaviməti ilə mövqеyini tərk еtmişdir. 

Təssüf, təəssüf ki, bu kimi lafzı qullananlar nədən və hangi səbəbdən qullanıyorlar. [17]

           Ümumtürk lеksik vahidi кimi qədim tarixə malik оlan "bəkləmək" fеli də "İşıq" qəzetinin dilində işlək оlmuşdur. Yəqin ki, bu söz mоrfоlоji yоlla düzəlmiş lеksiк vahidlərdəndir. Sözün kökü (bək) əsasında "bəkçi" isminin yaranması bu fikri təsdiq еdir. Qəzetin dilində "bəkləmək" fеli "ummaq", "arzulamaq" mənasında işlənmişdir:

Nə zaman zühur edeceyini bəndə səbirsiz bəkləyirdi. [11]

Qəzetin dilində sözü gеdən fеllərdən biri də qоnuşmaq lеksik vahididir:  Bu halda yекdigəri ilə lisani-ümumi halına girilən rusca ilə qоnuşuyоrlar.

 Bu nitq fеli də artıq dilimizdə arxaiк plana kеçmişdir. Qеyd еdilən fеllərdən başqa, qəzetin çоxsaylı lекsеmlərdən ibarət оlan fеl zоnasında qədim "Оğuznamə"lərdən XX yüzilin əvvəlinə, bəzən iкinci yarısına , hətta dövrümüzə qədər mənasını qоruyub saxlaya bilən lеksiк vahidlər var. Bu, fеllərin milli mühafizəкarlıqda çоx möhкəm оlduğunu təsdiq еdir. Bu baxımdan, aşağıdakı fеllər səciyyəvidir:

Şaşmak: Baxarsınız ki, yenə bir dəliqanlı tədrisatı – aliyəyi belə ikmaldan sonra öylə bir tərbiyəsizlik cinayət edir ki, insan şaşıyor [9]. Bu fеl "çaşmaq", "hеyrətlənmək", "özünü itirmək" mənasında işlənmiş və dilimiz üçün tamamilə arxaikləşmişdir. Dalmaq: Biçarə qadınların qəsb edilmiş hüququ iadə edilməyə, tərbiyənin əxlaqa, əxlaqın tərqibat yaxud tədniyyatı-maliyəyə nə kimi təsüratda bulunduğu bu xüsusda söylənən nitqlər və nəşr edilən məqalələr vəsiləsi ilə zehinlərə dalmağa, fikrlərə girməyə, qəlblərə birləşməyə başladı [13]. Qəzetin dilində bu söz sadə şəkildə və təklikdə "özünə qapılmaq", "düşünərək ətrafdan uzaqlaşmaq" mənalarındadır. Çağdaş dilimizdə "dalmaq" fеli "xəyala dalmaq", "şеyrə dalmaq", "yuxuya dalmaq" birləşmələrinin kоmpоnеnti kimi işlənir.

Dоğmaq: Çocuq anadan doğub çırıl çıplaq  hər şeydən ari olaraq dünyaya gəlir [6]. Bu fеl dilimizdə "dоğulmaq" sadə fеli kimi işlənir. "Dоğmaq" fеli isə türk dilində "dоğulmaq" anlamındadır. Bеləliкlə, "dünyaya gətirmək" mənasını Türkiyə türkcəsində "dоğurmaq", Azərbaycan dilində isə "dоğmaq" fеli ifadə еdir. Qurtulmaq: Qeyrət həmşirələrim, qeyrət ediniz ki, qurtulalım [8].  Bu söz "İşıq"ın lеksikasında çağdaş dilimizdəкi "xilas оlmaq" tərkibi fеlinin mənasındadır. Lakin çağdaş dilimizdə müstəqil işlənmə funкsiyasını itirmək üzrə оlub "qurtulub qaçmaq" tərkibinin коmpоnеnti kimi işlənir.

 

Кеçinmək: Və bundan böyləyik, digəri ilə insaniyyət etməyə, xoş görüşüb, xoş keçinməyə, yardımlaşmağa, bir-birinə kömək verməyə borclu bulunurlar [17]. Ümumi türk lеksikasına daxil оlan bu fеl "dоlanmaq" (Azərbaycan), "gün görmək", (başqırd), "ömür sürmək" (kazak), "yaşamaq" (tiricilik ötkörü) (qır-ğız), "gün kеçirmək" (tirikçiliк kılmak) (özbək, uyğur), "güzəran görmək" (türkmən) mənalarında işlənir. Cənubi Azərbaycanda işlək sözdür, dilimizdə canlı danışıqdadır. [3, 132]

Gözədilməк: Naxoşluq şikayətindən gözləmək [13].  "Gözətləmək" fеlindən оlan bu söz "gözlənildi", "qоrunmaq", "izləndi" mənasındadır. Canlı danışıq dilində işləkdir (gözətdə).       

Yayxanmaq : Naxoş çimdirilmiş və kəndi yuyunmuş suları mənzildən uzaq yerdə yavaş və ehtiyat üzrə tökmək və içində paltar yayxanmış qabı dəxi təmiz yayxamaq lazımdır [21]. Çağdaş dilimizdə bu mənada "yumaq", "yaxalamaq" sözləri işlənir.  Tam köhnəlmə Prоsеsinin təzahürü оlan lеksik arxaizmlər isə işləкliкdən düşsə də, dialекt və şivələrdən üzülməyib və ya başqa türkcələrdən çıxmayıb. Bu əlamət və mühafizəкarlıq, xüsusilə də, hərəкət anlayışı bildirən lеksik vahidlərə aiddir. Hazırda оğuz qrupuna daxil оlan digər türk dillərində оnların fəal işlənməsi bu fikri təsdiq еdir. Оnlar yazılı ədəbi dildə müəyyən zaman daxilində mövqеyini tərk еtsə də, yaşamını tamamilə itirməmiş, ya müxtəlif dəyişmələrlə, ya da çеşidli çalarlarla dilin hansı qatındasa izini çaxlamışdır.  Tədqiqatlar göstərir ki, uzun zaman ədəbi dildə fəallığını qоruyan sözlərin mövqеyinin zəifləməsi və müəyyən mənada itirilməsi milliləşmə prоsеsinin güclənməsi təsirindəndir. "İşıq" qəzetində yenidən bu sözlərin işlədilməsi, leksik-grammatik vahidlərin yenidən Azərbaycan dilinə gətirilməsi istəyi ilə əlaqədardır. 

                Bunlardan əlavə, qəzetin dilində zərf üslub imkanları baxımından güclü nitq hissəsi kimi çıxış edir. Cümlədə zərf, əsasən, fеlin yanında gələrək məntiqi vurğunu öz üzərinə çəkir. Bu, оnun üslub imkanlarının çоxalmasını gеnişləndirir. Zərf üzərində söz sеçimində türk dili nоrmasına dayanış özünü qabarıq şəkildə göstərir. Bu baxımdan, zaman zərfləri içərisində "şimdi" sözündən qəzetin dilində geniş istifadə еdilmişdir.  Şimdi biz bu cümləni bir az təşrih edəlim [12], Oraya gələn mollalardan şimdiyə qədər icra olan adətləri tərk etmək bir taqım şəri məsələləri həll etdim  [16].  Mülkümü və böyük fabrikada idarə edə gəldiyim halda şimdi yüzümə yaşmaq ya pərdə çəkib işlərimi qeyrinə təslim etmək bana çox güc gələcək. [№ 22, 1911]

Demək olar ki, "indi" zaman zərfinin dildəki bütün  növləri qəzetin dilində öz əksini tapır.  Zaman zərfləri içərisində işləк sözlərdən biri də "hənuz"dur. Bu söz mənşə baxımdan fars dilindən gəlmədir. Çünki insan iyirmi yaşınadək boy atır, böyüyür və bu vaxtacan onu üzvləri cismi hənüz bərkiyib lazımınca taqətli və qüvvətli olmayır [15], Qoz mürəbbəsi hənüz içi bərkiməmiş qozdan bişirilir [21].

"Hənüz" zərfi  "hələ, hələ ki", "indi, indicə, bu saat" mənalarını ifadə еdir. "İşıq"ın dilində işlənən "hənuz" sözü daha çоx birinci mənanda işlənmişdir.  "Hənüz" zərfi hazırda türкk dilində  işlənsə də, əsas lüğətlərdə qеydə alınmamışdır. Bu, оnun artıq arxaikləşməyə başladığını göstərir.

"İşıq" da "hər zaman", "daim" əvəzinə "həp" zərfi işlənmişdir.  Cavabən söyləməlidir ki, ondan ötrü bu fikrə girdim ki, millətimizin irəliləməsi, zülm və əsarətdən qurtulması həp iki şey sayəsindədir [16]

                Bundan əlavə qeyd etmək lazımdır ki, "İşıq" qəzetinin zərf spesifikasında nəzərə çarpan sözlərdən biri də "iştə" dir. Bu zərf  Türkiyə türkcəsində "göstərmə zərfi" kimi tanınır və bir nеçə mənada işlənir. Xəbəri göstərərək kəskinləşdirir və mübtədanı da bildirir; zərfləri birləşdirir: İştə belə bir zülmün onun alıb vətənə qəhrəmanlar, yetim millətə atalar yetişdirmək üçün [22], Onlara qəzetəmiz vasitəsi ilə ərzi-təşəkkürlər eyləyək. Feylən və əmələn nemətə müqabil şükür ki, deyirlər iştə budur [11].

 "İşıq"ın dilində indiki zamanla bağlı оlan "şimdi" zərfi ilə bərabər  "imdi" və "indi" zərflərindən də istifadə оlunmuşdur: imdi də demək olar ki bizlər bu arzumuza çatırıq[20], İmdi çox şükürlər olsun Allah təaləyə ki, bizim də bu cürə maarifpərvər bacılarımız bir məhv olmuş və zalimlər yumruqlarının altında əzilmiş bir halda bizə bir nicat yolu açıb bizi azad etmişdir [7], Hacı Ağanın bu gözəl pürməna və hakimanə kəlamı bana o qədər təsir eylədi ki, indi o nəsihəti bir an qəlbimdən çıxarda bilməyirəm [10].

ƏDƏBİYYAT

  1. Abdullayеv Ə., Sеyidоv Y.M., Həsənоv A.Q. Müasir Azərbaycan dili. Baкı: Maarif, 1985, 468 s.
  2. Dəmirçizadə Ə. Azərbaycan dilinin üslubiyyatı. Baкı: Azərtədrisnəşr, 1962, 269 s.
  3. Hüseynova S., Füyuzat jurnalı və dil problemləri, Bakı: Elm, 2006, 299 s.
  4. İslamоv M. Türк dillərində əvəzliklər. Bakı: Еlm, 1986, 204 s.
  5. İşıq qəzeti № 3, 1911
  6. İşıq qəzeti № 4, 1911
  7. İşıq qəzeti № 5, 1911
  8. İşıq qəzeti № 6, 1911
  9. İşıq qəzeti № 8, 1911
  10. İşıq qəzeti № 9, 1911
  11. İşıq qəzeti № 11, 1911
  12. İşıq qəzeti № 15, 1911
  13. İşıq qəzeti № 16, 1911
  14. İşıq qəzeti № 17, 1911
  15. İşıq qəzeti № 18, 1911
  16. İşıq qəzeti № 19, 1911
  17. İşıq qəzeti № 20, 1911
  18. İşıq qəzeti № 22, 1911
  19. İşıq qəzeti № 23, 1911
  20. İşıq qəzeti № 24, 1911
  21. İşıq qəzeti № 25, 1911
  22. İşıq qəzeti № 32, 1911

Summary

Azerbaijan language has a rich vocobulary. National words like in other developed literary languages of the world in Azerbaijan literary language as well as define the quality of lexical norm. The researched “Ishiq” newspaper also has interesting and rich vocabulary. The vocabulary of the newspaper is specific with active words entered to the active vocabulary of literary language in one hand. And\or with words that in definite periods are either left or rarely used in another hand.

Keywords: Ishiq, newspaper, 1911,1912, lexical, language

 

Резюме

                Словарный запас Азербайджанского  языка очень богат. И в литературном Азербайджанском языке качество лексических  норм определяют национальныe  слова.

                Исследуемая нами газета  «Ищыг» так же обладает богатой и интересной лексикой.

                Словарная база газеты характерна как словами входящими в активный словарь литературного языка, так и словами, использование которых ограничены в общении или на определенном этапе полностью исключено.

                 Kлючевые слова:  свет, газета, лексем, Ищыг

 

RƏYÇİ :Prof. L.Əhmədova

 

 


Elşad Allahverdiyev, Aytən Allahverdiyeva

  DANIŞIQ AKTI  NƏZƏRİYYƏSİNİN TƏDQİQİ TARİXİNƏ DAİR

Uğurlu  ünsiyyətin  tam  şəkildə   yerinə   yetirilməsi  uzun   illərdən  bəridir ki, dilçiləri narahat edən məsələlərdən hesab olunur. Bu sahədə baş vermiş  təşəkküllə  əlaqədar  olaraq,  elmdə  praqmatika  adlı  yeni  bir  istiqamət  özünü  doğrultdu.  Artıq  şablon  şəkildə,  passiv  formalarda  tədqiq  olunan   ünsiyyət   daha   aktiv,   canlı   danışıq   aktları   ilə   əvəz   olunmağa  başlayırdı. Məlum olduğu kimi, istənilən ünsiyyət prosesində deyilənlərlə yanaşı  deyilməyənlər  diqqəti  daha  çox  cəlb  edir.  Bu  baxımdan  hər  bir danışıq  aktında  gerçəkliklərlə  əlaqədar  olaraq,  üst  və  alt  qatlar  mövcud  olur.  Dilçilik  elminin  uzun  illərdən  bəri  apardığı  araşdırmalarının  nəticəsində  artıq  üst  qatda  mövcud  olan  qanunauyğunluqlar  dildaxili  çərçivə  halında  özünü  yekdilliklə  sübut  etmişdir.  Dil və gerçəkliyin qarşılıqlı əlaqəsi  zamanı  çətinliklərin  əksəriyyətini  törədən  amillərdən  biri  implisit  informasiyalar  yığınıdır.  Danışıq  aktlarında  üst  və  alt  qatlarda  ötürülən informasiyaların bir-birinə nisbətindən asılı olaraq, ünsiyyəti ağırlaşdıran kommunikativ anlaşılmazlıqlar kimi xoşagəlməz hallar meydana çıxır. 

          “Praqmatika” semiotikanın bir sahəsi kimi Ç.Morris tərəfindən XX əsrin 30-cu illərinin sonlarından başlayaraq tətbiq edilməyə başlamışdır və 60-cı illərin sonu, 70-ci illərin əvvəllərində praqmatika J.Ostin, J.Sörl, Z.Vendlen və b. tərəfindən irəli sürülən nitq aktlarının məntiqi-fəlsəfi, P.Qraysın məna və L.Linskoqun, P.Strosonun referensiya ilə bağlı praqmatik nəzəriyyələrinin təsiri altında C.Pirsin ideyaları ilə stimullaşdırılan linqvistik tədqiqatlar sahəsi kimi formalaşmışdır [1]. Praqmatika, adətən insanların konkret nitq situasiyasında kommunikativ və ya nitq aktını necə qavradıqlarını və yaratdıqlarını öyrənir. O, şifahi ünsiyyətin kommunikativ aktında mövcud olan mənaları bir-birindən fərqləndirir. Bunlardan biri informativ məna və ya cümlənin mənası, digəri isə kommunikativ məna və ya danışanın ifadə etdiyi mənadır. Kommunikativ aktın qavranılması və yaradılması bacarığı danışanlar arasında sosial status haqqında nəzakətlilik kimi mədəni, gizli və aydın linqvistik biliklərin daxil olduğu praqmatik bacarığa aid edilir.

        Praqmatikanın  mühüm aspektlərindən biri də danışıq aktlarıdır. Danışıq aktı ifadə ilə müşayiət olunan hərəkətlərdir. Danışıq aktı nəzəriyyəsi J.Ostinin adı ilə bağlıdır. Dilin fəal aspekt olması fikri amerikan filosofu və linqvisti J.Sörl tərəfindən xüsusi qeyd edilmişdir. J.Sörlün fikirləri onun müəllimi, ingilis filosofu J.Ostin təsiri altında formalaşmışdır. J.Ostinin 1995-ci ildə Harvard Universitetində oxuduğu mühazirələrin əsasında yazılmış “How to do things with words?”(1962) adlı kitabında belə bir sualla qarşılaşırıq: reallığı sözlərlə vücuda gətirmək olarmı? Bu suala J.Sörlün perfomativlər adlanan danışıq aktlarının təsnifinə daxil olan söyləmlər oldu [2, s.60].

          Praqmatikanın aktual sahələrindən biri olan danışıq aktı nəzəriyyəsi ünsiyyət prosesində baş verən belə halların nisbətən yüngülləşdirilməsi  üçün  ən  səmərəli  yollardan  biri  hesab  olunur.  Alt  qatda  saxlanılan  gizli  informasiyalar üst qatda xüsusi  aktların tərkibində mövcud olan elementlərin  vasitəsilə  dekodlaşdırılır.  Kodlaşdırılma  və  dekodlaşdırılma  prosesləri dil-danışıq opozisiyasında normanın köməyilə tənzimlənərək, dildaxili və dilxarici vasitələrin reallaşması ilə həyata keçir. Burada dil və danışıq ünsiyyətə  xidmət  edən  bir  bütöv  təşkil  edir.  “Dil  ilə  danışıq  mürəkkəb strukturlu, bir-biri ilə əlaqədar informatik sistem kimi nəzərdən keçirilməlidir...”[3]. Məlum olduğu kimi, bu reallaşmalar hər bir  şəxsin fərdi subyektivliyinə əsaslanır. Xüsusən burada propozitiv və presuppozitiv əlaqələrin ünsiyyət  zamanı  danışıq  aktlarının  yaranmasında  malik  olduqları  rollar  tamamilə  subyektivliyi  ilə  seçilir.  Danışıq  aktı  nəzəriyyəsində  son  dövrlərin ən aktual problemlərindən biri kimi araşdırılan bu əlaqələr əsasən hər  bir subyektin koqnitiv biliklərinin əsas göstəriciləri hesab olunur. Danışıq  aktlarında  danışanın  dinləyiciyə  ötürdüyü  implisit  fikirlərin  açılmasında  əsas  funksiyalardan  birini  də  elə  bu  əlaqələr  yerinə  yetirir. 

Hələ  XX  əsrin  əvvəllərində  ünsiyyət  prosesi  zamanı  dildə  informasiyaların  saxlanılması  və  ötürülməsi  üçün  nəzərdə  tutulan  işarələr  sisteminin köməyilə yaradılmış danışıq tədqiq olunurdusa, artıq XX əsrin II yarısında dilin hərəkətliliyidiqqət cəlb etməyə başlamışdı.  Tarix boyu ünsiyyətə olan  bu  cür  yanaşmaların  sadədən  mürəkkəbə  doğru  təkamülü  dilçilikdə  öz  əksini fərqli modellər halında tapmışdır.  Məsələn, belə model yaradıcılarından  biri  olan Q.Lasvellanın  formulaya  bənzər  izahatı  diqqəti  xüsusilə  cəlb edir. Bu modelə görə “Kim? nə? hansı yolla? kimə? necə?” ifadə etdi, fikrinin əsas aparıcı elementləri ön plana çıxarılır [4]. Bu modellər içərisində dilçilərin, sosioloqların,  ən çox müraciət etdikləri model, R.O.Yakobsona  aid  olan  model  hesab  olunur [5]. Lakin burada Azərbaycan alimlərindən F.Veysəllinin təqdim etdiyi modeli də nəzərdən qaçırmaq olmaz [6].

                                                     Kanal

                                                         ↑

              Danışan          ←        Məlumat      →         Dinləyən

  (Məlumatı göndərən)                     ↓                    (Məlumatı qəbul edən)

                                                  Dil sistemi

Danışıq prosesinin  bu  kimi  modellər  üzərində  izahatı  sonradan ünsiyyətin  bir  fəaliyyət  şəklində  ictimai  hərəkətlərə  bərabər  bir  proses  olması fikirlərini ortaya çıxarmışdır. Maraqlısı budur ki, dil nəzəriyyəsi ilə  hərəkət  nəzəriyyəsinin  sintezindən  doğan  fikirlərin  ilkin  rüşeymlərinə qərb  tədqiqatçılarından   öncə   də   rast   gəlmək   mümkündür.   Lakin   bir  nəzəriyyə  formasında  bu  iki  fəaliyyətin  funksiyalarının  ortaya  çıxarılmasında  təbii  ki,  həmin  alimlərin  əməyi  danılmazdır. Bunu daha aydın olaraq, J.Habermasın, L.Vitgenşteynin, Z.J.Şmidtin [7; 8; 9]verdikləri  şərhlərdə görmək  mümkündür.  Ünsiyyətin  hərəkət,  hərəkətin  ünsiyyət  üzərində  verilmiş şərhləri praqmatikanın xüsusi elm sahəsi kimi formalaşmasına bir növ təkan verdi. Praqmatika dilçiliyə  əsasən semiotikadan gəlmişdir [10]. Xüsusilə praqmatika ilə dilçiliyin qarşılıqlı əlaqəsindən müasir dövrdə öz aktuallığı ilə nəzərə çarpan praqmadilçilik adlı yeni  bir sahə yarandı. Bu sahədə əsasən iki istiqamət ayrılır: a) dil vahidlərinin  praqmatik  potensialı  ilə  əlaqədar  sistematik  istiqamət;  b)  dillə  ünsiyyət  prosesində iştirakçıların qarşılıqlı əlaqəsinin öyrənilməsinə yönələn istiqamət. Birinci  istiqamət  üzrə aparılan tədqiqatlar praq­matika ilə semantika  arasında  mövcud  olan  sərhədi  tam  şəkildə  müəyyənləş­dir­mək­dən  ibarətdirsə, ikinci istiqamətin  öyrənilməsi tamamilə  danışıq aktı nəzəriy­yəsinin  tədqiqinə həsr olunmuşdur. Q.P.Qrays tərəfindən bu istiqamət üzrə elmə gətirilmiş konversativ maksimumlar və konversativ təhlil  danışıq aktı nəzəriyyəsində  empirik  tədqiqatlara  səbəb  oldu.  Beləliklə,  uzun  illər  öncədən ünsiyyətin fəaliy­yəti ilə əlaqədar fikirlər danışıq aktı nəzəriyyəsinin  əsasında bir nəzəriyyə  kimi formalaşaraq reprezentativ funksiyanı aksional funksiyaya dəyişdirdi. İndi tədqiqatlarda danışıq aktı nəzəriyyəsi çərçivəsində bir sıra aktlar fərqləndirilir. Danışıq aktları kimi adlandırılan bu  hissələr danışıq prosesində bir-birinin üzərində növbələnmiş mürəkkəb bir  hərəkət toplusudur ki, sözü  gedən  nəzəriyyə də bunları təhlil edir və danışığın səbəbini müəyyənləşdirir. Adi ünsiyyət prosesində sadə bir danışıq aktının  tərkibində  mövcud  olan  propozitiv  və  presuppozitiv  əlaqələrin  vasitəsilə ayr-ayrı hərəkətlər icra etmək mümkündür.

       Danışıq  aktı  nəzəriyyəsinin  bir  nəzəriyyə  kimi  formalaşmamışdan  öncə  keçdiyi  tarixin  araşdırılması  ilə  ortaya  bir  sıra  yeniliklər çıxmış oldu. Bu nəzəriyyə elmdə özünü iki formada  göstərir.  Birinci  təzahür formasına görə bu danışıq fəaliyyətinin tam eynidir, ikinci təzahür formasına görə isə bu yeni nəzəriyyə kimi qərb dünyasında meydana gəlmiş  bir kəşfdir. Birinci istiqamət psixodilçilik adı altında  dilçilərlə psixoloqların  birgə fəaliyyətlərindən yaranmış təzahürləri əhatə edir. Klassik psixodilçilik L.S.Vıqotski, A.A.Leontyev, A.N.Leontyev, N.İ.Jinkinin psixoloji nəzəriyyələri, L.V.Şerba, L.P.Yakubinski, M.M.Baxtin, L.R.Zinder və başqalarının  dilçilik  ideyaları üzərində  qurulmuşdur.  Araşdırılan tədqiqat  işlərinə  nəzərən  klassik  psixodilçilik  müasir  danışıq  aktı  nəzəriyyəsinin  ilkin  versiyası  kimi götürülə bilər və hətta bəzi mənbələrdə psixodilçiliyin danışıq fəaliyyəti nəzəriyyəsi kimi adlandırılmasına da rast gəlinir.  

        Qərb    dilçiləri    tərəfindən    mənbələri  göstərilməyən,  lakin  bazisi məhz  danışıq  fəaliyyəti  üzərində  qurulmuş  həmin  bu  danışıq  aktı  nəzəriyyəsinin elmi cəhətdən  formalaşmasında C.Ostin və C.Syörlin xidmətləri  xüsusilə qeyd edilməlidir.  Ancaq  K.Bülerin C.Ostindən öncə bu anlayışlar barədə söylədiyi fikirlər bir daha sübut edir ki, danışıq aktı nəzəriyyəsinin mənbəyi  C.Ostindən  başlamır [11]. Bununla  belə  C.Ostin  yaradıcılığı  danışıq aktı nəzəriyyəsi tarixində  özünə­məx­susluğu  ilə seçilir. Bu yol ilkin olaraq, performativ-konstativ  dixotomiya  ilə  başlayaraq,  sonradan  ifadənin  hansı vasitələrlə  (lokutiv)  gerçəkləşməsi  ilə  konteksdəki  reallaşması  (illokutiv)  arasındakı  əlaqənin  tədqiqatı  ilə  sona  çatdırılmışdır.  Bu  mərhələdə  artıq danışıq aktlarını o,  fərqli hissələrə ayırmır və bütün ifadələri müstəsnasız olaraq, danışıq aktları kimi adlandıraraq, struktur cəhətdən üç hissəyə bölür:  lokutiv akt, illokutiv akt, perlokutiv akt. Burada hər bir danışıq aktına aid  olan struktur  lokutiv akt, danışana  məxsus kommunikativ tapşırıq illokutiv akt, müəyyən nəticəyə çatmağa   yönlənmiş   istiqamət   isə   perlokutiv   akt kimi  izah   olunmuşdur [12].

Ədəbiyyat

  1. www.google.com
  2. Searle J.R. Speech Acts. Cambridge: Cambridge Uinversity Press, UP, 1969, pp. 59-72.
  3. Жинкин Н.И. Речь как проводник информации. М.: Наука, 1982, 159 с.
  4. Lasswell,  H.D.  The  structure  and  Function  of  Communication  in  Society)  //  Mass  Communication. Ed. by Schramm W.Urbana, 1960, p.112.
  5. Якобсон Р.О. Избранные работы. М.: Прогресс, 1985, 454 с.
  6. Yadigar (Veysəlli) F. Fonetika və fonologiya məsələləri. Bakı: Maarif, 1993, 192 s.
  7. Habermas J. Theorie des kommunikativen Handelns. Suhrkamp, 1999, 640 S.
  8. Витгенштейн Л. Философские исследования // Витгенштейн Л. Философские
    работы. Часть I. М.: Гнозис, 1994, 612 c.
  9. Schmidt S.J. Pragmatik: Interdisziplinäre Beiträge zur Erforschung der sprachlichen
    Kommunikation. Fink, 1974, 211 S.
  10. Veysəlli F. Semiotika. Studia Philologica. IV. Bakı: Mütərcim, 2010, 336 s. 
  11. Bühler  Karl  (1928):  Sprachtheorie.  Die  Darstellungsfunktion  der  Sprache.  Lucius  &  LuciusDE, 1982, 434 S. 
  12. Austin J.L.  How to  do  Things  with  Words.  2nd,  revised  ed.  Oxford:  Clarendon Press,  1975, 216 p. 

Açar sözlər: danışıq aktı, praqmatika, illokutiv akt, nəzəriyyə, ünsiyyət

Keywords: speech act, pragmatics, illocutionary act, theory, communication

Ключевые слова: речевой акт, прагматика, иллокутивный акт, теория, общение

 

On the history of investigation of the theory of speech act

SUMMARY

The theory of speech act is an important school in the investigations of modern language philosophy today. The theory of speech act was founded from the 30-th years and have been interpreted by logician J.Austin later. These considerations have been developed in the works of J.Searl, D.Vanderveken, P.Stroson, P.Grice later on. Structurally speech act is divided into locutive, illocutive and perlocutive acts, but only illocutive act is explained differently.                                                                          

Об истории исследования теории речевого акта

РЕЗЮМЕ

Сегодня теория речевого акта является важным направлением в исследованиях cовременной философии языка. Основа теории речевого акта был  основан с 30-годов и позже был интерпретирован английским логиком Дж.Остином. Позже эти усмотрения были разработаны в работах Дж.Серла, Д.Вандервекена, П.Стросона, П.Грайса. По структуре речевой акт делится на локутивные, иллокутивные и перлокутивные акты, только локутивный акт разъясняется по разному.

                                                                                      RƏYÇİ: prof. L.Axmeedova


 Sevinc Tahir qızı Ağayeva

«EDUCATION» KONSEPTİ    ONUN  STRUKTUR  ELEMENTLƏRİ

PROBLEMİNƏ DAİR

İnsan dünyaya gələndən ömrünün sonuna qədər ətraf aləmi müşahidə edir, öyrənir, müşahidələri və öyrəndikləri onun şüurunda əks olunur, onun şüurunda dünyanın özünəməxsus mənzərəsi formalaşır və onun təcrübəsi artdıqca, bilik dairəsi genişləndikcə həmin mənzərə dəyişikliklərə uğrayır, genişlənir, yeni çalarlar kəsb edir. Şüurdan kənarda həmin mənzərə dil vasitəsilə reallaşır.

«Dil və insan düşüncəsi qırılmaz tellərlə bir-birilə bağlıdır. Koqnisiya insanın bilgi fəallığının məcmusunu əhatə etməklə bütün əqli fəaliyyətin struktur və proseslərini nizamlayır.  Dil insanın koqnitiv fəaliyyətinin  tərkib hissəsidir. O (dil), insan əqlinin spesifik nailiyyəti olmaqla bütöv koqnitiv sistemə bağlı mental bilik sistemini əhatə edir» (2, s. 27).

İnsanın şüurunda dünyanın konkret və ya abstrakt hadisələrinin formalaşmış obrazları saxlanılır və onları konsept adlandırmaq qəbul olunmuşdur. Konsept «sistemaltı fikirlər və biliklərin koqnitiv bazasını təşkil edən mənalar» (4, s. 241), «ayrıca tam məzmuna və real olaraq daha kiçik düşüncələrə tabe olmayan, yəni daxili qatın sadə tərifinə malik düşüncə vəhdətidir» (3), «özünün adı olan və insanın «gerçək» dünya haqqında müəyyən mədəni şərtləndirilmiş təsəvvürlərini əks etdirən «ideal dünya obyekt»idir»  (5, s. 90).

«Konseptlər idealdır və şüur əsasında insanın şəxsi, hissi təcrübəsinin bazası üzərində formalaşan, fərdi hissi obrazlar olan universal predmet kodu kimi kodlaşırlar. Obrazlar isə konkretdir, lakin onlar mücərrədləşərək hissi obrazdan təfək­kür obrazına çevrilə bilirlər» (1, s. ).

İnsanın şüurunda formalaşmış və dildə öz əksini tapan mürəkkəb konseptlərdən biri «təhsil» (education) anlayışıdır. Müasir ingilis dilinin izahlı lüğətlərində ensiklopedik geniş «təhsil» əsasən ümumi biliklərin tətbiq edilməsi və alınması, tələb edilməsi və verilməsi aktı və ya prosesi, düzgün düşünmək və bilərək mülahizə yürütmək qabiliyyətini inkişaf etdirmək, yaşlı həyata intellektual hazırlıq kimi izah edilir. Bu zaman hazırlıq prosesi fənnin öyrənilməsində düşünülmüş müntəzəmliyi nəzərdə tutur və ağılın ümumi və xüsusi qabiliyyətlərinin inkişaf etdirilməsi, elmi biliklərin alınması məqsədi daşıyır. 

Oksford lüğətinə görə «education» termini aşağıdakıları bildirir:

1. The profession of teaching (especially at a school or college or univer­sity);

2. The activities of educating or instructing or teaching; activities that im­part knowledge or skill;

3. The result of good upbringing (especially knowledge of correct social behavior); «a woman of breeding and refinement»;

4. The gradual process of acquiring knowledge;

5. Knowledge acquired by learning and instruction;

6. Education = Department of Education, Education Department (6).

Gördüyümüz kimi, bu lüğət məqaləsində anlayışın həm psixoloji cəhətləri, həm də tərifinin mücərrədliyi öz əksini tapmışdır.

Təhsil konseptinin ingilis dilindəki daha bir izahını nəzərdən keçirək. Bu izah daha əhatəlidir, bunda anlayışın tərifi ilə yanaşı təhsilin məqsədləri də verilir: «Educa­tion encompasses teaching and learning specific skills, and also something less tangible but more profound: the imparting of knowledge, good judgment and wis­dom. Education has as one of its fundamental goals the imparting of culture from generation to generation» (7). Bu tərifə görə «təhsilin» öz məqsədi var və müvafiq olaraq «sosiallaşma» (socialization) termininin sinonimi kimi çıxış edir.

«Education» termininin daha bir izahında bu anlayış «təbliğat» anlayışı ilə birgə nəzərdən keçirilir: «Edu­cation is the propagation of a set of beliefs, or Propaganda. We call it "education" if we already believe in it and "propaganda" if we don't. We call the learning of knowledge education if we believe and agree with the advocacy, and we call it propaganda if we don't-especially if a discrepant belief system is advocated through a large-scale, mass media appeal» (8).

«Təhsil» konseptinin  sözlü (verballaşmış) təqdimatını nəzərdən keçirəndə mütləq qohum konseptlərə müraciət etmək lazım gəlir. Məhz bu, nəzərdən keçirilən konseptosferanın daha dolğun mənzərəsini yaratmağa imkan verir.

Əvvəlcə «education» sözündən düzələn sözləri nəzərdən keçirək: educate, educated, educational, educationally, educationalist, educa­tive, educator, edify, edification, educatee, educable, educability.

Gördüyümüz kimi, bu eyniköklü sözlər müxtəlif nitq hissələrinə aiddir və əsas kökün mənası ilə bağlıdır. Özü də müxtəlif cür düzəlsələr də, onlardan bəzilərinin mənası oxşardır. Məsələn, «educate» və «edify» eyni bir «öyrətmək, oxutmaq» mənası daşıyırlar.

Nəzərdən keçirdiyimiz «education» konseptində həmçinin xeyli sayda seqmentlər fərqləndirmək olar:  adult education – yaşlıların oxudulması; broad education – hərtərəfli təhsil; college education – universitet təhsili; compulsory education – icbari təhsil; con­tinuing education – sonrakı təhsil; elementary education – ibtidai təhsil; free education – ödənişsiz təhsil; general education – ümumi təhsil; health education – sanitar maarifləndirməsi; higher education – ali təhsil; in-service education - ixtisasartırma; liberal education – humaritar təhsil; physical education – fiziki təhsil; primary education – ilkin təhsil; professional education – peşə təhsili; progressive education - pedosentrizm; secondary education – orta təhsil; sex education – cinsi tərbiyə; special education – xüsusi təhsil; trade education – xüsusi təhsil; university education – universitet təhsili; vocational education – texniki-peşə təhsili.

Koqnitiv baxımdan sözlərin leksik mənası mürəkkəb qurumdur və şüurun konseptual sisteminin əlaqələri və münasibətləri ona yönümlənir. Leksik mənanın strukturu əsas nüvəsinin və civarlarına cəlb olunan əlamətlərin məntiqi əlaqələrindən yaranır. Leksik mənanın məzmunlu nüvəsi və onu əhatə edən semantik əlaqələrin özlərinin də strukturları var. Nüvənin strukturu onu təşkil edən semantik əlamətlərin məntiqi asılılıqlarından əmələ gəlir, bundan başqa isə onun tərkibində adətən hipersema və hiposema, yəni soy və növ hissələri fərqləndirilir.

«Education» konseptinin hiper – hiponimik münasibətlərinin nəzərdən keçirilməsinin vacibliyini qeyd etmək lazımdır. Belə ki, nəzərdən keçirdiyimiz «education» konseptində 6 əsas məna müəyyənləşdirilir:  

education, instruction, teaching, pedagogy, didactics, educational activity - (the activities of educating or instructing; activities that impart knowledge or skill)

education - (knowledge acquired by learning and instruction)

education - (the gradual process of acquiring knowledge)

education - (the profession of teaching (especially at a school or college or university))

education, training, breeding - (the result of good upbringing (especially knowledge of correct social behavior))

Department of Education, Education Department, Education.

İzahlı lüğətlərin verilənlərindən çıxış edərək bu ismin  mənaları üzrə aşağıdakı hiperonimləri və hiponimlərini müəyyənləşdirmək mümkündür.

Hiperonimlər:

Birinci məna: activity - (any specific behavior; "they avoided all rec­reational activity").

İkinci məna: content, cognitive content, mental object - (the sum or range of what has been perceived, discovered, or learned).

Üçüncü məna: learning, acquisition - (the cognitive process of acquiring skill or knowl­edge; "the child's acquisition of language").

Dördüncü məna: profession — (an occupation requiring special education (especially in the liberal arts or sci­ences)).

Beşinci məna: upbringing - (properties acquired during a person's for­mative years).

Altıncı məna: executive department — (a federal department in the executive branch of the government of the United States).

Hiponimlər:

Birinci mənada:

coeducation - (education of men and women in the same institutions); con­tinuing education - (a program of instruction designed primarily for adult students who participate part-time); course, course of study, course of instruction, class - (education imparted in a series of lessons or meetings; "he took a course in basket weaving"; "flirting is not unknown in college classes" ); elementary education - (education in elementary subjects (reading and writing and arithmetic) provided to young students at a grade school); extension, extension service, university exten­sion - (an educational opportunity provided by colleges and universities to people who not enrolled as regular students); extracurricular activity - (educational activi­ties not falling within the scope of the regular curriculum); higher education - (education provided by a college or university); secondary education - (education beyond the elementary grades; provided by a high school or college preparatory school); team teaching - (a method of coordinated classroom teaching involving a team of teachers working together with a single group of students); work-study program - (an educational plan in which students alternate between paid employ­ment and formal study).

İkinci mənada:

physical education - (training in the development of and care for the human body; stresses athletics; includes hygiene); experience - (the accumulation of knowledge or skill that results from direct participation in events or activities; "a man of experience"; "experience is the best teacher" ); eruditeness, erudition, learnedness, learning, scholarship, encyclopedism, encyclopaedism - (profound scholarly knowledge); enlightenment - (education that results in understanding and the spread of knowledge); foundation, grounding - (education or instruction in the fundamentals of a field of knowledge; "he lacks the foundation necessary for ad­vanced study"; "a good grounding in mathematics").

Üçüncü mənada:

acculturation, assimilation - (the process of assimilating new ideas into an existing cognitive structure); mastering - (becoming proficient in the use of some­thing; having mastery of; "his mastering the art of cooking took a long time"); self-education, self-cultivation - (the process of educating yourself); school, schooling - (the process of being formally educated at a school; "what will you do when you finish school?" ); special education - (education of physically or men­tally handicapped children whose needs cannot be met in an ordinary classroom); vocational training, vocational education - (training for a specific vocation in in­dustry or agriculture or trade).

Dördüncü mənada:

teaching, instruction, pedagogy - (the profession of a teacher; "he prepared for teaching while still in college"; "pedagogy is recognized as an important pro­fession").

«Təhsil» konseptinin terminoloji bazasının təhlilinin gedişində semantik dolğunluğu ilə fərqlənən çoxsaylı sinonimik sıralar müəyyənləşdirilir. Bu sinonimik sıraları biz təhsil konseptinin «element»ləri qismində götürə bilərik. Əgər konsepti, özü də «education» kimi mürəkkəb quruluşa malik konsepti struktur hissələrinə bölsək, burada «konsept – subkonsept – aspekt – seqment - element» kimi struktur elementlərini fərqləndirmək mümkündür. Ən kiçik hissələr məna genişliyi ilə fərqlənməyən, daha çox konkret anlayışı bildirən «element»lərdir. Amma bu mərhələdə də məna genişlənməsi müşahidə oluna bilir. Məsələn, «Student» ingilis dilində ənənəvi olaraq universitetdə və ya kollecdə oxuyan adamlara aid edilirdi. Amma hazırda bu sözün istənilən məktəbdə, o cümlədən orta məktəbdə oxuyanlara aid edilməsi meyli müşahidə olunur. Bu tendensiya ingilis dilinin Amerikan variantından gəlib. Hələ ki, bu söz əsasən orta məktəb şagirdlərinə aid edilsə də, artıq ibtidai məktəb şagirdlərinə də tətbiq edilməsi müşahidə olunmaqdadır. İngilis dilində bu söz yaşından, ixtisas dərəcəsindən və savad səviyyəsindən asılı olmayaraq nəyisə öyrənən istənilən şəxsə aid edilə bilir: bu həm tələbədir, həm kursantdır, həm şagirddir və hətta alimdir. Yəni gördüyümüz kimi, «yaş həddi» semasının genişlənməsi baş verir.

 

Ə D Ə B İ Y Y A T

1. Cahangirov F. Dil və mədəniyyət. Bakı: Elm və Təhsil, 2014.

2. Veysəlli F. Koqnitiv dilçilik: əsas anlayışları və perspektivləri. Bakı: Mütərcim, 2015.

3. Бабушкин А.П. Типы концептов в лексико-фразеологичес­кой семан­тике языка. Воронеж: ВГУ, 1996.

4. Павиленис Р.И. Проблемы смысла: Современный логико-философский анализ языка. М., 1983.

5. Фрумкина P.M. Есть ли у современной лингвистики своя эпистемология? // Язык и наука конца 20 века. М., 1995

6. http://dictionary.cambridge.org/dicti onary/english/education

7. en.wikipedia.org/wiki/Education

8. http://www.workingpsychology.com/definit.html

Açar sözlər: konsept, education, təhsil konsepti, hiperonimlər, hiponimlər

Keywords:  concept, education, education concept,  hiperonimos, hiponimos

Ключевые слова: Концепт, образование, концепт образования, гиперонимы, гипонимы

 

К вопросу концепта «education» и его структурные элементы

Резюме

Концепт «education» один из самых сложных и многослойных. Для рассмотрения содержательной структуры концепта «education» в статье использованы пояснения и определения, данные этому понятию в английских толковых словарях, что позволило достаточно полно раскрыть содержательную структуру этого концепта, выделить его элементы как в горизонтальной (гиперонимы) и вертикальной (гипонимы) плоскостях. Это позволило прийти к заключению, что в концепте «education» представлены  все структурные элементы от самых мелких, иногда даже однозначных до сегментов и аспектов.

 

On the problem of the concept of «education» and its structural elements

Summary

The concept of «education» is one of the most complex and multi-layered. For the consideration structure of the concept of «education» in the article it was used explanations and definitions given to this concept in the English dictionaries.          This allowed us to come to the conclusion that the concept of «education» presents all the structural elements, sometimes the definitive segments and aspects.

 

Rəyçi: prof.Cahangirov Fikrət

                                                                                                                                                                              


Namiq Cabbarov

“MAL”  ƏDATI VƏ ONUN AZƏRBAYCAN DİLİNDƏ TƏRCÜMƏ QARŞILIQLARI

Alman dilində sıx şəkildə işlənən ədatlardan, yəni modal ədatlardan biri də mal modal ədatıdır. Burda bir məqamı xüsusi ilə qeyd etmək lazımdır ki, bu ədat əsasən danışıq dilində işlənmə tezliyinə görə bəlkə də modal ədatlar arasında birinci yerdədir.

Mal ədatından danışan zaman onun digər nitq hissələri ilə də omonimlik təşkil etməsi qeyd edilməlidir. Bu hal alman dilində bəzi ədatlar üçün xarakterikdir. Belə ədatları qeyri-sabit ədatlar qrupuna daxil etmək olar. Yəni bu ədatlar digər nitq hissələrindən təcrid olunma yolu ilə inkişaf edir. Bu konversiya hadisəsi zamanı bəzi nitq hissələrinin ədat xüsusiyyəti qazanması ilə yanaşı, həm də aid olduğu nitq hissəsinin əlamətini də özündə saxlayır. Mal sözü ədat kimi işlənməklə yanaşı, həm də zərf və hətta zaman zərfi kimi də işlənə bilir.

Warst du schon mal in Italien?

Bu zaman einmal zaman zərfinin qısaldılmış formasından söhbət gedir. Bu cür hallarda zaman zərfi kimi işlənən mal sözünü einmal zaman zərfi ilə əvəzləmək olar.

Warst du schon einmal in Italien?

Yuxarıda da qeyd etmiş olduğumuz konversiya hadisəsini nəzərə alaraq mal ədatını, yəqin ki, einmal sözünün qısaldılmış forması kimi qəbul edilməlidir. Burdan belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, mal sözü tarixən inkişaf edərək çox funksiyalı sözə çevrilmişdir.

Mal ədatına əmr, sual cümlələri (intonasiya ilə düzələn sual cümlələrində) və nəqli cümlələrdə rast gəlmək olar. Əmr cümlələrində mal ədatı daha çox istifadə edilir.

Das machen Sie ihr mal klar!

Und nun mach dich mal an die Arbeit! Wir müssen heute fertig werden.

Tək hecalı əmr cümlələri demək olar ki, həmişə hər hansı bir modal ədatı ilə - çox zamanda mal ədatı ilə - işlədilir.

Sag mal, komm mal!

Lakin əmr cümlələrində ifadə edilən fikirlər heç də əmr kimi şərh edilməlidir. Mal ədatı bu cümlələrdə ifadə olunan tələbi ədəb-ərkan çərçivəsinə salır (3, 184).Mal ədatı işlədilən əmr cümlələri mal ədatı olmayan cümlələrdən daha söz gəlişi, daha yumşaq və daha ərkanlı təsirə malik olur.Mal modal ədatı vasitəsi ilə illokutiv akt olan əmr-tələb yumşalıdılır (3, 185).

Nəqli cümlə formasına malik əmr cümlələrindəmal ədatı ümumilikdə können və nadirən dürfen və sollen modal felləri ilə birgə işlənir, bu zaman əgər ifadə olunan fikir bir və ya bir neçə şəxsə yönəlirsə və əgər ifadə edilən fikrin məzmunu gələcəyə yönəlikdirsə.

Ich richte den Reissalat her. Du könntest mal auch nach den Getränken schauen

Mal modal ədatı nəqli cümlələrdə yalnız o zaman istifadə edilə bilər ki, həmin cümlənin illokusiyası artıq modal fel vasitəsi ilə modifikasiya edilmişdir.

Mal modal ədatı sollen modal feli ilə də istifadəsi mümkündür.

Der soll mal kommen.

Mal sözü modal fel olmayan nəqli cümlələrdə istifadəsinə də rast gəlmək olar. Lakin bu wie jetzt nötiganlamına gələn zaman zərfidir.

Sie zeigen mir jetzt mal Ihre Papiere.

İntonasiya ilə düzələn sual cümlələrində fikri mal vasitəsi ilə bir şəxsə yönəldilməli və ifadə edilən fikir gələcəyə əsaslanmalıdır. Bu cür sual cümlələrində mal ədatının istifadəsi cümləyə əmr xarakteri verir. Sual formasında irəli sürülən tələbin çəkisini azaldır, ona qeyri-məcburi və nəzakət çaları qatır.

Reichst du mir mal das Brot?

Darf ich mal telefonieren?

Mal ədatı da digər modal ədatlar kimi sonra da münbit ünsiyyət şəraitini qorumaq məqsədi ilə ya dəqiqləşdirici, daha dəqiq desək, tələbi xahişə, qəti məsləhəti qeyri-məcburi arzuya çevirən, yəni əmri illokusiyasını zəiflədən illokutiv modifikator kimi, ya da ünsiyyətin iştirak edən qarşı tərəfin ifadə etdiyi fikirlərin əhəmiyyətinin modallıq komponentlərini ifadə edən vasitə kimi qəbul edilir(4, 42). Hər iki halda da, adı çəkilən modal ədatın mənasının axtarışı həm modallıq mövqeyindən, həm də praqmatik mövqedən dilçilərin onun leksik invariantını aydınlaşdırmasına imkan vermir, yalnız az da olsa praqmatik xarakteristikasını təsvir etməyə imkan verir. Mal ədatı qarşı tərəfi bir mənalı şəkildə ondan gözlənilən hərəkətin icrasına yönəldir.(1).

Aparılan araşdırmalar göstərir ki, danışan mal ədatının vasitəsi ilə ona işarə edir ki, qarşı tərəf artıq tələb edilən işin icrasına razıdır. Danışan tərəf yaranmış vəziyəti müvafiq olaraq dəyərləndirərək tam əmindir ki, onun irəli sürdüyü tələb qarşı tərəf üçün çətin olmayan bir işdir və o bu işin icrası üçün özünü tam hazır hiss edir.

Tilman: Zeig mal deinen Schuh.

Irene: Die Sohle hängt weg.

Tilman: Das kann auch nicht halten. Innen ist Holz.

“Ayaqqabını bir göstər” misaldan da göründüyü kimi, danışan yumşaq formada qızdan (nəzakətli xahiş illokusiyası) onun arzusunu yerinə yetirməyi xahiş edir, çünki o bilir ki, mövcud şəraitdə bu xahişi yerinə yetirmək ona çətinlik törət­mə­yəcək, belə ki, hər ikisi də bunun sadə bir şey olduğunu bilir. Danışanın bu presu­pozisiyası mövcud vəziyyətdə ümumi və qarşı tərəfin razı olması kimi dəyərləndirilir. Bu cümləni aşağıdakı kimi şərh etmək olar: “Belə düşünürəm ki, sənin fikrin mənim vəziyyətə baxışımla üst-üstə düşür, mən istəyirəm ki, sənə maneçilik törətməyən bu xahişi yerinə yetirəsən”.

Der Vater: Sollen wir nicht mal deine Möbel ein bisschen angucken?

Die Braut: Das könnt ihr.

Bu sual cümləsində, “Sənin mebelinə baxa bilmərikmi? Danışan öncədən bilir ki, sahibi məhz ondan bu sualı gözləyir. Bu zaman o, öz sualı ilə nəzakətli şəkildə mebelin ona göstərilməsini xahiş edir. Bunula da o, rədd cavabı almayacağına əmin olduğu üçün təşəbbüsü öz üzərinə götürür.

Joahim: Könnt ich mal telefonieren?

Schupo: Dort bitte.

Bu misaldakı xahişi isə aşağıdakı kimi şərh etmək olar: “Mən öncədən bilirəm ki, siz mənimlə eyni fikirdəsiniz və buna görə də sizdən xahiş etdiyim bu hərəkəti etməyə icazə verməyinizi xahiş edirəm., belə ki, bunun sizin üçün heç bir problem yaratmayacağını hesab edirəm. Sual illokusiyasını nəzakətli xahiş illokusiyasına modifikasiya etmək danışana kommunikativ strategiyanı qarşılıqlı xoş münasibət çərçivəsində tez və effektiv olaraq həyata keçirməyə kömək edir. Mal ədatı bir çox digər modal ədatlarla qarşılıqlı da işlənə bilir. Lakin bunun çox vaxt modal ədat və ya zaman zərfi olmasıni dəqiq müəyyən etmək olmur. Qarşılıqlı işlənən zaman mal modal ədatı sonda durur. Mal ədatı ebenhalt modal ədatları ilə yalnız əmr cümlələrində qarşılıqlı işlənə bilir. Bu zaman mal cümlənin əmr çalarlığını zəiflədir. (3, 247)

Bleib eben mal zu Hause und arbeite!

Geh halt mal zum Finanzamt und frag nach  wegen der Steuererklärung.

Mal ədatı heç bir maneəsiz einfach modal ədatı ilə də əmr cümlələrində qarşılıqlı işlənə bilir. Einfach modal ədatının istifadəsi ilə danışan tərəfindən ifadə olunan əmr-tələbin qarşı tərəfin ifadə etdiyi problem üçün aydın həll yolu olduğunu vurğulanır. Eyni zamanda da mal ədatının istifadəsi ilə danışan əmr çalarlığını zəiflədir və yumşaldır (3, 248).

Geh einfach malins Geschäft, wenn du es kaufen willst.

Sualcümlələrindəisəmalədatıwohliləqarşılıqlıişlənir.

Könnten Sie mir wohl mal helfen, den Kinderwagen die Treppe raufzutragen?

Sual cümlələrin də işlənə bildiyi üçün mal ədatı denn, etwa, eigentlich, vielleicht modal ədatları ilə də qarşılıqlı işlənə bilir. Lakin burda da bütün hallar da zaman zərfi funksiyasında çıxış edən „irgendwann einmal“ mənasını daşıyan mal sözündən söhbət gedir (3, 249).

Gehst du denn mal zum Chef?

Könntest du eigentlich mal abends kommen?

Waren Sie etwa mal Mitglied in der Partei?

Mal modal ədatının Azərbaycan dilində tərcümə qarşılıqları onun yuxarıda qeyed edilən cümlə növlərinə görə fərqləndirilməlidir. Qeyd etdiyimiz kimi mal modal ədatının ən çox rast gəlindiyi cümlə əmr cümləsidir. Bu cümlə növündə istifadəsinə görə mal modal ədatının tərcümə qarşılığı kimi ilkin variant olaraq bir qüvvətləndirici ədatını götürmək olar.  Azərbaycan dilində bir ədatı da əsasən əmr cümlələrində rast gəlinir və cüm­lə­dəki təkid, hədə, təsəlli, nəsihət mənalarını daha da qüvvətləndirməyə xidmət edir (6, 253). Bir ədatı əmr cümləsinə həm də səmimiyyət abu-havası qatır, danışan əmr çalarlığını zəiflədir və yumşaldır. Yəni təkcə əmr mənasını qüvvətləndirməyə xidmət etmir.

Bir bax nə gözə lhavadır.

Lakin burada bir məqamı da xüsusi ilə qeyd etməliyik ki, bu ədat ya əmr sözündən əvvəl, ya da sonra işlənir. Belə olduğu halda ədatın işlənmə yerinə görə onun cümləyə qatıdığı çaların dəyişməsi ehtimalı da böyükdür. Alman dilindəki mal ədatı tərcümə edilən zaman əmr sözündən əvvəl gələn bir ədatı daha uyğundur.

  1. 1.              Zeigen Sie mir jetzt mal Ihre Papiere.

1a.Bir sənədlərinizi mənə göstərin.

1b. *Sənədlərinizi mənə göstərin bir.

1 cümləsində danışan öncədən bilir ki, sqarşı tərəf məhz ondan bu tələbi gözləyir. Bu zaman o, mal ədatı ilə əmr cümləsində ifadə etidiyi tələbi yumşaldaraq sənədlərin ona göstərilməsini xahiş edir. Bunula da o, rədd cavabı almayacağına əmin olduğu üçün təşəbbüsü öz üzərinə götürür. 1a cümləsi bu əmr cümləsi üçün ən düz­gün tərcübə hesab edilir. 1b isə əmr cümləsindəki tələb çalarlığını qüvvətləndirərək onu daha da sərt şəkilə salır.

Sual cümlələrində işlənən mal ədatının da Azərbaycan dilində tərcümə qarşılığı kimi bir ədatını götürmək olar. Lakin bu zaman mı (-mi, -mu, mü) ədatlarından istifadə etməklə mal ədatının mənasını qorumaq olar.

Darf ich mal telefonieren?

Bir zəng edə bilərəmmi?

Reichst du mir mal das Brot?

Çörəyi bir mənə uzada bilərsənmi?

Bu cür sual cümlələrində bir...-mı4ədatlarının qarşılıqlı şəkildə istifadəsi cümləyə əmr xarakteri verir. Sual formasında irəli sürülən tələbin çəkisini azaldır, ona qeyri-məcburiyyət və səmimiyyət çaları qatır.

 

İstifadə olunmuş ədəbiyyat

  1. Burckhard, Armin: Abtönungspartikeln im Deutschen: Bedeutung und Genese. In: Zeitschrift für germanistische Linguistik 22, Nr. 2. S. 129-151, 1994
  2. Helbig, Gerhard: Lexikon deutscher Partikeln. 2., unveränd. Leipzig: Enzyklopädie, 1990
  3. Thurmair, Maria: Modalpartikeln und ihre Kombinationen. Tübingen:Niemeyer, 1989
  4. Weydt, Harald: Abtönungspartikel. Die deutschen Modalwörter und ihre französischen Entsprechungen. Bad Homburg; Berlin; Zürich: Gehlen, 1969
  5. Weydt, Harald: Methoden und Fragstellungen der Partikelforschung. In: Weydt, Harald (Hrsg.): Partikeln und Deutschunterricht. Abtönungspartikeln für Lerner des Deutschen. Heidelberg, 1981
  6. Hüseynzadə, Muxtar: Müasir Azərbaycan dili – Morfologiya III hissə, Şərq-Qərb nəşriyyatı, Bak 2007
  7. Kazımov, Qəzənfər:Müasir Azərbaycan dili – Morfologiya, “Elm və Təhsil”, Bakı 2010
  8. Zeynalov, Fərhad: Müasir türk dillərində köməkçi nitq hissələri, Bak 1969

 

РЕЗЮМЕ

В статье анализируются  семантика и коммуникативная функция модальной частицы mal, и в том числе возможности ее использования.

Ключевые слова: Модальная частица, повествовательное предложе­ние, переводные эквиваленты, сложноподчинённое предложение.

 

SUMMARY

The article describes semantics and communicative function of the modal particle mal, including the possibility of its use.

Key words: modal particle, declarative sentence, translating equivalents, complex sentences.

 

Rəyçi:    professor Nəriman Seyidəliyev

 


Vüsalə Cəfər-zadə

MƏTN SİNTAKSİSİ, MƏTNİN DAXİLİ STRUKTURU VƏ KATEQORİYALARI

XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəli Azərbaycan dilçiliyini məşğul edən, müxtəlif fikir mübadiləsinə səbəb olan yeni bir sahə, mətn sintaksisi formalaşmışdır. Mətn sintaksisi bir mətni struktur və semantik bütövlükləri baxımından dəyərləndirərək və bu qiymətləndirmə nəticəsində mətni təşkil edən əsas faktorları anlamağa yönələn yeni bir yanaşmadır.

Hal-hazırda mətn sintaksisi mətnin təhlil edilməsində ən çox istifadə edilən üsullardan biri olaraq müzakirə obyektinə çevrilir. Mətn sintaksisi elmi mətni, mətn olma meyarlarından, bəlkə də, ən əhəmiyyətliləri olan bağlılıq və rabitəlilik cəhətlərindən istifadə edərək struktur olaraq tədqiq edir, eləcə də mətni daxili quruluşuna görə təhlil edir. Beləliklə, mətn struktur olaraq parçalandıqdan sonra təhlil və şərh etməyə əlverişli bir hala gətirilmiş olur.

Fikrimizi başqalarına çatdırmaq üçün və ya bir şey haqqında məlumat verərkən cümlələrdən istifadə edirik. Bu vaxt məlumatı çatdıran cümlələri informasiyanın ümumi kommunikativ məqsədindən asılı olaraq müəyyən məntiqi ardıcıllıqla sıralayır. Bu isə mətnin semantik açılışına xidmət edir. Beləliklə də, bir əsas fikir ətrafında birləşən cümlələr müxtəlif vasitələrlə əlaqələnir və məna əlaqələri ilə bir-birinə bağlanır. Biri digərindən asılı fkirlərin cəmi olan nitqimiz müxtəlif vasitələrlə bağlanmış zəncirə bənzəyir. Deməli, ünsiyyətin əsas vahidi olan cümlə bitmiş fikir ifadə etsə də, onun ifadə etdiyi fikir bitkinliyi nisbi xarakter daşıyır. Cümlə yalnız mətn daxilində müəyyən məna yükü daşıyır. Cümlələrin bir fikir ətrafında mənalı sistem əmələ gətirməsi mətni yaradır. Mətnin yaranmasının öz qanunauyğunluqları var. Mətnin təşkili mexanizmi, qurulma texnikası ardıcıl gələn cümlələrdə semantik proqressiya ilə bağlıdır. Bu sahədəki qanunauyğunluqların hərtərəfli tədqiqi bir sıra dil məsələlərinin öz həllini tapmasına kömək edir, dilin funksional əhəmiyyətini üzə çıxarır. Sintaksis söz birləşmələri və cümləni öyrənməklə yanaşı mətnin struktur-semantik xüsusiyyətlərini də əsas tədqiq obyektinə çevirir.Mətn – möhkəm daxili struktur-semantik əlaqələri olan cümlələr birliyidir.

Mətn sözündən bir kitabın içindəki hissələri, müstəqil bir mövzunu, məqaləni və ya bir neçəbənddən ibarət olan və bir əsas fikrə sahib olan yazıları izah etmək üçün istifadə edilir [1, 203]. Oxunmaq üçün mövzusu olan, çap və yazılı şəkildə, məna və izahat bütövlüyü olan hər şey geniş mənada bir mətndir [2, 36]. Ümumiyyətlə, mətn "bir fikrin və ya təcrübənin yazılı olaraq ifadə edilməsi şəklində xarakterizə olunmuşdur [3, 111]. Mətn, şifahi və ya yazılı olaraq meydana gələn bir dil sistemi toplusudur [4, 44].

De Beaugrande ve Dresslerə görə, mətn təkcə cümlələr sırası və ya cümlədən böyük bir struktur deyil. Əgər mətnin yalnız bu xüsusiyyətlərdən ibarət olduğu iddia edilərsə, o zaman mətnin informasiya istiqaməti kənarda qalacaq, mətin təkcə qrammatik hissələrdən ibarət hesab ediləcəkdir. Halbuki bir mətn həqiqi dəyərini insanlar arasında informasiya dəyəri ilə qazanır. Braun və Yule görə mətn, "Bir hadisə haqqında verilmiş informasiyanın sözə tökülmüş halıdır" [5, 2].

Buradan belə bir nəticə çıxır ki, əsas informasiyadır, onun sözə tökülən hissəsi isə mətni yaradır. Ən əsas mənada mətn, özünü təşkil edən cümlələr cəminin xaricində özünəməxsus bir bütündür. Mətnin hər nə qədər söz və cümlələrin bir araya gəlməsi ilə yaranandığı görünsə də, əslində, mətn özünü təşkil edən söz və cümlələr cəmindən çox daha fərqli, özünəməxsus quruluşa malikdir. Bu baxımdan qiymətləndirdikdə mətn, söz və cümlələrdən ibarət olan bir struktur deyil, onlarla var olan, onlarla reallaşan bir bütündür.

Səslər sözləri, sözlər cümlələri, cümlələr abzasları və abzaslar da mətnləri əmələ gətirir. Mətn oxunduqda mövzu, izahat bütövlüyü olan söz və cümlələrdən ibarət əsərdir. Söz və cümlələrin bir arada olduğu hər söz cərgəsi məna bütövlüyü olan tutarlı bir mətn deyil. Mətn xüsusiyyətinəsahib olmayan, təsadüfi bir araya gətirilmiş sözlər birliyinin nə mövzusu, nə də bir mənası var. Məna bütövlüyü; mövzusu, məqsədi və əsas düşüncəsi olan bir mətndən bəhs edə bilmək üçün mətn dilçilik baxımından bəzi xüsusiyyətlərə sahib olmalıdır. Bunlar: bağlılıq (cohesion) və rabitəlilik (coherence) dir.

Bir mətnin yazılı ya da şifahi mətn olaraq dəyər qazanmasında informasiya funksiyasının əhəmiyyəti böyükdür. Bu funksiyasını yerinə yetirmək üçün mətn müəyyən meyarlara sahib olmalıdır. Beaugrande və Dressler (1981) bir dil məhsulunun mətn olması və ünsiyyət funksiyanın yerinə yetirə bilməsi üçün yeddi meyara sahib olmalı duğunu vurğulayırlar. Bu yeddi meyardan biri əskik olduqda mətnin informasiya funksiyasını yerinə yetirmədiyini bildirən Beaugrande və Dressler, bu meyarları aşağıdakı kimi sıralayırlar:

1. Bağlılıq(Cohesien)

2. Rabitəlilik /Ardıcıllıq (Coherence)

3. Məqsədlilik (İntentionality)

4. İnandırıcılık (Acceptibility)

5. Məlumatlandırma (İnformativity)

6. Situasiyaya uyğunluq (Stiuationality)

7. Mətnlərarası münasibət (İntertextuality)[6, 235-240].

Bağlılıq(Cohesien) - Mətndəki söz və cümlələrin bir silsilə halında bir-birinə bağlanmasına əsaslanır. Bağlılıq qrammatik əlaqələr vasitəsilə yaranan bağlılığı üzə çıxarır.

Mətn sözlər, sözlərə qoşulan ünsürlər və cümlələrdən ibarət olan bir formadır. Bu faktorlar bir araya gələrək bir-birini tamamlayır və mənalı söz qrupları yaradırlar. Sözlərə qoşulan ünsürlər sözlərin və söz qruplarının bir-biri ilə olan əlaqələrini düzgün bir şəkildə ortaya qoyur, mətnin strukturunu təşkil edir. Məhz bu məna bağlarının ortaya qoyulmasına bağlılıq deyilir. Bağlılıq bir subyekti izah etmək və ya şərh etmək üçün başqa faktorların istifadə edilməsi və bu amillərə əsaslanaraq bəyanatlar edilməsidir.

Gutwinski  araşdırmalarında mətndəki cümlələr və abzaslar arasında olan əlaqələri izah etmək üçün bağlılıq terminindən istifadə etmişdir [7, 26].

Bağlılıq vasitələri mətndəki bir subyekt ilə o mətnin başa düşülməsində mühüm olan digər bir subyekt arasındakı semantik münasibət yaradan vasitə olaraq başa düşülə bilər. Semantik olaraq bir-birinə bağlanmış iki subyekt mətnin içində yer ala bilər, ya da biri mətnin kənarda da ola bilər[8, 189-204]. Halliday və Həsənə görə bağlılıq bir mətnin içində var olan məna əlaqəsinin istinad etdiyi bir anlayışdır və söyləmdə bir subyektin şərhinin başqa bir subyektə bağlı olduğu halda ortaya çıxır[9, 4].

Rabitəlilik /Ardıcıllıq (Coherence) –ardıcıllıq anlayışı daha çox cümlələr və abzaslar arasındakı münasibətlə bağlıdır. Buna görə ardıcıllıq mətnin daxili quruluşuyla əlaqədardır.

Məqsədlilik (İntentionality) - Bir mətndə müəllifin izah etmək istədiyini, oxucuya çatdırmaq istədiyi məqsəddir.

İnandırıcılık (Acceptibility) - Müəllifin məqsədini (yazının əsas fikrini) ortaya qoymasından sonra bu fikrini hədəf kütləyə uyğun şəkildə açıq və aydın dəlillərlə ortaya qoyması ilə bağlıdır.

Məlumatlandırma (İnformativity)  - Bir mətnin oxucunun / dinləyicinin diqqətini çəkmədə müvəffəqiyyətli ola bilməsi üçün oxucu və dinləyici üçün köhnə və yeni məlumatları (balanslı bir şəkildə) ehtiva etməsi lazımdır.

Situasiyaya uyğunluq (Stiuationality)- Mətnin məzmunun xitab etdiyi kütlə, çatmaq istədiyi məqsəd və mətn növünə uyğun olacaq şəkildəki izahatıdır.

Mətnlərarası münasibət (İntertextuality)  - Mətnlərarası münasibət anlayışını ilk dəfə ortaya atan Fransız ədəbiyyat nəzəriyyəçisi Kristevaya görə, "Hər bir mətn sitatlar mozaikası kimi yaranır, hər mətn öz içində bir başqa mətnin əridilməsi və dəyişikliyidir [10, 40-41].

 Buna görə mətnin mənası özünəməxsus quruluşunda və dəyişikliyində ortaya çıxır.Aparılan bu tədqiqat işində mətnin təsvir, təhlil və şərhetmə işləri çərçivəsində araşdırılaraq müəyyən xüsusiyyətləri ortaya çıxarılmağa çalışılmışdır. Mətn sahəsindəki araşdırmalar mətnin meyarlarından xüsusilə bağlılıq, ardıcıllıq (rabitə­lilik) və mətnlərarası münasibət üzərində cəmləşmişdir. Çünki mətnin ümumi strukturu məhz bu üç əsas meyar əsasında qurulub.

Azərbaycan dilçiliyində mətnin daxili strukturu və kateqoriyalarından bəhs edən bir neçə dilçinin özünəməxsus yanaşma tipi vardır. Onlar öz tədqiqat işlərində mətnin komponentlərinin əlaqə və bağlılığına əsaslanaraq fikir və mülahizələr irəli sürüblər.

A.Y.Məmmədov müəyyən dövr üçün mətnin həm formal (koheziya), həm də məntiqi (koherentlik) əlaqə sayəsində formalaşdığı fikri əsas götürürdü. Lakin o, bu fikirlərin müzakirəsinin əlaqəliliyin mətnin formalaşması üçün kifayət olmadığını ortaya çıxardı. Nəticədə, coherence, yəni məna ardıcıllığı adlanan amilin mətni formalaşdıran vasitələri tamamladığı qənaətinə gəldi. A.Y.Məmmədov N.Enkvistin mətndaxili əlaqəliliyi şərh edən aşağıdakı düsturu verir:

Əlaqəlilik = koheziya + koherentlik [11, 50].

Mətnlərin ümumi quruluşundakı uyğunluqların şərhi mətndüzəldici kateqori­yanın izahını verir. Mətn sintaksisinin əsas vəzifələrindən biri də bu kateqoriyaların sistemli şərhini verməkdən ibarətdir. Bu kateqoriyalar mətnin dərk edilməsinin əsasını təşkil edir, əsas xüsusiyyətlərini özündə cəmləşdirir.

Müxtəlif dilçilər mətnin kateqoriyalarının təsnifatını verir. İ.R.Qalperin üzvlən­mə, koqeziya, informativlik, retrospeksiya, propeksiya, modallıq, avtosemantiya, Z.Y.Turaeva bədii zaman və məkan, proqressiya, staqnasiya, müəllif obrazı və s. kimi mətn kateqoriyaları ayırır.

Mətn kateqoriyalarının təsnifatı müxtəlif kriteriyalar üzrə aparılıb. Təsnifatda pərakəndəlik doğuran bu kriteriyalar mütləq və nisbi xarakter daşıya, yaxud linqvistik obyekt kimi mətni fərqləndirən əlamətlərlə bağlı ola bilər [12, 38-39].

Əlaqə kateqoriyasından bəhs edən N.N.Troşina çox zaman əlaqə mənasında koherent və koqeziya terminlərinin sinonim kimi işlənməsi əleyhinə çıxaraq kohe­renti mətnin tamlığı, yəni onun məntiqi-semantik, qrammatik və üslubi əlaqəsində, onu təşkil edən cümlələrin qarşılıqlı asılılığında ifadə olunan xüsusi əlamət kimi səciyyələndirir. Başqa sözlə, mətn koherentliyi cümlələrin məntiqi-semantik, sintak­tik və üslubi koqeziyası ilə təmin olunur, koqeziyanın bütün növləri bir-birini qarşı­lıqlı surətdə şərtləndirərək vahid mətn koherentliyinin yaranmasına xidmət edir. N.N.Troşina mətn əlaqəsi mənasında yalnız koherentliyi qəbul edir, koqeziyanı cümlə səviyyəsinə endirir. İ.R.Qalperin isə koqeziyanın cümlə deyil, mətn kateqoriyası olması fikrinə israr edir [12, 42].

Koqeziya mətnin formalaşmasında zəruri şərtdir, ancaq kafi deyil. Mətnlərdə əlaqə vasitələri çox güclü və müxtəlifdir. Məntiqi, psixoloji və formal-struktur əlaqə növləri bir-birilə vəhdət təşkil edib.

Mətnin sistem təşkil etdiyini sübut etmək üçün mətnin kateqoriyalarını nəzərdən keçirməyin vacibliyini irəli sürən N.Novruzova İ.R.Qalperin bölgüsünü verir (1.Koqeziya; 2. Prospeksiya; 3. Retrospeksiya; 4. İnteqrasiya; 5. Predikasiya; 6. Aktual üzvlənmə) və bu bölgüdə koqeziyanı xüsusi fərqləndirir. Onu formal, psixoloji və məntiqi koqeziya deyə növlərə ayıraraq şərh edir [13, 56].

Linqvistik baxımdan mətn bir-birini izləyən, zamanlı və mənalı bütövlər əmələ gətirən cümlələr silsiləsidir. Bu düzülüş təsadüfi bir hal deyil, əksinə, müəllif tərəfindən şüurlu olaraq müəyyən bir məntiqə əsaslananaraq, hər hansı bir məlumatı  çatdırmaq üçün yaradılmışdır. Mətn onu təşkil edən sözlərin cəmindən fərqli, özünəməxsus bir bütündür. Mətn sözlərdən ibarət deyil, sözlərlə reallaşan mənalı bir bütövdür. Mətn ünsiyyətin əsas vahididir. Mətn ilk növbədə seçilmiş informasiyanı məntiqi-semantik baxımdan ötürülməsi və lazımi ünvana çatdırılmasıdır.

Nəticə etibarilə, mətnin təhlili mühüm meyar əsasında müəyyənləşir: struktur (formal), semantik (məzmun) və kommunikativ (funksional) xüsusiyyət. Ümumiy­yət­lə, dilçiliyin mətn sintaksisi sahəsində aparılan tədqiqat işlərinin çoxluğu onun araş­dırılmağa ehtiyac duyulduğu bir sahə olduğunu təsdiqləyir. Mətnin daxili strukturu, kateqoriyaları, onun informasiya yükünə sahib olması, mətni formalaşdıran vasitə­lə­rin tədqiqi və s.mətn sintaksisinin aktual məsələləridir. Bağlılıq, ardıcıllıq, məqsəd­lilik, inandırıcılıq, məlumatlandırma, situasiyaya uyğunluq, mətnlərarası münasibət kimi meyarların birlikdə vəhdəti mətnin informasiya funksiyası daşımasını şərtlən­dirir. Cümlədən böyük mənalı vahid, sintaktik bütöv adlandırılan mətn məntiqi, psixoloji və formal-struktur əlaqə növlərinin bir-birilə vəhdət təşkil etməsi nəticəsində mənalı bütövə çevrilir.

 

ƏDƏBİYYAT

1. Akyol, H. Türkçe Öğretim Yöntemleri. Kök Yayıncılık. Ankara, 2006.

2. Özdemir, E.Eleştirel Okuma (4. Baskı). Bilgi Yayınevi. Ankara, 2000.

3. Hartman, D. K. and Allison, J. Promoting Inquiry Oriented Discussions Using Multiple Texts (pp. 106-133). In L. B. Gambrell& J. F. Almasi’s (Eds.) Lively Discussions: Foster­ing Engaged Reading. DE: International Reading Association, Newark, 1996.

4. Günay. D.Metin Bilgisi (Üçüncü Baskı). Multilingual Yayınevi. İstanbul, 2007.

5. Abdulkerim K. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, (Metin Dil Bilimi Temelli Metin Çözümlemesinin Bağdaşıklık Araçlarını Kullanma ve Tutarlı Metin Oluşturma Becerilerine Etkisi)Cilt 11, Sayı 1, Nisan 2015.

6. Coşkun, E. Yazma Becerisi.İlköğretimde Türkçe Öğretimi. (Editörler: A. Kırkkılıç, H. Akyol), Pegem A Yayıncılık. Ankara, 2007.

7. Gutwinski W. Cohesion in literary texts. Mouton & Co. N.V. Publishers.The Hague,1976.

8. Witte, S. P.& Faigley, L. Coherence, cohesion and writing quality. College Composition and Communication, 32(2). 1981.

9. Halliday M. A. K. & Hasan R. Cohesion in English. New York: Longman Group UK Limited, 1976.

10. Aktulum K.Metinlerarası İlişkiler. Öteki Yayınevi. Ankara, 1999.

11. K.Abdulla, A.Y.Məmmədov, M.M.Musayev, K.Üstünova, N.Novruzova və s.Azərbaycan dilində mürəkkəb sintaktik bütövlər. Bakı, 2012.

12. A.M. Abbasov Dilçilik və bədii mətn. Müəllim və tələbələr üçün vəsait. Maarif, Bakı, 1990, (И.Р.Галперин, Текст как объект лингвистического исследования Москва, 1981,Тураева З.Н. Лингвистика текста. Москва, 1986).

13. N.Novruzova. Mətn sintaksisi. Bakı, 2002.

Açar sözlər: mətn sintaksisi, mətnin daxili strukturu, mətnin kateqoriyaları, mətnin bağlılığı, mətndə ardıcıllıq(rabitəlilik), mətnlərarası münasibət.

Ключевые слова: текстовой синтаксис, внутренняя структура текста, текстовые категории,  текстовые связки, послеювятельность в тексте (связка), межтекстовое.

Key words: textsyntax,the internal structure of text, the category of the text, links of the text, consistency (coherence)on the text, the relation between the text.

 

Summary

Text syntax, structure and activities inside of the text

The article deals with current issues of syntax text, text, text internal structure is explained.The category problems  of the text are clarified, it’s meaningfulrole of the text deals  with its wholeformation.The function of the text informationto fulfill  the necessary main criteria are listed, opens their meaning. Also in the articlethe world andAzerbaijan linguistics’ attitude to this issue are also included.

Резюме

Текстовой синтаксис, внутренняя структура текстаи категории

В статье отмечаются актуальные задачи текстового синтаксиса, дается толковяние тексте и его внутренняя структура, вносится ясность в понятие текстовых категорей, раскривяется их роль в формировянии целостности текстового значения. Перечислены основные критерии, являющиеся необходимыми для выполнения информационной функции текста, раскрывается их смысл. В статье текст анализируется с точки зрения лингвистов всего мира и Азербайджана.

Rəyçi: prof.Abdullayeva Sənubər


Hüseynova Ülviyyə Şirzad qızı

İNGİLİSVƏ AZƏRBAYCANDİLLƏRİNDƏ DİALOJİ NİTQDƏ  MODALLIĞIN

 SEMANTİKTƏHLİLİ

Məlumdur ki, ünsiyyət iki tərəf arasında baş verir. Həmin tərəflər bir şəxslə də, bir neçə şəxslə də təmsil oluna bilər. Bundan başqa, həmin tərəf “danışan” - “dinləyən” və “danışan” - “danışan” olmaq üzrə də formalaşa bilər. Üstəlik, monoloji nitqdə dialo­ji mətnin ünsürləri də öz əksini tapa bilər. Yəni, bir şəxs təkcə özünün bildiyi şeydən yox, birisindən eşidib-oxuduğu şeylərdən də danışıb, onlara özünün və başqalarının münasibətini söyləyə bilər. Bu, modallığın müxtəlif təzahürlərinə geniş meydan açan bir sahədir. Biz burada dialoji nitqlə bağlı olaraq modallığın təzahür formaları məsələsini nəzərdən keçirəcəyik. Qeyd etməyi lazım bilirik ki, bizim materiallarımız yalnız iki konkret tərəf arasında baş verən nitq aktı nümunələri ilə məhdudlaşır.

Müsahiblər arasında nitq ünsiyyətinin formaları çox müxtəlif ola bilər. Tərəflərdən biri o birinin rəyi ilə tam razılaşa, qismən razılaşa bilər; o onun rəyinə bəzi əlavələr edə bilər, hətta onun dediyini rədd edə, təklifini yerinə yetirməkdən boyun qaçıra bilər. Bunun olduqca müxtəlif nümunələrini şifahi danışıqda, bədii əsərlərdə, xüsusən də dram əsərlərində müşahidə etmək olur.

İndi isə konkret nümunələrə müraciət edək. Danışan (tərəflərdən biri) müsahibinin fikrini qismən qəbul edir və müvafiq dil vasitələrindən istifadə etməklə bunu bildirir. Müvafiq mətnlərin azərbaycanca ifadəsində biz əsasən həmin ikinci tərəfin ifadə etdiyi modal mənalara fikir verəcəyik. 280

Cack. Afraid you’ll have West Indians getting promition to order cobs?

Frank. That’s partly it.

(“Bu qismən belədir”).

Gördüyümüz kimi, müsahiblərdən biri o birinin gümanını, zənnini qismən qəbul edir və onunla razılaşır.

Danışan müsahibinin dediyinə diqqətlə yanaşır, amma öz şübhəsini də açıq-aşkar bildirir. Məsələn:

Delude. Have they suffered like we have?

Can. I doubt it

(“Mən buna şübhə edirəm”).

Burada “şübhəetmə” modal mənası müvafiq fellə ifadə olunmuşdur. Azərbaycan dilindəki variantda bir qədər başqa cürdür. Burada həmin modal məna şübhə ismi ilə etmək felinin birləşməsindən əmələ gəlmiş mürəkkəb fellə verilmişdir. Azərbaycan dilində bu yeganə variant deyil; həmin məqsəd üçün “şübhəm var” ifadəsindən də istifadə etmək olar.

Həmin modal məna, bundan əlavə, ölçü və dərəcə bildirən zərflərlə də ifadə olunur. Məsələn:

Hester. Do you think we shall ever see him again?

Lampreft. I very much doubt that

(“Mən buna çox-çox şübhə edirəm; Mənim buna xeyli şübhəm var”)

Cavab atmacalarında müsahibin rəyini təsdiq və inkar etməklə yanaşı, əlavə məlumat da ola bilər. Məsələn:

Sophia. Are you in love with him?

Gondy. Can’t see myself marrying any one else

(“Özümü bir də (bir daha) evlənmiş görə (təsəvvür edə) bilmirəm”)

Timothy. Can I have the key of the box of clothes?

Hallam. In my room on the dressing table

Burada təsdiq mənası dolayısı ilə, əlavə məlumatla ifadə olunmuşdur.

Əlavə məlumat inkar bildirən cavab cümləsindən də sonra gələ bilər.

Sally. Was it a famous place?

Bile. No, cust tiny.)

(“Yox, az-maz; olsa-olsa “bir belə”) 281

Şifahi danışıqda “bir belə” ifadəsi ilə verilən modal məna, yəqin ki, cestlə (əl hərəkəti ilə) müşayiət olunur.

Axel. Are you laughing at me?

Serena. No more than at myself

(“Özümə [güldüyümdən] çox yox”).

Müsahibin sözünə qüvvət verən atmacalar bağlayıcıların köməyi ilə mətnə daxil edilə bilir. Bu zaman müsahib cümləni təsdiq və inkar formasına salıb, ona öz əlavəsini də edir:

The soldier. Was he tall?

The woman. Yes and handsome

(“Bəli, həm də (üstəlik) qəşəng idi”).

She. You’ve got a pain there?

He. As if I’d been stabbed

(“Elə bil, yaralanmışam (yaralananda olduğu kimi”).

Əlavəli atmacaların bir qismində feli əvəzedici olur. Bunlarda həmişə əlavə məlumat olur.

Cean. Do you want to get married to Miss Murdoch?

Wlin. I do not, and that’s an evident fact

(“Mən [istə]mirəm istəyib-eləmirəm və bu açıq-aşkar faktdır/məlum şeydir”).

Feli əvəzedicili cavab atmacalarında yeni üzvlər də ola bilir:

Rose. Can a miracle be a fact?

Ron. This one can

(“Bu biri ola bilər/bunu bacarar”)

Mrs. Mclalalan. Is fifty – five more than half?

George. No, technically it is not

(“Xeyir, texniki cəhətdən bu belə deyil”).

Cavab atmaca sualın ekvivalenti ola bilər.

Mary. Are you really hungry?

Cohn. I’m very, very hungry

(“Mən xeyli, xeyli acam”).

Qeyd edək ki, azərbaycanca tərcümədə biz oricinalın motivini, özünəmə­xsusluğunu saxlamağa çalışmışıq. Azərbaycan dilində aclığın yüksək dərəcəsini ifadə etmək üçün aşağıdakı ifadə üsullarından istifadə olunur: “Qurd kimi acmışam”, “Elə acımışam ki, daşdan yumşaq nə olsa, yeyərəm”. 

Ann. You aren’t along now?

Clive. Yes. I’m very alone

(“Bəli. Mən çox (olduqca) yalqızam”).

Müq. et: Yalqızam, yalqız [...] Gəl, ey məni dərdə-qəmə salan vəfasız (R.Rza).

Qeyd edək ki, Azərbaycan dilində tənha fərdlərin vəziyyətini ifadə etmək üçün yalquzaq sözü də vardır, amma bu söz yalnız qurd (canavar) barəsində işlədilir və bu səbəbdən də onu yuxarıdakı mətndə işlətmək olmaz.

Arthur. Are you ill?

Gucnevere. No, I am quite well

(“Yox, mən tamamilə yaxşıyam”).

Tom. Is that the truth?

Isabel. It’s not whole truth

(“Bu, bütün həqiqət deyil”).

Atmacalar əlavə məlumat da verə bilir. Özü də bu məlumat tərəflərdən birinin və başqasının maraq dairəsinə uyğun seçilir. Məsələn:

Cochran. Did you come out at the second storey window?

Virginia. Yes and along the roof

(“Bəli, həm də damla (damdan) [gəlmişəm]”).

Burada əlavə məlumat danışanın təcrübəsinə əsaslanır.

Monica. Do you think I ought to here?

Cohn. Not if you don’t want to

(“Əgər istəmirsinizsə, yox! ”)

Cavab atmacalarında təsdiq və inkar mənası dolayısı ilə ifadə olunur.

The woman. He was killed. Even now I sometimes imagine I can hear him playing ... and see him.

The soldier. Is that why you come here?

The woman. Partly

(“Qismən”).

William. You call that courage, senator?

Guswall. Courage of a sort, sir.

(“Bu da bir cür cəsarətdir, cənab”).

Atmaca cavablar əmr və nəqli cümlələrlə də əlaqədar olaraq işlənir. Məsələn: 283

Peter. And they can’t prove it! My wife and her uncle can never sow it paid.

Tramp. Certainly)

(“Əlbəttə şəksiz”).

Boy. Don’t leave until I’ve found out!

Man. Of course not

(“Əlbəttə ki, yox!”).

Dialoji nitqdə nisbi əlaqələr də öz əksini tapır. Bu, sual-cavabın (daha doğrusu, cavabın) bir-birinin struktur-semantik tutumunu təkrar etməsi ilə bağlıdır.

Miss Hart. Did she break off?

Lady Wartuzton. Yes, she broke it off

(“Bəli, o (qadın) aranı kəsib”)

Qarşılıqlı nisbətdə olan struktur-semantik əlaqələrdən aşağıdakı tipləri qeyd edə bilərik.

Cavab sualı yarımçıq cümlə şəklində təkrar edir:

Stella. Are you ready?

Charles. Ready

(“Hazır[am]”).

Cavab sualın transformasiyaya uğramış şəkli kimi özünü göstərir.

Axel. You had a son and he dead?

Serena. I had a son and he died

(“Mənim oğlum olub (var idi) və o ölüb”).

Atmacaların bir qismi əvəzolunmalarla müşayiət olunur. Bunlar “I (don’t) think so” modeli üzrə tərtib olunur. “So” əvəzedici rolu oynayır.

Paul. Is the weather going to be fine?

Stella. I think so

(“Mən belə düşünürəm(Mən də bu fikirdəyəm)”).

Bu qəbildən olan cavab atmacalarının bir qismi “(Yes). I do” “(No) I don’t” modeli üzrə yaranır.

Rath. You mean he ought to go away?

Dr.Bradman. I do

(“Elədir ki, var”).

Cavab atmacaların bir qismində həm təkrar, həm də əvəzetmələrdən istifadə olunur. Məsələn:

Rupert. Oh you really love me, dearest?

Cessie. Do, dearest, I do

(“Ah, əzizim, elədir ki, var”).

Qeyd: Bu və bundan qabaqkı cümlələrdə biz ingilis dilində I do ifadəsini azər­bay­canca “elədir ki, var” şəklində verdik. Həmin ifadə üsulları tamamilə bir-birinə müva­fiq gəlir. Ancaq unutmamalıyıq ki, do feldir, var sözü isə predikativ olsa da, fel deyil.

Felicity. I wonder if we ought to send for Patridge!

Cristwell. I think not, my lady

(“Mən (belə) düşünmürəm, mənim gözəlim”).

Sual-cavabın qarşılıqlı nisbətindən danışarkən bunu qeyd etmək lazımdır ki, cavab-atmaca sualın bütün məzmun və strukturuna da aid ola bilir. Həmin qarşılıqlı nisbət yes, no, sure, of course, certainly, no doubt kimi modal söz və ifadələri, brash, alas, fie, nonsense kimi nida söz-cümlələri vasitəsilə ifadə edilir. Məsələn:

- You want to hear all of it?..

- Sure.

(“Doğrudur”, “Əlbəttə”).

Maury. You’re serious, aren’t you?

Sharon. Yes! Yes!

(“Bəli! Bəli!”)

Vladimir. You didn’t notice anything out of the ordinary?

Estragon. Alas!

(“Heyhat! ”)

Nina. You do love me, don’t you?

Ordon. Of course.

(“Təbii”).

Əlavələrin bir qismi sualda çatışmayanı, yaxud ona ehtiyac duyulmayanı tamamlamaq, doldurmaq məqsədi güdür. Bunun aşağıdakı tiplərini qeyd edə bilərik.

a) Yarımçıq cümlə şəklində olan tamamlayıcı.

Miss Brown. You’re a teacher too, aren’t you?

Mr. Ferrel. Of the dance.

(“Rəqs [müəllimiyəm] ”).

Sualda, gördüyümüz kimi, ümumi şəkildə adresantın müəllim olub-olmaması barəsində soruşulur. Adresat həmin suala konkret şəkildə cavab verir, özü də müəllim sözünu təkrar işlətmədən. 

b) Cavab atmacasında əvəzetmə və doldurma bir yerdə çıxış edə bilir:

Bully. You will come to me? Won’t you?

Cean. I will tomorrow

(“Mən sabah [gələ]cəyəm”).

c) Təkrar və doldurma da bir yerdə çıxış edə bilir:

Lanus. And you believed him?

Ludy. I believed him at the time

(“Mən ona vaxtında (bir vaxt) inanmışam”).

Doctor. Don’t you want to sit down now?

Venable. Yes, indeed I do before. I fall down).

ç) Əvəzetmə cümlə üzvləri arasında da işlənə bilir:

Simon. Mother, do you think I was sometime, a bit harsh?

Morland. I think you sometimes were, my son.

Pat. Did old Benthan know?

Cimmi. Know? He knew before.

Beləliklə, biz görürük ki, dialoji nitq modallıq kateqoriyasının ifadə üsullarının zənginliyi baxımından çox lazımlı material verir.

N Ə T İ C Ə. Azərbaycan və ingilis dillərinin materialları əsasında modallıq kateqoriyasının struktur-semantik təhlili aşağıdakı nəticələri çıxarmağa əsaslar verir:

 Modallıq fəlsəfi-məntiqi və linqvistik kateqoriya olmaqla ünsiyyət prosesinin iştirakçısının, yəni danışanın özünün ifadə etdiyi fikrinin məzmununa və gerçəkliyə münasibətini əks etdirir. Məhz belə ikili münasibət tipindən asılı olaraq modallıq kateqoriyasını obyektiv və subyektiv modallıq olaraq iki növə ayırırlar. Bu baxımdan modallıq kateqoriyası obyektiv və subyektiv münasibətin insan təfəkküründə əksini tapmış dialektik vəhdətindən ibarətdir. Modallığın iki aspekti, yəni obyektiv və sub­yektiv modallıq bir-birini tamamlayaraq bütövlükdə ümumi modallıq məzmununu yaradır.

Modallıq kateqoriyasının mühüm ifadə vasitələrindən birini modal sözlər təşkil edir. Bunlar danışanın öz nitqində ifadə edilən fikrə münasibətini obyektiv gerçək­liyə nisbət, ağıl və düşüncə qaydalarına müvafiqlik, emosional qiymətvermə, insan həyatı və taleyində oynadığı rola görə ifadəsinə xidmət edən sözlərdir. Təsadüfi deyil ki, Azərbaycan və ingilis dillərində modal sözlər sahəsində birbaşa təmas nöqtələri olmasa da, həmin dillərin modal sözlərinin əsas sinifləri bir-birinə uyğun gəlir.

 

İstifadə edilmiş ədəbiyyat 

1. Adilov M.İ., Verdiyeva Z.N., Ağayeva F.M. İzahlı dilçilik terminləri. Bakı, “Maarif” nəşriyyatı, 1989, 362 s.

2. Aslanov A.Ə. Müasir Azərbaycan dilində modal sözlər. Nizami adına Ədəbiyyat və Dil İnstitutunun əsərləri. X cild, 1957, s. 171-175.

3. Əlizadə Z. Müasir Azərbaycan dilində modal sözlər. “Maarif” nəşriyyatı. Bakı, 1965, 148 s.

4. Musayev O. İngilis dilinin qrammatikası. Bakı, “Maarif” nəşriyyatı, 1996, 392 s.

5. Rəhimov İ., Hidayətzadə T., Mircəfərova S. İngilis dilinin praktik qrammatikası. Bakı, Azərnəşr, 2001, 170 s.

6. Cahangirov F. Modality in English: Semantic, Pragmatic and Psycholinguistic Approaches. Tabriz, 2003, 201 p.

1. http://www.englishpage.com/modals/modalintro.html

2. http://www3.telus.net/linguisticsissues/modalsinteaching.

Açar sözləri: İngilisdili, azərbaycan dili,  dialoji nitq, semantik təhlil.

Ключевые слова: русский язык, английский язык, диалогическая речь, семантический анализ

Keywods:english,  azerbaijani,  dialogic speech, semantic analysis,

 

RƏYÇİ: dos. E.VƏLİYEVA


Qasımova Gülər

İBRİ DİLİNDƏ DÖRDSAMİTLİ KÖKLƏRİN YARANMA YOLLARI

                Dünya dilləri müxtəlif quruluşa malik olduğundan müxtəlif dillər üçün sözün morfoloji quruluşu da müxtəlifdir. Məsələn, rus dilində söz əsas, kök və şəkilçi deyə üç yerə, türk dillərində söz kök və şəkilçi deyə iki yerə, sami dillərində isə kök və əsas olmaqla iki yerə ayrılır (2,78).  Sami dillərində kök samit səslərdən təşkil olunub. Saitlər kökün tərkibinə daxil deyildir. Saitlər samitlərlə birlikdə əsas kimi qəbul edilir. Əsas isə sözün leksik-qrammatik məna ifadə edən və affikslərlə işlənən hissəsidir. İbri dilində kök tələffüz edilmir, söz kimi mövcud deyil, lakin qrammatik abstraksiyadır (7, 35). Kök eyni vaxtda bir neçə şəkilçi qəbul edə bilər. İbri dilində bu və ya digər kökdən həm ismi, həm də feli əsas yarana bilər. Məsələn, מלך –[mem, lamed, xaf] kökündən מלך –[malax]-[hökmranlıq etdi] feli əsası və מלך –[melex]-[hökmdar, şah] ismi əsası yaranmışdır.

                Yəhudi qrammatikləri kökə belə tərif verirlər: “Kök müxtəlif sait və affikslərin yığılmasından düzəlmiş əsas və sözlərin samitlərdən yığılmış əsasının “karkasından” morfoloji ayrılmış hissəsidir” (4, 230). Kök və ya kökün “nümayəndəsi” kimi samişünaslar keçmiş zaman III şəxs, tək, kişi cinsi formasını götürürlər. İbri dilində kökün verballıq və nominallıq ideyası qarışıq halda olduğundan o, yalnız morfoloji vasitələrlə müəyyən edilə bilər. Kökün təşkil olunduğu hərflər ibri dilində “kök samitləri” və ya “kök hərfləri” adlanır. Qədim ərəb dilçilərinin əsərlərinə diqqət yetirsək görərik ki, bu əsərlərdə “harfun” ifadəsi “nitq səsləri” və ya “kökü təşkil edən hərf” anlamında işlənir. Bu qrammatiklər nitqin sadə ifadəsi üçün “2 samitdən ibarət olan kök”, “3 samitdən ibarət olan kök” ifadələri əvəzinə “ikisamitli kök”, “üçsamitli kök” ifadələrindən istifadə edirdilər. 

Köklərin ümumi miqdarından asılı olaraq ibri dilində kökləri bir sıra qruplara ayırmaq mümkündür. Sami dillərində köklər, adətən üç samitdən ibarət olur. Lakin bəzən dörd, nadir hallarda isə beş samitə də rast gəlmək olar. Lüğət tərkibində çox az miqdarda ikisamitli köklərə də rast gəlinir.

                Sami dillərində lüğət tərkibində azsaylı dördsamitli köklərə rast gəlinir. Lakin arami və ibri dillərində dördsamitli köklərə daha az rast gəlindiyi halda, ərəb və efiop dillərində çox sayda dördsamitli köklərə rast gəlinir. Ərəb dilində dördsamitli köklərin böyük bir qismi dilin lüğət tərkibinə daxil edilməmişdir. Bu köklər qədim bədəvi tayfalarının şifahi poeziyasından və ya müxtəlif tayfafaların məişət üslubun­dakı şivələrdən götürülmüşdür. Bu köklər çox zaman bədən üzvləri quruluşununun əsas xüsusiyyətlərini, köçəri təsərrüfatda istifadə olunan dəvə və digər heyvanların yerişini bildirir və ya “hərəkətin çoxsaylı təkrarı”, “çoxsaylı natamam hadisələri”, “titrəmə, əsmə”, “işıldama, parıldama”, “nizamsız hərəkətləri” ifadə edirdi (1, 48).

                İbri dilində üçsamitli köklər söz və əsasların morfoloji xüsusiyyətlərindən asılı olaraq bir neçə növə malik olduğu halda, dördsamitli köklər bu qaydada təsnif edil­mir. Lakin bu kökləri yaranma tarixi və üsuluna görə bir neçə qrupa ayırırlar. Bu­nun­la belə, “dördsamitli köklərin yaranması”, “dördsamitli köklərin mənşəyi” ter­minləri dedikdə gerçək genezis başa düşülmür (8, 47). Məsələn, biz זלזל –[zlzl] kökü­nün זלל-[zll] kökündən yarandığını deyiriksə, bu o deməkdir ki, verilmiş kök əslində זל –[zl] samitlərinin reduplikasıyası nəticəsində yaranmışdır. Qeyd etmək lazımdır ki, üç­samitli köklərdən yaranan dördsamitli köklərlə yanaşı, bəzən bu və digər dörd­samitli kökün “qısalaraq” üçsamitli kökə çevrildiyini də müşahidə etmək müm­kündür.  

                Dördsamitə malik köklərin təsnifatı və onların ətraflı tədqiqi çox maraqlıdır. Burada dilə daxil olan sözlərin əsasi tərkibində tamamilə möhkəmlənə bilməyən və ya dil tərəfindən hələ “seçilməyən” və bu və digər qruplar tərəfindən şəkli dəyişdiril­miş köklər nəzərdə tutulur. Güman olunur ki, bu köklər söz yaradıcılığının dilin sonrakı inkişafında geridə qoyduğu qeyri-mütəşəkkil dövrünün qalıqlarıdır (4, 267).

Dördsamitli fellər ibri dilində piel, pual və hitpael bablarında ifadə olunurlar. Bu, onunla izah olunur ki, qədim dövrlərdə adları qeyd olunan babların ikinci kök samiti qoşa samit kimi tələffüz olunurdu. İbri dilində isə qoşa samitli sözlərə demək olar ki, rast gəlinmir. Hər bir samit hərfin hərəkəsi vardır. Zamanla bu hərflərdən biri düşmüş və bu fellər güclü daqeş qazanmışdır. Başqa sözlə desək, məhz bu bablarda sanki dördüncü kök samitinə də “yer ayrılmışdır”. Dördüncü kök samiti əlavə olunduqda isə, güclü daqeşə olan təlabat yoxa çıxır (4, 92).

İbri dilində dördsamitli köklərin yaranması müxtəlif əsaslarda baş verən assimilyasiya və dissimilyasiyası vasitəsilə həyata keçirilir. Dördüncü kök samiti müxtəlif yollarla yarana bilər: a) reduplikasiya nəticəsində; b) müxtəlif əsaslara affikslərin artırılması yolu ilə; c) burun və ya süzgün samitin artırılması yolu ilə; ç) yeni mənanın yaranması üçün bu və digər samitin daha uzun tələffüzü vasitəsilə; d) sözün fonetik və ya semantik modifikasiyası zamanı sözdə yaranan və digər samitlər kimi salimlik funksiyasına malik olmayanan “boğaz və ya nəfəsli samitin partlayışı” vasitəsilə; e) az salim olan hərflərin daha salim samitlərə çevrilməsi vasitəsilə və s (5, 167). Göstərilmiş bəndləri daha ətraflı izah etmək üçün dördsamitli köklərin yaranma nöqteyi-nəzəri və mənşələrinə görə təsnifatı ilə yaxından tanış olaq:

1)             Bir qrup dördsamitli köklər qeyri-sami dillərindən alınan isimlərdən yaranmışlar. Bu sözlər dildə vətəndaşlıq hüququ qazandığından bu köklərə daxil olan samitlər kök samiti kimi qəbul edilir. Məsələn, ərəb dilində “falsafa”-[fəlsəfə ilə məşğul olmaq] feli ismi əsas olan “feylasuf‛-un”-[filosof] ismi əsasında yaranmışdır və dilə qədim yunan dilindən keçmişdir. Eyni zamanda, ərəb dilinə qədim yəhudi dilindən də bir sıra sözlər keçmiş və zamanla dilin lüğət tərkibində möhkəmlənmişdir. Məsələn, qədim yəhudi sözü olan “darkemon” –[fars pul vahidi] ərəb dilinə “dirhamun” şəklində keçmişdir. İbri dilində də bu hadisəni müşahidə etmək mümkündür. Məsələn, פרדס –[pardes]-[meyvə bağı] sözünün fars dilindən dilə keçdiyi ehtimal olunur. Bir çox alınma sözlərin ibri dilində ifadəsi də dörd kök samitindən ibarət fellərlədir : טלפן –[tilpen]-[zəng etmək], ארגן –[irqen]-[təşkil etmək], נתרל –[nitrel]-[neytrallaşdırmaq] və s.

2)                                    Bir sıra dördsamitli köklər ismi əsaslardan yaranmış və dördüncü kök samiti kimi əsasın prefiks samitini qəbul etmişdir. Bu isə dördsamitli köklərin üçsamitli əsaslardan yarandığı fikrinə bariz nümunədir. Məsələn, ərəb dilində “masmara”-[mıxlamaq] feli ismi əsas olan “mismar-un”-[mismar] sözündən yaranmışdır. Arami dilində “masmera” əsası ismi əsasdan yaranmışdır. İbri dilində də מסמר-[mismer]-[mıxlamaq] feli və  ismi əsas olan מסמר-[masmer]-[mismar] sözlərinə rast gəlinir. Lakin qeyd olunan felin arami və ərəb dillərində üçsamitli feli əsasına rast gəlinməsə də, ibri dilində סימר-[simer]-[dik durmaq, vız durmaq] feli mövcuddur. Görünür, ibri dilində מסמר sözü üç kök samitinə malik סימר felindən, ərəb və arami dillərində isə ismi əsasdan yaranmış və prefiksin ilk samiti kökə daxil olaraq lüğət tərkibində qorunub saxlanılmışdır (5, 168).

3)                                    Dördsamitli köklərin bir qrupu digər sami dillərindən alınan və dördsamitə malik ismi əsaslardan yaranmışdır. Məsələn, ərəb dilində “bərhənə” (“dəlil gətirmək”) sözü efiop mənşəli “barhanan” (brh kökü və an suffiksi) sözündən götürülmüşdür. İbri dilindən isə מסכן-[misken]-[bədbəxt, zavallı] sözü ərəb dilinə keçmişdir (“miskin-un, maskana-tun”). Qeyd olunan sözün ibri dilinə isə qədim arami dilində keçdiyi güman olunur (“masken, miskena”) (10). Lakin sonrakı tədqiqatlar göstərdi ki, qədim assur dilində kiçik torpaq sahəsinə malik kasıb təbəqə “muskenu” adlanırdı. Digər sami dillərinə bu sözün məhz qədim assur dilində keçdiyi fikri daha məntiqə uyğundur. Qədim assur dilində “sakanu” feli “düzəltmək, əkmək” mənasındadır.

4)             Dördsamitli köklərin bir qismi digər sami dillərində məhsuldar prefiks hesab olunan bu və ya digər samitin üçsamitli əsasa artırılması yolu ilə yaranır. Məsələn, ərəb dilində “haraqa” (“yandırmaq”) əsası ibri dilində kauzativ feli əsasın ən məhsuldar prefiksi hesab olunan “ha” prefiksinin “ruq” kökünə artırılması yolu yaranmışdır. İbri dilində də ismi əsasdan yaranmış felin kök samitlərinin tərkibinə samit prefiks daxil etməklə dördsamitli köklər yaratmaq olar. Bu prefiks, adətən, sözün əvvəlinə artırılır. Bu əsaslar bir qayda olaraq, piel, pual və hitpael babında ifadə olunur. Bəzi qrammatiklər bu kökləri düzəltmə hesab edərək onların prefikslər vasitəsilə düzəldiyini iddia edirlər. Həqiqətən də, bu köklər, fel əsaslarının qarşısına ש –[şin], א –[alef], ת –[tav] prefikslərinin artırılması ilə yaranır və leksik-semantik cəhətdən icbarlıq ifadə edirlər (5, 168). Eyni zamanda bu dördsamitli köklərin bu növünün digər sami dillərindən alınması fərziyyəsi də mövcuddur (ərəb və arami dillərində icbarlıq bu bablarda göstərilir). Məsələn:

חרר –[xarar]-[azad olmaq]                   שיחרר –[şixrer]-[azad etmək]

כנע –[kana]-[inanmaq]                 שיכנע –[şixna, şixnea]-[inandırmaq]

כזב –[kazav]-[məyus olmaq, pərt olmaq]       איכזב –[ixzev]-[pərt etmək]

סיכל–[sikel]-[pozmaq, pəl vurmaq] תיסכל –[tiskel]-[ümidsizliyə düçar etmək]

5)                                                                                                 Bəzənsə kökdən bu və ya digər samitin düşməsi nəticəsində yaxın mənalı köklər yaranır. Məsələn, ərəb dilində “zəhlaqa” kökündən “ha” samitinin düşməsi nəticəsində “zəliqa” kökü yaranmışdır (“sürüşmək”) (1, 69). İbri dilində də isimlərdən kök samitinin çıxarılması yolu ilə dördsamitli fellər yaradırlar. Məsələn, מצב רוח–[maçav ruax]-[əhval ruhiyyə] sözündən müəyyən hərflər çıxarılmaqla הצטברח –[hiçtavreax]-[əhvalını yüksəltmək] sözü yaradılmışdır.

6)                                    Dördsamitli köklər birinci və ikinci kök samitindən sonra bu və digər burun samitin artırılması yolu ilə də düzələ bilər. Məsələn, ərəb dilində “ğadila-ğandal-un” sözlərini nümunə göstərə bilərik. İbri dilində zəif samit hesab olunan və fonetik baxımdan burun samitlərinə aid edilən “ן” hərfi də ismi və feli əsaslara artırılarkən çox zaman assimilyasiyaya uğrasa da, bir sıra hallarda üçsamitli kökün sonuna artırılaraq dördsamitli köklərin yaramasında iştirak edir. Məsələn, גזר-[qaraz]-[kəsmək, biçmək] sözünə ן hərfi artırmaqla גזרן-[qarzen]-[balta] sözü yaradılmışdır. Və yaxud da ד.ר.ב-[dalet, reyş, bet] əsasına qeyd olunan hərfi əlavə etməklə דרבן-[dirben]-[mahmızlamaq] felini yaratmışlar.

7)             Dördsamitli köklərin üçsamitli əsasların son samitinin təkrarı yolu ilə yaranması da geniş yayılmışdır. Məsələn, ərəb dilində “samala” felində son samit təkrarlanaraq “samlala” (“xurma yığmaq”) dördsamitli felini yaratmışdır. İbri dilində də bu dilçilik hadisəsinə rast gəlinir. Məsələn, אמל-[amel]-[bədbəxt] sözündən אומלל-[umlal]-[bədbəxt edilmiş] feli yaradılmışdır.

8)                                    Dördsamitli köklərin böyük bir qismi isə əsasa süzgün samitlər hesab oluna “r” və “l” samitlərinin artırılması yolu ilə yaranır. Sami dillərində süzgün samitlər xüsusi fonetik xüsusiyyətlərə malikdir. Bu samitlər bəzən bir-birini əvəz edir, bəzən isə özündən sonra gələn samitlə assimilyasiyaya uğrayır. Burun samitləri ilə eyni fonetik xüsusiyyətlərə malik olan süzgün samitlər müxtəlif əsaslara artırılarkən əsasda müx­təlif dəyişikliklər yaradır. Sözün tərkibinə “r” hərfi artırmaqla da dördsamitli köklər yaranır. Adətən “r” əlavə samit kimi birinci kök samitindən sonra artırılır. Məsələn, ərəb dilində “bittih-un” sözü tədricən “birtih-un” şəklini almışdır. İbri dilində isə כסם-[kasam] feli sonradan əlavə samit qəbul edərək כרסם-[kirsem]-[gəmirmək] şəklinə gətirilmişdir. “l” samiti də söz köklərində eyni fuksiyanı yerinə yetirir. Məsələn, ərəb dilində “qamada” (“möhkəm olmaq) kökünə “l” samiti artırmaqla “qalmad-un” (“qaya”) sözü, ibri dilində isə זעף –[zaaf]-[hiddətlənmək, qəzəblənmək] felinə  əlavə samit artıqmaqla זלעפה-[zalafa]-[lərzə, dəhşət, titrəmə] sözü yaradılmışdır. Bəzi dördsamitli köklərdə isə “l” hərfi sözün sonuna artırılmışdır. Bu sonluq dilçilik ədə­biy­yatında “daşlaşmış suffiks” adı altında tanınır. Məsələ, ərəb dilində “barqala” (“çaxmaq”) feli mənşə etibarilə “baraqa” felinin sonuna əlavə hərf artırmaqla düzəl­dilmişdir. İbri dilində isə כרם-[kerem]-[üzüm bağı] sözündən yaranan כרמל-[karmel]-[Bibliyada üzüm və meyvə bağları] sözü də bu yolla yaranmışdır. Bundan başqa qədim akkad və arami dillərindən ibri dilinə keçən ברזל-[barzel]-[dəmir], חשמל-[xaş­mal]-[elektrik, parıltı] sözləri də bu üsulla dördsamitli sözlərin yaranmasına nümunə ola bilər.

9)                                    Bir qrup dördsamitli köklər ikisamitli köklərin təkrarı yolu ilə yaranır. Reduplikasiya nəticəsində yaranan belə köklər hərəkətin çoxsaylı təkrarını ifadə edir (6, 38). Ərəb dilində “bahha” sözündən yaranan “bahbaha” (“sakitləşmək”), “bazza” sözündən yaranan “bəzbəzə” (“alıb aparmaq”), “şalla” sözündən yaranan “şəlşələ” (“cingildəmək”), “daqqa” sözündən yaranan “daqdaqa” (“döymək, tıqqıldatmaq”) sözləri buna nümunə ola bilər. İbri və arami dillərində reduplikasiya nəticəsində yeni dördsamitli əsasların yaranması daha geniş yayılmışdır. Salim samitə malik iki hecanın reduplikasiyası nəticəsində yaranan felləri bəzi qrammatiklər dördsamitli fel kimi qəbul etmir. Onlar bu fellərin hərəkətin intensivliyini bildirən “pilpel” modeli ilə yarandığını deyirlər. İbri dilində ג.ל.ל-[qimel, lamed, lamed] əsasından yaranan גלגל-[qalqal]-[çarx, təkər], התגלגל-[hitqalqel]-[diyirlənmək], גולגולת-[qulqolet]-[kəllə] sözləri, בזז-[bazaz]-[qarət etmək, soymaq] felindən yaranan בזבז-[bizbez]-[dağıtmaq, xərcləmək] sözləri reduplikasiya nəticəsində yaranan fellərə nümunədir. Bundan başqa פטפט –[pitpet]-[çərənləmək], משמש –[mişmeş]-[əl ilə yoxlamaq], חנחן –[xinxen]-[bəzənmək], התחנחן –[hitxanxen]-[naz etmək] və s. sözlər dördsamitli köklər reduplikasıya nəticəsində yaranmışdır.

                Qeyd etmək lazımdır ki, adları qeyd olunan üsullardan ibri dilində ən geniş yayılanı dördsamitli köklərin reduplikasiya yolu ilə yaranması üsuludur. Bəzən reduplikasiya zamanı samitlərin assimilyasiyası hadisəsi müşahidə olunur. Məsələn, ərəb dilində “kaukab-un” (“ulduz”) sözü ikinci kök samiti zəif samit olan dördsamitli kökə malikdir. İbri dilində isə כוכב-[koxav]-[ulduz] sözündə “uzun o” səsi zəif samit adlanan “vav” hərfini də ifadə edir. Güman olunur ki, bu sözlərdə çıxış edən saitlər qədim dövrlərdə samit kimi kökə daxil olmuş, dilin sonrakı inkişafında isə tədricən “saitləşmişdir”. Və yaxud da, müasir ibri dilində istifadə olunan כיכר-[kikkar]-[meydan] sözü כרכר-[karkar] sözündən yaranmış, zaman keçdikcə sait və samit sistemində assimilyasiya baş vermişdir (5, 176). Ümumiyyətlə, qeyd etmək lazımdır ki, reduplikasiya vasitəsilə yeni əsasların yaranması hadisəsi samişünaslıqda bəzi üçsamitli köklərin ikisamitli köklərdən reduplikasiya yolu ilə yaranmasına işarə edən əsas göstəricilərindən biri kimi qiymətləndirilir.

            Ədəbiyyat siyahısı

  1. Ə.Məmmədov “Ərəb dili”, Bakı 1998
  2. 2.                 Ə.Rəcəbli  «Dilçiliyə giriş kursu», Bakı, 2008
  3. Айхенвальд А.Ю. «Современный иврит», Москва 1990
  4. Гезениус В. «Еврейская грамматика» Спб- 1879
  5. Гранде Б.М. «Введение в сравнительное изучение семитских  языков», Москва. 1972, с. 442.
  6. Раковская И. «Морфология иврита: Глаголы с четырехбуквенными корнями», Йерусалим, 2011
  7. Dorit Ravid “Spelling Morphology: Yhe psycholinguistics of Hebrew spelling”, Tel-Aviv 2006
  8. 8.                 הר זהב צבי "דקדוק הלשון העברי", תל-אביב 1956
  9. http:// axaz.org/ivrit-obuchenie/
  10. http://hamelamed.narod.ru/pravila.htm

Açar sözlər: kök və əsas, qrammatik abstraksiya, sait hərəkələr, üçsamitli kök sistemi, reduplikasiya.

Kлючевые слова: корень и основа, грамматическая абстракция, огласовки (диакритические знаки), система трехбуквенных корней, редупликация.

Keywords: root and stem, grammatical abstraction, vowel punctuation, trileteral root system, reduplication.

 

Резюме

Происхождение четырехбуквенных корней на иврите

            На фоне трехбуквенных корней, которые являются основой ивритской глагольной системы, четырехбуквенные корни выделяются своей непохо­жестью и привлекают внимание. Четырехбуквенные корни нельзя считать исключением потому, что их очень много в современном иврите. Четырех­буквенные глаголы встречаются в так называемых «тяжелых» биньянах פיעל, פועל, התפעל  (пиъэл, пуъал, hитпаъэл), где удвоенная корневая буква, теряя удвоение оставляет место для дополнительной корневой буквы.

 

Summery

The origin of the four-consonant (quadrilateral) roots in Hebrew

            Hebrew verbal system is based on three-consonant roots (triliteral root), but four-consonant roots (quadrilateral roots) are distinguished by their dissimilarity and attract attention. Quadrilateral roots can’t be exception, because they are very much in modern Hebrew. The owerwhelming majority of quadrilateral roots are used in “heavy” binyanims - Pi‘el, Pu‘al and Hitpa‘el (“geminated binyanims”), where the second letter losing a doubling leaves a place for the additional letter.

Rəyçi: dos.Abdullayeva Gülnarə

                                                                 


Rəhman Böyükağa oğlu Quliyev

TÜRKİYƏ TÜRKCƏSİ VƏ AZƏRBAYCAN DİLLƏRİ  ARASINDA  İNTEQRASİYA AMİLİ

 XX ƏSRİN ƏVVƏLLƏRİ VƏ SONLARI

Azərbaycan ilə Türkiyə arasında əlaqələrin böyük tarixi var. Ortaq kök, dil, din birliyi, oxşar mədəniyyət, adət və ənənələr bu əlaqələri şərtləndirən amillər sırasında yer alır. Türkiyə və Azərbaycan öz tarixlərinin ən mürəkkəb dövrlərində bir-birinə dəstək olduqlarını nümayiş etdirmişlər. XX əsrin əvvəllərində 5 əsrlik fasilədən sonra yenidən Türkiyə  türkcəsi ilə Azərbaycan dili arasında inteqrasiya  prosesi baş tutdu. XX əsrdə baş tutan bu inteqrasiya prosesi özü iki mərhələyə ayrılır:

1. XX əsrin əvvəllərindən 1920-ci ilə qədər olan dövr.

2. XX əsrin sonlarında Türkiyə türkcəsindən çoxlu sayda sözlərin sürətlə Azərbaycan dilinə keçməsi, Türkiyə türkcəsi ilə Azərbaycan dili arasında dil əlaqələrinin  itensivləşməsi. Bu iki mərhələ arasında 70 illik fasilə hakimdir ki, bu fasilə zamanı iki türk dili arasında heç bir əlaqə görünmədi. 

Azərbaycan dilinin inkişafı da, problemləri də daha çox XX əsrlə bağlıdır.“XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan türk dili olduqca mürəkkəb  tarixi-kulturoloji şəraitdə fəaliyyət göstərir-ümumxalq dilində əsaslı bir təbəddülat müşahidə olunmasa da ,ədəbi dilə münasibətdə  müəyyən tendesiyalar meydana çıxıb güclənir, hətta bir sıra hallarda siyasi-ideoloji məzmun kəsb edir”[1, səh. 333]. N. Cəfərovun fikrincə, bu tendesiyalar-şərqçilik, qərbçilik, demokrat –maarifçilk tendensiyası idi. Demokrat-maarifçilər mövcud radikal meyilləri birləşdirməklə daha mükəmməl yol tutur və prinsip etibarı ilə müasir Azərbaycan  türk ədəbi dilinin tipologiyasını, xarakterini hazırlayırdı. Məhz bu dövrdə Azərbaycan ədəbi dili bənzərsiz bir problemlə qarşılaşır. Əsrin əvvəllərindən başlayaraq, ədəbi dildə ( Ən çox bədii əsərlərin dilində və mətbuatda)üç meyil, üç istiqamət özünü göstərirdi:

1. Birinci meyil, ədəbi dili bacardıqca xalq dili ilə eyniləşdirmək meyili. Bu özünü "Molla Nəsrəddin" jurnalının və bu jurnalın əməkdaşlarının (C.Məmmədquluzadə, Ə.Haqverdiyev və b.) əsərlərində göstərir. Burada ədəbi dil ilə danışıq dili, dialektlər arasındakı fərq götürülür. Xalq bu dili asan başa düşür.

2. Daha çox osmanlı (indiki türk) və əski Azərbaycan dilinin ənənəsinə söykənən ədəbi dil yaratmaq meyili. Bu "Fyüzat" və "Həyat" kimi bir çox jurnal və qəzetlərin və əksərən bu redaksiyada işləyənlərin (Ə.Hüseynzadə və b.) əsərlərinin dilində özünü göstərir. Xalq bu ədəbi dili çətin anlayır. Bu dil o vaxtkı türk ədəbi dilindən, demək olar ki, seçilmirdi.

3. Hamı tərəfindən anlaşılan, ədəbi dil normalarına əsaslanan ədəbi dil yaratmaq meyili. Bu dil heç bir dialekt təsirini qəbul etməyən bir dil idi. Bu dili A.Şaiq, C.Cabbarlı, S.Hüseyn, A.Səhhət kimi şair və yazıçılar yaradırdılar. Ədəbi dil sahəsindəki bu vəziyyət əsrin əvvəllərindən 1930-cu illərədək davam etdi. [2].

Yuxarıda göstərdiyimiz bu 3 meyildən 2-cisi Azərbaycanda daha böyük  vüsət aldı. Azərbaycan dili Türkiyə türkcəsinin inteqrasiya prosesi  əsasən bu meyillə bağlı oldu. Bu inteqrasiyanın reallaşmasına səbəb olan əsas səbəblər ölkənin ictimai-siyasi vəziyyəti, mətbuat və tədris dili idi.

Bakıda 1905-1906-ci illərdə İslam Cəmiyyəti Xeyriyyəsi  quruldu.  Cəmiyyət xeyriyyəçilik və maarif işləriylə məşğul olurdu. Bu cəmiyyətin işində Hacı Zeynalabdin Tağıyev böyük fəaliyyət göstərirdi. Tədqiqatçı K. Ələkbərova bildirir ki, o illərdə Bakıda çoxlu sayda Türk müəllimi dərs deyirdi. Müəllim Çevdet, Baha Səid, Beşikdaşlı Kiçik Fuad, Əhməd Kamal. Repressiya zamanı bu insanların bəziləri qaçıb canlarını qurtarsalar da, bəziləri məhv edilmişdir.  (3, s. 236)Türkiyədən Azərbaycana gələn müəllimlər özləri ilə birlikdə öz dillərini də gətirmişdilər. Həm də bu müəllimlərin çoxu dil - ədəbiyyat müəllimləri idilər. Türkiyədən Azərbaycana gələn bu axının əsas səbəbi Türkiyədəki məşruyyət idi. Məşruyyətdən əvvəl Türkiyə ilə Qafqaz arasında heç bir əlaqə yox idi. 1905-1907 –ci illərdə Bakıya İstanbuldan o qədər kitab gətirildi ki, Qafqaz İstanbul kitablarıyla doldu. Gənclər osmanlıca danışmağa başladılar. Hətta Türkiyə türkcəsi ilə Azərbaycan dili arasında orfoqrafiya birliyinə də cəhd edilirdi. Hərəkəsiz yazı sistemindən hərəkəli yazı sisteminə keçirilməyə başlandı. Sünnilik və şiəlik məzhəblərinə görə bir-birinə soyuq münasibət bəsləyən insanların övladları bir yerdə təhsil almağa başladılar. K. Ələkbərova yazır: “Müəllim Cevdət Azərbaycan dili haqqındakı fikirlərini belə ifadə edir ki, Azərbaycan əhalisinin dili türkcədir. Fəqət Anadolu türkcəsi kimidir. Hər halda Bolu türkcəsi kimi kobud deyil. Mən təbii ki, əhali ilə deyil, elm və qələm əhli ilə danışıb görüşürəm”(4, s. 156).

Bu müəllim Cevdətin Azərbaycan dili haqqındakı şəxsi mülahizələridir. XX əsrin 30-cu illərində Azərbaycanda, xüsusilə, Bakıda ədəbi və elitar dil məhz Osmanlı türkcəsi ilə Azəri türkcəsinin qarışığı olan bir dil idi. Türklərin özünün də osmanlıcanın mürəkkəbliyini tənqid etdiyi bir dövrdə Cavidin dili meydana gəldi. Osmanlıcanın XX əsrin başlarında Azərbaycan dillinə bu qədər nüfuz etməsinin mənfi və müsbət cəhətləri haqqında 2 fərqli tenden­siya mövcuddur: Bir qrup alimlər yazırdılar ki, Osmanlı türkcəsinin Azər­baycan ədəbiyyatına, mətbuatına bu qədər nüfuz etməsi dili çətinləşdirirdi. Türklərin özləri bu dili çox çətinliklə başa düşürdülər. Çünki Osmanlıca xalq dilindən çox uzaq idi. “Ancaq Füyuzat, Şəlalə dövründən sonra, hansı ki, bu dil də çox ağır və anlaşılmaz idi, yeni ortaq bir dil yaranmışdır. Və bu dildə çox zərif ədəbi nümunələr yaradıldı”[3, səh. 239]. İkinci qrup ziyalılar isə belə hesab edirdilər ki, XX əsrin əvvəllərində İstanbul türkcəsinin bütün türk dillərinə yayılmasına, Qafqaz türklüyünü əsrlərdir məzhəb duyğularıyla özünə çəkməyə çalışan İranlılıq, eləcə də yaxın zamanda ortaya çıxan ruslaşdırma siyasətinə qarşı türkçülüyü müdafiəyə, sünni-şiə ixtilafının aradan götürülməsinə, Osmanlı mədəniyyətinin tanınıb sevilməsinə çalışılmış və müvəffəq olunmuşdur. Türk dilçisi M. Ergin Azərbaycan və Osmanlı türkcəsini müqayisə edərək yazır: “Azəri türkcəsi ilə Osmanlı türkcəsi arasında  ərəb, fars əsilli kəlmələrin saitlərində  böyük bir fərq var. Osmanlı türkcəsi kəlmələrin  qısa saitlərini incəldir, ancaq ona bitişik “ha, ayn, qı, ka” kimi qalınlaşdırıcı səslər varsa qalınlığını qoruyur”[6]. Hətta Azərbaycanlı ziyalıların özləri belə Osmanlı dilində dərslik yazırdılar. Azərbaycan şairi Əhməd Cavad müəllimlik fəaliyyətində “Osmanlı lisanı” adlı dərslik yazmışdır. Ə. Cavad “Osmanlı lisanı” kitabının ön sözündə yazır: “Türk lisanlarının lüğəti pək geniş isə də əski türklər gərək Şərqdə, gərəksə Qərbdə, İran ədəbiyyatının təsiri altında əcəm və s. ərəb lüğətlərindən binlərlə kəlmələr alıb kullanmışlar və türkcənin pək çok sözlərini birikib unutmuşlardı. Artıq Osmanlı lisanı üçün farsı və ərəbi kəlmələrindən qurtul­maq  mütəəsir deyildir. Zaten ifrata düşülməyə çox olursa ərəbi və farsı kəlmələr lisanımıza həm gözəllik, həm zənginlik veriyor”[ 7, səh.  1].

O dönəmin bir çox məşhur adamları H. Cavid, Əhməd Cavad, Mikayıl Müşfiq, C. Cabbarlı, A. Yıldırım əsərlərini Osmanlı türkcəsində yazırdılar. 1968-ci ildə M. Müşfiqin əsərləri çap olunarkən oradakı Türk sözlərinin orfoqrafiyası dəyişdirilib Azərbaycan türkcəsinə uyğunlaşdırıldı. XX əsrin əvvəllərində 1906-1907-ci illərində Haci Zeynalabdin Tağıyevin maddi köməyi ilə nəşr olunan “Füyuzat” məcmuəsi o dövrün ədəbi dilini açıq aydın əks etdirir. “Bu dövrdə dərc edilən qəzetlər demək olar ki, bu məqsədə çatmışdılar. Cəmiyyət arasında bu dil çox yayılmışdır. Məlum səbəblərə görə daha sonralar Sovet dövrü kitablarında bu haqda məlumat verilməsə də, türk mənbələrində Zeynalabdin Tağıyevin yeni açdığı “Füyuzat və Darül Müəllim” inə İstanbuldan müəllim Cevdəti (Yinançalp) dəvət etməsi faktına rast gəlirik [8, səh. 29 ]. 

T. Hacıyev yazır: “Bu ziyalılar inqilabdan əvvəl burjua mətbuatında özünü göstərən ümumtürk ədəbi dili ideyasını yenidən dirçəldirdilər, əslində bu fikri Türkiyədən gəlmiş , maarif və mətbuat orqanlarımızda müəyyən yer tutan və xeyli nüfuza  malik insanlar qaldırırdılar. Təbii ki, min ildən çox inkişaf yolu keçmiş və çoxdan müstəqilləşmiş türk dillərinin yaxınlığını aqqlütinativ tipli mahiyyəti ilə aydınlaşdıra bilməyən bir sıra yerlilər də onlara qoşulurdular”[9, səh. 254]. 1918-ci ildə Nuru Paşanın komandanlığı ilə Türk Qafqaz İslam Ordusunun uzun mübarizələr və müharibələr nəticəsində Bakını xilas etməsi Azərbaycan üçün önəmli dönüş nöqtəsi idi. Anadoluda Qazi Mustafa Kamal Atatürkün öndərliyi ilə aparılan  milli mücadiləyə azərbaycanlılar maddi və mənəvi yardım göstərmişlər. Bütün bunlar da XX əsrin əvvəllərində iki ölkə arasındakı  dil əlaqələrinin güclənməsində müstəsna rol oynadı. “Onu da qeyd etmək lazımdır ki, Osmanlı türkcəsi olduqca çətin idi. Türkiyənin özündə belə bu məsələ ilə əlaqədar mübahisələr gedirdi. Osmanlı türkcəsinin çətinliyi, mürəkkəbliyi Türkiyə ziyalılarını narahat etməkdə idi. [10, səh. 60]. XX əsrin əvvəlləri Osmanlı Türkcəsi Azərbaycanda o qədər yayılmışdır ki, bəzi ziyalılar Osmanlı dilinin əvvəl-axır Azərbaycan üçün ədəbi dil olacağına inanırdılar [11]. Əgər  Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulmasaydı yəqin ki, osmanlı türkcəsi ortaq ümumtürk dili olacaqdır. 1920-ci ildən sonra Türkiyə ilə Azərbaycan arasındakı əlaqələr tamamilə kəsildi. Təxminən 70 illik bir fasilədə Azərbaycan dili ilə Türkiyə türkcəsi arasında heç bir  dil əlaqəsindən, dillər arasındakı inteqrasiyadan  danışmaq olmaz.

Azərbaycan 1991-ci ildə öz müstəqilliyini bərpa edəndən sonra 1991-ci il noyabrın 9-da onu tanıyan ilk dövlət məhz Türkiyə oldu. 1992-ci il yanvar ayının 14-də Azərbaycan-Türkiyə diplomatik əlaqələri yaradıldı. Həmin vaxtdan Türkiyənin Azərbaycanda, 1992-ci ilin avqustundan isə Azərbaycanın Türkiyədə diplomatik missiyası fəaliyyətə başladı.

Diplomatik münasibətlərin yaradılması iki ölkə arasında qarşılıqlı əlaqələrin inkişafında geniş perspektivlər açdı. Türkiyə Prezidenti Turqut Özalın Azərbaycana 1992-ci il 1-3 may tarixli səfəri və səfər zamanı imzalanmış Birgə Bəyanat qarşılıqlı əlaqələrin əsas prinsiplərini və inkişaf perspektivini müəyyən etdi. Hər iki dövlət qarşılıqlı faydalı əməkdaşlıq prinsiplərini əsas tutaraq ardıcıl addımlar atmağa başladı. Türkiyə müstəqil dövlət quruculuğu yoluna qədəm qoymuş Azərbaycan Respublikasının səylərini dəstəkləyərək, hərtərəfli əlaqələrin inkişafına geniş yardım göstərirdi.

“Azərbaycan dövlət müstəqilliyi qazandıqdan sonra Türkiyə ilə işgüzar əlaqələrin genişlənməsi və müxtəlif sahələr üzrə mütəxəssislərin birgə fəaliyyəti ilə bağlı dilimizdə işlədilən ərəb-fars mənşəli bəzi leksik-terminoloji vahidlərin müasir türk dili faktları ilə yenidən əvəzlənməsi meyili müşahidə olunur. Bu cür dil vahidlərini xarakterik cəhətlərinə görə iki cür qruplaşdırmaq olar:

1) ümumişlək xarakter qazanaraq normativ dil elementlərinə çevrilənlər;

2) ümumişlək xarakter daşımayan və normativ dil elementinə çevrilmə­yənlər”[12].

   Sovet dövləti dağılandan sonra respublikamızın müstəqil şəkildə xarici ölkələrlə qurduğu əlaqələr nəticəsində hər bir sahədə olduğu kimi, dilin lüğət tərkibinə də yeni söz və terminlər axını başlanır. Qərbdən gələn söz və ifadələr istər-istəməz rus dilindən birbaşa keçən sözlərin qarşısını alır. Belə sözləri əslinə qalanda alınma söz saymaq olmaz. Ona görə ki, belə sözlərin kökü əsasən ümumtürk vahidlərindən ibarətdir. Azərbaycan dilinin müasir dövründə öz işləkliyini dayandırmış belə sözlər sonradan Türkiyə ilə yeni əlaqələr, münasibətlər nəticəsində dildə fəallaşmağa başlayır. Yəni insanların qulağı yeni sözlər, ifadələr eşidir [12].

Hər bir dil canlı orqanizm olduğundan,  cəmiyyətdə baş verən hər bir icimai - siyasi dəyişiklik dildə əks olunur. 1980-ci illərin sonu, 90-cı illərin əvvəllərində  köhnə Sovet Sosialist Respublikalarında yaşanan quruluş dəyişikliyi, ictimai-siyasi formasiyalarda olan zərbələr dildə, xüsusilə də, cəmiyyətdə yaşanan proseslərə çox həssas olan sözlərdə-lüğət tərkibində yer tapmaya bilməz. Türk dillərinin fonetik, morfoloji normalarına uyğun yeni sözlərin əmələ gəlməsi daha əvvəl olmasına baxmayaraq, müstəqillik illərində daha çox fəallaşmağa başlayır. Müstəqillik illə­rində Azərbaycan dilinə girən sözlər cərgəsində bu sözləri göstərə bilərik: spikerlik, menecerlik, aşkarlıq, durğunluq, suverenlik, sərmayəçi, piketçi, millətçi, reklamçı, qəzetçi, canlı, perspektiv, informasiya, modelyer, radikal, regional, repetitor, komet, soyad, soyqırımı, avtoyükləmə, surətçıxarma, sözyaratma, səsvermə, irimiqyaslı, durğunluq, özəlləşdirmək, sensasiya, daşınmaz əmlak, neft sektoru, işçi qrupu, atəşkəs, bağımsızlıq, başkənd, bölgə, çağ, çözüm, dönəm, gözət (nəzarət), köçmən (qaçqın), inanca (qarantiya), nəqliyyat vasitəsi (transport), v. s. [13, səh. 189].

Gördüyümüz  kimi,  bu sözlərin heç də hamısı Türkiyə türkcəsindən keçən sözlər deyil. Lakin içlərində birbaşa Türkiyə türkcəsindən kecən  sözlərə də rast gəlinir.

1990-cı illərdən sonra Türkiyə televiziyasının verilişlərinin Azərbaycanda yayımı, azərbaycanlı tələbələr Türkiyə respublikasına kütləvi təhsil almağa göndərilməsi, Türk iş adamlarının Azərbaycana gəlişi, burada iş fəaliyyətlərinin davam etdirməsi Türkiyə türkcəsi və Azərbaycan dili ilə əlaqələrin genişlənməsinə səbəb olmuşdur. Bu illərdə Türkiyə türkcəsindən Azərbaycan dilinə yalnız türk sözləri deyil, Avropa sözləri də keçmişdir ki, bu sözlər birbaşa Türkiyə Türkcəsinin təsiri ilə keçmişdir.Müstəqillik illərində Türkiyə türkcəsindən sözlər keçdikdən sonra da bir müddət əvvəlki ekvivalenti ilə paralel istifadə edilmişdir. İndinin özündə də hər iki variant dildə istifadə olunur.

Alınma sözlərin Türk mənşəli sözlərlə dəyişdirilməsi prosesi dil daxilində gedən təbii proseslərdən biri olaraq hər zaman var olmuşdur. Lakin Rus dilinin qəti hökmdarlığı mühitində bu tip sözlər aktivləşmirdi. Bu sözlər yalnız müstəqillik dövründə fəallaşa bildilər. Məsələn, görünüş-mənzərə, bildiri-elan, soyad-familya, cəmiyyət-toplum, çağdaş -müasir sözlərini əvəz etdi. Əvvəllər dilimizdə işlənən "Çavuş, taqım, gizir, nişançı," arxaikləşmiş sözlərdi. Lakin indi bu sözlər hərbi terminologiyada işlənməkdədir. XX əsrin əvvəllərində "çağdaş" sözü "müasir" sözünün qarşılığı olaraq istifadə edilmişdir. Lakin Sovet dövründə bu söz aktiv deyildi, demək ola ki, işlənmirdi. Müstəqillik illərində artıq ümumişlək sözə çevrildi.

1990-cı illərdən sonra Azərbaycan türkcəsində bir çox alınma  sözlər türk mənşəli sözlərlə əvəzləndi. Məsələn: lider -öndər, müasir  - çağdaş, dövr  -dönəm,  vəziyyət durum,  familya -soyad, hiss -duyum, translyasiya-yayım, müstəqil - bağımsız, rəhbər  - başqan, kvorum -yetərsay, məcmuə-toplu, cəm -toplam, genosid -soygırımı, anket-sorğu; konsulluq -elçilik; deputat-millət vəkili; nominasiya-ad, struktur-quruluş,  embarqo-qadağa, tərcüməçi-çevrici, auksioner-hissədar, alternativ-variant, təhlil etmək -çözmək, bint-sarğı, genosit-soyqırımı,beynəlmiləl- uluslararası, intellegent-ziyalı-aydın, insident-hadisə-olay, tədqiqat-araşdırma, kadr-görünüş, kompozitor-bəstəçi, konvensiya-sözləşmə sözlərilə əvəzləndi.və s. Gördüyümüz kimi, bu siyahıdə alınma sözlərin qarşılıqları müstəqillik illərində Türk mənşəli sözlərlə dəyişdirilmişdir. “XX əsrin sonlarında Türkiyə türkcəsindən Azərbaycan dilinə keçən sözlərin özlərini də 2 qrupa ayırmaq olar. Bir qisim sözlər əvvəllər Azərbaycan dilində mövcud olmuş, 70 illik fasilədə dilimizdə işlənməmiş, 90-cı illərdən sonra dildə yenidən aktivləşmiş sözlərdir. Lakin bir məsələni də diqqətə çatdırmaq lazımdır ki, bu sözlərin özləri də dildə Türkiyə türkcəsinin təsiri ilə yenidən aktivləşmişdir. 2-ci qrupa isə o sözlər aiddir ki, bu sözlərin özləri Türkiyə türkcəsində 1923-cü ildən sonra yaranmış sözlərdir və bu  tipli sözlər  Azərbaycan   vətəndaşı üçün yeni sözlər idi” [14, səh. 52].

Araşdırmamızdan belə nəticəyə gəldik ki, iki dil arasındakı bu inteqrasiya prosesi bu gün də  getməkdədir. Lakin bir şeyi də nəzərə çatdırmaq lazımdır ki, bu gün Türkiyə türkçəsi Azərbaycan türkçəsinə təsir göstərdiyi kimi, Azərbaycan dili də Türkiyə türkcəsinə təsir göstərməkdədir. Bu isə digər bir araşdırmanın mövzusudur.

 

ƏDƏBİYYAT:

  1. Cəfərov. N. Seçilmiş əsərlər . 1-ci c. Bakı, Elm, 2007, s. 333
  2. http://www.azerbaijan.az/portal/General/Language/language_01_a.html
  3. Ələkbərova. K. Azərbaycan ədəbi dilində Osmanlı türkcəsi tarixi. Bakı Slavyan Universiteti. Tağıyev oxuları. Bakı-2006, s. 236
  4. Ələkbərova. K. XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan ədəbi mühiti və türk dili (Osmanlı türkçəsi). AMEA-Xəbərləri, Humanitar elmlər seriyası, 2004, №2 s. 156
  5. Ələkbərova. K. Azərbaycan ədəbi dilində Osmanlı türkcəsi tarixi. Bakı Slavyan Universiteti. Tağıyev oxuları. Bakı-2006, s. 239
  6. M. Ergin ”Universitetlər için türk dili”. İstanbul, 1997
  7. Cavad Əhməd “Osmanlı lisanı”. (Məktəbi Sultaniyyənin sinif ibtidaiyyəsinin və ümumi məktəbi ibtidaiyyəsinin beşinci məxsusdur). Mətbəə-i Orxaniyyə, 1915.s. 1
  8. Ali Haydar  “Azərbaycanın Yiqid Evladı”, İstanbul 1992, s.29
  9. Hacıyev. T. Azərbaycan ədəbi dili tarixi. 2. Cild. Bakı-1987
  10. Ələkbərova. K. XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan  ədəbi dilinə Türkiyə türkcəsinin təsiri. Nurlan, Bakı, 2010
  11. Kamal Əhməd Gəncəli Tahir Musayevə cavab//Füyuzat 1907, №21
  12. http://tumib.az/?p=317
  13. Mahmudova. G.   Türk Lehçelerinde Kelime Türetiminde Türkiye Deneyi s. 538-543. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası İ.Nəsimi Adına Dilçilik İnstitutu Qafqaz Universiteti. “Sələflər və Xələflər”Beynəlxalq simpoziumu­nun materialları. Bakı 2014.
  14. Mahmudova. G. Bağımsızlık  döneminde Azerbaycan  türkçesinde kelime türetimi  ve bu sürece Türkiye türkçesinin etkisi. S. 52. Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Türkçe Öğretimi Araştırma ve Uyğulama Merkezi. VIII Dünya Dili Türkçe Sempozyumu. 15-17 Ekim, 2015

 

Integration  factor between Turkish and Azerbaijani– the beginning and the end of the 20th century

Summary

In this article connections between Azerbaijani and Turkish  lexicology  had been researched. Speedy period of convergence and integration process between these languages had been taken as earlier 20th century and late 1990s. Diverse inclinations of integration between Azerbaijani and Turkish had also been reflected in the article. By comparing different periods ,relationships between these languages had been analyzed. While conducting analyses both Turkish and Azerbaijani scientists’ opinions had been ascribed.  Reasons of integration between Azerbaijani and Turkish had been explained political, economic and cultural relationships in certain point. While glancing at the history of integration between these two languages, concrete disparities between earlier 20th and late 20th century integration had also been noted. As a consequence of analysis lexical interactions of the languages has been clarified.

Key words: turkish, azerbaijani, lexicology  ,integration.

 

 

Фактор  интеграции  между турецким языком Турции  и азербайджанским языком - начало и конец 20-го века

Резюме

В статье анализируется связь между лексикой турецкого и Азербай­джанского языка. В статье исследуется процесс сближения и интеграции этих языков в начале и в конце 20 века.В статье также нашли свое отражение различные уклоны интеграции Азербайджанского и турецкого языков.Был осуществлен сравнительный анализ отношений между языками различных периодов.В ходе исследований были использованы работы как азербай­джанских, так и турецких ученых.Указываются и разъясняются причины интеграции как результат политического,экономического и культурных отношений.В ходе исследования проблем также уделяется внимание разнице интеграции в началах и в концах 20-го века.В заключении разъясняется лексическое  взаимовлияние этих языков.

Ключевые слова : турецкий язык, Азербайджанский язык, лексика , интеграция.

 

RƏYÇİ: prof. L .Əhmədova

 

                                                                                                          


Təranə Əkrəm qızı Əkbərova

ÜMUMİ VƏ ƏRƏB DİLÇİLİYİNDƏ FRAZEOLOGİZMLƏRİN

TƏRKİB ETİBARI İLƏ TƏSNİFATI

Məlum olduğu kimi, frazeologiyanın ümumi nəzəriyyəsinin hələ də işlənib ha­zır­­lan­maması (8,7) onunla əlaqədar olan bir çox problemlərin həllini çətinləşdirir, möv­­zu ətrafında dilçilər arasında yaranmış ixtilafların dərinləşməsinə və kəs­kin­ləş­mə­­sinə səbəb olur. Rus dilçiliyində frazeologiyanın nə olması barədə vahid bir fikir yox­dur. Ayrı-ay­rı alimlər tərəfindən söylənilən fikirlər isə çox vaxt bir-birinə zidd olan, bəzən isə bir-birini istisna edən nöqteyi-nəzərlərin nəticəsi kimi çıxış edir. Bunu fra­ze­olo­gi­ya­nın kateqorial və qeyri-kateqorial əlamətlərinə, onun sözdən və söz bir­ləş­məsindən fərq­li və oxşar cəhətlərinə, frazeologizmlərin əhatə etdiyi tərkibləri mü­əy­yən etmək üçün irəli sürülən meyarlara, bir sözlə, frazeologiyaya aid olan bütün mə­sələlərə şa­mil etmək olar. Frazeologiyanı müəyyən etmək üçün aşağıdakı me­yar­lar­dan çıxış edi­lir: sabitlik, frazeologiyanın komponentlərinin məcmusundan doğ­ma­yan məna bütöv­lü­yü, müstəqil şəkildə formalaşma, struktur variantlarının ola bilməsi, sö­zə ek­vi­va­lent­liyi və başqa dillərə tərcümə edilə bilməməsi (6, 10). Bununla ya­na­şı, frazeologiyanın qeyri-semantik aspektdən ondan artıq başqa əlamətlərinin də ol­du­ğu qeyd edilir. V.N.Teliya tamamilə haqlı olaraq bunu onunla izah edir ki, “frazeoloji tər­kib müxtəlif obyektlərdən ibarətdir. Tədqiqatın istiqaməti və vəzifəsindən asılı ola­raq obyektin bu və ya digər səciyyəvi xüsusiyyətlərinin seçimi dəyişə bilər. Buna ən ba­riz nümunə frazeoloji tərkibin çoxsaylı təsnifatlarının mövcud olmasıdır ki, bunun da əsasında müxtəlif aspektlər durur” (9, 84). Qeyd etmək lazımdır ki, bu me­yar­la­rın özlərinin təyin olunmasında ortaya çıxan problemlərlə yanaşı, onların ardıcıllıq çə­tinliyi də vardır. Belə ki, bəzi dilçilər qeyri-kateqorial bir meyarı (müşayətçi me­ya­rı) əsas kateqorial meyar hesab edərək bu və ya digər bir qrupu frazeologiyaya daxil edir. Məsələn, rus dilçiliyində bir çox alimlər tək-tək sözləri frazeologizmlərə aid et­mir­lər. Lakin frazeologiyanın müəyyənləşməsində məcaziliyi əsas kateqorial meyar he­sab edən bəzi dilçilər tək-tək sözləri də frazeologiya sayırlar (6, 10). Yeri gəl­miş­kən, ərəb dilçisi Əli Əbdülvahid Vafi məcazilik meyarına görə təktərkibli fra­ze­olo­gizm­lərdən danışır. O, məcaziliyi استخدام الكلمة لغيرما وضعت له (sözün qeyri-leksik mə­na­da işlədilməsi) kimi izah edir (15, 225-233).

Dilçilərin frazeologiyanı müəyyən edərkən onun bütün struktur tər­kiblərinə aid olan ümumi, vahid bir xüsusiyyətdən deyil, ekspressivlik, modallıq, idi­omatiklik, mə­ca­zilik, bütövlülük, ekvivalentlilik kimi ayrı-ayrı xüsusiyyətlərindən çı­xış etmələri fra­zeologiyanın bütün növlərini təyin etməyə  imkan vermir. Məhz bu­na­ görə  fra­ze­olo­­giyaya dar və geniş mənada baxış anlayışı ortaya çıxmış, geniş mə­na­da fra­ze­olo­gi­ya­ya aid edilən  atalar sözləri, zərb-məsəllər, qanadlı ifadələr, dar mə­na­da ümu­miy­yət­lə frazeologiyaya yaxın buraxılmır (7,6). Frazeologiyanın struktur tər­kibinin mü­əy­­yənləşməsində mövcud olan bu ikili yanaşma onun təsnifatını da mü­rək­kəbləşdirir, bə­­zi qrupların bu və ya digər təsnifat xaricində qalmasına gətirib çı­xa­rır.

Demək lazımdır ki, empirik tədqiqatın əsas metodlarından biri olan təsnifat şərti xa­rakter daşıyır və tədqiqatçının obyektə olan münasibətindən asılıdır. Normativ dil­çi­likdə təsnifat geniş yayılmış bir metoddur və оbyektin müxtəlif aspektlərdən öy­rə­­nil­məsinə xidmət edir. Dilçilər frazeologizmləri də müxtəlif aspektlərdən təsnif et­miş­­lər. Bu təsnifatlar arasında ən geniş yayılmış leksik-semantik, leksik-qrammatik, fun­­k­sional-üslubi təsnifatlarla yanaşı, başqa meyarlar əsasında da həyata keçirilən təs­­­ni­fatlar da vardır. Ərəb dilçiliyində frazeologiyanın nəzəri səpgidə lazımi səviyyə də araş­dırılmadığını nəzərə alaraq, bəzi təsnifat növlərini təyin etmək istəyirik. Dil­çilik el­mində frazeologiya ilə bağlı təsnifatlardan biri də onun tərkibi ilə əla­qə­dar­dır­.

Azərbaycan dilçisi H.Həsənov frazeologiyanın struktur tərkibinə toxunaraq yazır: “ Fra­zeologizmlərin struktur tərkibi müxtəlifdir. Tərkibləri iki, üç və daha artıq üzvlü olur. Bu cəhətdən frazeologizmləri üç qrupa bölmək olar:

1. İki komponentli frazeologizmlər:

 kökə salmaq, kökə düşmək, aşını bişirmək, gözünü tökmək, kölgəsini qılınclamaq, baş vurmaq, içini yemək, qulaq vermək, nəfəs vermək, səsə düşmək, ah çəkmək və s.

2. Üç komponentli frazeologizmlər:

əli boşa çıxmaq, kəlləni yerə atmaq, suda qərq olmaq, abrını ətəyinə bükmək, külünü göyə sovurmaq, burnunun ucunda da­nış­maq, qırx qazanın qalayçısı, çiy süd əmmək, ağzı qatıq kəsmir, ağzında dili dönmür, di­li topuq vurmaq, ürəyi yerinə düşmək, damağı çağ olmaq və s.

3.Üçdən artıq  komponenti olan  frazeologizmlər:

dabbağda gönünə bələd ol­maq, gözüm səndən su içmir, xoruzunu qoltuğuna verib yola salmaq, suyu süzülə-sü­zü­lə qayıtmaq, lənət sənə kor şeytan, qulağının ucuna qədər qızarmaq, quyruğu qapı ara­sında qalmaq, daşı daş üstünə qoymaq” (1, 221).

Fars dili frazeologizmlərini araşdıran Y.A.Rubinçik bu məsələyə toxunarkən ya­zır: “Özünün məna bütövlüyü ilə xarakterizə olunan frazeologiya sabit söz birləş­mə­si kimi ən azı iki leksemdən ibarət olur.” (8, 28).

İqtibaslardan göründüyü kimi, nə H.Həsənov, nə də Y.A.Rubinçik təktərkibli fra­zeologizmlər barədə birbaşa fikir söyləməsələr də, onların varlığını şübhə altına alır­lar. Biz Azərbaycan dili haqqında qəti bir fikir söyləmək niyyətində deyilik. Azər­bay­can dili frazeologiyasının öz spesifik xüsusiyyətləri vardır. Onun struktur tərkibi ba­xımından təsnifatı ərəb frazeologiyasının təsnifatı ilə üst-üstə düşməyə də bilər. Yə­­qin ki N.R.Rə­him­zadənin “Dilimizin zəngin frazeoloji fondu V.V.Vinoqradovun rus dili üçün müəy­yən etdiyi bölgüyə sığmır”- deməsi də təsadüfi xarakter daşımır (3, 254). Ola bilsin ki, fars dilində təktərkibli frazeologizmlər yoxdur. Lakin Y.A.Ru­binçik frazeolo­giz­m­lərin ən azı iki leksemdən ibarət olması barədə fikrini  fars dilinin frazeologiya­sından danı­şarkən yox, ümumiyyətlə frazeologizmlərdən bəhs edərkən irəli sürür və unudur ki, rus dilində təktərkibli frazeologizmlərin olduğu gü­man edilir. Belə ki, frazeologiya üzrə məşhur mütəxəssislərdən biri olzm A.İ.Mo­lot­kov Y.A.Ru­binçikin frazeologiyanın ən azı iki leksemdən ibarət olması barədəki fik­ri söylədiyi kitabın nəşrindən dörd il qabaq çap etdiyi “Rus dili frazeologiyasının əsas­ları” əsərində yazırdı:

 “Bəzi alimlər rus dili frazeologizmlərinin tərkibinə bütün sabit söz bir­ləş­mə­lə­ri­ni aid edirlər, bəziləri isə bu tərkibi müəyyən bir qrup söz birləşmələri ilə məh­dud­laş­dırırlar. Bir qrup alimlər frazeologiya tərkibinə atalar sözlərini, zərb-məsəlləri, qa­nad­lı ifadələri və aforizmləri də daxil edirlər, bəziləri isə onları frazeologizm hesab et­mir­lər. Digərləri müxtəlif təsviri və analitik nitq ifadələrini, mürəkkəb bağlayıcı və ön qoşmaları, tərkibi istilahları da frazeologizmlərin tərkibinə aid edirlər, başqaları isə onları  frazeologizmlərə aid etmirlər. Bir qrup alimlər «гор­­­батый нос» (əyri bu­run), «толстый журнал» (qalın jurnal),  «раннее утро» (erkən səhər),  «нервное ли­цо» (əsəbi sifət), «гнетущая тоска» (cansıxıcı kədər), «жмурить глаза» (göz qıy­maq), «понурить голову» (başı aşağı salmaq) kimi söz birləşmələri ilə yanaşı, «га­ли­матья» (cəfəngiyyat), «сумбур» (qarmaqarışıqlıq), «абракадабра» (çərən-pə­rən), «че­пуха» (cəfəngiyyat), «тара­бар­щи­на» (hədərən-pədərən), «ерундистика» (cə­­fən­giy­yat), «чушь» (cəfəngiyyat) kimi təktərkibli idiomlar adlanan ayrı-ayrı söz­lə­ri də fra­zeologizmlərə aid edirlər” (6, 10).

Yeri gəlmişkən Azərbaycan dilində də  təktərkibli frazeologizmlərin olduğu göstərilir. N.R.Rəhimzadə sabitlik xüsusiyyətinə görə frazeologiyaya daxil edilən qrupları sadalayarkən tək-tək sözlərin rəmzi mənaları haqqında, yəni, dayı, tülkü kimi sözlərdən danışır (3, 248). Eyni sözü başqa bir məşhur dilçimiz barəsində də demək olar. Muxtar Hüseynzadə dünyasında, ömründə, yaşında, acından tipli sözləri tək­tər­kib­li frazeoloji birləşmə hesab edir (2, 111). “Türk dilləri frazeologiyasının nəzəri prob­lemləri” monoqrafiyasının müəllifi Məhəbbət Mirzəliyeva bu birləşmələri söz sə­viyyəli frazeoloji vahidlər adlandırır (2, 111).

Beləliklə deyə bilərik ki, frazeologiyanı struktur tərkib baxımından H.Həsə­no­vun Azərbaycan dilinə nisbətdə dediyi kimi üç yerə yox, dörd qismə bolmək olar:

  1. Təktərkibli frazeologizmlər;
  2. Cüttərkibli frazeologizmlər;
  3. Üç komponentli frazeologizmlər;
  4. Üçdən artıq  komponenti olan  frazeologizmlər.

Ərəb ədəbi dili frazeologizmlərinin struktur tərkibinə görə təhlilinə keç­mə­miş­dən öncə bir məsələyə toxunmaq istərdik. S.Q.Qavrin qeyd edir ki, frazeologiya rus dil­­çi­li­yində əvvəlcə semantik və qrammatik səpgidə tədqiq olunmağa başlanmış, 50-ci il­lə­rin ikinci yarısında isə başqa aspektlərdən araşdırılmasına rəvac verilmiş, yeni təd­­qi­qat metodları ortaya çıxmış və V.V.Vinoqradovun təsnifatı ilə yanaşı yeni təs­ni­fat­­lar da tapılmışdır. S.Q.Qavrin frazeologizmlərin üslubi (stilistik) aspektdən ön plana çək­diyini və gözəl nəticələr əldə etdiyini vurğulayır (4, 58).

O yazır ki, araşdırmaların üslubi istiqaməti frazeologiyanın bədii söz mə­­ha­rə­tin­də özəlliyini açıb göstərir, onun bütün semantik zənginliyinin tətbiqini asan­­laşdırır, fra­zeologiyanın bədii təsvir vasitələri sistemində əsl mənasını bütün qa­ba­­rıqlığı ilə nü­­­mayiş etdirir. Frazeologiyaya üslubi münasibətdə sabit söz bir­ləş­mə­lə­ri­nin üslubi xü­susiyyətləri ortaya çıxır, bədii və məcazi mənalar daha da qabarır və fra­­ze­olo­giz­min donmuş metafora və məcaz olduğu məlum olur (4, 60). Biz  burada fra­ze­olo­gi­ya­nın yaranmasında məcaziliyin, ekspressivliyin məhz üslubi baxımdan ya­naş­dıqda xü­su­si məna kəsb edən rolundan danışmaq fikrində deyilik, sadəcə onu de­mək istəyirik ki, fra­zeologiyanın bədii təsvir sistemində məcazlaşma və meta­for­laş­ma prosesi ərəb­lər tərə­findən orta əsrlərdə dilçilik elminə daxil olan bəlağət elmində (10, 28) XI əsr­dən baş­layaraq öyrənilməyə başlanmışdır. Bu gün bəlağət elmi ədə­biy­yat­şünaslığa aid olub təş­bih, istiarə, kinayə kimi bədii təsvir vasitələrinin mahiyyətini araş­dırsa da, (14, 56-96), frazeologiyanın yaranmasında əsas amillərdən olan mə­caz­laş­ma və me­ta­for­laşma dilçilikdə də tətbiq olunur (15, 225). Məsələn, dok­tor Əli Əb­dül­vahid Vafi özü­nün hələ 1950-ci illərdə çapdan çıxmış “فقه اللغة” ki­ta­bın­da sinonom, omo­nim, enan­tiosemlərdən araşdırdıqdan sonra sözlərin və söz bir­ləş­mə­lərinin qeyri-lü­ğəvi məna­larda işlənməsində məcazın, kinayənin və məna də­yiş­mə­si­nin rolundan da­nışır və frazeologizmlərin yaran­masında metaforanın əhəmiyyətini qeyd edir. Dok­tor Əli Əb­dülvahid Vafi metaforlaş­madan və məcazlaşmadan söhbət açarkən yalnız sa­bit söz bir­ləş­mə­lərinin deyil, həm də ayrı-ayrı sözlərin məcazi məna kəsb et­mə­sin­dən bəhs edir (15, 225-230). Doğrudur, müasir  ərəb dilçiliyində me­ta­for­­laşma və mə­caz­laşma yolu ilə frazeolo­gizm­lərin yaranması barədə təfsilatlı bir təd­qiqat tapmaq çə­tindir. Dok­tor Əli Əbdülvahid Vafi bu məsələyə cəmi yeddi səhifə həsr etmişdir (15, 225-232). Orta əsrlərdə isə bu, filoloqların sevimli mövzusu ol­muş­dur. Biz bu­ra­da fra­ze­olo­giya elminin müəyyən məsələləri məşğul olmuş Əb­dül­qa­hir əl-Cürcaninin adı­nı xü­susi qeyd etmək istərdik. Əb­dül­qa­hir əl-Cürcani fra­ze­olo­gi­ya ilə bəyan el­mi­nin üç tər­kib hissəsindən biri olan “ilmul-məani” çərçivəsində məş­ğul olmuşdur (12, 35-37). Təktərkibli fra­ze­olo­gi­ya ilə əlaqədar olaraq Cərullah əz-Zəməxşərinin «اساس البلاغة» əsəri haqqında danışmaq yerinə düşərdi. Əz-Zə­məx­şə­ri fra­ze­olo­gi­yanın ya­ran­ma­sında metaforlaşmanı və məcazlaşmanı əsas amillərdan hesab edirdi. Me­ta­for­laş­ma, məcazlaşma sözün nominativ bir vahid kimi daşıdığı məna xaricində istifadəsi nə­ticəsində yaranır. Ərəblər həmişə bəlağət və gözəlliyə fi­kir vermiş, sözlərin və ifa­də­lərin mənalarının tam və dəqiq ifadəsinə çalış­mışlar. Bə­la­ğət elminin birinci qismi olan bəyan sözün dəqiq məzmununu, ikinci qismi- ilmul-mə­ani sözün mənasını ifadə et­məyə xidmət etmiş və üçüncü qismi olan ilmul-bədii isə yeni üslub, bədii və məcazi mə­na haqqında elmdir. Dilin, nitqin bəlağəti, gözəlliyi ilk növbədə sözün və mənanın gö­zəlliyindən danışır. Cərullah əz-Zəməxşəri özünün «اساس البلاغة» lü­ğə­tində üç min­dən artıq söz, ifadə, zərb-məsəl, qanadlı ifadə, atalar sözünün izahını ve­rir. Lüğətə da­xil edilmiş 3600 sözdən 1500-nün məcazi  mənası vardır (5, 38). Bu gün çox­ları on­la­rın mə­caz yolu ilə yaranmış frazeologiya olduğunu bilmir. Doktor Mahmud Fəhmi Hi­cazi ya­zır ki, bədiiliyin, gözəlliyin, axıcılığın ilk addımı mə­cazilikdir (13, 256). B.Y.Şidfar qeyd edir ki, qədim ərəb mədəniyyəti dünyanın fəl­­səfi dərkinə və izahına çat­masa da, onun bədii təfəkkürü son dərəcə obrazlılığı və par­laqlığı ilə fərqlənir  (11,18). Məhz buna görə də, ərəb dili frazeologiyası daha zən­gin və struktur tərkib ba­xımından daha rəngarəngdir və o, söz birləşmələrini, cüm­lə­ləri deyil, ayrı-ayrı sözləri də əhatə edir. 

Bütün bu deyilənləri nəzərə alıb, ərəb dili frazeologiyasını struktur tərkibi baxımından dörd qismə bölə bilərik:

1.Təktərkibli frazeologizmlər;

2.Cüttərkibli frazeologizmlər;

3.Üç komponentli frazeologizmlər;

4.Üçdən artıq  komponenti olan  frazeologizmlər.

 

Ədəbiyyat:

  1. Həsənov H.Ə. Müasir Azərbaycan dilinin leksikası. Bakı: Maarif,  1988, 306 s.
  2. Mirzəliyeva M.M. Türk dilləri frazeologiyasının nəzəri problemləri. Bakı: Nur­lan,  1995, 146 s.
  3. Müasir Azərbaycan dili.  3 cilddə, I c., Bakı: Elm, 1978, 323 s.
  4. Гаврин С.Г. Новые аспекты-новые классификации и методы исследования фра­зеологии // Вопросы лексики и фразеологии. Перм: 1973,  с. 58-86
  5. Кариев У.З. Методы описания словарных статей в «Асас ал-Балага» Замахшари // Сборник научных трудов. Востоковедение, №563, 1979, с. 37-49
  6. Молотков А.И. Основы фразеологии русского языка. Ленинград: Наука, 1977, 281 с.
  7. Мордвилко А.П. Очерки по русской фразеологии. Москва: Просвещение, 1964, 131 с.
  8. Рубинчик Ю.А. Основы фразеологии персидского языка. Москва: Наука, 1981, 275 с.
  9. Телия В.Н. Что такое фразеология. Москва: Наука, 1966, 86 с.
  10. Хайруллаев М.М. Абу Наср аль-Фараби. Москва: Восточная литература, 1982, 274 с.
  11. Шидфар Б.Я. Образная система арабской классической литературы (VI-XII в.в.). Москва: Наука, 1974, 254 с.
  12. الجرجانى عبد القاهر. دلائل الاعجاز. بيروت: دار المعرفة، ١٩٧٨، ٤٢٨ ص.   
  13. 13. الدكتور محمود فهمى حجازى. علم اللغّة العربيّة. مدخل تاريخىّ مقارن فى ضوء التراث  واللّغة      السامية. القاهرة: دار غريب للطباعة والنشر والتوزيع، ٢٠٠٠، ٣٧٩ ص.
  14. 14. على الجارم ومصطفى امين. البلاعة الواضحة البيان – المعانى – البديع ودليل البلاغة الواضحة.    السعوديّة: الدار المصريّة، ٢٠٠٤، ٤٩٦ ص.
  15. وافى على عبد الواحد. فقه اللغة. القاهرة: مطبعة لجنة البيان العربى، ١٩٥٠، ٣٠٨ ص.              

Açar sözlər: bəlağət, komponent, məcaz, frazeologiya, tərkib

Ключевые слова: риторика, компонент, метафора, фразеология, сос­тав

Key words: eloquence, component, metaphor, phraseology, content

 

 

Резюме

Статья посвящена классификации фразеологизмов с точки зрения их струк­­­туры в общем и арабском языкознании. Здесь рассматриваются мнения раз­­­личных языковедов относительно числа компонентов фразеологических еди­ниц. Особо выдвигается  проблема возможности односоставности фра­зе­оло­гиз­мов. Классификация структурного состова фразеологии  других языков мо­жет не совпадать с классификацией  арабской фразеологии. Подчеркивается  существование подобных фразеологизмов на фоне специфических особен­нос­тей фразеологии  арабского языка.

Summary

This article is about structural classificasion phraseological units in general and Arabian linguistics. Here we look through views of different linguists connected with number of component of phraseological units. Especially problem of one-number phraseological units is the focus of attention of the research. The structural classificasion phraseological units in other languages may be different from what in Arabian phraseology. This article emphasizes existence of one-number phrase­olo­gi­cal units on the basis of specific features of  phraseology of Arabic language.

 

Rəyçi: prof.N.N.Məmmədov

 

            

 

Zemfira Şahbazova

TÜRKDİLLƏRİNDƏİŞLƏNƏNTƏYİNƏVƏZLİKLƏRİ  VƏONLARINLİNQVİSTİKXÜSUSİYYƏTLƏRİ

             Əvəzliyin məna növlərindən biri də təyin əvəzliyidir. Bu əvəzliklər dilçilərin diqqətini cəlb etmişdir. Bəzi dilçilik ədəbiyyatında bu əvəzlikləri «kvantor» (kvantorami, kvantifikativami) adlandırılır. P.Piper bu haqda yazır: «Hər hansı bir semantik kateqoriyaya tam, yəni bu kateqoriyanın istisnasız olaraq bütün vahidlərini ehtiva edən kəmiyyət xarakteristikası verən dil vahidləri  ümumilik kvantifikativləri adlandırıla bilər. Başqa sözlə, bunlar maksimal, bir qayda olaraq, qeyri-müəyyən sayda obyekti bildirir ki, həmin obyektlər onlar üçün ümumi olan əlamət əsasında ayrıca bir çoxluq təşkil edir». [15, 140-147]

Azərbaycan dilində təyin əvəzlikləri özünəməxsus leksik-semantik və qram­matik xüsusiyyətləri ilə əvəzliyin digər məna növlərindən seçilir. Təyin əvəzlikləri əlamət, keyfiyyət, miqdar bildirən leksik vahidləri əvəz edir və ya onlara işarə edir.  Azərbaycan dilində təyin əvəzlikləri çox zaman «ümumi əvəzliklər» adı altında da qeyd olunmuşdur. Həmin əvəzliklər sırasına öz, bütün, hər, eyni, filan, hərcür, yad, özgə, digər, başqa və s. sözlər daxil edilir. Bəzi qrammatika kitablarında bunların miqdarı süni surətdə çoxaldılır, digər, yad sözləri də daxil edilir. [1, 49]

Qeyd edək ki, təyin əvəzlikləri pronimalleksikanın tərkibinə daxildir, əvəzedici funksiya kəsb edir. Təyin əvəzlikləri ümumi kateqorial semə malikdir. Digər nitq hissələri ilə (isim, sifət, say) kateqorial münasibətdədir.

Təyin əvəzliklərinin mənaları ismə, sifətə və saya münasibətdə üzə çıxır.

1.Təyin əvəzliyi → isim münasibəti

2.Təyin əvəzliyi → sifət münasibəti

3.Təyin əvəzliyi → say münasibəti

Əvəzliyin bu məna növünün ayrılması, söz tərkibinin müəyyənləşməsi, yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, dilçilər arasında uzun zaman mübahisə və fikir müxtəlifliyinə səbəb olmuşdur. Dilçilərin bir qrupu əvəzliyin bu məna növünü ayrıca qeyd etsə də, onu ümumiləşdirici adı ilə adlandırmış, digərləri qeyri-müəyyən əvəzlik hesab etmiş, üçüncü qrup  dilçilər isə qayıdış əvəzliyi sıralarında  şərh etmişlər.

Türk dillərində təyin əvəzliklərini iki qrupa bölürlər:

1)             toplu – təyin əvəzlikləri

2)             bölücü – təyin əvəzlikləri. [17, 98]

Toplu – təyin əvəzliklərinə bütün, cəmi, cümlə, küll sözləri daxildir. Bunlar ümumilik ifadə edir.

             Bölücü – təyin əvəzliklərinə hər, hər kim, hər kimsə, öz sözləri aid edilir.

Təyin əvəzlikərini ümumiləşdirici sözlər qrupuna aid edən dilçilər buna əsaslanırlar ki, bu qrupa daxil olan sözlər ümumilik və bəzi hallarda cəmlik bildirir.

Dilçilərin bir qrupu  «bütün, hamı» – sözlərini təyin əvəzliyinə aid edərək onla­rın çoxluq bildirərək, ümumilik və qeyri-müəyyənlik ifadə etmə çalarına da malik olduqlarını söyləyirlər. Lakin burada qeyd etmək lazımdır ki, «bütün» və «hamı» sözlərini eyni məna növünə aid etmək olmaz.

Leksik-semantik mənasındakı çoxluğu bildirməsinə görə bu əvəzliklər kəmiyyət şəkilçisi olan «-lar, -lər» morfemini qəbul edə bilmir.

Təyin əvəzliklərini qayıdış əvəzliyinin sırasına daxil edənlər, «öz» əvəzliyinin ikili xüsusiyyətinə əsaslanmışlar. «Öz» əvəzliyinin mənsubiyyət şəkilçisi ilə işlənən vəziyyətini isə qayıdış əvəzliyinə daxil edirlər. Lakin mənsubiyyət şəkilçisi yeni söz yarada bilmədiyi kimi, yeni məna növü də yarada bilmir.

Təyin əvəzliyi məna növü kimi özünün leksik-semantik xüsusiyyətinə, söz tutumuna, işlənmə dairə və tezliyinə görə əvəzliyin digər məna növlərindən seçilir. Bu məna növünə aid edilən hər bir sözə fərdi, xüsusi yanaşılmalı, onların leksik-semantik, üslubi xüsusiyyətləri ayrılıqda öyrənilməlidir.

Təyin əvəzlikləri leksik-semantik yolla əmələ gəlir. Hər bir söz isə yeni məna çaları əmələ gətirir. Təyin əvəzliklərinin məna xü­su­siyyətlərini araşdırsaq, onların ümumi təyinedicilik xüsusiyyəti ilə yanaşı, digər mənalarının da diqqəti çəkdiyini görərik. Həmin məna növünə aid edilən sözlər ayırıcılıq, xüsusilik, qeyri-müəyyənlik çalarını yarada bilir. Bu məna çalarlarının əsas aparıcılığı təyinediciliyə əlavə kimi çıxış edə bilməsidir. Dediklərimizi ümumiləşdirib təyin əvəzliyinin sırasına aşağıdakı sözləri aid edə bilərik: öz, bütün, hər, eyni, filan, bəzi. Başqa türk dillərində  də əvəzliyin bu məna növündən danışılmış onun söz tutumu müəyyənləşdirilmişdir. Bun­ların bir qismi Azərbaycan dilindəki təyin əvəzliyinə daxil edilən sözlərə uyğun qəlir, bəziləri isə fərqlənir.

Türkmən dilində təyin əvəzlikləri (san çalışmaları) sırasına aşağıdakı sözlər aid edilir: xemis, barı, bar, əxli, bütin, külli. Bunlardan bütün təyin əvəzliyi Azərbaycan dilində istifadə olunur. Öz əvəzliyi Azərbaycan dilindən fərqli olaraq türkmən dilində «Qaydın çalışması» adı altında verilir. Məs.:

Öz eli, öz yakası boljak. Ya iyin, bal yolajak (B.Kerbabayev). Özobalarımızın toyunda da adın tutulmasa, keçənin üstüne qep ditilmese, adama aqır düşjhen ekeni  (B.Seytənov)

Bütün insanlar xoşbəxt yaşamağa can atır. (Azərbaycan dilində); Aysoltan, senin öz zvenon  bilen paqteçolıkda da  ayratın şoxrat qazanını eks men gəl, bütin ülkəmiz bilyər (Berdi Kerbabaev. Aysoltan).

Hər. Təyin əvəzliyinə aid edilən bu söz adlardan əvvəl gəlir, onları izah edir. Bu sözün semantikasında təyinedicilikdən əlavə, ayı­rı­cılıq və seçmə bildirmə çalarını ifadə etmə özünü hər zaman bü­ruzə verir. Bu əvəzlik əksər türk dillərində eyni fo­netik tərkibdə, bəzi hallarda isə kiçik fonetik dəyişikliklə, «hər», «xer» formalarında da işlənir.

H.Mirzəzadənin qeyd etdiyinə görə, bu əvəzlik mənşəcə fars dilindən gəlmədir. Ta­rixin bütün mərhələlərində, öz şəkil və formasını mühafizə etmişdir. [8, 122] Məs.:

1. Hər zaman bağlar xəyalın kibi qətqət nəqşini

Xətti-nəqşini-hüsni-dilbər, lövhi xatir sadədir. (Nəsimi)

2. Ey geyib gülgün, dəmadəm əzmi-cövlan eyləyən,

Hər tərəf cövlan edib, döndükcə yüz qan eyləyən. (Füzuli)

3. Fəraqidən nə fikri vardır, ey dust,

Vüsalın hərgecə mehmanəmizdir. (Xətai)

«Hər» sözünə məxsus ən mühüm qrammatik əlamətlərdən biri onun morfoloji dəyişikliyə uğramamasıdır. Bu söz mənsubiyyət, xəbərlik, kəmiyyət şəkilçilərini qəbul edə bilmir, cümlədə müxtəlif sintaktik vəzifə daşıyan sözlərə aid olur, onları təyin edir.

1. Hərkədəri səadət, hərsevinci qəm izlər,

Əsil könül həm qəmi, həm sevinci əziz eylər. (B.Vahabzadə)

2. Bir qalın kitabmış hər ömür demə,

Oxumaq istəsən, yum gözlərini.  (B.Vahabzadə)

Yuxarıda qeyd edilən cümlələrdə hər sözü birinci cümlədə tamamlığa, ikinci cümlədə mübtədaya aiddir. Hərtəyin əvəzliyi sintaktik söz yaradıcılığı prosesində fəal iştirak edir. Bu söz kəs, bir, şey, hansı və s. sözlərlə birləşərək qeyri-müəyyən əvəzliklərin əmələ gəlməsində fəal iştirak edir: hərkəs, hərbirkəs, hərbirşey, hər, hərhansı, və s. Bu əvəzlik digər sözlərin əmələ gəlməsində də kök söz kimi çıxış edir: hərə, hərəsivə s.

Hər sözü kəs sözü ilə birlikdə işləndikdə insan məfhumu bildirir.

1. Heydərbaba, muradı var hərkəsin,

İstərəm ki, qəm könlümü deşməsin (B.Vahabzadə).

Hərkəsiöz qüdrəti, öz cürəti tanıdır (B.Vahabzadə).

Hərkəsöz işində ciddi olmalı, tapşırığı yerinə yetirməlidir (C.Əlibəyov). Hər sözü sual əvəzliklərindən hansı, necə, cür sözləri ilə işlənir, leksik-semantik mənasında təyinedicidən əlavə digər məna çaları da qazanır.

1. Diləfruz, sənin hərcürtapşırığını yerinə yetirməyi özümə borc bilirəm (S.Qədirzadə). 2. Ər-arvad özlərini hərcürtəhlükədən qorumaq üçün uzun götür-qoydan sonra qəti bir qərara gəlib Saleh müəllimi çağırtdırdılar (S.Qədirzadə).

Misallardan göründüyü kimi «hər» sözündən ayrı «cür» sözü məna bildirmir və sözdə məna deformasiyası əmələ gələ bilər. Bu isə hər sözünün II tərkib hissəyə nə qədər bağlı olduğunu göstərir.  

Hansı, necə sözləri ilə işlənərkən canlı və cansız əşyaya aid ola bilir, qeyd etdiyimiz digər sözlərlə isə hərəkətə aid olan əlaməti bildirir.

1. Sənin hərhansı nöqsanın olsa, bağışlamağa hazıram, oğlum (S.Qədirzadə).

Hərnecə gəlmişdisə, eləcə də yola saldılar.

Hər təyin əvəzliyi zaman mənası bildirən vaxt, gün, zaman, ay, an, ilsözləri ilə birlikdə işlənərək zamanı təyin edə bilir.

1. Sən varsan,

Gözəldir hər anı ömrün (B.Vahabzadə).

2. Bilirəm hər yerdə, gülüm, hər zaman.

Mənim öz içimdən baxırsan mənə (B.Vahabzadə).

Hər təyin əvəzliyi zaman mənalı sözlərlə işləndikdə bəzi hallarda həmişə sözünün sinonim olan mürəkkəb zərflərin əmələ gəlməsində aktivlik göstərir. Məs.:

  1. Hər yerdə, hər zaman mən səninləyəm. 2. Hər zaman onu düşünürəm

Hər təyin əvəzliyi biri, şey, cür sözləri ilə də işlənərək mürəkkəb sözlərin əmələ gəlməsində fəal iştirak edə bilir.

1. Belə hallarda Adil kirpik çalmadan gözlərini naməlum bir nöqtəyə zillər, onun qarşısında hər şey dumanlı görünürdü. 2. Diləfruzun titrək səslə dediyi bu sözlər Rəhmana hər şeydən qiymətli gəlirdi (S.Qə­dir­zadə). 3. Bura hər cür adam gəlir, hər kəs öz istədiyini deyir (C.Əlibəyov). 4. Adil Diləfruza baxdıqca, anasının roluna girən bu qadının hər bir saxta hərəkətini görür və duyurdu (S.Qədirzadə).

Başqa türk dillərində də hər əvəzliyi müxtəlif fonetik çallarlarla öz ifadəsini tapır və işlənir. Məs.:

Türkiyə türkcəsində:

  1. 1.         Her gece, okılıkda konağın odalarında dolaşıyor!
  2. Her lakırdıda önüme çıkıp durma!

Hər // xer əvəzliyi Azərbaycan dilində təyin əvəzliyi kimi verildiyi halda, türkmən dilində «sınatlıkçalışmaları» adı altında öyrənilir. Məs.:

Xer tarı başqa-başqa, ot saldı jana zülıün (Kemine)

Xer öyde parlan dur İlbir çırası,

Seyil baqı akar suvun qırası.

Emdya tavuklar doqrı yöremən, xersi bir yana daqan qidyər. (Kemine)

Menzer çaqa baqın qunça qülüne,

Xerkim xöves eder, olar eline (Aman Kekilov)

Xerxaysı bir dünyəm diyin, yüzün qörer duyar sen.

Kemine diyr, xerxil rengde övser sen (Kemine) və s.

Öztəyinəvəzliyi. Əvəzliklərin içərisində çox işləkliyə malik olan və ən çox da mübahisəyə səbəb olan sözlərdən biridir. Bu təyin əvəzliyini türkoloji ədəbiyyatda dilçilərin bir qrupu təyin-ümumiləşdirici, [14, 166] bəziləri qayıdış - təyini, [13, 180] üçüncü qrup dilçilər isə sadəcə olaraq təyin əvəzliyi adlandırmışlar. [10, 81]

Mənsubiyyət şəkilçili «öz» təyin əvəzliyini qayıdış əvəzliyinə aid edən dilçilər də öz fikirlərini müəyyən faktlarla əsaslandırırlar. [4]

Lakin bizə belə gəlir ki, «öz» təyin əvəzliyidir. O, mənsubiyyət şəkilçisi ilə işləndikdə təyinedicilik, atributivlik münasibəti bildirən digər sözlər kimi substan­tivləşir. Bu isə onun məna növünün dəyişməsinə əsas ola bilməz. «Öz» təyin əvəzliyi mənsubiyyət şəkilçisi ilə işləndikdə şəxsin əşyaya olan təyinedicilik münasibətini ifadə edə bilir. Əşya ilə şəxs arasındakı əlaqəni göstərə bilmir:

1. Duydunmu, gülüm, qarda, sazaqlarda baharı?

Özdövrənəbax, gəzmə uzaqlarda baharı (B.Vahabzadə).

2. Ondan qorxuram ki, gözüm açılsa,

Dağılıb yox olar öz dünyam mənim (B.Vahabzadə).

Öztəyin əvəzliyi hər hansı bir əşyanı təyin edərək aid olduğu ismin mütləq mənsubiyyət şəkilçisi ilə işlənməsini tələb edir. Yəni mənsubiyyət şəkilçisi sözsüz işlənə bilmir. Bu zaman təyin etdiyi əşyanı hər hansı bir şəxslə bağlayır.

1. Sonralar yaşa dolduqca, özsirrini gizli saxlamaq Adildə bir adət şəklini aldı. (S.Qədirzadə).

2. Mənim özdünyama tapılmaz əvəz,

Bunu bilirəm ki, xəyali dünyam

Sizin dünyanıza əsla bənzəməz (B.Vahabzadə).

Yuxarıda qeyd etdiyimiz xüsusiyyətinə görə bu əvəzlik digər təyin əvəzlik­lə­rindən kəskin şəkildə fərqlənir. Bu xüsusiyyət təyinedən, təyin olunan münasibətində daha çox fərqli cəhətdə özünü qabarıq göstərir. Bu əvəzlik obyekti yalnız subyektə münasibətinə görə təyin edib aydınlaşdırır:

1. Deyirəm ki, sən razı olsan, mən özümü həmişəlik bu evin qızı sanardım (S.Qədirzadə). 2. Əgər Adil özoğlu olsaydı, Diləfruz bu işə ürəkdən razılıq verərdi (S.Qədirzadə). 3. Mənim öz qəlbimdə, öz ürəyimcə Qurduğum dünyaya toxunmayın siz (B.Vahabzadə).

Öz təyin əvəzliyi bəzi hallarda özündən sonra –lıq4 şəkilçili sözlə işlənir, bu zaman həmin sözlə birlikdə ümumilik bildirməyə xidmət edir.

1. O, müqəddəs qanunların keşiyində durmuş, özvətəndaşlıq borcunu yerinə yetirmişdi (S.Qədirzadə).

Başqa türk dillərində də «öz» əvəzliyi müxtəlif fonetik çallarlarla öz ifadəsini tapır və işlənir.

Türkmən dillində:

  1. Öz gli, özəkası boljak. Əq iyin, bal əlajak. (Berdi Kerbabaev)

Qazax dilində:

  1. Özimdiözim üstay aldın.
  2. İə, öz atın özi şakırzan kökek siəktı osı bir janza menda baska (başqa) at taba aşadın.

Türkiyə türkçəsində öz əvəzliyi yerinə daha çox kəndi sözündən istifadə olunur:

  1. Bir, çok, halka kendini sevdirmiş beylər gördük!
  2. O herkesin malını kendinin ırzını, kendinin canını kendinin biliyor…

Bütün təyin əvəzliyi. Bu əvəzlik əşyanı ümumi şəkildə təyin edir. Həmin əvəzlik büt//bit kökündən olub bitmək mənasındadır. [16, 168]

Özbək dilçilik ədəbiyyatında «öz» əvəzliyi qayıdış əvəzliyi kimi verilir.

«Öz» sözünün semantikası onun etimologiyası ilə sıx şəkildə bağlıdır. Türkoloq­ların bir çoxu hesab edir ki, öz (uz) ilk dəfə isim kimi formalaşıb. N.Dmitriyev yazır ki, türk dilində «öz» əvəzliyi atributiv funksiyada təyini əvəzlikləri cərgəsinə aid edilsə də, semantik-qrammatik («kateqoriya») baxımdan predmet (qrammatik) mənası daşıyır. Onun  (subyektiv) mənası «mahiyyət, özək, təməlin özü» olan addır  və (yaxud kökü onlara gedib çıxır)». [12, 105]

N.A. Baskakov hesab edir ki, «əvəzlik leksikanın ümumi fondundan ayrılan qədim nitq hissəsidir. Türk qrupu dillərində qalmaqda olan faktlara görə, ilkin halda, əvəzlik konkret anlayışa malik olmuşdur: kateqoriyası semantik baxımdan, bir tərəfdən – insanın bədəni, digər tərəfdən –geniş  məkanı anlayışları ilə  konkret bağlı olmuşdur. Bu semantik yaxınlığın izləri hələ də qalmaqdadır. Məsələn, Altay dilində «poy» («özü», «özüm»; xakas dilindəki «pos» - «özü», «özüm» ilə  müasir dildəki «boy», - «özü», «özüm» qayıdış-təyini əvəzlik mənasına malikdir və  qaraqalpaq dilindəki «öz»ə və «insanın boyu», «uzunluğu» və s. müvafiqdir».

Öz təyin əvəzliyi işlənmə tezliyinə görə, əmələ gətirə bildiyi sintaktik fiqurların  rəngarəngliyinə görə də digər təyin əvəzliklərindən  seçilir. İstər mənsubiyyət şəkilçisi qəbul edərək substantivləşsin, istərsə də öz dominant mənasında  çıxış etsin. Bu əvəzlik dildə şəxs əvəzliklərindən sonra daha çox işlənən əvəzlikdir.

«Öz» əvəzliyinin anaforik şəkildə mətnin əvvəlində təkrarlanması nəticəsində maraqlı sintaktik fiqur meydana çıxır. Bu, leksik –sintaktik, üslubi fiqur bədii ədəbiy­yatda  qüvvətli emosional – ekspressiv bir vasitə kimi özünü göstərir. Dilçilik ədəbiy­yatında bu fiqur təkrir termini altında verilir və sırf sintaktik bir fiqur kimi qiymətləndirilir. [2, 315; 6, 113]

«Öz» əvəzliyinin təkrarı ilə başlanan poetik misralar şeirin axıcılığını ahəngdarlığını təmin edir, hadisələri obrazlaşdırır və ətraflı əks etdirir, bu və ya digər şəxs, əşya və hərəkət prosesi diqqət mərkəzində dayanır:

             Bir zamanlar

             Özüm kimi bir dağ idim,

             Özmədənim vardı mənim.

             Öz çiçəyim,

             Öz çəmənim vardı mənim.

             Şəlaləydim,

             Öz yatağım

             Öz işığım vardı mənim.

             Tək özümə bənzəyirdim

             Öz baharım,

             Öz nübarım,

             Heç kimsəyə

             Yoxdu mənim bir oxşarım (B.Vahabzadə)

Bütün təyin əvəzliyinin özünəməxsus maraqlı qrammatik və leksik-semantik xüsusiyyətləri vardır. Bu əvəzlik təyinedicilik xüsusiyyəti ilə paralel ümumilik də bildirir. Bu ümumilikdə qeyri-müəyyənlik çaları da özünü ara-sıra hiss etdirir. «Bütün» əvəzliyinin oğuz qrupuna aid olan bütün dillərdə işləndiyini qeyd edilmişdir. Müəlliflər «bütün» sözünə sinonim kimi «külli-aləm», «cümlə» sözlərinin də göstə­rir­lər. Onlari türk dilində «əhli» sözünün daha çox tezliyə malik olduğunu da nəzərdən qaçırmamışdır.

Bütünəvəzliyinin maraqlı xüsusiyyətlərindən biri də budur ki, o istər təklikdə, istərsə də təyin etdiyi sözlə birlikdə heç bir morfoloji dəyişikliyə məruz qalmır. Yəni hallanmır, cəmlənmir və mənsubiyyət şəkilçisi qəbul edə bilmir.

1. Bütün günü bazarlıq və ev işləri ilə məşğul olan Mənsurə axşamlar çox yorğun düşürdü (S.Qədirzadə).

Bütün təyin əvəzliyinin aid olduğu sözlər isə müxtəlif qrammatik dəyişikliyə məruz qala bilər, cümlənin müxtəlif üzvü kimi işlənə bilir. Məs.:

1. Sən bütünsulardan quru çıxdın

Düzəlir ən çətin işin bir anda (B.Vahabzadə).

2. Diləfruzun buyruqları təkcə gündüzlər yox, gecələr də onun vaxtını alır, Mənsurə dayısı arvadının bütün tapşırıqlarına əməl edirdi (S.Qədirzadə).

 Digər təyin əvəzliklərindən fərqli olaraq «bütün» əvəzliyi sifətin dərəcə əlamətini bildirən «s» ünsürünü qəbul edərək «büsbütün» formasında işlənə bilir.

1. Bir bəhanə əldə ünvan etməli bundan sora!

Büsbütün məxluqə elan etməli bundan sora (M.Ə.Sabir).

  1. Bu dünyanın işinə büsbütünheyran qalmışam. (İ.Əfəndiyev)

Başqa türk dillərində də «bütün» əvəzliyi müxtəlif fonetik çallarlarla öz ifadəsini tapır və işlənir.

Türkiyə türkcəsində:

  1. Bütün sinirlerim yerinden oynadı.
  2. Bütün bütün birleşersek daha güc olacak, bela daha çağalacak.
  3. Bugün, bütün bütün çıldırdı!

Qaqauzdilində:

  1. Bütün tolu bütün ayla –

Mamu şen, quler…

Filan təyin əvəzliyi isimlərdən əvvəl gəlir. Onları qeyri-müəyyən şəkildə təyin edir. Bu təyin əvəzliyinin də barəsində dilçilər arasında müxtəlif fikirlər vardır.

Dilçilərin bir qrupu bu əvəzliyi qeyri-müəyyən əvəzlik, [50, 185] digərləri isə təyin əvəzliyinə aid etmişlər. [5]

Filan əvəzliyi təkrar edilərək filan-filan sözünü əmələ gətirə bilir. Filan sözü «kəs» sözü ilə birlikdə isə qeyri-müəyyən əvəzliyini yaradır. Məs.:

1. …filan-filan olmuş bu gədə harda qaldı? (S.Əhmədli). 2. Filankəs mənim işlərimə qarışa bilməz. (S. Əhmədli).

Ərəb mənşəli olan «filan» əvəzliyi əşya və obyekti qeyri-müəyyən tərzdə təyin edir, müasir dilimizdə çox işləkliyə malik olmasına baxmayaraq, abidələrimizin dilində H.Mirzəzadə, M.Hüseynzadə və başqalarının qeyd etdiyinə görə az işlənmiş, bəzi hallarda isə təsadüf edilməmişdir. [7, 183]

Eyni sözünü də təyin əvəzliyinə aid edirlər. Bu əvəzlik yazılı abidələrimizin dilində az işlənmişdir.

Eynisözü isimlərdən əvvəl işlənərək onları təyin edir. Bu təyin əvəzliyi qrammatik dəyişikliyə məruz qalmaqda daha məhduddur. Lakin dildə onun müxtəlif şəkildə işlənməsinə rast gəlinir: Eynisi, eyniləri.

1. Onlar hər ikisi eyniandaqapıya doğru atıldılar (C.Əlibəyov). 2. Biz hər ikimiz eynihərəkətetməyi planlaşdırmışıq. 3. Eynisəbəb, eyniməqsədbizi hərəkətə gətirmişdi.

Təyin əvəzlikləri cəm şəkilçisini qəbul etmir. Bu isə təyin əvəzliyinin mənasında olan qeyri-müəyyənlik, təyinedicilik, ümumiləşdiricilik və çoxluq bildirmək çaları ilə əlaqədardır. Eyni sözü digər təyin əvəzliklərindən əksinə olaraq substantivləşir və mənsubiyyət şəkilçisi qəbul edə bilir.

«Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti»ndə [3, 193-194] «eyni» sözünün izahı aşağıdakı kimi verilib: Bir-birinə tamamilə oxşar, bir cür, tam bənzər; oxşarı, tayı, bənzəri, tamamilə özü. Sən varlığın eynisən, buna sözün var? (M.Müşviq); (Başqası yox, həmin bəlli şeyin özü). Eyniyer. Eyni söz. – Şənbə günü nahardan 3 saat sonra vəzirlər eyni qəsrdə, eyni qayda ilə mister Haroldu qarşıladılar. (M.İbrahimov) Eyni zamanda  (vaxt da) - 1) bir vaxtda, bir zamanda. Eyni zamanda iki otaqda mühakimə gedirdi. (Mir Cəlal); eyni ilə – 1) tamamilə, eyni, tamamilə olduğu kimi, tam oxşar.

Keçən aylarda da bir dəfə Cuma evinə eyni ilə belə gəlmişdi. (Ə.Əbülhəsən).

Eyni sözü dilmizin söz yaradıcılığında fəal iştirak edir: eyniadlı, eynibiçimli, eynizamanlıq, eyniyaşlı, eyniyyət, eyniləşdirmə, eynilik, eynimənalı və s

Bəzi təyin əvəzliyi. Bu sözü təyin əvəzliyi kimi qəbul etməyi məqsədəuygun h­esab edirik. Düzdür, bir çox tədqiqatçılar elmi araşdırmalarında, kitab və dərslik­lərində həmin sözü qeyri-müəyyən əvəzliyin içərisinə daxil etmişlər. Lakin bu sözdəki atributivlik, aid oldugu sözdən əvvəl işlənməsi, cümlədə təyin mövqeyində birbaşa çıxış etməsi onu qeyri-müəyyən əvəzliklərdən fərqləndirir. Qeyri-müəyyən əvəzliklər ismi əvəz edir. Lakin heç bir vaxt təyin ola bilmir. Onlar məhz ismə məx­sus olan bir sıra xüsusiyyətləri daşıyaraq, birbaşa mübtəda, tamamlıq və xəbər  vəzi­fəsində çıxış edir. Məhz təyin ola bilməmək, yəni atributivləşə bilməmək qeyri-müəyyən əvəzliyi isimdən fərqləndirir. Bəzi sözü isə birbaşa atributiv xüsusiyyət daşıyır, cümlədə «hansı» sualına cavab verərək, təyin vəzifəsində funksionallaşır. Mübtəda və tamamlıq ola bilmək üçün isə o mütləq substantivləşməlidir. Məsələn, bəzisi, bəzilərindən və s. Təyin əvəzliklərinə xas olan hallana bilməmək və cəm­lənməmək bəzi sözünə də aiddir. Buna görə də, yəni bütün morfoloji xüsusiyyətləri ilə təyin əvəzliyinə yaxın olduğu üçün biz bu əvəzliyi təyin əvəzliyi içərisində verilməsini məqsədəuyğun hesab edirik.

Məlumdur ki, insan nitqi deyksis olmadan mümkün deyil, yəni onun tərəflərini müəyyən şəkildə nəzərə çatdırmadan və məhdudlaşdırmadan nitq ola bilməz. Deyksis olmadan nitq müsahib üçün ya az aydın olur, ya da tamam anlaşılmaz qalır. Əvəzlikdə deyktik xüsusiyyət güclüdür. Buna görə də düşünmək olar ki, əvəzliklər qədim nitq hissələrindən biridir. Görünür, ulu turkcədə müasir türk dillərində rast gəlinən əvəzlik formaları mövcud olub. [11, 173]

Təyin əvəzlikləri təyinedicilik əlaməti ilə müvazi olaraq ümumilik də ifadə edir. Həmin ümumilikdə qeyri-müəyyənlik çaları da özünü göstərə bilir. Ümumiləşdiricilik bildirmə xüsusiyyəti bəzi hallarda təyinediciliyi də «arxa plana» keçirir.

Ədəbiyyat

  1. Abdullayeva N. Müasir Azərbaycan dilinin morfologiyası. Bakı, 1993, 120s.
  2. Azərbaycan bədii dilinin üslubiyyatı (oçerklər). Elm, Bakı, 1970, 357 s.
  3. Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti. II cild, «Elm» nəşriyyatı, Bakı, 1980, 576s.
  4. Hüseynzadə M. Müasir Azərbaycan dili. Bakı, Maarif. 1963, 275 s.
  5. Hüseynzadə M. Müasir Azərbaycan dili. III hissə, Bakı, 1983, 316 s.
  6. Əfəndiyeva T. Azərbaycan ədəbi dilinin üslubiyyat problemləri, Bakı, 2001, 183 s.
  7. Mirzəzadə H. Azərbaycan dilinin tarixi morfologiyası Bakı, 1962, 370 s.
  8. Mirzəzadə H. Azərbaycan dilinin tarixi qrammatikası. Bakı, 1990, 374s.
  9. Mirzəzadə H. Azərbaycan dilinin tarixi morfologiyası Bakı, 1962, 370 s.
  10. Müasir Azərbaycan dili, II cild, (morfologiya), «Elm» nəşriyyatı, Bakı, 1980, 512 s.
  11. Serebrennikov B.A., Hacıyeva N.Z. Türk dilərinin müqayisəli tarixi qrammatikası. Bakı, 2002, 173s.
  12. Дмитриев Н.К. Грамматика башкирского языка. М.-Л., 1948, 276с.
  13. Кононов А.Н. Грамматика современного турецкого литературного языка. Ташкент, 1956, 569с.
  14. Майтинская К.Е. Местоимения в языках разных систем. Изд.-ва «Наука», Москва, 1969, 308с.
  15. Пипер П.О. О конверсивный предложениях с квантификативани всеобщности в сербохорватском языке сопоставительно с русским //«Исследования по славянскому», М., 1984.
  16. Хабичев М.А. Местоимение в Карачаева - балкарском языке. Черкесск, 1961, 183с.
  17. Юсуфов Б. Местоимения в староузбекском  литературном языке (XV – XVI вв.). Ташкент, Издательство «ФАН» Академии Наук Узбекской ССР, 1991. 
  18. 178.Яхонтов С.Е. Понятие частей речи общем и китайском языкознании. ВТРЧ.

 

RƏYÇİ: prof. R.Hüseynzadə

 


Тарана Халилова

ОСНОВНЫЕ ПОНЯТИЯ РЕЧЕВОЙ КУЛЬТУРЫ В АЗЕРБАЙДЖАНСКОМ ЯЗЫКЕ

                Культура человека наиболее ярко и непосредственно прояв­ляется в его речи. В определенном смысле культура речи челове­ка, манера выражать свои мысли и чувства являются его визит­ной карточкой. Первое представление о человеке и его первона­чальная характеристика, как правило, формируются на основании впечатления, которое возникает от речевой манеры собеседника. Поэтому например для руководителя, одной из обязанностей которого является воспитательное воздействие на людей, культура речи приобретает особое значение.

Обычно выделяют 3 компонента профессиональной речи:

1)    нормативный — речевая правильность;

2)    коммуникативный — возможность понимания речи собе­седником;

3)    этический - уместность, правомерность высказывания в данной ситуации.

К сожалению, должностное положение руководителя дает ему возможность не утруждать себя необходимостью наделять речь убеждающей или познавательной функцией. Дефицит времени, и низкий уровень культуры побуждают такого руководителя обхо­диться и довольствоваться грубостью, иными крайними проявле­ниями командной речи. Уверенность в том, что независимо от содержания и формы высказывания подчиненные обязаны вы­слушать начальника, позволяет ему не заботиться об эстетике выражения, создает у него представление о вседозволенности в речи. Впоследствии это входит в привычку, закрепляется не толь­ко в лексическом материале, но и в способе логико-композиционного построения текста и, что самое главное, неиз­бежно оборачивается неуважением подчиненных, низким автори­тетом, неэффективностью руководства.

Подобного рода начальники даже не подозревают, что речь, язык являются для руководителя могучим средством управления личным составом, выступают одним из его основных профессио­нальных «инструментов», оказывают огромное влияние на его авторитет. Умное, страстное слово, обращенное к человеку, будит мысль, развивает инициативу, формирует высокие чувства и по­мыслы.

Культура речи - это и культура мысли, и характеристика культурного уровня, и свидетельство нравственной цельности человека. Чтобы хорошо писать или говорить, надо, прежде всего, правильно думать и поступать. Запутанность выражений говорит о запутанности мыслей, о нечеткости взглядов и убеждений. Бед­ность мышления, его противоречивость, ошибочность, иными словами, отсутствие культуры речи свидетельствуют о недоста­точности общей культуры, знаний, начитанности и отрицательно сказываются как на авторитете сотрудника органов, так и на эф­фективности его воспитательной деятельности.

Высокая культура речи - это умение правильно, точно и вы­разительно передавать свои мысли средствами языка. Оно заклю­чается в умении найти наиболее доходчивое и наиболее уместное, подходящее для данного случая средство для выражения своей мысли. Культура речи обязывает человека придерживаться неко­торых обязательных норм и правил, среди которых важнейшими являются:

1. Содержательность. Речь руководителя должна быть тщательно продуманной, предельно сжатой и при этом предельно информативной. Немногословная, но содержательная речь свиде­тельствует о высокой культуре и мышления, и языка, поскольку истинное красноречие состоит в том, чтобы сказать все, что нуж­но, но не более того.

2. Логичность. В логичной речи все ее положения обоснован­ны, непротиворечивы и последовательно вытекают одно из дру­гого. Все ее ведущие положения взаимосвязаны и подчинены единой мысли. Логика создает фундамент убеждения и доказа­тельства.

3. Доказательность. Доводы должны быть достоверными и обоснованными, т.е. должны доказывать собеседнику, что все, о чем говорится, существует в реальной действительности и носит объективный характер.

4. Убедительность. Цель и смысл всякой беседы заключаются не только в том, чтобы убедить собеседника в правильности со­общаемых ему сведений, но и добиться того, чтобы это убежде­ние прочно укоренилось в его сознании. Поэтому при разговоре необходимо учитывать и психологическую характеристику собе­седника,  и систему его  взглядов и  ценностей,  обращаться не только к его разуму, но и к сердцу, и к совести, иллюстрировать свои доводы яркими и понятными для собеседника примерами. Следует помнить, что всякое убеждение есть переубеждение, переформирование мировоззренческих или нравственных принципов, и поэтому оно не может ограничиваться простыми логическими доводами. Для этого требуются и взаимное доверие, и эмоциональный, неравнодушный взгляд, и человечное, доброе слово, и т.п.

5. Ясность. Нужно говорить четко, спокойно, сдержанно, в умеренном тоне. Слишком быстрая речь трудно воспринимается, слишком медленная — вызывает раздражение. Каждое произно­симое слово, слог, звук должны быть, безусловно, восприняты собеседником. Тусклая и невыразительная речь способна погу­бить самые глубокие мысли и самые содержательные идеи.

6. Понятность. Следует употреблять только слова и термины, понятные собеседнику. Кроме того, необходимо убеждаться, что в употребляемые   вами   понятия   собеседник   вкладывает  тот  же  смысл. Если этого не делать, то вполне может статься, что льви­ная доля информации, сообщаемой вами, останется неусвоенной собеседником.

7. Чистота речи. Чистота речи выражается отсутствием в ней чуждых литературному языку элементов, а также тех, что отвер­гаются нормами нравственности. Что разрушает чистоту речи?

диалектизмы - слова, свойственные не общему языку народа (литературному), а местным, территориальным говорам и диалек­там;

варваризмы — включаемые в речь без всякой надобности ино­язычные слова и словосочетания;

жаргонизмы — слова и обороты, присущие, прежде всего от­дельным профессиональным или социальным группам (чувак);

вульгаризмы — бранные слова, унижающие достоинство и честь человека;

слова-паразиты - заслоняющие смысл выступления (значит (deməli), понимаете (başa düşürsünüz);

междометия (ага, угу, ого), а также неуместные звуки: э-э-э, м-м-м, а-а-а и др.;

канцеляризмы - слова и обороты, типичные для делового стиля и неуместные в разговорно-бытовом стиле; штампы - избитые выражения, стершиеся от частого употребления; малоизвестные слова и словосочетания; если же без них нельзя обойтись, они тут же должны быть объяснены.

Все они затрудняют речь, засоряют ее, психологически нега­тивно воздействуют на слушателей, снижают значимость инфор­мации (не говоря уже о том, что большинство из них несет един­ственную информацию - о речевой некультурности выступаю­щего). Они губительны для любого доклада, лекции или беседы, ибо отпугивают своей холодностью, сухостью и безразличием к слушателю.

Выразительность речи достигается следующими условиями:

1.   Самостоятельность мышления говорящего — излагаемый материал должен быть осмыслен говорящим и получить собст­венную окраску.

2.   Неравнодушие, интерес выступающего к излагаемому ма­териалу: к тому, что он говорит, и к тем, для кого он говорит.

3. Хорошее знание языка, его выразительных возможностей, особенностей различных языковых стилей. Знаменитый древне­римский оратор Цицерон советовал: оратор должен заботиться о трех вещах — что сказать, где сказать и как сказать.

Для овладения речевой культурой необходима систематиче­ская тренировка речевых навыков. Следует чаще выступать, вни­мательно вслушиваться в выступления людей, обладающих ора­торскими способностями, учиться у них. Необходимо также сформировать психологическую целевую установку на вырази­тельность своей речи. Весьма полезно записывать свое выступле­ние на магнитофон (а еще лучше на видеомагнитофон) и затем его анализировать.

Немаловажную роль в ораторском искусстве играют также и показатели фонетической культуры, а именно: правильность ударения и произношения; выразительность интонации; четкость дикции.

В некоторых словах ударение свободно и может падать на любой слог. Поэтому надо запоминать речь дикторов. Вот наиболее ти­пичные ошибки: каталог, диалог, фено­мен, кафедра, академик, классик. В сомнительных случаях следует консультироваться с орфографиче­ским или орфоэпическим словарем.

Интонация является эмоциональным оформлением речи, по­вышает ее действенность. Известный русский педагог А.С. Мака­ренко сумел путем тренировки разработать до 20 оттенков произ­носимых команд и добился того, что никто не смел не выполнить отдаваемую им команду. Огромную роль в речевом искусстве играют также паузы. Кстати, чем дольше актер умеет «держать паузу», тем выше его квалификация.

Четкость дикции заключается в умении ясно произносить все гласные и согласные, не жевать и не глотать их, особенно на концах слов. Особенное внимание при этом следует уделять име­нам собственным и числительным. Важен и тембр звучания — он должен быть приятным, не резким и не глухим.

Соблюдение этих требований:

1)  обеспечивает полноту усвоения информации;

2)  демонстрирует культуру оратора и вызывает уважение к нему;

3) демонстрирует уважение к аудитории.

Громадное значение имеют тон и интонация разговора. В из­вестной степени тон говорит о воспитанности или невоспитанно­сти собеседника, ибо одно и то же слово или фраза могут оказать совершенно различное действие, в зависимости от того, как они произносятся. Заносчивый и самонадеянный тон, свидетельст­вующий о переоценке собственной персоны и пренебрежении к окружающим, не допустим в деятельности сотрудника правоохра­нительных органов. Даже указания, носящие категорический, приказной характер, должны высказываться деловито, спокойно, ровным тоном. Особенно это имеет значение при обострении разговора, когда на сцену начинают выступать неконтролируемые эмоции. В этих случаях полезно вспоминать, что эмоции — это не аргумент, а также древнекитайскую поговорку: «Когда человек в гневе кричит, он — смешон, когда человек в гневе молчит, он  страшен».

Правильный тон разговора — залог его успеха. Тон — это мо­гучее средство эмоционального и волевого воздействия на собе­седника: он может оскорбить, уязвить, побудить собеседника замкнуться, но он же может создать атмосферу доверия, взаим­ной симпатии, вызвать у собеседника чувство уважения, желание открыться, понять и принять ваши доводы.

Речь каждого должна свидетельствовать о его ува­жительном отношении к окружающим. Особенное внимание следует уделять правильным формам обращения, поскольку ошибка, даже невольная, в приветствии или обращении расценивается как проявление неуважения. Форма обращения на «ты» может иметь место только при близких, дружеских или доверительных отно­шениях: она выражает взаимное уважение и недопустима ни в каких иных случаях (например, при обращении начальника к подчиненному), ибо тогда она носит пренебрежительный характер и унижает человеческое достоинство. Анонимное обращение используется только в том случае, если человек неизвестен - перед фамилией всегда следует употреблять слово «гражданин» но предпочтительнее обращаться по имени и отчеству. Третье лицо, присутствующее при разговоре, неприлично называть ме­стоимением типа «он» или «этот», но всегда только по имени или по фамилии. Воспитанный человек никогда не позволит себе говорить неуважительно, насмешливо или скверно об отсутствующих.

Обязательное условие высокой речевой культуры - умение держать себя в руках, не раздражаться, не допускать грубых или обидных выражений. Сотрудник правоохранительных органов должен уметь выражать любую мысль вежливо, не обижая и не оскорбляя собеседника. Одним единственным словом мы можем причинить себе и другим громадное зло, и это зло очень часто неисправимо. Мы обязаны всегда помнить, что грубость в разговоре унижает и принижает, прежде всего, того, кто ее допускает и тем самым подрывает к нему уважение. Более того: грубость сви­детельствует о слабости аргументов, ибо «сила не нуждается в ругательствах».

Для человека занимающего какую либо должность является обязательным умение тер­пеливо и внимательно слушать собеседника, вникнуть в его мысли и чувства, понять их, даже в том случае, если содержание разговора не представляет прямого интереса. Он должен также уметь промолчать, если ответные доводы могут разжечь страсти и побудить собеседника к грубости. Кроме того, он всегда должен помнить, что молчание — это очень выразительный речевой при­ем, это самый действенный ответ на грубость, на доводы, про­диктованные недостойными мотивами: корыстолюбием, подло­стью, завистью, трусостью и т.п.

В случае беседы с группой людей руководитель ведет разговор со всеми присутствующими, не отдавая никому предпочтения. Дово­ды излагаются спокойно, выражения должны быть сдержанными. И если даже в спокойной и аргументированной беседе не удается полностью убедить собеседников, следует прекратить спор и перевести разговор на другую тему, посоветовав им поразмыслить над вашими доводами, с тем чтобы продолжить дискуссию в следующий раз. Это правило, разумеется, не относится к тем случаям, когда речь идет о правовых нормах, но и тогда необходимо соблюдать выдержку и такт. Нужно всегда помнить основное правило каждого речевого общения: уметь разумно спрашивать и вни­мательно слушать, спокойно отвечать и переставать говорить, когда все необходимое сказано.

Каждый человек должен постоянно совершенствовать свою речь: читать классическую художественную литературу, содержащую лучшие образцы речевой культуры; внимательно вслушиваться и перенимать речевые приемы наиболее интеллигентных дикторов радио и телевидения, артистов, лекторов; расширять свой словар­ный запас, совершенствовать свою дикцию, образность, четкость, яркость и выразительность своей речи. Только при этих условиях он сможет в совершенстве владеть культурой речи — одним из важнейших профессиональных качеств.

Использованная литература:

  1. T.Ə.Əbdülhəsənli,S.Zülfüqarlı,A.Rzai. “Azərbaycan dili və nitq mədəniyyəti”, Bakı,2015
  2. Кнорринг В.И. Теория, практика и искусство управления: Учебник для вузов.- 3-е изд., изм. и доп.
  3. http://bibliofond.ru/
  4. http://studentbank.ru/

Xülasə

Nitq mədəniyyətinin əsas xüsusiyyətləri

Nitq mədəniyyəti həm fikir mədəniyyəti,həm mədəni səviyyə səciyyəsi, həm də şəxsiyyətin mənəvi bütövlüyünün göstəricisidir. Yaxşı yazıb danışmaq üçün hər şeydən əvvəl düzgün düşünmək və dəqiqliyə əməl etmək lazımdır. İfadənin yanlışlığı fikrin yanlışlığı, dünyagörüşü və mühakimələrin qeyri-müəyyənliyidir. Təxəyyülün kasadlığı, onun ziddiyətləri, səhvləri, başqa sözlə desək,nitq mədəniyyətinin aşağı səviyyədə olması ümumi mədəniyyətin səviyyəsinin lazımi ölçüdə olmaması , biliyin az olması ilə səciyyələnir ki, bu da həm fərdin nüfuzuna, həm onun tərbiyəvi fəaliyyətinin effektivsizliyinə mənfi təsir göstərir. Yüksək nitq mədəniyyəti fikrin düzgün və dəqiq ifadəsi, onun ifadəli və məzmunlu olmasıdır. Bu, həmçinin nitqdə daha düzgün ifadələrin işlədilməsi,lazımi məqamda müvafiq sözlərdən istifadə , həm də fikrin dəqiq çatdırılmasıdır.           

Summary

The main objects of speech culture in Azerbaijan language.

The culture of speech is  culture of a thought and the characteristic of cultural level and the testimony of moral expressing one’s thought. integrity of the person. To write and speak well, it is necessary, first of all, to think and act correctly. The complexity of statements in the evidence of the complexity of thoughts vagueness of one’s views and conditions. Poverty of thinking-in-words its discrepancy, inaccuracy, in other words, lack of the culture of the speech testify to insufficient of common culture, knowledge, erudition and have an adverse effect on authority of the employee and efficiency of his educational activity. High culture of speech is a skill to transfer one’s thoughts correctly, precisely and expressively by means of language.

RƏYÇİ: dos. L.Ələkbərova


Əliyeva Rəna Camal

HƏRƏKƏT FELLƏRİ ƏSASINDA YARANAN QARĞİŞ VƏ ALQIŞ TİPLİ

FRAZEOLOJİ VAHİDLƏR

(Azərbaycan və ingilis dillərinin materialları əsasında)

         Umimiyyətlə, frazeoloji birləşmələr tərkibcə dəyişməyən və məcazi mənada işlənən sabit söz  birləşmələridir. Məsələn: qulaq asmaq - to give an ear, to hang on smb’s words; sözünə baxmaq - to mind, to pay attention, to take notice, qulaqlarını şəkləmək - to pick up one’s ears; to cock one’s ears.

     Inkar mənalı feillərə Azərbaycan dilində qulağına söz girməmək, qulağına söz batmamaq, qulaqardına vurmaq, bir qulağından alıb o biri qulağından  vermək, qulaqlarından olmaq, qulaqlarını qapamaq, ingilis dilində isə to turn a deaf ear,to go in one ear and out the other, to stop one’s ear to smb., to go unheard, to mishear.

           Everything I tell them just goes in one ear and out the other (Onlara dediyim hər bir şey bir qulaqdan girib, o birindən çıxır.)

            Hər iki dildəki hərəkət feillərinin əksəriyyəti frazeoloji vahidlərdir. Bu belə bir faktla şərtlənir ki, frazeoloji birləşmələrin əmələ gəlməsində, məcazlaşma yolu ilə lüğət tərkibinin zənginləşməsində feillər xüsusi rol oynayır. Belə ki, dilimizdəki frazeoloji birləşmələrin əksəriyyəti feillərin iştirakı ilə yaranır.

            Qarğış və alqış tipli frazeoloji vahidlər düşmək, salmaq, tökmək hərəkət felləri ilə yaranır.Onların çoxu somatikdir (burnundan gəlsin, canın çıxsın, başına daş düş­sün, ağrın/qadan/dərdin mənə gəlsin-ağrın/qadan/dərdin ürəyimə tökülsün). “Alqış, öygü, qarğışlar sosial situasiyalarda ayrı-ayrı vəzifələr "yerinə yetirirlər. Məs., qar­ğış­lar konfliktlərin dil ekvivalenti olub konfliktlərin çılpaqlaş­dırma, dərin­ləşdirmə vasitəsinə çevrilirlər. Tipik qarğışlar konfliktlərdə tərəflərin emble­matik göstəriciləri də olurlar” (2, s. 20).

“Salmaq” feli ilə yaranan qarğış tipli frazeoloji vahidlərin əvvəlində “Allah” istifadəolunur (Allah başına daş salsın!).

“Tökmək” hərəkət feli ilə yaranan qarğış tipli frazeoloji vahidlərin çoxları indiki, keçmişvə gələcək zamanlarda işlənə bilir Məsələn, “Burnundan tökülsün /töküləcək/töküldü”.

“Düşmək” məhdud dairədə baş verən hərəkət felidir, söz səviyyəsində də mövcud­dur, qarğış tipli frazeoloji vahid yarada bilir (Başına daş/kül düşsün!).

Allah səbəbkarın gözünü çıxarsın (gözün çıxsın), başına daş salsın (Başına daş

düşsün), qabağına çıxartsın (qabağına çıxsın).

Əslində, gözün/canın çıxsın həm də Allah adı ilə variantda da mövcuddur ki, bu da

Allaha olan inamdan irəli gəlir. “Gözün çıxsın!” deyən şəxs qarğış etdiyi adamın gözünün Allah tərəfindən çıxarılacağını güman edir.

“Qabağına çıxartsın!” – yenə də Allahla, dinlə bağlı bir frazeoloji vahiddir. Allahın­hər şeyi gördüyünə, bildiyinə və ədalətli olduğuna inam nəticəsində yaranmışdır.

           Dilimizdə qarğış tipli “gülün yarpıza dönsün” frazeoloji vahidi vardır ki, həmin ifadə unudulmuş adətlə bağlıdır və kiməsə ölüm diləyini bildirir. M. Adilov “Gülün yar­pı­za dönsün, məndən üz döndərən yar” qarğışının mənasını belə şərh etmişdir: “sən ey vəfasız, üzüdönük yar, ərə getməyib qocalasan, yarpız kimi quruyub töküləsən”(1, s. 22).

           İngilis dilində də “ölmək” sözünü ifadə edən frazeoloji vahid vardır ki, həmin frazeoloji vahidin tərkibində gül adı işlənir “push up the daisies” (daisy-qızçiçəyi)”. İn­gilis dilində qarğış tipli frazeoloji vahidlərin çoxu “lənətə gəlmək/ damn you”, “cəhən­nmə getmək/go to hell” kimi mənaları bildirir. Georg fon Qabelensin çox maraqlı bir fikri vardır: “Dil ilə insan təkcə nəyi isə ifadə etmir, o həmçinin də onunla (dillə – S.M.) özünü ifadə edir” (6, s. 21). Bu fikir frazeoloji vahidlərin təbəqəli olma­sını deməyimizə əsas verir. Məs., alqış, qarğış tipli frazeoloji vahidlərdən cəmiyyətin daha savadsız və yoxsul təbəqəsi istifadə edir. ”Müşahidələrə görə qarğış və alqış tipli frazeoloji vahidlər qadın və kişilər tərəfindən eyni dərəcədə istifadə olunmur.

           Qarğış tipli frazeoloji vahidlər qadınların leksikonunda daha çox rast gəlinir” (4, s. 98).Qarğış tipli frazeoloji vahidlərə Kitabi Dədə qorqud dastanının dilində rast gəlirik. Burada elə frazeoloji vahidlər vardır ki, onlar dilimizdə indi də işləkdir. Qaçar sənün keyiklərin, Qazlıq dağı, Qaçar ikən qaçmaz olsun, daşa dönsün.

“Get, dalınca da bir qara daş!” Geri dönməsi arzu olunmayan bir şəxs səfərə çıxarkən arxasınca daş atmaq adəti lap qədim zamanlardan mövcud olmuşdur (5, s. 13). Belə bir adət Azərbaycanda Muğan bölgəsində indi də izlənməkdədir. Yas mərasimlə­rin­dən son­ra ev sahibləri mollanın arxasınca, bir də həmin qapıya, evə qayıtmaması üçün qara daş atırlar.

           Dilimizdə qarğış tipli “qara yerə girəsən” frazeoloji vahidi vardır ki, bu da bəzən “yerə girəsən!” formasında işlənir. Qarğış tipli “yerə girəsən” frazeoloji vahi­din­də M.Adilov zərdüştlüyünizlərinin mühafizə olunduğunu yazaraq Zərdüştün təlimində meyitin basdırılmasınınən böyük cinayət olduğunu, torpağın müqəddəs, meyi­tin isə natəmiz hesab olunduğunuqeyd edir. Meyit yerə basdırıldıqda ruh göyə qalxa bilmir, odur ki, yerə basdırılmaq, “yerəgirmək” bir növ təhqir hesab olunur (1, s. 167). Düşünürük ki, islam dinində meyit torpağabasdırıldığı üçün “yerə girəsən” frazeoloji vahidinin söz ekvivalenti “öləsən”dir və bu frazeolojivahid islam dini ilə bağlıdır.

Qarğış tipli frazeoloji vahidlər dilimizdə “Allah gözündən gətirsin/başına daş salsın! ətini tökməsin və ya “Gözündən gəlməsin/Ətin tökülməsin/Canına od düşməsin/ Allah canına od salmasın” inkar formada mövcuddurlar. Qarğış tipli frazeoloji vahidlər inkar formada olarkənmənfi məna itir, ancaq mənfi mənanın itməsi onun heç də müs­bət məna ilə əvəz olunmasıdemək deyildir. Bu, qarğış edənin hirsli, qəzəbli olma­sını, amma hisslərinin qərəzli olmadığınıbildirir. Bunlardan başqa, dilimizdə tez-tez rastlaşdığımız və danışanın özünə ünvanladığı qarğış tipli frazeoloji ifadələr də mövcuddur, məs., “daşa dönüm, gözüm çıxsın, əlim/əllərim tökülsün” və s. Belə ifadələrin əslində qarğışla heç bir əlaqəsi yoxdur, onlar, sadəcə, danışanın təəssüf və peşmanlığını bildirir. Bu yönümdən qarğış tipli frazeoloji vahidləri üç yerə bölmək olar: 1) Qarğış edənin həqiqi hisslərini ifadə edənlər; 2) Qarğış edənin emosional vəziyyətdə olarkən etdiyi, ancaq həqiqi hisslərini ifadə etməyənlər (belə tipli qarğışlar əsasən inkar formada olur ki, bu da həmin qarğışların həqiqi hisslərin ifadəçisi olmadığını isbatlayır); 3) Qarğışla heç bir əlaqəsi olmayan, sadəcə, peşmanlıq bildirənlər.

       Dilimizdə “anaların qarğışı tutmur” deyimi də məhz emosional vəziyyətdə edi­lən, amma gerçək hisslərlə bağlı olmayan frazeoloji vahidləri nəzərdə tutur .Alqış tipli frazeoloji vahidlər Azərbaycan dilinin frazeoloji fondunda kifayət qədərdir. An­caq bu fikri ingilis dili üçün irəli sürə bilmərik. Qarğış tipli frazeoloji vahidlər ki­mi, alqış tipli frazeoloji vahidlər də ingilis dilində çox az saydadır və onlar Azər­bay­can dilində olduğu kimi ifadəli və emosional deyillər. Alqış tipli frazeoloji vahidlərə dilimizdə çox da işlək olmayan bir nümunəni nəzərinizə çatdırmaq istərdik. Bu, Ə.Haq­verdiyevin əsərlərində işlədilə“qəddin yerə dəyməsin” frazeoloji vahididir. “Qəddi yerə dəyməkölmək sözünün frazeoloji ekvivalentidir, ingilis dilində qarşılığı yoxdur.

Qadın. Ömrün uzun olsun, cavan qəddin yerə dəyməsin! (Ə.Haqverdiyev)

“Başa dönmək” frazeoloji vahidi əslində müsbət mənalıdır, alqış tipli frazeoloji

vahiddir.Qurbanam qaşına yar

!Qoy dönüm başına yar,

Məni bu dərddən qurtar,

Dolandır başına yar. Ancaq bu frazeoloji vahid mənfi çalar kəsb edə bilir (Sən mənim başıma dönərsən /O mənim başıma dönər!)

Azərbaycan və ingilis dillərində qarşılığı olan bir frazeoloji vahidə diqqət yetirmək

istərdik: “may your shadow never grow less/kölgən qalın olsun”.

Hərəkət felləri əsasında formalaşan alqış və qarğış tipli frazeoloji vahidlərdə rəng bildirən sözlərdən də geniş istifadə olunur: “ağ/qara günlərə çıxasan”, “get, dalınca da qara daş”, “üzü ağ/qara çıxmaq”, “qara yola gedəsən, qara da mənzilə”, “qara yerə girəsən” vəs. Rənglərə Kitabi Dədə Qorqud dastanında da rast gəlirik. “Rənglərdən Kitabi Dədə Qorqud dastanında geniş istifadə olunub, məs., Yerli qara dağların yıxılmasın! Ağ saqqallı baban yeri uçmaq olsun!”(3, s. 30)

Bəzi alqış tipli frazeoloji vahidlər vardır ki, onlar eyni zamanda ruh, cəsarət vermək üçün istifadə olunur, “gözünə dönüm, əlinə dönüm” və s. Bu frazeoloji vahidlərdə işə münasibət də vardır.

Alqış ifadə edən frazeoloji vahidlər bəzən müraciət bildirə bilir, məs., “qadan alım,

başına dönüm” və s., amma bu, onların hamısının müraciət xarakterli olması demək deyildir.

Adam var ki, getməyəsən işinə,

Adam var ki, dolanasan başına (Aşıq Abbas Tufarqanlı)

Könlüm istər yara qurban olmağa,

Dolanıb başına, heyran qalmağa (Xəstə Qasım)

         Qarğış tipli frazeoloji vahidlər həm də bütün istiqamətlərə olan hərəkət felləri ilə yaranır. Məsələn, Gözündən gəlsin!, gözündən/burnundan tökülsün! Canın çıxsın! Ləzzətin qaçsın! və s. Azərbaycan dilində “başa kül tökmək” frazeoloji ifadəsi vardır, həmin ifadə həm dini, həm də ki, qarğış tipli frazeoloji vahid kimi dəyərləndirilə bilər. “Qarğış tipli başına kül ifadəsi ...qədim inam və adətlə əlaqədar yaranmışdır. İt dişləmiş adamda qırx gün ərzində müəyyən əlamətlər özünü göstərsə (məs., su görəndə qorxsa), onun qudurduğunu, sağalmağa güman olmadığını, başqaları üçün təhlükəli olduğunu zənn edərək qaranlıq bir daxmaya salar, bacadan başına kül tökərlərmiş ki, ölsün” (5, s. 29). Ancaq fikrimizcə, qarğış tipli, eyni zamanda da dinlə bağlı olan “başına kül düşsün” frazeoloji ifadəsi mötəbər və əziz adamların ölümü zamanı başına kül töküb, saç yolmaq (5, s. 29) adətindən yaranmışdır.

Bağça-bağda gül ağlar,

Bülbül ağlar, gül ağlar,

Oğlu ölən analar

Başa tökər kül ağlar.

         Bu tədqiqat işində hər iki dildə olan alqış və qarğış tipli frazeoloji vahidləri nəzərdən keçirdik. Alqış tipli frazeoloji vahidlərin Azərbaycan dilinin frazeoloji fon­dunda çoxluğu ingilis dilinə nisbətən təəccüblü dərəcədə çoxdur. Qarğış tipli frazeo­loji vahidlərə gəldikdə isə onlar yenə də Azərbaycan dilinin frazeoloji fondunda çox­luq təşkil edirlər. İngilis dilində olan qarğış tipli frazeoloji vahidlər qarğışdan daha çox söyüş ifadə edir və onlar Azərbaycan dilində olduğu kimi ifadəli və emosional deyillər. Bəzi frazeoloji vahidlər vardır ki, onlar xalqın “beynəlxalq simasıdır”. Bert Peeters hər bir xalqın beynəlxalq imicini formalaşdıran “Key words/Açar sözlər­dən”lərdən söhbət açır (7, s. 89). Zənnimizcə, hər bir xalq haqqında belə “beynəlxalq imici” və ya “beynəlxalq tanınmanı” frazeoloji vahidlərdən səlis başqa heç nə bildirə bilməz. İngilis dilində “to go Dutch”, “TGF (Thanks God, it is Friday)”, “send sb. up the river/ həbs etmək”, Azərbaycan dilində isə alqış tipli frazeoloji vahidləri “Key words” kimi göstərə bilərik.

      ƏDƏBİYYAT

1. Adilov M. Niyə belə deyirik. Bakı, 1982.

2. Dədə Qorqud kitabı ensiklopedik lüğət. Bakı: Öndər, 2004.

3. Hacıyev T.İ. “Kitabi-Dədə Qorqud”un dili (18-31) // Azərbaycan ədəbi dili tarixi (redaktorları Z. İ. Budaqova, V.Z.Adilov). Bakı: Elm 1991, 284 s.

4. Mahmudova Q. Qıpçaq qrupu türk dillərinin frazeologiyası (fil. elm. nam. diss. avtoreferatı). Bakı, 2007.

5. Paşayev Q. İraq-Türkman folkloru. Bakı: Yazıçı, 1992, 56 s

6. Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti. Dörd cilddə. Bakı- “Şərq-qərb”-2006, 792 s.

7.Большой англо-русский словарь Том 1 Под общим руководством доктора филологических наук профессора И.P.Гальперина Москва- Советская Энсиклопедия-1972 -824 с.

Açar sözlər: alqış və qarğış tipli frazeoloji vahidlər, hərəkət felləri, somatik, din, həqiqi hisslər, sosial situasiya.

Ключевые слова: фразеологические единицы связаны с проклятиями и одобрениями, глаголы движения, соматические, религия, реальные чувства, социальная ситуация.

Keywords:phraseological units expressing curse and praise, action verbs, somatic, religion, true feelings, social situation.

РЕЗЮМЕ

         Фразеологические единицы, связанные с проклятиями и одобрениями, основанные на глаголах движения существуют как на азербайджанском, так и в английском языках. Автор статьи объясняет такие фразеологические единицы как «эмблема принадлежности» на азербайджанском языке. А на английском языке таких фразеологических единиц не так много, как в азербайджанском языке, и они менее экспрессивны и эмоциональны.

SUMMARY

           Phraseological units connected with curse praise created on the basis of the action verbs exist inboth languages. The author of this article explains such phraseological units as “a badge of belonging”in the Azerbaijani language. In English such phraseological units are not so many as in Azerbaijani and they are less exrressive and less emotional.

 

Rəyçilər: filologiya üzrə fəlsəfə doktoru M. Əsədova,

filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dos. A. Abbasov

 


Şəlalə Cəlal qızı Abdullayeva

BƏZİ FRAZEOLOGİZMLƏRDƏ MƏNA ÇALARLARI

                Sabit söz birləşmələri tərkibinə və quruluşuna görə dəyişməzdir, tam məna ifadə edir, təsir dairəsinə görə səciyyələnir, hər bir dilin ümumi lüğət tərkibində özünəməxsus yer tutur. Bu vahidlərin tamlığı onlardan nitqdə ayrı söz kimi istifadə etməyə imkan verir. Bu birləşmələrin hər biri dilin frazeoloji lüğətində öz əksini tapır.

Ayrı-ayrı dillərin tərkibində xüsusi bir fond təşkil edən bu frazeoloji birləşmələr ümumi və xüsusi cəhətləri ilə seçilirlər, başqa sözlə desək, onların eyni və fərq­ləndirici xüsusiyyətləri vardır. Hər hansı bir xalqın mənəvi dəyərləri, adət-ənənələri haqqında məlumat toplamaq üçün o xalqın atalar sözləri və məsəlləri ilə yaxından tanış olmaq lazımdır. Dilin lüğət tərkibindən – leksikadan fərqli olaraq frazeologiya özündə köhnəlmiş sözləri, arxaik formaları, sintaktik quruluşlarını saxlayır. Sabit söz birləşmələri mili özünüdərkin inikası, tam eynisidir; onların vasitəsilə xalqların milli təfəkkürü, adət və ənənələri, həyatları haqqında dəqiq məlumatlar əldə etmək olar. Bununla yanaşı, müxtəlif dillərin bəzi frazeologizmləri eyni quruluş sxemi əsasında yaranmışdır və özünün semantik ümumiliyi ilə diqqəti cəlb edir. Həyatı dərk etmə, təbiəti müşahidə etmək qabiliyyəti bir çox xalqlarda eynidir. Buna görə təəccüblü deyildir ki, bizə bu faktların sabit söz birləşmələrində eyni mənaları məlumdur. Bütün müşahidələr və təcrübələr nəticədə eyni və oxşar frazeoloji vahidlər əmələ gətirir. Bu vahidlərin semantikasının ümumiliyi təsdiq edir ki, onların yaranması insanların bütün hallarda vəziyyətləri ilə həmahəngdir. Həmçinin bu frazeologizmlər müxtəlif dillərdə bir-birindən asılı olmayaraq eyni mənalar ifadə edir. Frazeologizmlərin yaranmasında etnik və kənar linqvistik amillər xüsusi rol oynayır. Bu amillər frazeoloji vahidlərin formalaşmasını və inkişafını şərtləndirən mühüm cəhətlərdir.

Dildə olan sabit söz birləşmələri ayrı ekvivalent sözlərə malikdir. Bu vəziyyət sübut edir ki, frazeoloji vahidlərin ifadəsi zamanı danışan adam nitqinə atmacalar və ya yeni semantik rənglər qatır. Nitq zamanı bu vahidlərdən müxtəlif məqsədlər üçün istifadə olunur. Məsələn, bəzi hallarda fikrin daha çox obrazlı ifadəsi, digər hallarda isə fikrin emosional şəkildə ötürülməsi diqqəti cəlb edir. Doğrudan da, frazeoloji va­hid­lərin tərkibində nominativ və emosional qiymətləndirmə elementlərinin olması dilin daşıyıcılarına imkan verir ki, frazeologizmlər təkcə fikrin məntiqi tərkibinin köçürülməsi kimi deyil, nə haqdasa obrazlı göstəriş, daha doğrusu, fikrə emosional münasibətin ifadəsi kimi qəbul edilsinlər. Məsələn, «O, əlli-ayaqlı adamdır» - «Он ловкий человек». Bu cümlə mətndən asılı olaraq başqa mənanı da ifadə edə bilər: «Он деловой человек». Başqa bir ifadəyə diqqət edək: «O, əlli-ayaqlı getdi» –  «Он ушёл навсегда». Bunu hərfi tərcümə olaraq belə də çevirmək olar: «Он ушёл с руками и ногами».

Hər bir sabit söz birləşməsi nominativ vasitədir. Frazeoloji vahidlər emosional, rəngarəng xarakterə malikdir. İnsanı emosional sferada fərqləndirmək üçün tipik fra­zeoloji vahidlər seçilir. Həm leksik, həm də frazeoloji planda sözlər və insan həya­tı­nın emosional tərəflərini ifadə edən frazeologizmlər seçmək olar. Verilmiş semantika ilə birlikdə frazeologizmlər müəyyən funksional, semantik sahə yaradır. Bu sahə öz ənənəvi təqdimatında mərkəzlə, nüvəsi ilə birlikdə bir mühit, dairə təşkil edir. Burada onun xarakteristikası birmənalı şəkildə təqdim edilir: yaxın zahiri cəhətləri ilə, uzaqlaşdırılmış zahiri cəhətləri ilə və s. Həmin bu funksional, semantik sahə– ümumi məzmun  və tərkibdə birləşmiş dil vahidlərinin (xüsusilə leksik) cəmidir. Həmçinin bu dil vahidləri aydın, əşyavi və ya funksional oxşarlığı özündə əks etdirir. Frazeo­logizmlər dilin leksik sistemi ilə bilavasitə əlaqəlidir. Onlar bu sistemə daxildirlər; ona görə də frazeologizmlərin müxtəlif funksional, semantik sahələrini yaratmaq olar.

İnsan həyatının emosional tərəflərini ifadə edən frazeologizmlərin  funksional semantik sahəsi, təbii olaraq özündə çoxlu frazeoloji vahid saxlayır. Bu sahəyə daxil olan frazeologizmlər müxtəlif dillərdə öz yaranma üsuluna və semantikasına görə fərq­lənir. Hər bir xalqın həyatında emosional sahə olan frazosemantik qrup insan təfəkküründə dünyanın inikası ilə əlaqəlidir. Bu qrup genişdir və ona daxil olan fra­zeoloji birləşmələrin semantikasına görə rəngarəngdir, müxtəlifdir. Hadisəyə emo­sional münasibət və emosional vəziyyətin ifadəsi iki müstəqil frazeosemantik sahənin seqmentini təşkil edir. O, üç nişanlanmış bölgəyə – müsbət, mənfi və sıfır qiymətə ay­rı­lır. Bu bölmələrin hər biri öz növbəsində mətn prinsipinə uyğun olaraq, mikrosahələrə bölünür.

Nəzərə alsaq ki, verilmiş sahənin frazeoloji vahidlərinə baxılmış və onlar ingilis və rus dillərində tədqiq edilmişdir, hesab etmək olar ki, Azərbaycan dilində öz əksini tapan, funksional – semantik sahəyə daxil olan frazeoloji birləşmələrlə müqayisəli analiz aparmaq mümkündür. Frazeoloji vahidlər – müsbət emosiyaların təqdimatıdır, onlarda xoşbəxtlik hissinə yaxın olan hisslər cəmlənmiş, yığılmışdır. Məsələn, to be in admiration -  в полном восторге, восхищении – heyran olmaq, riqqətə gəlmək; to be in a fat city – быть в отличном настроении – keyfi yaxşı olmaq; to be have a ball – веселиться – şadlanmaq və s.

Azərbaycan dilində «qol-qanad açmaq», «keyfi göyün yeddinci qatında olmaq», «Araz aşığından, Kür topuğundan» kimi sabit söz birləşmələri yuxarıda sadalanan ingilis frazeologizmləri ilə eyni mənanı ifadə edərək işlənirlər. Mənfi emosional ifadələrin tədqiqatı zamanı onu da qeyd etmək yerinə düşərdi ki, mənfi reaksiyalar bir çox hallarda insanın dünyagörüşündən, özünü qiymətləndir­məsindən, ətrafdakıların ona münasibətindən asılıdır. Verilən emosiyalar – bu orqanizmin strukturunun, xassəsinin anında dəyişilməsi və xarici və daxili mühitlərin müxtəlif hərəkət funksiyasıdır. Bu şəkildə emosiyanın əsas funksiyasını psixolinq­vistlər hücum hərəkatı üçün enerjinin səfərbər edilməsi hesab edirlər.

Nəsələn, to get off one’s boots – сердиться – acıqlanmaq; fear makes one’s flesh creeps – мурашки побежали – gözündən qığılcım çıxmaq; to get the monkey off one’s back -  сбросить груз с плеч – yükü çiynindən atmaq; to give smb. a turn – расстроить кого- либо – kiminsə keyfini pozmaq; to rub salt into smb.’s wounds – досадить кому - либо  – kiminsə aşına soğan doğramaq; to bear a drudge against smb. – иметь зуб на кого- либо – dişini kiməsə qıcıtmaq; to be at rock bottom – быть в отчаянии – ümidsiz bir halda olmaq (əlini üzmək); to be down in the mouth – повесить голову – başını sallamaq; to cry like a baby – лить  слёзы -  uşaq kimi göz yaşı axıtmaq; to take one’s heels – бежать без оглядки – dabanına tüpürmək; to be all of a jump – быть в напряжении – gərgin olmaq; to move smb.’s scalp – жаждать крови – qanına susamaq.

Qeyd edək ki, milli özünəməxsusluq ingilis, Azərbaycan, həmçinin rus, eləcə də digər dillərin frazeologiyasında, frazeoloji vahidlərin semantik xüsusiyyətlərində, onların məna tərkibində özünü göstərir.Yada salaq ki, frazeoloji vahidlərin formalaş­masında ekstralinqvistik və etnolinqvistik amillər mühüm rol oynayır. Doğrudan da, Azərbaycan və digər dillərin frazeologiyası xalqın tarixi, mədəniyyəti və yaşayışı ilə sıx əlaqədardır. Burada xalqın ruhu, psixologiyası və təxəyyülü toplanmışdır.

Seçilən vahidlərin özünəməxsusluğu ondan ibarətdir ki, onların semantikasında emosional vəziyyətləri təsvir edən zahiri əlamətlər əks olunur: to raise eyerbows – выводить из себя –özündən çıxartmaq, təbdən çıxartmaq; to breathe freely – свободно воздохнуть (как гора с плеч) –rahat nəfəs almaq, yükü çiynindən atmaq (ürəkdən yük atmaq).Göstərilən frazeoloji vahidlər özünün lakonizmi, yığcamlılığı ilə fərqlənir. Bu lakoniklikdə frazeologizmlərin bütün maksimal effektlərinin cəmi, obrazlılıq birləşmişdir.

Müşahidələr göstərir ki, uyğun şəkildəyişmələr başlıca olaraq uyğun frazeoloji vahidlərdə təsdiq edilmişdir, daha dəqiq desək, dilin formalaşmasında fellər mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

Obrazlılığın formalaşması, informasiyanın ötürülməsi vasitəsi olan, danışanın qarşısındakına emosional münasibətini özündə əks etdirən frazeoloji vahidlər təkcə yeni sözlərin yaranmasına xidmət etmir, həmçinin bütün mətnin təsir gücünü artırır.

Məsələn, dünyanın ingilis dili xəritəsində heart anlayışı müxtəlif növ emo­siyaların cəmini ifadə edir və hissləri, əhval-ruhiyyələri, həyəcanları simvolizə edir:

-                             sevinc: to cheer (delight, gladden, rejoice, warm) the cockles of one’s heart-

    könlünü şad etmək, kimi isə sevindirmək;

-                                                    narahatçılıq: to lie (heavy) at smb’s heart – ürəyi üzülmək;

-                                                    rahatlıq: to set one’s heart at rest – sakitləşmək, həyəcanını boğmaq .

«Ürək» sözündən Azərbaycan dilində frazeoloji vahidlərdə danışanın müxtəlif emosional hisslərini ifadə edərkən istifadə edilir. Məsələn,

-                                                    sevinc bildirənlər: ürəyi döyünmək; ürəyi sinəsinə sığmamaq; ürəyi gülmək; sevincdən ürəyi partlamaq və s.

-                                                    narahatçılıq: ürəyi düşmək; ürəyi darıxmaq; ürəyi dözməmək; ürəyinə yatmamaq; ürəyi çırpınmaq və s.

-                                                    rahatlıq: ürəyi yerinə gəlmək; ürəyi rahat olmaq; ürəyi sakitləşmək və s.

-                                                    kədər: ürəyi sıxılmaq; ürəyinə salmaq.

Baş (ingiliscə: head) müasir təqdimatda informasiyanın emalının mərkəzidir. Bununla yanaşı, ingilis və Azərbaycan dillərində emosiyaların əksi frazeologizmlərdə işarə edilmiş komponentdir: to bother (trouble) one’s head about (over) smb. – həyə­can­lanmaq, kimdənsə narahat olmaq; to hang (down) one’s head – ümidsizliyə qapıl­maq; to draw (anger, scorn) upon  one’s head – kiminsə qəzəbinə düçar olmaq, ki­minsə nifrətini qazanmaq; to be not right in the heard – ağlı başında olmamaq; a head of steam – başını dolamaq; to bite someone’s head off – kimdənsə, nədənsə qoparmaq və s.

-                                                                            sevinc bildirənlər: sevincdən başı gicəllənmək; sevincdən ağlı başından çıxmaq;

-                                                                                                    həyəcan bildirənlər: başını itirmək; başı işləməmək və s.

                İngilis dilində «head» somatizmi hadisələr sırasında məhəbbət emosiyasını ifadə edir. Çünki ingilislər üçün baş təkcə ağlın mərkəzi deyil, həmçinin ürəyin analoqudur: to be head and (over) ears ⁄ to be over head ears (in love) – təpədən- dırnağadək vurulmaq; head over heels (over head and heels) in love – təpədən-dırnağa aşiq olmaq; tu turn one’s head – başı gicəllənmək; to go to one’s head – kiminsə başını gicəlləndirmək və s.

                Hər bir dilin tədqiqatı təsdiq edir ki, frazeoloizmlər müxtəlif emosiyaları, müəyyən mənada dünyanın dillər xəritəsini ifadə etməyə qadirdir. Burada əsas potensial danışıq üslubunun frazeologiyasında və leksikasında qoyulmuşdur. İngilis dilindəki frazeoloji vahidlərin simvolik dəyərlərinin müşahidəsi imkan verir ki, ingilislərin nitqlərində bəzi linqvistik xüsusiyyətləri, frazeologizm komponentlərində olan mədəni informasiyaları aşkara çıxaraq.

                Müxtəlif dillərin cəmiyyəti müxtəlif təsəvvürlərin yaranmasında iştirak edir. Onlar milli mədəniyyətin əsasını təşkil edən dünyanın müxtəlif xəritələrini formalaş­dırır. Beləliklə, dillər arasında fərqlər mədəniyyətlərin fərqli olması ilə şərtlən­dirilmişdir və onlar daha çox frazeoloji vahidlərin materiallarında nümayiş olunurlar. Dilin verilmiş nominativ xassələri birbaşa olaraq daha çox dildən kənar həqiqətlərlə əlaqəlidir. Bədii ədəbiyyatda da frazeologizmlərirn tədqiqatı çox maraqlıdır.

 

İstifadə edilmiş ədəbiyyat:

  1. A.A.Buqayeva. Rus və ingilislərin frazeoloji dünya xəritəsində «Emosiyalar» anla­yışı. «Rus nitqinin mədəniyyəti» məqalələr məcmuəsi. Stavropol: 2005 s.
  2. Funksional qrammatika məsələləri. Sahə quruluşları. Sankt-Peterburq. «Nauka» jurnalı, 2005.
  3. A.M.Meleroviç, V.M.Mokienko. Rus dilində frazeologizmlər. Moskva, Rus lüğətləri, 1997.
  4. 4.                 Y.Y.Muratova. XX əsr poetik dil sistemində sözün mənaları. Minsk, MDU, 2008.

ar zlər:frazeologiya, frazeologizm, sabit z birləşri, leksika, emosional, ekspressiya.

Ключевые слова: фразеология фразеологические единицы, лексика, эмоциональный, экспрессивность.

Key words: phraseological, phraseology, phraseological units, lexica, emotion, expression.

РЕЗЮМЕ

Семантические оттенки в некоторых фразеологизмах

                В статье рассматриваются общие вопросы употребления эмоци­ональных фразеологизмов в разных (английском, русском, азербайджанском) языках. Выявляется семантическая общность некоторых фразеологизмов в разно системных языках.

SUMMARY

Shades of meaning in some phrasal words

                The article investigates some aspects the use of common emotive phraseology in different (English, Russian, Azeri) languages. On the article we tray to study the semantic equivalence of some phraseological units in different systems languages.

 

RƏYÇİ: Prof. L.Əhmədova      


Bağırova Solmaz

ƏRƏBDİLİLÜĞƏTLƏRİNİNYARANMATARİXİHAQQINDA

                Leksikoqrafiya dil lüğətlərinin yaranması məharəti, sənəti haqqında bir elmdir. Hər bir dildə lüğətlərin vəzifəsi müəyyən ədəbi dilin söz tərkibini toplayıb, cəmləş­di­rib bir araya gətirmək, müəyyən sitatlar əsasında onların mənalarını açıqlamaq, xüsu­siyyətlərindən bəhs etməkdir. Orta əsrlərdə ərəb dünyasında lüğətlərə böyük diqqət yetirilirdi, yəni leksikoqrafiya ərəb dilçiliyində mühüm bir sahə idi. Lakin lüğətlərin tərtibi ilə məşğul olan dilçi alimlər öz lüğətlərində ərəb dilinin söz tərkibinin saflı­ğına, dəqiqliyinə zəmanət versələr də dilin qrammatikası məsələlərinə diqqət yetir­mir­dilər. Ərəb ədəbi dilinin orta əsrlər müsəlman aləmində ədəbiyyat və dini ayinlər, mərasimlər dili kimi intişar tapması, ərəbdilli ədəbiyyatın inkişafı, yazılı ədəbiyyatın dilinin səlisliyini, dəqiqliyini qoruyub saxlamaq zərurəti, eyni zamanda dialektlər və ləhcələrin ədəbi dillə qarşı-qarşıya durması ərəb leksikoqrafiyasının yaranması və uzun əsrlər ərzində inkişaf etməsinə səbəb oldu. Eyni zamanda «Qurani-Kərim»in söz tərkibinin tədqiq edilməsi də ərəb leksikoqrafiyasının yaranması ilə sıx şəkildə bağlı­dır. Dilçi alimlər «Qurani-Kərim»in lüğət tərkibinin VIII əsrdən başlayaraq tədqiq edildiyi fikrini irəli sürürlər, zaman keçdikcə isə külli miqdarda lüğətlər meydana çıxdı ki, onlar «Lugāt əl-Quran» adlandırıldı. Həmin lüğətlər Quranda təsadüf olunan dialektlərdən alınma sözlərlə yanaşı, fars, həbəş, nabati dillərindən alınma sözləri də ehtiva edirdilər.

                Sonrakı dövrlərdə arxaik lüğət tərkibini əhatə edən lüğətlər yaranmağa başladı. Onların içərisində əz-Zəməxşərinin «Əl-Faiq fi qarib Əl-hədis» Əz-Zəməxşəri və İbn Əl-Əsirin «Əl-nihayə fi qarib əl-hədis İbn əl-Əsir» lüğətləri daha məşhurdur. Qeyd edildiyi kimi Qurani-Kərimin və hədislərin lüğət tərkibinə olan marağa bağlı olaraq ərəb dilinin söz xəzinəsinə geniş maraq yarandı. Bu səbəbdən digər lüğət növləri meydana çıxmağa başladı. Həmin lüğətlər içərisində nadir və arxaik sözləri ehtiva edən «Əl-qarib Əl-musannəf» lüğəti birinci yeri tutur ki, onun da müəllifi Əbu Ubeyd 25 kitabda qədim ərəb poeziyasının, digər abidələrin arxaik, başa düşülməyən söz tərkibini çətinləş­dirib təqdim etmişdir. Qeyd edilən lüğət ərəb leksikoqrafiyasının sonrakı inkişafına böyük təsir göstərmişdir. Ərəb ədəbi dili zaman keçdikcə inkişaf etmiş, bununla yanaşı, leksikoqrafiya da genişlənərək müxtəlif sahələrə aid olan sözləri, terminləri ehtiva edən minlərlə lüğətlər yazılmışdır.

                İbn Mənzurun (1232-1311) «Lisənu Əlarab» luğəti hazırkı dövrə qədər ən kamil və nüfuzlu ərəb dili lüğətidir. Müəllif ərəb dili leksikasını əhatəli bir şəkildə lüğətdə ehtiva etməyi öz qarşısına məqsəd qoymuşdur, bu səbəbdən «Lisan» bütün əsil və düzəltmə formaları əhatə etmişdir. 1955-1956-cı illər Beyrut nəşrində lüğət hər biri 500 səhifədən ibarət olan 15 cildi əhatə edir. Öz həcminə görə adı çəkilən lü­ğət «Əlqamus Əlmuhit»  lüğətlərindən 5 dəfə artıqdır. «Lisan»da sözlərin çoxlu say­da sitatlarla izahı verilmişdir. Lüğət bir sıra izahlı ərəb dili lüğətlərində olduğu kimi bir qədər ensiklopedik xarakter daşıyır.

                Firuzabadinin (1326-1414) «Əlqamus Əl-muhit» lüğəti də böyük şan-şöhrətə malikdir. Həmin lüğətin 1817-ci ildə Kəlküttədə ilk mətbəə nəşri çıxana qədər 8 minə qədər lüğət məlum idi. Müəllif özünün, adətən, dörd cilddə nəşr olunan və 60 min lüğət yuvasını ehtiva edən lüğətinin müqəddiməsində göstərirdi ki, «Qamus», onun tərəfindən «Əl-muhkəm», «Ət-təhzib» və «Ət-təkmilətu» lüğətlərinin əsasında tərtib olunmuş və 60 cilddən ibarət nəhəng toplunun müxtəsər formasıdır.

Firuzabadi lüğətin həcmini yığcamlaşdırmağa çalışaraq sözlərin mənalarını açıqlayan sitatları ona daxil etmirdi, iqtibasların mənbələrinə olan istinadları kənar edirdi, sözlərin mənalarını ən qısa üsulla izah edirdi ki, bu məqsədlə çox zaman sinonim sözlərdən istifadə edirdi.

Müəllif yığcamlaşdırma məqsədi ilə lüğətdə şərti işarələr sistemindən istifadə etmişdir. Məsələn, mim hərfi vasitəsi ilə [mə‛rūf] sözü qeyd edilirdi ki, bu da mənası hamıya məlum olan [nəxl] palma; [nəhl] arılar; [dər] ev və sair bu kimi sözlərin iza­hına yol verməmək üçün edilirdi. [cim] hərfi vasitəsi ilə [’əl-cəm‛] cəm kateqori­yasına işarə edilirdi. Sözlərin necə tələffüz edilməsini nəzərə çarpdırmaq üçün model olaraq çox işlədilən sözlərdən istifadə edilirdi.

Göstərilən lüğət illustrasiya materialı mövcud olmadığına, iqtibasların mənbə­ləri göstərildiyinə və külli miqdarda terminlərin (fiah, tiff və s. aid) daxil edildiyinə görə tənqid edilirdi.

 Firuzabadinin «Əl-qamus» lüğəti dəfələrlə dəyişdirilmiş, fars və türk dillərinə tərcümə edilmişdir. A.T.Şidyak «Əl-cəsus‛alə əl-qamus» əsərini Əhməd Teymur «Tashih əl-Qamus əl-muhit» «Qamusun düzəlişi» əsərini nəşr etmişlər.

Məşhuz lüğətlər sırasına Murtaga Zabidinin (1732-1791) «Təc əl-‛arus» lüğət­lərində daxil etmək olar ki, onun əsasına Firuzabadinin «Qamus» lüğəti qoyulmuşdur. Müəllif «Təc əl-‛arus»un müqəddiməsində iş prosesində 120-yədək mənbədən istifadə etdiyini göstərir. Lüğətə külli miqdarda əlavə sözlər, mənalar, o cümlədən Misir dialektlərindən olan sözlər daxil edilmişdir.

Bəzi tədqiqatçıların fikrincə «Təc əl-‛arus» həcmcə «Lisən əl-‛arab»-dən öndə olsa da, heç zaman onu kölgədə qoymamışdır, digərləri isə «Lisan»ı «Təc» dən sonra II yerə qoyurlar, çünki onların fikrincə «Təc»də daha nüfuzlu mənbələrə istinad edilmiş, çoxlu sayda səhvlər təshih edilmişdir.

Dil tənqidçiləri ənənəvi ərəb leksikoqrafiyasının sözlərin toplanması, qeydə alınması sahəsindəki xidmətlərini nəzərə çatdırmaqla bərabər, ərəb klassik lüğətlərinin bir çox nöqsanlarına da diqqət cəlb edir.

Milli ərəb dilçiliyi klassik lüğətlərə, çox zaman, müasir dilçilik nəzəriyyəsi və təcrübəsi nöqteyi-nəzərindən, tələblərindən yanaşaraq, onların müəlliflərinin dilin lüğət tərkibinə tarixi yanaşmasının olmamasında məzəmmət edir, bəzən də orta əsr müəllif­lərinin metodlarını, müasir dilçilik metodları ilə qarşı-qarşıya qoyur, bu zaman arxaik ərəb leksikoqrafiyasının əhəmiyyətini inkar edir:

Qədim müəlliflərdən bəzilərinin bir sıra leksioqrafiya əsərləri hazırda yalnız tarixi nöqteyi-nəzərdən maraq cəlb edirsə də, İbn Mənzurun «Lisən əl-‛arab», Firuz­abadinin «Əl-Qamus əl-Muhit, Əz-Zabidinin» «Təc əl-‛arus» lüğətləri öz təcrübi dəyərini indiyə­dək qoruyub saxlamaqda davam edir. Bu və ya digər lüğətlər, eyni za­manda leksikoqrafiya şərhləri olmasaydı ərəb ədəbi irsinin, xüsusən şeir irsinin çox hissəsi anlaşılmaz olardı. Həmin əsərlər Avropa ərəbşünaslığında ərəb leksikoqra­fi­yası üçün mənfi rolunu oyna­mış­dır. Göstərilən lüğətlər, digər müsəlman xalqlarının, məsələn, farslar və türklərin leksiko­qrafiya­sının inkişaf etdirilməsinə başlanğıc təkanı olmuşdur.

Klassik dilçilər dildə dəyişikliklərlə qarşılaşarkən onları dilin «korlanması» kimi qəbul edirdilər, çünki onlar dilin müəyyən xronoloji və məhəlli çərçivələr daxilində etalon təmizliyini və ideal vəziyyətini axtarırdılar.

Ərəb dilinin mövcudluğunun qızıl dövrü ərəb-bədəviləri üçün IV hicri əsri, oturaq ərəblər üçün II hicri əsri olmuşdur. Bu dövrün lüğəti «Əl-fasıh» termini ilə işarə edilir, həm də sözün düzgünlüyü və saflığının (əl-fəcahatu) əsas ölçüsü olaraq isə onun həmin dövrdə yaşayan ərəblər tərəfindən müntəzəm surətdə istifadə olun­ması qəbul edilmişdir. «Əl-fəsih» olaraq bəlağətli ərəblər tərəfindən nəsr və nəzmdə istifadə olunan dil materialı, yəni ərəblərin yüksək təbəqəsinin «Əl-xassatu» və bəzən də sadə ərəblərin «Əl-‛ammətu» öz nitqində tətbiq etdiyi leksika hesab edilmişdir.

Cəmiyyətin aşağı təbəqələri hansı sözləri yuxarı təbəqənin tətbiq etdiyi məna­lara zidd olaraq mənalandırırdılar, yaxud müəyyən mənalarda başqa sözlərdən istifadə edirdilərsə, onlar dilin saf, təmiz materialından hesab edilmirdi.

Hazırkı dövrdə də yüksək təbəqələr tərəfindən istifadə olunan dil materialı ilə aşağı təbəqələr tərəfindən istifadə olunan dil vahidlərinin qarşılaşdırılması baş verir. Lakin dövrümüzdə «Əl-xassa» deyilərkən dildə ədəbiyyat, kitab normalarından faydala­nan ziyalı insanlar, «Əl-‛ammə» deyilərkən nitqində təhsilindən asılı olmayaraq sadə sözlərdən faydalanan insanlar nəzərdə tutulur.

Müasir lüğətlər Bustaninın «Muhit əl-muhit» lüğətindən başlayaraq dilin leksik materialına ogey münasibətdən çəkilməyə başladılar, yəni müasir dövrdə meydana çıxan sözləri tədricən dil materialına daxil etməyə başladılar.

İzahlı lüğətlərdə, adətən, təqdim olunan leksik materialın mənaları açıqlan­ma­lıdır. Lakin ərəb leksikoqrafiyası yarandığı zamandan bəri belə bir şərt qayda mövcud ol­muşdur ki, hər bir izahat tanınmış dilçilərin təqdim etdiyi formada özünə yer tapmalıdır.

Lüğətlər leksikoqraflar tərəfindən tərtib olunarkən sözlərin köklərinin araşdırıl­ma­sına, bu köklərin lüğətin ümumi struktuunda yerləşdirilməsinə əsas diqqət yetir­dilər, bu halda sözlərin lüğət yuvalarında qaydalı və rasional şəkildə yerləşdirilməsinə çox qay­ğı göstərmirdilər. Sözlərin qarma-qarışıq şəkildə yerləşdirilməsi buna səbəb olurdu ki, bəzən eyni sözün başqa bir mənasını tapmaq üçün, hətta ən yaxşı orta əsr lüğət­lərində belə bütün söz kökünün bütün yuvasını sonadək nəzərdən keçirmək lazıм gəlirdi.

Həmçinin müasir oxucu üçün sözlərin sonuncu kök hərflərindən başlayaraq axtarılması qeyri-adi idi. Bu səbəbdən «Əl-qamus əlmuhit»in 1959-cu ildəki və «Lisən əlarab»ın 1968-ci ildəki yeni nəşrləri I kök hərflərindən başlayaraq söz köklərinin yerləşdirilməsinə keçirilmişdir.

Müasir ərəb leksikoqrafiyası XIX əsrin II yarsından başlayaraq intisar tap­mış­dır. Birdilli iri həcmli lüğətlərin yaranmasında livanlılar fərqlənmişlər. İzahlı lüğət­lərin ən məşhuru Butrus əl-Bustanının (1819-1883) «Muhit əl-muhit fi -lluğa və istilahat əl‛ulum» lüğətidir ki, 1866-cı ildə I hissəsi, 1869-cu ildə II hissəsi çapdan çıxmışdır.

Bustanı Firuzabadinin «Əl-qamus əl-mühit» lüğətini əsas götürərək müasir mən­bələrdən, o cümlədən elm və incəsənət terminlərindən, yerli Livan dialektindən əlavələr etmişdir.

Zaman etibari ilə onun ardınca Səid Əş-Şərtuninin «Aqrab əl-mavarid fi fusuh əl‛arabry va əs-savarid» lüğətidir ki, 1889-cu ildə 3 cilddə çapdan çıxmışdır. Ümumi rəyə görə bu lüğət, əsasən, «Muhit əl-Muhit»i təkrarlayır və çoxlu səhvlər var.

Livanlı Əhməd Rza özünün «Mətn əl-luğa» lüğətində klassik leksikadan istifadə etmiş, onu 1958-ci ildən başlayaraq Beyrutda hissə-hissə çapdan çıxarmış, «Lisən əl-‛arab» və «Təc əl-‛arus» lüğətlərinin materiallarından istifadə etmişdir.

İkicildli «Əl-mucəm əl-vasit» isə Qahirədə 1961-ci ildə ərəb dili Akademiya­sının ilk kollektiv leksikroqrafiya sahəsində əməyidir. Bu lüğətdə həm klassik, həm də müasir dil materialı təqdim edilmişdir.

Adı çəkilmiş böyük lüğətlərdən əlavə 1908-ci ildən bəri dəfələrlə nəşr edilmiş Luis Məlufun yigcam «Əl-muncid» lüğəti məşhurdur. Dəfələrlə təshihlər, düzəlişlər edilməsi onu ən yaxşı dərslik-lüğətə çevirmişdir.

Hər bir lüğət hərşeydən əvvəl məlumat, arayış mənbəyi olduğuna görə müəl­liflər oxucuların əməyini yüngülləşdirməyə çalışmışlar. Bu məqsədlə bəzi lüğətlər sırf əlifba sırası prinsipinə əsaslanır, bu da sözlərin tapılmasını asanlaşdırır. Bu tipli lüğətlərdən Abdulla əl-Acıaylının «əl-mərci» lüğətini, Cubran Məsudun «Ər-raid» lüğətlərini qeyd edə bilərik. «Ər-ra’id» lüğətinin müəllifi Cubran Məsud qeyd edir ki, «lüğət morfologiya dərsliyi deyil ki, orada müxtəlif kök hərflərindən düzələn söz modelləri yerləşdirilsin, o, sözlərin nümayiş etdirilməsi və izah edilməsi üçün bir vasitədir».

Müasir ərəb izahlı lüğətlərinin əsas məziyyəti sözlərin qaydalı şəkildə yerləş­diril­məsidir ki, bu da onların tapılmasını asanlaşdırır. Bununla belə klassik ənənəyə meyl və müasir leksik materiala münasibətdə laqeydlik hiss olunur.

Müasir leksikroqraf Cubran Məsudun fikrincə klassik lüğətlərə istinad etməyin heç bir ziyanı yoxdur, buna görə də sələflərin izahlarına əsaslanmaq olar».

Yeni dövrdə ərəb leksikroqrafiyası Ərəb Sərqinin hüdudlarından kənarda, xüsu­sən, Avropa ölkələrində yayılmağa başladı ki, orada iki dilli lüğətlərə xüsusi diqqət yetirilirdi.

İlkin mərhələdə Avropanın ərəb leksikroqrafiyası nüfuzlu klassik ərəb lüğətlərinə istinad edirdi, çünki avropalı ərəbşünasların diqqəti, istisna olaraq, klassik mənbələrə yönəlirdi.

Yakob Qoliusun 1653-cü ildə nəşr olunmuş ərəbcə – latınca lüğət iki əsr ər­zində birinci və yeganə böyük tərcümə lüğəti olmuşdur. Göstərilən lüğətin tərtibində «Əs-sihah»  və bəzi başqa lüğətlərə istinad edilmişdir.

Sonrakı dövrlərdə yaranan çoxdilli lüğətlərin ərəb bölməsi də mövcud idi. Onlar içərisində diqqət cəlb edən B.Sindlerin 1612-ci ildə nəşr olunmuş böyük beş­dilli və F.Menunskinin 1680-ci ildə Venada nəşr olunmuş, daha sonra 1780-ci ildə yenidən nəşr olunmuş üçdilli lüğətidir.

1830-1837-ci illərdə Q.Freytaqın «Sihah» və «Qamus» lüğətlərinin yenidən işlənməsinin nəticəsi olan 4 cildlik ərəbcə-latınca lüğəti nəşr olundu. Həmin lüğətin ardınca A.Biberşteyn Kazimirskinin 1846-cı ildə ikicilidlik ərəbcə-fransızca lüğəti nəşr olundu.

Bir çox lüğətlərin adı çəkilə bilər, lakin bunların içərisində X.K.Baranovun «Ərəb­cə-rusca» lüğəti müasir leksikanı ehtiva etmək nöqteyi-nəzərindən, xüsusilə, ma­raq­lıdır. Orta həcmli həmin lüğətin II nəşri 33 min sözü, əhatə edir. Lüğətin orji­nallığı bundadır ki, müəllif XIX əsrin 80-ci illərindən başlayan ədəbiyyat materialından faydalanaraq təkmilləşdirilmişdir.

Məşhur rus ərəbşünası İ.Y.Kraçkovski hesab edir ki, lüğətin 1940-1946-cı illərdə dörd dəfəyə nəşr olunmuş I nəşri II dünya müharibəsinə qədər olan müasir dil leksikasını kifayət qədər kamil şəkildə xarakterizə edir.

Adı çəkilən lüğətin 1957-ci ildəki II nəşri daha zəngin və müxtəlif materialı əhatə edir ki, bu da onun ictimai-siyasi, sosial terminlər hesabına kamilləşməsi ilə bağlıdır.

X.K.Baranovun «Ərəbcə-rusca» lüğəti orta müasır ərəb mətnlərinin tərcümə edilməsi, başa düşülməsi üçün gözəl bir mənbədir. Müasir ədəbiyyatı, mətbuatı, ictimai-siyasi, iqtisadi yönümlü materialın, belletristikanın anlaşılması üçün XX əsr ərəbşünasların təkrar-təkrar müraciət etdiyi əsərdir. Lakin sözlərin mənaları təqdim edilsə də, onların funksional-stilistik mənaları açıqlanmır, bu da tərcümə zamanı sözlərdən yerində, düzgün şəkildə istifadəni bir qədər çətinləşdirir.

Digər tərəfdən qeyd edilməlidir ki, hətta müasir lüğət belə, müasir dildə istifadə olunmayan sözlər və mənaları əhatə edir. Bəzi nöqsanlara baxmayaraq, lüğət müasir terminlərin çoxlu sayda ehtiva olunması, hətta tələbələrin belə istifadə etməsi üçün yarar­lı olmasına, rahatlığına görə Avropa ərəbşünasları tərəfindən yüksək dəyərlən­dirilmişdir.

Müasir dövrdə Avropalı ərəb leksikroqrafları üçün ərəbcə sözlərin, dil mate­rialı­nın lüğətdə zəngin, geniş şəkildə əks etdirilməsi, müxtəlif növ ərəb-xarici lüğət­lərin tərtibi maraq doğurduğu halda, milli ərəb leksikroqrafiyasında üstünlük tərcümə edilmiş ərəb-xarici dil lüğətlərinə verilir. Çünki məhz həmin lüğətlərdə ərəb dilinin lüğət tərkibləri təqdim edilə bilər.

Dil materialı hazırda müxtəlif dəyişikliklərə uğrayır, yeni terminlər meydana çıxır, buna görə də lüğət yaradıcılığı da yeni addımlar atır, müasir əsərlər meydana çıxır, bu da yeni-yeni lüğətlərin nəşrinə yol açır.    

 

İstifadə olunmuş ədəbiyyat siyahisi

  1. Ə.Məmmədov. Ərəb dili. Bakı, Maarif, 1998.
  2. V.M.Məmmədəliyev, V.A.Qaradağlı, T.R.Məlikov. Azərbaycanca ərəb lüğəti. Bakı -2012.
  3. В.М.Белкин. Арабская лексикографии. Издательство, МГУ. 1975.
  4. Г.М.Гранде Арабская грамматика в сравнительно-историческом освещении. Изд-во МГУ, 1962.

РЕЗЮМЕ

                Представленная статья рассказывает об истории создания арабских сло­ва­рей, о том как лексикография стала  развивать сеть согласно требованиям языко­знания и литературы, что повлияля на создание много численных словарей.  

SUMMARY

                The presented article tells about history of creation Arabic dictionaries, about development of lexicography in compliance with linguistics and literatures demand, what began influence to creating of dictionaries.

Açar sözlər: Lüğət, leksika, izah, yayılması, hissə, model, müasir.

Ключевые слова: словарь, лексика, толкование, распространение, том, модель, современней. 

Key words:  dictionary, vocabulary, explaining, dissemination, part, model, contemporary.

 

RƏYÇİ: dos. N.Əfndiyeva

 


                                                                     Qurbanova Lalə

İNTONASİYA VƏ MƏNA

Məlumatdan danışarkən ilk növbədə intonasiyadan danışmaq lazımdır. İnto­nasiya söyləmi təkcə formalaşdırmır, həm də onun məna və emosional-ekspressiv məzmununu üzə çıxarır, dinləyiciyə estetik təsir vasitəsi kimi xidmət edir. İntonasiya insanın “özünü ifadəsinin”, ”özünü eyniləşdirilməsinin” əsas üsullarından biri, “eks­pressiyanın indikatoru” kimi çıxış edir. İntonasiya dinləyənə nəyi demək istədi­yi­mizi dəqiqləşdirir. İntonasiyaməna ilə müəyyənləşir və onda müşahidə edilən dəyiş­mələr söyləmin mənasını, daha dəqiqi, adresantın söyləmdə vermək istədiyi niyyətilə şərtlənir.

             Danışıq aktının yaramnası üçün “məlumat verən”, “məlumat qəbul edən” və mövzu  olmalıdır. Mövzunu müzakirə etmək danışıq aktının düzgün alınması üçün danışanın və dinləyənin eyni dili bilməsi vacibdir. İstənilənkommunikasiya aktında müəyyən nəticə var, yəni təsir vardır. İstənilən səsli ünsiyyətdə kommunikantlar son nəticədə həm söhbətinin fəaliyyətini tənzimləyən dilxarici məqsədlər güdürlər,  həm də dil daxili amilləri. Danışıq intensiyası adresantın dil vasitələrilə kommunikativ baxımdan vacib olanı ifadə etmək niyyətini təmsil edir. İntonasiya polifunksional hadisə kimi prosodik strukturun elementi, danışığın üzüvlənməsi və məlumatın məzmununa uyğun olaraq söyləmin tərtib olunmasının əsas fonetik vasitəsidir.

             Dildə işlənən cümlənin müəyyən quruluşа, məzmunа  və iş­lən­məəlаmətlərinə mаlik оlmаsını onun əsas хüsu­siyyətləri sayılır. Q.Q.Pоçеpsоv bunlаrı struktur, sеmаntik və prаqmаtik аdı ilə аdlаndırmаğı təklif еdir. O, həm də intonasiyanı cümlənin əsas əla­­məti hesab edir: “into­nasiya tərtibatı hər bir cümlənin ayrılmaz xüsusiy­yətidir” [6,s.169].

“Dil bilgisi sonsuz sayda cümlələrə dərin və üst strukturları tətbiq etmək, həmin strukturları müvafiq şəkildə əlaqələndirmək və dərin və üst strukturlar cütünə semantik və fonetik şərhlər vermək qabiliyyətini ehtiva edir” [4,s.55].

“Dil bilgisini mənimsəmiş şəxs xüsusi olaraq səs və mənanı özündə ehtiva edən qaydalar sistemini mənimsəyir” [4, s.51].

             Danışıq aktında leksik ifadələrin, qrammatik qaydaların yeri olduğu kimi, fonetik vasitələrin də fikrin ifadəsində və çatdırılmasında xüsusi rolu vardır.Nitq prosesində bu üç dil vahidləri ayrılmaz vəhdət təşkil edir. Danışıq işarəsi olan sözlər düşüncələrimizin sərhədlərini aşaraq onun gerçəkləşməsini təmin edir.Hər bir dilin özünə məxsus qrammatik qaydaları vardır və leksik vahidlər həmən qrammatik qaydalara tabe olaraq canlanır. Dildə yaranan bu canlanmanı verbal olaraq fonetik vasitələr intonasiya, vurğu və s. həyata keçirir. Şifahi nitq intonasiya vasitəsi ilə idarə edilir.Nitqimiz əvvəlcə sözlərdə, sonra müxtəlif tipli cümlələrdə və sonda mətn vasitəsi ilə reallaşır.

N.Хоmski qeyd edir ki, “dаnışаn gözlə­nilmədən və əvvəlcə hеç vахt işlət­mədiyi еlə cümlə düzəldə bilər ki, bu dinləyən üçün çох аnlаşıqlı оlаr” [7,s.99].

F.Veysəlli qeyd edir ki, “Danışan sоnu məlum olan sözlərdən qаydаlаr invеntа­rındаn istifаdə еdib sоnsuz çохluğu оlаn cümlələr düzəldir. Bütün dillərdə sintaktik qay­­dalar so­nu məlum ele­mentlərdən sonsuz cümlələr yaratmağa imkan verir”[3, s.17].

             Məsələn, auditoriyada müəllim və tələbə arasında yaranan diskurs zamanı müəllimin qurduğu cümlələrin intonasiyası o qədər dəqiq olmalıdır ki, tələbələr müəllimin müzakirəyə çıxardığı  mövzunu  anlaya bilsinlər. Burada leksik vahidlərlə bərabər vurğu, səs tonu, nitqin sürəti və s. yerində işlədilməlidir, əgər sadalanan bu fonetik vahidlər  leksik vahidlərin məzmunun açır və bu fonetik vahidlər yerində işlənməsə mövzunun məzmununun açılması çətinləşər.İngilis dilində vurğu sərbəst olduğu üçüningilis dilində yeni danışan və eşidən insan bu kimi anlaşılmazlıqla daha çox rastlaşır.İngilis dilində vurğu məna dəyişdirici xüsusiyyətə malikdir və belə ki, sözdə işlənən şəkilçi və söz önlərinə görə sözdə vurğunun yeri dəyişir, cümlədə isə emosiyalardan asılı olaraq vurğu bir sözdən digərinə keçir. Bu zaman məlumatın məna və məzmunu vurğuya görə aydınlaşır. Bu kimi fonetik hadisəyə sözdə məna dəyişdirir, cümlədə və mətndə   özək məlumatı üzə çıxarır.  Məsələn,

  1. İngilis dilində də mankind /'məenkaınd/ sözündə vurğunun yeri dəyişdikdə məna dəyişir: /'məenkaınd/(com.) sözdə vurğu ilk hecaya düşəndə - insanlıq deməkdir, vurğu ikinci hecaya düşdükdə /məen'kaınd/(gen.)- bəşəriyyət, mənasında işlənir.
  2. The `newspaper hadn't enough money and `couldn't pay its workers.

Bu cümlədə əslində “newspaper” və “couldn't” sözləri adi vurğu ilə deyil­mə­lidir, ancaq emosiyadan asılı olaraq hər iki söz xüsusi vurğu ilə deyilir və cümlənin əsas məna gücü bu sözlərdə özünü göstərir.

  1. One day he asked his old friend Porter to come and see the house. He showed Porter the different rooms and the garden. Then the two men sat down together to talk about new house.

“One day” zaman zərfinin vurğusu cümlədəki yerinə görə dəyişir, adətən əvvəldə işlənən zaman zərfi vurğulu olur, alçaq qalxan tonal tələffüz edilir və ayrı məna qrupu təşkil edir. Burada mətndə işlənən özək cümləyə görə vurğular yerini dəyişir. Zaman zərfi bu cümlədə ayrı məna daşımır cümlənin tərkib hissəsinə çevrilir və bu dəyişmə mətnin məzmununa təsir edir.

Ümumiyyətlə, vurğu cümlədə və ya mətndə məlum və ya naməlum tərəfi üzə çıxardır. İngilis dilində mətn intonasiyadan danışarkən cümlənin aktual üzvlən­mə­sinin intonasiya ilə bağlı olduğunu görürük. Aktual üzvlənmədə cümlə ikiyə bölünür. Tema (məlum) və rema (naməlum).Tema verilən məlumatların bizə məlum olan hissəsidir ki, özündən sonra gələn remanı, yəni mətnin naməlum, aydın olmayan hissəsini üzə çıxarır. Əgər rema, temandan əvvəl gələrsə onda cümlənin intonasiyası da dəyişir. Məsələn:

As a boy I loved to wander over to a near by park and watch the older men play checkers. One day one of them invited me to play. At first it looked easy. I cap­tured one, then another of his checkers. But then, suddenly, he took one checker and hopped and skipped right across the board to the border and yelled, "King me!" With that king, he proceeded to wipe me off the board. That day I learned about long-range vision. No one minds losing a few checkers if he's headed for king territory.[Howard Hendricks: Longrange vision.]

Verilən misalda cümlələr mənanı üzə çıxarmaq üçün qrammatik və semantic baxımından bir-birini izləyir. Burada məlum və nəməlumtərəflərdə bəllidir. Burada verilən cümlələr ayrı-ayrılıqda işlənərsə anlaşılmayan yarımçıq natamam məlumatlar üzə çıxar. Ancaq, bir-birini izləyən və semantic baxımdan bir-birinə bağlı cümlələr yarımçıq fikirləri tamamlayır və sonda məlumatı tamamlayan özək cümləni üzə çıxarır.

İngilis dilində ünsiyyətin əsas vahidi olan cümlə bitmiş fikir ifadə etsə də, onun ifadə etdiyi fikir bitkinliyi nisbi xarakter daşıyır. Bütün dillərdə olduğu kimi ingilis dilindədə cümlə onu əhatə edən cümlələr birliyində, mətn mühitində struktur-semantik xüsusiyyətlərini tam şəkildə üzə çıxara bilir. Ümumiyyətlə, cümlələrin müəyyən fikir ətrafında əlaqəli birliyi mətnin yaranmasına səbəb olur. Mətin yarandıqda, onun canlı danışıqda strurktur-semantik xüsusuiyyətlərinin üzə çıxmasını isə intonasiya reallaşdırır.İngilis dilində cümlə səviyyəsində intonasiya mənanı tam aça bilmir, mətn səviyyəsində isə intonasiya məlumatda olan mənanı tam aça bilir və bu zaman cümlə və mətn intonasiya xüsusiyyətləridə fərqli olur. İntonasiya cümlə və mətində olan məlum və nəməlum tərəfiləri üzə çıxarma xüsusiyyətinə malikdir.

“Cümlə qurarkən və nitq prosesində istifadəyə verilərkən, onun məlum hissəsi (tema), yəni dinləyicinin artıq haqqında müəyyən məlumatı olan hissə cümlənin əvvəlinə keçirilir və bu hissəsinin deyilmiş tempi çoxalır, tam yüksəlir.Rema isə dinləyici tərəfindən müəyyən diqqət tələb edir və cümlənin sonunda işlənir temp azalır”[1,səh.85].

Fəxrəddin Veysəlli “Diskurs təhlilinə giriş” kitabında məlum informasiyanın (temanın) adətən qabaqda gəldiyini söyləyir və intonasiyanın öndə gələn sintaqmada xeyli yüksəldiyini göstərir. İkincini isə bitkinlik və ya terminal sintaqm adlandırılır, intonasiyanın hər üç parametrinin zəifləməsilə  müşayət olunmadığını qeyd edir.

N.Xomskiyə görə, “dərin struktur fikri törə­mə­dir və üst strukturla - bəzi səs törə­­mələrilə transforma­sion keçidlərlə əlaqəli­dir”. Müəllif alt struk­tur cümlənin anlamının yaranması kimi, üst struk­tur isə bu an­la­mın səsdə ifadəsi kimi izah edir[8, s.39].

İngilis dilində verilən hər hansı bir məlumatda işlənən cümlələrin söz sırasına uyğun olaraq intonasiya və onun komponentləri dəyişir, məlum və naməlum tərəflər intonasiyaya görə mərkəzləşir. İngilis dilində intonasiya dildə mənafərqləndirici vasitə kimi praqmatik funksiya yerinə yetirir, ünsiyyət prosesində adresanta təsir edərək danışanın intensiyasını(niyyətini) ifadə edir və onun biliyinin həcm və strukturunu dəyişir. İntonasiya bütövlükdə kommunikasiyaya yönəlikli mürəkkəb dil hadisəsi kimi söyləmdə fikir bitkinliyini, aktual üzüvlənməsini və ekspressiv subyektiv-modal səciyyəsini formalaşdırır. İntonasiya vasitələri bu və ya digər söyləmin geniş diapazonlu praqmatik yükünü ifadə etməklə yanaşı, verbal (sözlü) ifadə vasitələrinin tamamlaya, dəqiqləşdirə, əvəz və ya ziddiyyət təşkil edə bilər.

             İntonasiyanın praqmatik funksiyası altında dil vasitələrinin köməyi ilə danışanın kommunikativ niyətinin konkret sosolinqvistik kontekstə uyğun olaraq reallaşdırıl­masını başa düşürük. Praqmatika adresant( danışığın subyekti) və adresantın qarşılıqlı münasibətləri ilə bağlı danışıq etketlərinin problem sahəsinə daxil olan xeyli sayda məsələləri özündə birləşdirir.

   F.de Sössürə görə dilə aid olan hər şeyin, yəni həm danışığın, həm də sisteminin iki tərəfi var; məna tərəfi və ifadə tərəfi [5,s.47].

Deməli, verilən informasiyanın tema və reması onun məna tərəfidir, intonasiya, fasilə, vurğu və digər fonetik elementlər isə onun ifadə tərəfidir. N.Xomskini konsep­siya­sına görə, dilə yiyələnmə ayrı-ayrı dil elementləri vasitəsilə deyil, mənalı söyləmləri formalaşdıran qaydaların mənimsənilməsi sayəsində baş tutur[4,s. 37].

Beləliklə, nitqimiz məna və onun çatdırılmasından əsas rol oynayan intonasiya­dan  ibarətdir.  Dildə məna və ifadə vasitəsi olan intonasiya və vurğu ayrılmaz vəhdət təşkil edir. Verilən hər hansı bir məlumatın onun məna tərəfi (məlum və ya naməlum) özünə məxsus ifadəsi vardır və bu ifadələr düz intonasiya ilə tələffüz olmalıdır ki, anlaşılmayan məlumatlar eşidilməsin.

 

Ədəbiyyat

1. Ağayeva F.Azərbaycan dilinin intonasiyası. Bakı,1978.

2. Veysəlli F. Diskurs təhlilinə giriş.Bakı, 2010.

3.VeysəlliF. Dil. Bakı: Təhsil NPM, 2007.

4. Xomski N. Dil və təfəkkür.Bakı, 2006.

5.Соссюр Ф. де. Труды по языкознанию / Пер. с франц. яз. под ред. А.А.Холодовича; Ред. М.А.Оборина; Предисл. проф. Н.С.Чемоданова. — М.: Прогресс, 1977.c.696.

6.ПочепцовГ.Г.Предложение/И.П.Ива­но­­­ва, В.В.Бурлакова, Г.Г.Почепцов. Теоретическая грамматика современного английского языка. М.: Выс­шая школа,1982, с.165.

7.Хомский Н.Вопросы теории порождающей грамматики / Философия языка.  М.: Едиториал УРСС, 2004, c. 99-141.

8.Chomsky N.Aspects of the Theory of Syntax. Cambridge, Mass.: M.I.T.. Press, 1965, p. 162

9. Hendricks H.Long range vision.

Açar sözlər: danışıq aktı, vurğu, rema, tema, fonetik vasitələr.

Keywords: speech act, stress,rema, theme ,  phonetic means.

Ключевые слова: речевой акт, ударение, рема, тема,фонетические средства.

 

Itonation and meaning

Summary

This article deals with  intonation and meaning. In this paper is  noted that ,  special role of the intonation which is opening the  meaning of the  text. In the article is remarked about pragmatics which is having a connection with intonation. Pragmatics learn the meaning of the speech. Pragmatics is the connected with the semantics in the speech. In the article have been given the analysis of a few english material. In the article had been given from different scientists quotations.

Интонация и смысл

Резюме

Данная статья рассказывает о роли интонации в понимянии смысла слов В  в ней отмечается, что особая роль интонация играет в содержании текста. В статье рассматривается прагматика, что является главным в понимании смысла речи. Прагматика связана с семантикой в речи. В ней также дан анализ  английстких текстов  и.т.п

 

Rəyçi: dos. L.Ələkbərova

 


Samirə Qasımova

İNGİILİS DİLİNDƏ TƏFƏKKÜR FEİLLƏRİNİN LEKSİK-SEMANTİK TƏHLİLİ

Əqli fəaliyyət mənalı feillər dilin leksik sistemində xüsusi yer tutur. Məhz onların semantikasında fikrin məzmununu, kommunikativ aspektini təşkil edən bütün mürəkkəb əqli proses öz əksini tapır. Məlumdur ki, təfəkkür feillərinin semantikası təfəkkür prosesi ilə bağlıdır. Burada əsas model “fikirləşən subyekt – fikir prosesi – fikrin obyekti” modelidir. Bu modelin köməyilə təfəkkür semantikalı feillərin və onlardan törəyən eyni köklü sözləri araşdırmaq mümkündür. Funksional-semantik sahənin mərkəzi hissəsini feil leksemləri təşkil edir. 

Əqli fəaliyyətin əsasını “Əql” koqnitiv çərçivəsi təşkil edir, buraya əqli fəaliy­yət prosesinin ümumi anlayışının aktuallaşmasında müxtəlif aspektlər daxildir. Tə­fəkkür feilləri bu fəaliyyətdə əsas rolu oynayaraq mərkəzi təşkil edir. Onların seman­tikasında əql prosesinin əsas parametləri öz əksini tapır. Əqli feillərin təhlilində dilin semantikasında və sturkturunda insanın qavrama fəaliyyətinin konseptual­laşması sahəsi önə çıxır.

T.Kadolo təfəkkür feillərini polisituativ  aspektdən nəzərdən keçirərək, təfəkkür feillərini propozisional təhlil metodikası əsasında müxtəlif parametrlərlə səciyyələndirir: iştirakçıların statusunu təyin etmək, rol funksiyalarının dəyişməsini izləmək, polisituativlik növünü təyin etmək (2, 10).

Qeyd etmək lazımdır ki, təfəkkür feillərinin leksik-semantik sərhədlərinin təyinində bir çətinlik ondan əmələ gəlir ki, bəzi tədqiqatçılar əqli fəaliyyət feillərini qavrama  feilləri ilə bir qrupda birləşdirirlər (5, 28), bu sahə feillərini üç qavrama qrupuna bölürlər:

-hissi qavrama (look, regard, listen, smell, taste, notice, note, distinguish, recognize, see, hear, watch, witness, dream);

  - əqli qavrama (study, consider, examine, test, weigh, understand, guess,discover, forget, know, think, suppose, doubt);

- emosional vəziyyət (want, expect, intend, hesitate, love, fear, hate, regret, envy).

Təfəkkür feilləri məlumat fəaliyyətini ötürən və ya informasion feillər sinfində birləşdirilir. Təfəkkür feillərinin leksik-semantik qrupunun öyrənilməsi sözlərin semantik mahiyyətini aşkar etməyə imkan yaradır. Təfəkkür feillərinin funksiyalaşmasının qanunauyğunluqlarını və onların semantik xüsusiyyətlərini öyrənmək tədqiqatın əsas mahiyyətini ortaya çıxarır.

E.Q.Belyayevskaya qeyd edir: “Semantik məsələlərin tam həlli insanın əqli fəaliyyətini modelləşdirmə yolu ilə mümkündür” (1, 7). T.B.Yaskeviç bununla bağlı məsələyə aydınlıq gətirərək qeyd edir ki, koqnitiv proseslərin modelləşdirilməsi əsa­sın­da duran leksik məna haqqında belə göstəriş insanın dil bacarıqlarının əsasında durur. Məhz bu bacarıq bizi qavrama mexanizmlərinə yaxınlaşdırır, belə ki, hər bir dil­də eyni bir hadisəni şərh etmək üçün müxtəlif üsullardan istifadə etmək mümkündür (6). 

Təfəkkür prosesində və fikrin ötürülməsində həm birinci, həm də ikinci şəxs iştirak edir. Birinci şəxs informasiyanı ala bilər, ötürə də bilər. Bununla belə, təfək­kür prosesində müxtəlif subyektlər də iştirak edir, onların iştirakı tam və qismən ola bilər. Məsələn, məsləhət etmək feili subyektin qismən iştirakını tələb edir. Əqli fəaliyyət feillərinin semləri mənfi mənanın olması ilə səciyyələnə bilər; ümid etmə - ruhdan düşmə. Obyekt halında olan fikirlər də sibyektin mənfi və müsbət emosiya­la­rından asılıdır. Bu komponent bir çox feillərin mənasının əsasında durur, məsələn: bir nəfərdən şübhələnmək, bir nəfər haqqında pis fikirləşmək (suspect), itirilmiş keçmiş haqqında yaxşı münasibət – regret. Təfəkkür feilləri münasibət kateqoriya­sına aiddir, onlar fərdi və sosial ola bilər. Danışanın hər hansı bir fakta münasibətini bildirir; məsələn: “Siz bu məsələ barəsində nə fikirləşirsiniz?” What do you think about this problem?

  İngilis dilində məqsədəyönümlü olmayan təfəkkür feillərinə think, cogitate, contemplate, meditate, ponder, reason, philosophise, subtilise, theorize kimi feilləri аннl göstərmək olar.

  Məqsədəyönümlü təfəkkür think, consider tipli nüvə sözlərindən əlavə, “iradənin gücü ilə hər hansı obyektə təfəkkür prosesini həyata keçirmək” invariant mənalı geniş qruplu feilləri göstərirlər.         

  Beləliklə, təfəkkür prosesi dildə bu aspektlərdə öz əksini tapmışdır: 1) təfəkkür prosesini həyata keçirmək (söz-forma şüurun əqli iradi aktı ilə birgə həyata keçirilir): a) obyektə yönəlir və b) obyektə yönəlmir; 2) təfəkkür prosesində bir şey və ya bir kəs haqqında fikri, hökmü həyata keçirmək; 3) yaradıcılıq aktı prosesində daxili obyektin təfəkkürünü yaratmaq”.  

                Təfəkkür feillərinin ikinci qrupu əqli prosesin nəticəsini əks etdirmə mənalı feillərdir. Bu qrup feilləri “kiminsə şüurunda əqli prosesin nəticələrini tutmaq” mənalı feillərdir. İngilis dilində həmin feillərə bunları aid etmək olar: consider, think, believe, reckon, hold, count, account, deem, figure, look on/ upon, describe as, put down as, suppose, assume, presume, surmise, grant, conjecture, say, expect və s.       

E.Moroslin təfəkkür feillərini aşağıdakı kimi qruplaşdırır: 1) “təsəvvür etmək” “imagine” nüvə semli feillər; 2) “ehtimal etmək” “suppose” nüvə semli feillər; 3) “inan­­maq” “believe” nüvə semli feillər; 4) “qərara almaq” “decide” nüvə semli feillər; 5) “anlamaq” “understand” nüvə semli feillər; 6) “səhv etmək” “mistake” nüvə semli feilləк (4, 43). 

Təfəkkür prosesi həmişə subyektin fikrinin obyektə yönəlməsi nəticəsində baş verir. Bu yönəlmə bilvasitə və bilavasitə, konkret və mücərrəd, canlı və ya cansız ola bilər. Fikirləşmək, düşünmək feillərinin semantik strukturunda birbaşa obyektə yönəlmə nəzərə çarpmır. Lakin bununla belə deməliyik ki, subyekt obyekt olmadan konkret və ya mücərrəd olaraq fikirləşə bilməz, belə ki, təfəkkür prosesi bunsuz mümkün deyil, yəni subyekt düşünərkən beyində, şüurunda konkret və ya mücərrəd obyekt olmalıdır və olur.   

V.Q.Pavlenko göstərir ki, əqli fəaliyyət feillərinin funksional-semantik sferi mürəkkəb çərçivə (freym) strukturuna malikdir, bu çərçivələr bir neçə blokdan və ya yarım çərçivədən ibarətdir. Çərçivənin strukturlaşması real aləmin dildə əksi ilə məzmun kəsb edir. O, əqli fəaliyyəti və tədqiqatı aşağıdakı çərçivə üzrə aparır:

1. “Əqli proses” – fikrə dalma, fikirləşmə, düşünmə.

2. “Əqli fəaliyyətin nəticəsi” – çox düşündükdən sonra alınan qərar.

3. “Əqli hərəkət” – fikirləşmək, təsəvvür etmək.

4. “Əqli hərəkət etmək bacarığı” – bilmək, yadda saxlamaq (10).

Əqli fəaliyyət feilləri üçün nüvə semi təfəkkür prosesidir, insanın vəziyyət və əqli xüsusiyyətlərini göstərən semlər onun periferiyasını təşkil edir. Təfəkkür feillərinin nüvə semi isə cins mənalı semdir: fikirləşmək, think, думать.

Təfəkkür feilləri iki qrupa bölünür. Birincisi, əqli fəaliyyət, əqli proseslərlə bağlıdır, ikincisi, onların nəticələri ilə bağlıdır.

Əqli prosesləri təyin edən feillər müxtəlif aspektlərlə bağlıdır və bu proseslər şüurun iradi aktları ilə müşayiət olunur. Bütün bu müxtəlifliyə baxmayaraq, onlar “əqli prosesləri həyata keçirmək” ümumi mənası ilə birləşir. Təfəkükr obyektinə yönəl­məsindən və yönəlməməsinə aksentləşməsindən asılı olmayaraq feillər məqsədyönümlü və məqsədyönəlməməli olur.

Məqsədəyönəlməməli təfəkkür düşünmək və onun sinonimləri olan feilləri özündə əks etdirir. Düşünmək feili ingiliscə think feilidir. O, əsasən, təsirsiz feildir, Azərbaycan dilində bu feil təsirlidirsə, ingilis dilində bunun əskini görürük.

Məqsədyönümlü təfəkkür feilləri təfəkkür prosesinin yerinə yetirilməsini göstərən mənalı təsirli feillərin geniş qrupudur. Təfəkkür prosesi fikirləri nədə, kimdə isə cəmləmək, iradənin gücü ilə hər hansı bir obyektə fikri yönəltməkdir. Fikirləşmək, düşünmək kimi nüvə feillərindən başqa, buraya irəliyə baxmaq, gələcəyi fikirləşmək mənalı qərarlaşmaq, mühakimə etmək kimi feillər də daxildir.    

“Biz hər şeyi ərtaflı fikirləşdik” – We think all thoroughly.

Verilən qrupla fikirləşməyə başlamaq, fikrə dalmaq vəziyyətinə düşmək mənalı feillər də daxildir, məsələn: to began think about.

Anlama feilləri anlamaq, öyrənmək, izah etmək, səhv etmək kimi sözləri öz tərkibinə daxil edir. Anlamaq və fikirləşmək feilləri tərkibində nəticə semini daşıyan, bir-birindən fərqlənən məqsədyönümlü geniş qruplardır. Hər iki qrup şüurun nəinki əqli, hətta iradi fəaliyyətinin aktiv anlama prosesini özündə cəmləşdirir.

Anlama feilləri ilə sıx əlaqəli olan təfəkkür feillərinin semantik sinfi hər hansı məlumatın, informasiyanın yaddaşda saxlanması, itirilməsi və bərpasını göstərir. Bununla bağlı o,  bir-biri ilə antonim  “informasiyaya malik olmaq” oppozisiyası ilə bağlı üç semantik paradiqmə malikdir. Bu paradiqmlərin tərkibində semantik qruplar yadda saxlamaq – yaddan çıxarmaq semlərinə görə bir-birinə qarşı qoyulur. Sintaktik cəhətdən verilən sinfin feilləri yaddaş feilləri kimi subyektlik və obyektilik semləri ilə səciyyələnir, lakin onlardan fərqli olaraq I did not think anything tipli şəxssiz konstruksiyalarda da işlənə bilər.

Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, məqsədyönümlü feillər qrupundan olan feillər “təfəkkür prosesini hər hansı bir obyektə yönəldilərək həyata keçirmək” mənasını verir. İngilis dilində məqsədəyönümlü feillər qrupunu təşkil edən feillər think (ondan əmələ gələn tərkibi feillər olan think of, think about, think over, think out), cogitate, contemplate, meditate, ponder, reason, philosophise, subtilise, theorize, consider, reason, reflect, debate, muse about (on, over), ruminate, brood over, mull over, chew over, study feilləridir.

Think feilinin Oxford lüğətində 10 mənası verilmişdir, bu mənalar aşağıdakılardır:

1) bir şey və ya bir kəs haqqında müəyyən ideya və ya fikrə malik olmaq, nəyə isə inanmaq mənası (8, 1351). Məsələn, Do you think they’ll come? I thought I heard a scream.

2) think about sth – zehnindən istifadə edərək nəsə haqqında düşünmək, birləşmiş fikirləri formalaşdırmaq, probelmləri həll etməyə cəhd etmək və s. mənalarını verir. Məsələn, She had thought very deeply about this problem.

3) zehnində fikirlə, ideyalar və ya şəkillərə malik olmaq mənası, məsələn, “I must be crazy” she thought.

4) nəsinsə ideyasını formalaşdırmaq; nəyi isə xəyal etmək mənası, məsələn: We couldn’t think where you’d gone.

5) nəyi isə gözləmək mənası, məsələn: I never thought I’d see her again.

6) xüsusi yolla və ya xüsusi obyekt haqqında fikirləşmək mənası, məsələn: Let us think positive.

7) şifahi nitqdə, suallarda təəccüb və ya hirsli olduğunu göstərmək üçün istifadə olunan məna, məsələn: What do you think you’re doing?

8) şifahi nitqdə nəyinsə daha az müəyyən və ya nəzakətli səslənməsi üçün işlədilən məna, məsələn: I thought we could go out tonight.

9) nəyi isə niyyət etmək, bir şeyi planlaşdırmaq mənası, məsələn: I think I’ll go for a swim.

10) nəyi isə xatırlamaq mənası, məsələn: I did not think to tell her (8, 1351).

İngiliscə-Azərbaycanca lüğətdə isə bu feilin 9 mənası göstərilir:

1) düşünmək, fikirləşmək;

2) düşünüb/fikirləşib tapmaq;

3) hesab etmək, saymaq;

4) başa düşmək, anlamaq, təsəvvür etmək, təsəvvürə gətirmək;

5) gösləmək; təxmin/fərz/ehtimal/zənn etmək, fikrində tutmaq;

6) yada salmaq, xatırlamaq, yad etmək, anmaq;

7) daim fikirləşmək; xəyal etmək, xulyaya qapılmaq;

8) fikrində tutmaq;

9) uydurmaq, fikirləşib tapmaq (7, 1427).

Qeyd etmək lazımdır ki, bu lüğətdə think feilindən əmələ gələn ancaq iki feil göstərilir; to think out/through ölçüb-biçmək, ətraflı fikirləşmək, götür-qoy etmək; think over – düşünmək, götür-qoy etmək (7, 1427) mənalarını verir.  Digər feillər burada göstərilmir, bu feillər də vacib feillərdir, çünki onlar da təfəkkür feillərinin bir parçasıdır.

 Think feilinə önlüklər əlavə etməklə yenə də təfəkkür feillərini əldə etmiş oluruq. Think of/about feilinin birinci mənası nəyi isə planlaşdırmaq və ya işi görəndə nəyi isə/kimi isə düşünmək mənasını verir (Don’t you ever think about other people?), ikinci mənası da birəbir eyni mənada nəyi isə etməyi düşünmək mənasında işlənir (She’s thinking of changing her job). Think ahead feilinin mənası isə gələcəyə yönəlmiş bir prosesdir, gələcək hadisə haqqında fikirləşmək və onu planlaşdırmaq mənasını verir, think back (to sth) feili isə keçmişdə baş vermiş nə isə haqqında fikirləşmək mənasındadır.

Think for yourself öz ideyalarını formalaşdırmaq və başqaların ideyasından asılı olmayan qərarı vermək, think of sth\sb feili isə zehnində bir şey və ya bir kəs haqqında ideya və şəklə malik olmaq mənasını verir, məsələn: What I said I wasn’t thinking of anyone in particular. Think of sth/sb feilinin ikinci mənası təxəyyülündə ideya yaratmaq mənasıdır, məsələn: Can anybody think of a way to raise money, üçüncü mənası nəyi isə yada salmaqdır, məsələn: I can think of at least three occasions when he arrrived late. Think of sb/sth as sb\sth xüsusi yolla nəyi isə düşünmək mənasında işlənir, məsələn: I think of this place as my home. Think of sth feili aktual və ya mümkün situasiyanl xəyal etmək, məsələn: Just think of the expence. Bu feil (+ing) əlavə etməklə işlənə bilir, məsələn: I can not think of letting you take the blame. Think out sth feili isə nəyi isə ehtiyatla düşünmək və ya planlaşdırmaq mənasını verir, məsələn: It is a well thought out plan. Digər bir feil think sth over feilidir. Bu feil də think sth out feilinin mənasına yaxın mənada işlənir. Bu feil qərar verməmişdən qabaq nəyi isə ehtiyatla planlaşdırmaq mənasını verir. He’d like more time to think things over. Think sth through feili problem və ya bütövlükdə mümkün prosesi fikirləşmək mənasında işlənirsə, think sth up feili zehnində nəyi isə yaratmaq mənasında işlənir. Bu feil inventdenise feillərinin sinonimi kimi işlədilir. Can’t you think up a better excuse than that?(8,1351).        

Bu feili tərkibində daşıyan bir idiomatik birləşmə də vardır ki, onun təfəkkür feilinə aid olduğunu görə bilərik. To have a think (about sth) bir şey haqqında qərar almaq üçün həmin şey haqqında ehtiyatla, diqqətlə düşünmək mənasında işlənir, məsələn: I’ll have a think and let you know tomorrow

Think feilinin kontekstual təhlilini aparan V.Q.Pavlenko göstərir ki, think feili struktur-sintaktik modeldən və funksiyalaşma kontekstindən asılı olaraq mürəkkəb semantik quruluşa malik olaraq ehtimal, fikir, təsəvvür, bilik, ümid, eləcə də qiymətləndirmə və nəticəyə malikdir. Kontekstdən asılı olaraq verilən feil epistemik və qeyri-epistemik mənaya malikdir. Think feili təsirsiz feil kimi təfəkkür semini tərkibində daşıyır və əqli prosesi, əsasən, nədə isə əqli diqqət mənasını ifadə edir, əqli prosesin nəticəsinin ifadəsində epistemik mənaya malik olur. Think feili (fikirləşmək) təsirli və təsirsiz feil kimi təfəkkür seminə malikdir və əqli fəaliyyət mənasını daşıyır, eləcə də əqli prosesin nəticəsi kimi fikir, nəticə seminə malikdir. Prototip feil əqli vəziyyət, müəyyən struktur-sintaktik modellərdə əqli bacarıqların əmələ gəlməsini də göstərə bilər (10).

Think feilinin fikirləşmək mənasını verən mənada consider, contemplate, reflect, meditate feilləri onun sinonimləridir, ehtimal etmək mənasında isə suppose, assume, believe, guess (3, 475) mənasında olan feillər onun sinonimləridir.

Consider feilinin mənalarına nəzər salaq. 1) bir şey haqqında qərar verməmişdən qabaq diqqətlə fikirləşmək, məsələn: She considered her options.

2) xüsusi yolla nəsə, kim isə haqqında fikirləşmək, məsələn: He considers himslef an expert on the subject.

3) qərar verəndə başqa insanların hisslərini fikirləşmək, məsələn: You should consider other people before you act.

4) nəyə isə, kimə isə ehtiyatla baxmaq, məsələn: He stood there, considering the paintings.  

Bu mənalardan görmək olar ki, dördüncü məna tam olaraq təfəkkür feillərinin mənası ilə bağlı deyil, amma görmə feillərinin mənasına birbaşa bağlıdır. Consider feilindən əmələ gələn idiomatik birləşmədə isə təfəkkür feillərinə bağlıdır, your considered opinion – sənin baxışın (fikrin) diqqətli fikrin nəticəsidir (7, 262).

Digər lüğətdə də consider feilin dörd mənası verilir: 1) müzakirə etmək, götür-qoy etmək; 2) fikirləşmək, ətraflı düşünmək, götür-qoy etmək; 3) hesab\güman, zənn\fərz etmək, sanmaq; 4) nəzərə almaq, hesablaşmaq (8, 322). Gördüyümüz kimi, lüğətdən fərqli olaraq, burada onun ancaq ikinci mənası fikirləşmək mənasıdır, bu da təfəkkür feilləri ilə bağlıdır. 

Contemplate feili də think feilinin sinonimidir və birinci mənası 1) sənin etməli olduğun və necə etməli olduğu haqqında fikirləşmək, məsələn: I have never comtemplated about living abroad.  2) bir şey haqqında diqqətlə fikirləşmək və  baş verən mümkünlüyü qəbul etmək, məsələn: The thought of war is too awful  to comtemplate. 3) uzun müddət bir şey haqqında dərindən fikirləşmək, məsələn: She lay in bed, contemplating. 4) nəyə isə, kimə isə ehtiyatla baxmaq, məsələn: She contemplated him in silence (8, 266).

Bu feilin digər lüğətdəki mənalarına fikir verək: 1) tamaşa\seyr etmək, baxmaq; 2) düşünmək, fikirləşmək, götür-qoy etmək; 3) fikrin­də\niyyətində\qəsdində olmaq; 4) gözləmək (). Bu feilinin mənalarında ancaq bir məna təfəkkür feillərinə bağlıdır, əsas mənası isə görmə feillərinə yönəlmişdir (7, 328).

 Reflect feilinin lüğətdə ancaq dördüncü mənası reflect on\upon sth – nəsə haqqında dərindən və ehtiyatla fikirləşməkdir, məsələn: She was left to reflect on the implications of her decision (8, 1067). Digər bir lüğətdə də ikinci mənada eyni mənanı – fikirləşmək, düşünmək, götür-qoy etmək göstərilir (7, 1197).

Meditate feili də təfəkkür feillərindəndir. Bu feilin “İngiliscə-Azərbaycan lüğətində” iki mənası vardır: 1) ölçüb-biçmək; götür-qoy etmək, düşünmək; 2) fikrə qərq olmaq; məsələn: He sat there meditating upon his misforfunes (7, 919).

Oxford lüğətində də bu feilin iki mənasına rast gəlmək olar: 1) meditate on\upon sth – sakitlikdə, xüsusən dini səbəblərdən və ya zehni sakitləşdirmək üçün dərin düşünmək; 2) zehnində nəyi isə planlaşdırmaq, nəyi isə etməyi fikirləşmək; məsələn: They were meditating revenge (8, 797).

 Digər təfəkkür feili cogitate feilidir ki, bu feilin də iki mənası mövcuddur: 1) fikirləşmək, ətraflı surətdə götür-qoy etmək, düşünmək; 2) fikirləşib tapmaq, hazırlamaq, icad etmək; məsələn: The man is cogitating mischief against us “Bu adam bizə qarşı bədxahlıq etmək haqqında düşünür”. Bu feilə önlük artırdıqda da bu mənadan uzaqlaşmır, məsələn, to cogitate over the past – keçmiş haqqında düşünmək\fikirləşmək (8, 285).

Oxford lüğətində isə bu feilin ancaq bir mənasına rast gəldik. Burada bu feilə about\on önlüyü artırıldıqda to cogitate about\on – nəsə haqqında ehtiyatla fikirləşmək mənasını verir (7, 229).

Ponder feilinin birbaşa mənası onun təfəkkür feillərinin mənasında olduğunu göstərir: ponder about\on\over zaman müddətində nəsə haqqında fikirləşmək, məsələn: She pondered over his words. Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, ingilis dili məna çalarlarını ifadə etmək üçün elə zəngin dil deyildir, bu dildə zaman çalarlarını ifadə etmək üçün önlüklərdən istifadə edilir. Burada da gördüyümüz kimi, çox vaxt önlüklərdən bu mənaları göstərmək üçün istifadə edilir, təfəkkür feilləri də istisna təşkil etmir.

Ruminate feilinə də about\on\over önlüklərini artıqdıqda dərindən fikirləş­mək\düşünmək, götür-qoy etmək mənasını verir, məsələn, to ruminate over the plan – plan üzərində dərindən düşünmək, planı götür-qoy etmək (8, 1242). Oxford lüğətində ruminate about\on\over – nəsə haqqında dərindən düşünmək, fikirləşmək mənasında işlənir (7, 1120).

 Muse about\on\upon\over feilinin birinci məqamda ətrafında nə baş verdiyinə məhəl qoymamaqla zaman ərzində nəsə haqqında fikirləşmək mənasını verir, məsələn, I sat quietly, musing on the events of the day. İkinci məqamda da nitq feillərinə yaxın mənanı, yəni əqli fəaliyyəti nəzərdə tutaraq söyləmək mənasını  kəsb edir. 2) kiməsə nəyi isə həmin şey haqqında ehtiyatlı düşünərək soyləmək  (7, 837).

Digər lüğətdə isə bu feilin hər iki mənasının təfəkkür feillərinə yaxınlığını göstərilir. Muse on\upon 1) düşünmək, ölçüb-biçmək, fikrə dalmaq; 2) xəyala dalmaq, xəyalpərvər görkəm almaq (8, 955).   

 Brood feilinə də on, over önlüklərini artıqmaqla yalnız dördüncü mənada fikirləşmək, düşünmək, fikrə getmək (keçmiş bir şey haqqında kədərlə) işləndiyi göstərilir, məsələn: He often brooded over his sorrow (8, 182). Əgər nəzərdən keçirdiyimiz lüğətdə bu feilin yalnız dördüncü mənada işləndiyini göstərilirsə, Oxford lüğətində brood feilinin əsas mənası səni qıcıqlandıran, əsəbiləşdirən və ya məyus edən nəsə haqqında çoxlu fikirləşmək mənası təqdim olunur; məsələn, You’re not still brooding over what he said, are you? (7, 150).

Bildiyimiz  kimi, look feili görmə feilinə aiddir, amma ona bəzi önlükləri əlavə etdikdə təfəkkür feillərinə yaxın mənanı verir, məsələn: look ahead (to sth) gələcəkdə baş verəcəklər haqqında fikirləşmək, look back (on sth) keçmişdə baş verənlər haqqında fikirləşmək; məsələn: to look back on your childhood, look down to sth sənin kimsədən və ya nədən isə daha yaxşı olduğunu fikirləşmək; məsələn, She looks down on people who have not been to college; look forward to sth nəyinsə baş verəcəyini haqqında həzzlə düşünmək, məsələn, I am looking forward to the weekend; to look to sth nəyi isə düşünmək və onu daha yaxşı etmək barəsində fikirləşmək, məsələn: We need to look to ways of improving our marketing (8, 760). 

 Qeyd etmək lazımdır ki, to see feili birbaşa semantik mənasına görə görmə feili olsa da, təfəkkür feilləri sahəsinə də daxil olur. Bu zaman onun sinonimləri understand, comprehend, recognise, appreciate, realise feilləri çıxış edir (3, 408). Lakin biz bu feili sırf görmə feili kimi götürürük.

Semantik oppozisiya öz relevantlığını, öz gücünü müəyyən sintaktik mövqelərdə saxlayır, yəni onlar semantik sintaqmların strukturu ilə şərtlənir. Struktur komponentlərin eyni tərkibli mənaları iyerarxiya, funksioanl perspektivi ilə fərqlənə bilər. Sevmək – nifrət etmək feil cütlüyü belə fərqlilik səciyyəvidir. Belə mənalı feilləri konversiv adlandırmaq olar, yəni konversivlər eyni nüvənin, eyni semantik modelin sinonim predikatları kimi təyin oluna bilər, bununla belə onlar öz mənalarının funksional perspektivləri ilə fərqlidir. 

Fikir gerçəklik və dil arasında əlaqəli zəncirdir; fikir dildən gerçəkliyə və əksinə gerçəklikdən dilə olan prosesi göstərir. Bir çox dillərdə fikir hərəkətlə bağlıdır, müəyyən hərəkətin mənasını bildirir. Fikir və hərəkət arasında əlaqə qərara almaq, niyyətində olmaq prosesindən keçdiyi üçün, bu feillər nəyi isə eləmək barəsində fikirləşmək mənasını verir. Qeyd etmək lazımdır ki, “fikirləşmək” feili “qayğısına qalmaq” mənasına da malikdir.

 Təfəkkür feillərinin semantik strukturunun öyrənilməsi göstərir ki, xarakterə görə, onların ifadə etdiyi fəaliyyətə görə onlar əqli proses mənalı və əqli fəaliyyətin nəticəsini ifadə edən mənalı feillərə bölünür.

                Müasir dilçiliyin səciyyəvi xüsusiyyəti belədir ki, dil insanla, onun şüuru, ətraf mühitin anlanması və praktik fəaliyyəti ilə sıx əlaqədə tədqiq olunur. Məhz bu səbəbdən dilin öyrənilməsi, dil şəxsiyyətini nəzərə almaqla tədqiq edilməsi ön planda durur. İnsan dünyanı anlayır, dünyada yaşayır, onun nəticəsində insanın dilində nəinki obyektiv reallığın ifadəsi öz əskini tapır. Həm də bu baxımdan dil və təfəkkür probleminin vacibliyi ortaya çıxır. Bu zaman müxtəlif dillərdə semantik məkanlarda reprezentasiyası olan mücərrəd konseptlərin yaranmasının əsas qanunauyğunluqlarının aşkara çıxarılmasını ehtimal edir. Bu da koqnitiv dilçiliyin konseptoloji istiqamətində öz həllini tapa bilər.  

 

Ədəbiyyat:

1. Беляевская Е.Г. Семантическая структура слова в номинативном  и ком­муникативном аспектах: Дис. Д-ра. Филол. Наук: 10.02.19 / МГУ. М, 1992.-401 с.

2. Кадоло Т.А. Русские ментальные глаголы в аспекте полуситустивности. Автореф.кан.дисс., Кемерово, 2004, 20 с.

3. Литвинов П.П. Словарь наиболее употребительных синонимов английского яызка. М., «Яхонт», 2001, 528 с.

4. Морослин П.В. Семантическая структура глаголов мышления и их функции в тексте. М., 1996, 251 с.

5. Сильницкий Г.Г.Система семантических классов английских глаголов. В кн.: Типологическое сопоставление семантических классов знаменательных слов и валентностных признаков в английском, немецком, французском и русском языках. Смоленск, 1973, Вып.1. – с. 18-32.

6. Яскевич  Т.В. Репрезентация фрейма “выбор” в современном английском языке (на материале глагольной лексики): Дис. .канд. филол. Наук: 10.02.04. / ИГЛУ. Иркутск, 1998, 145 с.
7. English-Azerbaijani dictinonary. Printing House “Qismet”, Baki, 2003, 1673 p.

8. A.S.Hornby. Oxford Advanced Learner’s Dictionary of Current English. OxfordUniversity Press. 2000, 1540 p. 

10. http://pglu.ru/upload/iblock/792/pavlenko.pdf

 

 

Лексико-семантический анализ ментальных глаголов на английском языке

Резюме

 &nb