T.Ə.CƏFƏRLİ BİR ƏSR BİR NƏSİL Budur gəldi bahar fəsli Dördüncü kitab

GÖRÜŞ

 

Dənizdən sahilə sərin meh əsirdi. «Dərbənd» gəmisinin burnu sakit suların dalğalarını yara-yara körfəzə yan alırdı. Göyərtədə durmuş Əlisəttar, Ənzəlinin artıq ona tanış olan çiy kərpicdən tikilmiş birmərtəbəli evlərini seyr edir, Şimalla Cənubun fərqini anlamaq istəyirdi.

-Yenə bizə şükür! Bizdə yaşayış varmış, buralar aclıqdır ki! - deyə düşünürdü.

            Adətən gəmi sahilə yan alanda iş başında olmayanlar, bir də sərnişinlər göyərtəyə çıxır və gəminin yan almasına tamaşa edir, qarşılayanlara əl edirdilər.

Bakıdan Ənzəliyə, yaxud Ənzəlidən Bakıya çox nadir hallarda sərnişin gələrdi. Adətən gələnlər və gedənlər diplomatlar, çinovniklər, hərbiçilər olurdular. Sadə insanların gediş-gəlişi demək olardı ki, yox idi.

            "Dərbənd" gəmisi ticarət gəmisi idi. İrandan alınan və yaxud İrana satılan malları daşıyırdı.

            Gəmi Ənzəli körfəzinə yan alan kimi boşaldılar, əvəzinə İran malı vurular, o saat da geriyə yol tutardı.

            Nadir hallarda gəmi bir-neçə günlüyə Ənzəli limanında qalardı. Bunun üçün ciddi səbəblər olmalı idi. Bu adətən alınmış malların gəlib çıxmamağı, gəminin təmiri, bir də hava şəraitinin kəskin şəkildə dəyişməsi ilə əlaqədar olurdu.

            Havanın sakitliyi ondan xəbər verirdi ki, Ənzəlidə üç-dörd saatdan artıq dayanmayacaqlar.

            Sahildə İran fəhlələri ilə birlikdə işləyən matroslar bu bir-iki saatın ərzində öz-alış verişlərini edəcək, iş qurtaranda xəlvəti aldıqlarını kayutlarda gizlədəcəklər.

Adətən matroslar Bakıdan bura İranda tapılmayan cürbəcür alətlər, şokolad, kəlağayı və s. mallar gətirir, əvəzində isə Bakıda tapılmayan xına, ədva, saqqız, zərxara və s. şeylərə dəyişdirirdilər. Ancaq bütün bunları qorxa-qorxa edirdilər ki, heç kim görməsin.

Xüsusi şöbənin nümayəndəsi bunu görən kimi qabağını alırdı və o, matros bir daha İran sahillərini görmürdü.

            Demək olar ki, bütün matroslar bu işlə məşğul idilər. Təkcə Əlisəttar onlara qoşulmurdu. Atası ona bu işlə məşğul olmağı qadağan etmişdi:

            -Sənin gələcəyin var! Belə işlərə qoşulma!

            Əlisəttarın gəmidə hamı xətrini istəyirdi. O, bir adamın işinə qarışmaz, çalışardı ki, hamı ilə yaxşı dolansın.

            Onun işi sənədləri fars dilindən rus, rus dilindən isə fars dilinə çevirmək idi.

İrana çatan kimi kapitanla birlikdə sahilə çıxar, onları qarşılayanlarla danışıqlar aparardılar.

            Gəmi kapitanı Həmid Əsədov azərbaycanlıydı, ancaq həmişə rusca danışardı.

            İran tərəfindən qarşılayanların çoxu farsca yox, azərbaycanca danışardı. Bununla belə Kapitan Əlisəttardan onların dediklərini rus dilinə, özünün dediklərini isə fars dilinə çevirməyi tələb edirdi. Danışıqların birindən sonra Əlisəttar kapitandan soruşdu:

-Həmid müəllim, nə üçün siz azərbaycanlılarla da rusca danışırsınız?

-Elə lazımdır, Əlisəttar! Biz Sovet dövlətini təmsil edirik. Gəmimiz onun bir parçasıdır. Mən isə onun nümayəndəsi. Dövlət dilimiz rus dilidir. Qanunu pozmaq olmaz!

            Kapitan Əsədov tələbkar olduğu qədər də mülayim, sakit və ziyalı adam idi. Matrosların hamısı ondan razı idi. Gəmisinin heyətində isə heç vaxt “ÇP[1]” olmurdu. Əlindən gələni edirdi ki, gəmi heyəti yaxşı dolansın.

            Heyətin qorxduğu KQB-nin nümayəndəsi - Nağıyev Fikrət idi. Hamıya şübhə ilə yanaşar, hamını güdər, kimin nə ilə məşğul olduğundan xəbərdar olmaq istəyərdi.

            Komandanın Fikrətdən zəhləsi gedirdi. Onu görən kimi hamı özünü yığışdırar, söhbətlərini dəyişər, çalışardılar ki, o, olan yerdən uzaqlaşsınlar. Açıq-açığına deyirdilər ki, şərdən uzaq qaçmaq lazıdır.

            Əvvəl gündən Əlisəttarla ciddi maraqlanmağa başlayan Fikrət Nağıyevin əlinin altındakı donosların birində də ona ilişmək üçün bir şey yox idi.

Materiallar göstərirdi ki, Ənzəlidə sahilə çıxan Əlisəttar heç kimlə alış-veriş etmir, şəhərin küçələrini veyillənə-veyillənə gəzdikdən sonra gəmiyə qayıdırdı. Ənzəli onu, ümumiyyətlə, maraqlandırmırdı.

            Hər şeyə şübhə ilə yanaşan Fikrəti Əlisəttarın nədən özünü başqaları kimi aparmaması təşvişə salırdı.

-Görəsən, bu nə ilə məşğuldur? Belə ola bilməz! Özünü belə təmiz aparmaqda nə isə məqsədi var. Gözüm onun üstündə olmalıdır! "  - deyə, qərara gəlmişdi.

            Əlisəttar özü də bilmədən onun nəzarətində idi. Ancaq bu nəzarət o qədər açıq şəkildə idi ki, hamı bunu hiss edirdi. Hətta matroslar da xəbərdarlıq etmişdilər ki, "Yoldaş Fikrət" səni güdür.

            Əvvəl Əlisəttar bu sözləri qulaq ardına alırdı, ancaq sonralar Nağıyevin həddini aşdığını görüb, bir gün onun yaxasından yapışdı:

            -Fikrət, adamını tanı! Oğrun-oğrun dalımca gəlmə! Özünü yığışdır! Mənə qarşı uşaqları qaldırma!

            Fikrət Əlisəttarın bu hərəkətindən qorxuya düşsə də, ondan əl çəkmirdi. Hər addımını güdürdü.

             KQB-dən onun haqqında aldığı kağızlarda Əlisəttar təmiz əqidəli, saf insan kimi göstərilirdi.

            Oxuduqlarından dilxor olan Fikrət bir ara ondan əl çəkdi. Ancaq bu da uzun sürmədi.

            Əlisəttarı güdməsi o qədər adi hal almışdı ki, göyərtəyə çıxan kimi "Yoldaş Fikrət, o, kapitanın yanındadır!" - deyə Əlisəttarın harada olduğunu ona göstərirdilər. Əlisəttarı Fikrətə göstərmək zarafata çevrilmişdi.

            -Əlisəttar, sən mühüm dövlət adamısan, agentimiz səni qoruyur, gözdən qoymur. Sən canın, onun gözündən qaçma. Yoxsa hamımızı səni axtarmağa göndərər! - deyə, matroslar yarı zarafat, yarı ciddi onu xəbərdarlıq edirdilər.

            O, isə əvəzində:

            -Ona dəyməyin, o, dövlət adamıdır! Dövlətimizin maraqlarını qoruyur!-deyə, onlardan uzaqlaşardı.

***

        1953-cü ilin sentyabr ayının ortaları idi. Ənzəliyə yan alan "Dərbənd gəmisi" dənizdə fırtınaya düşmüşdü. Gəminin komandasını dalğalar o qədər ora bura silkələmişdi ki, onda taqət qalmamışdı.

            Yükləri bir təhər boşaldan komanda kayutalarına qayıdıb dünənki gecənin hayıfını yatmaqla çıxarırdılar. Sahilə güclü küləklər əssə də, gəmi lövbərdə sakitcə durub asta-asta yellənirdi. Heç kimdə sahilə çıxmaq həvəsi qalmamışdı.

Əlisəttar və kapitandan başqa hamı yatmışdı. Bakıdan gələn hava məlumatına görə dəniz sakitləşənə qədər, onlar hələ iki gün Ənzəli limanında qalmalı olacaqdılar.

            Axşam düşdükdən sonra Kapitan Əlisəttarı yanına çağırdı.

            -Əlisəttar, sahilə çıxmağa hazırlaş! Limanda bəzi sənədlərə səninlə baxmalıyıq. Beş dəqiqə vaxt verirəm.

            Beş dəqiqədən sonra hər ikisi çox da uzun olmayan limanın sahililə şəhərə çıxan qapılara tərəf hərəkət etdilər. Qapının ağzında onların sənədlərin yoxlayan jandarmlar, şəhərə çıxış vərəqələrini görüb "Bi fərmayiş!" - dedilər və qapının ağzında gözləyən "Forda"oturtdulər.

            "Ford" bir maşınlıq ensiz küçələrlə şəhərin mərkəzinə yaxınlaşırdı. Şəhərin mərkəzi dedikdə çox da böyük olmayan Ənzəlinin uzunluğu üz-dörd kilometr olardı, o da sahil boyu.

Şəhərin gur yerində maşın dayandı. Hər ikisi neon lampalarının par-par yandığı bir şirkətin binasının qarşısında maşından düşdülər.

Kapitanın hərəkətlərindən Əlisəttar o saat anladı ki, kapitan hara gəldiyini əvvəlcədən bilirdi, sürücünü də bu məqsədlə göndərmişdilər.

            Şirkətin qapısında onları Avropa üslubunda geyinmiş bir cavan iranlı qarşıladı.

            İranlının özünü aparması, maneraları ondan xəbər verirdi ki, bu fərd yüksək dairələrdə hərlənən bir adamdır.

            Özünü "Fərhadi" adlandıran bu şəxs onları içəri dəvət etdi. O, təmiz azərbaycanca danışırdı. Maraqlı idi ki, kapitan da ona azərbaycanca cavab verirdi. Birinci dəfə idi ki, Əlisəttar kapitanın İranda azərbaycanca danışdığının şahidi olurdu.

            İranlının arxasınca ofisin üçüncü mərtəbəsinə qalxdılar. Ənzəlidə ikimərtəbəlidən hündür bina demək olar ki, çox az idi. Gəldikləri şirkətin binası isə dörd mərtəbəli idi.

            Üçüncü mərtəbədə nurani bir kişi onların qarşısına çıxdı:

            -Ağaye Həmid, səni xoş gördük! Bizim tərəflərə xoş gəlmisən! - deyə onunla görüşmək üçün əlini kapitana uzatdı. Görüşdükdən sonra kabinetə keçdilər.

            -Biz sizin gəlişinizə çox şadıq. Mənim təkliflərimlə də sizin tərəfin razılaşmağı, ticarət əlaqələrimizi daha da artıracaq, mallarımızı Bakıya göndərmək üçün şərait yaradılacaqdır.

            -Bu belə olmalıdır, Ağaye Heybət! İran həmişə Azərbaycanla ticarət əlaqələrində olub. - deyə kapitan cavab verdi. Kapitanın bu sözlərindən Əlisəttar anladı ki, onlar bir-birini çoxdan tanıyırlar.

            -Allah mərdimazarın evini yıxsın! Biz həmişə bir olmuşuq.

            -Amin! - deyə kapitan cavab verdi.

            -Mənim sizi bura çağırmaqda məqsədim ondan ibarətdir ki, gəminiz vasitəsi ilə mallarımı Bakıya daşıtdırım. Kapitanla şəxsən tanış olum! - deyə Ağaye Heybət sözünün rəsmi hissəsini belə bitirdi.

            Kapitap Əsədov Ağaye Heybətinin dediklərinə qəhqəhə çəkdi.

            -Qardaş, qurtar bu oyunu! Əlisəttar öz balamızdır. Basqallı Məşədi Fazilin oğludur. Mənim köməkçimdir.

            -Dayan, dayan! Mir Hüseyn ağanın kürəkəni Fazili deyirsən? Mənim dostum Fazil Cəfərlinin balası? - deyə Ağayı Heybət ayağa qalxdı.

-Sən bilirsən, kimin oğlusan? Dünyanın ən adil insanının. Bilirsən, atanla nələr etmişik? Mir Hüseyn ağanın evinə basqın edib, Seyid Bikəni qaçırtmışıq. Atan necədir, oğul?

- Allaha şükür, sağ salamatdır.

            -Bura soraq çatmışdı ki, onu sürgün ediblər.

            -Düzdür, ancaq indi hər şey qaydasındadır.

             Bir anlığa otağa sükut çökdü. Əlisəttar hiss etdi ki, Heybət ağa onu başdan ayağa süzür.

            -Elə bil dayın Mir Kamil ağasan! İnsan insana necə oxşayar? - deyə Heybət ağa davam etdi.

            Mir Kamil adı Əlisəttara tanış gəlməsə də, onu "dayın" kəlməsi düşündürdü.

            -Yaxşı igid dayısına oxşar, deyiblər! - deyə Kapitan sözə qarışdı.

            -Həmid, sənə deməmişəm, Mir Kamil ağa Şahımızın ən istəkli generalıdır. İranda böyük mənsəb sahibidir. Mir Hüseyn ağanın böyük oğludur...

            -Heybət ağa, mən birinci dəfədir ki, bu adı eşidirəm. -deyə Əlisəttar sözə qarışdı.

            -Sən cavansan, onun haqqında xəbərsiz olmalısan. 20-ci ildə Mir Kamil ağa yoxa çıxmışdı. Sizin ailə də elə bilirdi ki, itkin düşüb.

            Fərhadi otağa daxil oldu və Heybət ağaya nə isə dedi:

            -Buyurun, sufrə başına! - deyə ev yiyəsi onları qonaq otağına dəvət etdi.

            Böyük bir dördbucaq stolun üstü yeməklərlə doluydu. Bakı dilində desək stolun üstündə nə yox idi: can dərmanı. Ancaq Əlisəttarı yemək maraqlandırmırdı.

Kapitan Əsədov bunu ondan qabaq hiss etmişdi. Stolun arxasına keçən kimi üzünü Heybət ağaya tutdu:

            -Dayı oğlu, səndə deyəsən, çox xoş xəbərlər var? - deyə Həmid soruşdu. Kapitanın Heybət ağaya dayı oğlu deməsi Əlisəttarı təəccübləndirdi:

            -Siz dayı oğlusuz?

            -Burada təəccüblü nə var? Azərbaycanın yarısı bu yanda, yarısı o yanda...

            -Bizi Bakıdan bura 36-da köçürtdülər. Həmidin anası mənim bibimdir. Nardaranlıda ərdə olduğundan bibimi köçürtmədilər. Bakının mərkəzindəki dükanlar, restoranlar hamısı bizimki idi. Yaxşı ki, bir balaca ayıq tərpəndik. Var-dövlətimizi bura keçirə bildik. Maşallah, indi Tehranda, Məşhəddə, Təbrizdə, İsfahanda daha nə bilim harada? Şirkətlərimiz, karxanalarımız, varımız, dövlətimiz...

            Heybət ağa fikrə daldı. O, nəyi isə xatırlayırdı. Qulluqçu Əlisəttarın boşqabına aş çəkdi.

Əlisəttarı dayısı düşündürsə də, susurdu. İstəyirdi ki, dayısı haqda söhbəti davam etsinlər. Çünki Heybət ağa daşı atıb, kisəni gözlədənlərə oxşamırdı.

            -Bilirsən, atanla nə cavanlıq etmişik? Haraları gəzməmişik? Paris, Vyana, Berlin, Praqa, İstanbul. Dədən mənimlə birlikdə Məşhədə gedib. İkimiz də olmuşuq məşədi.

            Qulluqçu badələrə "Kişmiş arağı" süzdü. Ağaye Heybət ayağa qalxdı:

            -Dayı oğlu! - deyə üzünü kapitana tutdu: - İcazə ver bu badəni qardaşım oğlunun sağlığına qaldırım! Atasının, anasının, dayılarının sağlığına içim!

            Heybət ağa badəsini Əlisəttarın qaldırdığı badəyə vurdu, sonra uzadıb Kapitanınkına toxundurdu və bir nəfəsə içdi.

            Əlisəttar badəni bir balaca dodağına yaxınlaşdırdı və yerə qoydu.

            -Burdakılar, bizə şurəvilər deyirlər. Bizim kimi içə bilmirlər. "Kişmiş arağı" isə məcundur, dərmandır. Həmşərilər bunu qanmırlar. - deyə Heybət ağa qulluqçuya yenidən süzməyi göstəriş verdi.

            Süfrə yığışdırılandan sonra balkona çıxdılar. Oradan dənizə gözəl bir mənzərə açılırdı.

            Ənzəlinin yarıqaranlığına baxmayaraq körfəz bütün cazibədarlığı ilə insanı valeh edirdi.

            Balkona samovar gətirildi. Mizin üstünə meyvə, çərəz və şirniyyat qoyuldu. Keçib kreslolara oturduqdan sonra, Heybət ağa qulluqçulara əliynən işarə etdi ki, çıxıb getsinlər. Balkonda yenə də özləri qaldılar.

            -Fərhadi Həsən mənim böyük oğlumdur. Almanda oxuyub gəlib. Həmidi də birinci dəfədir ki, görür. Kiçik oğlum Hüseyn isə İngiltərədədir. Orda oxuyur. - deyə Həsəni onlarla təqdim etdi

            -Heybət, sən oxu atmısan, yayını gizlətmə! De, görək Mir Kazım ağa kimdir?

            -Dedim də, Seyid Bikənin itkin düşmüş böyük qardaşı. Bir beş-altı il bundan əvvəl Tehrana getmişdim. Cümə məscidində olarkən, Şah öz dəstəsi ilə gəldi. Onların arasında Mir Kamil ağanı gördüm. O, general geyimində idi. İzdihamın böyük olmasına baxmayaraq, mən bir təhər onlara yaxınlaşdım.

            Məni görən kimi özü əl elədi, yaxınına buraxdılar. Kartını mənə verdi. Sonra Şahla birlikdə namaz qıldılar. O gündən bu günə qədər Tehrana gedən kimi onlara düşürəm. Elə bir işim olmur ki, o, əl tutmasın.

            Seyid Bikə ona həm ana olub, həm bacı. Sizdən nigaran idi. Əmisi Seyid Rzanın güllələnməsindən də xəbərdardır. Elə bilirdi ki, sizinkiləri də güllələyiblər.

-Maraqlıdır! - deyə Əlisəttar təəccübləndi. Buna əsası vardı, anasından bu haqda heç nə eşitməmişdi.

Ağaye Heybətdən eşitdikləri Əlisəttarı düşünməyə vadar edirdi. O, birinci dəfə idi ki, Mir Kamil ağa kəlməsini eşidirdi. Anası babası Mir Hüseyn ağa haqqında ürək dolusu danışsa da, indiyə qədər istəkli qardaşı haqqında bir kəlmə də söz açmamışdı.

Heybət ağanın sözündən belə çıxırdı ki, Mir Kamil ağa atasının cavanlıq dostu olub. Atasından da onun haqqında eşitməmişdi.

            Dünya görmüş Heybət ağa Əlisəttarın tərəddüd keçirtdiyini anladı.

Mir Kamil ağa 30-cu illərdə Türkstanda sovetə qarış cihadda iştirak edənlərin sərdarlarından biri idi. Bəlkə buna görə valideynləri onun adını tutmamışdılar.

Məşədi Fazili 27-ci ildə sürgün edildikdən sonra Heybət ağanın da, bu ailə ilə əlaqəsi kəsilmişdi. Heybətin özünün də onlardan xəbər yox idi.

            -Əlisəttar, oğul, görürəm ki, mən dediklərim sənə yuxu kimi gəlir. Yaxşı olar ki, Bakıya qayıdanda Seyid Bikədən muştuluq istəyəsən. Onda anan sənə hər şeyi danışar.

Gələn səfər bura gələndə söz verirəm ki, səni dayınla görüşdürəcəyəm! - deyə Ağaye Heybət bu söhbətə son qoydu. Ürəyində isə sevinirdi ki, Mir Kamil ağaya şad xəbər çatdıracaq.

xxx

Gecənin qaranlığında gəldikləri "Fordla" limana qayıtdılar. Onları yola salmağa Həsən də gəlmişdi. Maşından düşdükdən sonra birinci dəfə idi ki, o kapitanla qucaqlaşdı. Sonra maşının baqajnikini açıb oradan iki bağlama çıxartdı, birin Əlisəttara, birini isə kapitana uzatdı.

            -Dədəm verdi ki, sizə çatdırım.

            Kapitan Əlisəttarın bağlamanı götürmədiyini görüb özü götürdü.

            -Sağlıqla qalın! - dedi. İçəri keçən kimi bağlamanın o birisini Əlisəttara uzatdı.

            -Heybət ağa bunu atan üçün göndərib.

            Əlisəttar dinməzcə bağlamanı aldı və iri addımlarla kapitanın dalınca gəmiyə qalxdı.

 

***


ANANIN SİRRİ

 

            Əlisəttar Bakıya çatan kimi evlərinə yox. bir başa atasıgilə gəldi. Günorta çağı idi. Bakıda sentyabr ayının axırının günəşli günləri davam edirdi. Həyətin qadınları ocağın ətrafında yığışıb günorta yeməyini hazırlayırdılar.

            Əllinci illərdə yuxarı məhəllələrdə nə işıq, nə də qaz vardı. Odur ki, həyətlərin ortasında hamı üçün mətbəx qurulurdu. Bu mətbəxlərin içində təndir, sac, manqal, samovar, bir neçə odunla işləyən peç qoyulurdu. Həmxanalar yığışıb pul toplayır odun alırdılar və hamı birlikdə istifadə edirdi.

            Bu mətbəxlər qadınları daha da mehribanlaşdırır və dostlaşdırırdı. Həmxana qadınlar bir ailənin bu və digər səbəbdən mətbəxdə nahar hazırlamadığını gördükdə. hərə bişirdiyindən o evə göndərirdi. Xəstələndikdə isə o qadının qayğısını çəkirdilər. Onların bu münasibətlərinə baxdıqca ataların niyə "Yaxşı qonşu qardaşdan əzizdir!" dediyini başa düşürsən.

             Qışda isə hər ailə öz evinə çəkilərdi. Evin ortasında adətən ağ neftlə işləyən "Maşinka" yanardı. Soyuğunda bütün ailə onun ətrafında olurdu.

            Mətbəxdən Seyid Bikə Əlisəttarın həyətə girdiyini və eyvana çıxdığını gördü. Ana əlini zivədən asılmış dəsmala sildi və ev tərəfə getdi.

Əlisəttar anasının eyvana qalxdığını görüb ayağa qalxdı. Anasının üzündən öpdü.

Seyid Bikənin stolun üstündəki bağlamanı göstərdi:

            -Bu nədir, mənim balam? - soruşdu.

            -Bunu İrandan göndəriblər, dədənin dostu...

            -Hansı dostu?

            -Ağaye Heybət!

            -Nə Heybət? Dayan! Dayan! - yadıma düşdü. Dədənin cavanlıq dostu Fərhadi? Düz deyirəm. Sən onu haradan axtarıb tapmısan?

            -Ay na, Ənzəlidə kapitanla qonağı olduq, dedi ki, səndən muştuluq alım: Dayım Mir Kamil sağdır! Şahənşahın generalıdır... Mənim məgər bu adda dayım var?

            -Bala, var. Ancaq gecikmisən. Muştuluğu da çoxdan alıblar. Özüm də, atan da onunla görüşmüşəm.

            -Kiminlə ana?

            -Necə yanı kiminlə? Mir Kamillə.

            -Bu ola bilməz?! Axı o, İrandadır.

            -Düzdür, mənim balam! Odur ki, biz Türkmənstandan İrana keçdik və onunla görüşdük.

            -Deməli, dədəni yenə də yoldan çıxartmısan?!- deyə Əlisəttar zarafat etdi.

            -Görürəm ki, inanmırsan? - deyə Seyid Bikə ayağa qalxdı. Otağa keçdi. Əlində albomla qayıtdı, Əlisəttara uzatdı.

            Albom nəfis şəkildə hazırlanmışdı, üzünə qızıl su ilə ornamentlər çəkilmiş, ingiliscə yazılar vardı.

             Albomun xaricdən gəldiyinə heç cürə şübhə etmək olmazdı. Bakıda dəbə düşməyə başlamış bir sözlə "importnı maldır" ilə ifadə etmək olardı.

            Əlisəttar albomu vərəqləməyə başladı. Şəkillərdə kübar bir ailənin həyat tərzi həkk olunmuşdu. Qeyri-adi gözəlliyə malik olan insanların şəkillərinə baxdıqca sanki onların özünə yaxınlığını hiss edirdi. Heç birini tanımamağına baxmayaraq, özünün onların bir parçası olduğunu düşünməyə başladı.

            -Ay na, dayımgildir? - deyə soruşdu.

            -Onlardır. - deyə Seyid Bikə gülümsündü.

            Əlisəttar bir neçə dəfə albomu vərəqlədi, diqqətlə baxдыгдан сонра анасына гайтарды.

         - Ана, хащиш едирям, буну юзцмцзкцлярдян башга щеч кимя эюстярмя!

         Ялисяттар щяйятя дцшдц вя гапыны ачыб кцчяйя чыхды. Чямяндян ясян сярин мещ цзцня вурду. Мещин щавасына гатышмыш чямянин солмаг билмяйян чичякляринин ятри ону валещ етди. "Демяли Щейбят аьа дцз дейирмиш."- нятиъясиня эялди.

***


САЛЙАН ЭЮРПЦСЦ

 

         Володйанын "Победасы" Салйан кюрпцсцня чатар-чатмаз Мяшяди Фазил машыны сахлатды. Сейид Бикянин ялиндян тутуб Кцрцн сащилиня енмяйя башладылар. Пайызын яввяли олмасына бахмайараг, бураларда щяля йай юз йерини хязана вермяк истямирди.

Чайын сащилиндя битян салхым сюйцдлярин будаглары сакит ахан сулара тохунур, диксинмиш кими бирдян йухары чякилир вя йенидян сулара гярг олурду.

Онларын дурдуьу сащиля о бири сащилдян ясян мещ салхым сюйцдлярин башыны сыьаллайыр вя сакит суларын цстцндя тякраролунмаз рясмлярини чякирди.

Сулар динмязъя сащиля тохунуб дальаланса да, инъя шырылты иля няьмясини сясляндирир, йаранмыш сакитлийи позса да, чыхартдыьы сясляр сащилин беш-алты метрлийиндян узаьа эетмирди.

         Тябиятин бу еъазкарлыьы Сейид Бикяни сакитляшдирся дя, эюзляринин йашыны сахлайа билмирди.

         Дцнян ахшамдан бу эцнки сяфяря щазырлашан Сейид Бикянин бура чатанда щяйаъан кечиряъяйини билдийиндян Мяшяди Фазил онун гаршысына бир шярт гоймушду:

         -Яэяр эюрсям ки, щяйяъан кечиряъяксян, йары йолдан гайыдаъайыг!

         -Мян разы, тяки атамын мязарыны тапым.

         Инди онун эюз йашларынын селя дюндцйцнц эюрян Мяшяди Фазил башыны йелляди, Сейид Бикянин цзцндян йаьан сакитлийи дя щисс етди. Ъибиндян йайлыьыны чыхардыб, ханымынын эюзляринин йашыны силди.

         -Сакит ол! Ахы мяня сюз вермишдин!?- деди

         Сейид Бикя яринин тялаш кечирдийини щисс етди, анъаг эюзляди ки, онун эюзцнц силсин.

         -Мян сакитям, горхма! - деди.

         Володйа машыны йолун кянарындан чыхардыб, гапылары баьлады. О, да Сейид Бикяйля Мяшяди Фазилин ендийи дяряйя дцшдц. Гача-гача эялиб йанларында дайанды.

         -Мир Камил дейирди ки, Салйан кюрпцсцня чатар-чатмазда саь тяряфдяки кяндин гябирстанлыьында басдырылыблар. Йерли ъамаатдан сорушсаныз, эюстярярляр! - дейя Мяшяди Фазил изащат верди.

         -Биз дцз эялмишик. Бах, кюрпцнцн саьындайыг. "Салхым сюйцдялярин" арасында. Демяли, бураларда, щардаса габагдадыр. Володйа, бир йухарыдан бах, эюр ня эюрцрсян?

         Володйа йенидян йухары дырманды. Ятрафа бойланды. Dурдуглары йердян чох да узаг олмайан тяпяликдя учурулмуш эцнбязин галыгларыны эюрдц.

         -Фазил дайы, сиздян иряли, отуз-гырх метр аралыда, тяпяликдя, эцнбяз вар. Дейясян, гябирстанлыг ордадыр.- дейя, гышгырды.

         Мяшяди Фазил Сейид Бикянин голундан тутуб Володйанын дедийи йеря тяряф getdilər.

Володйа ися машыны сахладыьы йерин архасындан ора йол узандыьынı эюрдц. Машын тяряфя гайытды, гапыны ачды, миниб, эцнбязин эюрцндцйц тяряфя сцрдц.

         Гябирстанлыьын гапысындан азъа аралы нурани бир гоъа, кясилмиш аьаъ кютцйцнцн цстцндя отуруб гаршысында отлайан мал-гарайа бахырды.

         Володйа машыны гоъанын йанында сахлады вя Сейид Бикя иля Мяшяди Фазили эюзлямяйи гярара алды. Машындан дцшдц, гоъайа салам верди.

         Щаъы Тапдыг башыla саламы гябул етди. Бир кялмя беля аьзындан сюз чыхмады. Онлара йахынлашан яр-арвады сейр етди, бура нийя эялдиклярини дцшцндц.

         Щаъы Тапдыг Чуханлы кяндинин молласы иди. Салйанын, Арбаканын, Шоркяндин вя с. кяндлярин адамларыны таныйырды. Ону ися танымайан йох иди.

         Йашынын сяксяни ютмясиня бахмайараг чох эцмращ кишийди. Муьанда танынмыш "Гуран" билиъиляриндян иди. Тящсилини Кярбялада алмыш мютябяр бир диндар иди. Аилясини моллалыгла доландырырды.

Моллалыгла мяшьул олмаг гадаьан олдуьундан, Щаъы Тапдыг гейри-кяндлисини гябирстанлыгда эюряндя сусурду. Молланы сорушанда ися, "Бурада молла ня эязир?" - ъаваб верирди. Юзцнцн ися гаршысында отлайан мал-гарайа бахан олдуьуну дейирди.

Щяр ъцмя ахшамы гябирстанлыьын гаршысында оларды.

         20-ъи иллярин ахырларында бцтцн моллалар кими ону да тутуб сцрэцн етмишдиляр. Мцщарибя яряфясиндя бурахмышдылар вя Чуханлыйа дюнмцшдц. Щаъы Тапдыг няляр эюрмямишди.

         Гаршысында дайанын машынын Бакыдан эялдийиня шцбщя ола билмязди, эялянлярин дя шящярли олдуглары эюзя чарпырды. Шящярйана зювгля эейинмиш зийалылара охшайырдылар.

         "Мотал папаьынын" уъуну эюзляриня ендирди ки, эюзцня дцшян эцняшин гаршысын алсын вя эялянлярин ким олдуьуну эюрсцн.

         Мяшяди Фазилля Сейид Бикянин гаршыларындаkı щцндцрлцкдя чяпярлянмиш бир сащя ачлырды. Ашaьыдан йухары галхдыгъа Володйанын машынынын бу чяпярлийя эялдийи эюрцнцрдц.

Гябирстанлыг истигамятиня доьру ирялилядикъя чяпярлярин арxасында баш дашлары эюрцнмяйя башлады.

 Мяшяди Фазил Сейид Бикянин ялиндян тутуб чыьыр бойу йухары галхды. Гябирстанлыьын гапысынын аьзында Щаъы Тапдыгла цзбяцз дайандылар. Она йахынлашыб салам вердиляр, Щаъы Тапдыьын ъавабыны алыб, юзлярини тягдим етдиляр.

         -Биз Бакыдан эялмишик. Салйан кюпцсцня саьында олан гябирстанлыьы ахтарырыг. Дейясян, бурадыр.

         Щаъы Тапдыг онун сюзлярини башы иля тясдиг етди. Сонра буралары, доьурдун да, танымадыгларыны эюрцб, бялядчилик етмяк гярарына эялди:

         -Сиз гябирстанлыьда кимин мязарыны ахтарырсыныз? - дейя сорушду.

         Мяшяди Фазил ня ъаваб веряъяйини билмяди. Анъаг дцшцндц ки, бу нурани гоъа ня ъцр олса, бурада баш вермиш щадисялярдян хябярдардыр, онунла ятрафлы данышмаг истяди.

         -Мяним гайнатам, Мир Щцсейн аьа Бакынын танынмыш диндар алимляриндян бири иди. Сейид Бикя онун гызыдыр. 20-ъи илин йазында Азярбайъан Демократик Республикасынын щюкумят цзвлярини бурада эцлляляйибляр. Онларын мязарыны ахтарырыг.

         -Нийя отуз цч илдян сонра? - дейя Щаъы Тапдыг сорушду.

         -Бизя инди дейибляр. Эялмишик, мязарыны зийарят едяк.

            Hacı Tapdıq diqqətlə Seyid Bikənin üzünə baxdı, sonra isə Məşədi Fazili yenidən süzdü:

            -Mir Kamil ağa nəyinizdir? - deyə, imtahana çəkdi.

            -Mir Kamil ağa mənim ürəyimin parası, mənim iki gözüm, böyük qardaşım. Siz onu haradan tanıyırsız?- deyə Seyid Bikə həm cavab verdi, həm də soruşdu.

            Hacı Tapdıq belini dizəltdi, başındakı "motal papağı" çıxartdı və yenidən soruşdu:

            -Məni necə, "Seyid qızı", tanıdın? Kərbəlanı yadına sal!

            Son zamanlar Seyid Bikəyə elə gəlirdi ki, onu nə maraqlandırırdısa, kim maraqlandırırdısa o onun qarşısına çıxır.    

            Onunla üzbəüz duran kişinin üzünə baxdı. Ağ saqqalı və bığları onun nurani sifətini örtmüşdü. İri gözlərindən canlı bir işıq yanırdı. Qeyri-adi dərin və iri gözləri vardı.

Seyid Bikə bu gözləri unuda bilməzdi. Qarşısında atası Mir Hüseynin ən sevimli Kərbəla tələbəsi Tapdıq idi.

Seyid Bikə Tapdığı görəndə, balaca qız idi. Bununla belə, atası həmişə ondan danışardı.

Kərbəladan qayıtdıqdan sonra Mir Hüseyn ağa onu Bakıya çağıtdırıb Muğanın böyük məscidlərini birinə axund göndərmişdi. Sonuncu dəfə onu 1919-cu ildə görmüşdü. Atası ilə Cümə məscidində namaz qılanda.

            -Hacı Tapdıq, məni də tanımalısan. İstanbula oxumağa gedəndə bizi yola salanların arasında da vardın! - deyə Məşədi Fazil əlavə etdi.

            -Tanıyıram, Mir Hüseyn ağanın kürəkənisiz! Cəfərli Fazil!

            Hacı Tapdıq fikrə daldı. Keçmişini xatırladan iki mötəbər adamın bura niyə gəldiklərini indi anlamağa başladı. Qarşısında duranların ağlına, mərifətinə yaxşı bələd idi.

            -Gəlin, evə gedək. Mənə qonaqsız! -dedi.

            -Hacı, tələsmə! Bizim işimiz elə buraynandır. Allah, özü səni bizə yetirib.

            -Sizin qulluğunuzda hazıram.

            -Gərək yaddaşını işə salasan! Söhbət 33 il bundan qabaq burada baş vermiş hadisədən gedir.

            -Sən arxayın ola bilərsən. Yaddaşım hələ məni, nə də başqasını aldatmayıb. Hər şey yadımdadır. - deyə Hacı Tapdıq təkrar etdi.

            -20-ci ilin mayında gecənin qaranlığında Salyan körpüsündə hökumət üzvlərini güllələmişdilər. O hadisədən xəbərin varmı?

            Hacı Tapdıq bir az fikrə daldı. Beynində eşitdiklərini, gördüklərini yada salmağa başladı.

            -Olmuş hadisədir. Bunu bütün Muğan bilir. 11-ci ordunun başında gələn Xəlil paşanın əmri ilə burada onları güllələyib, Kürə atmışdılar.

            -Özün burada olmuşdun.

            -Yox, bunları mənim əmim oğlu, öz gözü ilə görüb. Sahildə balıq tuturmuş. Camaatı ayağa o qaldırıb. Arbakanda yaşayır. İstərsəz, gedib, görərsiz.             

            -Bilirsən mən də o vaxtlar burda olmamışam. Danış, görüm necə olub?

            -Bakı alınandan sonra Milli hökumət bolşeviklərə hakimiyyəti saziş əsasında verdi.

            Bu sazişə görə kabinet hakimiyyəti bolşeviklərə verir, onlar isə öz növbəsində kabinetin üzvlərinə dəymirdilər. Bolşeviklər qol da çəkmişdilər.

            Ondan sonra hakimiyyət bolşeviklərə keçdi. Bolşeviklər sazişi pozmadılar.

            Güman ki, sazişi pozan Xəlil paşa olub. Deyilənlərə görə, bu hadisədən sonra Xəlil paşa milli hökuməti öz dəstəsi ilə həbs edib, qatara mindirib və naməlum istiqamətdə aparıb.

            Heç kim onların hara və kim tərəfindən aparıldığından dürüst xəbərdar deyildi. Nə ailələri, nə qohumları. Xəlil paşanın əmriylə bu körpüdə güllələniblər.

            Xəlil paşa 11-ci ordunun qatarında Salyandan keçib "Qırmızı Muğan Respublikası" deyilən oyunbaz qurumun köməyinə gedibmiş.

            Deməli, Leninə verdikləri sözə əməl edirdilər. Azərbaycanı Rusiyaya təhvil verirdilər...

            -Bəs güllənənlər necə oldu? Qəbirləri haradadır?

            -Elə gəldiyiniz qəbirstanlıqda. Qatar gedən kimi ətraf kəndlərin əhalisi töküldü Kürün sahillərinə. Qayıqlarla suya batan cəsədləri üzə çıxartdılar. Yuz iyirmiyə qədər adamdı. Hamısını burada basdırdılar. Ancaq kimin kim olduğunu heç kim bilmirdi.

            -Bəs haradan bildiniz?

            -Bu faciəli hadisədən bir-iki həftə keçmişdi. Bir də gördüm qapım döyülür. Qapını açdım, bilirsiniz kimi gördüm? Mir Kamil ağanı və onunla gəlmiş Milli ordunun zabitlərini. Onlar olmuşları bizə danışdılar. Sən demə, gələnlər öldürülənlərin övladları idi.

            Aparıb onlara qəbirləri göstərdim. Mənə "Quran" oxutdurdular. Xahiş etdilər ki, qəbirləri qoruyaq, itməsin. Bu insanlar Vətən yolunda şəhid olublar. Azərbaycanın qaymaqlarıdırlar.

             Hamısı papaqların yerə vurub, and içdilər ki, Xalil paşanın nəslini-cinsini yox etməsələr kişi deyillər.

            Səhəri günü Muğana məlum oldu ki, güllələnənlər kimlərdir. Düz deyiblər ki, qanı gizlətmək olmaz!

            İndi burada yaşayanlara bu qəbirlər haqqında danışmağı qadağan ediblər. Bilsələr, adamın dərisini soyarlar. Nə pis zamanda yaşayırıq!?

            -Qəbirlərin yeri itməyib? - deyə, Məşədi Fazil soruşdu.

            -Qarşınızdadır! - deyə Hacı Tapdıq qabağa düşdü.

Qapıdan içəri girdilər, adsız qəbirlərin qarşısında durdular. Hacı Tapdıq “Fatəhə” surəsini oxudu.

Seyid Bikə bilmirdi ki, hansı qəbirə yaxınlaşsın. Onun çaşqınlağını Hacı Tapdıq başa düşdü.

            -Qızım, fərqi yoxdur, hansı qəbirdə sənin atan yatır. Burda yatanlar millətimizin atalarıdırlar. Bunlar tariximizə şərəfli sətirlər yazanlardır. Bura gələnlər hamısı belə edirlər.

            Seyid Bikənin gözündən yaşlar axırdı. Volodya xalasının qoluna girib maşına tərəf apardı. Məşədi Fazil Hacı Tapdıqla halallaşdı, bir daha təpədən Kürü seyr etdi və üzünü ona tutdu:

            -Səndə nə qədər sirlər gizlənir, Kür? Bütün bunları, görəsən, xalqımız bir zaman biləcəkmi? Axı bundan bizim gələcəyim asılıdır.

***

 

 

ƏSƏDİN GƏLİŞİ

 

Bakı payızına yaxşı bələd olanlar bilirlər ki, bu fəsildə gün ərzində on dəfə hava dəyişèr. Bir də görürsən ki, günəşdi: səma açıq, göydə bulud görünmür. Elə bil, yaydır. İsti, tər adamı yuyub aparır. Birdən haradansa göyü bulud alır, külək əsir, tozanaq qopur. Göz-gözü görmür. Birdən bir balaca yağış çiləyir, külək yatır, günəş yenə də parlaq şəfəqlərini Bakıdan əsirgəmir. Və yaxud tərsinə.

            Köhnə bakılılar səhər yuxudan duranda ingilislər kimi havaya baxardılar. Daha düzünü desək, havanın necə olacağı ilə istixarə edərdilər. Səhəri günü vacib bir işi başlayacaqdılarsa, havanın yaxşı olmasını əhd edərdilər.

             Payızda səhər hava sakit, küləksiz və buludsuz olurdusa, evdən çıxan sevinirdi ki, işi düz gətirəcək, çünki evdən aydın səhərə çıxırdı, Allah özü köməyində durub.

            Bakılının küçəyə-bacaya çıxması çox vaxt havadan asılı olurdu. Külək əsdikdə şəhər kənarlarında toz əlindən baş qaldırmaq olmurdu. Hamı başını aşağı salıb keçər, qarşıda gələnin üzünə belə baxa bilməzdi.

            Krasnovodskdan gələn gəmi səhər sahilə yan alanda, Bakıda külək yenicə kəsilmişdi. Göydə buludlar qalsa da, günəş gah onların arxasına keçir, gah da görünürdü.

Sentyabrın axırında yayın istisi hələ kəsilməmişdi. Əsəd bu istini hiss etdi, pencəyini çıxardıb, qolunun üstünə atdı. Əlindəki balaca çamadanı götürüb gəminin trapı ilə aşağı endi və iri addımlarla "Hökumət evi" nə tərəf irəlilədi.

            Gəminin yenicə sahilə yan alsa da, ətrafda bir dənə də olsun taksi yox idi. Bakıya yaxşı bələd olan Əsəd bilirdi ki, taksini "Hökumət evinin" arxasından tutmaq olardı, ya da ki, onun yanında dayanmış "xozeyin" maşınlarından birinə minmək mümkün idi.

            O, "Hökumət evinin" yanında dayanmış maşınların şoferlərinə yanaşdı, salam verdi.

            -Məni Sovetskiyə apararsan? - deyə soruşdu.

            -Mən apararam! - deyə şoferlərdən biri qabağa çıxdı.

Əsədin, yaşının cavanlığına baxmayaraq, ondakı qüruru və alicənablığını görən Bakının «yetmiş ikinci millətinin» nümayəndəsi onunla pul haqqında danışmadı.

O, "Pobedaya" oturduqdan sonra sürücü üzünü ona tutdu:

            -Sovetskinin hansı tərəfinə gedirik?

            -Dağlı məhəlləsindən keç, Pojarnikin yanından 4-cü xrebtovuya sür.

            -Bu ki, bizim məhəllədir. Deyəsən, ora qonaq gedirsən? Məhəllə adamı deyilsən.

            -Elədir.

            -Kimgilə gedirik?

            -Məşədi Fazilgilə.

            -Denən, ağsaqqalgilə sür də!

            -Ağsaqqalgilə sür! - deyə Əsəd onun dediyini təkrar etdi.

            Maşın Məşədi Fazilin evinin qarşısında dayandı. Əsəd əlini cibinə salıb bir "şəlpəqulaq" əllimanatlığı sürücüyə ötürdü. Bu iki-üç dəfə artıq idi.

            Sürücünün cibində siçan oynasa da, pulu götürmədi:

            -Ayıb deyil! Sən məhəllənin qonağısan. Eşidən-bilən nə deyər? Deyərlər ki, qonaqdan pul alıb. Taksi deyil ki? - dedi.

            Saat onu ötmüşdü. Əsəd qapıdan içəri girmədi. qapını döymədi. Qapını qarşısında durub, bir-neçə dəqiqə fikrə daldı: "Görəsən, qapını yenə də əvvəlki kimi Nərgiz açacaq?" deyə düşündü. Ancaq qapını Seyid Bikə açdı.

            -Salam, Bikə nənə! –deyə onun qarşısında durdu.

            Seyid Bikə geri çəkildi, Onu başdan ayağa süzdü. Bu hərəkətindən Əsədin təəccübləndiyini hiss edib, dedi:

            -Mənim balam, bax, indi həqiqətən, bəysən. Qızımın da ürəyincə olacaqsan! Bunun bir geyinib-keçinməyinə bax. Maşallah!

            Əsədin çınqırığı çıxmadı.

            -Deməli, yeznəmiz olmaq istəyirsən? - deyə Seyid Bikə zarafatını davam etdi.

            Seyid Bikənin bu hərəkətindən çaşıb qalmış Əsəd elə bil yuxudan ayıldı. Əsədinin rəngi-rufu dəyişdi.

            -Niyə dinmirsən? Yoxsa qızım xoşuna gəlmir?

            -Bikə nənə!?

            -Yox, de, görüm qızımızı almağa gəlmisən, ya yox?

            Əsəd Seyid Bikənin səsindəki sevinci hiss etdi. Onun üzündəki gülüş Əsədi ürəkləndirdi

            -Bikə nənə, mən kiməm? Atam var, anam var!- deyə cavab verdi.

            -Qızımı nə atana verəcəyəm, nə də anana! Mən səni tanıyıram.

            -Bikə nənə, bizdə oğlan elçilik etməz.

            -Bəs nə edər?

            -Götürüb qaçar.

            -Sən demə, şir ürəyi yemisən! Ələşrəfin qızını qaçırdanın, gərək yeddi dənə ürəyi olsun. Bir də ölüb Nərgiz ki, onu qaçırtsınlar.

            Seyid Bikənin bu cavabına Əsəd dinmədi. Susdu.

            -Keç içəri, xoş gəlmisən, mənim balam! Mənim öz övladımsan. Odur ki, elçiliyini də özüm edəcəyəm.

            Eyvanda Məşədi Fazill böyük oğlu ilə çay içirdi. Əşrəf Əsədin içəri girdiyini görüb ayağa qalxdı:

            -Qardaş oğlu, xoş gördük! - deyə onu mehribancasına salamladı.

            Məşədi Fazil isə bağrına basdı.

            -Əşrəf, sən oğula bax! Hazır bəydir! Necə baxırsan?

            Əşrəf atasının nə məqsədlə bu sualı verməsini düşünmədən cavab verdi:

            -Niyə ki, bu saat elçi getməyə hazıram.

            Əsədin dili qarnına girmişdi. Çınqırığını da çıxarda bilmirdi.

            -Keç, əyləş! - deyə, Əşrəf onu stolun arxasına dəvət etdi.

            Əsəd əyləşən kimi Məşədi Fazil ona göz vurdu ki, "Bala görürsən, hər şey yaxşı olacaq!".

            Nərgiz dərsdə idi. Saat birdə məktəbdən qayıdacaqdı. Seyid Bikə Əsədin darıxdığını görürdü. Bununla belə, Əsəd özünü evlərindəki kimi hiss edirdi.

Əşrəf beş-on dəqiqədən sonra xudahafizləşib həyətdən çıxıb getdi.

Məşədi Fazil isə onu elə söhbətə tutmuşdu ki, zamanın necə keçdiyini belə hiss etmədi.

            Nərgiz həyətə girəndə, Əsədi babasının yanında oturduğunu görüb özünü itirdi. Qarşısına çıxan Tahiri qucağına alıb tez içəri keçdi. Hətta salam belə vermədi.

            Seyid Bikə oğlanın rənginin döndüyünü gördü, onu yanına cağırdı:

            -Bala, hələ çox şey görəcəksən! Qızın, qadının nazı evlər yıxır! - dedi və gülümsündü. Ürəyində nəvəsinin hərəkətini алгышлады.

            -Ay arvad, qoy, söhbətimizi edək! Səni ancaq bir fikir düşündürür. Əsədin ipini nəvənin əlinə vermək. Əsəd, bala, axmaq olma, subaylıq sultanlıqdır. Bir dəfə ipimi bunun əlinə vermişəm, indiyə qədər yaxamı qurtara bilmirəm.

            -Fazil dədə, axı özünüz demirdiniz ki, nənəni qaçırtmısız?! Belə çıxır ki, özünüz istəmişsiniz ipiniz onun əlində olsun! - deyə, Əsəd nənəsiniн тяряфини сахламаг истяди.

         -Ясядъан, фарслар дейирляр ки, "Арвад бядбяхликдир. Илащи, анъаг мяним евими бу бядбяхликдян кянар гойма!"

         Щамы эцлцшдц.

Тащир Разийя ilə Нярэизин ялиндян тутуб отагдан eyvana чыхдыlar. Бабасы тяряфя гачды.

Ядяб-ярканла кечиб бабасыныn цзцндян юпдц, сонра цзцнц Ясядя тутду:

            -Ясяд, хош эялмисян! Биз сяни эюрмяйя шадыг!- деди.

            Ушаьын бу сюзцндян сонра щамы эцлцшдц. Ясяд анлады ки, Тащири ичяридя юйрядиб, байыра чыхарыблар.

             Нярэизин эюзляри эцлцрдц. Анъаг динмирди. Ясяд Тащири гуъаьына алды.

            -Ня бюйцк оьлан олмусан! - дейя, эюйя галдырды.

            -Сян ися бюйцк киши олмусан! – deyə Тащир ъаваб гайтарды.

            Ушаьын сюзцня щамы эцлцшдц. Ясядин çынгырыьы чыхмады.

            -Елядир, мяним балам, Ясяд бюйцк киши олуб, одур ки, Нярэизи она веряъяйям! - дейя, Сейид Бикя Ясядин тяряфиня кечди.

         Разийя гайнанасынын дедийи сюзлярин щеч вахт бош-бошуна олмадыьыны билдийиндян, сюзцн архасында ня дурдуьуну дцшцндц.

         Оьланын эялмяси сябябини анлады. Анъаг бцрузя вермяди, гыйгаъы Нярэизя бахды. Бу сюздян ня щала дцшəcəyini эюрмяк истяди.

         Нярэиз динмязъя дурмушду. Адятян щяр кялмяни эюйдя тутан Нярэиз нянясинин йары зарафат, йары щягигят дедийиня щеч бир реаксийа вермяди.

         Разийя билирди ки, Сейид Бикя бир шейи щяйата кечиртмяздян яввял бу щагда зарафатйана сюз атар, эюзцнц сюзцн аидиййяти олдуьу адама дikər, ня щала düşdüyünü эюрмяк истяйярди.

Сюзцн Ясядя аид олдуьуну о саат анлайан Разийя, гайнанасынын диггятинин онда олдуьуну эюрдц. Бир анын ичиндя Нярэизин Ясядя веряъяйини дцшцндц.

Ясяд Разийянин цряйинъя иди. Доьрудан да, гызына лайигли нишанлы иди. Анъаг Нярэиз щяля сяккизинъи синифдя охуйурду. Ясядин ися 17 йашы варды. Мяктяби бу ил гуртармалы иди.

         -Гызым, сян ня фикирдясян?- дейя Сейид Бикя цзцнц эялининя тутду.

         Гайнанасынын гятиййятли бахышлары, Мяшяди Фазилин сусмасы Разиййяйя вязиййятин ъиддилийиндян хябяр верирди. Бунунла беля, бу вязиййят онун да цряйинъя иди.

         Сющбятин кимдян вя нядян эетдийнини анламайан Тащир Нярэизин ялиндян дартыныб, щяйятя дцшмяк истяйирди. О, ися йериндя донуб галмышды. Башыны ашаьы салыб, анасынын ня дейяъяйини эюзляйирди.

         Разийя гызынын цзцня бахды. Сющбятин ъиддилийини баша дцшдц, гызын иштиракынын лазымсыз эюрдц:

         -Нярэиз, эюрмцрсян Тащир ашаьы дцшмяк истяйир. Апар ону, чямяндя эяздир.

         Анасынын тапшырыгларына димязъя ямял етмяйи юйрянмиш гыз, гардашынын ялиндян тутуб щяйятя дцшдц. Онларын узаглашыдыьыны эюрян Разийя цзцнц гайнанасына тутду:

         -Ай, на! Мян ня дейирям? Анъаг щяр икиси охумалыдырлар.

         -Мяним аьыллы эялиним! Мян дя бу фикирдяйям. Бу ил Ясяд института эиряр, разылыьымызы верярик. - дейя Сейид Бикя онун сюзцнц тясдигляди.

         -Бяс Нярэиз? Мян истийирям, о, да охусун!

         -Ай гыз, биринин диэяриня ня дяхли? Охусунлар да! Онлара ким мяне олур?- дейя Сейид Бикя яриня тяряф бойланды: -А киши ня сусурсан? Бир сюз де дя!

         Мяшяди Фазил ялини Ясядин чийниня салды вя цзцнц она тутду:

         -Гыз евиндя тойдур, оьлан евинин ися хябяри йохдур! -дейя эцлдц. Сонра цзцнц Разийяйя тутду:

         -Суфря ачын! Гардашым оьлу аъдыр. Сюзлярля ися онун гарныны дойдурмаг гейри-мцмкцндцр. Юзцм аъмышам.

         Сейид Бикя яринин бу етинасызлыьына тутгунлашды, анъаг бир сюз демяди. Эялининя гошулуб отаьа кечди:

         -Бу ил ня етмяк фикриндясян?

         -Мяктяби гуртарыб, института эирмялийям.

         -Бяс бура эялмяйнян, дярслярдян эери галмырсан?

         -Нярэизя сюз вермишдим, одур ки, эялдим. Цч эцндян сонра гайыдаъаьам. Бир дя атам сизя яманят эюндяриб, ону эятирмишям.

Ясядин беля ачыг данышмасы Мяшяди Фазили севиндирирди. Бу ушаг онун эюзц гаршысында бюйцмцшдц. Юз баласы гядяр севирди. Ясяд азярбайъанъа данышмаьы да Мяшяди Фазилдян юйрянмишди.

         -Сян цряйини сыхма, мяним балам! Щяр шей йахшы олаъаг! Буну мян дейирям, Мяшяди Фазил!

         Сцфрянин архасындан дуран Ясяд щяйятя бойланды. Ня Тащири, ня дя Нярэизи эюрдц. Сейид Бикя Ясядин Нярэизи ахтардыьыны баша дцшдц:

-Мяним балам, бурда ня отурмусан? Ъамаат чямяндядир. Чых байыра, бир эюр, Тащирнян Нярэиз щарда галды? Нащар вахтыдыр, ушаьы аъ сахламасын!

         Бу Ясядя кцчяйя чыхмаг цчцн йахшы бящаня олду.

         -Фазил дядя, олар кцчяйя чыхым? - дейя иъазя истяди.

         Пайызын эирмясиня бахмайараг чямян йамйашыл иди. Бакыйа беш-алты эцн бундан яввял йаьмыш йаьыш кцлякля бирликдя тоз-торпаьы йатыртмыш, эцняшин истиси ися шящяр ятрафыны йенидян йайа гайтармышды. Наташа хала беля эцнляря "Бабйе лето" дейирди.

Мяшяди Фазилэилин евляриндян йцз-йцз ялли аддым аралы ики сюйцд аьаъlarının эювдяляринин арасына ики тахта парчасы вурулмушду. Орадан гаршыдакы чямян вя даьларын бцтюв мянзяряси ачылырды.

         Нярэиз сюйцд аьаъларынын алтында Тащирин ялиндян тутуб, тахтанын цстц иля ону о йана, бу йана эяздирирди. Щярдян бойланыб евляри тяряфя бахыр, киминся чыхмасыны эюзляйирди. Архасы евя тяряф олдуьундан, Ясядин щяйятдян чыхдыьыны эюрмяди.

         Ясяд ися йеринъя дя дуруб онларı тамаша едиrdi. Нярэизин бир даща архайа бойланыб ону эюрмясини истяйирди. О, ися эерийя бахмырды. Тахтанын цстцндян дцшян Тащири йанында отурдуб, она ня ися данышырды.

         Ясядин цряйи таб эятирмяди, отураъаьа йанашды.

         Тащир Ясядин эялдийини гыза хябяр верся дя, гыз ону тяряфя дюнмяди. Ясяд голларыны ачыб Тащири щарайлады.

         Тащир гача-гача онун голларынын арасына эирди. Ясяд ушаьы эюйя галдырды вя бир-нечя санийя щавада щярлятди:

         -Сян ня бюйцк оьлан олмусан! Лап иэидсян! Анъаг гызларнан ойнайырсан.

         -Гызларла ойнамырам, баъымла ойнайырам.- дейяТащир о саат ъавабыны гайтарды.

- О, билирсян мяня ня гядяр наьыл данышыр? Шер дя юйрядир. Дцздцр Нярэиз?

         Нярэиз гардашынын бир сюзцня дя ъаваб вермяди. Башыны ашаьа салыб йеря бахырды.

         Ясяд еля дцшцнцрдц ки, Нярэиз бу саат Ашгабаддакы кими эцляъяк, севиняъяк. Анъаг о, дцшцндцйц кими олмады. Нярэиз Тащири гуъаьына алды:

         -Ясяд, евя гайыдаг! Сюз-сющбят олар. Бурaда сянинля даныша билмярям.

         Оьлан гызын бу щярякятини анламады:

         -Сяня ня олуб, Нярэиз? Мяндян нийя гачырсан?- дейя Ясяд тяяъcцблянди.

         -Тяяъcцблянмя, йухары мящяллялярдя гызла-оьлан чямяндя данышмаз. Ушаьы эютцр, далымъа эял! - деди.

Сонра Тащири йеря гойуб ири аддымларла щяйятя тяряф йолланды ки, евляринин тининдя дуран "ъайылларын" цряйиня башга фикир эялмясин.

         Йухары мящяллянин, "ъайыллары" ахшам цстц тиня йыьышар, шящярдя-кянддя, баш вермиш щадисяляри мцзакиря едяр, эюздя гулагда олардылар ки, мящяллянин йазылмамыш ганунлары позулмасын. Мящялля "ъайылларынын" гызла-оьланын мящяллядя дайаныб сющбят етмяляри хошуна эялмирди.

Беля олдугда, оьланы гызын йанында тящгир етмир, о гыздан айрыландан сонра ону тиня чякир, биринъи дяфя хябярдарлыг едирляр ки, «Бирдя бизим мящяллядя бу гяляти елямя! Qадын вар, гыз вар! Гейрятимизя тохунур. Бура "Аь шящяр" дейил!» Икинъи дяфя, яэяр бу щадися тякрар олунурдуса, йеня дя гызын йанында онун хятриня дяймирдиляр, гыздан айрылан кими "круга" салыб ит кими дюйцрдцляр.

Мараглыдыр ки, беля щалларда бир адам беля оьланын кюмяйиня эялмирди, чцнки о, мящяллянин щяйа-абрыны позмушду.

         Ясяд буну билмирди, одур ки, динмязъя Тащири гуъаьына алыб Нярэиздян эери гала-гала щяйятя тяряф ирялиляди. Бирдян тиндякиляри эюрдц, эюзляринин онларын цстцндя олдуьуну анлады. Гызын евя гайытмасынын сябябини о саат баша дцшдц.

         Щяйятя эирдикдя ися гыз санки дяйишди:

         -Ясяд, йухары галх! Няня йахшы чай дямляйиб!

         Ясяд ялиндян ушаьы йеря гойду. Ейвана чыхды. Нярэизин эюзляриндяки эцлцшдян щисс етди ки, Ашгабадда алышан алов щяля сюнмяйиб, яксиня щяр шей йеnidən başlayır.

***


SÖZÜN QÜDRƏTİ

 

            54-cü ilin mayın ikisi idi. Bahar ətirli çəmənə bakılılar mayovkaya gəlmişdilər. İnsan əlindən iynə atmağa yer yox idi. Şəhərin hər tərəfindən bura axın vardı.

            Şəhərlilər səhər tezdən qohum-əqrəbaları ilə birlikdə çəmənə gəlir, yer tutur, qab-qacaqlarını yerə töküb. oranı sahmana salır: yerə palaz döşəyir, süfrə açır, samovar qaynadır, manqal alışdırırdılar. Hər tərəfdən göyə tüstülər yüksəlirdi. Belə anlarda çəməndə dillər, millətlər bir-birinə qatışır, musiqi sədaları hər tərəfə yayılardı.

            Uşaqlar düzəltdikləri çərpələngləri uçurdur, hərə özününkünü yüksəyə uçurtmağa çalışardı.

            Səhərdən-axşama qədər baş verən bu şənlik Bakının taleyinə yazılmış fəhlə hərəkatı ilə əlaqəli idi.

            1 May bayramı qeyd olunandan bəri 2 may "Mayovka" adı ilə dilimizə və əməlimizə keçmişdi.

            Ailələr "Mayovkaya" əvvəlcədən hazırlaşırdılar. Hamının sözün əsl mənasında istirahət etdiyi gün idi.

            Çəmənin lap qarşısında olmalarına baxmayaraq yuxarı məhəllənin ailələri də həyətbəhəyət çəməndə yer tutur, hər həyət öz tədarüklərini görürdü.

Adətən, "Mayovka" ərəfəsində qadınlar bir yerə yığışıb, yemək-içmək üçün ailə başına düşən pulu hesablayar, pul yığar, lazım olan şeyləri alıb hazırlayardılar.

2 may günü Aşıq Şakirlə İzzətalı qapını açıb içəri girəndə Məşədi Fazilgilin həyətində heç kimi görmədilər. Qapıları bağlı idi. Aşıq Şakir indiyə qədər onların qapısını bağlı görməmişdi.

            Həyətə kiminsə girdiyini görən Pakizə qarı, əsasını götürüb, asta-asta onlara tərəf gəldi.

            -Ana, evdəkilər haradadır? - deyə Şakir soruşdu.

            -Bala, məgər bilmirsən? Hamı çəməndədir, "Mayovkada" - deyə Pakizə qarı cavab verdi. Bu zaman qapıdan içəri Əşrəfin kiçik qardaşı Nəriman girdi. Aşıq Şakirgilə yanaşdı. Salam verdi.

            -Nə yaxşı oldu? Bizimkilər sevinəcək. Hamı söyüdlükdədir. - dedi və onları ora dəvət etdi.

            -Əlimizdən nə gəlir? Getməliyik. - deyə Aşıq Şakir üzünü İzzətalıya tutdu.

            -Pakizə xalanın dalınca gəlmişəm. - deyə Nəriman keçib qarının qoluna girdi.

            Aşıq Şakir və İzzatalı çəmənliyə döşənmiş süfrələrin yanından ötdükcə hamı ayağa qalxır, onu süfrəyə dəvət edirdi. Onlar isə təşəkkürünü bildirib asta addımlarla söyüdlüyə tərəf hərəkət edirdilər.

             Uzaqda, söyüdlərin arasından Nərimanın göstərdiyi samovarın tüstüsü havaya qalxırdı. Söyüdlüyün olması, burada suyun olmasından xəbər verirdi.

            Söyüd su sevən bitkidir. Deyilənə görə, bir zamanlar söyüdlüyün yaxınlığında ovdanlar vardı. Müharibə vaxtı burda səngər qazılanda uçurmuşdular.

            Əsrin əvvəlində suçular ovdanlardan Bakıya su daşıyar, su satmaqla dolanardılar.

            Bakının dağlarının ətəyindən çıxan suyun dadı bütün sulardan dadlı idi. Əsrin əvvəllərində artezan quyularının nə olduğundan xəbərsizdilər, odur ki, dağlardan şəhərə su çəkmişdilər.

Qocaların dediyinə görə, söyüd ağacının altından yeraltı sular axırdı. Onlar isə axıb yeraltı çaylarda birləşirdi. Suyu bu çaylardan Bakıya çəkmək lazım idi, deyə qocalar tez-tez təkrar edirdilər.

            Söyüdlüyə çatan Aşıq Şakirlə İzzətalını Məşədi Fazil qarşıladı:

            -Mən kimi görürəm? Aşıq Şakir? Sən bura xoş gəlmisən! Qaynanan səni nə çox istəyir!?

            Süfrənin uzunluğu on-on beş, iyirmi metrə çəkirdi. Məşədi Fazilinin həyətinin bütün həmxanaları burada bir süfrənin arxasında bardaş qurub oturmuşdular, qadınlar qızlar süfrəni elə qəşəng bəzəmişdilər ki, adam təklifsiz oturmaq istəyirdi.

            -Əlağa dayı bəs hanı? - deyə Şakir soruşdu.

            -Volodyanın, göndərmişəm dalınca. İndi gələrlər. Mariyanı da gətirəcək.

            -Bəs Əşrəf?

            -Əşrəf yoldadır.

            Məşədi Fazilin süfrəsinə aşığın gəlməsi xəbəri o an ətrafa yayıldı. Gözəl, şirin və şux nəğmələri ilə aşıq sənətini yüksəklərə qaldırmış və sovet ideoloji mexanizmini bu milli sənətə qarşı çıxmasının qabağını almış bu dövrün Şirvan və Muğan aşığlarını sevməyən az tapılardı.

            Əllinci illərin əvvəlləri xalqın müharibə dövründə götürdükləri işləmə tempi yaxşı nəticələr verirdi. Günbəgün ucuzlaşmalar, maaşların artması, həyat şəraitinin yaxşılaşması, Qələbənin hələ də bayram edilməsi və s. şənlənməyə şərait yaradırdı. Odur ki, şux musiqi və rəqslər dəbə düşməyə başlamışdı.

            Aşıq Şakir sənəti sanki xalqın bu istəyini tutmuşdu və yaradığı hər nəğmə hamıya aydın olan dildə idi: sadə və çalarlı.

            Məşədi Fazil süfrənin ətrafına yığışanların və axışıb gələnlərin sayının artdığını görüb üzünü sənətkara tutdu:

            -Xalq sənin üçün yığışıb. Burda olduğunu eşidən gəlir. Səni eşitmək istəyirlər. Nə fikirdəsən?

            -Mən nə etməliyəm, Məşədi?

            -"Mayovkanın" adət və ənənəsini pozmamalısan. Burada hamı həmrəydir! Bütün insanlar burda birləşir. Yaxşı olar ki, oxuyasan.

            -Axı İzzətalının zurnası və mənim sazımla nə etmək olar? Ansambl Filarmoniniyada qaldı... Onları kim əvəz edəcək?

            -Ürəyini sıxma, bu saat sənin üçün o qədər zurnaçalan, nağara vuran, qarmon çalan tapım ki, əsil səyyar ansambla çevrilsin.

            -Məşədi, nə deyirəm? Bundan gözəl konsert ola bilərmi?

            Məşədi Fazil sonra üzünü ətrafdakılara tutdu:

            -Bir yarım saat vaxt verin! Qoy, o bir balaca nahar etsin, hamı yığışanda sizin üçün oxuyacaq!

            Camaatın dağıldığını görüb, süfrədən aralı durmuş məhəllə uşaqlarını yanına çağırdı:

            -Uşaqlar, görün hansı süfrədə nağara, dəf, qarmon, nə isə, çalğı alətləri var, onları yiyələri ilə bura gətirin! Haydı, hərəniz bir tərəfə!

            Uşaqlar hərəsi bir tərəfə qaçışdı. Şakir keçib Məşədi Fazillə süfrənin arxasında oturdu.

            Uzaqdan toz-torpaq qaldıra-qaldıra Volodyanın "Pobeda"sı söyüdlüyə yaxınlaşırdı.

            Aşıq Şakir sürətli maşınları xoşlayırdı. Deyirdi ki, nə qədər bərk gedirəmsə, bir o qədər yolumu gözləyənlərin narahatlığını azaldıram. O, çəməndə uğuldayan maşını Məşədi Fazilə göstərdi:

            -Məşədi, maşın budur, yoxsa mənim "Moskviçim"? "Pobeda" elə bil uçur. Elə bil tankdır. Nəyim bahasına olursa olsun, alacağam.

            -Allah qoysa, alarsan!

            Maşın süfrədən bir az aralı dayandı. Maşından Əliağa Vahid, onun həyat yoldaşı Mariya, oğlu Vaqif düşdülər. Məşədi Fazil ayağa qalxdı, Vahidi şerlə salamladı:

-Şair bizə xoş gəlib!

Xoş gəlib, əl boş gəlib!

Şairə tez yer verin

Sonra desin nöş gəlib?

Vahid:

-Dost aşnalar çəməndə

Taqət qalmadı məndə.

Axmaq olmaq lazımdır

Evdə qalım bu gündə.

Bir balaca kefliyəm,

Mən deyiləm özümdə.

Məhəllənin uşaqları Məşədi Fazilin dediyi sözləri xorla təkrar etməyə başladılar:

-Şair bizə xoş gəlib!

Xoş gəlib, əl boş gəlib!

Şairə tez yer verin

Sonra desin nöş gəlib?

            Vahid meydanın heç nədən qızışdığını görüb davam etdi:

Mayovkadır gəlmişəm,

Sevinmişəm, gülmüşəm.

Mən neynəyim rus qızı

Mariyanı sevmişəm.

Düşünməyin bununla

Dinimi dəyişmişəm.

Məhəllə uşaqları:

-Şair bizə xoş gəlib!

Xoş gəlib, əl boş gəlib!

Şairə tez yer verin

Sonra desin nöş gəlib?

            Vahid əllərini yuxarı qaldırdı, bu o demək idi ki, bəsdir. Məşədi Fazilə yaxınlaşdı. Dostunu bağrına basdı:

            -Bayramın mübarək, Məşədi!

            Hər ikisi süfrənin arxasına keçdilər. Süfrəyə yemək gəldi. Bunu görən ətrafdakılar dağılışdılar.

            Yarımca saat keçmədi ki, süfrənin ətrafında əllərində nağara, dəf, qarmon, klarnet və s. musiqi alətləri olanlar peyda oldula.

            Aşıq Şakirin çörək ağzında qaldı. Onları Məşədi Fazilə göstərib, ayağa qalxmaq istədi. Məşədi Fazil onu saxladı:

            -Tələsmə, süfrənin üstündən yarımçıq durmazlar. Duran bərəkətindən kəsir.

            Məşədi Fazilin sözləri ilə razılaşan Aşıq Şakir üzünü onu gözləyənlərə tutdu, iki əlini kənara açaraq Məşədi Fazillə, Əlağa Vahid tərəfi göstərdi. Yerinə əyləşdi.

            Ətrafdakılar anladılar ki, hələ aşıq naharını qurtarmayıb, çəkilib qıraqda söhbət etməyə başladılar.

Süfrəni gözü ilə izləyən, hamının rahatlıqla yeməsini gözləyən və doyduğunu görən Məşədi Fazil əllərini göyə qaldırdı:

            -İlahi, süfrəmizi həmişə bol, üzümüzü gülər et!

            Ətrafdakılar "Amin!"deyib ayağa qalxdılar.

            Çalanlar sanki bunu gözləyirdilər. Aşıq Şakirin sazı, İzzətalının zurnası və yuxarı məhəlləyə yığılışmış həvəskar çalğıçıların yaratdığı bircə konsertlik ansambl bir anda "Mayovkaya" gəlmişləri söyüdlüyə yığdı.

            Aşıq Şakiri hamı görsün və eşitsin deyə, Volodyanın "Pobedasının" üstünə xalça döşədilər və aşığı ora qaldırdılar.

            Aşıq Şakiri çaldığı mahnıya yenicə yaranmış ansamblın bu məharətlə qoşulması mat qoysa da, o özünü itirmədi və bəlkə də ömründə birinci dəfə idi ki, bu cür ürəklə oxudu.

            Aşığın gur səsinin əks-sədası çəmənin hər tərəfindən gəlirdi. Sanki bütün çəmənzar, ətrafdakı dağlar, təpələr, dərələr susub onu dinləyirdi.

            Məşədi Fazil üzünü Əlağa Vahidə tutdu:

            -Sənətin gücünü görürsən? Həqiqi sənətkar xalqı üçün yaratmalıdır ki, hamının məhəbbətini qazansın.

Şakir xalqın övladıdır, odur ki, ona bu cür məhəbbət var. Bu məhəbbət onun xalqa olan məhəbbətindən yaranır.

Bəzi adamlar belə düşünürlər ki, şerin formasının dəyişməklə nə isə yenilik yaradırlar. Yenilik forma ilə yaranmır. Yenilik məzmundadır, bu məzmundan irəli gələn formadadır.

            -Məşədi, bu həqiqətən belədir. Ancaq bizim cəmiyyətdə məzmunsuz formalara daha çox fikir verirlər. - deyə Əlağa Vahid əlavə etdi.

            -Vahid, sən nə demək istədiyini çox yaxşı başa düşürəm. İndiki şairlər anlamırlar ki, qəzəl formasında yazılan şerlərin məzmunu daha kompaktdır, daha ciddi hissləri vermək üçün Şərqin qəbul etdiyi kamil bir formadır.

Qəzəlin məzmununa verdiyin yeni fikirlər, yeni ideyalar, mən həqiqəti deyirəm, səni bu saat bəyənməyən şairlərdən qat-qat üstün etmişdir.

Xalq Şakiri sevdiyi qədər səni də sevir, çünki ikiniz də xalqın vəfalı övladlarısınız. Ancaq ona xidmət edirsiniz.

            Vahid musiqini dinləyə-dinləyə dərin fikrə daldı. Bir anın içində keçdiyi ağır yolları xatırladı. Çap olunmayan əsərləri, döydüyü qapılar, işsizlik, pulsuzluq, kasıbçılıq, axmaq-axmaq şairlərin onu ələ salmaq istəyi, redaktorların şerlərini çap etməməsi, eyni zamanda xalqın onun hər kəlməsini alqışla qarşılaması, sevməsi, hörməti, populyarlığı, ən əsası, şer sənətinin bilicilərinin onu tanıması, xalq məclislərin başında olması, Bakının yuxarı məhəllələrində, kəndlərində hər evin sevinci olması, Özbəkistan, Türkmənistan, İran və s. ölkələrdə şerlərinin tərcümə olunması, çapı, məhəbbət şairinin kabinetlərdə oturub "Lenin", "Stalin","26-lar" poemalarını goplayanlardan məgər üstünlüyünü göstərmirdimi?

            Əşrəf ona Mustafa Payanın plastinkasını vermişdi. O, Vahidin qəzəlini elə məharətlə oxuyurdu ki, musiqisi və qəzəlləri ilə Şərqi və dünyanı özünə heyran etmiş iranlılar, qəzəllərini toplayıb fars dilinə çevirirdilər. Məgər bu tanınmaq deyil?

            "Cəhənnəmə ki, məni yazıçılar ittifaqına çağırmırlar, qara gora ki! Qoy, məni xalqım sevsin!" - deyə düşünürdü.

            Aşıq Şakirin mahnını oxuyub qurtarması Vahidi düşüncədən ayırdı. Aşığı alqışlayanlar indi şairi dövrəyə aldılar:

            -Vahid dayı, bəs siz? Sizin şeriniz?

            Şair başını aşağı saldı. Hamı bir-birini sakitləşdirməyə başladı. Bir anın içində ətrafa sükut çökdü.

            Şair onun əhatəsindəkiləri bir daha seyr etdi. Kimlər idi onlar? Onun dar günlərinin dayaqları. Əzabına, əziyyətinə dözənlər.

            Süfrənin kənarında Seyid Bikə ilə söhbət edən Mariyaya baxdı. Mariya onun evinin dirəyi idi. Keçməkeşli həyatına dözən xanımı idi. Ömrü boyu məhəbbətə həsr etdiyi şerlərdə, xəyalında yaratdığı obrazlarda Mariyanın gözəl sakit təbiəti, gülər üzü, qayğıkeşliyi özünü büruzə verirdi.

Həqiqətdə isə onun həyatını xoş edən bu insanın kim olduğunu heç kim bilmirdi. Şair düşündü ki, indiyə qədər açıq şəkildə bir şer də ona həsr etməmişdir. Günahını yumaq qərarına gəldi.

Ərinin ona yaxınlaşdığını görən Mariya ayağa qalxdı. Seyid Bikə və onun ətrafında olanlar da ayağa qalxdılar. Vahid üzünü Şakirə tutdu.

            -Şakir, sazla asta-asta segah üstündə get! - dedi.

            Şakir sazı bağrına basdı, Vahid isə keçib Mariyanın yanında durdu. Müsiqi sədalarının ilk notları ilə Vahid üzünü xanımına tutub şer deməyə başladı:

 

-Gözəllər içrə sən, ey Mahiparə! bir dənəsən.

Gözəllərin gözüsən, zülfü qara bir dənəsən.

 

Gül üzlü, nazlı sənəmlər düşər qədəmlərinə

Bu çeşmi-məst ilə qılsan işarə bir dənsən.

 

Sən olmasan, məni hicran qəmi həlak eylər,

Şikəstə könlümə aləmdə çarə bir dənsən.

 

Zamanə əhlinə məşhursan gözəllikdə

Bu sirr gizli deyil, aşikarə bir dənsən.

 

Rəqibi qoyma yaxın, vəslinə xəyanət eylər

Ki, qorxuram səni çəksin kənarə, bir dənsən.

 

O zövqü dövləti-dünyayə vermərəm hərdən

Məni-fəqirə də qılsan nəzarə, bir dənsən.

 

Gözəl həyatını, Vahid, fənayə sərf etmə

Səni zamanə yetirməz dübarə, bir dənsən.

           

Vahid susdu. Şakirin sazı da susdu. Hamıya aydın oldu ki, bu cür sözlərdən sonra daha başqa heç nə eşitmək lazım deyil. Hamı dağılışdı.

Süfrənin arxasında oturanlar isə hələ də öz heyrətlərini gizlədə bilmirdilər. Şakirin sevincinin həddi-hüdudu yox idi. Bununla belə şairə nə deyəcəyini bilmirdi:

            -Vahid dayı, səni, doğurdan da, zəmanə yetirməz, bir dənəsən! Mən xoşbəxtəm ki, bu cür insanların məclisində otururam. Bir sözünlə bu qədər insanın qəlbini oxşadın. Sən sözünün qüdrətinə bax! Bu İlahi vergisidir, bu vergi heç kimdə yoxdur. Xalqın ruhunu oxşamaq. İndiki şairlərin birində də...

            -Özündən niyə danışmırsan? Məgər səni xalq az sevir? - deyə Vahid onu sakitləşdirmək istədi.

            -Mənim bu gün burada gördüklərim möcüzədir. Sözün möcüzəsi! - deyə Şakir əlavə etdi.

            -Bu mənim taleyimdə yazılıb.

Bir neçə dəqiqə hamı susdu. Məşədi Fazil Vahidin ona baxdığını və ondan nə isə eşitmək istədiyini duydu. O, Şakirin də gözlərinin ona dikildiyini gördü. Ona xas olan ağırlıqla əlindəki çay stəkanını süfrəyə qoydu, başını qaldırıb şair tərəfə boylandı. Əlini yuxarı qaldırdı ki, süfrənin ətrafındakılar danışıqlara son qoysunlar. Sakitlik yaransın.

Ağsaqqalın jestindən o saat sakitləşdilər. Hamının nəzəri onda idi. Tam sakitliyin yarandığını görən Məşədi Fazil üzünü şairə tutdu:

            -Vahid, bilirsən şairin taleyi necə yazılır?

            -Yox bilmirəm!- deyə Vahid cavab verdi.

            -Əvvəl onun şerini sevgilisi sevir. Sonra yaşadığı məhəlləsi, ondan sonra məhəllə şəhərinə sevdirir, şəhər xalqına, xalqı isə dünyaya. Səni bu tale gözləyir. Allah, sənə bu taleyi yazıb: xalqımızın əbədi sevimlisi olasan! Çünki sən indi şair adını daşıyanların hamısından üstünsən.

            Vahid dostunun bu sözlərini birinci dəfə idi ki, eşidirdi. Məşədi Fazili tanıyanlar onu poeziyanın bilicilərindən biri kimi tanıyırdılar. O, ərəb, fars, rus və daha bir neçə dili çox kamil bilirdi. Ancaq bununla belə, nadir hallarda poeziyadan söhbət salardı. Bu və digər şairin radio vasitəsi ilə şerini eşitdikdə, dayanar, qulaq asar, gülümsəyər, bir kəlmə belə deməyib çıxıb gedərdi. Soruşanda ki, «Bu necə şerdir?»- cavabı bu olardı ki, "Kedib dünya poeziyasını öyrənsin, sonra şer yazsın! O, dediklərini beş əsr bundan qabaq filankəs şair çoxdan demişdir. Bu məzmunu ondan götürüb, formasını dəyişdirib! ".

            Onun sözlərinin düz olub olmadığını da yoxlayanlar olub. Həmişə dediklərinin fakta arxalandıqlarının şahidi olublar.

            Məşədi Fazilin onu tərifləməsi, Vahidə ayrı ləzzət verirdi. Gözündə dünya görmüş bu ziyalının hər şirin sözü yaradıcılığını təhlil edən tənqidçilərin sözlərindən qat-qat üstün idi. Çünki onlardan fərqli olaraq, Məşədi Fazil poeziyanın həqiqi bilicisi idi.

            -Məşədi, sənin sözlərin məni daha da ruhlandırır. İnanıram ki, xalqım, doğurdan da, məni sevir.

            -Məgər inanmırdın? -  deyə Məşədi Fazil soruşdu.

            -Qəzetləri görmürsən, nə yazırlar? - deyə Vahid son zamanlar onun yaradıcılığını heç etmək istəyənlərə işarə etdi.

            -Onlar kimdirlər? Gözünü aç, səni kim əhatə edir? Onlara bax! Sözünü yaşadanlar onlardır. Kabinet şairi deyilsən ki? Bu cür şairlərin yazdıqları kitablar onlar ölənə qədərdir. Öləndən sonra yazdıqları makulatura olacaq. Pionerlər zibilxanalardan yığıb, kağız zavodlarına təhvil verəcəklər ki, yeni bir kabinet şairinin kitabçasını çap etsinlər. Fikir ver, hanı iyirminci, otuzuncu, qırxıncı illərin gur-gur guruldayan şairləri? Kim onları yada salır? Zəmanə səni yaşadacaq! Taleyinə əbədilik yazılıb! - deyə Məşədi Fazil susdu.

            Vahid Şakirin üzünə baxdı. Məşədi Fazilin sözlərinin ona təsirini duymaq istəyirdi. "Görəsən, o, da bu fikirdədir? "- deyə düşünürdü.

            Kişilərin susduqlarını görən qadınlar söhbətlərini davam etməyə başladılar. Seyid Bikə Mariyadan Məşədi Fazilin dediklərinə diqqətlə qulaq asmasını xahiş etdi:

            -Urus qızı, görürsən, adaxlın nə qədər görkəmli şəxsdir. Bütün Azərbaycan onu sevir. Şerində dediyi sözlər isə qızıldandır. Səni gör nə qədər sevir? Adını da dəyişdirib şerində Mahiparə edib, yəni ay parçası.

            -Bikə xatın, bilirsən bu gic şairlər başımıza nə oyun açırlar? - deyə Mariya şikayətləndi: - Sakitliyimiz yoxdur.

            -Mariya, sən xoşbəxt adamsan ki, bu cür insanın həyat yoldaşısan. Sən Allah adamısan, odur ki, onunlasan! Dözümlü ol bacım!

            -Əlimdən nə gəlir, onun üçün edirəm. Bir də sağ olsun, dost-tanış...- deyə rus qızı susdu.

            Seyid Bikənin keçmişlər yadına düşdü. Ürəyi sancdı. Ağrıdan gözləri yaşardı.

            -Mariya, hər şey yaxşı olacaq. Zəmanə hər şeyi rəndələyir. - dedi.

***

 

            "Mayovkanın" səhərisi günü Şakir yenə də Məşədi Fazilgilə gəlmişdi. Əşrəf yoldan qayıdırdı və demişdi ki, Şakir gəlsə, onu saxlasınlar.

            Şakir həyətə girəndə Əşrəf evdə idi. Adətləri üzrə onu sevinclə görüşdülər.

            -Qardaş, xoş gəlmisən! - deyə Əşrəf onu eyvana dəvət etdi.

            Seyid Bikə stol açdı. Nərgiz isə stolu bəzəməyə başladı. Balaca Tahir qızın əl-ayağına dolaşırdı. Qızı iş görməyə qoymurdu:

            -Nənə, Tahiri görürsən? Məni iş görməyə qoymur.

            Seyid Bikə Tahiri otağa çağırdı. Nənəsinin səsini eşidən Tahir otağa qaçdı.

            -Maşfllah, böyük oğlan olub! Qızın da böyük xanım... Allah, bərəkətlərini versin! - dedi.

            Şakir Əşrəfin ailəsin yaxşı bələd olmuşdu. Nərgizin xətrini isə daha çox istəyirdi. O, çox istiqanlı, ağıllı bir bala idi.

            -Şakir, Tahirin 12 iyunda ad günüdür. İstəyirik həmin günü ona kiçik toy edək. Əlbəttə ki, sənin iştirakınla. Nə fikirdəsən?

            -Nə fikirdəyəm! Mən hazır!

            -Bəs Pənah? Dədə deyir ki, onu da dəvət edək!

            -Məşədinin arzusu mənim arzumdur.

            Əşrəf otağa keçdi, qəzetə bükülmüş pul paçkası ilə qayıtdı. Şakirin qarşısına qoydu:

            -Bu sənə çatacaq, dədə verib! Toyun şirinliyidir. - dedi..

            Şakir qəzeti açdı. Pulu əlinə aldı. Tahiri çağırdı.

            -Tahir bala, bəri gəl! - dedi.

            Şakirə öyrənmiş və ona əmi deyən Tahir qaçıb yanına durdu.

            -Nə var, əmi?

            -Al bunları, mənim balam! Bunları sənə verirəm. - deyə pulları ona uzatdı.

            Tahir pulu alıb qaça-qaça "Nənə, mənim pulum var!"-deyə-deyə biri otağa girdi.

            -Dədə inciyəcək. - deyə Əşrəf üzünü Şakirə tutdu.

            -Əşrəf, axı biz qardaşıq?! Belə olmaz!

            -Qardaş, hesab elə ki, toyunda pul salmışam. Məşədinin yanında isə bu haqda danışmayaq.

            Məşədi Fazil evə gələndə Aşıq Şakir çoxdan çıxıb getmişdi. Seyid Bikə baş vermiş əhvalatı ərinə danışdı.

            -Yaxşı olmadı! Mənim səhvimdir. Özüm düzəldərəm. Zəmanə bizi necə qanacaqsız edir? Allaha şükür ki, hələ çörəyi-duzu itirməyən adamlar qalıb. - dedi.

****


TİN UŞAQLARI

           

            Bakılılar "Yuxarı məhəllənin uşaqları" dedikdə uşaqlıq çağı çoxdan ötmüş yuxarı məhəllələrin tinində yığışıb bütün günü veyl-veyl hərlənən işsiz-gücsüzləri başa düşürdülər. Àíúàã ùÿãèãÿòäÿ èñÿ áó áåëÿ äåéèëäè. Òèí éóõàðû ìÿùÿëëÿíèí ýÿíúëÿðèíèí éûüûøäûüû, ñþùáÿò åòäèéè éåð èäè.

            Tində böyüklər yığışanda, uşaqlar ora yaxınlaşmazdı. Şər qarışan kimi hamı evlərinə dağılışardı. Bir adam bundan sonra küçəyə çıxmazdı. Bu yuxarı məhəllələrin yazılmamış qanunu idi. Hamı buna əməl edərdi. Hər tərəf qaranlığa və sükuta qərq olardı. Gecələr bu sükutu qışqırıq və atışma səsləri pozardı. Ancaq bir adam belə başını qapısından çıxartmazdı.

            Yuxarı məhəllə Sovetskiy küçəsindən başlanırdı və Dağlı məhəlləsindən Politexnik institutnun qarşısına qədər sayılardı. Odur ki, "yuxarı məhəllənin uşaqlarına" "sovetskinin uşaqları” da deyirdilər.

            Sovetskiin uşaqlarından isə bütün Bakı qorxurdu. Onlara heç kim sataşa bilməzdi. Bir də gördün şəhərin "Erməni kəndini" dağıdırlar. Nə var ki, futboldan qayıdanda "Neftyanikin" uduzmasına gülüblər. Və yaxud "Cuudlar məhəlləsində" "atanşiki" axtarırlar ki, " Kim bizim məhəllənin xanımına "Kubinkada" "paçka" basıb?" Ya gətirin, pulu qaytarın, ya da gününüz olmayacaq!"

             Bircə anın içində "cuudlar" məsələnin nə cür olduğunu öyrənir, o adamı tapır, pulu ondan alıb gələnlərdən üzr istəyib, onlara qaytarırdılar.

Gələnlər isə "Nə edirsiniz edin, məhəlləmizə sataşmayın, pis olar!" -  deyib "Cuudlar məhəlləsindən”  uzaqlaşırdılar.

Yuxarı məhəllənin uşaqlarında olan birlik və mətinlik milisi də yaman qorxuya salırdı. Ancaq niyə belə etdikləri məlum olduqda, "Bığlı Əli»nin sözülə desək, son nəticədə «bu hərəkətləri ilə haqqı-ədaləti bərpa edirdilər»!

            Əllinci illərdə təkcə Sovetski küçəsində işıq vardı. "Pojarnik" deyilən yerdən yuxarılara isə hələ nə işıq, nə də qaz çəkilmişdi.

            Milis deyilən asayiş keşikçiləri isə axşamlar bura burunlarını belə soxmazdılar. Səhər açılanda isə "3-cü otdeleninin" "atlı kazakları " çəmənliyi "obxod" edər, dünənki "razborka" atışmasının nə ilə nəticələndiyini və yaxud izlərini axtarırdılar.

            "3 otdelenie" Sovetski küçəsindən bir az aşağı yerləşsə də, gecənin sakitliyini pozan qışqırtılar, güllə səsləri bura tez çatırdı.

            Yuxarı məhəllələrdə milisioner ailələri yaşamırdı. Yaşaya da bilməzdilər. Təkcə Bığlı Əlinin ailəsindən başqa.

            Bığlı Əli dağlı idi. Müharibədə kommunist partiyasına qəbul olduğundan, Bakıya dönən kimi asayişi qorumaq üçün ona "partiya tapşırığı "  adıyla paqon taxdırmışdılar.

            Yuxarı məhəllədə yaşayan hörmətli-izzətli qohum-əqrəbaları bunu faciə kimi qarşılamışdılar.

            Buna baxmayaraq "Bığlı" yuxarı məhəllənin ahənginə və yazılmamış qayda-qanununa uyğunlaşaraq "cızığından" çıxmırdı.

            Milisioner Əlinin adına və özünə yaraşıq verən bığlarıydı. Budyonuya oxşayırdı. Məhəllə uşaqları onu "Bığlı" çağırırdılar, həm də qorxurdular. Uşaqları qumar oynayan görəndə hirslənirdi.

            Tində qumar oynayan yeniyetmələr bir də görürdülər ki, başlarının üstünü "Bığlı" alıb, o saat əllərindəki aşıqları və "banka" yığılmış pulları ona uzadırdılar. Əlindən qaçıb qurtarmaq qeyri-mümkün idi. Elə bil qaçmırdı, quş kimi uçurdu, qaçanın üstünə şahin kimi şığıyırdı.

            Yuxarı məhəllələrdən atışma və qışqırıq səsi gəlməsi haqqında hər səhər, əlbəttə ki, rəisin stolunun üstündə raport olardu. Belə hallarda Bığlı Əliynən birlikdə "atlı kazakları" yuxarı məhəllələrə göndərirdilər.

            Səhərin işığı hər şeyi yerinə qoysa da, Bığlı Əli nə baş verdiyini o saat təfərruatı ilə öyrənərdi. Çalışırdı ki, məhəllənin sakinlərinə zərər dəyməsin. Odur ki, "Bığlıya"da heç kim demirdi.

            Məhəllənin bütün "razborkalarında" tutduğu vəzifədən, gördüyü işdən asılı olmayaraq bütün gənclər iştirak edirdilər.

            Onları arasında Əlisəttarın hörməti həddindən artıq idi. Hamı onun hörmətini saxlayır, eyni zamanda yanında özlərini yığışdırırdılar.

            Əlisəttar zarafat xoşlamaz, sakitləşdirmək istədiyi adama sözü bir dəfə deyər, ikinci dəfə təkrar etməzdi. Ətrafdakılar bir də görərdi ki, kimsə tir-tap uzanıb. O, elə zərbə endirərdi ki, yıxılan iki-üç saat özünə gəlməzdi. Əlisəttar isə sanki heç nə olmamış kimi oradan uzaqlaşardı.

            Əlisəttarın adını Bakının bütün məhəllələri tanıyırdı. Oğrusundan tutmuş, doğrusuna qədər hörmətini saxlayırdı.

"Kasparda" işləməsi, evlənməsi, məhəllədən "Ağ şəhərə" köçməsi onu dostlarından ayırmamışdı. O, vaxt tapıb atasıgilə gəldikdə tez tinə gedər, uşaqlıq dostları ilə oturub, ordan-burdan sör-söhbət edərdilər.

Əlisəttarın ağlına, biliyinə, savadına bəlli olanlar heç cürə anlaya bilmirdilər ki, onun tin uşaqları ilə nə birləşdirirdi. Bunu isə təkcə Əlisəttar bilirdi. Çünki onlar Əlisəttarın sınanmış dostları və sirdaşları idi. Onlara inanırdı.

            Heç kimdən və heç nədən çəkinməyən, qorxmayan Bığlı Əli də Əlisəttara çox hörmətlə yanaşırdı. Eşidəndə ki, "razborkada" o, da iştirak edib, üzünü rəisinə tutub deyirdi ki, döyülən günahkardır. Elə olmasaydı, "Əlisəttar qoymazdı". Doğurdan da, həqiqət ortaya çıxanda məlum olurdu ki, məhəllə uşaqları qanunu pozsalar da, düz iş tutublar.

            Bığlı Əlisəttarı öz qardaşı qədər istəyirdi. Əlsəttar tələbə olanda ona demişdi:

-Qaradaş oğlu, sən universitet tələbəsisən, bunlara qoşulma, səni bədbəxt edərlər. Sənin parlaq gələcəyin var.

            -Əli dayı, mən nə edirəm? Çalışıram ki, məhəllədə dava olmasın. Burdan uzaqlaşsam, uşaqları "Kubinka"dakılar yoldan çıxardarlar.

            -Sən onu düz edirsən! Ancaq özünü də düşün!

            Əlisəttar universiteti qurtarıb "Kaspara" təyinat aldıqdan sonra, Bığlı Əli onun yanına gəlmişdi:

            -Əlisəttar, bax, səni məndən soruşdular, deyəsən, səni "zaqranpoezkalara" salacaqlar. Bilirəm, möhkəm oğlansan, ağzından söz qaçırtmayacaqsan. Ağıllı ol! Bütün işlərin yaxşı olacaq!

            Əlisəttar yaxşı başa düşürdü ki, söhbət nədən gedirdi. "Kasparın" rəhbərliyi də ona demişdi ki, səni yoxlayacaqlar. Özünü yaxşı apar ki, səni əhatə edənlər sənin barədə yaxşı rəy versinlər.

            "Deməli, Bığlıdan da soruşublar!" - deyə Əlisəttar düşündü.

            -Əli dayı, çox sağ olun! Vallah, poqonun olmasaydı, bütün məhəllənin ağsaqqalı indi sən idin! Buna baxmayaraq, bütün məhəllə səni sevir.

            -Əlisəttar, bilirəm, bu sənət mənə yaraşmır! Nə edim, partiyanın tapşırığıdır.

            Əlisəttar yaralı tərəfinə toxunduğundan peşman oldu. "O, sənə yaxşılıq edib, sən isə ona sataşırsan! Adamın insafı olar" - deyə düşündü. Özü də Qələbə bayramı ərəfəsində.

            -Əli dayı, indi formada deyilsən, gəl, gedək Abasın dükanına, səni təmiz pivəyə qonaq edim! - deyə, onun könlünü almaq istədi.

            Bığlı Əli pivə aşiqi olsa da, məhəllədə "pivənoya" pivə içməyə girməzdi.

            -Bilirsən də, mənə burda olmaz!

            -Bilirəm, odur ki, səni İnturistə dəvət edirəm, gedək çex pivəsi içək.

            -Mənə ora girmək olmaz! Sən ki görürsən, oranı "qrajdanskilər" qoruyurlar.

-Əli dayı, sovet vətəndaşı gərək heç nədən qorxmasın! Oradakıların səndən nəyi artıqdır? Müharibəni Berlində qurtarmısan, "qrajdanskilər" isə tin uşaqları kimi "molokososlardır". Çəkinmək, lazım deyil. Səndən çəkinməlidirlər. -  deyə Əlisəttar onu başa salmağa çalışdı.

            Bığlı Əli onun arqumentlərinin qarşısında bir söz deyə bilmədi. Evə girib paltarını dəyişdi. Kostyümda bayıra çıxdı:

            -Getdik, qardaş oğlu!.

Bığlı Əli ömründə birinci dəfə idi ki, İnturistə girirdi. Ona elə gəldi ki, başqa dünyaya düşmüşdür. Zala girəndə büllur çırçıraqların işığından gözləri qamaşdı.

Axşamın düşməsinə baxmayaraq, çılçıraq buranı çıraqbana çevirmişdi. Çalan kim? Oynayan kim? Qəşəng-qəşəng xanımlar, yaşlı-yaşlı "partokratlar" burada vaxt öldürürdülər. Rəqqasələr onların  qarşılarında oynayırdılar. Sovet vətəndaşlarına xas olmayan azğınlıqla pul yandırırdılar.

            Bığlı Əlinin gözü kəlləsinə çıxdı:

            -Mən haradayam, Əlisəttar? Məni hara gətirmisən?

            -Bakıdasan, Əli dayı, Bakıda! İstəyirəm öz gözünlə görəsən: Vuruşan kim, yeyən kim?

            -Mən gördüklərimə inanmıram? Sovet dövlətində belə işlər.

            Əlisəttar istədi desin ki, "Sən yazıq nə görə bilmisən? Xızıda çoban olmusan. Tutub aparıblar müharibəyə, ediblər bolşevik, göndəriblər canımıza!  Elə bilirsən ki, bu quruluşda haqq-ədalət var?"

             Əlisəttar gördü ki, boğazından heç nə getmir, üzünü ona tutdu:

            -Əli dayı, onlara baxma, tezliklə hamı onlar kimi kommunizmdə yaşayacaq. Burdakılar kommunizmdə yaşamağı "trenirovka" edirlər. Görmürsən, necə bolluqdur.

            Bığlı Əlinin fujerinə ofisiant pivə tökdü.

            -Əli dayı, içirəm, sənin sağlığına. Sənin simanda bütün müharibə iştirakçılarının sağlığına. Sabah Qələbə bayramıdır. Bu bayramı səni kimi igidlər bizə bəxş ediblər!

            Əlisəttar bu sözləri elə qürurla və gözəl diksiya ilə dedi ki, "partakratların" qulağına çatsın.

            Partakratların arasından kim isə fujerini qaldırdı. Hamı ayağa durdu. Bütün İnturist qəhrəmanların sağlığını badə qaldırdı. Bu isə Bığlı Əlinin daxili etirazını söndürdü. Axıra qədər badəsini içdi. Yerinə oturanda ofisiant qarşıdakı stoldan onlara iki şampan göndərildiyini dedi.

            Əlisəttar təşəkkürünü bildirdi və ofisianta dedi ki, «Onlara iki dənə "erməni" konyakı apar!». Ofisiant o, dediyinə əməl etdi.

            Gecə evə qayıdanda içkinin təsirindən "Bığlı" Əli gördüklərin həqiqət olub olmadığına inanmırdı.

            -Əlisəttar, qardaş oğlu, məni hara aparmışdın? - deyə yellənə-yellənə soruşurdu.

            -Kommunizmə! Əli dayı! Kommunizmə!

 

***


KİÇİK TOY

 

            Bütün həyət toya hazırlaşırdı desək, düzgün olmazdı. 12 iyuna bütün məhəllə hazırlaşırdı. Toy ərəfəsində həyətə uzun-uzun taxtalar daşınılır, toyxananın planı çəkilir, taxtalar kubik daşların üstünə qoyulur, oturacaqlar düzəlirdi. Bütün bu işlərə Məsumənin oğlu dülgər Əlislam rəhbərlik edirdi.

Toyxana buralarda adətən iki hissədən ibarət olurdu. Meydan və Yeməkxana. Meydanda musiqiçilər və toyda şənlənmək istəyən qonaqlar olardı.

Yeməkxanada qonaqlar yeyib içib, toyxanaya keçərdilər. Toylara kişilər qadınsız gələrdilər, bununla belə qadınlar və qızlar toyxananın arxasından toya tamaşa edərdilər.

            Toya bir gün qalmış Abas pivə zavodundan dörd dənə içi təmiz pivə ilə dolu iki yüz əlli litrlik boçkaları gətirdi.

Abas Tahirin kirvəsi olmalı idi.

            Məşədi Fazil Tiflisə, Basqala, Şamaxıya, Səmərqəndə, Aşqabada, Məribə və sairə şəhərlərdə olan qohum-əqrəbalara, dostlara xəbər çatdırmış, onları toya dəvət etmişdi.

            Fazilin fikrincə toy çox izdihamlı olmalı idi. Odur ki, ayın 11-dən toyu başlamaq nəzərə tutulmuşdu, dəvətnamədə isə ayın 12-sini yazdırmışdı.

            Əlağa Vahid Ağahüseynə xəbər göndərmişdi ki, ayın 11-i heç yana getməsin, Məşədi Fazilin nəvəsinin kiçik toyunu yola vermək lazımdır.

            Əşrəfin dostları və onunla müharibədə olmuş bütün "frontoviklər" hamısı işə qarışmışdı.

            Məşədi Fazil gözünü açınca həyətə toyuq-cücə, hinduşkalar, beş-altı qoyun və bir neçə inək gətirmişdilər.

            Dadaş xan Xaçmazdan o qədər mer-meyvə göndərmişdi ki, bütün məhəlləni yedizdirsəydin, artıq qalardı.

            Aşqabaddan tələm-tələsik gəlmiş Namiq əkə ilə qardaşı Səlim bir-neçə torbanı taksidən qapının qarşısında düşürtdü və həyətə daşıtdı. Onları qarşılayan Nərgiz Əsədi görməyib məyus oldu, ancaq özünü ələ aldı, gülümsədi:.

            -Namiq dayı, xoş gəlmisiniz! Buyurun eyvana!

            Əşrəf Namiq əkəni ən yaxın adamı kimi qarşıladı. Nərgiz atasının Namiq əkəyə olan xoş münasibətini o saat hiss etdi. Qəlbən sevindi. İçəri keçib nənəsinə qonaqların gəldiyini xəbər verdi.

            Namiq əkə ilə Səlim Dadaş xanla Məşədi Fazilin oturduğu eyvana qalxdılar, onlarla görüşdülər.

            Həyət adamla dolub boşalırdı.

-Bunları kim qarşılayır, kim yola salır? - deyə Məşədi Fazili narahatlıq keçirirdi.

            Dadaş xan Məşədi Fazilin narahatçılığını hiss etdi. Əşrəfi yanına çağıraraq malı-qaranı, toyuq-cücəni ona göstərib soruşdu.

            -Əşrəf bala, bunların hamısını neynəyəcəksən?

            -Qəssab Əhədi çağırmışıq, özülə bir-neçə qəssab da gətirəcək, hamısını kəsib tökəcəklər. Toyuq-cücəni arvadlar təmizləyəcək. Hər şey qaydasına düşəcək.

            -Bəs çörək?

            -Dadaş dayı, çörəyi Dağlı Soltana tapşırmışam. Həyətdəki təndir bütün günü işləyəcək! Çörək məsələsi çoxdan həll olunub.

            -Bəs işıq? - deyə Meşədi Fazil sözə qarışdı.

            -Hərbi hissədən Kamal axşama dartıb generatoru gətirəcək. İşıq məsələsi də yaxşıdır.

            Kamal Bədirxanov, hərbiçi idi. Salyanski kazarmasında qulluq edirdi. Kapitan idi. Əşrəfin anasının dayısı uşaqlarından idi. Tez-tez Məşədi Fazilgilə gəlib gedirdi. Əşrəfgillə yaman dostlaşmışdı. Boş vaxtlarını onlarda keçirirdi.

            Axşama yaxın Kamal həyətdə göründü. Generatoru gətirdiyini dedi. Qərara gəldilər ki, onu həyətə salmasınlar, səs-küydən durmaq olmaz. Odur ki, generatoru toyxanadan aralı olan qonşu həyətlərin birinə salıb ordan şunur çəksinlər.

            Bir-neçə saatdan sonra həyətə qaranlıq düşdükdə "İliç lampaları" işıq saçmağa başladı.

            -Toydan sonra, gərək bütün məhəlləyə işıq çəkdirək! -deyə Məşədi Fazil üzünü Dadaş xana tutdu.

            -Mən də kömək edərəm! SeKa-da danışaram. Qalanların sən özün edərsən! - deyə Dadaş xan razılaşdı.

            -İcazəni al, çəkdirmək, mənim boynuma.

            Hüseynağa öz dəstəsi ilə ayın 11-də gəlməli idi. Ancaq özü bütün günü elə Əşrəfgillə idi. Onun dostları həyətdən əl çəkmirdilər. Bütün günü həyətdə yemək içmək idi. Kimin əlinə nə gəlirdisə ortaya gətirirdi.

            Abasın təzə "Pobeda"sı vardı, buna baxmayaraq birini də almışdı.

             Söz-söhbət olmasın, deyə Əşrəfgilin həyətinə gətirib Əlisəttar adına və onun  üçün aldığını demişdi. Həyətin axırında olan köhnə fayton qarajında saxlamışdı, üstünü brezentlə ötmüşdü.

            -Abbas, istəyirsən, itləri özünə ilişdirəsən? Birini heç üç ay deyil almısan. -  deyə Məşədi Fazil tənə etdi.

            -Fazil dayı, Əlisəttar deyib, odur ki, onun üçün gətirmişəm, onun adınadır.

            -Əlisəttara hələ maşın lazım deyil.

            Məşədi Fazil başını yellədi. "Bunlarla bacarmaq mümkün deyil! İstədiklərini edirlər! Şeytanlar od parçalarıdır, qazanmağı bacarırlar. -  deyə düşündü.

            Ayın 11-inin səhəri həyətdə adam əlindən tərpənmək mümkün deyildi. Tiflisdən, Səmərqənddən, Məribdən, Aşqabaddan, Basqaldan və s. yerlərdən dəvət olunmuş qonaqlar həyətdəki evlərə yerləşdirilmişdilər.

Qonaqların sayı-hesabı yox idi. Kababçı İbadın dünəndən manqalı sönmürdü. Cavanlar səhərə qədər yeyib içirdilər. Həyətin təndir yeri qazanlarla dolu idi. Gəlmiş qonaqları yedizdirmək üçün isə qazanların hamısı qaynayırdı.

            Günortadan pivə boçkalarından biri ortaya gətirilmiş, kranı və nasosu ağzına keçirilmişdi. Boçkanın üstünə qoyulmuş kruşkalara cavanlar pivə töküb yeməkxanaya daşıyırdılar.

            Saat dördə Hüseynağanın dəstəsi gəldi, gələn kimi klarnetin səsi məhəlləyə yayıldı. Musiqinin sədasına camaat Məşədi Fazilgilə axışmağa başladı. Toy beləcə bir gün əvvəldən başladı.

            Babəli Kamillə həyətə girəndə bir vur-çatlasın vardı ki, gəl görəsən.

            -Kamil, deyəsən dünənki yeyib-içməkdən sonra Əşrəf toy gününü səhv salıb. Həyətə bax adamla doludur.

            -Cəfərlilərin özləri azdır? Yeddi qardaşın nəslidir. Bunların qabağına çıxmaq olar? Gəl içəri, odur, yeməkxanada oturub pivələyirlər.

            Toyxanada Hüseynağa "Qoç Əli" çalırdı. Ortada Məşədi Fazillə Dadaş xan rəqs edirdilər. Bütün qohum-əqrəba toyxanada idi. Yer şabaşdan pul ilə örtülmüşdü.

            Bu vaxt Səməd ağa ailəsilə həyətə daxil oldular.

             Fazilgili toyxanada rəqs etdiklərini görüb onlara qoşuldu. Əlini cibinə atıb bir paçka yüzlüyü göyə atdı. Əlini qaldırıb onlara qoşuldu.

            Əşrəfin başı gələnlərə elə qarışmışdı ki, Abas yaddan çıxmışdı.

            -Babəli, bəs Abas hanı?

            -Biz gələndə dükanda, Vahid dayı, Ağa Hüseynlə oturub pivə içirdilər.

            -Kamil, Volodyanın dallarınca göndər. Bir də ləzginin getməliydi.

            Hüseynağa elə yorulmuşdu ki, dincələk üçün özünü yeməkxanaya verdi.

            -Canım çıxdı. Vermisiniz özünüzü isti yerə, kefə baxırsınız.

            -Sən özün qızışıb, düşdün ortaya, sonra da bizi günahlandırırsan. - deyə Əşrəf cavab verdi

            -Bircə Şakir gəlsəydi.

            -Hüseynağa, Şakir sabah gələcək!

            -Niyə sabah?

            -Çünki toy sabahdır!

            -Bəs niyə mən ortaya düşmüşəm. Məgər bu gün ayın 12-si deyil?

            -Sənin üçün 12-sidir, bizim üçün 11-i.

            -Əşrəf, neçə gündür yeyib içirik? Vallah, unutmuşam. Raz başlamışıq, axıra çatdırarıq.

            -Nə deyirəm, ancaq dincəl. İndi Əliağa dayı gələr, səni xilas edər.

            Yarım saata qədər həyətdə musiqi sədaları eşidilmədi. Qaranlıq da düşmüşdü.

            Kamal soldatlarını yedizdirib içirəndən sonra, generatoru işə saldırdı. Həyət çılçıraqbana çevrildi. Yuxarı məhəlləyə aşağıdan baxanda bura işığa qərq olmuş kiçik adacığı xatırladırdı.

            Hüseynağa toyxanaya qayıtdı.

            Abasın dalınca getmiş Kamil "Pobedada" Əlağa Vahidi və Ağahüseyni gətirdi. Evin adamları kimi hamı Məşədi Fazil, Dadaşxan və Səməd ağanın oturduğu eyvana qalxdılar.

            Əlağa Vahidin gəlmə xəbəri toyxanaya yayıldı. Hamının gözlədiyi an yaxınlaşırdı. Hamı arxayın idi ki, Vahidlə Ağahüseyn əvvəl - axır toyxanaya düşəcək və, əlbəttə ki, şairin və onun şair dostunun dadlı-duzlu meyxanalarını eşidəcəklər.

            Volodyanın maşınında isə “ləzgilə” Abas qayıtdı. Eyvanda oturmuş ağsaqqalar bir-birin ardınca Tahir olan otağa keçdilər.

Uşaq Zöhrənin dalınca qaçıb hörüklərini dartır, onu cırnadırdı. Nərgiz Abasın içəri niyə girdiyini bildiyindən Tahiri qucağına aldı və ona ötürdü. Beləliklə canını ondan qurtardı.

Uşaq nə baş verdiyini bilmirdi və ağlına belə gəlmirdi ki, onu burada incidə bilərlər.

Abas isə "ləzginin" göstərişi ilə uşağı qucağına alıb möhkəm tutdu. Bir anın içində Tahirin ayağının arasından yerə al qan süzülməyə başladı.

Çınqırığını belə çıxartmayan uşaq sanki nə baş verdiyini anlamadı, ağrıya dözdü. Ancaq qanının axdığını görüb əlini yaxınlığındakı stolun üstündəki qəndqabıya uzatdı və onu qapıb Abasın başında sındırdı.

            İndi Abbasın başından qan axırdı. Hamı gülüşürdü. Uşaq yaddan çıxmışdı.

Ürəyi yumşaq olan Seyid Bikəylə Raziyə uşağın ağlamadığını görüb içəri keçdilər. Nərgiz Tahirin yarasını sarıyan "ləzgiyə" kömək edirdi.

Abasın nə hala düşdüyünü görən Seyid Bikə isə kağız yandırıb külünü Abbasın başındakı yaranın üstünə qoydu ki, qanın qabağını alsın.

            “Ləzgi” üzünü Əşrəfə tutdu:

            -Əşrəf qədeş, mən yüzlərlə sünnət etmişəm, ancaq bu cür dözümlü uşağa birinci dəfə rast gəlirəm.

            Məşədi Fazil qabağa çıxdı. Bir paçka yüzlüyü "ləzginin” cibinə qoydu.

            -Məşədi, verən əlin var olsun!

            Sonra Dadaş xan, Səməd ağa onun cibinə pul basdılar.

            Seyid Bikə o birisi otaqdan hədiyyələri gətirdi. Abbasın boynuna ipək şərf saldı və köynəyinin cibinə "heyratı" dəsmalı qoydu.

            “Ləzgi” üçün xonçanı Raziyə gətirdi.

            Nərgiz Tahiri qucağında götürüb yataq otağına keçdi və onu çarpayıya uzatmaq istədi. Zöhrə Tahirə dilini göstərirdi. Tahir Nərgizin qucağında dartındı:

            -Qaqaş, indi olmaz! Səni sünnət ediblər. Yaran açılar. Sonra cavabını verərsən.

            -Nərgiz, görmürsən? Məni dolayır. Öldürəcəyəm onu.

            -Öldürmə, o, axı sənin bacındır.

            -O mənim bacım deyil, mənim bacım sənsən. O, isə şeytandır. Dədə nə deyir? Deyir ki, qızlar şeytandır.

            -Belə çıxır mən də şeytanam?

            -Sən yox, Zöhrə kimi qızlar. Görmürsən mənə necə gülür. Dayan, yaram sağalsın! Gör sənin başına nə oyun açacağam.

            Həyətdə isə çalıb-oynamaq davam edirdi. Hamı Əlağa Vahidlə Ağahüseynin toyxanaya gəlməsini, meyxananın başlanmasını gözləyirdi.

Tahir isə başını Nərgizin dizi üstünə qoyub mürgüləyirdi. Qız hərdən bir onun tərləmiş alnını dəsmalla silir, saçlarını sığallayırdı. Çox vaxt Tahir elə beləcə onun dizində yatırdı. Qardaşı həmişə özü qaçıb başını Nərgizin dizi üstünə qoyardı ki, başını sığallasın.

***

 


SƏHƏRİ VƏ O BİRİSİ GÜN

 

            Səhəri günü qohum-əqrəbanın, dost-tanışın əlindən həyətdə tərpənməyə yer yox idi. Həyətdə nə baş verdiyini heç kim bilmirdi. Təkcə Seyid Bikə və həyətin başqa qadınları hər şeyi ələ almışdılar, kişiləri isə iki gün ərzində yeyib-içməkdən və qonaq qəbul etməkdən başlarını qaşımağa macal tapmırdılar.

            Seyid Bikə və Raziyənin göstərişi ilə qazanalar odun üstünə qoyulur, süfrələr dəyişdirilir, çatışmayan nə varsa qonşulardan götürülür və yaxud gətizdirilirdi.

Yorğunluq bilməyən "Seyid qızının" və Raziyənin sayəsində həyətdə elə qayda-qanun yaranmışdı ki, stolların üstü dolub, boşalırdı və o saat yenilərilə əvəz olunurdu.

            Belə yeyib - içməyi Seyid Bikənin yadında idi, atası Mir Hüseyn ağa Milli ordu yarananda vermişdi.

            Onda Mir Kamilin dostları - Azad Azərbaycanın ilk qoşun dəstəsinə Qala divarının qarşısında elə bir şənlik verirdilər ki, indiyə qədər çoxlarının yadından çıxmamışdı.

            Qonaqların bu qədər olacağını heç ağıllarına belə gətirmirdilər. Sadəcə olaraq, qohum-əqrəba, bir də yaxın dostlar çağırılmışdı.

            Oğlanlarının bu qədər dostları olduğundan xəbərsiz ana qəlbən sevinirdi və gəlinlərinə dönə-dönə deyirdi. " Aşpazlara nə lazımdır, o saat verin! Süfrələrdə hər şey olmalıdır ".

            Abasla Volodya Seyid Bikənin əlinin altından çıxmırdı. Nə azalırdısa o saat Abasa çatdırırdılar, o ,isə Volodyanı bu və ya digər zavmağın yanına göndərir, nə lazımdırsa o saat gətirirdilər.

            Dünəndən başlamış toydan 3 – cü otdelenin xəbəri vardı. "Bığlı" Əlini ora göndərmişdilər ki, gözdə qulaqda olsun.

            Səhəri günü işə gələndə Naçalnik onu yanına çağırdı:

            -Orada nə baş verir?

            -Toydur! - deyə "Bığlı" cavab verdi.

            - Raykomdan zəng vurmuşdular. Belə də toy olar? Xan-bəy zaddılar?

            -Bəs kimdirlər? Özü də, anadan gəlmə.

            -Sovet dövlətində nə xan var, nə bəy? - deyə naçalnik ciddiləşdi.

            -Mən də elə düşünürdüm, yoxdur. İndi isə bilirəm ki, var. Özü də əldə qayrılmış gədadan bəy...

            -Kimi nəzərdə tutursan?

            -Partbilet cibində yüksək vəzifəli şəxsləri. Gecə-gündüz İnturistdə sekretarşaları ilə xalqın puluna caz vuranları. O ki qaldı, yuxarıdakı toya, məhəllə nə qədər istəyir, o qədər edəcək. Raykomunun kişiliyi çatırsa getsin, desin ki, toyu kəssinlər.

            -Əli, sənə çox inanıram. Ancaq bu haqda daha başqa yerdə danışma.

            -Naçalnik, biz buna görə vuruşmuşuq ki, partbileti cibinə qoymuş uşaq-muşaqlar xalqın əmlakını dağıtsınlar?

Məşədi Fazil isə məhəllənin ağsaqqalıdır. Hamı onların xətrini hörmətini saxlayır. Bu toy bütün məhəllənindir və orada heç nə ola bilməz.

            -Sən canın, orada ol, mən də onlara deyim ki, adamlarım toyxanadadır, hər şey kontroldadır. - deyə naçalnik barmağı ilə tavanı göstərdi.

            Bığlı Əli 3-cü otdelenidən çıxıb asta-asta Şors küçəsi ilə məhəlləyə tərəf irəliləyirdi. "Həmşəri palanının" yanından keçəndə tində durmuş qədeşlər özlərini yığışdırdılar.

            -Əli dayı, sabahınız xeyr! - dedilər.

            Əli onlara başını yelləyərək fikirli-fikirli oradan uzaqlaşdı. Qələbə günü İnturistdə gördükləri gözünün qabağından keçmirdi.

            Xalqın bütün günü canı çıxır: dəzgahların, sobaların qarşısında, palçıqlı, tozlu tarlalarda sərvət yaradır, kommunist libası geymiş vəzifəli şəxslər bu sərvəti dağıdırlar. Dəhşətlisi odur ki, özləri əxlaqsız olduqları halda, camaata necə yaşamağı öyrətmək istəyirdilər.

            Əli toyxanaya girəndə dilxorçuluğu o saat gözə dəydi. Ancaq bir neçə dəqiqədən sonra yeməkxanada oturub məhəllənin adamlarına qoşulduqdan sonra, anladı ki, onun kommunist partiyasından da, Lenindən də, Stalinindən də, burada oturan insanlar ona daha yaxın və əzizdirlər. Bunlarla bir olmaq, onlara kömək etmək, qorumaq - budur əsl şərəfli iş. Çünki bu insanlar Azərbaycan xalqıdır. Onun gücü-qüvvəsi, namus-qeyrətidir. Məhəllədə nə olmasa da, böyük kiçiklik var. Bu isə hər şey deməkdir.

            Uşaqlar onun qabağına bir kruşka pivə qoydular. Əli onu bir nəfəsə içdi. Birini də gətirdilər.

Əlisəttarın içəri girdiyini görüb ona əl etdi.

            -Əli dayı, xoş gəlmisən! - deyə Əlisəttar özünü "Bığlının" yanına verdi.

            -Sağ ol, bala!

            -Əli dayı, gözümə pis dəyirsiz? Kefsizsən.

            -Heç, elə belə.

            -Toyu başa verib, səni yenə də İnturistə aparacağam.

            -Əlisəttar, hara aparırsan apar, təkcə ora yox!

            -Niyə ki?

            -Gördüklərim, bəsdir.

            -Onda dur, bir "Şalako" oynayaq.

            Huseynağa Əlisəttarın "Bığlı" Əli ilə Toyxanaya girdiyini görüb, çalmağı dayandırdı. Ortada oynayan məhəllə cavanları onları görən kimi kənara çəkildilər.

Əlisəttar iri gözləri ilə ətrafı bir-bir seyr edib salamlaşdıqdan sonra üzünü Hüseynağaya tutdu:

            -Qardaş, mənim havamı! - dedi.

            Hüseynağa "Şalakonu" çaldı. "Bığlı" Əli rəqs etdikcə, üzü gülməyə başladı. Hamı əl çalırdı. Başlarına şabaş yağdırırdılar.

            Əlisəttar "Bığlının" üzünə gülüşün qayıtdığını görüb toyxanadan çıxdı. Əli isə hələ də rəqs edirdi.

***

            Əlisəttarın İrandan Tahir üçün alıb gətirdiyi maqnitofonu, iş yoldaşları onun "Etibarnaməsi" ilə kömrükdən alıb gətirdilər.

            -Bu nədir?- deyə Əşrəf Əlisəttarın yoldaşlarından soruşdu.

            -Maqnitofon, Əlisəttar Ənzəlidə alıb. Deyirlər bununla səs yazmaq olur. Necə işləyir, bilmirik. Bizdə olmayıb, qonşuda görməmişik. Bir nəfər bilən lazımdır ki, quraşdırsın.

            Səhərdən ortadan çıxmayan və hamının şəklini çəkən Məmmədağanın daha çəkməyə lenti qalmamışdı. Uşaqları Univermağa göndərmişdi, onlar da əliboş qayıtmışdılar. Deyirdilər ki, Bayıldakı Kulttovarda var. Gərək səhər tezdən alsın. Məmmədağanın hələ bu qədər kliyenti olmamışdı.

            Əşrəf fotoqraf Məmmədağanı yanına çağırdı, maqnitofonu göstərdi:

            -Məmmədağa, sənin başın çıxar! Gör, nə edirsən?

            Məmmədağa maqnitofonu karobkadan çıxartdı. Səliqə ilə aparıb musiqi çalanların stolunun üstünə qoydu. Mikrofonu quraşdırdı. Cihazı toka qoşdu. “Hazırdır! Yazmaq olar!” -  dedi.

            Məhəllədə kimin nə cihazı vardı, sınan kimi Məmmədağanın yanına qaçırdı, o, hər şeyi düzəldə bilirdi. Onun necə fotoqraf olması isə hamıya məlum idi. Məmmədağanın başı çıxmadığı şey yox idi. Karobkadan iki dənə lent çıxdı.

            -Əlisəttar, bu bizə azlıq edəcək! İki saata çatacaq. Univermaqda bu lentlər başlı-başına qalıb, uşaq göndər, gedib alsınlar. Maqnitofon olmadığından alan yoxdur. Bunu isə quraşdırdım, Amerika malıdır.

            Məmmədağanın sayəsində toyda nə baş verəcəkdisə hamısını lentə yazmaq olacaqdı.

***

            Məşədi Fazil, Səməd ağa, Dadaş xan, Əlağa Vahid Ağahüseyn eyvanda oturub, toyxananı seyr edir, gələn qonaqları salamlayır, gedənlərlə isə vidalaşırdılar.

            Günorta Aşıq Şakirlə Aşıq Pənahın dəstəsi maşınlardan düşəndə, toyxanada vur-çatlasın davam edirdi. Hüseynağanın klarnetinin səsi aləmi bürümüşdü.

            Dörd tərəfdən evlərin damları adamla dolu idi. Həyətdə yer olmadığından məhəllənin cavanları, uşaqları damlara dırmaşmışdılar. Həyət yunan amfiteatrını xatırladırdı.

            Aşıqları qapının ağzında Əşrəf qarşıladı və Babəli ilə birlikdə eyvana dəvət etdi. Ağsaqqalarla salamlaşıb, stolun arxasına keçdilər.

            Nərgiz süfrəni dəyişdi və bəzəməyə başladı. Qabqacağı yerbəyer etdi. O, durna kimi stolun bir tərəfindən o biri tərəfinə keçir, Seyid Bikənin yanına qayıdıb, göstərişlər alır, yenidən stolun üstünə nə isə qoyurdu. Çəkilib qıraqdan tamaşa edirdi.

            Süfrəyə yemək gətirildi. Aşıq Şakirin isə boğazından bir tikə də keçmirdi. Dərin xəyala dalmışdı: "Nərgiz nə qədər böyümüşdü… Əşrəfgilə ilk dəfə gələndə Nərgizin yeddi-səkkiz yaşı olardı. Maşallah, necə boy atıb!  Atalar düz deyirlər ki, qız xeylağı tez böyüyər. Əşrəf qızıla nəfəs alır. Onu yola ancaq Nərgiz salırdı. Əlinə Lahıc camı alıb arxasınca su atırdı.

Dostu deyirdi ki, Nərgiz onu yola salmasa, evdən bayıra çıxmazdı. Çox düşərli üzü vardı.

            Bir gün Nərgiz yıxılmışdı, dizləri siyirilmişdi. Qızın iri gözlərindən sel axırdı. Əşrəf isə onu heç cür sakitləşdirə bilmirdi. Yola da getməli idi.

            -Bala, Nərgiz, sən ağlayırsan? Onda mən yola necə gedim?

            Qız o saat ağrısını boğmuş, özünü ələ almış, otağa keçib "Lahıc camını " çıxarmışdı. Ona əl edən atasının arxasınca əvvəlki kim su atmışdı.

            "Mən bu qıza, bu təmiz ailəyə bu şən gündə nəsə hədiyyə etməliyəm. Aşıq əlindən nə gəlir? Nəğmə. Elə bir nəğmə ki, bu evin uşaqlarına sevinc gətirsin: Tahirə, Zöhrəyə, gül balamız Nərgizə...

            Şakirin yadına yenidən Əşrəfin qızına dediyi sözlər düşdü. Əlini cibinə salıb cib dəftərini götürdü. İri həriflərlə başlıq yazdı:

Necə gedim yola, Nərgiz?

Ay qız, ay qız, bala Nərgiz?"

            Bu sözləri Şakir qədim bir nəğmədə eşitmişdi. Ancaq qəlbində oyanmış musiqi yeni idi. Qədim nəğməyə yeni sözlər və musiqi əlavə etmək qərarına gəldi. Bu çoxdan unudulmuş nəğmənin sözləri idi.  Ona yeni həyat və yeni sözlər əlavə etmək üçün dərin fikrə daldı.

            Aşıq Şakirin dostları bilirdi ki, o, nəsə yazanda, onu danışdırmaq olmaz, onsuz da mənasız bir işdir. O. heç kimi eşitmirdi: bu saat öz dünyasında, öz şer aləmindədir. Heç kimi, heç nəyi görmür, hiss etmirdi. Qələmdən ayrılana qədər o, hələ öz aləmində olacaqdı.

            Aşıq Pənah Şakirin yemədiyini görüb üzünü ona tutdu:

            -Şakir, xörəyin soyudu. Sonra yazarsan!

            Şakir onu elə bil eşitmədi, başını belə qaldırmadı. İzzatalı Aşıq Pənahın inciyəcəyini görüb, üzünü ona tutdu:

            -Pənah, Şakir belə hala düşəndə, həmişə gözəl bir şeyr yazır. İndi o, sanki tərki-dünyadır.

            Pənahın özü də tez-tez bu hala düşürdü. Şakirin vəziyyətini anladı.

            Şakir süfrədən durub sazını götürdü, Məşədi Fazilə yaxınşlaşdı.

            -Məşədi, mənim balacaya hədiyyəm var, icazə versən, bu nəğməni evin içində oxuyardım, sonra toyxanada.

            Şakirin sözünü eşidən dəstəsi ayağa qalxdı. Otağa daxil oldular.

            Nərgiz Tahirin başını dizinin üstünə qoyub sığallayırdı. Zöhrə isə divara söykənib onlara baxırdı.

            Aşıq Şakirin babası ilə otağa daxil olduğunu görən qız ayağa qalxdı. Tahiri də dikəldib, kürəyini çarpayının kənarına söykədi.

            Aşıq Şakir çarpayının yanında dayanmış Zöhrəni yerdən qaldırıb Tahirin yanında oturtdu.

            -İndi hamı burdadır: Nərgiz də, Tahir də, Zöhrə də. Bəs Əşrəf? Onu bura çağırın! - dedi.

            Əşrəf otağa daxil oldu. Aşıq Şakir isə sazını kökləyirdi. Hamının fikri onda idi.

            Toyxanada Hüsenağanın klarneti də susmuşdu. Həyətə sakitlik çökmüşdü. Hamı sanki möcüzə baş verəcəyini gözləyirdi. Möcüzə isə doğrudan da baş verdi. İlk dəfə " Bala Nərgiz" mahnısı səsləndi. Aşıq Şakirin "Bala Nərgizi":

Sən Tahiri küsdürübsən

Tuti dilin susdurubsan.

Yol-irizin kəsdiribsən,

Necə gedim yola Nərgiz?

Ay qız, ay qız, bala Nərgiz!

            Dostuna bundan böyük hədiyyə olmazdı. Bu ürəkdən gələn hədiyyə idi. Sönməz bir şair ilhamından yaranmışdı.

            Məşədi Fazil Aşıq Şakiri bağrına basdı. Otaqdan çıxmaq istəyən Şakiri saxladı:

            -Şair, dayan! Bu sənin hədiyyən idi. Bəs bizim hədiyyə? Dost-aşna nə deyər?

            Üzünü Nərgizə tutdu:

            -Mənim balam, get mənim şkafımdakı açarları gətir! - dedi.

            Bir anın içində Nərgiz geri döndü. Açarları babasına uzatdı. Məşədi Fazil üzünü otaqda olanlara tutdu:

            -İndi getdik!

            Səməd ağa başda olmaqla Əlağa Vahid, Ağahüseyn, Aşıq Şakir, Aşıq Pənah və s. həyətin aşağısındakı fayton saxlanılan yerə gəldilər.

Məşədi Fazil qapını açdı və içəri keçdilər. "Pobedanın" üstündən brezenti çəkdi. Üzünü Şakirə tutdu:

            -Şakir, bu mənim hədiyyəmdir. Bir həftədən artıqdır ki, yiyəsini gözləyir. Yağın içindədir. Bilirdim ki, könlündən çoxdan keçir. Al, bu da açarları! Ancaq yox demə!

            Aşıq Şakir bir kəlmə belə demədi, keçib müdrik insanın əlindən öpdü.

            -Verən əlin var olsun! - deyə keçib maşının qapısını açdı, sükanın arxasına keçdi.

            -Pənah, buna deyərəm kişi maşını, yoxsa "Moskviç"?

            Hamı toyxanaya qayıtdı. Aşıq Pənah üzünü dostuna tutdu:

            -Şakir, bayaqkı mahnını bir də oxu! Qoy camaat eşitsin! - deyə Aşıq Pənah xahiş etdi və sazını kökləməyə başladı.

            Aşıq Şakirin Cəfərli ailəsinə məhəbbət və hörmət rəmzi olan "Bala Nərgiz" bir də səsləndi.

 

***


NAMİQ ƏKƏ

 

Toyun səhəri günü bütün qonaqlar evlərinə qayıtmağa hazırlaşırdılar. Toyxana yığılsa da, həyətin ortasındakı yeməkxana hələ yerində dururdu. Səhər açılandan həyətin qadınları-qızları qonaqlara qulluq edirdilər.

            Günortaya qonaqların çoxu çıxıb getmişdi.

Namiq əkə isə Məşədi Fazil və Əşrəfin başının açılmasını gözləyirdilər. Bir neçə dəfə birlikdə oturmalarına baxmayaraq, dostu ilə bir kəlmə belə kəsə bilməmişdi.

            Əşrəf bütün günü günortaya qədər yeməkxanada, aşıqlarla idi. Allah bilir, nə qədər yeyib içdilər, maqnitofonu qoyub doyunca "Bala Nərgizi" çaldırdılar.

            -Namiq əkə, eşidirsən? Gəlininə həsr olunub! Necədir? Qiyməti artır. -  O, arxadan Seyid Bikənin səsini eşitdi.

            -Seyid qızı, istəyirəm elçiliyini eləyim. Nə fikirdəsən?

            -Qoy ara sakitləşsin! Camaat dağılışsın. Fazillə məsləhətləş. Hər şey yaxşı olacaq!

            Seyid Bikənin bu sözlərini eşidən Namiq əkə eyvandan aşağı endi. Yeməkxanaya gəldi. Stolun arxasında oturan Əşrəf, Əyyub, Əlisəttar və qonaqların hamısı ayağa qalxdı və türkmən ağsaqqalını salamladılar və stola dəvət etdilər.

            -Namiq əkə, buyurun! - deyə Əşrəf yanında yer göstərdi.

            Namiq əkə aramla keçib stolun arxasında oturdu. Hamının gözü ona dikilmişdi. Sanki nə isə deyəcəyini gözləyirdi.

            -Mənim tay-tuşum olmadığınıza baxmayaraq, mən bu stola ona görə oturdum ki, gözəl musiqini bir daha dinləyim və onu yaradan sənətkara öz təşəkkürümü bildirim. Bir-neçə ildən sonra Səmərqəndə olacaq oğul toyuna dəvət edim.

Şakir, mənim sözünü yerə salma. Çünki mən bilirəm ki, burda oturanların çoxu, Allah qoysa, o toyda iştirak edəcəklər. Buna arxayınam, sənin razılığını halal çörək kəsdiyim bir həyətdə almaq istəyirəm. - dedi

            Aşıq Şakir bu sözlərdən sonra ayağa qalxdı:

            -Mən hazır. Təki toy olsun! - dedi.

            Namiq əkə stolu arxasında oturmuş qardaşını amiranə yanına çağırdı. Səmərqənd ipək yaylığına bükülmüş iki paçka yüzlüyü ona verdi ki, stolun o biri başında oturmuş Aşıq Şakirə çatdırsın.

            Səlim bağlamanı götürüb Şakirə uzatdı:

            -Şakir, bu toyun behi deyil, yazdığın gözəl musiqiyə görədir. Xahiş edirəm ki, götürəsən.

            Süfrənin arxasında oturanlar əl çalmağa başladılar.

Namiq əkə gəldiyi kimi aramla stolun arxasından durdu və Məşədi Fazillə Səməd ağanın oturduğu eyvana qalxdı.

            Səməd ağa dostunun qayıtdığını görüb onu söhbətə tutdu:

            -Namiq əkə, niyə Əsədsiz gəlmisən?

            -Əsəd universitetə hazırlaşır. Girən kimi sizə elçiliyə gələcəyəm.

            -Əsəd kimi oğula kimi istəsən, alacaqsan. Məşədi Fazil dedi ki, Nərgizdə gözünüz var. Yaxşı seçimdir. Mən razı.

-Hamı razıdır. Bircə Əşrəfə deməyə qorxuram.

-Əşrəf kimdir, biz olan yerdə? Nə desək, o da olacaq! Səbir elə, qoy camaatı yola verək, danışarıq.

            Səməd ağanın sözləri Namiq əkəni daha da qanadlandırdı. Əgər Namiq əkənin sözündən Məribdə, Aşqabadda, Səmərqəndə və Orta Asiyanın sairə şəhərlərində çıxmırdılarsa, Səməd ağanın sözündən kimin cürəti çatardı ki, burada çıxsın? Ancaq Əşrəf! Qabağından yeməyən Əşrəf! Namiq əkə insanları çox yaxşı tanıyırdı.

Keçdiyi qanlı-qadalı illərdə hər şeyi görmüşdü. O, ölümündən də qorxan igid deyildi. Ancaq Əşrəfdən qız istəmək, göz bəbəyi kimi qoruduğu qızı istəmək, hələm-hələm kişinin işi deyildi.

            Əşrəf Namiq əkəyə öz əmisi kimi baxırdı. Namiq əkə isə öz oğlu kimi. Aralarında olan pərdəni götürmək istəmirdi.

            -Səməd ağa, sən canın, nə qədər Tiflisə getməmisən, bu işi qaydasına qoy.

            -A kişi, özünü ələ al! Əsəd mənim öz balamdır. Arxayın ol, qız sənindir. Bunu mən deyirəm, Səməd ağa! Verməz, özüm götürüb balam üçün qaçırdaram. Sakit ol! Qoy ara sakitləşsin.

            Günorta yeməyindən sonra Aşıq Şakir təzə maşınına minib həyətdən çıxanda camaat onu mühasirəyə almışdı. Hamı onu alqışlayır, təşəkkürlərini bildirirdi. Birdən maşını əhatə edənlər aralandı,

            Nərgiz əlində Lahıc camı maşının arxasında göründü. Maşının qarşısı açıldı, camaat iki yerə bölündü. Aşıq Şakirin gözü arxada, qızda qalmışdı.

            Maşının evin qarşısından aralandığını görən Nərgiz cam dolu suyu onların dalınca atdı.

***

            Axşam Səmədin oğlanları və gəlinləri Tiflisə yola düşəndə, Səməd ağa üzünü Barat xatına tutub dedi:

            -Biz isə qalırıq! Namiq əkə ilə bir-iki işimiz var.

Şam yeməyində məlum oldu ki, qonaqlardan təkcə Səməd ağa Barat xatınla deyil, Namiq qardaşı Səlimlə də qalıblar.

Əşrəf hələ gəlib çıxmamışdı. Xəbər gəldi ki, Abbasgildə yeyib içməkdədirlər. Bütün dostlar ordadır.

            Süfrənin arxasında, ancaq kişilər oturmuşdu. Səməd ağa hamının yeməyi yeyib qurtardığını görüb, Namiq əkə ilə başladığı səhərki söhbətə qayıtdı:

            -Məşədi, bilirsən də Namiq əkənin arzusunu? Mən də bu arzuya qoşuluram. Bu süfrənin arxasında, bir ağsaqqal kimi razılığını istəyirəm!

            -Səməd, bu nə ciddi danışıqdır? Məgər "yox" deyən var? Biz hamımız razı. Qoy, Əşrəfin başı açılsın, onu da ipə-sapa yatırdım. Əşrəfin qorxusundan, məhəllənin gəncləri başını qaldırıb Nərgizin üzünə baxa bilmirlər. Canı-gözü odur. Xasiyyətini də ki, bilirsən.

            -Onda sabahı gözləyək. Gecənin xeyrindən gündüzün şəri yaxşıdır. - deyə Səməd ağa bu söhbəti son qoydı.

***

Səhər saat onda Məşədi Fazilin ailəsi və qonaqlar yeməkxanada çay içirdilər. Səməd ağa Əşrəfin yanında oturub Namiq əkəyə göz vurdu ki, indi başlamaq olar.

            -Əşrəf, oğul, bir yükün altından şərəflə çıxdın. İndi qalır ən ağır yükün-qız yükü. - deyə Səməd ağa söz açdı.

            -Allah qoysa, onu da edəcəyik, bundan da yaxşı! - deyə Əşrəf cavab Verdi.

            -Nərgizin toyunu özüm edəcəyəm!

            -Mən nə deyirəm, böyüyümüzsünüz!

            -Onda qulaq as! Mən Nərgiz qızımıza elçilik etmək istəyirəm.

            Səməd ağanın bu sözləri Əşrəfi elə bil ilan kimi çaldı. Yerindən qalxdı. Qarşısında kimin olduğunu görüb özünü ələ aldı.

            -Otur! Əvvəl qulaq as! Sonra sözünü deyərsən!

            Əşrəf dinməzcə yerinə oturdu. Əşrəfin sakitləşdiyini görən Səməd ağa davam etdi.

            -Qız quş kimi bir canlıdır, qanad açdı, uçmalıdır. Bunun qabağını heç kim ala bilməz. Allahın yaratdığı qayda-qanundur. Əsas odur ki, buna əməl edərkən, qızın hansı ocağın başına qonacağını biləsən. Elədir bala? -  deyə üzünü Əşrəfə tutdu.

            Əşrəf etiraz etmədi.

            -Mən də istəyirəm ki, Nərgiz balamız xoşbəxt olsun! Özün də bilirsən ki, mən heç vaxt boş-boşuna danışmıram, əgər danışıramsa, deməli, nəticə mən dediyim kimi olmalıdır.

            Mən də, atan Fazil də, bacım Bikə də, xalan Barat da, hələ üstəlik qızım Raziyə də razılığın verib, indi növbə sənindir.

            Əşrəf Raziyə tərəfə baxdı. Ağır gözləriynən onu süzdü. Hamının ona baxdığın görüb, üzünü Səməd ağaya tutdu:

            -Səməd dayı, elçinin kim olduğunu dedin! Ancaq bəyin kim olduğunu demədin. Axı bilməliyəm, qızımı kimə verirəm? Bir də Nərgiz hələ uşaqdır.

            -Əşrəf, biz hər şeyi ölçüb - biçmişik. Odur ki, sənin "yox" deməyin üçün heç bir bəhanən olmayacaq.

            -Səməd ağa, mən nə deyirəm? Kim olduğunu deyin!

            Səməd ağa Əşrəfin bu cavabından anladı ki, o geri çəkilməyə başlayıb, ayağa qalxıb əlini onun çiyninə qoydu.

            -Biz hamımız qızımızı Əsəd balamıza vermək istəyirik! - dedi.

            Əşrəf ayağa qalxmağa səy göstərdi. Ancaq Səməd ağanı ağır əli qalxmağa qoymadı.

            -İndi anladım ki, Əsəd niyə gəlməyib? - deyə Əşrəf susdu. Başını iki əli ilə qucaqlayıb gözünün stolun üstünə dikdi. Stolun arxasında oturanların çınqırığı da çıxmırdı. Bir sakitlik yaranmışdı ki, gəl görəsən.

            Hamı Əşrəfdən cavab gözləyirdi. Onun başından isə hələ müharibə havası çıxmamışdı. Hamı bilirdi ki, o, hirsləndi - dədəsini də tanıyan deyildi.

Raziyənin rəngi-ruhu qaçmışdı. Bu hadisənin dava ilə qurtaracağından qorxurdu.

            Əşrəf isə başını aşağı dikib nəyisə düşünürdü. Başında Əsədlə bağlı fikirlər qaynayırdı. Əslində ona qarşı bir pis fikir yox idi. Gözündə qabiliyyətli, düşüncəli, ağıllı bir bala idi. Bundan yaxşı kimə verəcəkdi? «Bəs qız? Onun fikrini bilməsəm, qəlbini sındıraram. Bir də axı yaşı çatmır. - deyə düşündü.

            Əşrəf başını qaldırdı. Tərs-tərs Namiq əkə tərəfə baxdı, sonra üzünü Məşədi Fazilə tutdu:

            -Dədə, sən nə deyirsən?

            -Mənim nə dediyimi, sənə Səməd ağa çatdırdı. Hamı sənin cavabını gözləyir.

            -Mənlik burada heç nə yoxdur. Qızımın könlü olmasa, cavab verən deyirəm. Nərgiz, qızım bura gəl! - deyə çağırdı.

Nərgiz otaqdan çıxdı. Seyid Bikə stoldan durub onu geri qaytardı. Özü oğlunun yana gəldi və üzünü ona tutdu:

            -Sən burdakıların sözünü yerə salmaq istəyirsən? Qızının nə yaşı var ki, onunla məsləhətləşirsən? Yoxsa bizim evdə böyük-kiçiklik qalmayıb? Müsəlman ailəsi deyilik? Ağsaqqallar ölçüb-biçəndən sonra, sən hələ uşaqdan soruşmaq istəyirsən? Səni belə tərbiyə etmişəm? Denən, Allah xoşbəxt etsin!

            Anasının qətiyyətli təkidindən Əşrəf geri çəkildi:

            -Ana, mən nə deyirəm? Allah xoşbəxt eləsin! Ancaq bir şərtim var. Qız məktəbi qurtarmalı və instituta da girməlidir. Əsəd də instituta girməsə, qızı verən deyiləm. Zəmanə oxumaq zəmanəsidir, ali təhsil zəmanəsidir...

            Əşrəfin bu sözlərindən sonra Namiq əkə cürətləndi, stolun arxasından qalxdı, ona yaxınlaşdı:

            -Seyid Bikə Əsədə deyəndən sonra ki, instituta girməsən qızımı sənə verməyəcəyəm! O, gecə-gündüz Səmərqənd universitetinə hazırlaşır. Allah qoysa, avqustun axırında yaxşı xəbər eşidəcəyik. Nərgizi özüm oxutduracağam. Mənə savadsız gəlin lazım deyil. Əlbəttə ki, qızımızın məktəbi qurtarmağını gözləməliyik. Bir üç ildən sonra toylarını edərik! - deyə Namiq əkə Əşrəfi qucaqladı.

            -Eşitdiniz, üç ildən sonra, toy olacaq! - deyə Əşrəf səsini qaldırdı.

            -Bəs nişan? - deyə bu sözdən təşvişə düşən Namiq əkə soruşdu.

            Onların ikisini də arxadan qucaqlayan Səməd ağa Əşrəfin əvəzinə cavab verdi:

            -Nişan elə sabah! - dedi.

            Ancaq Namiq əkə razılaşmadı. Nişanı sentyabr ayında edəcəklərini dedi.

            Çeçələ barmağından tək qaş brilyant üzüyü çıxartdı. Hamıya göstərdi. Nərgizi səslədi.

Otaqdan səs gəlmədi. Raziyə içəri girib qızının əlindən tutub bayıra çıxartdı. Namiq əkənin yanına gətirdi.

            Namiq əkə bəxt üzüyünü Nərgizin barmağına taxdı:

            -Qızım, təbrik edirəm! Bunu sənə Əsəd göndərib! - deyə, onun alnından öpdü.

            Namiq əkənin bu sözlərindən Əşrəfə aydın oldu ki, qızının ürəyi elə Əsədlədir.

"Qocalırsan, Əşrəf! Qocalırsan! Bu gün sabah sən də baba olacaqsan! - deyə düşündü.

            Nərgiz atasının üzünün gülmədiyini görüb başını aşağı dikdi.

            -Bəri gəl, qızım, atan sənə xoşbəxtlik arzulayır. Atanın-babanın adına layiq ol, deyir! – deyə Əşrəf də qızının alnından öpdü.

            Nərgizin gözləri yaşla dolmuşdu. Başını aşağı salıb otağa qayıtdı. Namiq əkənin isə sevincinin həddi-hüdudu yox idi.

***


TOYDAN SONRA

 

Toydan bir həfətədən çox vaxt ötmüşdü. İyun ayı çox sakit və küləksiz keçirdi. Qarşıdakı çəmənlik gül-çiçək içində üzürdü. Otların hündürlüyü dizdən yuxarı qalxdığından çəmən güllərinin saplaqları otlara söykənərək günəşə sarı can atırdı.

Səhər çağı günəşin ilk şəfəqləri ilə oyanan gül-çiçəklərin üzərində bal arılarının və başqa uçan həşəratların nəğmələri eşidilirdi.

Təbiətin yaya tərəf addımları yaxınlaşdıqca həyətlərdə və həyət ətrafı əkilmiş meyvə ağaclarının çiçəkləri tökülür və püxtələşmiş tumurcuqlar meyvələrə çevrilməyə başlayırdı.

Yaz bu il tez girdiyindən bazarlarda iyun ayında dəyən meyvələrin əlindən yer yox idi. Bütün bunlar bolluq olacağından xəbər verirdi.

Bakı təbiətinin bu təravətli səhərində Məşədi Fazil eyvanda oturub Seyid Bikəylə çay içirdi. Qarşılarında Tahir ora-bura qaçır, kitab oxuyan Nərgizə sataşırdı. Qızın əlindən kitabı alıb yerə atırdı.

-Nənə, bunu görürsən, oxumağa qoymur! - deyə qızcığaz şikayət edirdi.

Seyid Bikənin sərt baxışları Tahiri gözünə sataşan kimi o, özünü yığışdır, eyvandan qaçıb otağa girirdi. Bir-neçə dəqiqə orada anasının qucağında oturub, yenidən bayıra çıxır, birdən Nərgizin üstünə şığıyır, əlindən kitabı alıb qaçırdı.

-Nənə, görürsən nə edir?

Seyid Bikə başını Tahirə tərəf çevirir, ciddi baxışları ilə onu yığışdırmaq istəyir, ancaq heç cürə ciddiliyini saxlaya bilmirdi. Üzünü ona tutub deyirdi:

-Mənim balam, qoy bacın oxusun!

            -Nənə, mən çəməndə oynamaq istəyirəm.

            -Hələ olmaz! Yaran sağalmayıb!

            Tahir nənəsinin bu sözündən incimiş kimi düz otağa keçirdi. Nənə ilə baba onun bu hərəkətinə baxıb gülüşürdülər.

            Məşədi Fazil bir həftədən sonra Aşqabada, oradan isə Səmərqəndə yola düşməli idi. Məzuniyyətdən tez getməsinin bir səbəbi vardı: onun işlədiyi kombinatın ipək sexlərində yeni maşınlar qurulmalı idi, o, bu işə rəhbərlik edirdi.

Hətta toya gəlmiş Namiq əkə Məşədi Fazilin heç olmasa bir neçə günlüyə Səmərqəndə qayıtmasını xahiş etmişdi, gəlməsinin vacib olduğunu demişdi. Odur ki, Seyid Bikə hazırlıq işləri görürdü.

            Seyid Bikə qarşısındakı çayı yenicə təzələmişdi ki, qapıdan 3-cü otdeleninin rəisi mayor Qəhrəmanov və iki nəfər mülki geyimdə şəxs içəri girdilər. "Qarjdanskidə" gələnlər orta yaşlı adamlar idi.

            Məşədi Fazil mayor Qəhrəmanovu çox yaxşı tanıyırdı. Əşrəf yaşında, uca boy, enli kürək bir adam idi. Məhəllədə də hörməti vardı.

             Bir-neçə dəfə ona məhəllə uşaqlarına görə ağız açmışdı, sözünü nəinki yerə salmamışdı, əksinə tutulmuş məhəllə uşaqlarını buraxdırıb, demişdi ki, sizi ağsaqqala tapşırıram, elə edin ki, bir də bura düşməyin!    

            Məşədi Fazil ayağa qaldı, gələnləri salamladı və eyvana dəvət etdi. Dəyirmi stolun arxasına keçib oturandan sonra o, Seyid Bikəyə "Çay gətir!"- dedi və üzünü Qəhrəmanova tutdu:

            -Mayor, xeyr ola? - soruşdu.

            Mayor Qəhrəmanov bir neçə an susdu, Sanki nədən başlayacağını və nə deyəcəyini düşünürdü. Ancaq "qrajdanski" geyimində olanların Məşədi Fazili tanımadığını gördü və onları təqdim etməyi özünə borc bildi:

            -Ağsaqqal, qarşında oturanlar Səlim Hüseynov və Nadir Xəlilov Respublika prokurorluğunun xüsusi işlər üzrə müstəntiqləridir, sizə bir neçə sualları olacaqdır.

            Dünya görmüş Məşədi Fazil belə insanların gəlişinin təsadüfi olmadığını o saat anladı, ancaq büruzə vermədi. Özünü çox soyuqqanlı apardı. Elə bil heç nə baş verməyib, gülər üzlə müraciət etdi:

            -Tanışlığa çox şadam, qulluğunuzda da hazıram. Buyurun!

            Müstəntiqlər bir-birin üzünə baxdılar. Bu cür etinasızlığı gözləmirdilər. Elə fikirləşdirdilər ki, “Xüsusi işlər üzrə müstəntiq” sözünü eşidib, Məşədi Fazil çoxları kimi təşvişə düşəcək, onlar da öz növbəsində istədiklərinə nail olacaqlar.

            Müstəntiq Səlim Hüseynov yoldaşının susduğunu görüb, sakit səslə danışmağa başladı:

            -Bizə məktub gəlib ki, siz nəvənizin toyu günü Aşıq Şakirə bir "Pobeda" maşını bəxş etmisiniz və üç gün üç gecə toy keçirimisiniz. Bu qədər pul sizdə hardan?

            Məşədi Fazilə bu sual heç də pis təsir etmədi. Mayor Qəhrəmanovun üzünə baxıb güldü, sakitcə dedi:

            -Pul məndə, bir də ingilisdə!

            -Biz bura zarafat etməyə gəlməmişik?! - deyə Nadir Xəlilov söhbətə qarışdı.

            -Cavan oğlan, mən də zarafat etmirəm! Qazandığım pullardır, xərcləyirəm! Qanun məgər pul xərcləməyi qadağan edir?

            -Niyə ki, qanunu yolla qazandığın pulu nə cür istəyirsən, xərcləyə bilərsən! - deyə Səlim Hüseynov cavab verdi.

            -Elədirsə, mən nə qəbahət etmişəm? Qazandığım puldan Aşıq Şakirə hədiyyə vermişəm.

            -Bilmək olarmı, niyə vermisiniz?

            -Əvvəla Aşıq Şakir mənim oğlanlarımın dostudur, ikincisi mənim nəvələrim Nərgiz, Tahir və Zöhrəyə mahnı həsr edib. Elə mahnı ki, Azərbaycan xalqı yaşadıqca bu mahnı yaşayacaq! Üçüncü, o ki qaldı, niyə üç gün toy etmişik. Məgər buna qadağa var?

            -Deyirlər ki, toyunuzda yarım milyona qədər pul yığılıb! -  deyə Nadir Xəlilov soruşdu.

            -Deyənləri gətirin, desinlər o pullar haradadır? Götürək xərcləyək! – deyə Məşədi Fazil gülümsündü.

            Bu sözlərdən sonra Nadir Xəlilov susdu. Qarşısındakı insanın dərin ağla malik olduğunu anlayan Səlim Hüseynov yoldaşını pis vəziyyətdən çıxartmaq üçün söhbətin tonunu dəyişməyə çalışdı:

            -Bizi "Pobedaya" verilən pul maraqlandırır. Kim isə yazıb ki, sizi Məribə 27-ci ildə sürgün ediblər, indi isə qayıdıb göyə pul səpələyirsiz!

            -Yazan düz yazıb, məni doğurdan da Məribə sürgün etmişdilər. Ancaq məni haqsız sürgün etmişdilər. O, ki, qaldı pula, halal zəhmətlə qazandığım puldur. Bu pula on dənə "Zim" ala bilərəm. Gələn səfər aşığa  "Zim" hədiyyə edəcəyəm! –deyə Məşədi Fazil səsini qaldırdı.

            -Bütün dediklərini icazə versəydin protokollaşdırardıq! - deyə Nadir Xəlilov söhbətə qoşuldu.

            -Buyur, cavan oğlan!

            -Biz bilmək istəyirik, bu qədər pul sizdə haradan?

            -Əvvəla, mən Səmərqəndə ipəkçilik kombinatının direktor müaviniyəm. Yüzlərlə insan mənim rəhbərliyim altında işləyir. Maaşım, premyam o qədərdir ki, təkcə Əmanət kitabçama dörd yüz əlli yeddi min pul yığılıb. Bu bəsdir? - deyə Məşədi Fazil gülümsündü.

            -Əmanət kitabçanızı bizə göstərə bilərsiniz mi?

            -Niyə göstərmirəm? Bu dəqiqə! - deyə Seyid Bikəni harayladı: - Seyid qızı, Nərgizə denən şkafdan mənim Əmanət kitabçamı çıxartsın.

            Bir anlağa aralığa sükut çökdü. Hamı Nərgizin gətirəcəyi kitabçanı gözləyirdi. Qız kitabçanı gətirib babasının qarşısına qoydu və otağına qayıtdı.

Məşədi Fazil kitabçanı mayor Qəhrəmanova uzatdı. O, kitabçaya baxdıqdan sonra müstəntiq Səlim Hüseynova uzatdı:

            -Burada düz dörd yüz əlli yeddi min pul var!

            -Qəhrəmanov, bu mənim bir ildə qazandığım puldur.

            Səlim Hüseynov diqqətlə Əmanət kitabçasına baxdı və öz növbəsində yoldaşına ötürdü.

            -Bizə icazə versəniz, biz bu kitabçanı prokurorluğa aparardıq, bir neçə gündən sonra mayor Qəhrəmanovla göndərərdik.

            -Buyurun! - deyə Məşədi Fazil razılığını verdi.

            -Siz bizdən "raspiska" istəmirsiniz?

            -Nəyimə lazımdır! Sizə inanıram.

            Mayor Qəhrəmanov ayağa qalxmaq istədi. Ancaq Məşədi Fazil qoymadı. Nərgiz əlində podnos stolun üstünə mer-meyvə, çərəz və çay gətirdi.

            -Mənə elə gəlir ki, gəlişinizin rəsmi hissəsi qurtardı, indi isə qonaq hissəsi başlayır! -deyə onları çaya dəvət etdi.

            Mayor Qəhramanov əlini uzadıb armudu stəkanı qabağına qoydu. Müstəntiqlər də ona baxıb çayı qabaqlarına çəkdilər.

            -Ağsaqqal, bizi bağışlayın ki, sizi narahat etdik. Vallah, bizdə günah yoxdur. İnsanların paxıllığıdır. Bu kitabçanın əsasında biz hər şeyi qaydasına salacağıq! - deyə Səlim Hüseynov sülhə gəldi.

            -Şakirə hansı mahnısına görə hədiyyə vermisiniz? - deyə Nadir Xəlilov soruşdu.

            -"Bala Nərgiz"- deyə mayor Qəhrəmanov cavab verdi.

            -Mən hələ onu eşitməmişəm! -deyə Nadir Xəlilov əlavə etdi.

            - Tezliklə eşidərsən! - deyə Qəhrəmanov cavab verdi.

            Mayor Qəhrəmanovun dəstəsi getdikdən sonra, Seyid Bikə stolun arxasına keçdi. Məşədi Fazilin dərin xəyala qaldığını görüb, onu fikirdən ayırmaq istədi:

            -Nə fikirdəsən?

            -Mən elə bilirdim ki, keçdiyimiz bu faciələrdən sonra insanlar paklaşacaq, təmizləşəcək. İnasan kimi yaşamağı öyrənəcək. Sən demə, necə var, elə də qalıblar. Rəhmətlik Mir Hüseyn ağa deyirdi ki, quyunun dibində gərək su olsun, quyuya su tökməklə quyu dolmaz. Gomuşu palçıqdan çıxarıb yuyub təmizləyirsən, gomuş isə təzədən palçıqlığa qaçır. Bizim adamlar bu gomuşlar kimidir.

            Bir neçə gün keçdi, ancaq mayor Qəhrəmanovdan bir xəbər olmadı. Dörd gündən sonra Məşədi Fazili yenidən prokurorluğa çağırdılar. Təyin olunmuş saatda Volodyanın “Pobedasına” minib respublika prokurorluğuna gəldi.

O gün gələn müstəntiqlərdən biri ondan Əmanət kitabçasındakı pul haqqında izahat da aldı.

            -Mən anlaya bilmirəm, bu izahat nəyə gərəkdir? - deyə Məşədi Fazil öz etirazını bildirdi.

            -Bizlik deyil! Bizə deyiblər, biz də alırıq. - deyə Səlim Hüseynov cavab verdi: -Bu Sizin xeyrinizədir.

            -Mənim başım çıxmır. Burada kriminal nə var? Halal yolla qazandığım pulun bir hissəsini gəlib, Bakıda xərcləmişəm, yenə də xərcləyə bilərəm. Məni bura niyə çağırırsınız?

            -Açığını deyim? - deyə Səlim soruşdu.

            -Siz dünya görmüş bir insansınız. Nəvənizin xətrinə bu təmtərağı etmisiniz. Bunu hamı anlayır və bilir. Ancaq yuxarılarda istəmirlər ki, başqaları da belə etsin! Odur ki, sizi bura gətirib aparırlar ki, qalanlara dərs olsun.

            -Aydındır! Başa düşdük. İndi isə mənə deyin: mən Bakını tərk edə bilərəm mi? Mənim yolumu fəhlələrim gözləyir. Səmərqəndə təzə cihazlar quraşdırmalıyıq, burda olmağım işləri pozur.

Böyüklərinə denən ki, bunun üçün sözün həqiqi mənasında məsuliyyət daşıyacaqlar. SSRİ Yüngül sənaye nazirliyinə teleqram verəcəyəm ki, Səmərqənd proyektini Bakı çinovnikləri pozur, respublika prokuroru başda olmaqla, məni Səmərqəndə dönməyə qoymurlar.

            -Siz həqiqəti deyirsiz?

            -Məni tanıyanlar bilirlər ki, heç vaxt yalan danışmıram. Al, bu da Səmərqənddən gələn teleqram.

            Müstəntiq Səlim Hüseynov teleqrama diqqətlə baxdı. Hökumət teleqrammı idi. Orda Moskva mütəxəssislərinin Səmərqəndə gəldiyi və layihənin müəllifi Fazil Cəfərlini gözlədiklərindən və onun təcili Səmərqəndə gəlməsinin vacibliyindən danışılırdı. Müstəntiq Səlimov ayağa qalxdı:

            -Fazil müəllim, bir dəqiqə gözləyin, gəlirəm! - dedi.

            Bir-neçə dəqiqə belə keçdi. Prokuror özü aşağı düşdü.

            -Fazil müəllim, hər şey aydınlaşdı. Biz Sizdən üzr istəyirik. Sizi gecikdirdiyimizə görə! - deyə prokuror əl də uzatdı.

            Məşədi Fazil isə əl vermədi. Əmanət kitabçasını müstəntiq Səlimovun stolunun üstündən götürdü.

            -Sizi kimi çinovniklər hələ çox adamın evini yıxacaq, yüzlərlə günahsız ailələri gözüyaşlı qoyacaqsınız. Buna vərdiş etmisiniz. Bu vərdişi tərgitin, həqiqətə, düzlüyə, halallığa xidmət edin! Harınlaşmayın! Sizi kimilərin harınlaşması Azərbaycanı heç edəcək. Heç olmasa başqa xalqlara baxıb öyrənin!

            Əfsuslar olsun ki, mən sizin kimi evyıxan deyiləm. Yoxsa sizin pişiyinizi divara dırmaşdırardım. Nə isə, sağlıqla qalın! - deyib, ağzı açıla qalmış respublika prokurorunun yanından ötüb otaqdan çıxdı.

            Respublika Prokurorluğundan küçəyə çıxmış Məşədi Fazili daha baş vermiş hadisələr düşündürmürdü. Pasaj bazarının qarşısında dayanmış "Pobedaya" yaxınlaşdı. Maşının qapısını açmaq istədi. Qapı bağlı idi. Ətrafa boylandı, gözülə Volodyanı axtardı. Görmədi. Maşına söykənib gözləməyə başladı.

            Bazardan qapısında əlində isti təndir çörəyi Volodyanı göründü.

            -Mənim balam, haradasan? - deyə Məşədi Fazil soruşdu.

            -Fazil dayı, sən özün demədin, işimiz çox olacaq! Mən də getdim, bazarlıq etdim. - deyə cavab verdi.

Volodya bilirdi ki, Məşədi Fazil deyəndə ki, " İşimiz çox olacaq!" ən azı beş-altı saat çəkirdi. Əlindəki təndir çörəyini və balaca kulyoku ona uzatdı. mühərriki işə saldı.

            Məşədi Fazil dinməzcə təndir çörəyini götürdü, çörəkdən kəsdi, kulyokun içindən pendir çıxardı və yeməyə başladı.

            Volodya maşını sürə-sürə dinməzcə dal güzgüsü ilə ona baxırdı. Sanki nə isə deyəcəyini gözləyirdi.

            -Evə sürmə, sür Binə aeroportuna! - dedi: - Tez ol! Mən təyyarəyə çatmalıyam.

***

            Binə aeroportu bir mərtəbəli binadan ibarət idi. Rusiyanın balaca bir kənd vağzalını xatırladırdı. Əllinci illərdə təyyarə ilə uçuş çox az olardı və çox yaxın məsafələri qət edərdi. Buna baxmayaraq, Azərbaycanının paytaxtının belə bnr aeroportun olması, əlbəttə ki, dözülməz hal idi.

Aeroportun özü ora gedən yol kimi biabırçı halda idi. Baxımsızlıq bu hər yerdə hiss olunurdu.

            Təyyarələrin uçuşları tez-tez hava şəraiti adıla dayandırılır, nadir hallarda vaxtında uçurdu və yaxud uçub gəlirdi.

Bakı aeroportunun maraqlı iş ritmi vardı. Dəmir yolundan fərqli olaraq, burada sahibsizlik hökm sürürdü.

            Digər tərəfdən, təyyarədə uçanları sayı da o qədər çox deyildi. Bunun cürbəcür səbəbləri vardı. Uzaqdan bu təyyarələrə baxan sərnişinlərdə uçuşa həvəs sönürdü. Yerdə qalmağı özlərinə rəva bilirdilər. Kassalarda istənilən vaxt bilet olardı.

            Məşədi Fazil Krasnovodskya bilet aldıqdan sonra, elan etdilər ki, onun reysinə ayrılmış təyyarə vaxtında uçacaq və sərnişinlərdən xahiş olunur ki, qeydiyyatdan keçsinlər.

            Trap deyilən taxtadan düzəldilmiş pillələrlə biplana qalxdıqda, Məşədi Fazil anladı ki, özünü Allaha tapşırmaqda haqlı iş görür. O, əlbəttə ki, gəmi ilə Krasnovodskaya getməyi həmişə üstün tutardı, ancaq son günlər boş-bekar oturması onu darıxdırırdı. Onun üçün ikinci vətənə çevrilmiş Orta Asiyaya can atırdı. Bir də ki, Bakıdakı bekarçılıq onu yorurdu.

Düzdür, evdə olan kitabları ləzzətlə oxumağa şərait yaranmışdı, ancaq həmişə fəhlələrin arasında olmaq, onların məsələlərini həll etməyə adət etmiş bu insanı evdə saxlamaq mümkün deyildi.

Məşədi Fazil söz vermişdi ki, Seyid Bikənin də özülə aparacaq. "Qoy, uşaqlar bildikləri kimi yaşasınlar, böyük oğlan olublar. Hamısının ailələri!" - deyə düşünürdü.

            Birdən təyyarənin pəncərəsinin qarşısında Volodyanın durub ona əl etdiyini gördü. Təyyarənin uçmasına hələ beş-on dəqiqə qalırdı. O, oturduğu yerdən durdu. Qapıya yaxınlaşdı. Stüardessaya dedi ki, Volodyanı içəri buraxsın.

            -Fazil dayı, nə tapşırıq? - deyə tələm-tələsik trapın üstündən Volodya soruşdu.

            -Xalana denən ki, Səmərqəndə getdi. Hər şey qaydasındadır. Əsədi dalınca göndərəcəyəm.

            Təcili getməliyəm. Narahatçılığa heç bir əsas yoxdur. Hə, al bu pulu xərclərsən! Elə et ki, mən Bakıya dönəndə Nataşa səndən şikayət etməsin.

            Mənə elə gəlir ki, hələlik bu sizə bəs edər, işdi-şayətdi, çatmasa, mamana denən Bikə xalandan götürsün. İçkiyə xərcləsən, gözünü deşərəm! -deyə Məşədi Fazil bir paçka yüzlüyü Volodyaya uzatdı.

            -Yaxşı yol, Fazil dayı! - deyib, Volodya trapdan tullandı. Onun düşməsilə trapı götürdülər.

            -İlahi, sən özün uçanlara kömək ol! - deyə Məşədi Fazil yerinə keçdi.

***

SƏMƏRQƏND

 

            Qatar günorta çağı çaqqa-çurukla Səmərqənd vağzalının ortasında dayandı. Parovozun tüstüsü və buxarından qabaq vaqonlardan düşənləri seçmək mümkün deyildi.

             Havanın istiliyi buxarı göyə yüksəlməyə qoymurdu. Ağ dumandan bir-birinin ardınca çıxan sərnişinlərin arasında Əsədlə Namiq əkə Məşədi Fazili axtarırdılar. Dünən o, Krasnovodskdan kombinata zəng vurmuşdu.

            Namiq əkə bilirdi ki, Məşədi Fazil heç vaxt tələsməyən, aram-aram işini görən, asudə davranan bir insandır. Odur ki, hamıdan sonra düşəcəyinə əmin idi.

            Doğrudan da, Məşədi Fazil qatardan düşüb astaca qapıya tərəf irəliləyəndə, onun arxasınca gələn yox idi. Əsəd buxarın arasından görünən Məşədi Fazili Buxara papağından tanıdı.

-Fazil dədə! - deyib qabağına qaçdı.

            Məşədi Fazil Əsədin səsi tərəfə başını çevirdi, gülümsündü:

-Salam əleyküm, mənim balam! - dedi. Onu bağrına basdı: - Bəs atan necədir?

            Adının çəkildiyini eşidən Namiq əkə buxarın arasından göründü.

            -Bıy, sən də burdasan? - deyə Məşədi Fazil qollarını açdı.

            -Qardaş, səni qarşılamasaydım ürəyim parçalanardı. Sənsiz günümüz olmasın! Məşədi, fəhlələr yolunu gözləyir. Camaatın çörək ağacısan.

            -Namiq əkə, de görüm, ruslar çoxdan gəlib?

            -Dünəndən sənin düzəltdiyin maşınlara baxırlar-baxırlar, başları çıxmır ki, çıxmır. Layihələri istəyirlər ki, başa düşsünlər.

            -Burda nə var ki, dəzgahlarda çox az dəyişiklik etmişik.

            -Elə iş burasındadır da, başa düşə bilmirlər ki, nə etmiziniz? Maşın onların buraxdığı maşındır, ancaq bizimkilər onlarınkından daha sürətli və keyfiyyətli işləyir.

Təzələrini də quraşdırıblar. Təkmilləşdirdiyiniz maşınların yanındadırlar. Təzələri də bizimkilər kimi işləyə bilmir. Maraqlısı budur ki, nə etmişsinizsə, heç birinin başı çıxmır.

Moskvadan gələnlərdən biri bu maşınların baş konstruktorudur. Bütün günü oturub gözləyir ki, bizim maşınlar nə vaxt qırılacaq. Ancaq qırılmır. Kişinin üç-dörd gündür boğazından çörək getmir.

Onların maşınların ikisi sıradan çıxıb. Danışılası deyil, səni yormayım. Gedək, indi özün görərsən.

            -Namiq əkə, bir balaca dayan! Məni bu saat nə zavod, nə fabrik, nə Moskva, nə bilim, baş konstruktor, nazir heç biri düşündürmür.         

            Mən də, sən də bu gün Əsədlə olacayıq, onun qələbəsini bayram edəcəyik. Uşaq məktəb qurtarıb.

            -Özü də "Qızıl medalla!"-deyə Əsəd gülərək əlavə etdi.

            -İstəyirsən get, moskvalıları da gətir, yeyək-içək. Deyirsən ki, başları çıxmır? Çıxmaz da! Rus dəm olmasa, başı işləməz! - bu inkarolunmaz faktdır, Namiq əkə!

Biz gedirik Mərkəzə, sən isə qonaqları götür, gəl" bizim laboratoriyaya! "

Məşədi Fazil "bizim laboratoriyaya " dedikdə, Namiq əkə anladı ki, yenə də Moskvadan gələnlərlə yeyib içmək olacaq.

            -Bəs onda siz maşınsız qalırsınız? - deyə Namiq əkə soruşdu

            -Namiq əkə, icazə ver, dünya mədəniyyətinin beşiyində rahat gəzək! Səmərqənd üçün darıxmışam.

             Rusların xasiyyətinə, psixologiyasına, dostluğuna yaxşı bələd olan Məşədi Fazil onlardan bu və digər maşını və cihazı almaq üçün əvvəl onlarla yeyib - içirdi, dostlaşırdı, sonra isə yeni dostlarına təsadüfən ağzından qaçırdırdı ki, fabrikdə hansı işləri görmək lazımdır. Hansı maşınlar lazımdır. Faydası böyükdür, bilmir neynəsin?

Ona qulaq asan yeni, çörəyə sadiq dostları o saat söyləyirdilər ki, "Net problem!- yəni ki, boş şeydir, edərik.

Səhəri günü, yenə də yeyib-içmək. Məşədi Fazil dünənki söhbətə daha qayıtmaq belə istəmirdi. Üçüncü günü - yenə yeyib-içmək.

Qonaqların çıxıb getmək vaxtı çatır. Birdən ağıllarına gəlir ki, Fazil Djafaroviç nəyisə xahiş etmişdi. Ancaq yadlarına düşmür. Onun özündən soruşurdular. "Vallah bilmirəm! Qoy, poxmeldən ayılaq, bəlkə yadıma düşdü. Boş şeydir." -deyə Məşədi Fazil cavab verirdi.

            "Biz razı ola bilmərik ki, sənin problemini həll etməyib, burdan gedək! - deyə nə lazımdırsa edirdilər.

            Ümumiyyətlə Məşədi Fazil insanlarla rahatlıqla dil tapırdı. Anadan gəlmə diplomat idi. Əslində, doğurdan da, diplomat idi. Çünki İstanbul universitetində bu sənəti öyrənmişdi, toxuculuq isə onun qanında idi, bütün basqallılar kimi...

            Məşədi Fazil nadir hallarda sexlərə gəlirdi. Çox ağır adam idi. Yerini, sözünü bilən idi. Odur ki, bir adam onun sözünü yerə salmazdı.

Kimin işi dara düşərdisə onun yanına gələr, dərdini danışar, əlbəttə ki, kömək alardı. Neçə-neçə fəhləsinin toyunu, şərini yola vermişdi Məşədi Fazil.

            Şəhərin mərkəzinə çatdıqda ətrafa boylandı. Sonra üzünü Əsədə tutdu:

            -Əsəd, bala, Namiq əkəyə hansı restoranı dedik?

            -Fazil dədə, zənimcə heç birinin adını çəkmədiniz.

            -Qocalırıq, mənim balam! Eybi yoxdur, gəl, Feyzinin restorana gedək.

            Namiq əkə bilir ki, oranın yeməklərini xoşlayıram. Dədənə dedik də, Mərkəzə gəlsin.

            -Dedik!

            -Onda arxayın ola bilərsən, bizi Feyzinin restoranında tapacaq.

            Səmərqənddə elə bir xalq yoxdur ki, yaşamasın. Vaxtilə Şərqin möhtəşəm paytaxtlarından biri olan bu şəhər özündə bütün mədəniyyətləri, dilləri, adət-ənənələri birləşdirirdi. Hindlidən tutmuş, çinliyə qədər, moltanı, fars, ərəb, yəhudi, slavyan, monqol, tatar və sairə və sairə xalqların sığınacağı və paytaxtı olub bu şəhər.

Müdrik əmrlər və şahlar görmüşdür bu şəhər... Bəlkə onların qoyduğu mədəniyyətdən irəli gəlirdi Səmərqəndin süfrə mədəniyyəti, başqa sözlə desək, süfrəsinin ləzizliyi və bolluğu...

            Feyzinin restoranı Səmərqəndin qədim binaları ilə həmahənglik təşkil edirdi. Kaşı daşından hörülmüş qədim binanın qoz ağacından düzəldilmiş ağır qapıları vardı. Qapının özü bir sənət əsəri idi. Səmərqəndlilər nəql edirdilər ki, bu qapının üzərindəki ornamentləri ustalar bir-neçə ilə işləmiş, təbii boyadan hazırlanmış laklarla boyamış və sonra yerinə asmışdılar. Qapının cəftələrini dəmirçilər bir-neçə aya hazırlaya bilmişdilər. Qapının tutacağı qızılı suya salınmış misdən olsa da, hamı buranı “Qızıl qapılı restoran” adlandırırdı.

            Restorana daxil olar-olmaz onları balaca boy, girdə qarın, əynində özbək xalatı, başında araqçın, üzündə bir dənə də qırış olmayan, qırmızı yanaq, 60-65 yaşlı bir kişi qarşılayırdı.

            Feyzi əslində fars idi, hamı onu tacik bilirdi. Farslığını boynuna alsaydı, onu da 36-cı ildə İrana köçürəcəkdilər. Başı min bəla çəkmiş Feyzi müdrik bir insan idi.

-Məşədi, sənin gələn ayaqlarına qurban kəsim! A kişi, üzünü görək! - deyə Məşədi Fazilin əlini iki əliynənə sıxdı.

            -Feyzi, tanış ol! Kürəkənimdir. Bu gün burda məclisimiz olacaq. İndi bura qonaqlarım gələcək. Beş-altı adamdır. Elə edirsən ki, üzümüz ağ olsun! Gələnlər Moskvadandır. - deyə Məşədi Fazil tapşırığını verdi.

            -Arxayın ola bilərsiniz! Hər şey yüksək səviyyədə olacaq.

            Feyzi onları restoranın estradasından aralı hücrə şəklində düzəldimiş balaca banket zalı deyilən yerə apardı.

            -Bura sakitlikdir, həm də hər şey buradan görünür. Musiqiçilər də bir azdan gələcəklər.

            -Feyzi, sən içəridə hələlik hazırlığını apar, mən belə görürəm ki, bir saata bizimkilər burda olacaqlar, bir də ki, hələlik bizə çay göndər! - deyə Məşədi Fazil Əsədə stolun arxasında yer göstərdi. Özü də keçib oturdu.

            -İndi danış görüm, burda nə var, nə yox?

            -Atestatı aldım. Sənədlərimi universitetə vermişəm. Hüquq fakültəsinə. Gecə-gündüz imtahanlara hazırlaşıram.

            -Allah qoysa, verərsən. İmtahanı verib, Bakıya gedərsən! Səni gözləyirlər! Bikə nənən sənin üçün yaman darıxıb. Bir də Bakıdan bura elə qaçmışam ki, hamı nigaran qalıb. Sən gedib, gərək onları sakitləşdirəsən.

             Restoranla üzbəüz poçt var, Nərgizə teleqram vur. Üstəlik yaz ki, baba da mənim yanımdadır, hər şey qaydasındadır.

            Əsəd ayağa qalxdı. Restorandan çıxdı. Poçt tərəfə üz tutdu.

            Orda çox ləngimədi. Bir anın içində teleqramı doldurdu, poçtalyona verdi. Bayıra çıxdı. Restoranın qabağında iki "Pobedanın" dayandığını gördü.

Dayanan maşınlar onlarınkı idi. Ora tərəf getdi. Ətrafa boylanan Namiq əkəyə əl elədi, özünü atasına yetirdi.

-Tanış olun, bu mənim oğlumdur! - deyə Namiq əkə onu qonaqlara təqdim elədi.

Əsəd qonaqlarla salamlaşdı. Qonaqlardan dördü ona tanış deyildi. Ruslar idi. Qalan iki nəfər isə toxucu kombinatının direktoru və baş mühasibi idi.

Direktor Əsədi yaxşı tanıdığından üzünü ona tutdu:

            -Əsəd bala, bəs Fazil əkə haradadır?

            -Buyurun içəri, sizi restoranda gözləyir! - dedi və gələnlərə yol göstərdi.

            Qonaqlar adəti üzrə Feyzi qarşıladı və Məşədi Fazilin oturduğu hücrəyə apardı.

Kombinatın direktoru Hüsi əkə qonaqları ona təqdim etdi:

-Stepan Andreyeviç, baş konstruktordur. Qlavkadan Aleksey İvanoviçdir, Petr Mixayloviçdir və Mərkəzi komitədən kuratorumuz, Vasiliy Valintinoviçdir! - dedi. Sonra isə Məşədi Fazili təqdim etdi:

            -Onun haqqında eşitmisiniz, bu bizim Fazil Djafaroviçimizdir.

            Gələn qonaqlar öz mumunluğunu bildirdilər.

            Gələnlərin hamısı eyni yaşlı adamlar idi. Ancaq aralarında Stepan Andreyeviç seçilirdi, hər şeydən əvvəl o narahat adama oxşayırdı. Sir-sifətindən ziyalılıq hiss olunurdu. Adətən belə adamlar çox vaxt talantlı və yaradıcı insanlar olurlar.

            -Biz sizi kombinatda gözləyirdik. Siz isə bizi bura dəvət etmisiniz. Bunun bir səbəbi olmalıdır? - deyə Stepan Andreyeviç üzünü Məşədi Fazilə tutdu: - Dünyada səbəbsiz heç nə olmur.

            -Elədir! Səbəb: ailəmizdə baş vermiş bir hadisəni yumaq istəyirəm. Əsədin məktəb qurtarması və nəvəmin ona ad edilməsini. Qalan işlər isə, o qədər vacib deyildir.            

            -Fazil Djafaroviç, necə yəni vacib deyil? Bizim dəzgahın üzərində apardığınız təkmilləşmə işləri boğazımızdan çörək getməyə qoymur. Baxıram dəzgaha, özüm öz əlimlə yığdığım dəzgahdır. Gözə heç nə dəymir. Qaykasından tutmuş, şurupuna qədər hər şey yerindədir. Ancaq siz nə etmişsinizsə, mənimkindən yaxşı işləyir. Faydalı iş əmsalı da sizin dəzgahlarda bizimkindən üstündür. Bunu mənə başa salınız! Xahiş edirəm!

            -Stepan Andreyeviç, biz qədim dünyanın möhtəşəm şəhərindəyik. Gəlin, əvvəl yeyək-içək, qalanları çox asandır. Heç fabrikə getmək də lazım olmayacaq. İki kəlmə ilə başa salacağam.

            İndi isə bu şəhərin təkrarolunmaz mətbəx mədəniyyəti ilə tanış olaq! Bir də başımız yaxşı işləsin deyə, gərək vurasan, zənimcə, bunu Birinci Pyotr deyib.

            Feyzinin süfrəyə yeməyi göndərməsi ilə eyni anda estradadan musiqinin sədaları ətrafa yayılmağa başladı.

             Məşədi Fazil qədəhlərə araq süzüləndən sonra ayağa qalxdı:

            -Mən ilk badəmi qədim Türkistan torpağına qədəm basmış moskvalı qonaqlarımızın sağlığına qaldırmaq istəyirəm. Sizin sağlığınıza!

            Məşədi Fazil bilərəkdən Türkistan sözünü işlətdi. O zamanlar buralarda bu sözü işlətmək qadağan idi. Mərkəzi komitənin işçisinin üzünə baxdı. Başları yeməyə qarışmışdı.

            Bir neçə dəqiqə heç kim dinmədi. Ecazkar özbək musiqisi hamının diqqətini cəlb edirdi. Musiqi kəsilən kimi Stepan Andreyeviç ayağa durdu və badəsini qaldırdı:

            -Dörd gündür ki, dövlət komissiyasının tərkibində sizin sexlərdəyəm. Ancaq nə baş verdiyini nə mən, nə də komissiyanın üzvləri başa düşə bilmirlər. Dəzgah həmən dəzgah, ancaq bizimkindən iki dəfə yaxşı işləyir, keyfiyyətli işləyir, bu nə sirdir?

            -Səmərqənd möcüzələr şəhəridir! - deyə Namiq əkə zarafata keçdi və güldü.

            -Sizə nə var ki? Gülə bilərsiniz. Çünki, doğrudan da, gülməlidir. Mən bu dəzgahı yaratmışam. Nə sirdir, başa düşə bilmirəm. Odur ki, icazə verin, bu badəni Fazil Djafaroviçin sağlığına içim ki, məni savadlandırsın.

            -Hələ tezdir! - deyə yerindən Məşədi Fazil əlavə etdi - Rus yaxşıca vurmasa, başı işləməz!

            -Fazil Djafaroviç, siz zarafat edirsiniz, ancaq biz bu möcüzəni başa düşməliyik.

            -Stepan Andreyeviç, rusların bir atalar sözü var. "Vse qenialnoe - prosto!"- siz bu pozisiyadan yanaşın! Onda hər şey aydın olar.

            Stepan Andreyeviç bir balaca fikrə daldı. Sonra yenidən ayağa qalxdı.

            -Sizin sözünüzdən belə çıxır ki, elə buradaca mənə hər şeyi başa sala bilərsiniz.

            -Belə olmasaydı, sizi niyə restorana çağırırdım, elə sexə gələrdim. Bunu başa düşmək üçün vurmaq lazımdır. Görürəm ki, əməlli-başlı vurmusunuz

            -Elədirsə, onda başa sal! - deyə Stepan Andreyeviç təkid etdi.

            Bayaqdan sakitcə yeyib içən direktor da xahiş etdi:

            -Fazil əkə, qonaqların xətrinə dəymə!

            Məşədi Fazil qonaqları diqqətlə süzdü, bir az susdu. Hamının diqqətinin onda olduğunu görüb sözə başladı.

            -Stepan Andreyeviç, mən Azərbaycanın Basqal qəsəbəsində anadan olmuşam, bu qəsəbə qədimidən Şərqin ipəkçilik mərkəzlərindən biri olub. Basqallılar anadangəlmə toxuculardır.

            Sizin isə hazırladığınız dəzgahın misli bərabəri yoxdur. Hər şey dəqiqliklə  hesablanıb. Ancaq bu hesablamalar, heç nə vermir. Dəzgahı başa düşmək, hiss etmək lazımdır. Bu basqallıların qanındadır.

            Mən sizin dəzgahda iki detalı təkmilləşdirmişəm, beləliklə sürətini və gücünü artırmışam. Elektrik mühərrikinə qoşulan böyük çarxın diametrini azaltmışam. Belə olduqda, elektrik mühərrikinə az yük düşür, mühərrik yaxşı işləyir, mexaniki hissələrin gücü artır, odur ki, alınan material da keyfiyyətli olur.

            -Deməli, Siz təkərin diametrini azaltmısız?

            -Çox az, on beş santimetr. Odur ki, heç bir dəyişiklik hiss etməmisiniz.

            -Siz dahisiniz! - deyə Stepan Andreyeviç ovcunun içini bərkdən alnına vurdu: - Düz dörd gündür ki, biz baş sındırırıq.

            -Ona görə sizi bura çağırdım ki, bu iş sexlik deyil, yeyib-içməklikdir.

            - Sizi öz institutumuza dəvət etmək istəyirəm, buna necə baxırsan?

            -Stepan Andreyeviç, mən qoca kişiyəm. Vətənsiz yaşaya bilmərəm. Sadəcə olaraq, oradan bizə yaxşı maşınlar göndəriniz, biz də onları təkmilləşdirək.

            -Razılaşdıq. Ancaq bu maşınları təkmilləşdirən adama komissiyanın qərarı ilə müəyyən mükafatlar veriləcəyi haqda nazirliyin kollegiyasının qərarı var. Buna necə baxırsınız?

            -Nazirlik Sizi mükafatlandırmalıdır ki, bu incəlikdə parça toxuyan maşın icad etmisiniz. Bizim üçün isə ən gözəl mükafat buradakı sexləri bu maşınlarla təmin etməyinizdir.

            -Bizə çətin bir tapşırıq verdiniz. Ancaq çalışmalıyıq! - deyə qlavkadan gəlmiş əlavə etdi.

            -Sizə necə xoşdur, bizə də elə. Bizim qonağımızsınız. Qonaq sözü isə bizim üçün qanundur! - deyə Məşədi Fazil həmişə effekt verən frazaya əl atdı. Çünki bilirdi ki, onun bu sözündən sonra rusların qəlbində bu süfrə ətrafında oturanlara qarşı məhəbbət oyanacaq, digər tərəfdən, kombinata heç olmasa bir neçə yeni dəzgah göndərəcəklər. Bu isə onların verdikləri mükafatdan qat-qat üstündür.

***


TƏLƏBƏ BİLETİ

 

            Avqustun ortalarına qədər Məşədi Fazilin başı Moskvadan gələn qonaqlara qarışmışdı. Əsəd haqqında Namiq əkədən soruşar, imtahanını necə verdiyini öyrənər, işi çox olduğundan onunla görüşə bilmirdi.

Avqustun ortalarında məlum oldu ki, Əsəd bütün imtahanları müvəffəqiyyətlə verib, indi isə daxil olması haqda əmrin çıxacağı günü gözləyir.

Axır ki, gözlənilən gün gəlib çatdı və Əsəd öz adını tələbə siyahısında gördü. Sevincindən nə edəcəyini bilmirdi. İlk növbədə qaçıb Məşədi Fazilgilə gəldi və qapısını döydü.

Qapını açan qulluqçu dedi ki, üç gündür ki, Daşkənddədir və iki gündən sonra gəlməlidir.

İki gündə belə keçdi. Əsədə universitetdə tələbə biletini verdilər və onu alan kimi düz kombinata qaçdı.

Fəhlələr Məşədi Fazilin yeni sexdə olduğunu dedilər. Sexdə atasını da Məşədi Fazilin yanında gördü.

Əsəd anladı ki, atası Məşədi Fazilə universitetə qəbul olduğunu çatdırıb, ancaq hər ikisinin tələbə biletini görmədiklərini düşünüb alıb, biletini Məşədi Fazilə uzatdı.

            Diqqətlə biletə nəzər saldıqdan sonra, Məşədi Fazil Əsədin alnından öpdü, sonra əlini cibinə saldı. İri yüzlüklərdən beş-onunu çıxarıb biletin içinə qoydu, Əsədə qaytardı.

            -Fazil dədə, bu lazım deyil! - deyə pulu qaytarmaq istədi.

            -Bizdə adətdir, tələbə biletini alana şirinlik vermək. Bir də ki, daha kürəkənimizsən. Adımız var, şanımız var. Namiq əkə deməz ki, oğlumuzu narazı salırlar. Danış imtahanları, necə verdin?

            -Fazil dədə, iki dörd almışdım, üçüncünü də güclə dörd aldım. Dördüncüdən beş almasaydım, keçməyəcəkdim. Konkursa düşəcəkdim. Ölsəydim, ondan yaxşıdır. Şükür Xudaya ki, indi hər şey qaydasındadır.

            -Namiq əkə, nə baxırsan? Millət səndən qonaqlıq istəyir.

            "Millət səndən qonaqlıq istəyir!" kəlməsini ətrafdakı fəhlələr tutdular və hamısı onların ətrafına yığışdı.

            Kombinatın baş slesarı Vasya əlinə bəhanə düşdüyünü anladı və Namiq əkənin qarşısında durdu.

            -Bratişka, bu cür hadisəni yumaq lazımdır.

-Mən hazır! Bəs iş?

-Biz ruslar deyirik ki, "İş ayı deyil, meşəyə qaçmaz! ".

Vasya orta yaşlı dəmir bədənli, uca boylu rus balası idi. Müharibədən sonra Səmərqəndə gələn “dembillərdən” idi. Əlləri qızıl idi. Hər şeydən başı çıxırdı. Ancaq vurmasaydı, işləyə bilmirdi. Bütün günü gözləri axırdı. Ancaq insan kimi çox qanacaqlı, ürəyi açıq, mərifətli və sözü düz adam idi. Vasyanın xətrini hamı istəyirdi.

            -Belədirsə onda getdik! - deyə Namiq əkə hamını arxasınca çağırdı. Az adam gəlmədi, iyirmi, iyirmi beşə qədər fəhlə sexi tərk etdi.

Kombinatın qarşısındakı ağaclığın arasından görünən balaca bir yeməkxananın içinə doluşduqda, müdir dedi ki, bu qədər adamı yerləşdirə bilməyəcək. Bəlkə stolları küçəyə çıxardaq?

-Nə edirsən et! Ancaq fəhlələrə lazım olan hörməti etməlisən, hesabını isə mən özüm verəcəyəm! - deyə Namiq əkə müdiri arxayın etdi.

Fəhlələrlə vidalaşdıqdan sonra Namiq əkə kombinatın qarşısında onu gözləyən Məşədi Fazillə Əsədə yaxınlaşdı.

-Bəs biz nə edək?

-Özümüzü verək Feyzinin yanına! - deyə Məşədi Fazil keçib «Pobedaya» oturdu. Elə də etdilər.

Feyzi Məşədi Fazili görən kimi eyni bir sxemlə işləyirdi: Əvvəl çay gətirirdi, sonra dinməzcə bişirdiyi ləziz yeməkləri onların qarşısına qoyurdu. Nə yeyəcəklərini soruşmurdu da.

Məşədi Fazil Əsədin yemədiyini görüb üzünü ona tutdu:

-Əsəd, bala niyə yemirsən?

-Fazil dədə, iştaham yoxdur! - deyə yenə fikrə qərq oldu.

Məşədi Fazil bir söz demədi, yeməyini davam etdi. Sonra üzünü Namiq əkəyə tutdu:

-Namiq əkə, bəlkə səni Bakıya yollayaq! - dedi.

-Məni niyə, Məşədi?

-Ordakılar nigarandır ki, kürəkənimiz universitetə daxil olub ya yox?

-Doğrudan a! Onda hazırlaşım getməyə! - deyə Namiq əkə Məşədi Fazilin qurduğu oyunun şərtlərini başa düşdü. Ayağa qalxdı.

-Otur! Bu tezliklə Krasnovodskya qatar getmir!

-Nə qatar? - deyə Əsəd fikirdən ayıldı.

-İstəyirəm atanı Bakıya göndərim! Gedib ordakılardan muştuluq alsın!

-Fazil dədə, atama əziyyət olar! Məsləhətdirsə, mən özüm gedim.

-Ay qırışmal! Dörd gündür universitetə girmisən, nişanlının, qaynananın, qayınatanın bundan xəbəri yoxdur. Ağlına da gəlmir ki, onlara xəbər göndərəsən. Nə fikirləşirsən: biz bununla razılaşmalıyıq?

-Fazil dədə, mən Bakıya getmək istəyirəm, ancaq...-deyə atası tərəfə baxdı.

-Nə ancaq? Hazırlaş yola. Seyid Bikə də narahatdır. Nərgizin də gözləri yoldadır. - deyə Namiq əkə onun üstünə çımxırdı.

Əsəd yeridən sıçradı:

-Olar, mən gedim?

-Bəs biz nə istəyirik? - deyə Məşədi Fazillə Namiq əkə gülüşdülər.

***


XUDSOVET[2] VƏ XALQ

 

            Bakıda avqustun axırı bir adət olaraq küləkləri ilə yadda qalır. Yuxarı məhəlləni toz-torpağa bürüyən xəzri çəmənlikdən elə sürətlə evlərin divarlarına və pəncərələrinə güc gəlirdi ki, elə bil yerindən çıxartmaq istəyirdi.

            Çürümüş otları, dəvətikanını, kağız-kuğuzu çəmən boyu o yana bu yana qovurdu. Tozanaq o qədər güclü idi ki, insan başını qaldırıb qabağa baxa bilmirdi.

Əsəd gəmidən düşən kimi bunu hiss etdi. Taksi  Məşədi Fazilgilin evinin qabağında saxlayan kimi, o maşının qapisini açıb, tez özünü həyətə saldı, ancaq ona elə gəldi ki, arxasınca gələn var.

Geriyə baxdı. Taksinin şoferini gördü. Külək onu elə çaşdırmışdı ki, taksinin baqajnikinə qoyduğu çamadanları yaddan çıxmışdı.

            -Qədeş, belə olmaz? Var - dövlətini qoyub gedirsən! -deyə əlindəki çamadanları yerə qoydu.

            -Çox sağ ol, qardaş! - deyə əlini yenidən cibinə saldı ki, ona yenə də pul versin.

            -Verdiklərin bəs eləyir! Lazım deyil! - deyə sürücü pulu götürmədi.

            -Onda minnətdaram! - deyə, Əsəd cavab verdi.

            Küləyin uğultusundan qapının açılıb içəri girən olduğunu heç kim hiss etmədi.

            Dəhlizdə Əsəd üst başını qaydaya saldı, tozunu sildi və qapıya yaxınlaşıb döydü. "Buyurun" sözünü eşidib, içəri girdi.

            Stolun arxasında Əşrəf, Aşıq Şakir və Seyid Bikə oturmuşdular.

            Əsədi görən Əşrəf, ayağa qalxdı, tərs-tərs onu altdan yuxarı süzdü. Gözləri gözlərinə dəydikdə, Əsəd başını aşağı saldı.

Seyid Bikə isə durub, adətinə görə onu bağrına basmaq istədi. Ancaq Əşrəfin qətiyyətli baxışlarını onu yerindən tərpənməyə qoymadı.

Əsəd dinməzcə durub nə edəcəyini bilmirdi.

            Əşrəf özü sakitliyi pozdu. Üzünü Aşıq Şakirə tutdu:

            -Şakir, tanış ol nökərimiz olmaq istəyən budur. Necədir? Verim qızı buna, ya yox? -  deyə qətiyyətlə soruşdu.

            Aşıq Şakir Əsədi bir-neçə dəfə görmüşdü, Namiq əkənin oğlu olduğunu da bilirdi. Əşrəfin qızının hərisini aldığını da bilirdi. Dostunun niyə kürəkəni bu hala salmağının səbəbini anlardı.

            -Nərgizə layiqli oğlandır! - deyə Şakir cavab verdi.

            -İndi yoxlayarıq! - deyə Əşrəf yenə də iri və dərin gözləri ilə onu süzdü:

-Hanı tələbə biletin?- deyə, ondan soruşdu.

            Əşrəfin bu sualından özünü itirən Əsəd tez əlini yan cibinə saldı. Tələbə bileti orada deyildi. Şalvar ciblərinə əllərini saldı. Orada da əlinə bir şey keçmədi.

            -Əşrəf dayı, axı indicə cibimdə idi. Nə oldu, bilmirəm?

            -Deməli, universitetə girməmisən?

            -Vallah girmişəm!

-Onda isbat et!

            -Əşrəf dayı, deyəsən, tələbi biletini itirmişəm. Ancaq girmişəm. Hüquq fakültəsinə! - deyə Əsəd döş cibinə əlini saldı, yenə də nəticəsiz.

            Əşrəf isə keçib dostunun yanında oturdu.

            -Deyirsən, layiqli oğuldur? - deyə Şakirdən soruşdu.

            Şakir gülümsündü.

            -Mən də elə hiss edirəm. Ancaq bileti yoxdur. Bezbiletdir. Biz dəmiryolçular bezbiletləri vaqona qoymuruq.

            -Bilirsən, nə var? - deyə Seyid Bikə ayağa qalxdı:

-Heç kim mənim balamın xətrinə dəyə bilməz! Gəl, mənim balam, nənə səni bağrına bassın və təbrik etsin.

İtirdiyin biletin təzəsini Səmərqəndə qayıdanda alarsan! - deyib Əsədin alnından öpdü və stolun arxasına otuzdurdu.

            Əsədin oturduğunu görən Əşrəf əlini öz cibinə saldı və tələbə biletini çıxartdı. İçinə şəlpə yüzlükləri qoydu. Tələbə biletini Əsədə qaytardı:

            -Sən, doğrudan da, layiqli oğulsan! Oğul, səni təbrik edirəm! Bir də biletini itirmə! - dedi.

            Aşıq Şakir gördüklərindən heyrətə gəlsə də, qəhqəhə çəkib güldü.

            Əlini Əsədə uzadıb tələbə biletini istədi. Stolun üstündəki sazın qutusunun içindən üç dənə plastinka götürdü və tələbə biletini içinə qoydu:

            -Bu da mənim muştuluğum! Nişanlın haqqında yazdığım mahnının plastinkasıdır. Səni təbrik edirəm. - dedi. Başqa bir plastinkanı götürüb, qarşısındakı "Ural" radioqəbuledicisinin qapağını açdı və ora qoydu.

            -Bəy gərək oynasın! - dedi.

            Otağa Aşıq Şakirin "Bala Nəgiz" nin sədaları yayıldı. Yerində cınqırlığını çıxartmayan Əsəd birinci dəfə idi ki, Əşrəfin gözlərinə baxdı. Onun gözləri gülürdü.

            -Nə baxırsan, oğul? Oynamaq lazımdır. - deyə Əşrəf onu ürəkləndirdi.

            Kürəkənin tutulduğunu görən Seyid Bikə ayağa qalxdı və onu özü rəqsə dəvət etdi.

            Musiqinin sədasına yan otaqdan Raziyə ilə Nərgiz çıxdılar.

            Əsədi görən Nərgiz atasından çəkinib geri qayıtdı, ancaq qonaq otağına çıxan pəncərədən nə baş verdiyini müşahidə etməyə başladı.

            Küləyin uğultusunu pozan gözəl aşıq musiqisi Əsədin iliyinə işləyirdi, sümüyünə elə düşmüşdü ki, nə baş verdiyini anlamırdı. Musiqinin tempinə uyğun olaraq Seyid Bikənin qəhqəhəsinə qoşulub rəqs edirdi.

            Musiqi kəsildi. Seyid Bikə yerinə oturdu. Otaqdan çıxan Raziyə isə keçib Əsədin alnından öpdü, əlindəki qızıl Quranqabılı zənciri onun boynuna taxdı:

            -Əsəd, bala, bu mənim hədiyyəmdir. Təbrik edirəm! -dedi.

            Seyid Bikə musiqidən həzz aldığını gizlətmədi:

            -Şakir, mənim balam, bu mahnı bizim hamımızdan çox yaşayacaq. Çünki gözəl sənətkarın yaratdığı əsərdir.

Gündə bir nəğmə yaranır. İllər keçir, bu nəğmələr unudulur. Çünki ürəkdən gələn musiqi deyil. Sənin yaradığın isə həqiqi həyat səhnəsidir. Nə qədər Azərbaycan var, bu mahın da yaşayacaq.

            -Əsəd balamız üçün isə ən gözəl hədiyyədir. - deyə, Aşıq Şakir təvazökarlıq edib sözü dəyişdirmək istədi.

            Aşıq Şakir Seyid Bikənin necə geniş dünya görüşünə, biliyə malik olduğunu bilirdi, dediklərinin nə qədər əhəmiyyətli olduğunu da anlayırdı. Ancaq bu nəğmənin tezliklə populyarlaşacağını özü də əmin deyildi. Xalqın çoxu onu eşitməmişdi. Radioda da çaldırmağa icazə vermirdilər.

Səsyazma studiyasında işləyənlərin musiqi o qədər xoşuna gəlmişdi ki, xudsovetdən xəbərsiz onun səsini plastinkaya yazmışdılar, özləri üçün.

Aşıq Şakirə də bir-neçə paçka vermişdilər ki, «Aşıq Şakir, al bunları dostlarına-aşnalarına paylayarsan!»

Xudsovetdən plastinkalararın tirajlanmasını  istədikdə, bu təşkilat mahnının məzmunsuz olduğunu iddia etdi. Səs studiyasında yazılmış nümunələri ləğv etməyi göstəriş verdi.

            Səsyazma studiyası onunla müqavilə bağlamamışdı. Yazdırdığı plastinkalar odur ki, hələ satışa buraxılmamışdı.

            Seyid Bikə Şakir pərişan olduğunu hiss etmişdi. Düşünürdü ki, o, nəyisə demək istəmir. Onu danışdırmaq qərarına gəldi.

            -Deyəsən sözlərim xoşuma gəlmir? - soruşdu.

            -Ana, xudsovet bu nəğməni məzmunsuz saydığından, bu plastinkaları ləğv etməyi tələb edib.

            -Mən də deyirəm, Şakirin halı niyə pərişandır! Allah səndən razı olsun, Əsəd! Sənin gəlişin olmasaydı, Şakir bu karobkalarada plastinka olduğunu deməyəcəkdi.

Şakir, mən tam əminliklə deyirəm: bu mahını azərbaycanlıların əbədi mahnısına çevriləcək!

Sənin yaratdığın ən gözəl əsərdir. Baxarsan! Biz gəldi, gedərik. Bu isə həmişə yaşayacaq. Xalqın dilindən düşməyəcək!

            Nərgiz otaqdan çıxıb süfrəni dəyişdirdi və qab-qacaq düzməyə başladı.

            Nahar vaxtı idi. Əşrəflə bir-neçə qədəh rus arağı vurduqdan sonra Aşıq Şakirin halı özünə gəldi.

            -Ana, mən də bilirəm, bu gözəl əsərdir. Ancaq xalqın eşitməsinə əngəl yaradırlar. Mənə deyiblər ki, sabahı filarmoniyadakı konsertimdə bu mahını oxumayım. Səviyyəsiz mahnıdır. Nə məsləhət görürsünüz? Mən nə edim?

            -Mənim balam, onu tapşır bizim Əşrəfə! Onsuz da, bütün günü sənin konsertinə biletləri dostlarına, tanışlarına paylayıb. Bütün məhəllə sənin konsertinə bilet axtarır. Adam əlindən yer olmayacaq.

            -Bunun "Bala Nərgizə" nə dəxli?

            -Allah qoysa, sabah görərsən! İndi isə yemək-içmək vaxtıdır. Mən dua edəcəyəm ki, sabah hava yaxşı olsun, evdən çıxa bilək.

***

            Səhəri günü külək də dayandı. Bakının yay havasını özünə qaytardı. Aşıq Şakir gözünü açanda dünən uğuldayan küləyin səsini eşitmədi. Bunu xoş əlamət kimi qəbul etdi.

Dünəndən başqa dilxorçuluğu vardı: filarmoniyanın açıq yay zalında keçəcək konsertin qabağını qasırğalı Bakı küləyinin alacağından qorxurdu. O, yaxşı bilirdi ki, belə küləklərin dərdindən neçə-neçə məşhur sənətkarların konsertləri təxirə salınmışdı.

            Şakirin oyandığını görən Əşrəf də ayağa qaldı.

            -Sabahın xeyr, qardaş! Görürəm, küləyə baxırsan.

            -Elə bil, dünənki hava deyil. Seyid ananın duasıdır! Allah, onu bizə çox görməsin!

            -Bəxtin var! Seyid Bikənin hələm-hələm adam xoşuna gəlmir. O, da konsertə gələcək.

***

            Günorta Volodya anası ilə birlikdə Məşədi Fazilgilə gəldilər. Nataşa Seyid Bikənin konsertə getməyə hazırlaşdığını görüb, öz incikliyini bildirdi:

            -Bəs mən? Niyə mənə deməmisən? Məndə getmək istıyirəm!

            -Наташка, будь умницей, посиди с Таиром. Концерт нашего ашуга. Не русская музыка.

            -Пика, ты не темни! Разве я не знаю вашу музыку. Мне понравилась песня, посвященная твоим внукам. Еще раз хочу ее услышать.

            -Тогда готовься.

            -Мне надо дамой!

            -Почему?

            -Одеться, как полагается!

            -Постой,  ты и в них неплохо смотришься. Володь нужен Шакиру. Его он должен отвести в филармонию. Потом приедет за нами и за детьми.

        Volodya Aşıq Şakiri filarmoniyaya aparıb qayıdana qədər Seyid Bikəylə Nataşa doyunca ürəklərini boşaltdılar. Volodyanın qayıtdığını görən Əşrəf üzünü Əsədə tutdu:

            -Əsəd, nənəni və Nataşa xalanı götürüb "Gömurnat" bağına apar və fontanın yanında bizi gözləyin!

            Raziyələ və Nərgizin hazır olduqlarını görən Əşrəf,  onları maşına mindirdi, Əsədi isə yanına çağırdı:

            -Biz, səninlə, ata-bala piyada gedib ora çatarıq.

            Həyətdən çıxanda məhəllədən bir-neçə nəfər onlara qoşuldu. "Qırx pilləkənə" yaxınlaşdıqca qoşulanların sayı daha da artırdı. Hamı Aşıq Şakirin konsertinə gedirdi. Onlara qoşulanlara Əşrəf göstəriş verirdi ki, konsert zamanı nə etmək lazımdır.

            Filarmoniyanın yanına çatana qədər Əşrəf onlarla adamla görüşdü.

            "Gömürnat" bağının qarşısında Çin üslubunda tikilmiş budkanın yanında Əsəd onlardan ayrıldı və fontana tərəf üz tutdu.

            Dairəvi fontan boyu düzülmüş daş qurbağaların ağzından su püskürürdü və iri akasiya ağaclarının kölgəsinə sərinlik gətirirdi.

            Tahiri fontanın qırağında otuzdurmuş Nərgizin başı uşağa qarışdığından arxadan gələn Əsədi hiss etmədi.

            -Ehtiyatlı ol! Uşağı suya salarsan! - deyə Əsəd səsini ucaltdı.

            Onun səsinə arxaya boylanan Nərgiz, əvvəl gülümsündü, sonra isə əllərini Tahirin belindən buraxıb üzünü Əsədə tutdu:

            -Əsəd, bu uşaq qorxu nədir bilmir. Görürsən, nə edir?

            Nərgizin onun belindən tutmadığını hiss edən Tahir ayağa qaldı və fontanın qırağı ilə qaçmağa başladı.

Əsəd bir anın içində onun arxasınca tullandı. Ancaq çatmadı. Seyid Bikə iki əli ilə uşağı fontanın qırağından götürdü.

            -Sizə uşaq həvalə etmək olmaz! Gedin, işinizlə məşğul olun! - dedi.

            -Bikə nənə, Vallah, hər şey bircə anın içində baş verdi .-deyə Əsəd istədi ki, Nərgizi müdafiə etsin.

            -Elə hər şey bircə anın içində baş verir də! - deyə Seyid Bikə cavab verdi. Sonra üzünü Tahirə tutub tərs-tərs ona baxdı:

            -Dəcəl oğlu, dəcəl! Gəl dalımca! - dedi. Həmişə nənəsinin qətiyyətli əmrlərini yerinə yetirən Tahir dinməz söyləməz nənəsinin arxasınca getməyə başladı.

            Fontandan azca aralı Raziyə Nataşa xalayla oturub söhbət edirdilər. Tahir keçib Nataşa xalanın yanında oturdu. Belə anlarda nənəsinin qəzəbindən qorunmaq üçün Nataşa xaladan başqa heç kimə arxalanmaq mümkün deyildi. Onun isə həmişə xilaskarı olduğundan, başını dizinin üstünə qoydu.

            Nataşa Tahirin o üzündən-bu üzündən öpdükdən sonra, onu qucağında oturtdu.

            -Gördün, nə olmuşdu? Az qalmışdı ki, fontana düşsün. Nataşa, onu mənə ver, yumşaq yerini hamarlayım.

        -Тет Наташа не хочу! Я хочу, чтобы вы рассказали мне сказку про Ивана-дурачка.

            -Пускай, бабуля тебе расскажет. Она знает больше, чем я.

            -Бабуле щас не хочу. Она видишь, сердиться. А когда она сердится, мне поподает.

        -Görürsən bunu! Bunun danışığına bax! - deyə Seyid Bikə üzünü rəfiqəsinə tutdu.

        -Милая, твой внук не по годам, а по дням растет. Четерехлетнего мальчугана заставляете читать, писать. А ему надо резвиться и резвиться.

            -Наташка, он должен быть мужчиной. Поэтому его надо учить порядку.

        Nataşa rəfiqəsini bu sözlərinə heç nə demədi. Çünki bilirdi ki, Tahiri Seyid Bikə qədər heç kim istəyə bilməzdi. O ki, qaldı, dəcəlin qaçıb ona söykənməsi, Seyid Bikənin gülər üzlə "Mənim balam, mənim balım!" - deməsi ilə qurtaracaqdı. Balaca provokator onun dizindən Seyid Bikənin qucağına tullanacaqdı.

            Raziyə Əşrəfin onlara yaxınlaşdığını görüb Nərgizlə Əsədin durduğu yerə getdi. Qızla oğlanın toya qədər bir yerdə olmasına yuxarı məhəllələrdə çox pis baxırdılar. Əsəd də bunu bilirdi.

            Raziyənin onlara yaxınlaşdığını görüb, Nərgizdən ayrıldı, keçib Seyid Piykəylə Nataşa xalanın qoluna girdi.

Atasının uzaqdan gəldiyin görən Tahir isə göz qırpımında qaçıb atasının qarşısında dayandı ki, onu qucağına götürsün.

 

***

            Filarmoniyanın yay zalında üç gün Aşıq Şakirin konserti olmalı idi. Bilet kassasının qabağında yığışanlar bilet tapmaq üçün gözləri ilə alverçiləri axtarırdılar. Onlarda da bir dənə olsun bilet qalmamışdı. Bilet tapmayanlar filarmoniyanın arxa divarına yığışırdılar ki, Aşıq Şakirin özünü də görməsələr, nəğmələrini eşitsinlər.

            Əvvəlcədən işlərini bilən "İçəri şəhər " uşaqları, ağır palıddan və tökmə çuqundan hazırlanmış skamyaları divarın arxasına söykəyir və oturub konsertin başlamasını gözləyirdilər.

            Filarmoniyanın yay zalında isə iynə atmağa yer yox idi: bütün yerlər tutulmuş, ətraflara əlavə stullar qoyulmuşdu. Hamı xalqın həqiqi musiqisini onlara çatdıran, sevimli sənətkarını gözləyirdi.

            Başında buxarı papaq, qəhvəyi rəngli geyimdə, şalvarının balaqları qara rəngli, par-par parıldayan sapoğunun içində, əlində saz estradanın arxasındakı qapıdan çıxan Aşıq Şakir göründü və tamaşaçılara əl elədi.

            Zal ayağa qalxdı və gurultulu alqışlar altında onu salamlamağa başladı. Bu alqışlar altında onun dəstəsi də estradaya çıxdı, ancaq alqışlar hələ də davam edirdi.

            Heç nəyə fikir vermədən sazını sinəsinə basdı. Sazın birinci cingiltisindən zala sükut çökdü. Bir neçə saniyə aşıq sazını köklədi və heç nə elan etmədən oxumağa başladı.

            Oxuduğu mahnılar xudsovetdə razılaşdırılmış, proqrama salınmış mahnılar idi. "Səhər-səhər bağa girdim". "Kəndimiz " və s.

            Hər nəğmədən sonra gurultulu alqışlarla səhnəyə qaytarılan Aşıq Şakir daha nə oxuyacağını bilmirdi.

            Yerdən kim isə qışqırdı:

-Aşıq, "Bala Nərgiz!"

Bu səs bir də təkrar etdi: "Bala Nərgiz!"

            Bu səs bircə anın içində hamını susdurdu. Hamıya "Bala Nərgiz!" kəlməsi çatdı. Səs üçüncü dəfə "Bala Nərgiz!" dedikdə, zal bu səsə qoşuldu. Xorla "Bala Nərgiz! Bala Nərgiz!" qışqırmağa və təpiklə ayaqlarını yerə vurmağa başladılar.

            Birinci sıradan Əşrəf Aşıq Şakirə baxıb gülürdü. Konferansyeni səhnə arxasına çağıran filarmoniyanın direktoru üzünü ona tutdu:

            -Tez ol, elan et " Bala Nərgiz"! Yoxsa zal dağılacaq. Görmürsən hay-küyü? Hamısı yuxarı məhəllənin uşaqlarıdır.

            Aşıq Şakir başını aşağı salıb yerində donub qalmışdı. Xudsovetinin tərtib etdiyi proqramdan qırağa çıxmaq, cinayət sayılırdı. Bir də onu səhnəyə çıxmasına qadağa qoya bilərdilər - düşünürdü.

            Ancaq konferansyenin mikrofona yaxınlaşıb "Bala Nərgizi" elan etməsi, zalı o saat sakitləşdirdi.

            -İndi oxu, aşıq, oxu! - yenə də birinci cərgədən tanış səs eşidildi.

            Aşıq Şakir üzünü zaldakılara tutdu:

            -Bala Nərgiz" mənim dostuma və onun balalarına həsr etdiyim nəğmədir. Qoy, bu nəğmə dostluğumuz qədər uzun ömürlü olsun! Bunu zalda oturan Nərgiz balam üçün oxuyuram.

            Aşıq Şakir Nərgiz tərəfə boylandı. Camaatın ona baxdığını hiss edən qız başını aşağı saldı.

            Aşıq Şakirin oxuduğu "Bala Nərgiz" bu konsertdən sonra həyata vəsiqə aldı.

***

 

 

QONAQ

 

            Basqallı balası Allahverdi universitetin geologiya fakültəsində bir aydan artıq idi ki, oxuyurdu. Başını qaldırıb macal tapmırdı ki, atası Hümmət kişinin tapşırığı ilə qohumu Məşədi Fazilə dəysin.

            Allahverdi dağ adamına xas olan hündür boylu, enli kürəkli, məğrur baxışlı, gözəl qamətli bir gənc idi. Boy-buxunu ilə tələbələrin arasında seçilirdi.

            Universitetə gələn kimi onu boks dərnəyinə yazmışdılar. Bircə ayın içində elə məşhurlaşmışdı ki, hamı onu daha idmançı kimi tanıyırdı.

Allahverdi "İçəri şəhərdə" kirayənişin qalırdı. Aldığı təqaüdün yarısını ev kirəsinə verirdi, qalanı dolanmasına bəs etməsinə baxmayaraq, varlı ailədən olduğundan azlıq edirdi.

            Atası Hümbət kişinin var-dövləti az deyildi. Allahverdi Basqal balalarına xas olan adətə görə heç vaxt atasından pul istəməz, özü-özünü dolandırmağa çalışardı.

Universitetə girənə qədər Basqaldakı kəlağayı dəzgahlarını işlədirdi və həmişə cibində pul olardı. Ancaq idi, Bakıda təkcə təqaüdlə dolanmalı idi. Odur ki, dərsdən sonra iş tapıb işləmək qərarına da gəlmişdi.

Atası Hümbət kişi oğlunun fərasətinə bələd idi. Bununla belə oğlunu Bakıda tək qoymaq istəmirdi. Allahverdiyə təkrar-təkrar demişdi ki, çalış Məşədi Fazilin uşaqlarına yaxın ol.

Məşədi Fazil uşaqları Allahverdi çox yaxşı tanıyırdı. Basqala gələn Əlisəttar və Nərimanla həmişə birlikdə oynayırdılar.

Yaşda onlardan cavan olmağına baxmayaraq Allahverdininki onlarla tuturdu. Dostları üçün yamanca darıxmışdı.

            Təqaüdü alan kimi özünü "Ağ şəhərdəki" Qastronoma verdi. Bir qutu şokolad aldı ki, "Əliboş qonaq getmək ayıbdır! - atasının verdiyi iki dənə "Heyratı" kəlağayını da onun üstünə qoydu. Sanballı hədiyyə olduğunu düşündü. Axşam qonaq gedəcəyini qərara aldı.

            Stolun üstündə gözünə dəyən dərsliyi götürüb, çarpayıya atıldı, oxumağa başladı. Kitab oxumağa başı elə qatışmışdı ki, haçan axşam düşdüyünü hiss etmədi. Tez ayağa qalxdı. Həyətə çıxdı, həyətdəki kranı açdı, əl-üzünü yudu, çəkmələrini sildi və evə keçib geyindi.

            Xozeyinin həyat yoldaşı Sona arvad onun əlində bağlama olduğunu görüb, hara getdiyin soruşdu.

            -Yuxarı məhəlləyə, dayımgil orada olur. Onlara dəyməliyəm! - dedi.

            -Hara? Hara?

            -Yuxarı məhləyə.

            -Bala, otur yerində! Gecə vaxtı ora cin-cinliyinlə getmir, sən hara gedirsən?

            Allahverdi onun nə demək istədiyini anlamadı, çünki şəhərlə yaxşı tanış deyildi.

            -Sona xala, heç nə olmaz! -deyə həyətdən çıxdı.

            Qala divarlarından aşağı, Baksovetə enən pillələrlə universitetin binasının yanından keçdi. Dağlıq məhəlləsinə aparan "Qırx piləkan " tərəfə yol aldı.

            Allahverdi iki-üç il bundan əvvəl Məşədi Fazilgildə qonaq qalmışdı. Baksovetdən onlara gedən yolu yaxşı tanıyırdı. Ancaq birinci dəfə idi ki, gecə vaxtı tək qonaq gedirdi.

“Qırx piləkanın” axırı Sovetski küçəsiylə qurtarıdı. Buradan Sovetski küçəsinin axırı, Dağlıq məhəlləsinin əvvəli başlanırdı.

Dağ oğluna xas olan iri addımlarla bir anın içində "Qırx    piləkanı" qalxdı. Bir azca belə yorğunluq duymadı. Arxaya döndü, bütün şəhər ayağının altında idi.

“Qırx piləkandan” Bakı axşamının gözəl mənzərəsi açılırdı.

Əlindəki bağlamanı daş söykənəcəyin üstünə qoydu. Sərin payız mehi onun üzünə vurdu. Bir neçə dəqiqə şəhərin bu cazibədar mənzərəsini seyr etdi. İdmançıya xas olan bir neçə hərəkət etdi, dərindən nəfəs aldı. Aşağıda həyat qaynayırdı, yuxarılar da isə tam qanlıq və sakitlik idi.

“Qırx pilləkənin” üstü sanki qaranlıq dünya ilə işıqlı dünya arasında fərqi xatırladırdı.

            Uzaqdan gələn tramvaylar otuz-qırx metr aralı elə tez fırlanıb keçirdilər ki, onların haradan gəlib, hara getdiklərini görmək belə mümkün olmurdu.

            Gecənin qaranlığını və sakitliyini nadir halda ötüb keçən tramvayların " tapbatrupu" pozurdu.

            Allahverdi söykənəcəkdən bağlamanı götürdü və "Pojarnik" tərəfə irəlilədi. Qaranlıq küçəylə üzü yuxarı qalxdı. Küçənin tininə çatar - çatmaz, birdən arxadan ucu iti bir əşyanın belinə dirəndiyini hiss etdi. Qarşısına qaranlıqda peyda olan dörd adam çıxdı.

            -Qədeş, nə etmək lazım olduğunu bilirsən də? - deyə onlardan biri amiranə dilləndi.

            Özündən, gücündən həmişə razı olan, əməli işi düz olan Allahverdinin ağlına belə gəlməzdi ki, onun qabağını kim isə kəsə bilər. Ona güldən artıq söz deyə bilər.

            -Başa düşmədim? - deyə, Allahverdi özünü itirmədi.

            -Başa salaq? - deyə, dördü də bellərindən tapançalarını çıxartdı. Arxadakı isə az qaldı ki, bıçağı böyrəyinə soxsun.

- Soyun!

            Allahverdi anladı ki, əlindəkiləri və cibindəkiləri onlara verməsə, yaxasını sağ-salamat qurtarmayacaq. Ətrafda qaranlıq və qorxu yaradan sakitlik hökm sürürdü. Köməyinə gələ biləcək heç kim yox idi. Cibindəki pulları və bağlamanı onlara uzatdı:

            -Daha heç nəyim daha yoxdur! - dedi.

            -Bəs pencək?

            -Onu neynirsiz?

            -Geyəcəyik! Təzə şeydir.

            Allahverdinin pencəyi, doğrudan da, təzə idi. Heç bir həftə deyildi ki, almışdı.

Pencəyi çıxarıb onlara ötürmək istəyəndə, Allahverdinin yadına düşdü ki, bu məhəllədə Əlisəttarın adını çəksə, hər şey yaxşı qurtaracaq. Hələ beş-altı il bundan əvvəl Nəriman ona demişdi.

            Pencəyi çıxarıb qarşısında durana uzatdı:

            -Qədeş, adamınızı tanımadınız! Al! Beş-on dəqiqədən sonra özün evimizə gətirəcəksən. Mən, Əlisəttarın dayısı oğluyam! -  Allahverdi qətiyyətlə dedi.

            -Kimin? Kimin?

            -Əlisəttarın!

            Allahverdi hiss elədi ki, belə dirənmiş bıçaq götürüldü. Qarşısındakı oğlan pencəyi ona uzatdı:

            -Bağışla qədeş, tanımamışıq! -  başqa birisi ona bağlamanı qaytardı.

            -Bəs pulu? – deyə, qarşısındakı oğlan yoldaşlarından soruşdu.

            Allahverdi hiss etdi ki, cibinə nə isə qoydular.

            -Bir daha bağışla, tanımamışıq! Xahiş edirik, Əlisəttar bilməsin!

            Allahverdi onlardan uzaqlaşıb yolunu davam etdi, əlini pencəyinin cibinə saldı. Cibi pulla dolu idi. Ətraf qaranlıq olduğundan saya bilmədi. Yolunu davam etdi.

            Məşədi Fazilgilin evinə çatdı, darvazanın qapısını döydü. Üzünə Seyid Bikə açdı və təəccübləndi:

            -Allahverdi, mənim balam, bu vaxt sən hara bura hara?-deyə soruşdu.

            -Bikə xala, sizə qonaq gəlmişəm!

            -Xoş gəlib, səfa gətirmisən! Buyur içəri, mənim balam!

            Allahverdini gecəynən qayıtmağa qoymadılar. Onlarda qaldı. Səhər geyinəndə əlini pencəyinin cibinə saldı. Cibi pul ilə dolu idi. Utandı, orda saysın. Ancaq Məşədi Fazilgildən çıxıb universitet tərəfə addımlayanda imkan tapıb saymağa başladı.    Cibindəki pul dünən cibində olandan on dəfə artıq idi. Əlisəttar adını eşidən quldurlar öz ciblərindəkiləri də çıxarıb onun cibinə qoymuşdular ki, Əlisəttara o heç nə deməsin.

            Səhər dərsdən gələndə Sona xanımın ürəyi yerinə gəldi. Birinci dəfə idi ki, xam adamın yuxarı məhəlləyə gecə qalxıb, sağ-salamat qayıtdığını görürdü.

***


ЯНЗЯЛИ

 

Payızın sonunda Ənzəlidə yay davam edirdi. Havanın istisini dağlardan gələn sərin meh mülayimləşdirirdi. Günəşin çıxmasıyla sakitləşmiş dəniz dalğalarında hərdən bir külək öz rəsmini çəkir və sularla şıltaqlıq edirdi.

            İki saatdan artıq körpüyə yan almış "Dərbənd" gəmisi karantini keçməyi gözləyirdi. Adətən karantinə formal şəkildə əməl edən İran gömrükçüləri bu gün nədənsə daha ciddi və daha tələbkar görünürdülər. Geyimləri də dəyişmişdi. Hamısı parad formasında idilər.

            Kapitan Əsədov Əlisəttarla birlikdə göyərtədə gəzişən gömrükçülər və onları müşahidə edənləri gəminin anbarına aparır, İrana gətirilən maşınlar, cihazları və s. onlara göstərirdilər.

            Kapitan iranlıların bu hərəkətindən narahatçılıq keçirmirdi, ancaq anlamaq istəyirdi: nə baş verib ki, gəminin yükünü boşaltmırlar.

            Hamının başı ciddi şəkildə öz işinə qarışmışdı. Gömrükçülərin isə gözündən heç nə yayınmırdı.

            -Sən bilən bunlara nə olub?- deyə Kapitan Əsədov Əlisəttardan soruşdu.

            -Mən də bayaqdan bunu düşünürəm: Paradnı geyimdə, gözlərində qorxu... Elə bil İranın "şişkalarından" kim isə buradadır.

            -Mənə də elə gəlir.

            Gömrük xidməti işini qurtarıb, yenicə getmişdi ki, Nağıyev Fikrət komandanı yeməkxanaya yığıb, onlarla siyasi dərs keçmək üçün kapitandan icazə istədi.

            -Keçirə bilərsən! - deyə Kapitan Əsədov razılığını bildirdi.

            -Bəs o? - deyə Fikrət gəminin bortuna söykənmiş Əlisəttarı göstərdi.

            -O mənə lazım olacaq!

            Fikrət daha bir söz deməyib ordan uzaqlaşdı.

            Sahildən gəmiyə doğru iri addımlarla iki nəfər rəsmi şəxs yaxınlaşırdı. Kapitan Əsədov onları Əlisəttara göstərək dedi:

            -Əlisəttar, sən deyəndir. İranın "şişkaları", deyəsən, burdadır. Şah qvardiyasının zabitləri bizə yaxınlaşır. Yaxşı deyil, gəl düşək qarşılayaq.

            Kapitan Əsədov Əlisəttarın müşahidəsi ilə trapla enməyə başladılar. Onların ayağı yerə dəyən kimi rəsmi şəxslərlə üz-üzə gəldilər:

            -Kapitan Əsədov cənabları, biz sizi və tərcüməçinizi salamlayır və porta dəvət edirik, sizinlə bizim rəhbərlik arasında söhbətimiz olacaq.

            -Sizin qulluğunuzda hazırıq! - deyə Kapitan Əsədov cavab verdi.

            -Elə isə bizimlə getməyinizi xahiş edirik! - dedi və əlilə yol göstərdi.

            Qabağa keçən Kapitan Əsədovun ardınca Əlisəttar və rəsmi şəxslər irəliləməyə başladılar.

            Limanın nəzarətçi budkasının yanından keçəndə gözətçilər dik durdular və hərbi qaydada onları salamladılar.

        -Ты прав Алисаттар, мы будем имет дело с иранскими "шишками", вот увидишь! -deyə Kapitan Əlisəttara onları gözləyən ciddi görüşə işarə etdi.

        Limanın müdiriyyəti yerləşən ikimərtəbəli bina da sanki öz görkəmini dəyişmişdi. Həmişə tör-töküntülü olan bu binanın foyesindən tutmuş dəhlizlərinə qədər hər şey dəyişmişdi: yeni xalçalar döşənilmiş, divarlar silinmiş, çırçıraqlar dəyişdirilmiş, hər tərəf görkəmini təzələmişdi.

            Limanın rəisinin oturduğu kabinetin qabağı da öz görkəmini müsbət mənada dəyişmişdi. Hətta katibə də cavan qızla əvəz olunmuşdu.

            Limanın rəisi Əbid Acizi qoca olduğundan belə tam-təraq onu maraqlandırmırdı. Adətən belə dəyişikliklər rəhbərlik başqası ilə əvəz olunanda olur. Yeni gəlmiş rəis öz zövqünə uyğun olaraq dəyişiklər edir.

Ancaq Əbid Acizi bu gün adəti üzrə gəmini birinci qarşılayanların arasında idi. "Bəs baş vermiş bu yeniliklərin səbəbi nədir? - istər Əlisəttar, istərsə Kapitan Əsədov düşündükcə, bir fikrə gəlirdilər ki, Ənzəliyə böyük adamlar gəlib və onların liman maraq dairəsinə daxildir.

            Rəsmi şəxslər onları limanın rəisini qapısına qədər müşahidə etdilər və qapını açıb içəri keçmələrini xahiş etdilər.

        Liman rəisinin kabineti iranlılara xas olan gen-genişliyilə fərqlənirdi. Baş vermiş dəyişiklər Kapitan Əsədovun nəzərindən qaçmadı, qarşısında duranların kimliyini nəzərə almayaraq, bir başa üzünü limanın rəisinə tutdu və gülərəkdən dedi:

            -Ağaye Acizi, bir-iki həftə ərzində limanda baş vermiş dəyişikliklər bizi valeh edib, qoy hər dəfə biz bura gələndə belə işlərin şahidi olaq.

            Limanın rəisi heç nə demədi. Yanında durmuş qara kostyumlu adamın üzünə baxdı, sanki nə deyəcəyini gözlədi.

            Günəş şüaları pəncərədən düz kapitanın və Əlisəttarın gözlərinə düşdüyündən limanın rəisinin yanında dayanmış adamın sifətini görə bilmədilər.

            -Bundan sonra, həmişə belə işlər davam edəcək, mən isə sizi salamlayıram. - deyə Ağaye Acizinin yanında durmuş qara kostyumlu adam sözə qarışdı. Bir neçə addım qabağa keçərək Əlisəttarın qarşısında dayandı və diqqətlə onu süzməyə başladı.

            Həssas diqqətə malik olan Kapitan Əsədov isə indi onların hər ikisinin üzünü görürdü. Bir daha qara kostyumlu adamı gözüylə süzdükdən sonra üzünü Ağaye Aciziyə tutdu:

            -Ağaye Acizi, atalar düz deyiblər "Yaxşı igid dayısına oxşar!" - deyə Əlisəttarı və qara kostyumlunu göstərdi.

            Ağaye Acizidən bir kəlmə də çıxmadı. Hətta hiss olundu ki, Kapitan Əsədovun bu cür danışığı onu təşvişə salır.

            Yan-yana durmuş Əlisəttarla Mir Kamil ağanın arasında nə boy, nə buxun, nə göz, nə sifət fərqi yox idi. İkisi də yarı bölünmüş almanı xatırladırdılar. Təkcə Mir Kazmil ağanın saçlarındakı azca çallaşma onları fərqləndirirdi.

            -Xoş gördük, bacı oğlu! Gəl, dayın səni bağrına bassın! -deyə Mir Kamil ağa ona əl uzatdı.

            Əlisəttar bir kəlmə də olsun dinmədi. Heyrətlə dayısına baxırdı. 24 yaşına çatsa da Mir Kamil ağa haqqında bir neçə ay bundan qabaq Ağaye Heybətdən eşitmişdi, sonra anası bunun həqiqət olduğunu demişdi, ancaq onunla belə tezliklə görüşəcəyinin mümkünlüyünü heç ağlına belə gətirə bilmirdi.

            Bununla belə qarşısında duran adamın neçə ona oxşadığına özü də heyran qalmışdı. Əlisəttar deməyə söz axtarırdı, ancaq tapmırdı.

            -Bacı oğlu, İranda yaşayan hər kəs arzu edər ki, onun mənim kimi dayısı olsun. Sənə nə olub, dilin söz tutmur? - deyə Mir Kamil soruşdu.

            -Doğrusu, mən özüm də şaşqın qalmışam. Gözlərimə inana bilmirəm. Mənimçün gördüklərim yuxudur. Anama danışsam, inanmayacaq! - deyə Əlisəttar gülümsündü.

            -Bikə xatın, inanacaq. Əsası odur ki, mən hamınızdan indi arxayınam. O tay xoşunuza gəlmirsə, bu taya keçin! Mir Hüseyn nəsli qırılmayıb, ağa olub olacaqdır. Mənim balam, dayın sənin qulluğunda hazırdır.

            -Dayı, çox sağ olun! Sizi görməyim özü xoşbəxtlikdir. -deyə bu dəfə Əlisəttar onu qucaqladı. Hər ikisinin gözü yaşardı. Mir Kamil ağanı və Əlisəttarı tanıyanlara desəydilər ki, onların gözlərindən yaş axıb, heç kim inanmazdı.

            Mir Kamil ağa əlini Əlisəttarın çiyninə qoydu və sonra üzünü Kapitan Əsədova tutdu:

            -Ağaye kapitan, Fərhadi dedi ki, ona dayıoğlusan və bizim ailəyə yaxınsan. Məşədi Fazilin oğlu hər iki həftədən bir Ənzəliyə gəlir. Dayıoğlunun tərcüməçisidir. Gəldim, səninlə şəxsən tanış olum və çörək kəsim.

            -Mən də sizin haqqınızda çox eşitmişəm. Xoşbəxtəm ki, sizinlə görüşmək qismət oldu.

            -Bilirəm ki, sizin gəmidən yüklərin boşaldılması ilə əlaqədar bəzi işləriniz var! Onları qaydasına salarsınız və günorta, Fərhadigildə sizi gözləyirəm, dalınızca maşın gələcək. Görüşənə qədər! - deyə Əlisəttarı bir daha bağrına basdı, sonra isə şahanə addımlarla limanın rəisinin kabinetindən onu müşahidə edənlərin əhatəsində tərk etdi.

            Gəmiyə qayıdarkən Kapitan Əsədov Fikrət Nağıyevin hələ də siyasi dərsinin davam etdiyini gördü. Onun gəlişi hər şeyi dəyişdi.

Komanda ayağa durub, kapitanın nə deyəcəyini gözləyirdi. Təkcə Nağıyev öz yerində oturmuşdu və yerindən tərpənmirdi. Hamının ona baxdığını və kapitanın gəldiyini bosman əlilə ona işarə etdi. Kapitan Nağıyevin ayağa durduğunu görüb, üzünü bosmana tutdu:

            -Bosman, yükləri boşaltmaq üçün komandanı hazırlayın, bu dəqiqə İranın kranovşikləri işə başlayacaqlar. İşi tez qurtarsanız, şəhərə çıxmağa da imkanınız olacaq.

            -Bəs siyasi dərs? - deyə Nağıyev soruşdu.

            -Kapitalist ölkəsinin əyintilərini öz gözünlə görməkdən yaxşı, hansı nə dərs ola bilər? Bu elə siyasi dərsdir də!

            -Yoldaş kapitan, komandada çoxunun siyasi səviyyəsi aşağıdır, axı?

            -Siyasi səviyyəsi aşağı olanları zaqranpoezkalara götürmürlər Bir də ki, sən də bu komandanın üzvüsən, onun haqqında pis danışmağın səninlə komanda arasında soyuqluq yaradır. Bizim kollektivdə isə birliyi sən təmin etməlisən! Sənə xəbərdarlıq edirəm! Bil ki, mən burada Sovet dövlətinin təmsilçisiyəm və razı ola bilmərəm ki, komandam haqqında belə sözlər deyilsin! Qurtardı! İndi isə işlə məşğul olmaq lazımdır! - dedi və kayutasına keçdi.

            Nağıyev Əlisəttarı qırağa çəkdi və soruşdu:

            -Hara getmişdiniz?

            Onun bu hərəkəti Əlisəttarın xoşuna gəlmədi. Yuxarı məhəllədə ona bir adam belə müraciət edə bilməzdi. Bakida özgənin nə ilə məşğul olmasını öyrənmək binamusluluq sayılardı. Odur ki, istədi Nağıyevi aclasın, ancaq Kapitan Əsədovun dedikləri yadına düşdü:

            -Əlisəttar, bala, səndən nə soruşsa, cavab ver, ağılla cavab ver. Sonra fikirləş ki, onu nə maraqlandırır, daha doğrusu, kim? Paqon adamının xasiyyətidir. Müəyyən tapşırığı yerinə yetirir.

Əlisəttar diqqətlə onun gözünün içinə baxdı, ağır baxışlarıla Nağıyevin başını aşağı saldı.

-Heç, limanın rəisinin yanına çağırmışdılar. Yüklərin boşaldılması ilə əlaqədar məsələləri həll edirdik.

-Bəs kapitan soruşmadı ki, bu günkü yoxlamalar nə ilə əlaqədardır?

-Soruşdu. Dedilər ki, Tehrandan bura komissiya gəlib. Odur ki, bu gün belə oldu.

-Bəs sənin şəxsi müşahidən?

-Mənə elə gəlir ki, İran ilə Amerika dostlaşdıqca, bizə qarşı münasibətləri pisləşir! - deyə Əlisəttar Nağıyevin siyasi dərslərdə tez-tez təkrar elədiyi sözləri ona qaytardı.

-Mən də elə bu fikirdəyəm! -dedi və ondan uzaqlaşdı.

Günorta limanın rəisi yenidən kapitanı yanına çağırdı. Əlisəttar da onunla getməli oldu.

Onları idarənin qabağında Fərhadi qarşıladı və maşına oturtdu və yola düşdülər.

“Ford” Ənzəlidən dağlara tərəf hərəkət edirdi. Dağlara yaxınlaşdıqca təbiət sanki bütün gözəlliyi ilə qarşılarında açılırdı, onları məftun edirdi.

Əlisəttara dağ ətəyi yollar "Qurd təpəsini " xatırladırdı. Hər tərəf yaşıllığın içərisində idi.

Dağ ətəyi boyu bir az hərəkət etdikdən sonra əsas yoldan ayrıldılar və başqa yola keçdilər. İki yüz, üç yüz metr getmişdilər ki, maşın meşənin içərisinə girdi və sürətlə irəliləməyə başladı. Birdən onların qarşısını şlaqbaum kəsdi.

Yolun ortasında şlaqbaumun qarşısında duran hərbi geyimli gözətçi bir söz soruşmadan şlaqbaumu qaldırdı və maşın hərəkətini davam etdi. Bir-neçə dəqiqədən sonra meşə seyrəkləşdi və onların gözü qarşısında böyük bir imarət göründü. Bayaqdan dinməyən Fərhadi üzünü Əlisəttara tutdu:

-Dayının mülküdür. Biz onun qonağıyıq. - dedi.

Dağın ətəyində yüksək zövqlə və ustalıqla İsveçrənin villa üslubunda tikilmiş bu üç mərtəbəli saray hər şeydən əvvəl zadəgan yuvasını xatırladırdı.

Sarayın qarşısında yenə də avropalılara xas olan dəbdə geniş hovuz salınmışdı və ətrafına oturacaqlar qoyulmuşdu. Hovuzu çoxillik ağaclar əhatə etdiyindən, maşın sarayın qarşısına yaxınlaşdıqca o ağacların arasında gizlənirdi, görünməz qalırdı.

Bina ağ mərmərdən tikilmişdi. Odur ki, günəşin şüaları divarlarda əks olunur, göz qamaşdırır və büllur kimi rəngarəng çalarlar yaradırdı. Ətrafda isə səliqə-sahman hökm sürürdü.

Maşın sarayın qarşısında dayananda, qapıdan Mir Kamil ağa və onun iki oğlu çıxdı. İri addımlarla onlara yaxınlaşdılar. Mir Kamil gələnləri salamladı:

-Xoş gəlmisiniz! Əlisəttar, tanış ol, qardaşlarındır: Mir Hüseyn, Mir Mahmud! - dedi.

Əlisəttar hər ikisi ilə qucaqlaşıb görüşdü. Mir Kamil ağa cavanların görüşüb, qurtardığını görüb:

-Tanış oldunuz? İndi isə buyurun yuxarı! - deyə qonaqları evə dəvət etdi.

Kapitan Əsədov və Fərhadi Mir Kamil ağa ilə birlikdə qonaq otağına qalxdılar, Mir Hüseynlə Mir Mahmud isə Əlisəttarı anası və bacısının yanına apardılar.

Venesiya bülluru ilə bəzədilmiş böyük bir zala daxil oldular. Pəncərələrdən günəşin parlaq şüaları mərmər döşəməyə dəyib Əlisəttarın gözlərinə düşürdü, qarşısındakıların sifətlərini güclə ayırd edirdi.

Xalidə xatın Əlisəttarı gördükdə gözlərinə inanmadı. Heyrətlə ona baxıb üzünü Fatiməyə tutdu:

-Fatimə, elə bil atandır, cavanlıqda. İnsan insana necə oxşayarmış!? - deyə əlini əlinə vurdu. Sonra üzünü Əlisəttara tutdu:

- Mənim balam, gəl xalan üzündən öpsün! Sənə baxıram, cavanlığım yadıma düşür.

Xalidə xatın Əlisəttarın üzündən öpdü. Fatimə isə iri gözlərini Əlisəttardan çəkmirdi. Qız yerində donub qalmışdı. Qarşısında olan oğlanın gözəlliyi bir tərəfdən onu valeh etmişdi, digər tərəfdən atasına oxşadığından nə deyəcəyini bilmirdi. Əlisəttarın ona baxıb gülümsədiyini görüb, axır ki, dilinə söz gəldi:

- Bibioğlu, xoş gəlmisən! - dedi və ona əl uzatdı.

Sonra qonaq otağına keçdilər. Kapitan Əsədov, Fərhadi və ev yiyəsi böyük bir dəyirmi stolun arxasında oturmuşdular. Xalidə xatının gəldiyini görən Mir Kamil ağa ayağa qalxdı, keçib onun oturacağı stulu geri çəkdi, xanımını otuzdurdu.

Əlisəttar da dayısı kimi Fatimənin stulunu geri çəkdi və onu otuzdurdu, sonra özü oturdu.

-Hörmətli Həmid ağa, mən xoşbəxtəm ki, sənin kimi insanın sayəsində bacım balasıla görüşürəm. Arxayın ola bilərsən ki, nə qədər mən bu ölkədə varam, sənin qulluğunda hazıram və sənə minnətdaram. Süfrəyə yemək gələnə qədər isə icazə verin bacım oğlu özündən danışsın. - deyə Mir Kamil ağa üzünü Kapitan Əsədova tutdu.

Hamının gözlərinin ona dikildiyini görən Əlisəttar özünü itirmədi və ona məxsus olan qürurla danışmağa başladı:

-Universiteti bitirmişəm. Evliyəm. Bir qızım var. Böyük qardaşım Əşrəfin isə onunla bir gündə anadan olmuş oğlu və bir qızı var. Aşıq Şakir bizim uşaqlara şərəfinə mahnı yazıb. Plastinkasını sizə hədiyyə gətirmişəm. Gəldiyimiz maşının arxasına qoymuşdum, yaddan çıxıb orda qalıb. Mümkünsə gətirsinlər.

Mir Hüseyn ağa zəngi çaldı, qulluqçu qapıda göründü, ona yaxınlaşdı, qulağına nə isə pıçıldadı. Qulluqçu otağı tərk etdi və bir anın içində qayıtdı. Əlindəki iki plastinkanı Mir Kamil ağaya, o, isə qızına uzatdı:

-Fatimə, al bunu oxutdur!

            Fatimə ayağa qalxdı zadəgan qızlarına xas olan incəliklə patefona yanaşdı və əlindəki plastinkanı diskin üstünə qoydu.

Hamı Fatimənin hərəkətinin nə ilə qurtaracağına tamaşa edirdi. Bir-neçə xışıltıdan sonra zala Aşiq Şakirin dühasından yaranmış musiqi sədaları yayılmağa başladı. Mahnının şuxluğu zala şirinlik gətirdi.

            Hər şeylə maraqlanan Fatimə üzünü atasına tutdu:

            -Dədə, qoy bibioğlu bu nəğmənin məzmunun açıqlasın, çünki burda bəzi məqamlar var ki, bizə aydın deyil. Məsələn, nə üçün aşıq deyir ki, "Sən Tahiri kəsdiribsən? Necə gedim yola Nərgiz?"

            Mir Kamil ağa nəğmənin hər sözünə diqqətlə qulaq asmışdı, qızı kimi ona da bəzi məqamları başa düşmək lazım idi. Çünki burada adı çəkilənlərin hamısı onun ürəyinin bir parası idi.

            -Fatimə düz söyləyir. Bacıoğlu, gərək burada nədən bəhs olunduğunu bizə danışasan! - deyə Əlisəttara müraciət etdi.

            Əlisəttar kapitanın üzünə baxdı, ona da aydın olmayan məqamlar olduğunu anladı və xudsovetin də niyə görə bu mahnını səhnəyə buraxmamağının səbəbi indi başa düşdü.

Çünki mahnının sözlərinin arxasında podtekst olduğundan, bu podteksti bilmədən, onu başa düşmək mümkün deyildi. Odur ki, Əlisəttar onun açıqlamasını verməyə başladı:

-Bu mahnını üz-dörd ay yaşı var. Əşrəfin oğlu Tahirin kiçik toyunda ailəmizin istəklisi Aşıq Şakir onu bizə hədiyyə etmişdir.

            Əşrəf dəmiryolçudur, Nərgiz isə onun istəkli qızıdır. O, yola gedəndə həmişə arxasınca su atır. Tahir "kəsdirildiyindən " Əşrəf soruşur ki, "Necə gedim yola Nərgiz? "

            "Zöhrənin gözü yoldadır" Zöhrə mənim qızımdır, Tahirdən bir saat sonra anadan olub. Bu mahnı mənim böyük qardaşımdan, onun ailəsindən danışır.

            Fatimə əlilə qulluqçuya işarə etdi, qulluqçu plastinkanı yenidən patefona qoydu. Musiqi sədaları yenidən zala yayıldı. Qız ayağa qalxdı oynaya-oynaya bibisi oğlunu rəqsə dəvət etdi. Özündən asılı olmayaraq Əlisəttar ona qoşulub rəqs etməyə başladı. Hamı əl çalırdı.

Mir Kamilin evindən şən musiqi və gülüş sədaları ucalırdı. Əsası o idi ki, Mir Kamilin üzü gülürdü.

-Qızım, sən bilən, Mustafa Payan bu nəğməni oxuya bilər ya yox? - deyə Mir Kamil ağa Fatimədən soruşdu.

-Mustafa Payan? Əlbəttə dədə! Onun ifasında daha yaxşı səslənər.

-Onda Tehrana qayıdanda ona xəbər göndər, gəlib həm dinləsin, həm də oxusun! Qoy, bu nəğmə İranda da yayılsın.

            Nahardan sonra Mir Hüseynlə Mir Mahmud Əlisəttarı bağı gəzdirməyə apardılar. Qardaşların sayının biri də artdı. Əlisəttar onların arasında böyüklüyü ilə seçilsə də, cavanların ona münasibətində qeyri-adi səmimiyyət hiss olunurdu. Əllərindən gələni edirdilər ki, Əlisəttarın xoşuna gəlsinlər və onun ürəyindən keçəni bilsinlər. Əlisəttar isə onların atası kimi heç nə demirdi və onun ürəyindən keçəni öyrənə bilmirdilər.

            Mir Kamil ağa Kapitan Əsədov, Fərhadi balkonda oturub çərəzlə çay içirdilər. Ağaye Heybət bağda gəzən cavanları Mir Kamilə ağaya göstərərək deyirdi:

            -Həmişə belə olsaydı, nə dərdimiz vardı? Gediş-gəliş açılsaydı bu cavanlar gözəl həyat sürərdilər.

            -Şah da bunu istəyir, ancaq Sovet tərəfi bizimlə dostluq etmək istəmir. Cürbəcür inqilabçıları bura göndərir ki, İranda aləmi bir-birinə qatsınlar. Mənə elə gəlir ki, bu dostluğumuza son qoyacaq. Çünki Amerika ilə SSSR-nin münasibətlərinin istifadə edib, Şah Şərqdə öz mövqeyini möhkəmlətmək məcburiyyətində qalacaq. Ola bilsin, İranın təşəkkül tapması üçün bu onun yeganə yoludur.

            -Bizim xüsusi şöbədə Nağıyev adlı birisi var, o da bu cür danışır! - deyə Kapitan Əsədov Mir Kamil ağanın dediklərinə əlavə etdi.

            -Hamının bildiyini gizlətmək də mümkün deyil. Bir də böyük siyasət oyunu günəşin çıxması kimi bir şeydir, hər tərəfdən bir cür görünür. O tərəfdə də bu cür düşündüklərinə inanıram. Sadəcə olaraq, bizim üçün başqa çıxış yolu qalmır. Selə qarşı getmək olmaz. Ağıllı adamlar selin qarşısını alıb, ondan faydalanırlar. Şahımız da bu fikirdədir.

            -Apardığı siyasətin düzgünlüyü və yaxud düzgün olmamasını nə ilə müəyyən edəcəksiniz?

            -İranın istər daxili, istərsə xarici siyasətində yaxından iştirak edən bir adam kimi deyə bilərəm ki, bu ölkəyə sadə gözlə baxmaq lazım deyil. Buranın üçminillik diplomatiya tarixi vardır və bu tarix müdriklik yoludur. Arxayın ola bilərsiniz! İran hiss eləsə ki, Sovetlərdən ona təhlükə var, o saat siyasətini 360 dərəcə dəyişdirər. Ayılıb görərsiniz ki, ona can-ciyərik. İndi isə hər şey əksinə getməlidir.

            Mən özüm istərdim ki, heç olmasa Azərbaycanla əlaqələri möhkəm saxlayaq. Nə isə, mümkün olmayacaq.

-Sizə elə gəlmir ki, çox açıq danışırsınız? - deyə Kapitan Əsədov soruşdu

-Mən döyüşkən general olmuşam. Heç vaxt heç kəsə və heç kimə əyilməmişəm. Mərdi mərdanə vuruşmuşam. Sözü üzə demişəm, dediyim sözə əməl etmişəm. Odur ki, İran əhli xətirmi, hörmətimi saxlayır. O ki qaldı mənim dediklərimə, bu bir həqiqətdir və bunu hətta sizin Nağıyev bilirsə, deməli, bu belə də olmalıdır. Bunun qarşısını almaq qeyri-mümkündür. Bizim yaxınlaşmağımız isə bir daha SSRİ dağıldıqdan sonra mümkün olacaq. Onu isə bəlkə biz görmədik. Açıq danışmağımın səbəbini odur ki, Fərhadi mənim ən istəkli dostumdur, sən isə onun dayısı oğlusan, mənim bacım oğlunun kapitanısan. Mən əlimdən gələni edəcəyəm ki, bu dostluğumuz davam etsin. Ehtiyatlı olmağı isə siz məndən yaxşı bilirsiniz! -deyə Mir Kamil ağa dərin fikrə daldı.

            Xalidə xatın balkondan bağdakılara əl elədi ki, evə dönsünlər. Əlisəttar qapıda görünəndə, onu özü qarşıladı və otağına apardı. Fatimə də orada idi.

            -Biz səhərdən fikirləşirik ki, kimə nə göndərək? Bizə kömək et!

-Xalidə xatın, heç nə lazım deyil! - deyə Əlisəttar heç nə götürmək istəmədi.

-Belə olmaz! Bikə xatın məndən inciyər, deyər baldızı onu saymır. Mən ona bu bilərziyi və boyunbağını qoymuşam, qızım isə Nərgiz üçün başqa birisini. Bu zəncirləri isə gəlinlərimizin boynuna taxarsan. Bu qızıl pulları isə Məşədi Fazil üçün ... Lazımı olar. Mir Kamil deyir ki, dədənin milyon qazansa da, o ürək ki onda var, həmişə pulsuz qalır! - deyə qızılları balaca bir qutuya qoydu və Əlisəttara uzatdı.

            -Bunlar isə, keyim və pal-paltardır. Sənin gələcəyini bildiyimdən hamınız üçün alıb yığmışıq. Bu çamadanların içindədir. - deyə qarşısındakı çamadanları göstərdi.

-Bu isə Kapitan Əsədov üçündür. - deyə başqa çamadana işarə vurdu və Əlisəttarın razılığını almadan qulluqçuya göstəriş verdi ki, bunların hamısını Fərhadinin maşınına yığsın.

            Sonra Xalidə xatın və Fatimə Əlisəttarın qoluna girərək qonaq otağına keçdilər və Mir Kamil ağanın qarşısında dayandılar.

-Mir Kamil, elə bil səninləyəm, ancaq iyirmi il bundan qabaq. Fikir verirəm, bu uşağın xasiyyəti də sənə oxşayır. Allah taleyini sənin ki, kimi xoşbəxt eləsin!

Mir Kamil ağa Əlisəttarı bağrına basdı. Yenə də gözləri yaşardı. "Şahın aslanı" ləqəbini qazanmış insanın göz yaşlarını İranda hələ bir insan görməmişdi. Əlisəttarın da gözündən sel axırdı. Xalidə xatınla, Fatimənin də gözləri yaşlı idi Təkcə Mir Hüseyn ağa ilə Mir Mahmudun gözləri gülürdü.

***


KOMBİNATDA

 

            Moskvadan gələnləri yola saldıqdan sonra Səmərqənd ipək kombinatının direktoru Hüsi əkə Məşədi Fazili yanına çağırdı:

            -Məşədi, qonaqlar bizdən elə razı getdilər ki, bunun axırı nə olacaq bilmirəm?

            Hüsi əkənin belə deməyə haqqı vardı, çünki hər belə hadisədən sonra problemlər birə-beş artırdı. Yazıq kişinin başını qaşımağa vaxtı olmurdu. Nazirlikdən tutmuş Mərkəzi Komitəyədək bir-birin ardınca komissiya gəlir, hər şeyə burunlarını soxurdular. Texnologiyanı öyrənmək, yenidən planlaşdırma aparmaq istəyirdilər.

            Qəzetçilərin isə bura daraşması heç kimə lazım deyildi.

            Məşədi Fazilin apardığı təkmilləşmə məhsuldarlığı iki dəfə artırmışdı. Bu təkmilləşmə təzə dəzgahlara aid idi. Köhnələr isə olduğu kimi qalırdı və gündə biri sıradan çıxırdı. Moskvalılar əgər söz verdikləri dəzgahları göndərsəydilər, direktorun heç bir dərdi olmazdı.

            -Axırı yaxşı olacaq. Onlar bizə dəzgah göndərəcəklər! - deyə Məşədi Fazil düşünmədən cavab verdi.

            -Sən bilirsən, onlar bizə başqa bir yaxşılıq da etdilər. Yeni maşınların texnoloji göstəricilərini olduğu kimi saxladılar.

            -Onda belə çıxır ki, bizim təkmilləşmə sahəsində əldə etdiyimiz artıq məhsuldarlıq planlaşmada nəzərə alınmayacaq. Bu isə bizim üçün yüz min manatlarla gəlirdir.

            -Mən də belə düşünürəm. Ancaq niyə belə etdilər? Anlamıram.

            -Hüsi əkə, sadəcə olaraq onların elmi tədqiqat institutu, buraxdıqları dəzgahlarda biz apardığımız təkmilləşməni aparmayacaqlar. Rusları yaxşı tanıyıram. Əvəzində mövcud olanın görünüşünü və formasını dəyişib, təzə dəzgah yaradacaqlar və bizim təkmilləşməni orada tətbiq edəcəklər. Hökumətdən yeni dəzgahlara görə həm mükafat alacaqlar, həm də orden, medal...

            -Bəs biz?

            -Bizə isə burdakı təzə dəzgahlardan göndərəcəklər ki, dinməyək.

            -İnanmağım gəlmir.

            -Gəlin, mərc qoşaq.

            -Məşədi, bu asanlıqla o cür toxucu dəzgahlarını necə alıb gətirəcəyik?

            -Məgər Qlavkanın nümayəndəsi işarə vurmadı ki, siz zavodun köhnə avadanlıqlarını dəyişdirmək istəyirsinizsə, məni görün?

            -Elədir, ancaq onu necə tapaq?

            -Kürəkənimiz, bizdən ağıllıdır. Əsəd onları yola salanda hamısının Moskva adreslərini götürüb, maraqlıdır ki, onlar özləri bizimlə əlaqəyə girmək istəyirlər.

            Hüsi əkə stolunun kənarındakı düyməni basdı. Katibə içəri girdi.

            -Namiq əkəni yanıma çağır! - dedi və üzünü Məşədi Fazilə tutdu. - Nə etməliyik?

            -Hüsi əkə, hələlik heç nə. Onlar bizə on-on beş günə bir neçə dəzgah göndərəcəklər. Dəzgahlar bura çatan kimi, Namiq əkəylə üz tuturuq Moskvaya. Haqlarını verib, lazımı qədər dəzgah gətiririk.

            -Puldan korluğumuz olmayacaq. Köhnə planla işləsək az qazanmayacağıq. Məşədi. sən dahisən!

            Namiq əkə içəri daxil oldu, Hüsi ağa vəziyyəti ona danışdı.

            -Vallah, ağıl olan yerdə, torpaq qızıla çevrilər! - deyirlər. Bu bizə aiddir. Mən başlayıram Şura hökumətini sevməyə. Ağıllı üçün hər bir şəraiti yaradır .- deyə Namiq əkə söhbətə son qoydu.

 

****


QAYDIŞ HƏVƏSİ

 

            1956-cı ilin yayı sensasiyalar ayları idi. Xruşovun plenumdakı çıxışı aləmi bir-birinə qatmışdı. Stalinə münasibətin birdən birə dəyişməsi, onun siyasi kursundan geri çəkilməsi, Mir Cəfər Bağırovun məhkəməsi, xalq düşməni kimi güllələnməsi, 27-ci ildən başlayaraq Azərbaycandan sürgün edilmişlərin geriyə qayıtması üçün hər şəraiti yaratmışdı.

Aşqabad, Mərib, Səmərqənd, Daşkənd və s. Orta Asiya şəhərlərində özünə sığınacaq tapmış azərbaycanlılar daha tez-tez bir-birilə görüşür və vətənə dönəcəkləri haqda düşünürdülər.

Məribdə diş həkimi işləyən doktor Məmməd də Bakıya qayıtmaq sevdasına düşmüşdü.

Tiflis türməsindən qaçdıqdan sonra Namiq əkə onun üçün yeni pasport düzəltmiş Türkmənistanın Daxili işlər nazirliyindən "Vsesoyuznıy rozıskdan" gəlmiş kartotekasını çıxardıb, gözü qabağında yandırmış, "Nə qədər buradasan heç nədən qorxma!- demiş, onun üçün diş kabineti də açmışdı.

            Məmməd qısa müddət ərzində Məribdə bir diş həkimi kimi həm məşhurlaşmış, həm də pullanmışdı. Arvadını uşaqlarla tez-tez Bakıya göndərirdi, hətta böyük oğlunu qayınanasının yanında qoymuşdu. İstədiyi vaxt Səmərqəndə, Daşkəndə və Aşqabada gəlirdi.

            Məşədi Fazil Məribdəki sexlərə baş çəkəndə mütləq ona dəyirdi və onu darıxmağa qoymurdu.

Məmməd eşidəndə ki, Məşədi yenə də Səmərqəndədir, ora gəldi. 

 Səmərqəndə Məşədi Fazilin Namiqgillə üzbəüz məhəllədə qəşəng mənzili vardı. Oranı bir özbək qızı səliqə və sahmana salardı. Məşədi Səmərqəndə olmayanda da Məmməd ora gəlirdi və mənzilin açarının götürüb orada qalırdı.

            Səmərqəndə Məmməd avtobusla gəldi, avtovağzalda taksiyə mindi və əlindəki Cərco qovunlarını dal oturacağa atdı. Sonra sürücüyə adresi dedi. Maşından düşəndə Namiq əkənin ona tərəf gəldiyini gördü:

            -Sən bir təsadüfə bax! - deyə Məmməd əlində tutduğu qovunları yerə qoydu. - Namiq əkə, səni xoş gördük!

            -Məməd doktor, nə xoş təsadüf? Mən də Məşədinin yanına gəlmişəm. Ver, sənə kömək edim.

            Qapını yenə də özbək qızı açdı. İçəri keçdilər. Məşədi Fazil iki ayaqlı nərdivanın üstündə oturub, divar boyu rəflərə yığılmış kitabları bir-bir götürüb baxır, bəzilərini nərdivanın ayaq yerinə qoyur, lazım olmayanı yerinə qaytarırdı.

            O, qonaqların gəldiyini görüb aramla nərdivandan düşdü, Namiq əkə ilə Məmmədə yaxınlaşdı. Onları salamladı və qonaq otağına dəvət etdi.

            -Məmməd, mənim balam, səni görməyimə çox şadam. Dostlardan soruşmuşdum, dedilər ki, arvad-uşağı Bakıya yola salmısan.

            -Fazil dayı, elədir. Gəlmişəm məsləhətə...

            -Nə məsləhət?

            -İstəyirəm, özüm də Bakıya qayıdım. Sənədlərim qaydasında. Kimdir məni itirib-axtaran? Buna necə baxırsınız?

            Məşədi Fazil əvvəl Namiq əkənin üzünə baxdı. O saat anladı ki, onlar bir-birindən xəbərsiz gəliblər. Sonra başını aşağı dikdi. Bir-neçə saniyə dinmədi. Birdən başını qaldırdı, gözlərini Məmmədin gözlərinə dikdi.

            Məşədi Fazilin ağır baxışlarından indi Məmməd başını aşağı saldı.

            -Deyirsən, sənədlərin qaydasındadır?

            -Namiq əkədən soruşun!

            Namiq əkə başı ilə hər şeyin qaydasında olduğunu təsdiq etdi.

            -Məməd, sənin Məribdə qalmağını məsləhət görərdim. Bakı da Tiflis kimi bir yerdir. Burada qalmağın gərəkdir. Ailənin isə getməsinin heç bir qorxusu yoxdur. Uşaqlar gedib azərbaycanca oxuyacaqlar. Dilimizi biləcəklər, yaxşı təhsil alacaqlar.

            -Onda mən nə edim? Mən burda, arvad-uşaq orda.

            -Məsləhətə gəlmisənsə, mən dediyimi et! Mən burda, ailəm Bakıda. Xalan mənim üçün və yaxud mən xalan üçün darıxdıqda uşaqları Nataşa tapşırıb, xalanı bura gətirirəm.

            Sən xoşbəxt adamsan ki, qaynanan var. Qaynanan Bakıda uşaqlara baxar, yoldaşın isə istədiyin vaxt gələr sənə dəyər. Buranı hələlik tərk etmə.

            -Atam da deyir ki, Bakıya qayıdım.

            -Səməd ağayla özüm danışaram. Bir də buradakı şərait Bakıda mümkün deyil. Əməlli - başlı pul qazanırsan. Orada nə edəcəksən?

            -Nə cür olmasa, vətəndir.

            -Bəs bura haradır? Azərbaycan Türküstanın bir hissəsidir. Ağıllı olmaq lazımdır ki, bunu başa düşəsən və bu əlaqələri həmişə yaşadasan. Bundan Azərbaycanın xoşbəxtliyi asılıdır. Əsrlər boyu Azərbaycanımızın düşmənləri bu dostluğu pozmağa çalışıblar. Alınmayıb. Nə qədər Azərbaycan üzünü Şərqə tutub, onun heç bir bəlası olmayacaq. Odur ki, hələlik biz burada qalmalıyıq.

            -Mən nə deyirəm?

            -Bu yaxınlarda Basqala gedəcəyəm. Atamla anam yuxuma girirlər. Gedim məzarları üstündə "Yasin" oxutdurum. Sizinkilərə də dəyəcəyəm.

            -Könlüm onları istəyir. Fazil dayı, bilmirəm niyə könlüm atamı yaman görmək istəyir.

                                                    ***


PİS XƏBƏR

           

Basqala avqust ayında gedəsən. Çünki avqustda buranın ən yaxşı vaxtlarıdır. Cəfərli həyətində qoca tut bu ayın ortalarında dəyir. Adətən Seyid Bikə bu ayda qayınata yurduna ayaq basardı və ərinin gəlməyini gözləyirdi.

            Basqal ilin bütün fəsillərində bəzənmiş gəlini xatırladır. Avqust ayında isə daha gözəl olurdu.

            Seyid Bikə bura gəlməmişdən əvvəl bu evdə qalan Fazilin qardaşı oğlu Sadıqa xəbər göndərər və göstərişlər verərdi. Odur ki, onlar bura ayaq basanda heç bir narahatlıqları olmurdu.

            Seyid qızı gəlməmişdən əvvəl birbəbir qohum-əqrəbaları yada salar, hər ailənin uşağından tutmuş, böyüyünə qədər nəzərə alar və hərəsi üçün hədiyyələr alıb yığardı.

Basqala gedib qalmaq oranı tərk etmiş basqallılara baha başa gəldiyindən bəzən çoxları yayda bura gəlmirdilər.

Seyid Bikə isə Basqalla nəfəs alırdı, oranı həddindən artıq sevirdi.

            Sadıqın yaşadığı həyət Cəfərlinin ata-baba yurdu idi. O, bu həyətə gəlin gəlmişdi. Ömrünün ən xoşbəxt anlarını burada yaşamışdı. Dar günlərini də bu həyətdə keçirtmişdi. Əlisəttarın toyunu da bu həyətdə etmişdilər. Bu həyətdən yeddi Cəfərli qardaşı çıxardı. Adlı sanlı igidlər, qabağından yeməyən, bir adama əyilməyən oğullar...

            Basqalda bir-iki gün rahat otura bilərdilər. İki-üç gündən sonra qohum-əqrəbaya hay düşürdü. Gündə birinin evinin qonağı olurdular.

            Cəfərlilər tanıdıqları və tanımadıqları bütün qohum əqrəbalarının qonağı olmalı idilər. Açılmamış qapı saymamazlıq sayılardı.

            Qapının sahibinin dövlətli və yaxud kasıb olmasından asılı olmayaraq onu saya alardılar.

            Maraqlısı budur ki, qonaq dəvət olunduqda elə təbii şəkildə ardıcıllıq əmələ gəlirdi ki, bu və ya digərinin qonaqlıqları toqquşmurdu.

            Seyid Bikənin gəlişi həyətə canlanma gətirərdi. Həmişə sakitliyi ilə fərqlənən həyətə səs-küy qayıdardı. Gəlib gedənlərin sayı artardı. Onun ardınca Məşədi Fazilin gəlişi hər şey dəyişərdi.

            Tut ağacının altına böyük stol çıxardırdılar, görüşə gələnləri burada qarşılayırdılar.

            Qohum-əqrəbanın sayı-hesabı o qədər çox idi, bir-iki gün elə onlarla görüşməyə gedərdi.

Cəfərlilər Məşədi Fazilin gəlməsini də sevinclə qarşılayırdılar. Çünki çoxu bu gəlişi gözləyir, ondan məsləhət almağa çalışardılar. Ağsaqqallarının sözünü eşitmək bütün basqallıların yazılmamış qanunları idi.

Basqalda ağsaqqal olmaq, özgələri özününkündən üstün tutmaq demək idi və hələm-hələm adama bu qismət olmurdu. Başqa nəsillərə də sən yiyə durmalı, onların məsələlərini özününkü kimi həll etməlisən.

Basqal isə həmişə qaynar qazan olub və olacaq da, çünki təbiət və yerli sənətkarlıq anadan olan gündən son nəfəsə qədər basqallıları dayanmadan, durmadan işləməyə, yaratmağa sövq etmiş, onları inadkar və qətiyyətli insana çevirmişdi.

            Səhər çağı Basqala çatan Volodya «Pobeda» maşınını "İsa" bulağının qarşısında saxladı. Məşədi Fazil maşından düşdü. Bulağa yaxınlaşdı. Bulaq başındakı qadınlar və qızlar kəlağayılarının qırağı ilə üzlərini bağlayaraq, səhənglərini götürüb kənara çəkildilər.

            Məşədi Fazil başını aşağı salıb bulağın şırıltılı ilə axan suyundan üzünə çilədi və lahıclıların düzəltdiyi və zəncirə bağlayıb asdıqları camı götürdü, su doldurdu və doyunca içdi.

            -Şükür İlahi, yenə də bu bulağın suyundan içmək qismətim oldu! Bu qisməti yenə mənə verdin! - dedi və bulaqdan uzaqlaşdı və maşına tərəf irəlilədi.

            Bulaqdan xeyli aralıda oturmuş cavanlar maşından kimin düşdüyünü görüb kəndin girəcəyindəki ağacın altında oturub söhbət edən ağsaqqallara xəbər çatdırdılar.

            Məşədi Fazilin maşını çay qırağına yaxınlaşdıqda körpünün qabağında onu kəndin kişiləri qarşıladılar:

            -Fazil dayı, xoş gəlmisiniz, həmişə evinizdə eşiyinizdə!

            Məşədi Fazil Basqaldan uşaqlıq illərində çıxmasına baxmayaraq, özünü buradan ayrı görə bilmirdi.

            Qarşılayanların arasında qardaşı oğlu Sadıqın da olduğunu gördü. O, keçib əmisini əlindən öpdü və gözünün üstünə qoydu. Onun etdiyini bütün cavanlar da etdilər və Məşədi Fazilin nə deyəcəyini və nə göstəriş verəcəyinə müntəzir durdular.

            -Bir on gün qonağınız olacağam! Sadıqgilə düşəcəyəm. Mən sizin qulluğunuzda hazıram! - dedi.

            Yenidən maşına mindi. Sadıq da ona qoşuldu və Basqalın səliqə və sahmanla düzülmüş daşlı küçələrilə rahatlıqla Cəfərli yurduna çatdılar.

            Qapıdan içəri girəndə Seyid Bikə Nərgizlə Tahiri tut ağacından aşağı salmağa çalışırdı.

            -Ay qız, düş aşağı! Qız bu hündürlüyündə yerə qalxmaz.

            -Nənə, Tahir məndən də yuxarı qalxıb. Ona niyə demirsən?

            -O, oğlandır. Qoy, gözü qorxaq olmasın. Kişidir. Sən isə qızsan. Düş aşağı!

            Nərgiz aşağıdan ona tamaşa edən babasını gördü, dinməzcə ağacdan enməyə başladı.

            Seyid Bikənin gözü Nərgizdə qaldığından ərinin həyətə girdiyini görmədi. Qız isə ağacdan düşən kimi babası tərəfə qaçdı:

            -Babam, mənim babam! Sən xoş gəlmisən! - dedi və Məşədi Fazilin boynundan sarıldı.

            Ağacın altından qapı görünmürdü. Nərgizin hansı tərəfə qaçdığını görən Seyid Bikə, Məşədi Fazilin gəldiyini başa düşdü.

            -Qızım, qorxmursan yıxılarsan? Qız da ağaca dırmaşar? Əsəd bilsə, ayaqlarını qırar. Bir də ora dırmaşma? - deyə Məşədi Fazil məzəmmət etdi.

            -Onda günah yoxdur! Tahiri ağacdan düşürtməyə çıxmışdı. Bax, nəvənə, həzz al! Heç kimin sözünə baxmır! -deyə özünü qapıya yetirən Seyid Bikə Nərgizin tərəfini saxladı.

            Nərgiz ürəyində nənəsinə bir sağ ol dedi, sonra babasının belini qucaqlayıb ağacdakı Tahiri harayladı:

            -Qaqaş, düş aşağı, baba gəlib! .

            Uca tutun sonuncu budağının yarpaqları arasından babasını görən Tahir meymun kimi bu budaqdan o budağa atılaraq aşağı enməyə başladı. Bir budaqdan başqasına keçdikcə, Seyid Bikə "vay!" deyir və ürəyindən tuturdu.

            Bircə anın içində Tahir yerə düşdü, əlini belinə qoyub ona tərs-tərs baxan nənəsinin üzündən öpdü, sonra babasının boynuna sarıldı:

            -Mənim babam, xoş gəlib! - dedi.

            Məşədi Fazil nəvəsinin üzündən doyunca öpdükdən sonra onu yerə qoydu:

            -A bala, qorxmursan ki, yıxılarsan?

            -Sən özün demirsən ki, kişi heç nədən qorxmamalıdır? - deyə uşaq təəccüblə soruşdu.

            Nəvəsinin ağıllı cavabı Məşədi Fazili sevindirdi. Ürəyində "Bu uşaq hər şeyi göydə tutur!" - düşündü. Nəvəsinin altdan yuxarı baxıb onun cavabını gözlədiyini görüb, dedi:

            -Deyirəm, ancaq ehtiyatlı olmaq da lazımdır!

            -Ehtiyatlı olmaq, nə deməkdir?

            -Yəni, ağaca çıxanda baxmalısın ki, budaq çürükdür ya yox, nazikdir ya qalın?

            -Baba, bu ağacda nə qədər budaq var hamısının sayını bilirəm, quru ağacları Nərgizlə sındırıb həyətin küncünə yığmışıq, Nənə, xörək bişirəndə işlədir.

            -Əgər elədirsə, çox yaxşı! Ancaq Nərgizi ağaca çıxmağa qoyma! Denən, qız ağaca çıxmaz, ayıbdır.

            -Oldu, baba! - Tahir ağır baxışları ilə Nərgizə baxdı və bütün vücudu ilə ona göstərmək istədi ki, evin kişisidir, o, deyən olmalıdır.

            -Sən, Tahiri ərköyün eləmə! Onsuz da qızın başına itin oyununu açır. -deyə Seyid Bikə özünü qabağa verdi. Nənəsinin belə təcavüzü Tahiri təəccübləndirsə də, nənəsinin niyə belə etdiyini anlamadı.

            -Qızın nənəsi ölməyib ki, ipini vermək istəyirsən "malçişkaya"- deyə Seyid Bikə Məşədi Fazilin qarşısına çıxdı.

            -Tahir daha böyük oğlandır. Hər şeyi anlayır. Burda nə var ki? - deyə Məşədi Fazil üzünü arvadına tutdu.

            -Siz basqallılar, qızlarınızı heç adam yerinə qoymursunuz.

            -Ay arvad, səni Basqal arvadları vəkil tutmayıb ki! Qoy, evimizə girək!

            -Mənim qızımla bu cür rəftarla razılaşa bilmərəm.

            -Məgər mən qızımın xətrinə dəydim?

            -Dəyməsən də, Tahiri onun başına mindirdin.

            -Tahir oğlandır. Öz məsuliyyətini bilmədir.

            -Altı yaşında uşaq?

            -Seyid Bikə, bura Şamaxı deyil, bura Basqaldır. Bu yaşda uşaqlar, dəzgah arxasında otururlar, evə çörək qazanırlar. Mənim Tahirim isə onların heç birindən artıq deyil. Odur ki, nə qədər tez kişi rəftarına öyrənsə, bir o qədər məsuliyyətini tez hiss edər. Qurtardı! - deyə Volodyanın qabağa buraxdı:

            -Get, xalanla görüş!

            Volodya Seyid Bikənin üzündən öpdü, sonra bərk-bərk qucaqladı.

            -Köpək oğlu, dayan! Canım çıxdı! - deyə Seyid Bikə onun qolları arasından çıxmaq istədi:

-Где мама?

        -Дома.

-Я же ее жду.

            -Мы не успели ее захватить. Завтра поеду за нею.

            -Вот и хорошо. Пускай, отдахнет с нами. Тем более ее любимчик приехал.-deyə Məşədi Fazilə işarə etdi - Ох, они любят болтать Дай, тебя поцелую, сыночек!

.       Seyid Bikə Volodyanın üzündən öpdü, sonra üzünü Məşədi Fazilə tutdu:

            -A kişi, xoş gəlmisən! - dedi.

            -Bu arvad belədir. Əvvəl dava salır, sonra evə dəvət edir. Əlindən Səmərqəndə qaçıram! - deyə Məşədi Fazil zarafat etdi.

            -Baba, nənə belə deyil! Mənim nənəmdən yaxşı insan yoxur! -  deyə Nərgiz zarafatı başa düşməyib tez cavab verdi.

            -Sənin nə qədər, advokatın var, Seyid qızı?

            -Belədir də, uşaqlar məni çox görürlər, odur ki, mənim tərəfimdədirlər.

            -Volodya, bunlara baş qoşsaq, qapı ağzında gecələyəcəyik. Keç həyətə! Yoxsa bizi acından da öldürəcəklər.

            Volodya dinməzcə daş pillələrlə tutun altına endi, Məşədi Fazil isə yuxarı, birinci mərtəbəyə qalxdı.

            Nərgiz də, Tahir də pillələri babasının arxasınca çıxan nənələrini süzsələr də eyvana qalxmadılar, Volodyanın yanında qaldılar.

            Volodya əlini cibinə saldı və cibindən bir məktub çıxartdı və Nərgizə uzatdı:

            -Al qızım. Bunu maman göndərdi. Dedi Əsəddəndir.

            Nərgiz Əsədin adını eşidib sevinsə də, ancaq Volodya əmisindən utandı. Məktubu götürmək istəmədi.

            -Al qızım! Əsəd yaxşı oğlandır. Pis olsaydı onun atasını yandırardım.

            -Bəs, Raziyə mama haçan gəlir?

            -Onlar da bir-iki günə burdadırlar. Mən gətirəcəyəm. İndi Xaçmazdadırlar. Dadaş baba xəstələnib, yanındadırlar.

            Eyvana çıxandan sonra Seyid Bikə üzünü Məşədi Fazilə tutdu:

            -Əşrəfgil niyə gəlmədilər? - soruşdu.

            -Dadaş xan xəstələnib. Xaçmazdadırlar. Qorxulu bir şey yoxdur. Bu-gün sabah sağalar. Gələrlər.

            -İşlərin necə gedir?

            -Seyid qızı, yorulmuşam. Bura məni yaman çəkir. İnan orada qala bilmirəm. Namiq əkə də bunu hiss edib. Torpaq çəkir.

            -Anlayıram. Nərgizin Allah qoysa toyunu edək, qayıdarsan!

            -Mən elə günü bu gün qayıdaram. Ancaq minlərlə adamın çörəyi məndən çıxır. Yaxşı dolanırlar. Gəlsəm, hər şey pozulacaq. Gəlmişdim də! Nə oldu? Hər şey pozulmuşdu.

            -Namiq əkə, məgər bacara bilməz?

            -Toxuculuq elə bir sənətdir ki, gərək qanında olsun! Orda qazanmaq çox da asan iş deyil!

            -Özün bilən məsləhətdir. Onda məni də özünlə apar!

            -Pis olmaz! Uşaqlar daha böyüyüb, gəlinlər Bakıda evi yola verərlər. Fikirləş!

            Eyvandan baxanda, elə bil bütün Basqal ayaq altında idi. Hər tərəf görünürdü. Əhmədli bağına qədər açılan panorama büllur təkin təmiz havada hər guşəni əks etdirirdi: "Qoşa bulağa" axışan qadınlar, bağlara üz tutan cavanlar.

            Günortadan keçdiyindən dağlar arxasında gizlənməyə başlayan günəş şüaları, ancaq ağacların yuxarı şaxələrinə çatırdılar.

Ata-babadan qalmış armud bağlarının sərinliyini poza bilmirdilər.

Məşədi Fazil uşaqlıqda Hacı Ələsgər kişidən eşitmişdi ki, bir zamanlar bu bağların birində məşhur rus şairi Puşkin Həsəğan xanın qonağı olub və orada nar armudu ağacı əkib.

            Basqal armudu qədər ləzzətli armudu olan yer tapılmaz. Təkcə Cəfərlilərin Qələmliyində yüz iyirmi növ armud əkilmişdi. Yeni sortlar yaradılmışdı.

            Sovet hökuməti qurulandan sonra bağlar viran qalmağa başladı. İndi Məşədi Fazilin əmisi oğlu o bağlara baxsa da, indiyə qədər bir adam da bu bağlarda ağac əkməmiş, qələm etməmiş, odur ki, bağlardakı ağaclar qocalmağa başlamışdı.

            Bütün bunları ürək yanğısı ilə düşünən Məşədi Fazil inanırdı ki, əvvəl-axır bu sahibsizliyə son qoyulacaqdı.

            Basqal dağlarından gələn sərin hava gecələr sərtləşir, soyuq ətrafı bürüyürdü. Sanki qış geriyə qayıdırdı.

            Məşədi Fazili fikrə daldığından Tahirin onu arxadan necə qucaqladığını hiss etmədi. Uşaq xəlvəti stulun arxasına qalxaraq əllərini babasının boynuna salmışdı.

            Uşaq Basqalın havasından qızarmış yanağını babasının üzünə sıxdı. Birdən geriyə sıçradı.

            -Baba, üzünün tükləri üzümü deşdi ki!? Baba, axı sənin üzün həmişə yumşaq olardı. Baba, niyə özünə baxmırsan?

            -Bağışla, mənim balam, indi qaydasına salaram.

            Məşədi Fazil qədər özünə, geyiminə baxan çox az adam tapılardı. O, çox zövqlə geyinərdi. Ziyalılığı ilk baxışdan gözə çarpardı. Nəvəsinin sözündən sonra, otağa keçdi güzgüyə baxdı:

            -Uşaq düz deyir, özümə baxmıram. Vaxt var ki?

            Bir neçə dəqiqədən sonra həyətə endi. Gözləri ilə Tahiri axtardı. Uşaq əlində köhnə əlifba kitabı babasına yaxınlaşdı.

            -Baba, sən verdiyin bu əlifbanın axıra qədər oxumuşam. Bütün latın əlifbasını bilirəm. Təzə əlifba bundan yaxşıdır.

            -Niyə mənim balam?

            -Çünki təzəsində çoxlu nağıllar var. Mən çoxunu oxumuşam. Bununla isə sənin kitabxananı oxumaq olur. Mənim üçün onlar maraqsızdır.

            -İndi elədir. Vaxt gələcək bu kitablar sənə də lazım olacaq.

            -Baba, nənə deyir ki, məktəbə gedəndən sonra mənə Əski əlifbanı da öyrədəcək. Nəyimə lazımdır? Bunları bilirəm bəsdir.

            -Yox, mənim balam, nənən düz deyir! Əski əlifbada da çoxlu kitablarımız var. Onları da oxumağı bacarmalısan.

            -Mənim başım çıxmır, bu qədər əlifba nəyə lazımdır. Biri bəs deyil?

            -Millətimizin taleyini elə avaraların əlinə verirlər ki, hər yerindən duran axmaq bizim əlifbanı dəyişdirir. Xalqın heç fikrini belə öyrənmirlər. Hələ də bu bəladan qurtarmamışıq. - deyə, Məşədi Fazil qarşısındakı altı yaşlı uşaqla onun düşüncəsindən çox-çox uzaq olan mövzudan danışdığını birdən anladı, susdu və balacanın da əlifba hoqqabazlığından çaşqın qaldığını düşündü. Digər tərəfdən nəvəsinin nə qədər ayıq olduğuna sevindi.

            -Doğrudan a, baba niyə üç əlifbamız var? Mişanın birdənədir. Mişa Məşədi Fazilgilin həyətində yaşayan rus Andreyin böyük oğlu idi, Tahirdən bir iki yaş böyük idi. Məktəbə gedirdi. Tahir həyətdə tez-tez onunla oynayırdı.

            -Mənim balam, bunun səbəbini, Allah qoysa, böyüyəndə biləcəksən. İndi isə nənə nə deyir, onu öyrənməlisən.

            -Mən, Mişanın əlifbasına oxşayan əlifbanı daha çox xoşlayıram.

            -Niyə mənim balam?

            -Baba, bilirsən, mən baxmışam, evdəki kitabların çoxu bu əlifbadadır. Nağıl kitablarım da bu əlifbadadır. Bilirsən, Əlisəttar əmi, mənim üçün nə qədər nağıl kitabı gətirib, bu əlifbadadır, hamısını oxuyacağam.

            Qıraqdan nəvə ilə babanın söhbətinə diqqətlə qulaq asan və həzz alan Seyid Bikə Məşədi Fazilin susduğunu görüb, stolun arxasına keçdi:

            -Fazil, nəvən deyəsən səni bağladı?

            -Seyid qızı, bu uşağa məktəbdə oxumaq maraqsız olacaq! Oxumadığı uşaq kitabları qalmayıb.

            -Bu Nərgizin işidir. Odur onunla gecə-gündüz çalışan. Yuxarı çıx, yenə də oturub sənin kitablarını oxuyur.

            -Nəyi oxuyur?

            -Qumrunu.

            -Afərin, qızım! Bikə, bu qızın gözəl taleyi olacaq. Ağıllı baladır.

            -Namiq əkə odur ki, papağını göyə tullayır.

            -Əsəd pis oğul deyil, nişanlısından da geri qalmır.

            -Nərgiz mənim gülümdür. Heç kim mənim üçün Nərgiz ola bilməz! - deyə Seyid Bikə hirsli-hirsli cavab verdi.

            Həyat yoldaşının səsinin tonundakı acını hiss edən Məşədi Fazil üzünü Seyid Bikəyə tutdu:

            -Seyid qızı, öz istəyin deyildi, Əsəd?

            -Fazil, Əsədə mənim canım qurban! Ancaq heç cürə ağlıma gəlmir ki, mən Nərgizdən ayrılacağam.

            -Bu həyatdır. Hər quş öz yuvasına uçmalıdır. Bizim balamız da onlar kimi... Birdə, hələ bir neçə il var... Sən Tahirədən möhkəm yapış, bizə o, qalacaq. Qızlar uçarı quşlardır.

            Seyid Bikə dinmədi. Mətbəxə qayıtdı. Nərgizi harayladı ki, stolun üstündəki süfrəni dəyişsin və içi tutla dolu böyük tabağı gətirib babasının qarşısına qoysun.

            -Baba, tutdur. Sən xoşlayırsan. Bir saat olar ki, çırpmışıq. Nənə, hər gün səhər bizə yığdırır ki, baba gələndə süfrədə tut olsun.

            Məşədi Fazil aramla bir-neçə tut dənəsini ağzına apardı, sonra ayağa qalxdı.

            -Mənim balam, bunu götür, qalxaq yuxarı, həm kəndə tamaşa edək, həm də tut yeyək. - dedi və pillələrlə eyvana çıxdı.

            Nərgiz süfrədən tabağı götürdü və Tahiri arxasına salıb eyvana qaldırdı. Özü isə nənəsinə kömək etmək üçün aşağı endi. Tahir isə babasına həmsüfrə olub, tabaqdan tut yeyirdi.

            Seyid Bikə qapıdan içəri girən Basqal ağsaqqallarını gördü. Kəlayağısını başına çəkib, eyvana qayıtdı.

Məşədi Fazil aşağı baxdı. ağsaqqalları və onların böyük uşaqlarını tut ağacının altında oturduqlarını gördü.

Məşədi Fazil Tahirə dedi ki, bacısının yanında getsin. Uşaq dinməzcə, ondan qabaq aşağı endi.

            Məşədi Fazil gələnlərlə görüşdü, ancaq onların üzlərində sevinci hiss etmədi. Hamısı başını aşağı salıb dinmirdi. Məşədi Fazil o saat nə isə baş verdiyini anladı:

            -Deyin, görüm niyə başınız aşağıdır? Nə olub?

            Məşədi Fazilin qardaşı oğlu Sadıq başını qaldırıb əmisinin üzünə baxdı. Sonra yenidən başını aşağı saldı.

            -Sadıq, nəsə bilirsən, ancaq demək istəmirsən!

            Sadıq yenə də dinmədi. Əvəzinə Qüdrət dilləndi:

            -Əmi, Tiflisdən teleqram aldıq, Səməd ağa keçinib. Gəldik sizə deyək...

            Məşədi Fazil bəd xəbərdən yerində dik atıldı. Qulaqlarına inanmadı. Yenidən üzünü Qüdrətə tutdu:

            -Nə dedin? Nə?

            -Əmi, səni Tiflisə çağırırlar. Səməd ağa keçinib.

            Məşədi Fazilin başı gicəlləndi. İldırım vurmuş quş kimi elə bil yerində çırpınmağa başladı.

            Yerinə oturdu. İki əli ilə başını tutub dinməzcə yerə baxırdı.

            Cəfərlilərdən daha biri də danışmağa cürət etmədi. Hamı Məşədi Fazilin nə deyəcəyini gözləyirdi.

            O, ətrafa boylandı. Seyid Bikəni həyətdə görmədi. Kişilər həyətə gəldiyindən o, Nərgizlə mətbəxə keçmişdilər. Basqalda kişilərin oturduğu yerdə qadınlar olmazdı.

            -Sadıq, gör Volodya haradadır? - soruşdu və yenə də başını aşağı saldı.

            Sadıq yerindən sıçradı, küçəyə çıxdı. Stol arxasında oturanların biri də hiss etmədi ki, nə qədər keçdi. Sadıq Volodya ilə qayıtdı.

             - Volodya, tez Bakiya get, ananı bura gətir! Beş saatdan sonra burada olun! Əşrəfə də xəbər çatdır, Səməd ağa vəfat edib. Bizimkilər bilsinlər və Tiflisə gəlsinlər. Anana bir kəlmə də demə! Bildin!? Sən qayıdan kimi burdan çıxırıq. Yolda ehtiyatlı ol! Yaxşı yol!

            Volodya ildırım sürətilə həyətdən çıxdı. Məşədi Fazil üzünü onu gözləyən basqallılara tutdu:

            -Mən Seyid Bikələ gecə yola çıxacağıq, iki adam da bizimlə gedə bilər.

            Başqalar da getmək istəyəcək, odur ki, çıxın Şamaxı yoluna bir avtobus tutub bura gətirin.

Birdən Məşədi Fazil arxadan yerə düşüb sınan şüşə səsləri eşitdi. Kişilərin arxasında əlindəki podnosundan çay dolu stəkanları yerə salmış Seyid Bikəni gördülər.

            -Yenə nə olub, Fazil? - deyə, Seyid Bikə əsirdi.

            Bir adamın çınqırığı çıxmadı. Sadıq ayağa qalxdı, keçib əmidostunun qolundan tutdu və stula oturtdu.

            Məşədi Fazil bilmirdi ki, Seyid Bikəyə necə desin. Ancaq demək lazımdır. " Nə qədər acı olsa da, bilməlidir!" - düşündü.

            -Özünü ələ al! Hazırlaş, biz Tiflisə getməliyik. Bizi gözləyirlər. Səməd ağanın vəziyyəti ağırdır..., dedi və Seyid Bikənin üzünə baxdı.

            Ona iynə vursaydın qanı çıxmazdı. Məşədi Fazil ayağa qalxdı, bu o demək idi ki, Seyid Bikə də qalxmalı idi. Hamı durdu, ancaq Seyid Bikə yerindən tərpənmədi.

            -Siz gedin, mən dediklərimi edin! Maşının dalınca gedin. Bir iki saata mən də Əhmədli bağına gələcəyəm.

             Məşədi Fazil birdən anladı ki, o özünü itirib. Volodya gərək bunlardan birini Şamaxı yoluna qədər aparardı.

            -Eybi yox, Basqalda az maşın yoxdur! Gedib, gətirərlər düşündü.

            Basqallılar həyəti tərk etdikdən sonra Seyid Bikənin qoluna girdi və evin yuxarı mərtəbəsinə qaldırdı. Nərgiz də tələsik eyvana özünü yetirdi.

            -Mənə düzünü de! Hiss edirəm ki, sən nəyi isə gizlədirsən? - deyə Seyid Bikə sakitləşmək istəmədi.

            -Biz Tiflisə getməliyik! Qurtardı, yığış! Gecə çıxırıq! - deyə Məşədi Fazil səsini qaldırdı.

            -Bəs uşaqlar?

            -Nataşa gələr, onlara baxar. Hazırlaş, gedirik! - dedi və eyvandan aşağı endi. Bir neçə dəqiqə tut ağacının altında oturdu, sonra nə isə ağlına gəldi, küçəyə çıxdı. Bazar tərəfə irəlilədi.

            Basqal bazarı əsasən bazardan-bazara işləyirdi. Bazar günü bütün kəndlərdən bura axışıb gəlirdilər. Belə günlərdə mal əlindən yer olmurdu.

            Kəndlilər əkdiyi məhsulu Basqala aparırdılar, İsmayıllıya getmirdilər. Həmişə ciblərində pul oynayan basqallılar onları cibiboş yola salmırdılar. Nə gətirmişdilər alırdılar. Başqa günlərdə isə bazar camaatın yığıncaq yerinə çevrilirdi.

            Məşədi Fazil həyətdən çıxanda beyninə gələn ilk fikir o oldu ki, hamıya xəbər çatdığından camaat bazara yığılacaq. “Bütün Basqal bir-birinə qohumdur!” - düşündü

Doğurdan da, vəziyyət onun düşündüyü kimi oldu. Çayxananın qabağı adamla dolu idi. Yüzdən artıq adam yığışmışdı. Hamı Tiflisdən gələn xəbəri müzakirə edirdi.

Məşədi Fazil çayxanaya yaxınlaşdı, onu görənlər aralandılar və ağsaqqala yol verdilər. O, hamı ilə salamlaşdı və adəti üzrə aramla ağacın altındakı stolun arxasına keçdi. Hamının gözü onda idi, nə deyəcəyini gözləyirdi.

            -Avtobus tutmağa adam göndərdiniz mi? - deyə üzünü ora yığışanlara tutdu.

            -Göndərməyə, göndərdik, ancaq deyəsən bir avtobus azlıq edəcək. Gedənlərin sayı çoxdur. Səməd ağanın üstümüzdə haqqı var. Hamımız getmək istəyirik. Neynəyək?- deyə kənd ağsaqqallarından biri soruşdu.

            -Onda gedin, birini də gətirin! - deyə Məşədi Fazil sakit səslə cavab verdi.

            -İkisi də azlıq edəcək.

            -Onda birini də gətirin! Nə qədər tez tərpənsək, bir o qədər tez çatarıq! Allah əmanətində! - dedi, ayağa qalxdı, gəldiyi yolla evə qayıtdı.

            Heç düşünmədi ki, bu qədər adamı Tiflisdə harada yerləşdirəcək? Bu ağlına belə gəlməzdi. Çünki "Orta çalanın" yarısından çoxu basqallılar idi.

            Dörd avtobus adam axşamın sərinində Tiflisə yola düşdülər, Məşədi Fazil isə Volodyanın gəlməsini gözləyirdi. Eyvandan Əhmədli bağı tərəfə baxır, gözünü yoldan çəkmirdi.

            Qəsəbə Sovetini sədri bazarın ortasında qoyulmuş radionu da susdurmuşdu.

            Basqalda matəm vaxtı heç kim çalıb oynamazdı. Birinin qəmi hamınınkı idi. Hörmətsizlik sayılardı. Odur ki, qəsəbənin sakinləri ürək edib radionu oxutdurmazdılar. Qəsəbənin adətinə qarşı getməzdilər.

            Qəsəbə sükuta qərq olmuşdu. Təkcə cırcıramaların səsi bu sakitliyi pozurdu.

            Basqalın girəcəyində qaranlığı yara-yara irəliləyən maşının farasının işıqları görünməyə başladı. Məşədi Fazil görünən işıqları Seyid Bikəyə göstərdi:

            -Allaha min şükür! Sağ salamat gəlib çatdılar. Bikə hazırlaş! Onlar gələn kimi gedirik.

            Nataşanı tələm-tələsik qəbul edən Seyid Bikə Səməd ağanın ölüm xəbərini ona demədi, sadəcə olaraq Tiflisə çağırıldığını və oradan tezliklə qayıdacağını söylədi.

            -Fazil, mən sizi başa düşə bilmirəm? Səhər çıxa bilməzsiz? - deyə Nataşan təəccüblə Məşədi Fazildən soruşdu.

            -Наталья, так надо! Мы должны ехать. Ты останишься с детьми. - deyə Məşədi Fazil qətiyyətlə cavab verdi.

            Onun bu sözündən sonra Nataşa susdu və rəfiqəsinə kömək etməyə başladı.

            Seyid Bikə onun narahat qalacağını bilirdi. Bununla belə, Səməd ağanın ölüm xəbərini ona deməyin yersizliyini anlayırdı.

            Nataşa xəstə qadın idi. Bu bəd xəbəri pis qarşılayardı. İndi isə burada uşaqlarla qalması daha məqsədə uyğun idi.

Seyid Bikənin bayaqdan özünü ələ aldığından sifətində narahatsızlıq görünmürdü. Ona baxıb, Nataşa daxilən sakitləşir və rahatlanırdı.

        -Что задумал твой муж? Я его не понимаю!? - deyə Nataşa bir daha rəfiqəsindən soruşdu.

        -Наташка, я знаю его столько, сколько и ты. Он сказал собрайся, я, как солдат, выполняю приказ командира. Мы скоро вернемся! Отдохни, как следует.

             Maşın Cəfərlinin evinin qarşısında çox dayanmadı. Gəlməyilə tərmənməyi heç on dəqiqə çəkmədi.

            Nərgiz əlindəki su dolu camı yerindən tərpənən maşının arxasınca atdı.

 

***


TİFLİSDƏ

 

Tiflis. Bu şəhər həmişə azərbaycanlıların kef, eşq-işrət məkanı olub. Dərin düşünəndə həmişə azərbaycanlıların olub. Tiflisin xristianlaşdırılması rusların Qafqazı zəbt etdikdən sonra başlandı. Gürcü knyazlarının həddi nə idi ki, azərbaycanlının yanında atılıb-düşəydi.

Eləcə də gürcülərin və ermənilərin X1X əsrdə əsas danışdığı dil Azərbaycan dili idi, daha doğrusu Gürcüstanda hamının danışdığı dil idi.

Tiflisin erməni şairləri şerlərini azərbaycanca yazır və çalışırdılar ki, bu dil vasitəsi ilə əsərlərini Şərqə yaysınlar. İndiyə qədər tiflislilərin azərbaycanca oxuduqları mahnılar kimin yazmasından asılı olmayaraq, hamını tərəfindən sevilir və qəbul olunur.

            General-qubernatorluğun burada yerləşdirilməsi Şərqin ticarət yollarının kəsişdiyi Tiflisi daha çox siyasətləşdirmiş və şərqlilər Qafqazda baş verən bütün hadisələrin kökünün buradan başladığını bilirdilər.

            Tiflisdən dünyaya Azərbaycan Demokratik respublikasının yaranması xəbəri yayılmışdı. İndi bu haqda danışanın dilini kəsirdilər.

            Tiflis Məşədi Fazilin cavanlıq çağının keçdiyi şəhər idi. Onun dostu, sonradan bacanağı Səməd ağa Tiflisi öz şəhəri adlandırırdı.

             Tiflislilər arasında basqallıları xüsusi təbəqə kimi tanıyırdılar. Bazarlar, restoranlar, sexlər, alış-veriş -- demək olardı ki, onların əlində idi. Burada özlərini ağa kimi aparırdılar. Qorxu-ürkünün nə olduğunu bilmir, öz işlərilə məşğul olurdular. Sovet hökumətinin nə olduğunu anlamaq belə istəmirdilər.

Basqallılar bir adamın işinə qarışmazdılar. Bir adama sataşmazdılar. Onlara sataşmağa isə birinin cürəti çatmazdı. Hamı onlardan razılıq etsə də, bir o qədər də, yaxşı mənada çəkinirdi.

Basqallıların Tiflis əhalisi arasında xüsusi çəkisi vardı. Belə insanlardan biri də Səməd ağa idi. Tiflisdə kəlağayı sexləri işlədərdi. Şeytan bazar və Orta Çalanı əlində saxlayardı, bir sözünü iki edən tapılmazdı.

             Səməd ağanın adı gələndə Orta Çala, Şeytan bazarda lotu-potuların dili-dodağı quruyar, özlərini yığışdırırdılar.

            Cavanlıqda hər dəfə bu şəhərə gələndə, bir-neçə gün kintolar onlar üçün erməni qızları ilə yeyib-içmək məclisi düzəldər, sözün həqiqi mənasında kef çəkirdilər, şənlənərdilər.

            Tiflis pulundan və mənsəbindən asılı olaraq istədiyin adamı şənləndirə bilən şəhər idi. Bu şəhəri yaradanlar sanki onu şənlənmək üçün yaratmışdılar. Ancaq indi Məşədi Fazilin maşını Tiflisə dostunun yanına şənlənməyə yox, onunla vidalaşmağa aparırdı.

            Yaddaşında Səməd ağa ilə keçirdiyi xoş anlar canlanır, bu insanla əbədi ayrılacağına inanmırdı.

            Səhərin ilk şəfəqləri ilə Tiflisə girən və Kürün sahili ilə irəliləyən “Pobeda”nın pəncərəsindən yayın istisi duyulmurdu.

Məşədi Fazil arxaya boylandı, başını bağlı pəncərəyə sökəmiş Seyid Bikəyə baxdı. O, Məşədi Fazilin pencəyinə bürünüb mürgüləyirdi.

Arvadının rahat mürgüləməsi onun sakitləşdirirdi. Deməli narahatlığa əsas yoxdur.

            Volodyaya haraya getmək olduğunu demək lazım deyildi. O, Tiflisə Bakıya bələd olduğu kimi bələd idi.

Kürün sahilindən Tiflisin yuxarı məhəllələri ilə maşınını hərəkət etdirdi və Nadvarski küçəsinə doğru yönəltdi. Maşın Səməd ağagilin qapısında dayananda səhər saat beş olardı. Həyətdən səs gəlsə də, ətraf hələ yatırdı.

            Darvazanın qapısı açıq idi. Məşədi Fazil Volodya ilə həyətə girəndə, Səməd ağanın ikinci oğlu Ağarza onları qarşıladı.

            Ağarzanı bağrına basan Məşədi Fazilin gözləri yaşarsa da tez gözlərini sildi və heç nə demədən ona tanış olan evin ikinci mərtəbəsinə qalxdı. Volodya və Ağarza Seyid Bikənin gətirmək üçün küçəyə çıxdılar.

            Şüşəbəndli otaq basqallılarla dolu idi. Otaqda yüzdən çox adam vardı. Səməd ağanın cənazəsi evin ortasında qoyulmuşdu.

            Cənazənin başı üstündə keçmiş Şah Abbas məscidinin rəisi Axund Hacı Cəbbar Quran oxuyurdu.

            Məşədi Fazilin içəri daxil olduğunu görüb, hamı ayağa qalxdı. Axund Hacı Cəbbarın yanında ona yer verdilər. O, oturduqdan sonra hamı əyləşdi və Axundun ecazkar səsi Quranın ayələrini ətrafa yaymağa başladı.

            Həyət Səməd ağanı tanıyan azərbaycanlılar, türklər, gürcülər, yunanlar və s. dolu idi.

            Səhər açıldıqca məhəlləyə adam axışırdı. Həyətdə yer olmadığından küçənin ağzında skamyalar qurulur, gələn camaatı yerləşdirirdilər.

            Səməd ağanı Tiflisdə demək olar ki, tanımayan yox idi. "Səməd ağa da Səməd ağa idi" - deyə onu tanıyanlar deyirdilər. Ağır davranışı, düz sözü, sülhsevərliyi, yeri gəldikdə qorxmazlığı və igidliyi ilə hamının hörmətini qazanmışdı. Onun bir sözünü milliyyətindən asılı olmayaraq bir tiflisli iki etməzdi.

            Səməd ağa Tiflisin azərbaycanlı dayaqlarından idi. Əfsuslar olsun ki, bu cür insanların sayı azaldıqca azərbaycanlılar da bu şəhərdə öz mövqelərini itirirdilər.

            Bunları düşündükcə Məşədi Fazil onun basqallılar üçün deyil bütün azərbaycanlılar üçün böyük itki olduğunu anlayırdı.

            Şeytan bazarın dəli Kərimi Məşədi Fazilin həyətə düşdüyünü görüb qaçıb onun əlini öpdü:

            -Fazil dayı, Səməd ağa bizi kimə tapşırıb gedir? Kim bizə yiyə durucaq? - deyə hönkür-hönkür ağladı.

            Səməd ağa neçə evin çörəyi, köməyi idi. Neçə xəstənin dərmanı idi. Götürək elə dəli Kərimi, Şeytan bazarda kimin cürəti çatardı ki, onun xətrinə dəysin.

            Səməd ağa üzünü tez-tez azərbaycanlılara tutub deyirdi:

            -Kişilik odur ki, xəstənə, lalına, dəlinə də yiyə durasan. Dəlini dolayırlarsa, deməli səni dolayırlar.

            Səməd ağanın xətrinə hər gün Şeytan bazarına gələn dəli Kərimi əli dolu evinə göndərirdilər.

            Mərifət və alicənablığı Tiflis basqallıları Səməd ağadan öyrənirdilər və ona əməl edirdilər. Hər sözü qanun idi. Hamını birləşdirirdi, onların dayağıydı

            Səhərdən Nadvarski küçəsinə axışanların sayı günortaya daha da artmışdı. Gələnlərin sayı indi yüzlərlə, deyil minlərlə ölçülürdü.

            Səməd ağagilin evinin qarşısında maşınların hərəkəti dayanmışdı. Günorta çağı Axund Hacı Cəbbar iki mərtəbəli mülkün damına çıxaraq həzin səslə azan çəkməyə başladı.

            Azanın ecazkar səsi sanki Tiflisə keçmişini qaytarırdı, Şah Abbas məscidinin dağıdılmış divarlarını xatirələrdə canladırdı, bütün müsəlmanları namaza çağırırdı.

            Şah Abbas məscidi azərbaycanlıların Tiflisdə tikdiyi ən möhtəşəm tikintisi idi. Əllinci illərdə Gürcüstanda sökülən məscidlərdən biri, Qafqaz Şeyx İslamının oturduğu yer idi. Bundan əlavə Nikolay dövründə qazilərimizdən birin də iqamətgahı bura idi.

            50-ci ilin əvvəlləridə bu məscidi sökdürənlər Tiflisin ən yaraşıqlı memarlıq əsərini partlatdılar. Tiflisin Azərbaycanla bağlılığını gizlətmək üçün....

            Bütün bunları Səməd ağanın cənazəsi yanında oturub düşünən Məşədi Fazili fikirdən ayıran otağa girənlərin səsləri oldu. Başını qaldırdı, qarşısında Məmmədi gördü. Ayağa durdu. Məmmədi bağrına basdı:

            -Bala, sən də gəldin? Mən bilirdim ki, dayana bilməyəcəksən. Axı oğul oğuldursa atasının cənazəsini çiynində həyətdən çıxartmalıdır. Sən isə əsl oğulsan, özü də necə oğul!

            Məmmədin gözlərindən sel axırdı. Cənazənin ətrafında oturmuş dörd qardaşı da ayağa qalxmışdı. Ağarza, Davud, Cavad, Rafiq - ancaq bunların biri də ata əvəzi ola bilməzdi. Necə ata əvəzi? Müdrik, alicənab, əməlilə sözü düz gələn, qorxu bilməyən, heç kəsə baş əyməyən...

            -Ata, sən bizi kimə tapşırıb gedirsən? Biz axı sən ola bilmərik! - deyə Məmməd cənazənin üstündə ağlayırdı.

            Günorta azanından sonra cənazəni evdən çıxartdılar. Tiflis bu uzunluğunda insan axını görməmişdi. Qəbiristanlığa gedənlərin sayı on mindən çox idi. Elə bil Tiflisin görkəmli şairi və yaxud mütəfəkkiri vəfat etmişdi, xalq onunla vidalaşırdı.

Vəfat edən isə sadə bir insan idi. Adi insanların hörmətini qazanmış bir insan...

Tiflis yaxşını pisdən ayıran şəhər idi. Hörmətli sakinlərinə hörmət edən şəhər idi. Tiflisdə şan-şöhrət tapmış insanları bütün Qafqaz tanıyırdı.

            Səməd ağa adi tiflislilərin çoxunun ağsaqqalı idi. Ölən günə qədər Sovet hökuməti nə olduğunu qulağının ardına belə almadı. Qazandı, xərclədi, istədiyini etdi. Ancaq heç vaxt ədaləti pozmadı. Ədələtli bir insanla vidalaşırdı Tiflis. Cənazənin keçdiyi küçələr sonuncu dəfə idi Səməd ağanı görürdü. İndi bu küçələrdə başqaları gəzəcək...

 

***

            Yeddi gün Səməd ağanın həyətinə axın kəsilmədi. Ölüm xəbərini eşidən minlərlə adam Tiflisə gəlir, məclisində iştirak edir, baş sağlığı verib çıxıb gedirdi.

            Səməd ağanın yeddisi verildikdən sonra həyətdə bir azca sakitlik yaranmışdı. Ancaq həmişə gözdə. qulaqda olmaq tapşırığı almış basqallı uşaqları məhəllənin milislər tərəfindən nəzarətə alındığı xəbərini Məşədi Fazilə çatdırdılar. Aydın idi ki, Məmmədin gəlişi ilə əlaqədar idi.

            Axşam Məşədi Fazildən buraya gəlmiş Basqal ağsaqqalları nə baş verdiyini bilmək istədilər.

            -Elə bir şey yoxdur. Məmmədi tutmaq istəyirlər. Onu vermək olmaz! - deyə Məşədi Fazil izah etdi.

            -Onda nə edək? - deyə basqallı Əhəd soruşdu.

            -Nə etməlisiniz? - deyə Məşədi Fazilin qaşları çatıldı.

            -Buradan qaçırtmalıyıq!

            -Onda kimi gözləyirsiniz?

            Məşədi Fazilin qarşısında oturmuş bir dəstə gənc ayağa qalxdı.

            -Səmədin uşaqları otursunlar! Biri də bu işə qoşulmasın! Qoy, Basqal uşaqları hər şeyi yerinə qoysunlar. Cəlillə Əşrəf bir şey fikirləşsinlər! - dedi və Milisioner Cəlili qırağa çəkib göstərişlər verdi.

            Gecənin qaranlığında Basqal uşaqlarının köməyilə Məmməd, Cəlil və Əşrəf həyəti tərk etdilər.

 

***

            Səhər erkən Volodyanın maşını Nadvarski küçəsindən Kürün sahilinə enəndə maşının qarşısını iki motosiklet və qara "Zil" kəsdi.

            Milislər mühasirəni götürməmişdilər. Deməli uşaqlar sağ-salamat aradan çıxıblar! - deyə Məşədi Fazil düşündü.

Maşından düşən Məşədi Fazili milis işçiləri altdan yuxarı süzdükdən sonra, Volodyanın sənədlərini yoxladılar.

            -Nə olub?- deyə Məşədi Fazil onlardan soruşdu.

            -Adi yoxlamadır. Gedə bilərsiniz!

            Naftuluğu keçəndə, qarşılarına Basqal uşaqları çıxmalı idilər. Onlar Məşədi Fazilə xəbər verməliydilər ki, Məmmədi keçirə biliblər ya yox. Uşaqlar gözə dəymədilər.

            -Volodya, bax gör, harada qaldılar?

            Volodya ora-bura boylansa da, bir adam gözünə dəymədi. Yolu davam etmək qərarına gəldilər.

            Gəncəyə qədər gedənlərdən söz-soraq olmadı, ancaq şəhərin girişindəki çayxanada dedilər ki, dünən gecə burada bir atışma vardı ki, gəl görəsən. Gürcü milisionerləri Azərbaycan balalarını maşının qabağını kəsmək istəmiş, maşındakılarsa onları avtomatdan atəşə tutmuş, gürcülər qoyub qaçmışlar.

            -Ölən, itən olmayıb?-  deyə Seyid Bikə sadəlövhlüklə soruşdu.

            -Ana, heç kim! İzlərini belə tapa bilmirlər. Odur, "itlər" eşələnirlər.

            Qrajdanski geyimdə biri yaxınlıqdakı ağaca girmiş avtomat gülləsini çıxartmaq istəyirdi.

            Məşədi Fazil ölüm-itim olmadığı xəbərini eşidən kimi, Seyid Bikədən işarə verdi ki, durmaq lazımdı.

            -Şükür Allaha! Hər şey yaxşı qurtarıb. Tez Basqala çataq, görək orda nə baş verəcək.

İnsan tələsəndə yol uzanır, narahatçılıq artır, əsəbilik keçirir. Ancaq istər ər, istərsə arvad bir damla da olsun əsəbilik keçirmirdilər. Bir-birinə baxıb gülür, ürəklərində isə uşaqlara “Afərin!” deyirdilər. Hərəsi öz oturacağına söykənib pəncərədən ətrafı seyr edirdi. Narahatçılıqdan isə əsər-əlamət yox idi. Dinməz-söyləməz otursalar da vaxtın necə ötdüyünü və Basqala necə çatdıqlarını hiss etmədilər.

Basqalın girəcəyində Əhmədli bağının ayağında onları Məmməd, Cəlil Əşrəf və başqaları qarşıladılar.

Məşədi Fazil Tiflisə ayaq basmasına qadağan qoymasına baxmayaraq, basqallılar üçün problem yaratmış Məmmədə güldən ağır söz demədilər. Deməzdi də, atasının yasına gəlməsəydi bəlkə də danlayardı. Bu biabırçılıq olardı. Basqallıların dilinin altına düşməkdən pis şey nə ola bilərdi?

            -Problem yaranıbsa, onun həlli də var! - Səməd ağa həmişə belə deyərdi. İndi isə bu cümləni o, təkrar edirdi.

            -Deyin, görüm nə olub? - Məşədi Fazil soruşdu.

            -Elə bir şey baş verməyib. İki yerdə Naftuluqdan çıxanda, bir də Gəncəyə çatar-çatmazda milislə toqquşduq.

            -Sizdən yaralanan zad olmayıb?

            -Yox! Deyəsən, Əşrəf bir milisi qolundan yaraladı! - deyə Milisioner Cəlil cavab verdi.

            -Kimin maşınında qaçdınız?

            -Abasın!

            -Bəs Abas haradadır?

            -Göndərdik, Bakıya getsin.

            -Bəs maşının nömrəsini nə etmişdiniz? - deyə Məşədi Fazil ciddiləşdi.

            -Sən dediyin kimi, Naftuluqda dəmirçi Həsənin düzəltdiyi gürcü nömrəsini taxdıq, yola çıxıb Məmmədi götürmüşdük ki, arxamızca düşdülər...

            -Abasın necə? Maşından gürcü nömrəsini açdınız?

            -Dədə, bu yadımızdan çıxıb! - deyə Əşrəf başını aşağı saldı. Bir anlığa hamı susdu. Cəlil sükutu pozdu:

            -Abas tədbirli oğuldur. Baxarsınız, Basqaldan çıxan kimi meşəlikdə nömrələri dəyişdirəcək.

Məşədi Fazil bir kəlmə belə demədi. Bir azca fikrə daldıqdan sonra üzünü Əşrəfə tutdu:

            -Götür, Məmmədi apar Kürdəmirə! Aşıq Şakirgildə bir-neçə gün qalın! Sonra Bakıya dönərsiz. Volodya sizi aparacaq. Kəndə isə daha qayıtmayın. Cəlil, sən qal! Bir-iki saata burada it yiyəsini tanımayacaq.

            Seyid Bikə maşından endi. Kəlağayısını başına çəkdi və ərinin arxasınca dinməzcə gəlməyə başladı.

            Hər şey yenə də yaxşı qurtardı. Başqa cürə ola da bilməzdi. Çünki ağsaqqal ağlı ilə hər şey idarə olunurdu.

            Günorta Basqala xəbər yayıldı ki, Bakıdan gəlmiş bütün it-qurdlar burdadır, Selsovetin binasındadırlar. Məmmədi axtarırlar. Nə edək?

            -Heç nə? Gəlməmişik, görməmişik, bilmirik! - deyə, Məşədi Fazil cavab verdi.

            -Biz də elə deyirik. Soruşurlar Tiflisdə olmusunuz? Deyirik: olmuşuq, ancaq Məmmədi görməmişik. Soruşurlar, nəylə  geri qayıtmışınız? Hamı deyir poezdnən. Bəs, maşın? Deyirlər, biz maşın görməmişik. Atışmadan xəbəriniz var? Cavab verik "Nə atışma? Bir də Basqalda hər gün atışma olur.

            Basqalda, doğurdan da, hər gün atışma baş verirdi. Qəsəbənin elə bir sakini yox idi ki, onun silahı olmasın. Dağların və meşələrin əhatəsində yerləşən Basqal sözün həqiqi mənasında vəhşi heyvanlardan qorunurdu.

            Səhər yuxudan duran basqallılar eşidirdilər ki filankəsin camışına hücum çəkən ayını qonşuları öldürüb və yaxud bəhmənkəsin həyətində üç dənə çaqqal vurulub.

            Gecənin düşməsilə Basqala yaxınlaşan heyvanların nəriltiləri daha aydın eşidilirdi.

            Basqallıların hamısının silahlı olduqları rayon mərkəzində də bəlli idi. Hamısının da əlində silah olması haqqında sənəd vardı. Odur ki, Basqala milis burun soxmağa cürət etmirdi. Əməli düz olduqları kimi basqallılar çox qürurlu idilər. Heç kimə icazə verməzdilər ki burada at oynatsın.

            Şəhərdən gəlmiş milis müstəntiqləri, əlbəttə ki, bunları bilmirdilər. Onlardan biri səsini ağsaqqalların birinə qaldırıb "Sizə göstərrəm lotuluq etməyi! Hamınızı qoduqluğa basacağam!" dedikdə basqallılardan biri onun yaxasından yapışdı:

            -Qoduq oğlu, sənə kim icazə verib ki, burada atılıb düşürsən? Matişkənin biri matişkə! Sən kişi olsaydın, it olmazdın! Dur, buradan rədd ol, qoduq! - deyə Sovetlikdən bayıra atdı.

            Şırpıltıla yerə dəyən milis işçisi ayağa qalxmağa macal tapmadı. Kimin isə ayağı onun boğazında idi.

            Kənd sovetinin sədri aşağı endi:

            -Qardaşlar, qələt eləyib, ondan yeyib! Lap atasıla. Tanımayıb, bilməyib! Onun nə günahı var? Poqon adamıdır. Hər şeydən əvvəl Basqalın qonağıdır. Qurban olum, dəyməyin!

Vəziyyətin belə gərginləşdiyini görən rayon milisinin rəisi də bayıra çıxdı:

            -Xahiş edirəm, qonaqdır, adamını tanımayıb. Qoy, qalxsın ayağa! Vallah, çıxıb gedirik. Sizin kəndlə nə işimiz?

            “Basqalın qonağıdır.” sözü milisi dövrəyə almışların qəzəbini yatırtdı.

            Kənd sovetinin sədri yerə yıxılmışa əl uzatdı. O, ayağa qaldı. Qorxudan tir-tir əsirdi. Elə bil mal pəyəsinə salıb çıxartmışdılar.

            Rəis və ikinci “qrajdanski” geyimdə olan, yoldaşının qoluna girdi və maşına tərəf irəlilədilər.

            Maşına minib yerindən tərpənmişdilər ki, rəis üzünü şəhərdən gəlmiş nazirliyin əməkdaşına tutdu:

            -Zalımın oğlu, evimizi yıxmışdın! Başımızı kəsərdilər, izimizi də axtarıb tapan olmazdı. Bura Basqaldır. Basqal isə yaranandan heç kimə tabe olmayıb və olmayacaq!

Zəhmətkeş, igid kənddir. “Basqalın qonağıdır” deməsəydim səni vurub öldürəcəkdilər.

            Az-az özünə gələn milis işçisi, deyəsən səhvini anlamağa başlamışdı.

            -Məndə oldu taxsır?

-Səsini ağsaqqala qaldırdın! Yaxşı qurtardın!

-Bəs Bakıya nə deyək? - deyə nazirliyin o birisi nümayəndəsi soruşdu.

            -Olduğunu. Məmmədi Basqalda görən olmayıb. Nə də o, Basqala gəlib! - deyə rəis öz fikrini bildirdi - Mən belə yazacağam.

Rəisin təklifinə hər ikisi razılaşdı.

-Ancaq əla yerdir! Bu gözəllikdə yer görməmişəm! - deyə Bakıdın gələn ikinci şəxs dilləndi.

            -Aləmi bir-birinə qatmasaydız, indi bulaq başında yeyib içirdik. - deyə rəis əlavə etdi: -Bilirsiniz, Basqal necə qonaqpərvər yerdir. Qonağa canlarını verərlər.

            -Bizi isə az qalmışdılar öldürsünlər.

            -Elə deyil! Basqalın qonaqpərvərliyi və igidliyi haqqında rusların, fransızların və s. məşhur adamlarının kitablarında da var. Biri yazır ki, sürgünə göndərilmiş dekabristlərdən biri qaçır. Gəlib basqallının evində qonaq qalır.

            Ruslar bunu eşidirlər və yüzbaşını atlı kazaklarıyla Basqala göndərirlər. Yüzbaşı Basqaldan olur. Dekabrist isə onların evinin qonağı ....

            Yüzbaşını evlərinin qarşısında atası qarşılayır.

            -Oğul, bu nə qoşundur, çəkib gətirmisən Basqala?

            -Ata, bizim evdə Nikolayın düşməni gizlənir! Onu verməlisən!

            -Danışığına fikir verirsən?! Bəs, Basqal nə deyər? Qonağını tutdurdu. Get, bala, sən ünvanı səhv salmısan.

            -Verməsən, güclə alacağıq!

            -Sarıqulaqlara qoşulandan sonra, sarıqulaqlaşmısan deyəsən? Burdan elə rədd olursan ki, ayağın bura dəymir! - deyə ata evə girir, evdə olan üç oğlunun əlinə silah verir.

            Atışma başlayır. Atanın bütün oğlanları həlak olur, ancaq qonağı qaçırtmağa nail olurlar.

Basqal belə yerdir. Onunla bu tonda danışmaq olmaz!

BAKISIZ GÜNÜMÜZ OLMASIN!

           

Tiflisdən qayıtdıqdan sonra Seyid Bikənin ürəyi Bakıda qalmışdı. "Görəsən, uşaqlar necə oldu? - deyə bütün günü düşünürdü. Yaslı olduqlarına görə bir basqallının evinə qonaq getmirdilər.

            Axşamlar eyvanda oturub Nataşayla nəvələrinə nağıl kitablarını oxutdururdu. Əlbəttə ki, əziyyət Tahirə düşürdü. Yorulsa da, o, bərk səslə oxuyur, hərdən birdən nənəsinin üzünə baxır, heç nə demədiyini görüb, Nərgiz tərəfə çevrilir, Nərgiz isə "Oxu!"-deyir. O, da davam edirdi.

            Rəfiqəsini darıxdığını Nataşa da hiss etmişdi. Adətən ikisi birlikdə olanda, Seyid Bikə daha danışqan və şən olurdu. Ancaq elə bil köhnə rəfiqəsindən əsər-əlamət qalmamışdı.

            Nataşa bir kəlmə belə rusca danışmırdı. Təkcə uşaqlara kitabı izah elədikdə ya Tahirlə, ya da Nərgizlə danışardı. Seyid Bikə ilə isə ancaq azərbaycanca ...

            Hərdən birdən özünün niyə ancaq azərbaycanca danışdığı düşünürdü. Nataşa düşdüyü mühitinmi və yaxud Fazilin ailəsində baş verən itkininmi təsirindən bunun baş verdiyini anlayırdı.

            Seyid Bikə dərdliydi. Bəs onlar rusca danışanda? Əlbəttə ki, sevincli anlarda, bir olanda bir-birini daha yaxşı başa düşmək üçün bu dildə danışırdılar. İndi isə Seyid Bikə nə göydə idi, nə də yerdə. Bütün Basqal əhli kimi.

            Səməd ağanın ölümü çox adamın taleyinə təsir edəcəkdi. Tiflis boyda şəhərin alış-verişini əlində saxlayan və basqallıları ətrafında bir yumruq kimi birləşdirən şəxsiyyət vəfat etmişdi.

            Lampa işığında Seyid Bikənin istəkli nəvəsinin səsini belə eşitmədiyini duyan Nataşa əlini Tahirin kitabının üstünə qoydu.

-Bəsdir, bala! Get, Nərgizlə oyna! - dedi. Rəfiqəsinin üzünə baxdı. Fikir onu elə aparmışdı ki, ətrafında nə baş verdiyini görmürdü.

            -Bikə, bəlkə Bakıya qayıdaq? Belə olsa, yaxşı olar! - dedi, ancaq, deyəsən, dedikləri ünvana çatmadı.

Bir neçə an sakitliklə keçdi. Seyid Bikə sanki yuxudan ayıldı. Ətrafında nəvələrini görmədi.

            -Bunlar hara getdilər? - deyə soruşdu.

            -Aşağıdadılar, tutun altında...

            -Nataşa, Bakı üçün burnumun ucu göynəyir. Necə bilirsən, qayıdaq?

            Nataşa başa düşdü ki, səhərdən Seyid Bikə onu eşitmirdi.

            -Pis olmaz!

            -Onda düşüm, Fazilə deyim.

            Seyid Bikə həyətə endi.

            Məşədi Fazil Nərgizlə Tahirin əhatəsində oturub onlarla şirin-şirin söhbət edirdi.

            -Fazil, gəl sabah Bakıya qayıdaq!

            -Bəs dincəlmək?

            -Səməd ağadan sonra nə dinclik?

            -Bəs Tiflisə qayıtmayacağıq?

            -Bakıdan qayıdarıq...

            -Onda hazırlaşın, səhər tərpənək.

            Səhər tezdən Məşədi Fazil bazara çıxdı. Bakıya gedən minik maşını tapdı və qapının ağzına gətirdi. Çox çəkmədi ki, ailə basqallılardan və Basqaldan vidalaşdı.

 

***

Günorta çağı Bakıya çatdılar. Avqust küləyi yenə də hökmranlıq edirdi. Sürücünün əlindən sükanı alırdı, maşını o yana, bu yana aparırdı. Tozanaq əlindən qabağı görmək mümkün deyildi.

Külək divarlara çırpınaraq canavar kimi ulaşırdı.

Maşından düşüb bir təhər özlərini həyətin dəhlizinə saldılar. Sakitcə həyətə keçib eyvana qalxdılar. Maraqlıdır ki, külək eyvanı tutmurdu, bununla belə çölün toz-torpağını ora gətirirdi.

Qapının ağzında onları Raziyə qarşıladı, xoş gəldin etdi. Keçib qayınanasıla Nataşa xalanın üzündən öpdü, Nərgizlə Tahiri qucaqladı və üzünü qayınatasına tutdu:

-Dədə, biz hazırlaşırdıq, Basqala gələk! Dərslər başlayana qədər dincələk!

-Eybi yoxdur sonra dincələrsiniz! İndi de, görüm ərin hanı? - deyə Məşədi Fazil soruşdu.

-Gediblər Məmmədi yola salmağa, indi gələrlər.

-Nəynən yola salırlar?

-Neftçilərin gəmisilə. Pirallahıdan...

-Oldu qızım! –dedi və öz otağına keçdi.

Raziyənin cavabında əsəbiliyi hiss etmədi. Bu onu bir balaca sakitləşdirdi. Narahatçılığa əsas vermirdi.

Gəlinin belə hallarda Seyid Bikədən fərqli olaraq hay-küylü olduğunu bilirdi. Ondakı sakitlik hər şeyin yaxşı olduğundan xəbər verirdi.

             Həyət qadınları Seyid Bikənin halının hələ pərişan olduğunu gördülər. Nə baş verdiyindən xəbərdar idilər, Əşrəfə baş sağlığı da vermişdilər. Ancaq Seyid Bikənin bu tezliklə geriyə dönəcəyini ağıllarına belə gətirmirdilər. Raziyə deyirdi ki, Basqalda qalıb dincələcəklər.

Hamı axşamın düşməsini və ərlərinin gəlməsini gözləyirdilər ki, keçib Məşədi Fazilə də baş sağlığı versinlər.

            “Təzə Pirin” axundunun qızı Nisə Seyid Bikənin belə tez dönməsinin səbəbini nəyinsə baş verməsində gördü, ürəyi dözmədi özünü onlara saldı:

            -Bikə xala, Allah rəhmət eləsin! Nə əcəb tez qayıtdınız? Bir az dincələrdiniz.

            -Ay Nisə, sən nə danışırsan? O cür igidi itirmişik, qala bilərdik!? Camaat bizə nə deyərdi?

            -Üç gün bundan qabaq Nərgizin adaxlısıla qayınatası gəlmişdi. Eşidib, Tiflisə getdilər.

            -Nə pis oldu? Oradan Basqala qayıdacaqlar...

***

            Seyid Bikə o birisi otağa keçdi. Məşədi Fazil stolun arxasında oturub qarşısında kitabları vərəqləyir, nəyisə axtarır, bəzi sətirlərin altından xətt çəkirdi.

            -Namiq əkəylə Əsəd gəlib, Tiflisə gediblər.

            -Bir-iki günə burda olarlar.

            -Axı ordan Basqala gedəcəklər.

            -Nə olsun? Basqalda da qalarlar. Dincələrlər.

            -Bəs Nərgiz?

            -Ay arvad, Nərgizin onlara nə dəxli?

            -Necə yəni nə dəxli? Ona görə gəlməyiblər?

            -Ona görə gəliblər, ancaq Namiq əkə Səməd ağanın ən yaxın dostlarındandır. Tiflisə getmələrinin səbəbi də budur. Düşünüb ki, hamımız ordayıq. Harada olsalar bir-iki günə bura qayıdacaqlar.

***

            Doğrudan da, iki gündən sonra günortaya yaxın Əsəd qapıdan içəri girəndə Məşədi Fazil Seyid Bikənin üzünə baxdı, barmaqları ilə iki göstərdi:

-Gördün, mən deyən oldu?

Seyid Bikə sözün əsl mənasında uşaq kimi Əsədin qabağına qaçdı:

-Mənim balam xoş gəlib! - dedi, ona “Salam!” deyən Əsədin alnından öpdü. Məşədi Fazil isə ağır baxışları ilə onu süzdükdən sonra soruşdu:

-Bəs atan hanı?

-Atam indi gələcək. Hara getdiyini demədi.

Onlar eyvana qalxdılar. Əsəd gözüylə kimisə axtarırdı. Bu o qədər hiss olunan dərəcədə idi ki, Məşədi Fazil Nərgizi harayladı.

-Bəli, baba! - deyib Məşədi Fazilin qarşısında duran Nərgizin də sevindiyi hiss olunurdu.

-Nə durmusan, süfrə aç! - deyə, Seyid Bikə səsini qaldırdı.

Nərgizin üzü gülə-gülə otağa keçdi, anasıla birlikdə qayıtdılar. Raziyə də Əsədin alnından öpdü:

-Bala, anan necədir? - soruşdu.

-Duaçıdırlar Raziyə xala! - deyə, Əsəd təmiz azərbaycanca cavab verdi. İndiyə qədər Bakıya gələndə həmişə türkməncə danışdığından, Raziyə üçün onun belə səlis danışması tapıntı idi.

Uşaqlıqdan Əsəd Məşədi Fazillə olduğundan Azərbaycan dilini azərbaycanlılardan yaxşı bilirdi. Bununla belə Bakıya gələndə Məşədi Fazil ona deyirdi ki, ancaq türkməncə və yaxud özbəkcə danışsın, burdakılar dillərimiz arasındakı fərqi görsünlər. Bir də ki, türkmən dili onun ana dili idi.

Nərgizlə də o azərbaycanca danışırdı. Özü də bu dili bütün türk dillərindən də üstün tuturdu. Raziyədən əvvəllər utandığından türkməncə danışırdı. Türkməncə danışmaq onun üçün asan idi.

Raziyə tez-tez qayınanasına deyirdi ki, Nərgiz onları necə başa düşəcək? Raziyə gözlərinə inanmırdı.

-Ay na, sən məhəbbətin gücünə bax! Əsəd azərbaycanca dil açıb.

-Sənin qızın, ilana dil açdırar! - deyə Seyid Bikə gülümsündü.

-Əsəd azərbaycanca hamıdan yaxşı danışır. Nərgizin isə burda heç bir rolu yoxdur. Siz papağınızı göyə atın ki, bu cür oğlana qız vermisiniz! - deyə, Məşədi Fazil söhbətə son qoymuşdu ki, həyətin qapısı açıldı.

Əlində iki dənə Cərco yemişi Namiq əkə ləhləyə-ləhləyə eyvana qalxdı. Onu qarşılayan Nərgizə yemişləri uzatdı:

-Al, qızım! Bunu sənin üçün gətirmişəm. Sən xoşladığındandır.

Nərgiz yemişləri onun əlindən alıb pəncərənin qırağına qoydu, başını aşağı salıb otağa keçdi.

-Ay zalımın oğlu, haradasan? - deyə Məşədi Fazil ağzını açmağa qoymadı.

-Məşədi, Səməd ağanın ölüm xəbərini eşidən kimi, Səmərqənddən necə çıxmışıq, Allah bilir. Odur ki, qızımızı yaddan çıxartmışdım. Allah rəhmət eləsin, Bikə bacı! Axır qəmin olsun, Məşədi!

Stola çay gətirildi. Baxmayaraq ki, Namiq əkə bura yasa gəlmişdi üzündən sevinc yağırdı. Məşədi Fazil daxildən hiss edirdi ki, o, nə isə demək istəyir, digər tərəfdən istəyir ki, onu danışdırsınlar. Öz təmkinliliyinə sadiq qalan Məşədi Fazil isə sakitcə oturub haçan onun dil açacağını gözləyirdi.

-Heç soruşmursan, işlər necə gedir? - deyə, Namiq əkə dözə bilmədi və soruşdu.

-Necə gedəcək? Çox gözəl!

-Bəs haqqını niyə istəmirsən?

-Namiq əkə, məgər bilmirəm, sən necə halal adamsan.

Bundan sonra Namiq əkə bil kəlmə belə dinmədi. Bir balaca susdu. Çayını içdi. Üzünü Əsədə tutdu:

-Bala, balaca sumkanı bura gətir.

Əsəd ayağa qalxdı, o biri otağa keçdi. Əlində həkim sumkasına bənzər bir çantayla qayıtdı və onu atasına uzatdı.

Namiq əkə çantanı açdı və içindən iki dənə miniatür qutu çıxartdı və Seyid Bikəyə uzatdı:

-Mir Kamil ağa göndərib, gəlinlərin üçün göndərib!

Sonra çantanı Məşədi Fazilə uzatdı.

-Yarım milyondur. Sizin payınızdır.

-Pay gətirən sağ olsun! - deyə Məşədi Fazil çantanı götürdü və Əsədə uzatdı.

–Apar ver, Nərgizə!

Seyid Bikə hər iki qutunu birdəfəyə açdı. İçindən iki cüt qalın qızıl bilərzik və zəncir, bir cüt üzük və iki cüt isə sırğa çıxdı. Bilərziklərdən biri ona çox tanış gəldi. Vaxtiykən Fazilin ona toydan sonra bağışladığı komplekti xatırladırdı.

Qutuları götürüb o biri otağa keçdi. Nərgizi yanına çağırdı bir cüt sırğanı onun qulağına, üzüyü barmağına, bilərziyi qoluna, zənciri isə boynuna saldı. Sonra özünü qutuda qalmış zinət əşyaları ilə bəzədi və nəvəsini əlindən tutub eyvana çıxdı.

-Namiq əkə, mənim "Sağ ol!»umu Kamilə çatdır! Denən, gəlinlərim sayı üç oldu, Əyyub da nişanlanıb. Odur ki, Kamil ağa simiclik eləməsin! Bacısı deyir ki, üç dəst yenisini göndərsin!

Bunların bir dəstini bağışladım, Nərgiz balama, qoy nənəsindən hədiyyə olsun. Birini isə özüm taxacağam! – dedi və keçib oturdu.

Namiq əkə ayağa qalxdı, qızcığaza yaxınlaşdı, alnından öpdü:

-Qızım, Allah səni xoşbəxt eləsin! - dedi.

Qızcığazın sevinci yerə-göyə sığmırdı. Nərgiz otağına döndü. Güzgünün qabağında oturub bir daha özünə baxdı. Gözlərinə inanmırdı. Bu ona bağışlanan ilk qiymətli hədiyyə idi. Qızın başı özünə elə qarışmışdı ki, anasının haçan otağa girdiyindən xəbəri belə olmadı.

Raziyə arxadan onun boynunu qucaqladı:

-Mənim gözəl balam! Sənə necə də yaraşır!? - dedi və üzündən öpdü.

Seyid Bikə isə qolundakı bilərziki Namiq əkəyə göstərib deyirdi:

-Bu Məşhəd ustalarının işidir. Həmişə bir ekzemplyar hazırlayırlar. İkinci belə komplekt tapmaq mümkün deyil. Buna oxşayanı olar, ancaq bu cürəsini tapmaq qeyri-mümkündür.

-İran sənətkarları adnandır. Mən də sənin üçün beləsini Məşhəddən gətirtmişdim. - deyə, Məşədi Fazil sözə qarışdı.

-Dədə, bəs nə oldu? - otaqdan dönən Raziyə soruşdu. Məşədi Fazil dinmədi.

-Nə olacaq qızım! 1918-ci ilin yazında, dədəm Mir Hüseyn belimdən qalın qızıl kəmərimi, bir-iki kilo olardı, çıxartdı, qayınatansa qulağımın sırğasını, boynumun silsiləsini, qolumun bilərziklərini... Təzə Pirdə açılmış süfrəyə atdılar ki, Bakı qırğının qabağını alsınlar.

Seyid Bikənin sözləri onu keçmişə qaytardı. Onda vəziyyət çox ağır idi. Xalqı silahlandırmaq lazım idi. Odur ki, kimin nəyi qalmışdı Təzə Pirə gətirirdi...

Namiq əkə Məşədi Fazili fikirdən ayırdı:

-Xəbərin var? Moskvadan teleqram gəlib ki, gəlin, dəzgahları aparın!

-Nə? Nə?- deyə Məşədi Fazil Namiq əkədən soruşdu.

-Moskvadan teleqram gəlib!

-Mən deyən oldu? Direktorun da uduzdu!

-O, deyir ki, gərək özümüz dəzgahların dalınca gedək. Nə fikirdəsiniz?

-Ağıllı təklifdir. Moskvalılara söz vermişdik, odur ki, getməliyik. Bizdən haqq gözləyirlər. Haçan gedək?

-Haçan istəyirsən?

-İki gündən sonra! Axşam Əşrəf gələr, deyərəm bizim üçün bilet təşkil edər.

-Bəs Əsədi neynəyək?

-Əsəd gedib dərsini oxusun! Onsuzda uşaq dərsdən qalıb.

-Oldu!- deyə, Namiq əkə əlindəki armudu stəkandan çayı içdi.

Namiq əkənin bu xəbəri Məşədi Fazilin kefini qaldırdı. Ayağa qalxıb eyvanda ora-bura var-gəl etdi, sonra üzünü Namiq əkəyə tutdu:

-Namiq əkə, mən başlayıram bu hökuməti sevməyə. Vallah, pis hökumət deyil. Qədrini bilmək lazımdır.

-Məşədi, mən qulaqlarıma inanmıram! Bu sözləri sən mi deyirsən?

-Namiq əkə, bu hökumət düzdü çoxlu qan axıtdı. Minlərlə ailəni gözü yaşlı qoydu. Bəşəriyyəti faşizm təhlükəsindən qurtardı. Bir dəfəlik qurtardı. Çarıqlı Rusiyanı atomlu etdi. Dünyada sabitlik yaratdı. Sən bir fikirləş-kim idin, indi kimsən?

Namiq əkə cavab vermədi.

-Onda icazə ver, mən deyim. - deyə, Məşədi Fazil sözünə davam etdi:

-Bay idin, 200-300 dənə qoyunun, beş-altı dəvən, on-onbeş atın. On-on beş yurtan. Daha nə? Savadın da yox idi. Sonra öyrəndin yazmağı-pozmağı. Bəs indi kimsən?

Beş mindən artıq fəhləsi olan kombinatın direktor mavini. Oğlun Səmərqənd universitetinin tələbəsi, nişanlısı bəy övladı. Səmərqəndin mərkəzində mülkün, Məribdə mülkün. Bu hökuməti niyə sevməyəsən? Bir də yadından çıxartma, qalibi heç vaxt mühakimə etmirlər.

Teymurləngin böyüklüyü onun fatehliyindədir. Görürəm ki, sənin fikirlərini çaşbaş saldım?

-Bəs itirdiyimiz qohum-əqrəba, dost-tanış?

-Onlar həmişə qəlbimizdə qalacaq! Bu bizim taleyimizdir. Taledən qaçmaq olmaz!

Namiq əkə dərin fikrə daldı. Məşədi Fazilin isə kefi kök idi. Nahar vaxtı yaxınlaşırdı. Məşədi Fazil ayağa qalxdı:

-Namiq əkə, dəyişməyən bir şey var - oda bizim dostluğumuz. Bu haqda daha bəsdir. Dur, gedək Məmmədəlinin kababxanasına. Həm çörək yeyək, həm də fikrimizi dağıdaq.

-Onda piyada gedək.

-Mən razı.

Həyətdən çıxıb asta-asta Dağlı məhəlləsinə, oradan Qırx pilləkəna endilər. Bir neçə dəqiqə Qırx pilləkənin yuxarısından şəhəri seyr etdilər.

Bakı Sovetinin yanındakı Çin evində qazlı şollar suyu içdilər, Qala qapısından içəri girib Şirvanşahlarla üzbəüz dayandılar.

-Əlbəttə ki, bura Səmərqənd ola bilməz! Səmərqənd memarlığı möhtəşəmlikdən xəbər verir, ancaq bu kompleks Azərbaycan memarlığına xasdır. - deyə Məşədi Fazil Namiq əkəyə izahat verdi.

-Məşədi, fikir ver! Səmərqəndə də daşın üstündə belə ornamentlər var.

-Səmərqənd uzun müddət mədəniyyətləri, Şərqi və Qərbi özündə birləşdirən paytaxt olduğundan orada bütün ölkələrin memarlıq üslubları mümkündür. Şirvanşahlar isə sırf Azərbaycan ustalarının yaratdığı abidədir. Bakı üçün Orta əsrlərdə bu çox böyük iş idi.

Onlar Şirvanşahlar kompleksini ötüb İçəri şəhərin dar küçələri ilə aşağı enməyə başladılar. Məmmədəlini kababxanasına qədər yol çox da uzaq deyildi. Beş dəqiqənin içində kababxananın qarşısında dayandılar. Həmişəki kimi kababxana adamla dolu idi. İçəri girmədilər.

Məşədi Fazilin qapının ağzında durub kimi isə gözlədiyini kababxananın açıq qapısından görən Məmmədəli özü bayıra çıxdı. Onları salamladı.

-İçəridə bizim üçün stol hazırla! Biz gözləyərik! - deyə Məşədi Fazil ona tapşırıq verdi.

Bir-neçə dəqiqədən sonra Məmmədəli onların yanına qayıtdı:

-Məşədi, hazırdır! – dedi.

-Əlağanı,  görməmisən?

-Odur, içəridə oturub. Heç kimlə danışmır. Elə bil gəmisi batıb.

-Sən bilən, niyə bu hala düşüb?

-Ağa Hüseyn xəstəxanaya düşdüyündən işi getmir, deyirlər. Pulsuzdur, evinə çörək almağa pulu yoxdur.

Məmmədəlinin bu sözlərindən Məşədi Fazilin sifəti sərtləşdi:

-Məmmədəli, sənə neçə dəfə demişəm ki, onu pulsuz qoyma! Nə qədər istəyir, ver! Sonra məndən alarsan. Belə getsə dostluğumuz pozulacaq.

-Məşədi, Vallah götürmür. Bu adam öyrənib ki, qazandığını havaya sovursun.

-Bil ki, pul əl çirkidir. Bizlər kölgəyik, Vahid isə işıq.

Onlar içəri keçdilər. Zalın ortasında dördkünc stol qoyulmuşdu. Ofisiantlar kababxanada nəfis nə vardısa stolun üstünə qoydular.

Məşədi ətrafa boylandı. Gözü ilə Əlağanı axtardı. O, zalın axırındakı stolda oturmuşdu. Arxasını camaata çevirib “Kazbekini” tüstülədirdi.

-Get, ona denən: Məşədi Fazil deyir ki, bizim stola keçsin!

Ofisiant bir an içində onun sözlərini Əlağaya çatdırdı.

O, yerindəcə fırlanıb onlar tərəfə boylandı. Ancaq Məşədi Fazilin arxası ona baxırdı. Ayağa qalxdı, onların stoluna yaxınlaşdı.

Namiq əkə Əlağanın gəldiyini görüb ayağa qalxdı və əli ilə ona yer göstərdi.

-Buyur! Şair qədeş! - deyə, Namiq əkə Bakı ləhcəsilə dilləndi. Onun bu sözləri o qədər təbii alındı ki, Məşədi Fazil özü də qulaqlarına inanmadı.

Namiq əkə azərbaycanca təmiz danışırdı. Çox talantlı adam idi. Orta Asiyanın bütün dillərini bilirdi. Azərbaycan dilində isə onunla danışmağa başlamışdı. Digər tərəfdən otuz ildən yuxarı idi ki, onların dostluğu davam edirdi. İndi isə Bakı ləhcəsiylə danışması təbii idi, ancaq birinci dəfə onun belə danışığının şahidi olurdu.

-Xoş gördük, Məşədi! - deyə, Vahid stolun arxasına keçdi.

Təmkininə sadiq qalan Məşədi Fazil bir söz demədi, başını yelləyərək salam verdi. Yeməyinə davam etdi.

Hər ikisi sakitcə yeyib içirdilər, Əlağanın isə boğazından su da keçmirdi.

-Niyə yemirsən, Vahid? - deyə Məşədi Fazil başını süfrədən qaldırıb soruşdu.

-Özüm də bilmirəm, neynəyim? Dilxoram.

-Görürəm. Səbəbini bəlkə deyəsən?

-Kitabımı çapa buraxmırlar...

-Elə bu?

-Bu azdır?

-Səni sanballı adam bilirdim...

-Nə qədər camaat mənim yazdıqlarımı, dediklərimi yığıb bir-birinə ötürəcək, hərənin bir Əlağa dəftərçəsi olacaq? Mən istəyirəm, kitablarım əldən-ələ gəzsin!

-Onda sən də yaz: “Ay qara şalban,

Mən sənə qurban!” -deyə Məşədi Fazil Vahidin on-on beş il bundan əvvəl Mircəfər Bağırova verdiyi cavabı yadına saldı.

-Məşədi, de görüm, mən nə edim?

-Necə varsan, elə qal! Sən xalqımın şərəfisən, sevimlisən. Bu məhəbbəti qazanan bir şair varmı? Hələ istəyirsən, sənin kitabını çap etsinlər? Heç vaxt etməyəcəklər? Çünki sən onlardan üstünsən! Odur ki, onlara yuxarıdan aşağı bax! Xalqımız kimi.

Namiq əkə ayağa qalxdı və əlində ki, badəni yuxarı qaldırdı:

-Xalqın sevimlisi Vahidin sağlığına!

Bütün zal ayağa qalxdı. “ Vahidin sağlığına!” “Onun sağlığına!” “Ura!” səsləri ətrafa yayıldı.

Məşədi Fazil camaatın sakitləşməsini gözlədi və ayağa qalxdı. Onun qürurlu qaməti, hündür boyu, ağır tərpənişi hamını özünə cəlb edirdi.

Məşədi Fazilin ayağa qalxdığını görüb bütün zal susdu. Üzünü zalın yuxarı başında oturmuş tarzənə tutdu:

- Usta, Şur üstündə köklə! – dedi. Qoltuq cibindən nəfis şəkildə çap olunmuş üstü əski əlifba ilə yazılmış qalın kitabçanı çıxartdı. Tarzənin çaldığı Şurun sədası zaldakıların qulaqlarını fətt edən an, Məşədi Fazil uca səslə Vahidə müraciət etdi:

-Əlağa, mən bu kitabda farsca yazılmış şerlərdən birini oxuyacağam! Sən isə bunun kim yazdığını deyirsən!

Məşədi Fazil fars dilinə xas olan şirin sədayla səsini Şura qovuşduraraq şeri oxumağa başladı.

Vahid köklü bakılılar kimi fars dilini çox gözəl bilirdi. Şerin ilk sözlərindən şairə aydın oldu ki, Məşədi Fazil onun şerini farsca oxuyur.

-Bu ki mənim şerimdir! - deyə ayağa qalxdı və Məşədi Fazilin sözünü kəsdi.

-Bəs sən deyirdin ki, səni çap etmirlər? - deyə Məşədi Fazil kitabı Vahidə uzatdı.

Vahid gözlərinə inanmadı. Tehranda onun kitabı çapdan çıxmışdı. Kitabın üstündə iri həriflərlə “Vahid. Qəzəllər” sözləri yazılmışdı.

Kitab zal boyu əldən-ələ gəzdikcə, Vahidin kefi açılırdı:

-Mənim qəzəllərimi fars dilinə tərcümə ediblər! İranda çap ediblər! - deyə bir neçə dəfə Məşədi Fazilə müraciət etdi. Elə bil, bu kitabı ona Məşədi Fazil verməmişdi. Kitab ona qayıdanda Vahid bir neçə dəfə kitabı öpüb gözünün üstünə qoydu.

-Məşədi Fazil, içirəm sənin sağlığına! - deyə, Əlağa axıra qədər badəni içdi; - Sən həmişə mənim qapıma ümid gətirirsən!

Məşədi Fazil gülümsündü:

-Sən isə deyirsən, çap etmirlər! Vaxt gələcək əldə qayırma şairlər yoxa çıxacaq. Kitablarını heç kim oxumayacaq. Nə qədər sağdırlar, bir o qədər sənə mane olacaqlar. Ancaq onlar kölgədirlər, sən isə işıq. Əbədi işıq!

Bu sözlərdən Vahidin gözləri yaşarmışdı.

***

Nahardan sonra dəniz kənarına düşdülər. "Yaxt klubun" yanında Məşədi Fazil əlini qoltuq cibinə saldı və bir paçka əllilik çıxardıb Əlağa uzatdı:

-Eşitmişəm, əlin aşağıdır. Al bunları! Bir-iki ay əlindən tutar.

Vahid pulları götürmək istəmədi.

-Götür, götür! Olanda qaytararsan! – deyə məcburən pulları onun cibinə soxdu.

Bulvardan çıxıb Azneftin yanında gəldilər, Məşədi Fazil taksi saxladı Vahidi maşına mindirdi, sürücünün pulunu da verdi və “Sovetskiyiyə apar!”- dedi. Maşın uzaqlaşdıqdan sonra:

-Özümüz isə gedək İnturistə pul dağıtmağa! - deyə, üzünü Namiq əkəyə tutdu.

-Bəs onu niyə götürmədik?

-Gələn dəfə! Qoy, evinə getsin! Deyirlər evində çörək pulu yoxdur. Bir az da içirtsək, olan-qalanını göyə süpürəcək.

-Sən heç ondan geri qalmırsan, Məşədi!?

-Nə xərcləyirik bizimdir, xərcləmədiyimiz isə özgənin. Ariflər pul yığmazlar, qazanıb xərcləyərlər.

-Məşədi, sənin xərclədiyin və payladığın pulları yığsaydıq Pariji alardıq.

-Namiq əkə, pul əl çirkidir. Əl isə işlədikcə çirkə batır. Əli təmiz saxlamaqla pul qazana bilməzsən. Elə bilirsən ki, Moskvadakılar sənin gözünə aşiqdirlər.

Kombinatı yoxlamağa gələnlər ağıllı adamlar idi. Onlar çox yaxşı başa düşdülər ki, bizim təkmilləşdirdiyimiz cihazdan nə qədər götürə bilərik. Daha doğrusu götürürük. Çağırırlar ki, gələk haqlarını verək.

Yadından çıxmasın, dövlət malına haram qatmağı ruslar özləri bizə öyrədiblər.

-Sənə elə gəlmir ki, Moskvaya getməyimiz pis olmayacaq!

-Mən də sənin fikrindəyəm. Gərək ora gedəndə bir torba pul aparaq!

-Direktor dedi ki, nə qədər istəsələr verin! Sonra bölüşərik.

-Ən azı gətirdiyinin yarısını aparmalıyıq. Bu haqda evdə danışarıq. Çatdıq İnturistə.

Kirov parkının yerləşdiyi dağın ətəyinə söykənmiş İnturist Bakının ən gözəl restoranlarından və mehmanxanalarından biri idi. Şəhərin çox sakit guşəsində yerləşdiyindən, əsasən vəzifəli və pullu insanların yığışırdı. Odur ki, bu restoranda çox böyük səliqə-sahman hökm sürürdü. Avropa restoranlarından geri qalmırdı.

Məşədi Fazil belə yerləri çox xoşlayırdı. Namiq əkəylə Leninqradda, Moskvada, Daşkəndə, Səmərqəndə, Aşqabadda olanda ilk növbədə İnturistə üz tuturdular. Buranın yeməyi, içməyi başqa restoranlardan fərqlənirdi.

-Məşədi, fikir vermisən, bütün İnturistlərin da qab-qacağı eynidir: stəkanından tutmuş, boşqablarına qədər.

-Diqqətli olsan, görərsən ki, yeməkləri də eynidir.

-Ancaq yaxşıdır.

İnturistdə şam edənlərin sayı həmişə kimi, çox az idi. Demək olar ki stollar tutulmamışdı. Məşədi Fazil buranın daimi müştərisi olmasa da, onu burada tanımayan yox idi. Ümumiyyətlə, burada həddindən artıq görsənmək, söz söhbətə səbəb olurdu. Tez-tez gələn müştərilər əvvəllər NKVD-nin, indi isə KQB-nin nəzarəti altına düşürdülər.

Məşədi Fazil bütün bunları bilirdi. Ancaq dostunu Bakının ən gözəl restoranında qonaq etmək istəyirdi.

Restorana daxil olanda, estrada da xarici musiqi çalınırdı. Buranın abı-havası Avropanı xatırladırdı.

 Dinməzcə şam etdilər, ancaq dişara çıxdıqdan sonra Məşədi Fazil üzünü Namiq əkəyə tutdu:

-Əsəd, yaman dəyişib. Daha kişi olub. Allah qoysa, bu il Nərgiz məktəbi bitirib instituta girsin, toylarını edərik. – deyə Məşədi Fazil söhbəti açdı.

-Məşədi, mən də bu fikirdəyəm. Qalır, Əşrəf!

-Allah qoysa hər şey yaxşı olacaq.

***

 

 

NAZİM HİKMƏT

 

Qatar Moskvanın Kursk vağzalında saat on iki radələrində çatanda, sentyabr yağışı sel kimi axırdı. Bu şəhərə bələd olanlar bilirlər ki, sentyabr ayları Moskvada çox dəyişkən keçir. Bir də görürsən günəş par-par parlayır, birdən hava dəyişir, yağış yağır və yaxud tərsinə.

Yenə də ənənəsinə sadiq qalan Moskva yağışı camaatı isladırdı. Ancaq yağışı cənub küləkləri gətirdiyindən və günəşli havanı əvəz etdiyindən o asfalta dəydikcə yerdən buxar çıxırdı.

Sentyabrın sonunun oynaq havası, payızla qışın davası “Babye leto” ynan qurtarırdı ki, belə havalarda moskvalılar gəzintiyə çıxırdılar, ya da özlərini meşələrə verib göbələk yığırdılar.

Qatardan düşüb özlərini bir təhər vağzalın zalına yetirən Məşədi Fazillə Namiq əkə yükdaşıyanın mer-meyvə dolu yeşikləri gətirməsini gözləyirdilər.

Moskvaya heç vaxt əli boş gəlmirdilər, istər Səmərqənddən gəlsinlər, istərsə Bakıdan... Bazarın ən bahalı və ürək açan meyvələrini alaraq yeşiklərə yığdırar və şərqliyə xas olan ürəyiaçıqlıqla döydükləri qapıdan əliboş içəri girmirdilər.

Hamı üçün problem olan mehmanxana məsələsi də onlar üçün problem deyildi. Məşədi Fazil əvvəlcədən Moskvadakı tanışlarına zəng vurub, mehmanxananı bron etdirirdi. Moskvanın ən sanballı mehmanxanaların birində həmişə bronları olurdu. Ümumiyyətlə, Namiq əkəyə Məşədi Fazillə səyahətə çıxmaq ləzzət verirdi. Danışığı, davranışı, özünü aparması hər şey onun üçün qeyri-adi idi.

Moskvanın, Leniqradın. demək olar ki, elə bir görməli yeri yox idi ki, Məşədi Fazil tanımasın və bu haqda şəhər sakinlərindən az bilsin.

Leninqradda olarkən Ermitaja getmişdilər. Məşədi Fazil bütün zalları tanıyırdı, hətta ekskursovodların səhvlərini tuturdu.

Açdığı bütün qapılar, üzünə gülürdü. Məşədi Fazil elə bil öz səviyyəsi, mədəniyyəti və ağlıyla insanları idarə edirdi. Onlara qarşı konkret hərəkət planı qurudu və bu planı uğurla həyata keçirirdi.

Hərdən-birdən Namiq əkə ona zarafatla deyirdi, ki “Mən türkmən quldurunu ziyalı elədin də!” Dərindən düşünəndə bu həqiqətən belə idi.

Namiq əkə ona qoşulanı sözün həqiqi mənasında dəyişmiş, kitablarla dostluğu onu ziyalılaşdırmış, Məşədi Fazilin təsirindən alicənab bir insana çevrilmişdi. “Basmaç” Namiqdən əsər-əlamət qalmamışdı, təkcə igidliyindən və qorxmazlığından başqa...

Moskvaya və Leninqrada hər dəfə kombinatla əlaqədar getsələr də, bu şəhərlərdə Məşədi Fazilin o qədər dostları var idi ki, ilk növbədə o, onlarla görüşür, sonra kombinatın işləri ilə məşğul olurdular.

Leninqradlı və moskvalı dostların çoxu əsasən Bakıdan oralar, və onunla gimnaziyada oxuyanlar idi. Əlbəttə ki, istər səviyyəsi, istərsə ağlına görə, dostlarının əhatəsində olan ziyalıları heyran edirdi.

Vasya adlı gimnaziya dostu Leninqrad universitetinin professoru idi. Bura gələndə ancaq onlara düşərdilər. Serqeev Vasili Petroviç onu mehmanxanaya qoymazdı, bütün günü oturub olub keçənlərdən danışardılar.

Vasili Petroviç Bakıda anadan olduğundan tərtəmiz azərbaycanca bilirdi. Məşədi Fazildən xahiş edirdi ki, onunla azərbaycanca danışsın.

Həyat yoldaşı Marusya Leninqradlı idi.

Məşədi Fazil Leninqrad blokada olanda da onları unutmamışdı. Məktub yazırdı.

Leninqrada blokadan çıxan günün səhəri Məşədi Fazil Səmərqənddən onların və başqa dostlarının adreslərinə bir-birin ardınca “posılkalar” göndərirdi.

Fabrikin fəhlələri onun təklifi ilə “Blokadadan çıxmış leninqradlılara kömək!” adıyla bu şəhərə çoxlu geyim, ərzaq, qabqacaq və s. göndərmişdilər.

Vasili Petroviçin iki oğlu müharibədə həlak olmuşdu, təkcə bir qızları qalmışdı. Xoşbəxtlikdən Vasili Petroviçin evini bomba dağıtmamışdı. Odur ki, onun adresinə göndərilən bütün “posılkalar” və məktublar çatırdı. O birisi dostlara da Vasili Petroviç vasitəsilə xəbər göndərirdi ki, onunla əlaqə yaratsınlar.

Marusya Fyodrovna Məşədi Fazili görən kimi boynuna sarılardı:

-Братец, добро пожаловать! Какое счастье!- deyirdi və qapını taybatay üzlərinə açardı.

-Где Вася?

-Васю? Сейчас найду! Из-под земли найду..

Sonra qızı Lidiya Fazilin boynuna sallanardı:

-Дяд Фазиль, хош гельмисен!- deyirdi.

O saat süfrə açılırdı. Məşədi Fazilin gətirdiyi mer-meyvədən stolun üstünə düzürdülər. Vasyaya zəng edib xəbər verirdilər ki, Məşədi Fazil gəlib.

Bakıdan 20-ci illərdə çıxmağına baxmayaraq Vasya özünü “Bakinski” adlandırdı və tez-tez deyirdi ki, “Мы, родившиеся в Баку, русские, азербайджанцы, евреи и другие, особая нация - бакинская”- эталон верности, мужества, дружбы и высокой нравственности и культуры. Вот мы такие, мои милые!”

Vasya öz bakılılığına sadiq qaldığından dostunu dostları ilə əhatə etməyi özünə borc bilirdi və göstərmək istəyirdi ki, Vətəni Bakıda necə oğullar var.

Marusya ona zəng edəndə ki, Fazil gəlib onlardadır, o saat Fazili tanıyan və onun haqqında eşidən dostlarını Vasya özüylə gətirirdi və sözün əsil mənasında “ley-pey” başlayırdı.

Məşədi Fazilil səlis və təmiz ruscası, hər şeydən xəbərdar olması leninqradlıları valeh edirdi.

Bir dəfə Vasyanın professor dostlarından biri Məşədi Fazili belə səviyyəli olduğun görüb ona demişdi:

-“Вот Вам провинция! Насколько мы самодовольны! Посмотрика, как прекрасно говорит на нашем языке, говорит о таких вещах, о которых мы слышим впервые!”

***

            Yükdaşıyan yeşikləri zala gətirdi. Məşədi Fazil üzünü ona tutdu:

        - Отвези все это на остановку такси! Мы идем за тобой!

        Bir-neçə dəqiqədən sonra onlar yenə də açıq havaya çıxdılar. Yağış dayanmışdı. Günəş buludları qovub, par-par parıldayırdı. Sanki Moskva küçələrinə onların gəlişiylə əlaqədar su səpmişdilər.

-Buna ruslar “Babye leto” deyirlər. Rusların xoşladığı günlərdir.

Xidmətçi taksi saxlayıb yükləri baqajnika yığdı. Tanış küçələrlə suları sıçrada-sıçrada “Pobeda” maşını “Leninqrad” mehmanxanasının qarşısında dayandı.

Adminstrator bronun açarlarını onlara verdi. Lift ilə yuxarı mərtəbəyə qalxdılar.

Bir neçə saat mehmanxanada dincəldikdən sonra Məşədi Fazil telefonu qaldırdı və kiməsə zəng vurdu. Ancaq çox çəkmədi ki, telefonu yerinə qoydu. Telefon “zanit” göstərirdi.

Moskvada Məşədi Fazilin ən istəkli dostu yaşayırdı. Türkiyədə tələbə olarkən onunla tanış olmuşdu. Hər dəfə bura gələndə birinci onlara zəng vururdu. Odur ki, Namiq əkə təsəvvür edirdi ki, o, kimə zəng vurur. Onun birinci zəngi Nazim Hikmətə olmalı idi.

Nazim Hikmətin 1951-ci ildə Türkiyədə həbsdən buraxılan kimi Moskvaya gəlmə xəbərini Namiq əkə qəzetdən oxuyub Məşədi Fazilə çatdırmışdı, hətta muştuluq da almışdı.

Nazim Hikmətin SSRİ-də çap olunan bütün əsərləri onun avtoqrafıyla Məşədi Fazilin Səmərqənddəki evində vardı.

-O, türk dünyasının müasir dahisidir! Əfsuslar olsun ki, vətənində qədrini bilmirlər. Xalqının gözünü açan igiddir Nazim! Bizimkilər heç olmasa ona baxıb öyrənsinlər. Nə qədər yaltaqdırlar bizim şairlər. Onların sayəsində Azərbaycanda yaltaqlar tayfası yaranacaq ki, gələcək nəsillərin başının bəla olacaqlar! - deyə tez-tez o, təkrar edərdi.

İkinci və üçüncü zəngin də boşa çıxdığını görən Namiq əkə Məşədi Fazilə bir söz demədi.

Namiq əkə əsas işlə məşğul olmağı ondan xahiş edə bilərdi, ancaq ondan həmişə eşitdiyi frazanı eşidəcəkdi:

-Əvvəl dostlar, sonra isə iş!

Namiq əkə uzun müddət nə üçün belə etdiyini anlamaq istəyirdi. Bir dəfə hətta soruşmuşdu da.

Məşədi Fazil gülərək cavab vermişdi ki, “O, da həmişə gəldiyi şəhərdə əvvəl dostların tapsın, sonra işlərini görsün! Onda hər işi düz gətirəcək!”

Namiq əkə heç cürə anlaya bilmirdi ki, Nazim Hikmətlə görüşlə Səmərqənd Toxuculuq kombinatına veriləcək dəzgahlar arasında nə əlaqə var? Məşədi Fazilin sözündən isə belə çıxır ki, var... Nədədir bu əlaqə? - Namiq əkə başa düşə bilmirdi.

Məşədi Fazil yenidən dəstəyi yerinə qoydu. Qarşısındakı qəzetləri götürüb çarpayıya uzandı. Onları varaqlaya-varaqlaya maraqlı məqalələrin birini seçdi və oxumağa başladı.

Namiq əkə də onun tumbuçkasının üstünə qoyduğu qəzetləri götürüb varaqladı.

Maraqlı heç nə tapmadı. Ayağa durub balkona çıxdı və mehmanxananın on dördüncü mərtəbəsindən Moskvanı seyr etmək istədi.

Dağ ətəklərini və uçurumlarını kəl kimi keçən və arxasına boylanmayan Namiq əkə birinci dəfə idi mehmanxananın balkonunda sanki büdrədi, söykənəcəkdən geri çəkildi, ancaq dala qayıtmadı.

Qarşısında açılan hündürlükdən şəhəri seyr etməyə başladı. Hündür dağların ətəyində ov etməkdən əl çəkməyən Namiq əkə birinci dəfə idi ki, bu hündürlükdə binaya qalxırdı.

Bir-iki il ərzində Moskva necə gözəlləşmişdi. Mehmanxana ətrafı tikinti meydanını xatırladırdı. Enli-enli küçələr göz oxşayırdı. Bu mənzərə onu o qədər cəzb etmişdi ki, arxasında duran Məşədi Fazili görmədi.

-Deyəsən, səni valeh edib? - deyə Məşədi Fazil soruşdu.

-Məşədi, fikir verirsən, nə qədər tikinti var?!

-Bu yaxşı əlamətdir. Ancaq əyalətlərə də belə baxsalar pis olmaz. Xruşov bütün əyalətləri Moskva üçün işlədir, belə getsə, Sovet İttifaqında başqa şəhərlərin vəziyyəti pis olacaq. Aclığa aparacaq. Onun etdiklərinə fikir verirəm, hər şeyi dağıdır. İlk növbədə bu dövlətin dayaqlarını...

-Bəs bu tikintilər?

-Tikintilər Stalinin götürdüyü kursun inersiyasıdır. Onu dayandırmaq bir başa qeyri-mümkündür. Bu tezliklə olmaz! Ancaq Xruşovun apardığı siyasət bu dağıntının başlanğıcıdır. Qismət olsa görəcəyik!

-Bundan bizim xalqlara zərər dəyəcək mi?

-Namiq əkə, bil və agah ol! Atalar deyiblər ki, biri ölməsə, biri dirilməz! Bunu insanlara aid etməyiblər. Bu ölkələrə aiddir.

1917-ci ildə Rusiya dağıldı. Azərbaycan, Türkistan respublikaları yarandı. Tarix bu dağıntının nə ilə qurtaracağını göstərdi. O ki qaldı bizim əfəlliyimizə, bu başqa məsələdir.

Tezliklə bu proses bir daha bu cür gedə bilər, bax onda, gərək müstəqilliyimizi ağılla qoruyaq!

-Sözündən belə çıxır ki, tarix təkrar oluna bilər? Axı bu mümkün deyil!?

-Bəli, tarix təkrar oluna bilər. 1917-ci il göstərdi ki, bu dağıntının nəticəsində nə yaranır?! Bax, gələcəkdə özümüzü necə aparmalıyıq? Bu tarixdən dərs almalıyıq. Onda bu dağıntıdan nə isə yarada bilərik. Əks halda 20-ci ilin mərkəzəqaçma prosesləri başlaya bilər. Bu da nə ilə qurtaracaq - şahidi olmuşuq.

Namiq əkəni dostunun bu sözləri düşünməyə vadar etdi. O, anlaya bilmirdi ki, bu tikintilərin və inkişafın qarşısı necə alınacaq? Kor-kor, gör-gör! Sənaye inkişafda, elm inkişafda! Bütün respublikalar inkişafda. Axı ucu görünmürdü Məşədi Fazilin dediklərinin...

O, heç vaxt Məşədi Fazilin sözlərinə şübhə ilə yanaşmırdı. Dərin ağlına və zəkasına bələd idi. “Əgər o, belə deyirsə, deməli belə olacaq! Hələ bir sözü yalan olmayıb!” düşündü. Odur ki, öz tərəddüdlərini ona bildirmədi.

Arxaya boylanan Namik əkə otağın qapısının açıldığını gördü. Balaca stola bənzəyən arabanı otağa sürən qəşəng bir rus qızı daxil oldu.

Məşədi Fazillə balkondan içəri keçdilər və qızın stolun üstünə cürbəcür yeməklərin qoyduğunu gördülər.

-Mən sifariş vermişəm. Bu gün axşama qədər dincəlirik, sonra Nazimi tapırıq axşamı buranın restoranında keçiririk. - deyə Məşədi Fazil izah etdi.

Qız süfrəni açdıqdan sonra üzünü Məşədi Fazilə tutdu:

-Başqa nə gətirim?

Məşədi Fazil qızın gətirdiyi yeməkləri nəzərdən keçirdikdən sonra:

-Hələlik heç nə?

-Qulluq etməyə qalım mı? - deyə ofisiant qız soruşdu.

-Lazım olsanız, çağırarıq! Hələlik gedə bilərsiniz!

Ofisiant qız otağı tərk etdi. Məşədi Fazil əli ilə Namiq əkəni stolun arxasına dəvət etdi. O, doğurdan da, acımışdı, digər tərəfdən, stolun üstündəki yeməklər də iştahalarını açırdı.

-Ruslar düz deyirlər ki, “Apetit prixodit vo vremya yedı!” - deyə Namiq əkə əlini-əlinə sürtərək yeməyə girişdi.

-Yeməkdən sonra gedib bir balaca gəzərik! - deyə Məşədi Fazil ona müraciət etdi. Ancaq süfrənin üstündən yarımçıq durdu və telefonu götürdü. Bu dəfə, deyəsən, axtardığı nömrə cavab verdi.

-Nazim, salam! Mənəm, Fazil!

-Qardaş, xoş gəlmisən! Durun bizə gəlin! - Telefondan səs gəldi

-Bir yarım saata sizdəyik. Görüşənə qədər! - deyə Məşədi Fazil telefonu yerinə qoydu. Sonra üzünü Namiq əkəyə tutdu:

-Sən doymadın?

-İmkan verirsən ki?

-Bir balaca tələssək yaxşı olar!

-Məşədi, səni iyirmi beş ildən artıq tanıyıram, tələsən görməmişəm. Təmkininə həmişə həsəd aparmışam. Ancaq Nazimlə görüşə gedəndə tələsirsən.

-Türk dünyasının dahisilə görüşə gedən adam tələsməlidir. Mən arzu edərdim ki, türk dünyası Nazim Hikmət səviyyəsinə qalxsın! Başımızın ucasıdır Nazim!

            Daha Namiq əkə bir söz deyə bilmədi. Yarımçıq stolun arxasından durub geyinməyə başladı. Çox çəkmədi ki, hər ikisi hazır oldu. Beşcə dəqiqənin içində aşağı endilər və taksini harayladılar.

            “Leniqrad” mehmanxanasından çox da uzaqda yaşamırdı. Nazim Hikmət. Hər dəfə küçənin adını yadından çıxartsa da, Namiq əkə taksinin sürücüsünə hara getməyi başa salardı. Məşədi Fazil isə ona baxıb gülərdi.

            -Дорогой, сперва к речке, потом направо, еще направо, а теперь прямо! Теперь налево. Стоп, приехали!.

Namiq əkənin sonuncu sözü Məşədi Fazilin o qədər xoşuna gəlmişdi ki, hərdən birdən qızışan Namiq əkəninin hirsini soyutmaq üçün “Stoy priexali!” deyərdi.

            Bu dəfə isə Namiq əkənin “Stoy priexali!” deməsi onu fikirdən ayırdı. Maşın tanış binanın qarşısında durmuşdu.

Sürücü baqajniki açıb iki iri yeşiyi çıxarıb yerə qoydu. Qarşısındakıların ziyalı qaməti və onun üzünə baxması, onu “Куда нести?”- deməyə məcbur etdi.

        -Неси за нами! - deyə Namiq əkə göstəriş verdi. Sürücü dinməzcə iki ağır yeşiyi götürüb darvazadan içəri girdilər.

            Bina “Vedosmstvenıy dom” olduğundan qapıçı onları qarşısını kəsdi. Kimin yanına gəldiklərini öyrəndikdən sonra, qapıçı telefonu qaldırdı. Harasa zəng vurdu. Dəstəyi yerə qoyub üzünü onlara tutdu:

-Можете пройти!

Onlar liftə mindilər. Lift yuxarı qaxdıqda, Namiq əkə əlini cibinə salıb taksi sürücüsünə sayqacda göstərdiyindən üç qat artıq pul verdi.

-Это много, не могу я столько брать. – Бери, бери! Дают бери, бьют беги! Вы же так говорите!

-Большое спасибо!

Lift dayandı. Sürücü yeşikləri qapının qarşısına qoydu. Getmək üçün icazə istədi. Namiq əkə dayanmasını xahiş etdi.

Məşədi Fazil qapının zəngini çaldı. Qapını Nazim Hikmət özü açdı:

-Qardaşlar, xoş gördük! Xoş gəlmisiniz! - dedi. Onlarla görüşdü..

Sürücü onun niyə saxlandığını başa düşdü, yeşikləri götürüb içəri apardı. Sonra qayıdıb Namiq əkədən getməyə icazə aldı.

            -Bunlar nədir, Fazil?

            -Vətənin nemətləri! Səni bu il gözlədik, gəlmədin! Məcburuq özümüz gələk!

            -Bilirsən, nə qədər işim olur! Ruslar gözdən qoymurlar. Hər dəqiqəm qızıldır onlar üçün! Bu haqda sonra danışarıq. Keçin otağa!

            Hər ikisi keçib divanda oturdu. Namiq əkə isə özünü kresloya verdi.

            -Nazim, burada çox oturmayaq, gəlmişik səni aparaq! Bir balaca gəzişək. Axşam şam yeməyini isə birlikdə “Leninqradda” edərik.

            -Qalina Qroqoriyevna təşviş keçirəcək!

            Qalina Qroqoriyevna həkim idi. Nazim Hikmətə qulluq etmək üçün təyin edilmişdi. Kim tərəfindən? Aydın idi.

             Onların münasibətləri o qədər mehriban və nəvazişli idi ki, tezliklə hamını gözündə ər-arvada çevrilmişdilər. Bu rus qızı ilə rəsmi nikahları olmamasına baxmayaraq, onlar birlikdə yaşayırdılar.

            -Bəlkə onun dalınca işə gedək! Hələ vaxtımız var! - deyə Məşədi Fazil təklif etdi

            -Gəlsənə, ona zəng edim!

            -Pis olmaz!

            Nazim telefonun dəstəyini qaldırdı. Zəng vurdu. Cavab verən olmadı. Dəstəyi yerə qoydu. Nəyisə fikirləşdi. Sonra üzünü Məşədi Fazilə tutdu:

            -Gəlin, onu evdə gözləyək. Çünki zəng vurdum, götürmədi. Harada olsa, indi gələr. Bir də Namiq əkə köməkləş açaq, görək Fazil Bakıdan bizə nə gətirib?

Namiq əkə onun arxasınca dəhlizə keçdi və köməkləşib yeşiklərdən birini otağın ortasına gətirdilər.

Nazim Hikmət yeşiyin iplərini rahatca açdıqdan sonra, qapağını qaldırdı. Yeşiyin üstündən yığılmış qıpqırmızı narlar gözünə dəydi.

-Bizdə Anadoluda da belə narlar var! Ruslar narın nə olduğunu bilmirlər. Ona “qranat” deyirlər, çoxu heç üzünü görməyib. Bu isə Göyçay narıdır. Bundan gözəl və dadlı nar yoxdur.

Nazim Hikmət stolun üstündəki vazanı narla doldurdu və stolun üstünə qoydu. Keçib stolun arxasında oturdu. Narın birini götürüb iki yerə böldü.

-Özünüzü stolun arxasına verin və öz malınız kimi yeyin! Bizdə belə hallarda belə deyirlər.

-Bizdə də, deyirlər! – deyə Məşədi Fazil cavab verdi.

-Siz elə danışırsınız ki, elə bil aramızda fərq var. Bir kökdən deyilik? - deyə, Namiq əkə dözmədi.

-Ümumilikdə belədir, ancaq fərq də az deyil! Mən fikir vermişəm Azərbaycan dili elə inkişaf edib ki, türk dillərinin bu saat şahıdır. Elmi terminologiyası, ali təhsili, kitabları, səlis tarixi, ədəbiyyatı, məktəbləri və s. bunların biri də başqa türk xalqlarında yoxdur.

Türkiyənin türkcəsini müasirləşdirmək və reform adıyla ermənin əliylə nə günə salıblar? Belə getsə Türkiyədə gələcək nəsil Yunus Əmrəni oxuyub başa düşə bilməyəcək. Kitablarımızı oxumaq üçün gərək lüğətlərdən istifadə edəsən. Qüdrətli osmanlıdan isə əsər-əlamət qalmayıb ki, lüğətlər yazılsın.

Məktub yazırlar ki, millət acından qırılır. Acından camaat xaricə üz tutub. Gör nə günə qalmışıq ki, almanlar gəlib qəşəng oğlanları və qızları seçib qul kimi işlətməyə Qərbi Almaniyaya aparırlar.

Nəyə nail olduğunuzu bilmək istəyirsinizsə, özünüzü     Türkiyə ilə müqayisə edin! Burda hamının hər şey var. Əsası odur ki, inkişaf da var. - deyə Nazim ürək yanğısıyla əlavə etdi.

-Nazim, mən də bir-neçə gün bundan əvvəl bu haqda Namiq əkələ danışmışam. Biz də bu fikrindəyik, ancaq burada da sən dediyin kimi vəziyyət gözə dəyən qədər yaxşı deyil. Bunu ki, sən hiss etməlisən!

-Elədir, ancaq inkişafa aparan yollardan uzaqlaşmaq lazım deyil! Hələ tezdir! Səni çox yaxşı başa düşürəm. Azərbaycanın hələ həqiqi ziyalı təbəqəsi yaranmayıb. Hər diplomluya ziyalı deməzlər.

Lunaçarskidan ingilis jurnalistləri soruşurlar ki, “Deyirsiniz sovet ziyalısı, sovet ziyalısı... Varmı belə təbəqə?” Lunaçarski cavab verir ki, “Yoxdur!”. Onda jurnalistlər soruşurlar ki, “Nə zaman olacaq?”

Maraqlı cavab verib Lunaçarski. O, deyib ki, “Əgər sovet ziyalısının atası, anası, babası, nənəsi, ulu babası-ulu nənəsi savadlı olarsa, onda sovet ziyalısının mövcudluğundan danışmaq olar!”

-Belə çıxır ki, bir-neçə nəsil savadlı olmalıdır ki, ziyalılıqdan danışaq? -deyə, Namiq əkə soruşdu

-Təəssüflər olsun ki, diplomlularımız, alimlərimiz istədiyin qədər var, amma ziyalılarımız yoxdur. Ziyalı kateqoriyası ağlın cəmiyyətə xidməti və ictimai marağın şəxsi maraqdan üstünlüyü ilə ölçülür.

-Nizami onda düz deyib də, “Alim olmaq asandır, adam olmaq çətin!” Nizami adam dedikdə ziyalılığı nəzərdə tuturdu.- deyə, Namiq əkə əlavə etdi.

Söhbət elə qızışmışdı ki, otağın qapısı ağzında onlara gülə-gülə baxan Qalina Qroqoriyevnı görmürdülər.

-Həmişə belədir. Bizim evə qonaqlar gəlir, Nazim onları söhbətə qonaq edir! - deyə, otağa daxil oldu. Onlara xoş gəlmisiniz dedi və əl uzadıb əvvəl Məşədi Fazillə, sonra Namiq əkəylə görüşdü.

-Biz elə səni gözləyirdik, keç, geyin restorana dəvət olunmuşuq! - deyə Nazim Hikmət ona müraciət etdi.

-Bəs bunlar? -  deyə, yeşikləri göstərdi.

-Sonra qaydasına salarsan! Keç, hazırlaş!

Qalina Qriqoriyevna dinməzcə yataq otağına keçdi və bir-neçə dəqiqədən sonra hazır şəkildə onlara qoşuldu.

Evin qadının hazır olduğunu görən qonaqlar və ev yiyəsi ayağa qalxdılar və qapıya tərəf irəlilədilər.

Taksi “Leninqrad” mehmanxanasının qarşısında dayananda hələ hava qaralmamışdı. Nazim Hikmət əliynən göyləri göstərərək üzünü Məşədi Fazilə tutdu:

-Fazil, hələ tez deyilmi?

Onlar axşam düşməmiş, şam yeməyinə gəlmişdilər. Bununla belə Nazim əliyilə axşamın düşmədiyinin göstərməsi ondan xəbər verirdi ki, gəzmək üçün ən gözəl vaxtdır.

-Tezliyinə tezdir! Ancaq görək Qalina nə deyir? - deyə, Məşədi Fazil soruşdu.

-Mən də düşünürəm ki, tezdir! Gəlin gəzişək! - deyə Qalina Qriqoriyevna təklif etdi.

-Qadın sözü bizim üçün qanundur! - deyə Namiq əkə hamının adından cavab verdi.

Hər üçü gülümsündü. Qalina Qriqoriyevna Namiq əkənin qoluna girdi və çayın sahilinə addımladılar.

-Səmərqənddə vəziyyət necədir? Azərbaycanlılar yenə də orada yaşayırlar? - deyə, Nazim Hikmət Məşədi Fazildən soruşdu.

-Mircəfər Bağırovun həbsindən sonra qayıdanlar olub. Köçürülənlərin bəziləri qayıtmaq üçün Səmərqənddəki evlərini satır və Bakıda ev almaq istəyirlər.

Bəziləri isə artıq kök saldıqlarından qayıtmaq belə istəmirlər.

Biri elə özüm? Baxmayaraq ki, Bakıda evim, Səmərqəndi tərk edə bilmirəm. Bakıya qayıtsam, nə ilə məşğul olacağam? Səmərqəndə hörmətim, izzətim, qazanc yerim, ən əsası dostlarım.

-Bakıda da sənin az dostun yoxdur!

-Nazim, bu belədir, ancaq Namiq əkəyə bərabər dostlarım, əfsuslar olsun ki, Bakıda qalmayıb. Buranın dostları dar günümün dayağı olublar. Bir də Türkistanın sən də, mən də bir hissəciyiyik.

-Fazil, həqiqətən haqlısan. Türkiyədəkilər belə fikirləşirlər ki, üzlərini Avropaya tutmaqla avropalaşacaqlar. Ancaq bu belə deyil. Kasıb, iqtisadiyyatsız Türkiyəni Avropa heç vaxt qəbul etməyəcək.

İndiki Türkiyə iqtidarı belə fikirləşir ki, NATO-ya üzv olmaqla ölkəni inkişaf etdirə biləcəklər. Anlamırlar ki, türk balalarını “kanon de şeya”ya çevirirlər. Bilirsən, məsələ necədir? Heç vaxt dövlətli kasıbı süfrəsinin ətrafında otuzdurmaz, ancaq onu eşşək kimi işlədər, hələ üstəlik çörəyini də kəsər.

Türkiyənin və türklərin vəziyyəti Osmanlı imperatorluğu dağıldıqdan sonra belədir.

-Sən hələ müsəlman birliyinə vurulan zərbəni demirsən. Xəlifət Türkiyədə ləğv edildikdən sonra bütün İslam ölkələri başsız qalıb, İslam birliyi deyilən birlik yoxdur.

İslam mərkəzi indi haradadır? Çox şeylər vardır ki, biz hələ başa düşmürük. Buna böyük siyasət oyunu deyirlər! - deyə Məşədi Fazil susdu, sonra əlavə etdi:

-Xəbərin var? Səhərki qəzetlər kitablarının Bolqarıstanda çap olunduğundan yazırlar...

-Doğru xəbərdir. Bolqar türklərindən tez-tez məktublar alıram. Kitablarımın demək olar ki, hamısı orada çap olunub. Bu günki informasiya gecikmişdir.

Bolqarıstandan yazırlar ki, ora dincəlməyə gələn türkiyəlilər ilk növbədə mənim kitabımı axtarırlar. Tapanlar sevindiklərindən bilmirlər ki, nə etsinlər.

Risk edib Türkiyəyə keçirdirlər. Bilirsən də, mənim kitablarıma Türkiyədə qadağa qoyublar. Onlarda bu kitabları tutsalar, qazamat gözləyir. Ancaq qorxmurlar.

-Sənin kitablarında Türkiyəyə qarşı heç nə yoxdur. Bütün türk aləminin dahisi sayılırsan. Vətəndə isə sənin kitablarına qadağa qoylur. Bədbəxtliyimiz elə bundadır.

-Əsası odur ki, mənim yaradıcılığımdan vətəndə xəbərdardırlar. Xalqın arasında kitabım əldən-ələ gəzir. Deməli, mənim yolum düz yoldur. Xalqın məhəbbətini qazanan şair isə əbədidir. Bu zənnimcə, Fazil, sənin sözlərindir. Bilirəm ki, bir vaxt gələcək Türkiyədə mənim kitablarımı açıq şəkildə oxuyacaqlar. İndi isə qoymurlar. Niyə?

-Çünki sən olmusan “Siyasi konyekturanın qurbanı!” Kommunistsən!

-Bunun kommunistliyə nə dəxli? Əsası odur ki, sən obyektivliyi itirməyəsən. Fazil, elə sənin kimi. Kommunist deyilsən, ancaq vətənini onlardan az istəmirsən. Azdır kommunist geyimində cinayətkarlar? Nə qədər istəyirsən.

-Bütün inqilabların əvvəli yaxşı başlayıb, axırı pis qurtardığı kimi, kommunistlərin axırı, deyəsən, belə qurtaracaq.

-Sən zarafat elə! Ancaq bir şeyi də bilməlisən ki, Azərbaycanın, o cümlədən SSRİ-də yaşayan türkdilli xalqların belə inkişafında kommunist ideologiyasının az rolu olmayıb. Hələ də olacaq. Odur ki, inkişafa aparan yollardan uzaq düşmək lazım deyil. Çalışmaq lazımdır ki, milli dəyərlərimizi qoruyaq.

-Sənin kimi Azərbaycanın rəhbərləri düşünsəydi nə dərdimiz vardı? Əfsuslar olsun ki, hakimiyyətə gələnlər Moskvanın sadiq nökərləri olmağa çalışırlar. Rəhbərliyin dalını yalayırlar. Bunlardan nə gözləyirsən?

Nazim Hikmət heç nə demədi. Çayın kənarına doğru addımladılar və Namiq əkəylə Qalinaya çatdılar. Çay boyu gəzişdikdən sonra mehmanxananın restoranına yox, “Bakı” restoranına getməyi qərara aldılar.

“Bakı” restoranı paytaxtda ən tanınmış yerlərdən biri idi. Azərbaycan mətbəxini tam gözəlliyi və bolluğu ilə özündə əks etdirirdi. Onun həyətində təndir qoyub, dağlı çörəyi bişirirdilər. Belə danışırdılar ki, Xızıdan bura bir neçə çörək bişirən dəvət olunmuşdu ki, onların texnologiyası ilə çörək bişirilsin.

Bunun nə qədər doğru və yaxud yalan olduğunu təsdiq edə bilməsək də, bir şey göz qabağındadır. “Bakı” restoranında bişirilən təndir çörəyini heç Bakının özündə bişirən tapılmazdı.

Qalina Qriqoriyevna "Menyunu "uzadan Namiq əkə özü əvvəldən ora baxmadan seçim etmişdi. Ofisiant qadının nə deyəcəyini gözləyirdi.

-Mənə Kifte bozbaş! Mən birinci dəfədir bu adı eşidirəm. Nazim, sən nə deyirsən?

-Əlavə et! Dovğa. Dolma, Cücə plov. Ancaq bir-bir gətirtdir.

-Bəs içkilər? - ofisiant soruşdu.

-Burada Azərbaycan şərabları var? “Kürdəmir” və araq gətir.

Nazimin yeməklərdən və içkilərdən belə xəbərdar olması təbii idi. Əvvəla, bura o, tez-tez gəlirdi, digər tərəfdən, Azərbaycanda da tez-tez olurdu.

Bura isə Moskvada Azərbaycanın zərrəsi idi. İşçilərinin yaxşı nəvazişi və restoranın keyfiyyətli Azərbaycan yeməkləri paytaxt sakinlərinin həqiqi hörmətini qazanmışdı.

Restoranın estradasında axşamlar tez-tez Azərbaycandan gəlmiş sənətkarlar çıxış edirdilər. Onlar olmayanda da buradan ancaq azərbaycan musiqisi səslənirdi.

-Bura gələndə mən Anadolunu xatırlayıram. Elə bil ki, Türkiyədəyəm. Musiqisi ruhumu oxşayır.

Təbiətcə Nazim Hikmət mülayim və ürəyi yumşaq adam idi. Sakit həyatı xoşlayırdı. Bununla belə əylənməyi də sevirdi.

Onunla Məşədi Fazil İstanbulun şer məclislərində iyirminci illərin ortalarında tanış olmuşdu. O vaxt Nazım “Aydınlıq” jurnalında çalışırdı.

Nazim Hikmət Türkiyə gənclərinin kumiri idi. Sonralar o Bakıya qayıtdıqda eşitdi ki, Nazimi yenə də həbs ediblər.

Estradaya aparıcı çıxdı. Elan elədi ki, bu gün qonağımız Şirvan aşıqlarıdır. Moskvadakı VDNX-da çıxış etməyə gəlmişlər və buraya da dəvət olunmuşlar.

Zalda olan azərbaycanlılar əl çalmağa başladılar. Estradada İzaətalının dəstəsi və Aşıq Şakir göründü.

Aşıq Şakir ona xas olan qürurla sazını kökləməyə başladı və boylanaraq zalı seyr etdi. Səhnəciyin qarşısında Məşədi Fazillə Namiq əkə gözünə dəydi.

Səhnəcikdən aşağı düşdü, onlara yanaşdı.

-Nazim, bu bizim uşaqdır! - deyə Məşədi Fazil ayağa qalxdı.

-Ağsaqqal, səni xoş gördük! Siz hara, bura hara? - deyə Şakir hamıyla görüşdü.

-Şakir tanış ol! Mənim dostum, Nazim Hikmətdir!

-Çox şadam! Sizi qiyabi tanıyıram! Kitablarınızı oxumuşam. İndi isə özüm oxumalıyam! - deyə, estradadan onu çağıran konferansyeyə əlilə "gözlə!" işarəsini verdi.

- Fazil dayı nə oxuyum?

-“Bala Nərgizi”. Mənim havamı...

-Baş üstə! - deyib səhnəyə qalxdı.

-Nazim, diqqətlə qulaq as! Nərgiz də, Tahir də, Zöhrə də mənim nəvələrimdir, Aşıq Şakir bu nəğməni onlara həsr edib.

Musiqinin ilk sədaları zalda oturan bütün azərbaycanlıları ayağa qaldırdı, Namiq əkə də ayağa qalxdı və Nazim Hikməti rəqsə dəvət etdi.

Sən demə zaldakılar Nazim Hikməti çoxdan görmüşdülər və onun Namiq əkəylə rəqs etdiyini görüb, onları dövrəyə aldılar və rəqs etməyə başladılar.

Aşıq Şakir də çala – çala estradan düşüb, canlı dairənin ortasında oxumağa və oynamağa başladı.

Məşədi Fazilin isə ən xoşbəxt anları idi: Moskvanın mərkəzində ən istəkli dostlarıla birlikdə “Bala Nərgizi” dinləyirdi. Onun üzü güldüyü kimi, qəlbi də gülürdü.

Taleyin işinə bax ki, Aşıq Şakirin nəvəsinə həsr etdiyi bu nəğməni indi o, aşığa Moskvada oxutdururdu.

-Bu nə ləzzətli şarkıdır! Sümüyümə necə düşür?! Bəs sən niyə oynamadın, Fazil? - deyə Nazim Hikmət ona müraciət etdi.

-Mən istəyirdim, sənə tamaşa edim. Necə rəqs edirsən!?

Aşıq Şakir sazının səhnənin arxasına qoyub onlara qoşuldu.

-Bizim aşıqlarda zurna-balaban olmur. Bizimkilər sazla oxuyurlar. Siz bunu təkmilləşdirmirsiniz. Ansambl yaratmısınız.

-Nazim bəy, bizdə də: Gürcüstanda, Ermənistanda, Azərbaycanın qərbində aşiqlər təkcə sazla oxuyurlar. Onların havaları sizinkilərə yaxındır.

Bizim oxuduğumuz Şirvan, Muğan və Təbriz aşıqları üslubundadır. Nəğmə janrına daha yaxındır. Burada səs şuxluluğu çoxdur. - deyə, Aşıq Şakir izahat verdi.

-Maraqlısı budur ki, mən Moskvada oturub, Azərbaycan haqqında daha çox şey öyrənirəm, nəinki Bakıya gələndə. Qoyurlar ki! Bütün günü ora sənin, bura mənim! Zavod, fabrik, universitet, institut, yazıçılar birliyi... Vəssalam, şüt tamam! Bir də qismət olursa, radio ilə eşitdiyim musiqi...

O gün Qalina Qriqoriyevna ilə “Melodiya” firmasına getmişdik. Onlarla danışmışam. Azərbaycan üçün buraxdıqları vallardan mənim üçün göndərsinlər. Olanların isə hamısını alıb evə gətirmişəm. Bilirsiniz, nə gözəl kolleksiyam var. Allah qoysa, Türkiyəyə qayıdanda hamısını aparacağam! Türkiyədə bilsinlər ki, Azərbaycan musiqisi nə deməkdir.

Axşam Nazim Hikməti yola salıb mehmanxanaya qayıtdıqdan sonra Məşədi Fazil yorğunluq hiss etdi və çarpayıya uzandı. Ancaq gözünə yuxu getmirdi. Yorğun olsa da, qəlbində tam sakitlik hökm sürürdü.

Nazim Hikmətlə görüşündən razı qalmışdı. Aşıq Şakirlə “Bakı” restoranındakı görüşü elə bil Allahın əmrilə olmuşdu.

Səməd ağanın ölümündən sonra birinci dəfə idi ki, sakit nəfəs alırdı. İndi onun beyni əvvəlki kimi fikirlərini bir-bir tənzimləyir, nə edəcəyini götür qoy edirdi.

Aldığı ağır xəbərdən sonra Məşədi Fazil demək olardı ki, özünə gələ bilmirdi.

Səməd ağa ilə onun bütün gəncliyi-cavanlığı keçmişdi. Bir-birinə dayaq olmuşdular. İndi isə Səməd ağa yoxdur. Ona elə gəlirdi ki, tək qalıb. Ancaq bu gün fikirlərini dağıdan Moskva görüşləri onu həyata qaytarmışdı.

-Namiq əkə, pencək cibimdəki bloknotu götür, Aleksey İvanoviçi tap! Telefonu yığ, mənə ver.

Namiq əkə Məşədi Fazilin belə tezliklə işə girişdiyinə təəccübləndi. Ancaq bir söz demədi, əlini pencəyin cibinə saldı, dəftərcəni götürdü, deyilən ünvanı tapıb, nömrəni yığdı və dəstəyi ona uzatdı.

-Bu hansıdır? -  deyə Namiq əkə soruşdu.

-Baş konstruktordur. Professor yox idi? - deyə, dəstəyi qulağına qoydu.

-Добрый вечер! Алексей Ивановича, пожалуйста!

-Его нет! Он в Ленинграде. Приедет через неделю - Dəstəyin o biri tərəfindən səs gəldi.

Məşədi Fazil ikinci nömrəni özü yığdı, o tərəfdən dəstəyi qadın götürdü:

-Добрый вечер! Петр Михаловича, пожалуйста! - deyə axtardığı adamı istədi

-Сейчас ему передам! -deyə qadın cavab verdi

-Петр Михайлович, добрый вечер! Вас беспокоит Фазиль Джафарович!

-Из Самарганда?

-Да, да!

-Очень приятно! Где вы?

-Мы уже несколько часов как в Москве! Хотим встретиться!

-Сегодня, не получится. Давайте завтра, к концу рабочего дня! Увидимся в Главке, потом порешим, как поступим дальше.

-Согласен!

-Тогда до завтра.

-До свидания!- deyə Məşədi Fazil dəstəyi yerinə qoydu. Üzünü Namiq əkəyə tutdu:

-Sabah əsas işimiz başlayır. Görək nə edirik? İndi isə yatmaq və dincəlmək. Bizi ağır gün gözləyir.

***

Günortadan sonra Namiq əkəylə Məşədi Fazil mehmanxananın pillələri ilə aşağı endilər. Bütün günü dincəlmişdilər.

Küçədə Moskva əhalisinə xas olan tələskənliyi o saat gözə çarpırdı. Şəhər qarışqa yuvası kimi qaynayırdı. Tələsməyən yox idi. Təkcə onlar ətrafa boylana-boylana taksi dayanacağına addımlayırdılar.

Məşədi Fazil taksiyə minmək istəmədi, söylədi ki, on addımlıq yoldur.

Çox çəkmədi ki, gəzə-gəzə gəlib SSRİ yüngül sənaye nazirliyinin binasının qarşısında durdular.

Birinci dəfə deyildi ki, bura gəlirdilər. Qapıya tərəf irəlilədilər. Qapıçı onların kimin yanına gəldiklərin soruşdu.

Məşədi Fazil Pyotr Mixayloviçin adını çəkdi, qapıçı qarşısındakı dəftərə diqqətlə baxdıqdan sonra dedi:

-Вы из Самарганда?

-Да!

-Пожалуйста!

Onlar koridorla irəlilədilər və qapıçının dediyi otağı tapdılar. Katibə onları gülər üzlə qarşıladı və içəri keçib şefinə kimlərin gəldiyini xəbər verdi.

Qapının ağzında onları Petr Mixayloviç salamladı və kabinetə dəvət etdi. Hər üçü keçib stolun arxasında oturdular.

-Мы Вас ждем уже несколько недель! Даже хотели предложить другой фабрике.

Алексей Иванович сказал, что мы обещали Фазилю Джафаровичу. Он человек обязательный и придет за станками. И вот вы уже здесь.

-Мы к Вашим услугам!- deyə Məşədi Fazil cavab verdi.

-Наша главка решила оказать узбекским товарищам помощь по совершенствованию их текстильной отрасли. Для этой цели у нас имеется более сорока новых станков. Вы сможете их получить!

А вы знаете, какие бумаги нужны для их оформления и получения?- Bunları deyə-deyə Petr Mixayloviç qarşısındakı bloknot kağızının üstünə nə isə yazdı və Məşədi Fazilə uzatdı. Kağızın üstündə “200000” yazılmışdı.

Məşədi Fazil kağızı oxuyub, yiyəsinə qaytardı və dedi:

-Нас устраивает ваше предложение. Мы согласны. Наш директор уполномочил меня для оформления и получения этих станков.

-Хорошо! - deyə o zəngi basdı və katibə içəri daxil oldu. Stolunun üstündə iki yazılı vərəq götürüb, ona uzatdı.

-Отпечатай и принеси! Только быстро!

Sonra üzünü Məşədi Fazilə tutdu:

- Станки находятся в Ленинграде, где сейчас сам и Алексей Иванович. Вам придется туда съездить и получить станки в Ленинградском Госнабе.

Bir neçə dəqiqə də beləcə ötdü. Katibə yazdığı kağızları Petr Mixayloviçə uzatdı. O, kağızlara qol çəkdikdən sonra, əlini yaxınlığındakı seyfə uzatdı və möhürü götürüb, kağıza basdı. Katibəni bir də çağırdı.

-Позвони, чтобы машина подъехала к двери.

Çox çəkmədi ki, katibə maşının gəldiyini dedi.

-Теперь можем ехать и посмотреть на новые оборудования для вашего комбината.

Hökumət nişanlı “Zim” qapıdan aralanan kimi Petr Mixayloviç üzünü Meşədi Fazilə tutdu:

-Куда мы едим?

-В гостиницу “Ленинград”!

Pyotr Mixayloviç sürücüyə ora sürməsinə göstəriş verdi.

Mehmanxananın qarşısında düşdükdən sonra Pyotr Mixayloviç sürücünü buraxdı və onlarla yuxarı qaldı. Otağa daxil olan kimi, Məşədi Fazil telefonu qaldırdı və restorana zəng vurdu və təcili sifarişlər verdi.

Namiq əkə Məşədi Fazilin barmaqları ilə iki göstərdiyini görüb, yataq otağına keçdi və Məşədi Fazilin sakvoyajını açdı. Oradakı pullardan ikiyüzmin ayırdı. Kağız kulyokun içinə qoydu və gətirib Məşədi Fazilə uzatdı.

-Это то, что вы просили! - deyə Məşədi Fazil kulyoku Petr Mixayloviçin qabağına qoydu.

Pyotr Mixayloviç əlində gətirdiyi portfelinin ağzını açdı, oradan bayaq üstünə möhür vurduğu kağızları çıxartdı, Məşədi Fazilə uzatdı, sonra isə kulyokdakı pulları saymadan portfelinin içinə atdı.

-Спасибо! - dedi.

Bu zaman qapı döyüldü. Yenə də yemək-içməklə dolu arabacıq və onun dalınca sözün həqiqi mənasında gözəl bir rus qızı otağa daxil oldu. Stolun üstünü qaydaya saldıqdan sonra, getməyə icazə istədi.

-Можете идти! - deyə Məşədi Fazil qızı yola saldı.

Stolun arxasına keçdilər. Анъаг Пйотр Михайлович йениъя йемяйя башламышды йадына ня ися дцшдц:

-Наверняка, ты захватил печать и бланк комбината для получения станков?

-Они все у меня, Пeтр Михайлович! А что мы должны делать для Алексея Ивановича?

-Вы дали ему рационализаторское предложение. Вскоре он получит от государства большую премию.

-Это государство, а что мы?

-Тогда делайте ему хороший подарок! Подарок интеллигента! –deyə salfetkanın üstünə 50000 yazdı.- И вы разрешите все ваши проблемы.

-Мы это сделаем! За Вас!- deyə Məşədi Fazil badəni qaldırdı. Pyotr Mixayloviç və Namiq əkə vurdular.

Pyetr Mixayloviç əlini atıb portfelinin üstünə qoyduğu kağızları götürüb Meşədi Fazilə uzatdı:

-Здесь решение Главка о выдаче сорока станков для вашего комбината. На основание данного решения вы беспрепятственно получите станки. Алексей Иванович поможет Вам в Ленинграде в получении и отправке этих оборудований.

-Спасибо!- deyə Meşədi Fazil kağızlara baxmadan stolun üstünə qoydu.

-За Вас! - deyə bu səfər Pyotr Mixayloviç badəni qaldırdı. -Вы прекрасные люди! Я всегда буду иметь Вас в виду! Можете обратиться по любому поводу. Решение будет положительное!.

Sonra Leniqradda Aleksey İvanoviçlə harada görüşəcəklərini dedi.

Gecəyə qədər yeyib içdilər. Pyotr Mixayloviç işə zəng vurdu, maşını dalınca gəldi və o, mehmanxana tərk etdi.

Pyotr Mixayloviç qapıdan çıxan kimi, Namiq əkə stolun üstündəki kağızları götürdü.

-Məşədi, bilirsən bu nə deməkdir? Qırx yeni dəzgah, köhnə texniki göstəricilər. Üç gün ərzində hamısını təkmilləşdirib, əməlli başlı pul qazanacağıq.

-Tələsmə, hələ gedək Leninqrada, görək ordakılar nə deyirlər. Ancaq Moskvada bir üç yüz min qənaət etmişik. Mən fikirləşirdim ki, bizə yarım milyona başa gələcək.

-Leniqradda xərclərimiz buradakından az olmalıdır. Pulumuz isə var.

-Aşağıya zəng elə bronnan bizə sabah səhərə Leninqrada bilet alsınlar. Dəmiri isti-isti döyərlər.

Namiq əkə mehmanxananın administratoruna zəng etdi və otağa çağırdı, stolun arxasına dəvət etdi:

-У нас в Узбекистане говорят, что если придет к вам гость, когда вы обедаете и пьюте, значит, его теща очень любит. Вы тоже из таких счастливчиков. Пожалуйста, к столу!

Namiq əkənin şirin dili və stolun üstündəki cahicəlal adminsitratoru yolundan çıxartdı, keçib stolun arxasında oturdu. Məşədi Fazil boş badəyə araq süzdükdən sonra, öz badəsini qaldırdı:

-Я пью за московских друзей. За вас! - deyə badəni adminstratorun badəsinə vurdu.

İkinci badəni süzərkən adminstrator əlilə butulkanın ağzını tutdu:

-Товарищи, я же на службе!

-А мы где? Мы в командировке! Это серьезнейшая работа для проверки мужского характера! – deyə Namik əkə onun boşqabına düzlü ağ balıq tikələrini və salat qoydu. Məşədi Fazil isə badəsinə araq süzdü.

Administrator badəsini qaldırdı:

-За Вас! За нашу дружьбу!

-Прекрасный тост! За вас!-deyə Məşədi Fazil badəsini onun badəsinə və Namiq əkənin badəsinə vurdu.

Sonra administrator əməli-başlı yedizdirib içirtdilər. Hazır olanda Namiq əkə üzünü ona tutdu:

-Завтра с утра хотим уехать в Ленинград и верьнемся через неделю. Мы можем ли бронировать билет на завтра?

-Нет проблем! Сейчас я позвоню и девушки организуют.- deyə keflənmiş administrator telefonu qaldırıb işçilərinə zəng vurdu. Sonra üzünü Namiq əkəyə tutdu:

-Нужны деньги!

-Сколько?

-Двести рублей

Namiq əkə cibindən üç dənə yüzlük çıxarıb onun qabağına qoydu.

-Здесь же много ?

-Ну что же? Остальное твое! Мы верьнемся через неделю и продолжем наш лей-пей! Договорились?

Administrator pulu cibinə qoydu və otağı tərk etdi.

-Namiq, səni Stalin asa bilmədi! Oddan-alovdan çıxdın. İgid olmağına bir adam tapılmaz ki, şübhələnsin. Ancaq sənin diplomat olduğunun bu gün şahidi oldum.

-Fazil məktəbi keçmişəm də! - deyə Namiq əkə, ustadının kim olduğunu birdə təkrar etdi.

-Sənin qabağında açılmamış qapılar qalmaz!

Hər ikisi gülümsündü.

-Yatmaq vaxtıdır.

-Bəs, bilet?- Namiq əkə soruşdu.

-İndi gətirər. Mənim yaman yuxum gəlir.

-Onda sən yat, mən gözləyim.

Namiq əkə yenidən əsas otağa qayıtdı. Özünü dərin kreslonun içinə atdı. Doğrudan da, çox çəkmədi ki, adminstrator səhər qatarına biletləri gətirdi.

Yataq otağına qayıdan Namiq əkə Məşədi Fazilin çoxdan yatdığını gördü. Səs salmadan sakitcə yerinə uzandı və beş-altı dəqiqədən sonra o, da mürgülədi.

 

***

Axşamın qaranlığında qatardan düşən Məşədi Fazill’ Namiq əkə Fin vağzalından çıxaraq Nevskiy prospektinə tərəf bir-neçə atdım atmışdılar ki, qarşılarında taksi dayandı. Burada taksinin belə tezlikcə tapacağına əmin olmadıqlarından gözlərinə inanmadılar.

Sonra dinməzcə qapını açıb arxa oturacağa sərildikdən sonra anladılar ki, bu yuxu deyil.

Namiq əkə taksinin belə tezliklə tapılmasını xoş əlamət kimi qəbul etdi, Məşədi Fazil isə bunu xoş təsadüf saydı. Bununla belə işlərinin tez gedəcəyinə inanırdı.

Məşədi Fazil Namiq əkəylə bura gələndə “Baltiyskaya” mehmanxanasına düşərdilər. Onlar üçün həmişə orda yer olardı. Adminèstrator yaxın dostu idi.

Taksilə ora yol bir-neçə dəqiqəlikdir. İstəsəydilər ora piyada da gedə bilərdilər.

“Baltiyski”də yerləşdikdən sonra Məşədi Fazil yenə də adətinə sadiq qalıb telefon dəstəyini qaldırdı, dostu Vasyaya zəng vurdu. Dəstəyi Vasyanın həyat yoldaşı götürdü.

-Маришка, привет!

- Фазиль, это ты?

-Да радость. А где Вася?

-Сейчас позову.

Dəstəyi Vasyaya uzatdılar.

-Qadeş, xoş gördük! - deyə, Bakı ləhcəsilə onu salamladı.

-Братишка, только что приехали. Опять в “Бальтийском”. В десяти шагах от твоего дома. Забери жену и дочь, приезжайте сюда! Отужинаем вместе. Договорились?

-Согласен.

-Ждем!

Saat səkkizdən keçmişdi ki, Vasiliy Petroviçin ailəsi tamlığıyla mehmanxananın foyesində göründü. Əvvəlki kimi ana və qız leninqradlılara xas olan yüksək zövqlə geyinmiş kino aktrisalarını xatırladırdılar.

Vasyanın qızı Lidiyanı Namiq əkə iki il bundan əvvəl bura gələndə görmüşdü. Onda Lidiya universitetin tələbəsi idi. İndi isə Lidiya böyümüş, sanballı bir xanıma çevrilmişdi.

Məşədi Fazilin görən Lidiya yenə də uşaq kimi onun boynuna sarıldı.

- Дяд Фазиль, хош гельмисен!

-Как ты выросла? Машаллах, настояшая невестка! Уже в замуж пора! - deyə Məşədi Fazil qızın alnından öpdü.

Marusiya isə Namiq əkəylə salamlaşdıqdan sonra, Məşədi Fazilin üzündən öpdü.

-Братишка, как я рад, что тебя вижу! Ты не изменился. А помолодел. Так держать! - deyə, Məşədi Fazil Vasyanı bağrına basdı.

-Qədeş, səndə olduğu kimi qalmısan! Bikə xatın necədir?

-Слава богу, не болеет.

-Bəs, Səməd ağa?

-Он недавно скончался. Даже не было еще сорока дней!

-Səndən nə əcəb? Qoyub gəlmisən!

-Vasya, gəlməliydim! İşlə əlaqədar bizi bura komandirovkaya göndəriblər. Bir də onun ölümü elə pis təsir edib ki, özüm də bilmirəm, nə edirəm. Dedim, dostlar bəlkə fikirmi dağıtsınlar. Əlbəttə ki, bizim üçün böyük itkidir.

-Allah rəhmət eləsin, Fazil! Həyatdır. Axır yolumuz oradır. - dedi və fikrə daldı.

-Чего мы ждем? Милые дамы в ресторан, пожайлуста! - deyə Məşədi Fazil Marusiya ilə Lidiyanın qoluna girdi və restoranın qapısına tərəf irəlilədilər.

Stol arxasında Vasiliy Petroviçlə Məşədi Fazil yanbayan oturub azərbaycanca danışırdılar. Sanki onlar həmsüfrələrini görmürdülər.

Ofisiant menyunu gətirib qadınlara verdikdən sonra, hamını üzü Məşədi Fazilə dikilmişdi. Nə deyəcəyini gözləyirdilər. Onun isə başı Vasya ilə söhbətə elə qarışmışdı ki, heç ofisiantın gəldiyini belə görmürdülər.

Namiq əkə vəziyyəti belə görüb, üzünü Marusiya tutdu:

-Выберите, что хотите!

-Фазиль, мы вас ждем!

Məşədi Fazil sanki yuxudan ayıldı “A!”dedi. Menyunu əlinə götürdü.

-Скажи шефу, что Фазиль Джафарович здесь. Пускай сюда придет! -это первый заказ. Второй заказ - побольше фруктов, шампанское для дам, а для нас мужской напиток -водку, закуску!

Офисант эедян кими баш ашпаз эялди. Мяшяди Фазил тяряфя яйилди:

-Добро пожаловать, Джафарич, что прикажете?

-Сможешь готовить по-бакински?

-Обижаешь Джафарич! Разьве впервые?

-Тогда иди, только из свежего мяса. Сколько нам ждать?

-Полчаса.

Vasya bu səhnəni seyr etdikdən sonra üzünü dostuna çevirdi:

-Bakıda necəsən, burda da eləsən.

-Məgər bir ölkənin vətəndaşı deyilik?!

-Amerikada da olsan, özünü bu cür aparacaqsan!

-Məgər biz intelligent deyilik! - Hər ikisi gülümsündü.

Stolun üstü qaydasına salındıqdan sonra Məşədi Fazil badəsini qaldırdı:

-Я пью за здоровье моей сестры, Маруси и ее прекрасной дочери Лидии! Чтобы они всегда были укращением нашего стола.

Hamı içdi. Yenə də Məşədi Fazilin başı söhbətə qarışdı:

-Leninqradın Qossnabından kombinatım üçün dəzgahlar alıb yola salmalıyam. Sabahdan başım bu işə qarışacaq, sonra isə gərək Bakıya dönüm. Seyid Bikəni götürüb Tiflisə yollanım. Səməd ağanın qırxı olacaq.

-Mən nə kömək edə bilərəm?

-Vasya, Qossnabdakı dostun lazım olacaq!

-İstəyirsən bu dəqiqə zəng edim bura gəlsin!

-Bu əla olar!

Vasiliy Petroviç ayağa qalxdı və restorandan çıxdı. Məşədi Fazil əlini cibinə salıb balaca bir qutunu Lidiyaya uzatdı:

-Дочька, это мой подарок в связи с окончанием университета. Я тебя поздравляю! Неси на здоровье!

Lidiyə qutunu açdı. Qutudan qızıl zəncir və onun ucuna qızıldan bir medalyon taxılmışdı. Qız əlindəkini anasına ötürdü.

-Какая прелесть! -дейя Марусйа ялиндя ойнатды.

-Мама, можно надет?

-Почему бы нет!- deyə Marusya ayağa qalxdı və onu qızının boynuna saldı.

-Фазиль, спасибо большое!

Lidiya ayağa durub Məşədi Fazilin boynunu qucaqladı.

-Спасибо, дядь Фазиль.

Vasya içəri girəndə qızının Məşədi Fazilin arxadan boynu qucaqladığını gördü.

-Что вы затеяли в мое отсутствие? .

-Папа, посмотри какая прелесть!

-Фазиль, опять балует.

-Вася, она же окончила университет? Это подарок нашей семьи.

-Qədeş, çox sağ ol! Dediyin adam isə indi gəlib çıxar! - dedi və keçib stolun arxasında oturdu.

Bir neçə dəqiqədən sonra dincəlməyə getmiş musiqiçilər geri döndülər. Estradadan musiqi sədaları ucalmağa başladı. Aparıcı mikrofonu əlinə aldı:

-Для наших азербайджанских гостей - “Я встретил девушку!”- dedi və SSRİ-də ən populyar olan Rəşid Behbutovun mahnısını cavan müğənni oxumağa başladı.

Lidiya üzünü Məşədi Fazilə tutdu:

-Вас можно ли пригласить Фазиль Джафарович?- deyə onu rəqsə dəvət etdi.

Bütün zalın gözü onlarda idi: son modayla geyinmiş, altmış yaşlı müdrik ağsaqqalda, mavi gözləri və gözəlliyi ilə hamını valeh edən Lidiyada. Onlar o qədər bir-birinə yaraşırdılar. Mahnın sözləri və onların rəqsləri vəhdət təşkil etdiyindən hamı onlara tamaşa edirdi.

Namiq əkə Məşədi Fazilin üzündəki gülüşdən hiss edirdi ki, halı özünə gəlib. Gələn gündən onun gülər üzünü görməmişdi. İndi isə qarşısında həminki Məşədi Fazil idi. Qarşısında özünə, keyiminə, sözünə və danışığına, hər addımına ciddi fikir verən dostu durmuşdu.

Məşədi Fazil bir-neçə dəfə estradanın qarşısında dairə cızdıqdan sonra Lidiyanın qaytarıb yerində oturtdu.

-Старость - не радость, устал, вернее приятно устал. –dedi onun bu sözlərinə hamı gülüşdü.

Məşədi Fazilin üzündəki sönməyən gülüşü görən Namiq əkə sevindi. İndi hər şey qaydasında olacaq, düşündü.

Bir neçə dəqiqə belə ötdü. Vasiliy Petroviçə ofisiant yanaşdı və qulağına nə isə dedi. Ayağa qalxıb qapıya tərəf getdi, bir nəfər ziyalı görkəmli alçaq boy adamla qayıtdı.

Namiq əkənin gözlərinə işıq düşdüyündən gələnin sifətini seçə bilmədi, ancaq o, stolun arxasına keçdikdə, Semyon Davıdoviçin olduğunu gördü.

-Простите, Семен Давыдович, сразу не признал. Добро пожаловать! - dedi. Əyağa qalxdı və onunla görüşdü.

Semyon Davıdoviç Leninqradda Qossnabının əsas fiqurlarından biri idi. Toxuculuq sahəsi üzrə bütün işlər və materiallar onun əlindən keçirdi. Vasyanın dediyinə görə, polyak yəhudisi idi. Özü kimi ikinci bic adam dünyada yox idi.

-Вы прекрасно танцуете? – deyə Semyon Davıdovıç Məşədi Fazili təriflədi.

-Это же наша мелодия! У нас все так танцуют.

-Я так обрадовался, когда узнал, что вы здесь. Наверняка, за оборудованием?

-Наверняка! - deyə Məşədi Fazil cavab verdi. Ürəyində “Cuhud ki, cuhud! O, saat anladı ki, bu qonaqlıq nə deməkdir.” - deyə düşündü.

-Нам Василий Петрович сообщил, что вы нас будете угощать по-бакински.

-Правда, это так, но в исполнении ваших поворов!- dedi və ofisianta əl elədi ki, şefpovarın hazırladığını gətirsinlər.

Şefpovar əlində böyük rus podnosunda iki böyük boşqabın içində duxovkada qıpqırmızı qızardılmış iki dənə qoyun budunu stolun üstünə qoydu və podnosunu götürüb dinməzcə Məşədi Fazilin üzünə baxdı ki, o, desin necədir?

-Прекрасно! Я никогда не сомневался в твоем мастерстве! - dedi və üzünü ofisianta tutdu ki, stolun üstündəkiləri götürüb doğrasınlar.

-Вася, помнишь Басгал? Мать готовила в тендире!-deyə Məşədi Fazil üzünü dostuna tutdu.

-Папа, что такое тендир?

-Тендир, это печка для печки хлеба.

-Как русская ?

-Да, нет! Там совсем другая технология. Она находится в земле.

-Как в земле?

-Это надо своими глазами видеть!

-Вася, приезжайте летом к нам! Вместе поедем в Басгал. –deyə Məşədi Fazil sözə qarışdı.

Ofisiant qızartmanı doğrayıb stolun üstünə qoydu. Semen Davıdoviç qarşısına bir- iki tikə qoyduqdan sonra dadına baxdı

-Прекрасно!-deyə üzünü Namiq əkəyə çevirdi.

Məşədi Fazil Semen Davıdoviçlə gizlənpaç oynamağın lazım olmadığını duyub üzünü ona tutdu:

-Мы получили от Главка сорок станков, Нам нужна ваша помощь. - deyə ona müraciət etdi.

-Нет проблем! Только у нас уже более недели сидит москвич, который никого близко не пускает к станкам. Вы знаете, надо найти с ним общий язык.

-Кто он такой?

-Алексей Иванович!.

-Мы получим его согласие.

-Бумаги у вас!

-Наверху! Об этом поговорим после ужина. На нас смотрят наши дамы! Я хочу поднять бокал за Вас! - deyə badəsini qaldırdı və Semyon Davıdoviçlə vurdu.

Vasiliy Petrolviç əlini Məşədi Fazilin çiyninə qoydu:

-Fazil, bilirsən, burdakı dostlarım səni necə görmək istəyirlər. Onlar bilsələr ki, sən gəlib getmisən, məndən inciyəcəklər.

-Görüşümüz qalsın başqa vaxta. Dəzgahları alıb, Namiq əkəni burada qoyub çıxıb Bakıya gedəcəyəm. Kömək edin, burada az qalsın!

Gecə saat 12-də Namiq əkə Vasyanı ailəsilə yola saldı. Məşədi Fazillə Semyon Davıdoviç isə yuxarıya qalxdılar.

Semyon Davıdoviç yuxarı qalxdıqca fikirləşirdi ki, nə qədər istəsin? Digər tərəfdən, əlində heç bir səlahiyyət olmadığını da bilirdi.

Fazil Djafaroviçin isə ondan da ağıllı olduğunu bilirdi. Odur ki, qərara gəldi ki, nə versələr götürsün. Özü istəməsin.

Otaqda Məşədi Fazil portfelini açdı və kağızları ona uzatdı. Semyon Davıdoviç diqqətlə kağızlara baxdıqdan sonra üzünü Məşədi Fazilə tutdu:

-Здесь все в порядке. Не хватает резолюции Алексея Ивановича! - deyə Semyon Davıdoviç artıq bir kəlmə də dinmədi.

-Семйон Давыдович, вы берите, оформляйте, Алексей Иванович для нас не проблема! - deyə, Məşədi Fazil yenidən portfeli açdı və bir paçka yüzlüyü onun qabağına atdı.

- Это Вам. За оформление.

Semyon Davıdoviç nəzərində bunun heç üçdə birini belə tutmamışdı. Doğurdan da, susmağın qızıl olduğunu bir daha anladı. Dinməzcə paçkanı götürüb qoltuq cibinə qoydu.

Məşədi Fazil dəstəyi götürüb haranısa yığdı və şəhadət barmağını dodaqlarına tutdu ki, içəri girən Namiq əkə danışmasın.

-Алексей Иванович, добрый вечер! Это Фазиль Джафарович говорит.

-Когда вы приехали? – telefonun o biri başından səs eşidildi.

-Буквально, сегодня вечером. Мы звонили, но вас не могли найти.

-Петр Михайлич звонил по поводу вашего дела. Нам необходимо встретиться.

-Хорошо. Я подъеду. Через полчаса я буду там.

Məşədi Fazil telefonu yerə qoydu və üzünü Semyon Davıdoviça tutdu:

- Семен Давыдович, вы берите бумаги, к нашему приходу оформляйте! Все будет в порядке! Я еду с ним встретиться. Ему уже звонили.

Hər üçü ayağa durdu. Foyeyə endilər. Küçəyə çıxdılar. Taksi tutub, Semyon Davıdoviçi yola saldılar. Sonra Məşədi Fazil Namiq əkəylə başqa taksiyə minib Nevski prospektiylə Austoriya mehmanxanasının qabağına gəldilər.

Məşədi Fazil küçənin qırağında mehmanxananın pəncərəsindən düşən işıqda Aleksey İvanoviçin profilini gördü və ona yaxınlaşdı:

-Добрый вечер, Алексей Иванович!

-Добрый вечер, Фазиль Джафарич! - deyə ona əl uzatdı.

Görüşdükdən sonra taksiyə minib “Baltiyskaya” qayıtdılar. Otağa girər-girməz Alksey İvanoviç üzünü Məşədi Fazilə tutdu:

-Петр Михайлович уже несколько раз звонил, о вас беспокоится. Я ему сказал, что все будет в порядке.

Namiq əkə onu stolun arxasına dəvət etdi. Beş ulduz konyakı açdı, badələri doldurdu. Qarşısındakı şokolad qutusunun lentini səliqəylə açdı və ortaya qoydu.

-За вас Алексей Иванович! - dedi və hər üçü içdi. Məşədi Fazil yenidən portfelin ağzını açdı. İçindən beş paçka yüzlük çıxartdı və Aleksey İvanoviçin qabağına qoydu.

-Это Вам! - dedi.

Aleksey İvanoviç gözləri işıldadı. Onun heç yuxusuna girməzdi ki, bu qədər pul qazana bilər. Əlinə götürməyə qorxdu.

Məşədi Fazil şokolad qutusunda olan şokoladları boşaltdı və stolun üstündəki pulları götürüb qutunun içinə qoydu. Namiq əkə isə səliqəylə onun lentini bağladı.

Bütün bunları ürək çırpıntısıynan seyr edən Aleksey İvanoviç nə edəcəyini bilmirdi.

-Завтра необходимо найти Семена Давдовича. От него зависит оформление бумаг, куда я поставлю резолюцию.

-Не беспокойтесь. Завтра все будет в порядке.

-Мне надо идти! - dedi və titrək əlini şokolad qutusuna uzatdı. Qutunu götürdü.

-Намиг эке, провожайте, Алексея Ивановича! - deyə Məşədi Fazil üzünü dostuna tutdu. Əlini Aleksey İvanoviçə uzatdı və onunla sağollaşdı.

Beş dəqiqədən sonra Namiq əkə geriyə döndü.

-Məşədi, fikir verdin. Aleksey, deyəsən, ömründə bu qədər pul görməyib.

-Hiss olunurdu. Götürəndə əli titrəyirdi. Pyotr Mixayloviçə yaman inanır, yoxsa götürməzdi. Qorxurdu.

-Bu ağıllının heç ağlına belə gəlməz ki, ona verdiklərimizi bir həftəyə qazanacağıq.

-Əsası odur ki, kombinatda fəhlələrin əməyini yüngüləşdirəcəyik, bir də qazanclarını artıracayıq.

-Allah səndən razı olsun, Məşədi!

***


GÖZƏLLİK ONDUR

 

Payızın gəlməsinə baxmayaraq Bakıda hələlik külək əsmirdi. Ətraf bir-neçə gün bundan əvvəl yağmış yağışdan sonra düşmüş istinin təsirindən yenidən oyanmağa başlayırdı. Yasamal təpələrinə, oradan isə Şubanı dağlarına tərəf boylanan günəş axşama doğru getdiyindən xəbər verirdi.

Nərgiz məktəbdən qayıdanda babasının qapının ağzındakı skamyada oturub sakitcə çəməni seyr etdiyini gördü. Nərgiz əlindəki çantanı yelləyə-yelləyə keçib babasına yanında əyləşdi.

Məşədi Fazilin üzü dağlara tərəf dikilmişdi. O, dərin fikrə dalmışdı.

Nərgiz babasının fikrə daldığını görüb bir kəlmə də dinmədi. Qız bilirdi ki, belə hallarda onu fikirdən heç kim ayıra bilməzdi. Gözləri uzaqlara dikilsə də, bu saat o, heç nə görmürdü. Odur ki, Nərgiz sakitcə skamyada oturub onun fikirdən ayılmasını gözlədi.

Nərgiz başını babasının çiyninə söykədi. Qızın ona toxunması da onu fikirdən ayırmadı.

Açılan küçə qapısının cırıltısının da heç bir təsiri olmadı. Məşədi Fazil divara söykənmiş heykəli xatırladırdı.

Seyid Bikə qapıdan görünsə də, Məşədi Fazil qımıldanmadı.

-Görəsən, baba nəyi fikirləşir?- deyə qız nənəsindən soruşdu.

-Allah bilir, mənim balam!

-Mənə elə gəlir, o, səni fikirləşir, nənə!

-Məni niyə bala? Məni fikirləşmək vaxtı keçib. Baba indi səni fikirləşir.

Seyid Bikənin səsi Məşədi Fazili fikirdən ayırdı:

-Siz, burdasız?

Nəvə və nənə gülüşdülər.

-Nə səs-küy salmısınız?- deyə Məşədi Fazil soruşdu.

-Baba, nəyi belə düşünürdün?

-Səni, mənim balam!

-Gördün, qızım? - deyə Seyid Bikə Nərgizin çiynini qucaqladı.

Hər üçü gülüşdü. Uzaqdan onlara yaxınlaşan Əsədi qapını açıb çıxan Tahir gördü. Uşaq qapıdan ona tərəf elə götürüldü ki, Məşədi Fazilnən Seyid Bikə ayağa qalxdılar:

-Nərgiz, bax, o hara qaçdı?

Əsədi görən Nərgiz dinmədi. Babaynan nənə nəvələrinin uzaqda kiminsə qucağına atıldığını gördülər:

-Ay şeytan, dostunu tapıb!- deyə Seyid Bikə qımıldandı.

Əsəd Tahirin əlindən tutub onlara yaxınlaşırdı.

O, Məşədi Fazilllə salamlaşdı, Seyid Bikənin əlindən öpdü. Nərgizə isə bir söz deyə bilmədi. Ancaq gözü qızda qalmışdı.

            Qız Əsədin baxışlarına tab gətirə bilmədi, nənəsi və babasından utanıb içəri keçdi. İndi hər üçü qapının ağzındakı otracağa əyləşdilər.

-Niyə piyadə gəlmisən?- deyə Məşədi Fazil soruşdu.

-Fazil əmi, maşın aşağıda xarab oldu, düşüb piyada gəldim. Çamadanım da onun içindədir. Sürücü məhəllə uşağıdır. İndi gətirər.

Seyid Bikəni onun qətiyyətlə “İndi gətirər!” sözü bir an sakitləşdirsə də, narhatçılıq keçirdi:

-A bala, müharibədən sonra Bakıya o qədər adam köçüb ki, it yiyəsini tanımır. Çamadanını apararlar, heç xəbərin də olmaz.

-Ay arvad, dayan! Nə yapışmısan uşaqdan? Əsədi aldatmaqmı olar? O, deyirsə ki, məhəllə uşağıdır, deməli elədir. Məhəllə adamı isə heç vaxt məhəllə adamının malına göz dikməz! Arxayın ol! İndi gətirərlər.

Məşədi Fazil yaxşı bilirdi ki, məhəllənin yazılmamış qanunu vardır. Hamı-hamını tanıdığından sanki bir icmanı təşkil edirdilər. İcmada isə kimin kim olduğunu hamı bilirdi. İcma daxilində düzlük hökm sürürdü.

Taksi qapının ağzında dayandı. Taksist Səftər maşından düşdü. O, orta yaşlı, kürən bir insan idi. İki küçə onlardan aşağıda olurdu. Kasıb bir ailənin övladı idi. Təzəcə evlənmişdi. Əlisəttarın dostlarından idi. O, Məşədi Fazinən salamlaşdı, “Pobedanın” baqajnikini açdı və çamadanı oradan çıxartdı.

Əsəd əlini salıb ona pul vermək istəyəndə götürmədi.

-Ayıb deyil!- dedi.

-Səftər, mümkünsə tələsmə!- deyə, Məşədi Fazil onu saxladı:- Adam qismətindən qaçmaz! Al bu pulu, cibinə qoy!.-dedi və sonra ona bir onluq uzatdı.

-Fazil dayı, axı biz...

-Bilirəm, mənim balam! Sən hökumətə plan verirsən. Allah qoysa, öz maşının olar, havayı gəzdirərsən!

Səftər ağsaqqalın əlini geri qaytarmadı, pulu onun əlindən alıb cibinə qoydu, sağollaşıb maşına mindi və oradan uzaqlaşdı.

-Mənim bala, bu tezliklə niyə gəlmisən?- deyə Məşədi Fazil ondan soruşdu.

-Atam yolladı ki, deyim, dəzgahlar kombinata çatıb!

-Mən səni ağıllı oğlan bilirdim. Özünü niyə əziyyətə salmısan! Teleqramm verərdin, gələrdim. Dərslərini də buraxmazdın! -  deyə Məşədi Fazil Əsədi danladı.

Məşədi Fazilin dediyi sözlərdən Əsəd başını aşağı dikdi.

-A kişi, uşağın üstünə niyə düşmüsən? Cavan olmamısan? Bu saat onun fikri-zigri məgər sənin kombinatındır? Odur səbəbkarı qapı arxasından boylanır! -deyə Seyid Bikə gülərək qapını göstərdi.

Arvadının dediklərini indi anlayan Məşədi Fazil üzünü Əsədə tutdu:

-Götür çamadanları, keç içəri! Qaynananla görüş, biz indi gəlirik.

Əsəd gözdən itən kimi Məşədi Fazil üzünü Seyid Bikəyə tutdu:

-Mən də belə axmaqlıqlar eləmişəm?

-O qədər! Deyiləsi deyil! Dur, keçək içəri! Uşaqlar bizi gözləyir.

Eyvanda yenə də böyük stolun üstünə süfrə çəkilmişdi. Havanın mülayim olması hamını həyətə çıxartmışdı: hərə öz mənzilinin qarşısında çəpərə aldığı balaca eyvanında oturub dincəlirdi.

Raziyə əlində meyvə ilə doldurulmuş vazaları Nərgizə verirdi ki, stolun üstünə qoysun.

Həyətin o biri başında qonşu uşaqlarıynan Məşədi Fazilin kiçik oğlu Nəriman nərd oynayırdı. Atasını eyvanda görən kimi nərdtaxtanın arxasından durdu və evə tərəfə üz tutdu.

-Ay mə, “Tarzana” iki bilet almışam! İcazə versəydin, gedərdim!-deyə Seyid Bikədən icaza istədi.

-Neçə dənə biletin var?

-İki dənə!

-Apar onları Əsədə ver, qoy öz nişanlısıynan getsinlər. Sən sonra gedərsən!

-Məgər Əsəd gəlib?

-Hay-hay!? Məndə elə bilirəm, evimdə kişi var? Kimin gəldiyini, kimin getdiyini bilir.

-Ay mə! Vallah görmədim.

-Elə isə keç Əşrəfgilə, görüş və biletləri Əsədə ver!

Otaqdan əlində Cərco yemişiynən çıxan Əsədlə az qalmışdı ki, qapının ağzında toqquşsunlar.

-Qardaş, xoş gəlmisən!- deyə Nərman onu salamladı, ancaq qucaqlaşa bilmədilər, çünki Əsədin əlindəki yemiş məne olurdu.

Əsəd əlindəkini stolun üstünə qoyandan sonra Nərimanla qucaqlaşdı və hər ikisi keçib stolun arxasında oturdular.

Raziyə podnosdan çayla dolu istəkanları stolunun üstünə düzdükdən sonra Seyid Bikə üzünü gəlininə tutdu:

-Nərgizi geyindir! Əsəd “Tarazana” bilet alıb, onunla getmək istəyir!

Seyid Bikənin bu təklifi Əsəd üçün qəfil olduğundan o, yerindən dik atıldı. Ancaq Seyid Bikənin mülayim baxışlarından anladı ki, belə lazımdır, dinmədi. Seyid Bikə ona biletləri ötürdü.

-Bəs Nəriman? O, bizimlə getmir?

-Nərimanın vaxtı yoxdur. Əmin ona iş tapşırıb.

Əsədin Nərgizi kinoya aparması təklifi Raziyənin ürəyindən idi. Qız on yeddi yaşın içərisində idi. İki ildə yaxın idi ki, Əsədə nişanlanmışdı. Bu il məktəbi qurtarırdı. Ancaq bir dəfə də olsun Raziyə onların birlikdə gəzməyə getdiklərini görməmişdi.

Nərgiz bakılı diliynən desək “mamlımatan” bir qıza çevrilmişdi. Hər dəfə o, qızından “Əsədi sevirmi?” soruşanda, Seyid Bikənin abır-həya məktəbini keçmiş Nərgiz dinmirdi. Bu isə Raziyəni narahat salırdı. Qızının üzünə vurmurdu. Amma öz-özündə fikirləşirdi ki, səhvə yol vermişlər. Qızın könlü olmaya-olmaya onu nişanlamışlar.

Cəfərlilər ailəsində gəlinin sözü eşidilirdi. O, isə qəlbində olan bu şübhələri büruzə vermirdi. İnanmaq belə istəmirdi ki, Məşədi Fazilnən Seyid Bikənin verdikləri qərar əsassız ola bilər.

Raziyənin gözündə Əsəd çox ləyaqətli bir oğlan idi. Öz evinin, demək olar ki, övladı idi. Digər tərəfdən, qızının tərsliyndən qorxurdu ki, Əsədin xətrinə dəyər.

Raziyə otağa keçdi, Nərgizi güzgünün arxasında oturduğunu gördü. Güzgüyə nadir hallarda baxan qızının birdən-birə onun arxasına keçməsini yaxşı əlamət kimi başa düşdü. Qızını arxadan qucaqladı:

-Mənim balam! Hazırlaş, beş-on dəqiqədən sonra Əsəd səni kinoya aparmaq istəyir! Nə deyirsən? Gedirsən?

-Bəli, ana! - Birinci dəfə Nərgiz düşünmədən cavab verdi.

Raziyə qızını bağrına basdı:

-Ay şeytan! Səndə az yoxdur. Səni özüm geyindirəcəyəm. - dedi. Hər ikisi gülüşdülər..

Nərgizlə Raziyənin eyvana çıxmaqları az çəkmədi. Əsədin gözü qaynanasının ardinca qalmışdı.

Nərgizin qapı ağzında onu belə soyuq qarşılaması ürəyindən deyildi. Beyninə min cür şey gəlirdi. Əsədin narahaçılığını Seyid Bikə duymuşdu. Onun halına acısa da, nəvəsinin ağlına heyran qalırdı. Ürəyində “Mən tökdüklərimi yığmışdır!”- düşünürdü.

Qızın özünü ağır aparması bu ailənin abır-həyasından və ona verilən tərbiyədən irəli gəlirdi.

Nişanlı olandan sonra birinci dəfə idi ki, Nərgiz Əsədlə gəzməyə gedirdi. Anasının bayaqdan bəri nəsihətlərini səbrlə dinləyir, bir kəlməsini belə kəsmirdi. Qəlbən tələssə də, zahirən bunu büruzə vermirdi.

Axır ki, Raziyə öyüd-nəsiyyətini qurtardı. Hər ikisi bir daha güzgüyə baxıb otaqdan çıxdılar.

İstər Seyid Bikə, istərsə Məşədi Fazil, Əsəd və Nəriman qarşılarında duran qızın Nərgiz olduğuna az qalmışdı ki, şübhə etsinlər. Onların gözü önündə həddi-budlağa çatmış gözəl-göyçək gəlin dayanmışdı. Doğrudan da, gözəllik ondur.

Seyid Bikə hamıdan birinci olaraq nəvəsinin üzündən öpdü:

-İlahi, bu qız nə tez belə boya-buxuna çatdı. Gözlərimizi açmağa imkan belə tapmadıq!

Məşədi Fazil nəvəsini belə geyim-keçimdə birinci dəfə gördüyündən Seyid Bikəylə razılaşdı və sonra keçib Nərgizin alnından öpdü:

-O gün olsun, toyunuzda oynayım! Əsəd bil, Nərgiz qəlbimin bir parasıdır, onu sənə həvalə edirəm. Həmişə mehriban olun!- dedi.

Əsəd bu qeyri-adi dəyişikliyə heyran qalsa da, qarşısındakı qızın daha həmişə gördüyü Nərgiz olmadığını anladı. Uşaqlıqdan əsər-əlamət qalmamışdı. Təkcə iri gözlərindən uşaqlara xas olan sevinc hiss olunurdu.

O, nə edəcəyini bilmirdi. Donub yerində qalmışdı. Hamının gözləri indi onda idi. Nə sözləyəcəyini, deyəcəyini gözləyirdilər. Onun isə elə bil dili-ağzı bağlanmışdı.

-A bala, nə durmusan? Nişanlın səni gözləyir! - deyə Seyid Bikənin səsi Əsədi fikirdən ayırdı.

Əsəd yenə də yerindən qımıldanmadı. Nərgizin üzünə baxdı. Qız boynunu sağa əyib gözlərini onun gözlərini dikib, sanki deyirdi ki, bir qərara gəl. Nahayət ki, üzünü Məşədi Fazilə tutdu:

-Fazil dədə, icazə verirsinizmi? – soruşdu.

Məşədi Fazil bu rolda birinci dəfə idi ki, iştirak edirdi. O, da nə deyəcəyini bilmirdi. Uşaqlar özlərini əsil avropalı kimi aparmağa başlayırdılar. Bu pis deyildi. Burada heç bir qəbahət yoxdur. Bununla belə, o, buna icazə verməliydi.

İşi quran Seyid Bikə olduğundan Məşədi Fazil ona tərəf baxdı.

-A kişi, sözünü denən! Uşaqlar icazə istəyirlər!-deyə Seyid Bikə ərinə müraciət etdi.

Məşədi Fazili “Uşaqlar icazə istəyirlər!” kəlməsi də elə bil fikirdən ayırmadı.

“Kimdir bu uşaqlar? Hər ikisi öz balam! Hər ikisi gözümün parası! Məgər o istəmir ki, bu uşaqlar xoşbəxt olsun? Həmişə bu arzuyla məgər yaşamayıblar?”- düşünürdü.

-Mənim balalarım, kimi gözləyirsiniz? Həmişə gəzməkdə! - dedi, keçib gəlinin və Seyid Bikənin qollarına girdi. Bununla Əsədə başa saldı ki, sən də belə edə bilərsən.

            Həyətdən qol-qola bayıra çıxsalar da küçədə Nərgiz Əsədin qolunu qolundan çıxartdı. Dinməzcə “Pojarnikin” yanına qədər addımladılar. Baxtlarından qarşılarına boş taksi çıxdı.

            Əsəd əl eləyib taksini saxlatdı. Mindilər. “Nizami” kinoteatrına qədər bir kəlmə belə dinmədilər.

Maşından düşəndə kino-teatrın qabağı adamla dolu idi. Camaat bilet kassasının qarşısında növbəyə durmuşdu.

-Bir biletə bax! Vaxtında gəlmişik ya yox?- deyə Nərgiz soruşdu. Əsəd Nərgizin nə vaxt onun qoluna girdiyini hiss etmədi

Tələm-tələsin əlini cibinə saldı. Biletləri çıxartdı. Diqqətlə baxdıqdan sonra Nərgizə verdi:

-Saat 6-da!

-İndi neçədir?

-Hələ beş yoxdur!

-Nə edək?

-Özün fikirləş!

-Bəlkə qayıdaq?

-Yox! Yox!

-Bəs onda nə edək?

-Gəl, şəhəri gəzək! Mənə şəhəri göstərərsən!

-Sən ki, Bakını məndən yaxşı tanıyırsan.

-Doğurdan a.

-Gəl, bulvara gedək. Burdan yaxındır. Hava da qəşəngdir.

-Evə gec qayıtsaq, bizi danlamazlar?

-Atam evdə olsaydı, məni doğrasaydılar belə bayıra çıxmazdım. Dədəynən nənə bizim mütəfiqimizdirlər.

-Bilirsən, sənin üçün necə darıxmışdım?

-Bilirəm?

-Hardan?

-Belə olmasaydı, burada nə gəzirdin?

-Elədir.

Bulvar həmişəki kimi adamla dolu idi. Buna baxmayaraq hamının gözləri bu iki gəncdə idi. Onların zövqlə geyimi, bir-birin yaraşmaları, aristokrat münasibətləri ətrafdakıları cəzb edirdi.

Sakit addımlarla dənizin sahilinə yaxınlaşan bu iki gəncin yadına eyni vaxta Krasnovodsk düşdü.

-Yadına gəlir o sahil?- deyə Nərgiz əliynən Şərq tərəfi göstərdi.

Söhbətin Krasnovodskdan getdiyini Əsəd o saat anladı. “Demək hər şey hələ Nərgizin yadındadır!” düşündü. Bu Əsədin cəsarətini özünə qaytardı.

-Bunu heç unutmaq olarmı?- gülümsündü.

-Sən nə hala düşmüşdün? Fikrindən dönməmisən?

-Nərgiz! Bu nə sözdür? Mən ancaq səni sevirəm!

            Qızdan bir səs çıxmadı. Söykənəcəyə arxalanıb onun üzünə baxırdı.

             Əsəd başını əyib onun üzündən öpdü. Bu elə təbii alındı ki, Nərgiz heç bir müqavimət belə göstərmədi. Yenidən keçib qolunu onun qoluna saldı, Nərgiz isə boynunu onun çiyninə qoydu.

            Nərgizin belə mülayim rəftarından Əsəd daha da ürəkləndi:

            -Bəs, sən, necə? Məni sevirsənmi?- soruşdu.

            Nərgiz isə azğına su alıb dinmədi. Sadəcə olaraq başını çiynindən götürüb onun üzünə baxıb güldü.

            -Mənə bir cavab verəcəksən ya yox?

            -Hər şey aydın deyil? Qıza bu sözləri ağzına gətirmək yaraşmaz!- deyə gülümsündi.

            Əsəd daha bir söz demədi. Ancaq qəlbi daha arxayın idi. Nərgizin dili də deməsəydi, gözləri hər şeyi deyirdi.

            Kinoya getmədilər. “Tarazana” Aşqabadda baxmışdılar. Kinoteatrın qarşısında biletləri növbəyə duran qızla oğlana verdilər, özləri isə şəhərin mərkəzinə tərəf addımladılar.

 

***

 

SEX HAQQ-HEYSABI

 

Səmərqənd - qüdərətli hökmdarlar şəhəri! Şərqin şəfəqli paytaxtı, Parisi. Dünya mədəniyyətinin beşiyi. Solmayan gözəllik. Nələr deyilməyib bu şəhər haqqında. Avropanı Avropa edən ölkə. Dünya səndən öyrənib elmi, mədəniyyəti, memarlığı. Sənin Birunnin Yerin Günəş ətrafında fırlanmasını biləndə, Avropada mövhumat və vəhşilik höküm sürürdü. Avropaya altı yüz il lazım oldu ki, Biruninin yazdığlarını öyrənib, onun ləqəbini götürmüş italyan monaxı Bruno Avropanı qəflət yuxusundan ayıltmaq istəsin. Ancaq onu inkvizisiya tonqalında yandırdılar.

İndii Brunonu avropalılar əbədiləşdirdilər, Biruninin elmini və adını öz adlarına çıxartsalar da, fakt-faktlığında qalırdı.

İbi Sina dühası avropalılara təbabətin qanunlarını öyrətdi, Uluqbəy astronomiyanı. Səmərqənd memarlarının, riyaziyyatçılarının yaratdıqları nümuniyə çevrildi.

Əmir Teymurun böyüklüyünü, onun idarəçiliyindəki –elmə, mədəniyyətə yer verməsində görən avropalılar, dünyaya başqa cürə baxmağa başladılar. Əfsuslar olsun ki, Şərq sultanları və şahları bunu anlamadılar. Onlar mövhumata daha çox uydular.

O böyüklükdən Səmərqəndə təkcə möhtəşəm binalar və toz basmış qalın-qalın kitablar və kitabələr qaldı. Bu kitablar və kitabələr, kitabxanalar və nadir mədəniyyət inciləri otuzuncu illərdə haraya daşındı indi bir adam da bilmirdi.

            Əmr Teymurun böyüklüyünü görmək istəyənlərə Səmərqəndə baxmaqları bəsdir.

Bütün bunları düşünən Seyid Bikə səliqə ilə döşənmiş daş plitələrin üstü ilə irəlilədikcə, Əmr Teymurun zövqünün nə qədər böyük olduğunu anlamağa çalışırdı.

Deyilənə görə, küçələrin təmizliyindən tutmuş, kanalizasiya xətləri, su təchizatı, xəstəxana, mədrəsə, binaların bəzəldilməsi, alimlərin Səmərqəndə dəvət olunması - daha nə bilim nələr?- Teymurun diqqətindən yayınmırdı. Onun təşkilatçılığı sayəsində yaranmış bu əbədi şəhərin hər abidəsinin öz tarixçəsi vardır ki, bunlar da Teymurun müdrikliyindən xəbər verirdi.

Səmərqəndə ərinin təkidi ilə gələn Seyid Bikənin Əsəd kimi fikri Nərgizin yanında idi.

Bura gələn günün səhəri ərilə gəzməyə çıxan Seyid Bikəni Səmərqəndin memarlıq abidələri valeh etmişdi.

-A kişi, indi anlayıram ki, sənin ev-eşik niyə yadına düşmür? Bu gözəlliyin seyrində olanlar hər şeyi unudurlar.

-Hələ bu harasıdır. Səni Səmərqəndin elə yerdərinə aparacağam. Ömüründə belə yerləri görməmisən.

-Baxarıq.

***

Səhərisi günü Məşədi Fazili kombinatın həyətində görən fəhlələrin sevincinin həddi-hüdudu yox idi. Hamı onun gəlişini gözləyirdi. Onların çörək ağacı idi Məşədi Fazil.

O, Səmərqəndə gələnə qədər dəzgahların hamısı quraşdırılmış, təkcə işə salmağı qalırdı. İşə salmaqdan əvvəl isə Məşədi Fazil bu dəzgahları ustaların köməyi ilə təkmilləşdirməli idi. Üç-dörd günlük vaxt lazım idi.

Məşədi Fazil Namiq əkəyələ bütün tokar və ustaları toplayıb əvvəlki dəzgahlarda apardıqları təkmilləşmə işlərini görməyə başladılar.

Direktor, sən demə dəzgahlar yerinə qoyulan kimi, yuxarılara hər şeyin hazır olduğunu demişdi. Məşədi Fazilin dəzgahları yenidən sökdüyünü görəndə gözü kəlləsinə çıxdı.

-Fazil əkə, sabah açılışdır. Gələnlərə nə deyəcəyik?

-Onlara plan lazımdır. Öhdəçilik götürərik ki, dəzgahları sazlamaqla əlaqədar, itirdiyimiz günlərin əvəzinə gecə-gündüz işləyəcəyik, ancaq planı birə-iki yerinə yetirəcəyik.

-Mən onları necə başa salım ki, biz geriyə qalmayacağıq.

-Bunu mənə tapşır. Narahatçılığa isə əsas yoxdur. Öz dostlarımızdır. Yola verərəm.

Direktor gedəndən sonra Namiq əkə başını yellədi:

-Bunun bir gülləsi çatmır. Qanmazlığını görürsən. Ortada heç nə yoxdur. Hamını töküb bura. Üstəlik məsuliyyəti də sənin üstünə atır. Fəhlələrin də onu görməyə gözü yoxdur. – deyə Namik əkə hirsləndi.

-Namiq əkə, bilirsən, bu dövlət niyə dağılmalıdır? Çünki burada dəvəni eşşəyin quyruğuna bağlayırlar.

 

***

İki gün sonra Mərkəzi komitədən və Səmərqənd şəhər rəhbərliyindən gəlmiş komissiya kombinata ayaq basanda, dəzgahların yarısı işlək vəziyyətdə idi.

Qalanlarının niyə işləmədiklərini komissiyanın başçısı soruşduqda, Məşədi Fazil irəli çıxdı:

-Dəzgahların qalanlarının bəzi detalları gəlib çıxmayıb. Odur ki, gərək onları tələb edək və gedək, gətirək.

-Siz bilən, bu nə qədər çəkər?

-Əgər yazıb tələb etsəniz bir-iki ay ərzində hər şeyi qaydasına sala bilərik.

-Bəs plan? Axı sizin direktorun məruzəsi əsasında dəzgahların verdiyi məhsuldarlıq plan komitəsi tərəfindən qəbul edilmiş və yuxarıya göndərilmişdir. Plan verilməlidir!

-Çalışarıq, öz imkanlarımza arxalanıb bu dəzgahları işə salaq. Planı isə tamlığı ilə yerinə yetirəcəyik. Söz veririk.

-Razılaşdıq, Fazil əkə! Sözü möhkəm adam olduğunuzu bilirik. Sizə inanırıq.-deyə komissiyanın sədri razılaşdı.

Komissiya gedəndən sonra Namiq əkəynən Məşədi Fazil direktorun kabinetinə girdilər.

-Sən nə edirsən, qoduq balsı?- deyə Namiq əkə direktorun boğazından yapışdı: –Səni öldürmək də azdır. Deməmişik ki, bizsiz heç nə etmə! Fazil əkə, Vallah, məndən xəbərsiz məlumat verib.

Məşədi Fazil direktoru Namiq əkənin əlindən aldı və yerində oturtdu. Yazığın rəngi-rufu qaçmışdı. Namiq əkəylə “zarafatın” necə qurtardığından xəbərdar idi.

-Qoduq oğlu, qoduq! Səni bura ona görə qoymuşuq ki, biz deyəni edəsən! Fəhlələri dolandırasan! Sən nə ilə məşğulsan? Olmayan dəzgahların məhsuldarlığını yuxarılara söz verirsən. Bilirsən, bu nə deməkdir? Yüzlərnən fəhləni gecə-gündüz işlədəcəksən, maaşları beş-altı qəpik olsun.

Namiq əkənin yenidən onun üstünə çımxırdığını görən direktor az qalmışdı stolunun altına girsin.

Onu bu vəziyyətdə görən Məşədi Fazil əvvəl istədi ki, yenə də köməyinə gəlsin, ancaq Namiq əkənin təcavüzünün qorxutmaq üçün olduğunu görüb, ürəyində gülümsündü və hadisələrin öz axarı ilə getməsini gözlədi.

-Namiq, daha bəsdir! Bundan sonra məsləhətsiz iş görməz! - deyə Məşədi Fazil sakitləşməyən dostunu təkminli olmağa çağırdı.

-Fazil əkə, mən onun bir aylıq haqqını kəsəcəyəm və fəhlələr verəcəyəm. Yoxsa burada işləyən qalmaz.

-Mən razıyam, Namiq əkə! Mən səhv etmişəm...., məni bağışlayın! Qoy, siz deyən kimi olsun! –deyə, direktor stolun altından başını çıxartdı.

-Sən bundan sonra Namiq əkəsiz bir iş görmə! Yoxsa hər şeyi batırarsan! - deyə, Məşədi Fazil kabinetin qapısı tərəfə irəlilədi, Namiq əkə isə onu müşahidə etdi.

Hər ikisi dəzgahların yanına qayıtdılar. Bayaqdan onların gəlmələrini gözləyən ustalar dominonu yığışdırdılar.

-Neçə günlük işimiz qalır?- deyə, Məşədi Fazil üzünü briqadirə tutdu.

-Belə getsə bir həftəlik... Biz düzəldənləri tənzimləsəniz daha tez olar. Bir-iki gün qənaət edərik.

-Onda işə başlayaq! - deyə, Məşədi Fazil dəzgahların birinə yanaşdı.

Namiq əkə dostunu uzaqdan seyr edirdi. Onun dəzgahlardan başı çıxmırdı.

Namiq əkə sözün əsl mənasında yaxşı təşkilatçı idi. Sayəsində kombinatın fəhlələri bir yümruq kimi birləşmiş, işləməyi xoşlayan bir kollektivə çevrilmişdilər. Hər tapşırığını canla-başla yerinə yetirirdilər.

Kombinatın faktiki direktoru Namiq əkə idi. Direktor vəzifəsini daşıyan isə fomal şəkildə oturub maaşını alırdı. Hər işi Namiq əkə görürdü. Əlbəttə ki, Məşədi Fazilin məsləhətiynən.

Fəhlələr aldığı maaşlardan əlavə, Namiq əkə onlara əlavə əmək haqqı verirdi. Bu bütün sovet əmək qanunlarına zidd olsa da, Namiq əkə fəhləsinin qədrini bilirdi.

Kombinatda işləyən fəhlələrin hamısı anlayırdı ki, Məşədi Fazilnən Namiq əkə olmasa onların hamısı kasıbçılıq girdabından çıxa bilməyəcəklər.

Cavanların toyuna, yaşlıların xeyrinə-şərinə əl tutmaqdan çəkinmirdi nə Namiq əkə, nə də Məşədi Fazil.

Fəhlələr onları hər şeydən əvvəl ağsaqqal kimi qəbul edirdilər, Səmərqəndə isə ağsaqqal sözü həmişə qanun-qaydadan üstündür.

Birdə görürdün ki, Namiq əkəni ya Məşədi Fazili biri kənara çəkib öz dərdini danışır. Onu diqqətlə dinlədikdən sonra, hər iki dost birlikdə məsləhətləşir, əllərindən gələni edirdilər ki, onlara ağız açana kömək etsinlər.

Səmərqəndlilərin arasında elə hörmət qazanmışdılar ki, şəhərin bütün təşkilatları da bu iki insanı ağsaqqal kimi qəbul edirdilər.

Namiq əkənin və Məşədi Fazilin bir sözü iki olmurdu. Kombinatda işləmək istəyənlərin sayı artsa da, işdən getmək arzusunda olanların sayı heçə enmişdi.

Faktiki maaşın az olmasına baxmayaraq hamı bura işə düzəlmək istəyirdi. Çünki buranın fəhlələri yaşadığı kimi Səmərqəndin bir sakini yaşamırdı. Bunun isə bir səbəbi vardı - Məşədi Fazilnən Namiq əkə. Onlar fəhlələrinə əlavə maaş verirdilər.

***

Gecənin yarsı qapını açan Seyid Bikənin qarşısında yorğun-arğın Məşədi Fazil dayanmışdı.

-A kişi, bu nə haldır? Səhər çıxıb gedirsən, gecənin dərinliyində dönürsən?

-Ay arvad, iş başdan aşır. Dəzgahları işə salmalıyıq.

-Bəs deyirdin, sənə Səmərqəndi göstərəcəyəm?!

-Seyid qızı, bir az səbr elə! İşləri qaydasına salım, əməlli-başlı gəzəcəyik. Gülbeçənin yanına aparacağam.-Məşədi Fazil Namiq əkənin həyat yoldaşını nəzərdə tuturdu.

-Çox sağ ol! Əsəd dünən onunla bizə qonaq gəlmişdi. O, da Namiq əkənin üzünə həsrətdir.

-Görürsən də, işimiz nə qədər çoxdur.

-Həmişə özgə üçün can qoyursan, bir az evini də düşün!- desə də, Seyid Bikə çox yaxşı bilirdi ki, o, düzələn deyil.

-Deyinməkdənsə, heç olmasa bir soruş: acam ya yox?

-Sənin tox günün heç olub? - deyə, Seyid Bikə gülümsündü.

-Yox arvad! Yox!

Qonaq otağına girən Məşədi Fazilin diqqətini stolun üstü cəlb etdi. Hər gecə o, evə qayıtdıqda stolun üstünə süfrə salınmış olardı. Yemək-içmək qoyulardı. O, isə zövqlə hazırlaşmış yeməklərdən birini də dilinə vurmayıb, çarpayıya uzanırdı və bir-neçə dəqiqədən sonra mürgüləyirdi.

Səhər isə bir stəkan şirin çay, bir tikə yağ çörəknən gülqənd ağzına atıb, tələsik evi tərk edərdi. Seyid Bikə sakitcə duraraq, baxışları ilə onu yola salar, səbrsizliklə gəlməsini gözləyərdi.

Məşədi Fazil heç vaxt üzrxahlıq istəməzdi. Çünki özünü günahkar saymazdı. Əvvəl iş, evin problemlərini isə ikincə dərəcəyə aid edərdi.

Seyid Bikə onun xasiyyətinə yaxşı bələd olduğundan, bilirdi ki, ona məne olmaq lazım deyil. İşlərini qaydasına saldıqdan sonra hər şey öz məcrasına düşəcəkdir.

İllər boyu başlarına gələn faciələrdən mərdliklə çıxan bu insanları təkcə özləri düşündərsəydi nə dərdləri. Onları əhatə edənlərin hamısını öz dostları, qardaşları, bacıları və övladları kimi qəbul edirdilər.

Məşədi Fazil indi yaman məşqul idi, çünki onun görəcəyi işin muqabilindən yüzlərlə insanın evinin çörəyi asılı idi.

Ömründə birinci dəfə idi ki, Seyid Bikə deyinmək istəyirdi. Ancaq öz hərəkətinə belə qiymət verirdi. “Deyəsən, qocalıram! Çünki qocalar deyingən olurlar. Mən onlara oxşamayacağam.”

Üçcə gün ərzində bütün dəzgahlar sahmana salındı. Camahatın üzü gülürdü. Maşədi Fazil isə ikinci gün idi ki, saat on ikinin yarsında yuxudan dururdu. Elə bil Namiq əkəynən sözləşmişdilər ki, on ikiyə qədər yatsınlar.

Gülbeçə hər gün onlara gəlirdi və yaxud Seyid Bikə ona qoşulub Gülbeçəgilə gedirdi. Hər ikisi oturub Nərgizdən danışırdılar.

Kombinatın tam gücü ilə işləməsi hər şeyi qaydasına qoydu. Fazil yenə də əvvəlki halına qayıtdı. Özünə baxmağa başladı. Seyid Bikəni götürüb Səmərqəndin bazar və dükanlarına baş çəkməyə apardı.

Bir həftədən sonra hər ikisi otaqda oturub bir-birinin üzünə baxırdılar.

Seyid Bikə bilmirdi ki, nə desin. Bakı üçün darıxmışdı. Hər gün nəvəsi Tahir yuxusuna girirdi. Özünün təkidi ilə bura gəlmişdi, indi isə getmək istəyirdi. Nə deyirsən denən, Bakısız, uşaqlarsız onun üçün çətin idi.

Məşədi Fazil ona xas olan insanı başa düşmək qabliyyətiynən arvadının nə düşündüyünü hiss edirdi. Seyid Bikənin üzündəki kədəri görən kimi, gülümsıyib üzünü ona tutdu:

-Seyid qızı, deyəsən darıxırsan?

-Düzdür. Evimiz üçün. Ən çox Tahir üçün. Gəl qayıdaq! Ya da məni geriyə göndər.

-Bir-iki gün səbrli ol! Birlikdə qaydarıq. Buradakı işlərimi qurtarmışam. Bəzi pul məsələlərimiz var, onları həll edək. Yola çıxa bilərik.

Kombinat fəhlələrinin canla işləməsinin səbəbi Məşədi Fazilin onlar üçün açdığı qazanc mənbəyi idi.

Onun məsləhətiynən Namiq əkə buranın elə idarə edirdi ki, nə şiş yanırdı, nə kabab. Amerikada olsaydılar hər ikisini sözün həqiqi mənasında biznesmen adlandırmaq olardı.

Kombinatda yaratdığları sadə biznes strukturu hamını dolandırırdı. Plan həmişə yerinə yetirilirdi. Yuxarılar paylarını alırdı...

Əsas iş isə dəzgahların səmərəli işlədilməsi, təkminləşdirilməsi üzərində qurulurdu.

Məşədi Fazil apadıqları islahatlar haqında yuxarılara məlumat vermirdi, bilirdi ki, belə olduğu halda plan artacaq, fəhlələrə isə heç nə çatmayacaqdır.

Kombinatda əsas gəlir, əlavə istehsaldan olurdu. Alınan əlavə ipək və ondan hazırlanmış məhsuldan. Bu isə az deyildi. Əlavə gəlirdən yüzlərlə insan əlavə maaş alırdı Namiq əkədən.

İstər Nikolay, istər Şura hökuməti olsun, fərqi yoxdur, təssərrüfatçı pul qazanmalıdır, ağlını işlədib yaxşı dolanmalıdır və ətrafını da dolandırmalıdır. Namiq əkə də, Məşədi Fazil də belə düşünürdülər

Axşam Namiq əkə ailəsiynən onlara qonaq gəlmişdilər. Seyid Bikə Gülbeçəynən mətbəxdən çıxmırdılar. Əsədin gözü isə divardan asılmış Tahirlə Nərgizin şəklində qalmışdı.

Onu atasıyla Məşədi Fazilin söhbəti maraqlandırmırdı. Xəyalları Bakıda idi. Odur ki Bakı sözünü eşidən kimi dik atıldı.

-Seyid Bikənin ürəyi Bakını istəyir. Nəsə məni də ora çəkir. Özüm də bilmirəm nə edim?- deyə Məşədi Fazil söhbəti açdı.

-İstəyirsən, Seyid Bikəni göndər, Əsədnən getsin!

-Mən özüm də nədənsə getmək istəyirəm. Qəlbimdə narahatçılıq var. Uşaqlardan narahatam.

-Məşədi, sənin övladların qədər səmimi, qabliyyətli, hərəkətin bilən balalar varmı? Narahatçılığa əsas yoxdur.

-Nədənsə qəlbimdə narahatçılıq var. Getməyim məsləhətdir. Kombinatda “ç-p” olarsa, o saat gələrəm. Mənə elə gəlir ki, kombinat bir üç-dörd il bizim qoyduğumuz qaydayla işləyəcək. Sənin olmağın hələlik bəsdir.

-Sənə necə xoşdur, bizə də elə. –deyə, Namiq əkə fikrə daldı.

-Getməsəm, rahat ola bilmərəm. Seyid Pikdə narahatdır.- dedi.

Bir an otaqda sükut hökm sürdü. Ortaya çay gəldi. Əsədin fikri isə yenə də şəkildə qalmışdı.

Namiq əkə Məşədi Fazilin belə tərəddüd etməsində bir səbəb olduğunu anlayırdı. Onun intuisiyası heç vaxt aldatmırdı, Onu gözləyən bəlanı əvvəlcədən hiss edirdi. Narahatçılıq keçirirdi. İndi də əvvəllər olduğu kimi onun üzündən bu narahatçılığı duymaq mümkün idi.

-Namiq, yaman yorulmuşam, qocalıq, deyəsən, qapımı döyür.

-Məşədi İbad nə deyirdi: Mən nə qədər qoca olsam da, dəyərəm min cavana. Biz min cavana dəyərik. Belə fikirlərə düşmə! Get, əməlli-başlı dincəl! Biz isə yolunu gözləyəcəyik.

-Namiq, mən tezliklə qayıdacağam! Səmərqənd mənim ikinci vətənimdir.

***


VOLODYA

 

Səhərin açılması ilə yuxudan oyanan Seyid Bikənin nəzərini gəminin ilüminatorundan görünən ağ duman cəlb etdi. Ağ duman dənizin dalğalarına toxunaraq gəmini mühasirəyə almışdı. Elə bil yerlə göy birləşmişdi. İrəliyə gedən gəminin motorlarının metodik səsi bu fantastik hissiyatı pozurdu. Səhər açıldıqca duman itsə də, qarşıdan əsən küləyin təsirindən kayuta soyuyurdu.

Məşədi Fazil yuxudan oyananda, soyuq daha da hiss olunurdu. Şimal küləyi Bakı tərəfə əsirdi və az-az qarlayırdı. Bakıya bir-iki saatlıq yol qalırdı. Gəmini əhatə edən duman itsə də indi onun üstünə sıx qar dənəcikləri tökülürdü.

Bakıya qar yağırdı. Qar yağanda Bakıda hər şey pozulurdu. Nəqliyyat işləmir. Gediş-gəliş dayanır. Məktəblər bağlanmasa da, dərslər olmurdu. Çörək növbəsi, elə bil müharibə illərini xatırladırdı. Düzdür çörək zavodları hamısı işləyirdi, ancaq yollar sürüşkən olduğundan çörək daşıyan maşınlar qarajlardan çıxa bilmirdi. Təkərləri üçün zəncir tapan sürücülərin sayı isə çox az olurdu.

Yuxarı məhəllədə belə hallarda həyətlərdəki təndirlər işə salınır, çörək bişirirdilər.

Gəmi Bakı buxtasına yaxınlaşsa da, qar dumanından şəhər görünmürdü. Bir şey aydın idi ki, şəhərə güclü qar yağıb. Şəhərdə bu saat gediş-gəliş olmayacaq...

Məşədi Fazil Səmərqəndən çıxmamışdan iki gün əvvəl gələcəkləri haqda Nataşagilə teleqram göndərmişdi ki, Volodya onları qarşılasın.

-Fazil, sən düz iş görmədin. Bu havada it-itliyinən bayıra çıxmaz. Yazıq balam, necə gəlib çıxacaq?

-Volodya bacarıqlı sürücüdür. Gələcək. Bir də xalasını, küçədə qoymaz.

Gəmidən aşağı enəndə hər ikisinin nəzərindən Volodyanın “Pobedası” qaçmadı. Ancaq onları Volodya yox ortancıl oğulu Eyyub və Abbas qarşıladı. Hər ikisini elə bil gəmisi batmışdı. Dixorçuluqları o saat gözə dəyirdi. Məşədi Fazil nəsə baş verdiyini o saaat anladı:

-Bəs, Volodya hardadır?

-Xəstələnib.

-Nə olub?

-Vərəmi açılıb...

-Harda yatır?

-Əşrəfnən Raziyə götürüb Moskvaya aparıblar ki, müalicə etsinlər. Vəziyyəti ağırlaşmışdı...

-Bəs mənə niyə xəbər verməmisiniz? - deyə, Məşədi Fazil səsini qaldırdı.

-Dədə, Volodya yalvardı ki, sizə deməyək. Deyirdi ki, onun gözünə baxa bilmərəm. Günah məndədir ki, sözünə əməl etməmişəm. Bikə xalaya deyin ki, əgər sağalsam, məni evləndirər.

Seyid Bikənin gözləri yaşardı. Volodyanı Cəfərlilər ailəsi öz balalarından çox istəyirdi. Aralarında fərq qoymurdular.

Maşın üçün can qoyduğunu görüb Fazil onu sürücülük məktəbində oxutdurmuşdu. “Pobedanı”da onun üçün almışdı ki, Seyid Bikəynən Nataşanı gəzdirsin...

Vərəmə tutulduğundan əsgərliyə də aparmamışdılar. Bakıda əllərindən gələni edirdilər ki, Volodyanın xəstəliyinin qarşısını alsınlar.

 

Yeni çıxmış dərmanlarla xəstəliyinin qarşısı bir təhər alırdılar.

Hələ keçən il onu Moskvaya aparmaq qərarına gəlmişdilər. Qəzetdə oxumuşdular ki, Sovet alimləri daha vərəmə qalib gəliblər. Sovet İttifaqında isə yüz minlərlə, bəlkə də milyonlarla adam bu xəstəliyin əsiri idi.

-Hansı klinikaya aparıblar?

-Dünən Moskvaya zəng etmişdim. General Morozovgilə. Raziyəynən danışdım. General onu hərbi hospitala yerləşdirib. Gəlin bacı deyir ki, dədəyə deyin ki, qəzetdə yazılan alimlər onu müalicə edirlər. İndi vəziyyəti yaxşıdır. Bir balaca da gec gəlsəydilər, onu itirəcəkdik. Narahat olmasınlar.

-Mən sabah özüm Moskvaya uçacağam! - deyə, Məşədi Fazil üzünü Seyid Bikəyə tutdu.

-Səbirli ol! Fazil, buna ehtiyac yoxdur. Gəlinin nə deyir? Deyir qorxu arxadadır. Yaxşı olar, sən də generalnan danışasan.

Maşında ərinən arvadın səsi belə çıxmırdı. Arxada oturub hər ikisi üzünü pəncərəyə çevirib ətrafı seyr etmək təəssüratı yaradırdılarsa da, gözləri heç nə görmürdü. Fikirləri Volodyanın yanında idi.

Məşədi Fazil Seyid Bikənin son günlər narahatçılığının səbəbini Volodyaya ilə əlaqəli olduğunu da anladı.

Yaşadıqları qırx il ərzində bu insanın heç nədən narahatlıq çəkmədiyini bilirdi və anlayırdı ki, yaxınlarıdan kiminsə başına nə isə iş gəlmişdir.

Məşədi Fazil arvadının heç nədən depresiya düşdüyünü gördükdə, özü də dilxor olurdu. Adətən gülərüz, dar anda özünü itirməyən Seyid Bikə birdən uşaq kimi narahatçılıq keçirir, özünə yer tapa bilmir, qohumlardan, tanışlardan tez-tez birinin adını çəkir və maraqlısı budur ki, adını çəkdiyi adamla bağlı nə isə bir hadisə baş verirdi.

Səmərqəndə olanda da Volodya onun ağzından düşmürdü. “Bircə sağalsın, onu özüm evləndirəcəyəm!” -deyirdi

“Pobeda” sürüşə-sürüşə aşağı məhəllələrdən yuxarı məhəlləyə dırmaşırdı, qar təmizlənmədiyindən küçələrdə hərəkət dayanmışdı. Nadir hallarda küçədə ötüşən Qaz 51-lərə rast gəlmək mümkün idi. Bunlar da təkərlərinə zəncir bağlamış çörək maşınlarıydı.

Küləyin əsməməsi uşaqları küçələrə tökmüşdü. Məktəbə dərsə gedən isə yox idi. Hamısı birləşib qartopu oynayırdılar. Onların arasından şütüyən maşınları qartopuna tuturdular, çünki oyunlarına mane olurdu.

4-cü xrebtovudan yuxarılar ağappaq qarla örtüldüyündən şəhərin burda qurtardığı aydın görünürdü. Birmərtəbəli binaların bacalarından havaya qara tüstü yuksəlirdi.

Qarla örtülmüş düzənlikdə də uşaqların hay-küylərinin əks-sədası buralarda həmişə hökm sürən sakitliyi pozurdu.

Seyid Bikə otaqda Nərgizlə Tahiri “Burjuykanın” ətrafında oturub qızındığını gördü. Balaca Tahir başını Nərgizin dizinə qoyub iki taburetkanın üstündə uzanmışdı.

Bacısı onun uzun saçlarını sığallayır, sanki sakitləşdirirdi. Nərgizin bu hərəkətindən balacanın gözləri yumulurdu.

Nənəsiynən babasının gəldiyini görən Nərgiz qardaşını başını astaca dizinin üstündən götürdü, balaca döşəkçəni balacanın başı altına qoydu və nənəsinin qucaqladı:

-Ay nə, xoş gəlmisən!

Sonra babasının üzündən öpdü.

Seyid Bikə Tahirin alnından öpmək istəyirdi ki, balacanın gözləri açıldı. Uşaq iki əliynən nənəsinin qoynunu qucaqladı. O üzündən bu üzündən doyunca öpdükdən sonra babasının üstünə tullandı:

-Baba, baba, can baba! Xoş gəlmisən! Bilirsən, nə qədər sənin üçün darıxmışam. Verdiyin kitabların hamısını oxumuşam. İstəyirsən, danışım!?

On beş-iyirmi gün ərzində Nərgizin nə qədər dəyişdiyi Seyid Bikənin gözündən qaçmadı. Dərin iri gözlərindən daha uşaqlıq duyulmurdu. Hətta gülüşü də başqa cürə idi.

Həmişə sevincini büruzə verən Nərgizin elə bil daxilində onu idarə edən ağıl mərkəzi yaranmışdı, hisslərini idarə edirdi. Tahirdən də çox sevinməsinə baxmayaraq, sakitcə dayanması, uşaq kimi onların üstünə cummaması qızın daha böyüdüyündən, təmkinli bir insana çevrildiyindən xəbər verirdi.

Nəvəsini adətinə görə bağrına basan Seyid Bikəni qızcığazın üzündəki sevinc daha çox valeh edirdi.

Baba da nəvəsindəki bu dəyişikliyi hiss etmişdi.

Bu il Nərgiz məktəbi qurtarırdı. On yeddi yaşı yanvar ayında tamam olurdu.

Bir-neçə dəfə Səmərqəndə Namiq əkə Nərgiz də ali məktəbə girən kimi oğlunun toyunu edəcəyini demişdi. Onun sözünə gülən Məşədi Fazil indi qızın bu cür dəyişdiyini görüb, toyun qabağını ala bilməyəcəyinə peşmanlıq belə çəkmirdi. Hər şey Allahın qoyduğu qaydaynan gedirdi.

-Nataşaya kim baxır? Heç xəbərin var?

-Ay nə, Nataşa xala indicə harasa çıxdı, o, bizimlə qalır və bizə baxır! - deyə Nərgiz nənəsinin narahatçılığına son qoydu.

-Bəs bu arvad haradadır?

-Nənə, mən nə bilim? Allah bilə, həyətin hansı arvadıynan mırt vurur.

Seyid Bikənin belə cavab xoşuna gəlmədi, odur ki, Nərgizin üzünə çımxırdı:

-Nataşa mənim bacılarımdan mənə əzizdir. Bunu yaddan çıxartma! Onun haqqında bu cür danışma!- deyə xəbərdarlıq etdi.

Arvadının nəvəsinə çımxırdığını görən Məşədi Fazil Nərgizinn çiynini qucaqladı:

-Mənim balam, fikir vermə, nənələr qocaldıqca deyingən olurlar. Sənin nənən isə anadangəlmə deyingəndir.

Məşədi Fazilin sözləri Seyid Bikəni bərk tutdu:

-Mənəm deyingən?

-Bu dəqiqə - sən! Səndən başqasını görmürəm.

Məşədi Fazilin incə yumorundan Seyid Bikə cızığından çıxdığını başa düşdü, nəvəsinə qarşı sərtlik etdiyini anladı, keçib Nərgizi qucaqladı:

-Mənim balam, Volodyanı eşidib, özümə gələ bilmirəm, ancaq Nataşa xala haqqında, ümumiyyətlə heç kim haqqında bu cür danışma. Bizim nəslə yaraşmaz!

Nənəsinin ona qarşı haqsızlığına baxmayaraq, Nərgiz mətin dayanmışdı. Ancaq iri gözləri yaşarmışdı.

-Ay qız niyə ağlayırsan?

-Volodya əmiyə görə...

-Atan xəbər göndərib ki, qorxulu heç nə yoxdur.

-Nənə, söz verirsən ki, o, gələn kimi evləndirəcəksən?

-Evlənməsə, şalvarını çıxardacağam! - deyə, Seyid Bikə Nərgizi bağrına basdı.

Seyid Bikə indi həyətdə buxarlanan samovarın tüstüsünü gördü.

-Mənim balam, samovar qaynatmısan? Gəlməyimizi bilirdin?

-Hm!- deyə Nərgiz qımıldandı.

-Hardan bilirdin?

-Əsəd teleqram göndərmişdi. - Nərgiz Əsədin adını bu dəfə çox ürəklə çəkdi. Oğlanın adına olan həmişəki etinasızlıqdan ələm-əsər qalmamışdı. Qız sanki onun adını çəkməklə fəxr edirdi.

-Əsəd ağıllı oğlandır! Ancaq səni kimi qızı niyə alır, indiyə qədər başa düşə bilmirəm? Səmərqənd özbək gözəlləriynən doludur.

Nənəsinin ciddiliklə dediyini zarafat sanmasa da, özündən arxayın olan Nərgizin halı belə dəyişmədi.

Qız, doğurdan da, xanımlaşmışdı. Onun sözlə xətirinə daha dəyə bilməzsən. Seyid Bikəni sevindirən də elə bu idi.

Raziyəylə ləyaqətli, abırlı, özünü idarə edə bilən, dara düşəndə təmkinini itirməyən gözəl bir qız böyütmüşdülər.

Nərgiz samovarı Tahirnən birlikdə içəri keçirtdi.

-Maşallah, bu da böyüyüb!- deyə, Seyid Bikə altı yaşlı nəvəsinin saçını tumarladı.

Nataşanın qapının ağzında səsi eşidildi, içəri girən kimi Seyid Bikənin boynuna sarıldı:

-Как тебя не хватало!? Как ты была нужна мне!?

-Что с Володией?

-Он начал харкать кровью. Ашраф с Разией cразу взяли его в Москву. Я только что с почты. Поговорил с генералом Морозовым. Виктор Владимирович, сказал что утром его оперировали. Ребята все там. Слава богу все обощлось!- Наташа аьламаьа башлады

-Виктор Владимирович всегда говорить правду. Аллаща мин шцкцр! Не плачь его же спасли!-дейя, Мяшяди Фазил ону сакитляшдирмяк истяди.

-Фазил, он моя единственная надежда

-Поэтому его надо женить.

-На кого?

            -Найдется девушка. Он же встречается с одной хохлушкой. Красавицей. Даже мне показал.

-Səndə sözlər var?- deyə, Seyid Bikə üzünü ərinə tutdu.

-Məgər bilmirsən, mən bacıoğluynan bazlığa gedirəm?-deyə, Məşədi Fazil zarafata keçdi. Onun zarafatı evə gülüş gətirdi. Ancaq Məşədi Fazilin tezliklə halı yenə də pərişanlaşdı.

-Nərgiz, qızım, geyin, gedək poçta!-dedi.

Nərgizi gözləmək çox çəkmədi. Qız bir anın içində geyinib babasıynan küçəyə çıxdı.

 Qar yağmaqda davam edirdi. Uzaqda Politexnik institutunun binası, onun ətrafındakı və arxasındakı binalar görünmürdü. Qar sanki onların üstünə pərdə çəkmişdi.

Dördüncü xrebtovu küçəsinin qarşısında salınacaq yeni beşmərtəbəli yaşayış binalarının təməlləri üzərində hələlik üçüncü, dördüncü mərtəbələri tikilib qurtarmaq üzrə idi.

Almanların isə tikib qurtardığı iki qəşəng bina isə neftçilərə və hərbiçilərə verilmişdi. Bu binaların birinin altında poçt açılmış, şəhərlərarası telefon şəbəkəsi işləyirdi.

Binanın qarşısındakı küçə Nərimanov prospekti adlandırılmışdı. Bu iki bina gələcəkdə bütün tikintilər qurtarandan sonra prospektin çox yaraşıqlı bir küçəyə çevriləcəyindən xəbər verirdi. İndi bu prospektdən şəhərin yuxarı sərhədi keçirdi, daha doğrusu Bakı burda qurtarırdı.

Yeni prospektin salınması yuxarı məhəllədə yaşıyanların bir çox problemlərini həll etmişdi. İndi küçələrə işıq çəkilmiş, bəzi evlər isə hətta qaz xəttinə qoşulmuşdu.

Poçtun daxilində qoyulmuş kabinələrin qarşısında oturub gözləyənlərin sayı həmişə çox olurdu.

Poçtda işləyənlərin çoxu yuxarı məhəllənin adamları idi. Məşədi Fazilin içəri girdiyini görən poçtalyon ayağa qalxdı, məhəllə ağsaqqalını salamladı.

-Bala al, bu telefonu Səmərqəndlə cala, sonra bununla Moskvanı alarsan! – dedi.

Poçtayon “Baş üstə!”- deyib o birisi otağa keçdi. İkicə dəqiqə keçməmişdi ki, poçtda qoyulmuş reproduktor vasitsiylə “Səmərqənd, ikinci kabinə!” elan etdilər.

-Nə gözləyirsən, keç içəri! Adaxlına denən ki, sağ salamat çatmışıq! Hər şey qaydasındadır. Nə qədər istəyirsən danış! - deyə, Məşədi Fazil Nərgizi ikinci kabinəyə saldı. Özü isə oturub gözləməyə başladı.

Yerinə qayıdan poçta işçisi Məşədi Fazili gözləyən görüb, üzünü ona tutdu:

-Fazil dayı, niyə danışmırsınız?

-Nərgiz danışır.

-Onda Moskvanı calayım?

-Calasan pis olmaz.

Poçtalyon yenə də əvvəlki otağa keçdi. Bir-neçə dəqiqədən sonra reproduktor: “Moskva, birinci kabinə!” elan etdi.

Məşədi Fazil təmkinlə ayağa qalxdı və kabinənin qapısını açdı.

Telefonun o birisi xəttində general Morozov dəstəyi qaldırmışdı.

-Добрый день, Виктор Владимирович! Это Фазил Джафарович.

-Добрый день,Фазил дайы, рад слышать ваш голос.

-Витя, как там Вова? Мы здесь уже с ума сходим.

-Нет основания для беспокойства. Он очнулся. Рая с Ашрафом только что вернулись оттуда. Марина сейчас дежурит у его постели.

-Скажи правду, как он?

-Серьезное уже позади. Его вылечат. И он вернется к вам совсем здоровым. Врач наш франтовой друг. Даже вы его хорошо знаете. С ним в шахматы играли. Помните, он поставил себе целью выграть вас. И у него не получалось.

Когда он узнал, что вы Володин дядя, сказал, что пускай приедет играть в шахматы. Не беспокойтесь, он полностью вылечит его. Шахматы его слабость, а в своей области он гений. Передаю трубку Ашрафу.

-Dədə, axşamın xeyr!

-Necədir?

-Hər şey yaxşı olacaq. Biz hələ bir həftə burda qalacağıq. Volodya isə operasiyadan sonra burada bir ay qalıb müalicə olunmalıdır. Professor Sidrov söz verib ki, onu sağaldacaq.

-Hansı Sidrovdu o?

-Qəzetdə oxumuşduq ha!? Səni yaxşı tanıyır.

-Sizə nə göndərim?

-Dədə, Şamaxı çaxırı. Abasa deyin, evindəki iki-üç dənə balaca boçkası var, provodniklərlə bura göndərsin. Yola salanda, zəng etsin ki, qarşılayım.

-Yenə də içkiyə daraşmısız?

-Yox dədə, Vityanın anadan olan gün yaxınlaşır. Demək olar ki, hər gün həkimlərləyik. Hamısı Vityanın dostlarıdır. Hamısı da onunla Voennı qorodokda yaşayırlar.

-Yaxşı deyərəm. Özünüzdən muğayat olun!

Məşədi Fazil trubkanı yerinə qoyub kabinədən çıxdı.  Nərgiz isə hələ də telefonla danışırdı.

Məşədi Fazil dinməzcə keçib yerində oturdu və qızın danışıb qurtarmasını təmkinlə gözləməyə başladı. Beş dəqiqədə beləcə ötdü.

Nərgiz kabinənin qapısından çıxanda Məşədi Fazil poçt işçisinə yaxınlaşdı:

-Nə qədər ödəməliyik?

Məşədi Fazil poçtalyonun dediyi məbləği ödədi.

-Baba, bəs Moskvaynan danışmırsan?

-Mənim balam, mən çoxdan danışmışam! Sənin isə heç xəbərin olmayıb.

Poçtu tərk edib qar basmış cığırlarla qol-qola irəliləyən babaynan nəvə, hər ikisi susurdu. Məşədi Fazil, öldür onu, heç nə soruşmazdı. O, Nərgizə danışmağı təklif edəndə bilirdi ki, xəttin o biri tərəfində Əsəd olacaq.

Səmərqəndə olanda şəhərlərarası telefonun zənginə o saat Əsəd yerindən sıçrayırdı. Nərgizin zəngini gözləyirdi, onları bir-birinə birləşdirən telefondan uzağa qaçmırdı.

Şəhərlərarası telefon zənginin başqa zənglərdən fərqlənməsi Əsədi müəyyən mənada təmkinini saxlamağa kömək edirdi. Əks halda hər zəngə görə yerindən tullanıb, telefon səmtə qaçardı.

Məşədi Fazil arxayın idi ki, bu dəfə də eyni hadisə baş verəcək. Əsəd telefonun yanında oturacaq, çünki onsuz da zəng vuracaqlarından xəbərdar idi. Digər tərəfdən, arxayın idi ki, Bakıdan zəng olacaq.

Nəvəsinin nədən danışdığı isə Məşədi Fazili maraqlandırmırdı. Sadəcə olaraq, Nərgizin üzündən qəm-qüssəni silmək istəyirdi.

Nərgizin gözləri indi gülsə də, təmkinini itirmirdi. Babasından heç nə soruşmurdu. Birdən Voloya əmisi yadına düşdü:

-Baba, Volodya əmi necədir?

-Allaha min şükür, qızım! Hər şey yaxşı olacaq.

Bununla da onların söhbətləri bitdi. Evə çatana qədər hər ikisi susdu.

Qar lopa-lopa onların başlarına tökülürdü. Külək əsmədiyindən hava sakit idi. Ətrafda oynayan uşaqların səsləri sakitliyi pozurdu.

Bir-birini qartopuna tutan uşaqların gülüşlərinin əks-sədaları dağlardan gəlirdi. Bakıda nadir hallarda qar yağırdı. Qar yağışı şəhəri dondursa da, uşaqların hay-küyü şəhəri yuxudan oyadırdı.

Qar yağışından sonra şəhərin abı-havasını da dəyişirdi. Yoluxucu xəstəliklər yoxa çıxırdı. Qar yağışı sanki Bakını dezinfeksiya edirdi. Xəstəliklər itirdi.

Yuxarı məhəllənin uşaqları küçənin qarşısında sürüşkənlik düzəltmişdilər. Nərimanov prospektindən dördüncü xrebtovı küçəsinə gedən yol boyu yüxarıdan aşağı uşaqlar yıxıla-yıxıla sürüşərək gülüşürdülər. Uşaqların həqiqətən bayramı idi.

Məşədi Fazil yıxılmasın deyə Nərgizin qoluna girib evlərinə tərəf irəliləyirdi. Birdən onun ayaqlarından kim isə sarıldı. Uşağın başını əllərinə alan Məşədi Fazil nəvəsi Tahirin onu qucaqladığını gördü.

-Bala, sən haradan çıxdın?

-Dədə, Aslanla sürüşürəm.

Aslan qonşu uşağı idi. Tahirdən bir-iki yaş böyük olardı.

-Soyuqdan qorxmursan? - deyə, Məşəd Fazil nəvəsinin şaxtadan qızarmış yanaqlarını əllərinə aldı.

-Yox, dədə! Ləzzətdir.

            -Gördün, soyuqdur, evə qayıt!

-Baş üstə, dədə! - deyə, Tahir yerdən bir lopa qar götürdü və bacısının üzünə atdı.

-Dədə, görürsən nə edir?- deyə Nərgiz şikayət etdi.

Nəvə və baba gülüşdülər. Nərgiz Tahirin dəcəlliyi qarşısında öz köməksizliyini büruzə verdi.

-Qızımız hələ uşaqdır! Hələ Tahirnən bacarmır. O, hələ oxumalıdır! - deyə öz-özünə düşündü.

Həyətin qapısını qar basmışdı. Nərgiz bir-neçə dəfə qapını itələdi. Qapı açılmadı. İncə əlləri dəmir qapının soyuqluğundan keyidi. Məşədi Fazil bunu hiss etdi: nəvəsinin əllərini əlinə alıb ovuşdurdu:

-Bir də əlcəksiz bayıra çıxma! - dedi. Sonra ayaqıyla qapının ağzındakı qarı təmizlədi. Qapını özü tərəfə çəkdi. Qapı açıldı.

Həyətin evlərinin damındakı bacalardan qarın üstünə qara hiss tökülürdü. Bütün həyət daş kömürə keçmişdi. Soyuq olanda “maşınkalar” evi qızdırmırdı. Evdəki “burjuyka” daş kömürün təsirindən qıpqırmızı qızarırdı.

İçəri girən kimi Nərgiz qaçıb “burjuykanın” turbasını əlləri ilə qucaqladı. Qızcığaz, doğrudan da, donmuşdu.

Nataşa stolun arxasına oturub pip yarpağına dolma bükürdü. Seyid Bikə isə ona kömək edirdi. O, əlindəki dolmanı qazanın içinə qoydu və onlara qarşıladı.

Seyid Bikə “burjuykanın” üstündən çaynikləri götürdü və stolun üstündəki stəkanlara çay tökdü.

-Ay qız, keç, bir stəkan çay iç! Titrəmən keçsin! - deyə Seyid Bikə Nərgizə əmr verdi.

Məşədi Fazilin iki əli ilə stəkanı tutub əllərini qızdırdığını görüb, üzünü ona tutdu:

-Niyə içmirsən?

-Yaman istidir!

Məşədi Fazilin sakitliyi otaqdakı söz-söhbətə son qoydu. Nataşanın ana ürəyi dözmədi. Əlində qalmış ətin qalıqlarını qarşısındakı dəsmalla sildikdən sonra keçib Məşədi Fazilin oturduğu stolun arxasına əyləşdi:

-Fazil, Volodya necədir? - soruşdu.

-Sakit ol! Hər şey qaydasındır.

-Gərək, mən də gedəydim! Əşrəf aparmadı.

-Əşrəf düz iş gördü. Elə sənin xəstə ürəyinə yaraşır! - deyə, Məşədi Fazil cavab verdi.

-Raziyəyə əziyyət olacaq!

-Gəlin nə üçündür? Evin qayğısını çəksin! Sabah qaynana olacaqsan, gəlinə çox üz vermə! Səni yiyər! - deyə, Seyid Bikə sözə qarışdı.

-Elə danışırsan ki, elə bil gəlinlərinə qan uddurursan!

-Nataşa, qaynana olarsan, onda gəlinin nə olduğunu görərsən.

-Nənə, qaynana olanda nə olur? - indi Nərgiz sözə qarışdı.

-Qaynana olanda nənə olursan! Qocalırsan.

Hamı gülüşdü. Nataşanın ürəyi yerinə gəldi. Bu zaman qapı açıldı. İçəri üst-başı qar içində Tahir daxil oldu. Tez qaçıb Nərgizin üstünə atıldı.

-Nərgiz, məni soyundur! İslanmışam.

Nərgiz dinməzcə qardaşının paltosunu soyundurdu, papağının qarını “burjuykanın” üstünə çırpdı. Peçin üstünə düşən qar dənəcikləri peçin üzərində cırıldaya-cırıldaya əriyərək qaçışmağa başladı.

Tahir yüngüllük hiss edən kimi qaçıb nənəsinin qucağında oturdu və iki əliylə onun boynunu qucaqladı.

-Nənə, mənim boğazım gəlib. Mənim boğazımı ovxala!

Seyid Bikə sağ əliylə nəvəsinin boğazını çəngə aldı. Bir-neçə dəfə ovxaladıqdan sonra:

-Get kafir! Qayıt kafir! - deyərək onun boğazına bir-neçə dəfə əliylə yüngül zərbələr endirdi.

Bu zərbələrdən Tahir atılsa da, boğazının ağrısının getdiyini hiss etdi, dözümlülük göstərdi. Nənəsinin sakitləşdiyini görüb onun üzündən öpdü:

-Nənə, daha ağrımır! - dedi, keçib babasının yanında oturdu. Əlini uzadıb latın qrafikasıyla yazılmış kitabı qabağına qoydu.

-Dədə, sənin kitabındır. “Hopopnamədir” Hamısını oxuyuruq. Bu əlifbanı da öyrənmişəm. İndi əskini nənə mənə öyrədəcək. Nənənin də kitablarını oxuyacağam.

Məşədi Fazil nəvəsinin nə dediyini eşitmirdi. Gözləri pəncərəyə dikilmişdi. Bayırda lopa-lopa qar yağmaqda davam edirdi. Həyətin darvazasının işığında parıldayıb sakitcə yerə enirdi.

 


MARİNA

 

57-ci ilin şaxtalı qışı və qarı qatarı qarşılamağa gələnləri vağzalın gözləmə zalına yığmışdı. Perronda nadir halda gözə dəyən tapılardı. Moskva-Bakı qatarının gəlməsinə hələ on dəqiqə qalırdı, amma zalda adam əlindən tərpənmək mümkün deyildi.

Məşədi Fazil, Seyid Bikə, Nataşa qapının ağzındakı pəncərədən perronu seyr edirdilər. Qardan yer ağappaq olsa da, qar daha yağmırdı. Əsən kəskin xəzri camaatın üz-gözünü dondurur, başını qaldırmağa qoymurdu.

Perronun kənarında qara paltosunun yaxasını qaldırıb gözlərini qatar gələn tərəfdən çəkməyən cavan qız Seyid Bikənin nəzərindən qaçmadı.

-Fazil, o qəşəng qıza bax! Görəsən kimi gözləyir?

Məşədi Fazil pəncərədən boylandı və diqqətlə perronda tək durub gözlərini yoldan çəkməyən qıza baxdı.

-Ay arvad, gəlinimizdir də?

-Nə gəlin, a Fazil? - deyə Nataşa ondan soruşdu.

-Volodyanın, sevdiyi...

-Sən zarafat elə! - deyə Seyid Bikə üzünü ona tutdu.

Məşədi Fazil daha bir söz demədi. Onlardan uzaqlaşıb qapıdan bayıra çıxdı və perrondakı qıza yaxınlaşdı. Qızın qoluna girib zala gətirdi.

Seyid Bikəynən Nataşanın qarşısında mavi iri gözlərilə, boy-buxunuynan hamının nəzərini cəlb edən bir gözəl dayanmışdı.

-Tanış olun, Marinoçka! - deyə, Məşədi Fazil qızı onlara təqdim etdi. Sonra isə əksinə:

-Mənim balam, tanış ol! Nataşa xanım, Vovanın anası. Bu isə onun xalası - Seyid Bikə.

Marina başı ilə onları salamladı.

Seyid Bikə onun boynunu qucaqladı və qızın üzündən öpdü. Nataşa da rəfiqəsindən geri qalmadı.

-A kişi, sizin gizli işləriniz varmış? - deyə, Seyid Bikə üzünü ərinə çevirdi.

-Bəs siz nə bilirdiniz? Mən balamı subay qoyacağam!? Allah qoysa, elə bu gün toylarını edəcəyəm.

-Bu gün nə toy? Sən zarafat elə!

-Mən söz vermişəm, edəcəyəm!

Sonra üzünü məəttəl qalmış Nataşaya tutdu:

-Nataşa, Marinoçkanın bir maması var! Məlakədir.

-Sən onun anasını haradan tanıyırsan? - deyə, Seyid Bikə zarafata keçdi.

-Ay arvad, məgər bilmirsən ki, mən gəlin seçəndə, hər tərəfli seçirəm.

-Ona görə oğlanların hamısı götürüb, istədiklərini qaçırlar.

-Bu səfər belə olmayacaq. Marinanın elçiliyini özün edəcəksən.

-Təki sən deyən olsun!

Onların bu söhbətlərinə qarışmayan Marinanın fikri perrona girən qatarda qalmışdı. Qatarın gəldiyini görənlər isə perrona tökülüşürdülər.

Volodyanın perrona düşüyünü hamıdan əvvəl görən Marina onun tərəfə iri addımlarla addımlamağa başladı.

 Məşədi Fazil Seyid Bikəylə Nataşanı tələsməyə qoymadı. Yəni “Dayanın, baxın!”.

Qız Volodyanın boynuna sarılmışdı. Hamı onlara tərəf baxır, elə bil bu iki gəncin görüşünə həsəd aparırdılar.

-Deyəsən, sənin sakitliyin pozuldu! - deyə, Seyid Bikə üzünü Nataşaya tutdu.

-Oğula bir bax! Düz deyirsiz: yar yarı görər, yarmalar yavan qalar.

-Anadan, atadan yar şirin olur - şirin!

Hər üçü sakitcə durub, Volodyaynan Marinaya baxırdılar. Əşrəfnən Raziyənin vaqondan düşəcəyi yadlarından çıxmışdı.

-Ay na, xoş gördük! - deyə, Raziyə Seyid Bikəni qucaqladı.

Nataşa xala Əşrəfin boynundan sallandı:

-Əşrəf, necədir? - deyə, oğlunu soruşdu.

-Görmürsünüz? Daha evlənə bilər. Toya hazırlaşın!

-Spasibo, mənim balam! Sən onu həyata qaytardın.

-Mən yox! Moskva həkimləri.

-Sən olmasaydın, balam əldən getmişdi.

-Nataşa xala, Volodya bizim qardaşımızdır. Mən onu səndən çox sevinirəm. Gəlinimizi görürsən də!?

-Bu köpək oğlu, bunu haradan tapdı? - deyə, Nataşa xala zarafata keçdi.

-Bunu dədəmdən soruş! Bu onun işidir.

-Atan-xatakarda sözlər var.

Əşrəf keçib əlini Volodyanın çiyninə qoydu:

-Bəsdir! Qohum-əqrəba səni gözləyir.

Volodya Marinadan aralandı, geri çevrildi. Anası oğlunu qucaqladı. Hamının gözləri yaşarmışdı. Seyid Bikə gözünün yaşını silib üzünü Volodyaya tutdu:

-Bəs mən?

Volodya əllərini Seyid Bikənin boynuna saldı və üzündən öpdü:

-Bikə xala, mənim canım, ciyərim! Səni hamıdan çox istəyirəm.

-Marinadan da?

-Marinadan da.

-Onda əsl kişisən!

***

Vağzaldan qayıdanlar həyətə girən kimi Nərgizlə Tahir boynuna qırmızı lent bağlanmış qoyunu dartıb onları qarşıladılar. Bir anın içində Abbas qoyunu yerə yıxdı.

Volodya Marinaynan Bakı adətiynən ayaqlarını qoyunun üstünə qoydular. Bircə anın içində al-qırmızı qan həyətə düşmüş qarın üstünə töküldü. Seyid Bikə barmağını qana batırıb əvvəl Volodyanın sonra Marinanın alnına xal qoydu.

Məşədi Fazil Əşrəfi qırağa çəkdi və qulağına nə isə pıçıldadı. Abbas işini qurtaran kimi maşınına oturub harasa çıxıb getdilər.

Volodyanın qayıtma xəbəri bircə anın içində məhəlləyə yayıldı. Bir-birini ardınca dostlar, tanışlar gəlib onlara gözaydınlığı verirdilər.

Günortadan sonra Hüseynağa da dəstəsiynən gəldi. Gələn kimi də həyətdə toyxana qurmağı həyətin cavanlarına tapşırdılar.

Nə baş verdiyini anlamayan Seyid Bikə Hüseynağanı kənara çəkdi.

-Bala, bu nə toyxanadır.

-Ana, Məşədi Fazil dayı bu gün Kömür meydanına gəldi və mənə dedi ki, dəstəni götür apar həyətimizə və uşaqlarnan toyxana qurun. Bu gün çalıb-oynayacağıq.

-Yenə də kişinin başına nə girib?

-Bikə xala, onu bir özü bilir.

Burdan kababçı İbad da dəstəsiynən həyətə girdi. Qab-qacaqlarını, manqalını və s. həyətin mətbəxi deyilən yerində qurmağa başladı.

-Ay İbad, sən niyə gəlmisən? - deyə Seyid Bikə soruşdu.

-Məşədi Fazil deyib.

            Həyətə gələn dostlar Hüseynağadan tapşırıq alıb hərə bir tərəfə dağılışırdı.

            Qar daha yağmırdı. Qışın soyuğuna baxmayaraq həyətdə bir qaynaşma vardı ki, gəl görəsən. Hərə öz evindən xalça-palazını həyətə tökürdü. Cavanlar xalçalarla toyxananın ətrafını bağlayır, damına çadır çəkirdilər.

            Uzunluğu 25 metr, eni on metr olan üstü örtülü bir toyxana alındı. Ortaya stollar və stullar daşındı. Həyətin sakinləri axşama hazırlaşırdılar. Hamı bir ritmlə hərəkət edir, nə çatışmırdısa gətirirdi.

Yuxarı məhəllənin hər həyəti bir orqanizmi xatırladırdı. Birinin sevinci hamının sevinci, kədəri hamının kədəri olurdu.

Toyxananın ortasına taxtaynan yanan yekə bir “burjuyka” gətirdilər. Uşaqlar peçə od vurdular.

Axşam üstü Əlisəttar ailəsiynən həyətə daxil oldu. O, yenicə ayaq açıb gəzən oğlu Raufun əlindən tutub içəri girəndə gözlərinə inanmadı. Həyət adamla dolu idi.

Uşağı Şeydaya verib həyətin ortasında dayandı, həyətdəkilərə göstəriş verən qardaşı Əyyubdan soruşdu:

-Nə baş verir, qardaş?

-Onu dədə bilir. Dədə nə deyib, onu edirəm. Bu gün burda çalıb-oynamaq olacaq.

-Vovanın gəlişiynən əlaqədardır?

-Mənə də elə gəlir. Sən də dostlarını yığ bura. Dədə dedi. Bax, gör nə çatışmır? Təşkil et!

Əlisəttar İbada yaxınlaşdı. Həyətin qadınları ona qoşulub aş qazanlarını daşın üstünə qoyurdular.

-İbad, nə çatışmır? - deyə, Əlisəttar ondan soruşdu.

-Narahatlığa əsas yoxdur. Hər şey qaydasıynan gedir.

Axşam yaxın Abasın “Pobedası” qapının qarşısında dayandı. Maşından Məşədi Fazilnən birlikdə 40-45 yaşlı orta boylu bir rus qadını və 45-50 yaşında hündür boylu, görkəmindən ziyalılıq yağan bir rus kişisi düşdü.

-Buyurun! - deyə, Məşədi Fazil onlara bələdçilik etdi. Həyətə girən kimi Məşədi Fazil Hüseynağa əl elədi. Musiqi sədaları bütün həyətə yayılmağa başladı. Musiqinin səsi sanki qonaqları diksindirdi.

-Sən deyəsən zarafat etmirsən? - deyə rus kişisı üzünü Məşədi Fazilə tutdu.

-Bir adam tapılarmı ki, desin: Məşədi Fazil deyib etməyib!?

-Mən eşitmişdim, ancaq indi gözümlə görürəm.

Onlar gəlib toyxanaya girdilər. Toyxana adamla dolu idi. Stolların arxasında həyətinin ailə başçıları, Əşrəfin dostları, öz həyat yoldaşlarıyla. Əlisəttarın bir neçə dostu. Raziyənin atası, anası, qardaşları, məhəllədəki Məşədi Fazilin dostları oturmuşdular.

Toyxanın yuxarı başında bir böyük stol boş qalmışdı. Məşədi Fazil onları stolun sol tərəfinə otuzdurdu.

-Biz toya gəlmişik? - deyə, rus soruşdu.

-Elədir, özü də öz balanızın toyuna!

Ər-arvad bir-birinin üzünə baxdı. Məşədi Fazil toyxanın ortasına keçdi. Məclisə gələnlərə üzünü tutdu:

-Mən qızım Marinaya və bacım Nataşa söz vermişdim ki, Volodya Moskvadan qayıdan kimi onların toylarını edəcəyəm. Bilin və agah olun, siz Volodyaynan Marinanın toyuna dəvət olunmusuz. Gəlin, onlara xoşbəxtlik arzu edək!

Yerlərdən:

-Allah xoşbəxt eləsin!– sədaları eşidilməyə başlandı.

-Hüseynağa, bir vağzalı!

“Vağzalının” yanıqlı sədası ətrafa yayıldı. Hüseynağa çala-çala Məşədi Fazilgilin eyvanın yaxınlaşdı. Onu toyxanadakılar müşayiət edirdilər.

Dəstə eyvanın pilləkənlərinə çatanda, qapı açıldı. Nərgiz əllərində yanan qırmızı şamlarnan, onun arxasınca Volodya və Marina və evdəki qız-qadınlar eyvana çıxdılar. Marina ağ gəlinlik paltarında, Volodya isə qara kostyumda idi.

Məşədi Fazil Marinanın ata və anasını eyvana dəvət etdi:

-Andrey Petroviç, necədir? Marqarita İvanovna, yaraşırlar? - deyə soruşdu.

Məşədi Fazilin səhərdən onlara dediyi sürprizin nə olduğunu qız atası və anası indi anladı.

-Fazil, bu tezliklə? Bəs problemlər? - Marinanın atası soruşdu.

-Onların heç bir problemı yoxdur və ola bilməz. Uşaqlar bir-birini sevirlər. Hər şeyləri var və olacaq. Halallaşın!

Ata və ana keçib, əvvəl Volodyanın sonra isə qızlarının alnından öpdülər. Dəstə yenə də “Vağzalı” sədaları altında toyxanaya qayıtdılar.

Bəylə gəlini yuxarı başda otuzdurduqdan sonra Məşədi Fazil toyxananı nəzərdən keçirtdi. Nərgizi gözləriynən axtardı. Qız anasıyla Marinanın yanında oturmuşdu. Əl elədi ki, ayağa qalxsın. Nərgiz ortaya tək çıxmadı. Tahirnən Zöhrənin əlindən tutub babasının qarşısına durdu. Əşrəf də onlara qoşuldu.

-Hüseynağa “Bala Nərgiz”- deyə, üzünü çalanlara tutdu. Şakirin ürək açan musiqisi həyəta yayıldı.

Məşədi Fazil əllərini yuxarı qaldırdı və ona xas olan müdrikliklə balalarının əhatəsində rəqs etməyə başladı.

Seyid Bikəylə Nataşanı ürəkləri gülsə də, sevincdən gözləri yaşarmışdı.

-İlahi, sən balalarımı saxla! Qoy, pis günlərimiz belə olsun! - deyə Seyid Bikə ürəyində dua edirdi.

***


NAĞIYEVİN İTMƏSİ

 

İranda baş vermiş siyasi böhran İran-Sovetlər İttifaqı arasında soyuqluq yaratmış, Şahın komandası böhranın baş verməsində kommunistləri günahlandırmışdı. Odur ki, yenə də Azərbaycanla İran arasında əlaqələr kəsilmiş, gəmilərin gediş-gəliş məhdudlaşdırılmışdı. İndi Bakıdan İrana ayda bir dəfə və yaxud iki dəfə gəmi gedirdi.

            Əlisəttar əvvəlki kimi Ənzəliyə ayda bir dəfə gəlsə də, bir ildən yuxarıydı ki, dayısıgillə görüşə bilmirdi.

Bir il bundan qabaq dayısı uşaqları Mir Hüseyn və Mir Mahmud onunla Fərhadinin evində görüşəndə demişdilər ki, bacısıyla birlikdə xaricə oxumağa gedirlər: Mir Hüseyn Amerikada, Mir Mahmudla Fatimə isə Almanda oxuyacaqlar.

            Dayısı uşaqları Seyid Bikəyə Amerikadan da, Almandan da məktub yazırdılar, ancaq Əlisəttar onlara məktub yaza bilmirdi. İranda qohumları olduğunu bilsəydilər, onu “zaqranpoezkaya” buraxmazdılar. Bunu ona kapitan Həmid Əsədov başa salmışdı.

             Bakıda qış öz taxtı-tacını asanlıqla bahara vermək istəmirdi. Soyuq şimal küləkləri torpağı qızdırmaq istəyən günəşin qarşısına buludlar çəkir, tozanaq qaldırır və qışla belə asanlıqla uzaqlaşmağın qeyri-mümkünlüyünü göstərirdi.

Bakının mart ayı qədər dəyişkən və aldadıcı havası olan yer ola bilməzdi. Köklü bakılılar mart ayının çıxmasını səbirsizliklə gözləyir, yaz geyiminə keçməkdən çəkinirdilər. Tez-tez işlətdikləri sözlər isə bu idi: Mart çıxacaq, dərd çıxacaq! - deyirdilər və yaxud “Mart çıxdı dərd çıxdı!”

            Ənzəliyə səhər sübhdən çatan gəmi elə bil Bakının dünənki tufanlı və dalğalı qış dənizindən yaxasını qurtarıb, sakit və bahar ətirli bir limana dincəlmək üçün yan alırdı.

Bakı limanından fərqli olaraq, bura bahar təravətilə nəfəs alırdı. Hər tərəf yamyaşıl, ağaclar isə al, çəhrayı çiçəklərə bəzənmişdi.

Sahildən gəmiyə əsən mehdə yazın ətri duyulurdu.

Kapitan Əsədov göyərtədən üfüqü seyr etdikdən sonra, aşağı körpüyə baxdı və bosmanın limanın rəis müavini ilə danışdığını gördü.

-Kapitan yuxardadır!- deyə, bosman göyərtədə dayanmış kapitanı göstərdi.

Liman rəisinin müavini onun adını çəkdiyini eşidən Kapitan Əsədov tələsmədən aramla göyərtədən keçib, trapla aşağı enməyə başladı.

Müavin onu görüb aşağıdan ona amerikansayağı “çest” verdi. Yuxarıdan onun “çestinə” fikir verən Əlisəttarın başına gələn ilk fikir bu oldu ki, “həmşərilər” doğurdan da, amerikanlaşıblar.

Əlisəttarın atasının dediyi sözlər yadına düşdü: “İran tarixi boyu bircə anın içərisində bu müstəvidən başqa müstəviyə keçmək bacarığı və qabiliyyəti olan bir dövlətdir. Dövlətçilik təcrübəsindən irəli gəlir bu cür dəyişkənlik.

İranlılar onlara qarşı gələ biləcək qüvvələri həmişə qabaqlayıblar və bundan istifadə ediblər. İran indi iki böyük dövlətin arasında qalmağına baxmayaraq, seçimdə obyektiv reallıqdan çıxış edəcək, güclənməkdə olan ölkənin tərəfində olacaq, güc mərkəzi dəyişən kimi o saat orientasiyasını dəyişəcəkdir. ”

Onu fikirdən aşağıdan Kapitan Əsədovun əl eləməsi ayırdı. Kapitan onu aşağıya çağırırdı.

Əlisəttara xas olan cəldliklə o dəmir piləkanları düşdü. Bircə anın içində Kapitanın qarşısında dayandı.

-Əlisəttar, hazırlaş, limanın rəisi bizi yanına çağırır! Orada mənə lazım olacaqsan.

Əlisəttarı yuxarı qalxıb düşməsi beş dəqiqə çəkmədi ki, rəisin göndərdiyi maşın gəlib çıxdı.

Kapitan Əsədov Əlisəttarnan maşına mindilər, rəisin müavini isə limana baxış keçirtməyini davam etdi.

Sakit səhər mehi baharın istiliyinə verdiyi təravəti maşının açıq pəncərələrindən içəri vurmağa başladı. Limandan idarəyə qədər yolun çox da uzaq olmamasına baxmayaraq maşında təmtəraqla getməyin müəyyən dərəcədə ləzzətini hər iki sovet vətəndaşı duyurdu. Ətrafda işləyən və onlara baxan fəhlələr nə qədər böyük adam olduqlarını düşünürdülər.

Maşın idarənin qarşısında dayandıqda, qapının ağzında durmuş növbətçi qaça-qaça gəlib maşının qapısını açdı. Kapitan Əsədovla Əlisəttar maşından düşüb idarənin qapısından içəri girdilər.

Həmin koridorlar, həmin otaqlar ... Bəs dəyişən nədir? Əlbəttə ki, divardakı şəkillər. İndi divarları Şahənşahla Amerika prezidentinin şəkilləri bəzəyirdi.

Rəis Acizi onları kabinetinin qapısının ağzında qarşıladı. Otağında dərin kreslonun içində itmiş Heybət Fərhadinin arxaya daranmış saçları görünürdü.

Qonaqların gəldiyini duyub Fərhadi ağır bədənini rahat kreslodan tələsik qaldırdı və onlara qarşı gəldi.

-Qardaşlar, xoş gəlmisiniz! Necə də şadam sizi görməyimə! - deyə, əlini görüşmək üçün əvvəl Əlisəttara, sonra isə Kapitan Əsədova uzatdı.

Fərhadi qonaqları yerbəyer etdikdən sonra Ağaye Acizi otağı tərk etdi. Acizini gedişi ondan xəbər verirdi ki, onların söhbətinə mane olmaq istəmirdi.

-Dayın, Tehrandadır. Uşaqlar isə xaricdə. Dayıdostun gəlmək və sənin bayramını təbrik etmək istəyirdi. Anası xəstələndiyindən o, da Tehrandan çıxa bilmədi. Mənə zəng elədilər ki, Əlisəttarı görüm və bayramlaşım. Seyid Bikəyə nə lazıdırsa göndərim.

Əlisəttar nə cavab verəcəyini bilmirdi. Bir də anası ona heç bir tapşırıq verməmişdi. Sadəcə olaraq demişdi ki, qardaşımı bağrına bassın və bayramını təbrik etsin.

-Xəbər göndərən də sağ olsun, xəbər gətirən də! - deyə Əlisəttar sözə başladı: - Dayıma deyin ki, hər şey qaydasındadır. Atamın və anamın ona salamı var. Biz isə pis dolanmırıq. Hər şeyimiz var. Narahat olmasınlar. Bayramlarını isə səmimi qəlbdən təbrik edirik.

Fərhadi elə bil bu cavabı gözləyirdi. Ancaq Xalidə xatın ona iki çamadan verib demişdi ki, Əlisəttara çatdırsın, Bakıdakılar üçün bayram hədiyyələridir.

-Əlisəttar, dayıdostun Seyid Bikə üçün bir-iki çamadan geyim-keçim qoyub ki, ona çatdırasan. Buna necə baxırsan?

-Nə deyə bilərəm? Hər şey kapitanımdan asılıdır. O, nə desə, onu da edə bilərik. - deyə Kapitan Əsədovu göstərdi.

-Kapitan mənim canımın parasıdır, o nə deyə bilər? -deyə əlini kapitanın çiyninə qoydu.

-Problem yoxdur! - deyə kapitan da onun sözünə şərik çıxdı.

-Madam ki, belədir, onda getdik bizə, nahara!

Onları üçü də otaqdan çıxdılar. Kabinetin ağzında Acizi katibəsiylə söhbət edirdi. Onların çıxdığını görən kimi farağat dayandı və Fərhadini nə deyəcəyini gözlədi.

-Denən, maşın gəlsin! Gedirik bizə! - deyə, Fərhadi ona müraciət etdi.

-Be fərmayiş! - deyə, Acizi iri addımlarla qapıya tərəf irəlilədi.

Bir anın içində cağbacaq “Ford” qapının ağzında dayandı.

-Acizi, sən də bizimlə gəl! - deyə, Fərhadi onu da maşına dəvət etdi.

Fərhadi qonaq qəbul etməyi bacaran adam idi. Bu insanın bir dəqiqəsi də boş olmamağına baxmayaraq, qonaq qəbul edərkən hər şeyi atırdı. Ancaq qonaqlığı düşünürdü. Bütün günü fikrinə və ağlına gələn nə vardırsa onu stolunun üstünə gətirmək istəyirdi. Evinə gələn qonaqları həmişə yüksək servizlə təəccübləndirərdi.

Mətbəxində işləyən aşpazlar istədiyin yeməyi hazırlayır, dediyini bir anın içində həyata keçirirdilər.

Bakının ən gözəl günlərini yaşamış Fərhadi oranın mətbəxindən çıxan bütün yeməkləri bura gətirmiş, ən yaxşı aşpazları başına yığmışdı. Boş vaxtlarında onların yanına çağırır və ağlına gələn yeməkləri onlara tapşırar, aşpazlar əgər dediyi yeməyin necə hazırlandığını bilmirdilərsə, o, özü ocağın arxasına keçərdi.

Məşədi Fazil eşidəndə ki, Əlisəttar onun tez-tez qonağı olur, üzünü Seyid Bikəyə tutub demişdi “Bir dəli şeytan deyir ki, özünü verəsən Fərhadinin yanına yeyib-içməyə!”.

Seyid Bikə isə gülərək “ Daha keçdi o günlər” - deyə cavab vermişdi.

Bu gün isə Fərhadinin aşpazları iki qat çalışmışdılar. Kapitan Əsədov bir kəlmə demədən süfrənin arxasına keçdi və üzünü Əlisəttara tutdu:

-Bala, nə baxırsan? Bura öz evimizdir. Özünü ver süfrə arxasına.

Kapitan Əsədovun naharı çox da uzun çəkmədi. O, da Əlisəttar kimi süfrənin arxasından tez durdu. Qulluqçular mizin üstünə “xor-xor” qəlyan qoydular və otağı tərk etdilər.

Fərhadi onların qəlyana əl uzatmadığını görüb təəccübləndi:

-Siz ki, siqaret çəkirsiniz? Bir bunun dadına baxın! Bunun tütününü Xoy gölünün ətrafında olan Gülzari kəndindən gətizdirirəm. Ona gözümün qabağında ədvalar qatdırıb, qurutdururam, sonra isə doğratdırıram. Min cür buna ətr, gül qatdırıram. Tüstüsünün iyinə baxın! Belə şey görməmisiz!

Doğurdan da, otağa qeyri-adi ətir qoxuları yayılmaqda idi. “Xor-xor” qəlyan tüstüləndikcə məst olduqlarını hiss edirdilər.

-Qədim kişilər nahardan sonra həmişə qəlyan çəkərdilər. Bu adamı yeməkdən sonra rahatlandırır. Şirin yuxu gətirir, bədənə güc verir. Yaxşı qəlyan hazırlayanları qəlyançı adlandırırdılar. Hər qəlyançının öz reseptləri vardı və onlar bunu ailə sirri kimi saxlayırdılar. Elə indi də İranda eyni cürə qəlyan çəkə bilməzsən.

Qəlyan dəmləyənlərin çoxu qədimdən qalma reseptlərdən xəbərdardırlar. Ancaq özlərinə əziyyət vermirlər. Tütünə, tiryək qatıb müştərinin qabağına qoyurlar. O təravət alınmır.

İbn Sina və onun qabilindən olan həkimlər qəlyanda yandırdığı bitkilərlə xəstələrinə şəfa gətirirdilər.

-Maraqlıdır! -  deyə, Əlisəttar sözə qoşuldu.

-Bunların sizə danışmağımın bir səbəbi də odur ki, Sizə və mənim dostum Məşədi Fazilə “xor-xor” qəlyan və mənim reseptimlə hazırlanan tütündən hədiyyə vermək istəyirəm. Necə baxırsınız? - deyə, Fərhadi stolun üstünə qoyulmuş üç dənə iri qutunu onlara göstərdi: - Məşədi sevinəcək!

Əlisəttar nə deyəcəyini bilmədi, üzünü Kapitan Əsədova tutdu, onu gözlədi.

-Allah verən əlini qorusun! Sən mənim ürəyimdən keçən hədiyyəni verirsən!

            -Bilirəm ki, Bakıda belə şeylər yoxdur. Əl işləridir. İsfahan zərgərləri hazırlayıb. - deyə, Fərhadi ayağı durub qutunu açan Kapitan Əsədova izahat verdi.

            -Qardaş, əladır! - deyə, Kapitan Əsədov qəlyanı yerinə qoydu:- Payın artıq olsun!

            -Çox sağ olun! -deyə, Əlisəttar da öz təşəkkürünü bildirdi: -Dayıma deyin ki, Bakıda hər şey öz qaydasındadır. Narahatçılığa heç bir əsas yoxdur.

            Fərhadigildən ayrılanda axşama yaxınlaşırdı. Səhərki havadan fərqli olaraq günəş havanı daha da qızdırmış, dənizin soyuq sularını buxarlandırdığından hava ağırlaşmışdı. Şəhərdən fərqli olaraq limanda bürkü hökm sürürdü.

Gəmi çoxdan yüklənmiş, kapitanın gəlməsini və qəbul etməsini gözləyirdi. Yola düşməsinə isə beş-altı saat qalırdı.

Kapitanın trapla qalxdığını görən matroslar sevindiklərindən bilmirdilər ki, nə etsinlər.

Nağıyev bosmana matrosları sahilə buraxmasına icazə vermirdi. Matroslar hirslərindən partlayırdılar.

Adətən bütün işləri qurtardıqdan sonra matroslar iki-üç saatlıq sahilə buraxılır və onlar üçün bar-bazarlıq etməyə şərait yaradılırdı. Bu səfər isə onların qabağı alınmışdı.

-Bunlar burada nə edir? - deyə, Kapitan Əsədov matrosları bosmana göstərdi: -Niyə sahildə deyillər.

-Yoldaş Nağıyev icazə vermir.

-Məgər sənin Nağıyevin bilmir ki, dənizçi hansı sahilə yan alıbsa, o, ora çıxmalıdır. Bu dənizçilərin yazılmamış qanunudur. Bütün dünya buna əməl edir. Niyə ona başa salmamısan? Bir də gəmidə kimdir kapitan?

-Mənə dedi ki, cavabdehliyi öz üzərinə götürürsən?

-Bəs sən?

-Mən...

-Sovet matrosu sahilə xoşagəlməz nə edə bilər ki? Əksinə, qoy dünya görsün ki, bizim necə matroslarımız var. Nağıyev isə öz işiynən məşğul olsun! Gəminin “rasporyadokını” pozmasın!

-Baş üstə! -deyə, bosman ondan uzaqlaşdı və geriyə qayıtdı:

-Bəs matroslar?

-Matrosları isə sahilə buraxmaq üçün hazırla!

            Nağıyev kapitanın sözlərini kayutasından eşitdi və gözə görünmədi.        

            Əlisəttar kapitandan kayutasında soruşdu:

            -Nağıyev hamın başına bəladır, özünüz də həmişə deyirsiniz. Bəs niyə uzaqlaşdırmırsınız?

-Gəmidə hamının ixtiyarı mənim əlimdədir, onun ki, isə KQB-də. İstəsəm də, istəməsəm də o, burda olmalıdır. Bir də ki, qorxaq xarakterinə bələdəm. Lazım olanda gözünün tovunu alıram. Elə indiki kimi.

***

Gəmi Ənzəlidən yenicə aralanmışdı. Dalğaları yara-yara irəliləyən dəmir nəhəng Şimala üz tutmuşdu. O elə sürətlə gedirdi ki, borulardan qalxan ağ buxar və qara tüstü onun yaratdığı hava təzyiqindən gəminin göyərtəsinə əyilir və quyruğuna dəyirdi.

Şimaldan gələn hava axını gəmini yellətsə də, onun sürətini azalda bilmir və o daha da sürətlə irəliləyirdi.  

Dalğaların soyuqluğu gəminin göyərtəsindəki havanı sərtləşdirirdi. Adamda elə təəssürat yaranırdı ki, elə bil istidən soyuğa düşürsən.

Ənzəlin havası isti olsa da, dənizinki yaman soyuq idi. Soyuq axın dalğalarla gəminin burnuna toxunaraq damcılara çevrilib havaya qarışır və onu soyuqlaşdırırdı.

Bu aylarda həmişə belə olurdu. Səhərə qədər dalğalarla gəminin döyüşü davam edir, səhər çağı isə Bakı körfəzinə çatar-çatmaz bu mübarizə qurtarırdı.

Ənzəlidən uzaqlaşanda gəmidə Nağıyevdən başqa hamı işlə məşğul idi. Ancaq onun hamını güdən gözləri sakit durmurdu. Görənlər ona  salam verib uzaqlaşırdılar. Bir adam onunla oturub durmurdu. Necə murdar adam olduğunu hamı yaxşı bilirdi.

            Əlisəttar kayutasında koykaya uzanıb matrosların Ənzəlidən alıb gətirdikləri jurnalları varaqlayırdı. Maraqlandığı məqalələri oxuyurdu.

Dalğaların gəmini yelləməsi ona sanki layla çalırdı. Gözləri yumulurdu. Şirin bir yuxu onu qucağına alırdı.

Gecənin bir aləmi Əlisəttar kayutasında kiminsə eşələndiyini hiss etdi. Gözlərini açdı. Bir nəfərin ayağını onun çarpayısına qoyub koykanın ikinci mərtəbəsindəki çamadanların içində nə isə axtardığını gördü.

Əlisəttar durub koykasının qırağında əyləşdi. Əliylə oğrunun belindən yapışıb yerə saldı. Qarşısında Nağıyevin gördü:

-Sən burda nə edirsən? - deyə Əlisəttar onun yaxasında yapışdı. Qapını açdı və qapıdan bayıra tulladı və qapını ötdü.

            Kayutasının qarşısındakı söykənəcəkdən qapının arası metrə yarımdan artıq deyildi.

            Qapının qarşısındakı söykənəcəyin boruları hər iki tərəfdən qurtarırdı və onları bir-birinə birləşdirən zəncirlər bağlanırdı.

             Lazım olanda, bu zəncirlər açılırdı. Təlimata görə gəmi yola düşəndə, bu zəncirlər həmişə bağlı qalmalıdır.

            Söykənəcəyə bağlanmış zəncirlər Nağıyevi saxlamadı və o, mayallaq ataraq dənizə düşdü. Gəminin mühərrikinin səsi, qaranlıq və dalğalar onun harayını boğdu.

            Əlisəttar isə nə baş verdiyin görmədi, yerinə girdi, durub qapını arxadan bağladı. Səhər açılana qədər rahatlıqla yatdı.

            Səhərin açılmasıyla ayağa durdu, qapının ağzındakı söykənəcəyin zəncirinin açıq olduğunu gördü, bağladı və göyərtəyə çıxdı, hamıya qoşulub idman etməyə başladı.

İdmanı ciddi hazırlıq sayan və həmişə matrosları yuxudan durğuzub göyərtəyə çıxaran, Nağıyev bu səfər idmana gəlmədi. Niyə gəlmədiyi, birini də maraqlandırmadı.

Bosman idmanı qurtaran kimi komandanı səhər yeməyinə dəvət etdi və yeməkdən sonra növbəyə kimin çıxacağını elan etdi.

             Əlisəttar kayutaya qayıtdı, dünənki əhvalat yadına düşdü. Nağıyevin kayutasında eşələnməsi haqqında kapitana heç-nə deməməyi qərara aldı. Bakıya çatanda özü Nağıyevlə haqq-hesab çürütməyi qərara aldı.

Səhər onun idmana gəlməməsini isə Əlisəttar dünənki hadisəylə əlaqələndirdi, düşündü ki, qorxusundan göyərtəyə çıxmayıb.

Koykanın kənarına əyləşdi, balaca stolçanın üstündən dünən oxuduğu jurnalları götürdü və yarımçıq qoyduğu məqaləni tapdı və oxumağa başladı.

Bir neçə saat beləcə keçdi. Bosman adəti üzrə işini qurtarmış matrosları siyasi dərsə çağırdı. Əlisəttar da onlara qoşulub yeməkxanada Nağıyevin gəlməsini gözlədi.

Dünən növbədə olmuş matroslar yorğun-arğın idilər. Çoxları stolun üstünə başını qoyub mürgüləyirdilər, dincəlmək əvəzinə Nağıyevin siyasi dərsinə qulaq asmalı idilər. Bəziləri açıq-açığına onu söyürdülər.

-Bosman, olmazmı ki, dincələndən sonra bizə politika kaçat eləsin? - deyə, növbə rəisi Andrey yarı rusca yarı azərbaycanca təklif etdi: - Görmür ki, fəhlə sinfi necə yorğundur?!

-Andrey, bu cür danışma, siyasi don geydirər.

-Mənə? Niyə? Mən Berlini alanda Nağıyev anasının yubkasının altında gizlənirdi. Bosman, siz ona çox böyük səlahiyyətlər verirsiniz! Yerini bilsin!

-Yaxşı, yaxşı! Boş-boş danışmaqdansa, gedin onu çağırın.

Matroslardan ən cavanı ayağa qalxdı, qapıdan çıxdı, iki dəqiqə keçmədi ki, geri döndü:

-Yoldaş Nağıyevin qapısı açıqdır, ancaq özü yoxdur.

-Bəlkə kapitanın yanındadır. Qalx, kapitan rubkasına, denən ki, matroslar gözləyir. - deyə Bosman onu geriyə göndərdi.

Matros qayıtdı:

-Kapitan dedi ki, dünəndən onu görməmişəm.

Hamı bir-birinə baxdı. Heç kim onu gördüyünü demədi. Səhər idmana da gəlmədiyini, matroslar sahilə çıxanda, onları yola salmadığı, gəmi yola düşərkən göyərtədə olmadığını hamı qeyd etdi.

-Bəs o, haradadır?

-Köpək oğlu, əlbət, İrana qaçıb! - deyə Andrey yerindən dilləndi: - Ondan nə desən çıxar! O, dildə kommunistdir, əməldə faşist!

Bəsdir! Bəsdir! - deyə, bosman fikrə daldı. Sonra üzünü gəmi heyətinə tutdu:

-Sizə beş dəqiqə vaxt verirəm! Gəmini alt-üst edirsiniz! Ya ölüsünü ya da dirisini tapırsınız! Mən isə onun yoxa çıxmağını qalxıb kapitana xəbər verirəm.

Bosman qapını açıb göyərtəyə və ordan dəmir pillələrlə kapitanın rubkasına çıxdı, baş vermiş insidenti ona danışdı. Komandanın onun qaçdığın dediyini danışdı.

-Ola bilməz, bosman?! Bir də ki, nə bilmək olar, insan çiy süd əmib! - deyə, Kapitan rubkadan aşağı endi. Bosmanla kambuza daxil oldu.

-Nə xəbər var?

-Kapitan, bütün gəmini alt-üst etmişik! Yoxdur ki, yoxdur! - deyə, içəri girən matroslar Nağıyevin yoxa çıxması haqqında xəbər çatdırırdılar.

Əlisəttar da onlara qoşulub Nağıyevi axtarsa da, nə baş verdiyini indi anlamağa başlamışdı. Səhər sübhdən qapısının qarşısındakı zəncirlərin açıq olması, onu şübhələndirdi.

O, kayutasının qarşısındakı söykənəcəyə nəzər saldı. Zəncirlərin dartınıb açıldığın başa düşdü. Bütün bunlar Nağıyevin kəlləmayallaq dənizə düşməsini göstərirdi.

Əlisəttar kayutasına girdi və koykasına uzanıb üzünü tavana tutaraq nə edəcəyini düşünürdü.

Gəmidə elə bir adam yox idi ki, Nağıyevdən zəhləsi getməsin. Demək olar ki, hamı onunla dalaşırdı. Hamı onu yeməyə hazır idi. Əlisəttar isə onu bir-neçə dəfə mədəni şəkildə yerində oturtmuşdu.

Bir adam deyə bilməzdi ki, o, Əlisəttarnan əlbəyaxa olub. Baxmayaraq ki, çoxları onun yaxasından tutub əzişdirmək istəmişdilər.

Əlisəttar qərara gəldi ki, baş vermiş hadisədən heç kimə danışmasın və hər şeydən xəbərsiz olduğunu göstərsin. Odur ki, indi qırağa çəkilməməyi və matroslara birlikdə olmağın düzgün olduğunu fikirləşdi.

Əlisəttar baş vermiş faciəyə görə heç bir vicdan əzabı belə çəkmirdi. Ürəyi buz kimi idi. Dünən olanlar isə ona yuxu görünürdü. Sinirləri sakit idi, özünü çox soyuqqanlı aparırdı.

Kapitan Əsədov onu matrosların arasında olduğunu görüb yanına çağırdı.

-Xəbərdən xəbərin var da? - deyə, ona müraciət etdi.

-Xəbərdaram!

            -Ağıla gələsi iş deyil! Hamı onun İrana qaçdığını deyir.

-Elədir!

-O, cəhənnəmə, bizim hamımızı bəlaya salacaq. Mən indi Bakıynan danışacağam, bir-iki saata ora çatırıq! Aləm qatışacaq, məzhəb itəcək! Bütün kayutaları yoxlayacaqlar. Odur ki, ehtiyatı əldən verməyək. Kayutanda olan çamadanları bura gətir.

Əlisttar çamadanları kapitanın kayutasında yerləşdirdikdən sonra, gəminin klubuna keçdi və qarşısına kitabları töküb fikrini dağıtmağa çalışdı. İki saatın necə keçdiyini hiss etmədi.

Gəminin fiti Bakı buxtasına girmək xəbərini verdi. Əlisəttar klubdan göyərtəyə çıxdı.

Bakı tərəfdən sakit külək əsirdi. Dəniz dalğalansa da, o günki kimi qorxulu deyildi. Uzaqdan bulvarın ağacları yaşıl bir limana yan alacaqlarını göstərirdi. Günəş parlaq şüalarıla baharı qışın yaxasından qurtarıb Xəzərin sahillərinə gətirirdi.

Yuxarı məhəllənin təpəcikləri yam-yaşıl otlarla örtülmüşdü. Oralara baxdıqca Əlisəttarın gözləri dincəlirdi. Qəlbi sakitləşirdi.

Gəmi limana yan aldı. Bir anın içində sərhədçilər gəmini mühasirəyə götürdülər. Bu həmişə belə idi. Əvvəl sərhədçilər gəmiyə qalxırdılar.

Sərhəd yoxlanışı qurtardı. Nağıyevin yoxa çıxdığını qeyd etdilər. Onlar getdikdən sonra adətən komandanın növbətçi hissəsi gəmidə qalırdı, qalanları isə evlərinə dağılışırdı.

Bu dəfə kapitan hamının kluba yığışmasına göstəriş verdi.

Kapitanın rubasından KQB-nin işçiləri, daha doğrusu, müstəntiqləri aşağı düşdülər və kapitanla birlikdə kambuza girib yuxarı başda qoyulmuş qırmızı örtüklü stolun arxasında oturdular.

Onlardan biri ayağa qalxdı, deyəsən böyükləri idi:

-Yoldaşlar, Sovet gəmisində insident baş vermişdir. Əməkdaşımız leytenant Nağıyev yoxa çıxmışdır. Sizdən xahiş edirəm, bir-bir kapitanın rubkasınına qalxasınız və sonuncu dəfə onu harada və necə görməyiniz haqqında danışasınız! Biz bilirik, yorğunsunuz! Evdəkilər yolunuzu gözləyir, hətta bəziləri gəliblər ki, sizi qarşılasınlar da. Ancaq buna baxmayaraq, biz nə baş verdiyini bilməliyik. Dediklərinizi bizim müstəntiqlər protokollaşdıracaqlar.

Bir-bir içəri keçib suallara cavab verməlisiniz! Kim birincidir?

Növbə rəisi Andrey ayağa qalxdı, ətrafına boylandı, matrosların üzünə baxdı, sonra kambuzdan çıxdı.

Kapitanın kayutasında iki müstəntiq oturub onu gözləyirdi:

-Sonuncu dəfə yoldaş Nağıyevi haçan görmüsən? - deyə onlardan biri soruşdu.

-Sonuncu dəfə mən onu gəmi Ənzəlidən yola düşəndə, göyərtədə görmüşəm. Qaranlıqda hamını qabağında tələsərək keçdi və kayutasına tərəf addımladı. Çox “strannı” sir-sifəti vardı. Uşaqlar təsdiq edə bilərlər. O, uzaqlaşandan sonra matros Vaqif məndən soruşdu ki, Naqiyevə nə olub, elə bil özündə deyil? İnanmırsınız, Vaqifin özündən soruşun?

-Sonra necə? Onu görmüsən?

-Yox, yoldaş müstəntiq!

-Bura qol çək! - deyə, müstəntiq protokolu uzatdı: -. İndi səni kayutana aparacaqlar oradan bayıra çıxmırsan!

Andrey kağıza qol çəkdi, bayıra çıxdı və kayutasına qədər onu müşayiət etdilər.

Andrey anladı ki, gəmi tam nəzarət altındadır. Hər mərtəbədə nəzarətçilər qoyulmuşdu.

Kapitan rubkasına matros Vaqifi çağırdılar.

-Vaqif, Andrey dedi ki, sonuncu dəfə Nağıyevi səninlə birlikdə göyərtədə görüb. Deyilənlər düzdür? - deyə, müstəntiq soruşdu.

-Elədir, yoldaş müstəntiq. Nağıyev elə bil özündə deyildi.

-Sən onu sonuncu dəfə haçan görmüsən? - deyə o, birisi müstəntiq soruşdu

-Elə Andrey dayıynan birlikdə, gəmi Ənzəlidən yola düşəndə.

-Bəs sonra?

-Sonra hamı necə, mən də elə. Hamımız onu sonuncu dəfə göyərtədə, Ənzəlidən çıxandan sonra görmüşük. Öz kayutasına çəkilib.

-Al, bura qol çək! Sonra gedirsən kayutana, bayıra çıxmırsan!

Matros Vaqif protokola qol çəkdi və otaqdan çıxdı. Kayutasına keçdi.

Bir-birini ardınca matroslar klubdan çıxıb, bir də geri qayıtmırdılar. Növbə Əlisəttara çatdı.

-Siz sonuncu dəfə Nağıyevi harada görmüsünüz? - deyə müstəntiq soruşdu.

-Ənzəlidən çıxanda, göyərtədə. Mənim və matrosların yanından tələsik ötdü və kayutasına girdi. - deyə, Əlisəttar düşünmədən cavab verdi.

-Siz bilən, onun burada düşmənləri var mı?

-İnanmıram! Hamı onun sözünü eşidirdi. Hamıynan yaxşı münasibətdə idi.

-Bir adamla dalaşdığını, mübahisə etdiyini görmüsünüz mi?

-Heç vaxt! Bizim kollektiv çox mehriban kollektivdir.

-Özünü necə aparırdı?

-Heç kimnən yaxınlıq etmirdi.

-O, İrana qaça bilər mi?

-Deyə bilmərəm?! Öz gözümnən görməmişəm.

-Alın, bura qol çəkin! Sonra düz kayutanıza gedin!

Əlisəttar da öz kayutasına qayıtdı. Hamı kimi o, da oturub gözləyirdi. Bir saatdan artıq vaxt keçdi. Kayutanın qapısı açıldı. Qapının qarşısında durmuş sərhədçi əsgər kambuza çağırıldığını dedi.

Kambuza yenə də bütün matroslar yığılmışdı. Sakitlik yarandıqdan sonra baş müstəntiq üzünü onlara tutdu:

-Yoldaşlar, sizin dəyərli vaxtınızı aldığımıza görə, üzr istəyirəm. Bilirəm ki, sizin üçün yoldaşınızın itkin düşməsi nə qədər ağırdır! Nə etməli, həyatdır?!

İndi hamınız evinizə gedə bilərsiniz! Ancaq Nağıyevlə bağlı yadınıza nə düşsə, mənə çatdırın! Biz hələ gəmidə çox işləyəcəyik.

Kapitan ayağa qalxdı və onunla birlikdə hamı kambuzdan çıxdı, kayutalarına qalxıb çamadanlarını götürüb gəmini tərk etməyə başladılar.

Əlisəttarın həmişə kapitanla birlikdə gəmini tərk edirdilər, onların dalınca gəlmiş Volodya maşınında evlərinə aparırdı.

Kapitan Əlsəttarın onu gözlədiyini gördü.

-Əlisəttar, mənim burada bir-iki saatlıq işim var! Volodyaya denən bir-iki saatdan sonra məni aparmağa gəlsin! Sən isə gedə bilərsən!

-Oldu! -  deyə, Əlisəttar trapla aşağı endi.

Körpünün qırağında Volodyanın “Pobedası” onun yolunu gözləyirdi.

***

Kapitan Əsədovla Volodya Seyid Bikənin Əlisəttarla oturub şirin-şirin söhbət elədikləri eyvana qalxanda Nərgiz aşağıda samovarı odlayırdı. Məşədi Fazil isə içəri otaqda kitablarıynan məşğul idi. Tahir də onun yanında idi. Babasıyla “Qarqantua və Pantaqrueli” vərəqləyirdi.

-Baba, Kapitan Əsədov bizə gəldi! - deyə, Nərgiz onları işlərindən ayırdı.

-Tahir, sən kitabını oxu! Sonra mənə danışarsan! - deyə, Məşədi Fazil nəvəsinin başını sığalladı.

Tahir hələ bu il məktəbə gedəcəkdi, ancaq oxumadığı uşaq kitabları qalmamışdı.

Kapitan Əsədov Məşədi Fazilin eyvana çıxdığını görüb ayağa qalxdı.

-Əyləş, Həmid! Sən bizə xoş gəlmisən! - deyə, Məşədi Fazil onu salamladı, keçib dəyirmi stolun arxasında oturdu.

-Sizə Fərhadidən hədiyyə gətirmişəm. İndi Volodya gətirər. Dilindən düşmürsən! Deyir ki, Məşədi Fazilin çörəyini yeyirəm! - deyə, Həmid Məşədi Fazilin üzünə baxdı.

-Fərhadi yaxşılıq itirməyən dostdur. O, dar günün dayağıdır.

-Məşədi, o, da sizin haqqınızda bu sözləri deyir!

-Deməli, onların ikisi də eyni yuvanın quşlarıdırlar! - deyə, Seyid Bikə zarafat elədi.

-Ay arvad, görürsən də ərinin hörmətini! - deyə, Məşədi Fazil söhbəti köhnə məcrasına qaytardı.

Volodya əlində iki çamadan və qoltuğuna vurduğu böyük bir qutuyla eyvana qalxdı. Çamadanları yerə qoyduqdan sonra qutunu Kapitan Əsədova uzatdı.

Kapitan qutunun ipini qırdı və içindəki “Xor-xor” qəlyanı çıxartdı.

-Volodya, qutunu atma, içindəkini stolun üstünə qoy! -dedi və üzünü Məşədi Fazilə tutdu:

-Bunu sizə Fərhadi bayram hədiyyəsi göndərib, qızıl və gümüşdəndir. Deyirdi ki, vaxtiykən Məşədi Fazilin atasıgildə belə qəlyan görmüşdüm. Fazil sürgün olunanda, onu da müsadirə etmişdilər. Qoy, bu itirdiyinin əvəzi olsun! İsfahan zərgərlərinin işidir.

-Pay göndərən də, pay gətirən də sağ olsun! Ancaq bunun ləzzəti onun tütünündədir!

-Fərhadi, tütününü də göndərib, qutunun içindədir! - deyə Kapitan Əsədov qutudan tütünü çıxartdı.

Məşədi Fazil ayağa qalxdı, tütünü götürdü doyunca iylədi. Qəlyanın ağzını açdı, üzünü Nərgizə tutdu:

-Nərgiz, mənim balam, oradan su gətir! - dedi.

Nərgizin gətirdiyi suyu qəlyanın yaşıl şüşəli qabına tökdü, ağzını bağladı, bir ovuc tütünü kösöv yerinə tökdü. Sonra Volodyaya üzünü tutdu:

-Volodya, həyətdən bir-iki dənə kömür parçası gətir! Yandıraq!

Məşədi Fazil kömür parçanı tütünün üstünə qoydu, stolun üstündəki samovarın altını açdı, podnosa tökülən yanar kömürü dənəciklərini qaşıqla götürüb qəlyanın kösöv yerinə qoydu və qəlyanın elastik borusunun müştüyünü bir-neçə dəfə sordu.

Qəlyan xoruldadı və üstündəki kömürlər qızarmağa başladı.

Evə ədva ətri yayıldı. Məşədi Fazil qəlyanın borusundan müştüyünü çıxartdı, yerinə yenisini taxdı və Kapitan Əsədova uzatdı:

-Bir bunun dadına bax, məcundur.

Kapitan Əsədov bir-neçə qullab vurduqdan sonra, müştüyü qəlyanın qırağında bunun üçün düzəlmiş yerdən asdı.

-Doğurdan da, əla şeydir! Fərhadi dedi ki, hər dəfə biz ora gələndə tütünümüzü göndərəcək! Çamadandakıları isə Mir Kamil ağanın yoldaşı Xalidə xatın Seyid Bikəyə göndərib.

-Çox sağ olsun!- deyə, Seyid Bikə təşəkkürünü bildirdi.

Onlar söhbət edə-edə Nərgiz stolun üstünü bəzəyirdi. Novruz bayramı üçün bişirilmiş şəkərbura, paxlava, qoğal və başqa şirniyyatlarla dolu qabları düzürdü.

-Bəyaq gecikməyinizin səbəbini Əlisəttar danışdı! Dedi ki, gəmidə bir nəfər itkin düşüb! - deyə, Seyid Bikə söhbəti təzələdi.

-Hamı belə deyir ki, İrana qaçıb. Mərdiməzar adam idi. Bir-neçə dəfə ona özünü yığışdır, demişdim! Hamıya sataşırdı. Mən elə gəlir ki, kimsə onu dənizə atıb.

-Əlisəttar dedi ki, hamını dopros edirdilər.

-Elədir! Maraqlısı budur ki, hamı eyni sözü deyib: “Ənzəlidən çıxandan sonra onu görməmişik! Hamımızın istəklisidir! ”. Biri də onun haqqında bir kəlmə də pis söz deməyib. Elə bil, hamısı sözləşib.

-Həmid müəllim, axı mən də o cür cavab vermişəm! - deyə Əlisəttar söhbətə qoşuldu.

-Məni də maraqlandıran budur!

-Belə şey olmayıb!

-KQB-çilər belə versiya ilə razılaşdılar ki, Nağıyev İrana qaçıb. Mən isə əminəm ki, onu kimsə dənizə atıb! Atılası köpəkoğlu idi. Odur ki, üç-dörd gündən sonra meydi suyun üzünə çıxa bilər, bax, onda komandanın qanı getdi. Bizdən əl çəkməyəcəklər.

-Siz dediklərinizə əminsiniz? - deyə, Məşədi Fazil soruşdu.

-Məşədi, ölüm-itim olduqda, bizi ora-bura çəkəcəklər... İrana qaçmaq versiyası günahı komandanın üstündən götürür, yıxır KQB-nin üstünə, çünki Nağıyev onların əməkdaşıdır, komandaya aidiyyəti yoxdur.

-İran qəzetində onun İrana keçməsi haqda məqalə çıxsa necə? - deyə, Məşədi Fazil təklif etdi.

-Bütün nöqtələri yerinə qoyur. Qəzeti səfirlik oxuyacaq! Bakıya xəbər çatacaq! "Otboy" verəcəklər.

-Əlisəttar tez ol, Mir Kamil ağaya məktub yaz! Yaz ki, Tehran qəzetlərinin birində informasiya versin ki, Nağıyev İran tərəfə keçib, oradan isə Türkiyəyə qaçmışdır. Ölüsü dəniz sahillərinə çıxarsa, hay-küy qaldırmasınlar.

-Bəs məktubu kim çatdıracaq? - deyə, Əlisəttar soruşdu.

-Sən məktubu yaz, Volodya isə gedib mənim üçün Aşqabada uçmağa bilet alsın.

-A kişi, nə etmək fikrindəsən?

-Namiq əkənin qohumlarına məktubu verib qayıdacağam. Qalanların özləri bilərlər! - deyə cavab verdi.

Bir-neçə dəqiqə eyvanda sakitlik hökm sürdü. Məşədi Fazil qəlyanın bir neçə dəfə xoruldatdı və müştüyü Kapitan Əsədova uzatdı.

Kapitan Əsədov da bir-neçə dəfə qullab vurdu. Bayaqdan başı ağrıyırdı. Düşünə bilmirdi. Qəlyan baş ağrısını kəsdi. Ağsaqqalın dedikləri indi ona çatdı.

-Sizin qurduğunuz plan, bizi xilas edə bilər. Başqa cürə olsa, hamımız cavabdeh olacağıq.

-Arxayın ola bilərsən! Üç-dörd gündən sonra Nağıyevin sorağı İrandan çıxacaq.

Nərgiz samovardan çay süzdü. Çaydan sonra Kapitan Əsədov onlarla vidalaşdı.

***

Məşədi Fazil hələ Aşqabaddan qayıtmamışdı. Əsəd Nərgizi telefona çağırıb demişdi ki, atası da Aşqabaddadır. Gəlib ki, Məşədi Fazilnən görüşsün.

Dədə hələ bir həftə Namiq əkəynən olacaq. Arxayın olsunlar, hər şey qaydasındadır. Həmid müəllimin işini qaydasına salıb.

Bayramdan bir-neçə gün keçmişdi. Axşam üstü Kapitan Əsədov Volodya ilə birlikdə həyətə girdilər.

Onları Seyid Bikə qarşılayıb, eyvana dəvət etdi. Əlisəttarı soruşdular.

- Çəməndədirlər! Lazımsa çağırım!

- Pis olmaz!

-Tahir, mənim balam! Bəri gəl! Qaç, atanla Əlisəttar əmini çağır gəlsinlər! De ki, qonağımız gəlib.

Uşağın getməyinən qayıtmağı bir oldu.

-Tahir, sənə nə dedim? - deyə, Seyid Bikə uşağı danlamaq istədi.

-Ay nə, bu dəqiqə gəlirlər. Papaynan əmi qapının ağzındadırlar.

Onlar eyvana qalxdılar, Həmidnən görüşdülər.

-Nağıyev üzə çıxıb! Al bu qəzeti oxu! Gör “ Əxbare-Tehran” nə yazır. Bunu tərcümə edib mənə ver! Müstəntiqlər gözləyirlər! - deyə, Həmid müəllim qəzeti ona uzatdı.

Qəzet fars dilində idi. Nərgiz otaqdan qələm və dəftər gətirdi. Əlisəttar qəzeti açıb göstərilən məqaləni oxumağa başladı və cümlə-cümlə tərcümə etdi. Məqalənin məzmunu belə idi:

“Dünən İran sərhədçiləri Ənzəli limanında Sovet vətəndaşı Fikrət Nağıyevi saxlamışlar. Fikrət Nağıyev “Dərbənd” gəmisindən qaçdığını və İranda və yaxud başqa bir ölkədə sığınacaq istəyəcəyini qəzetçilərə bildirmişdir. Özünü KQB-nin əməkdaşı kimi qələmə verən F. Nağıyev, onu da qeyd etmişdir ki, onu İrana qarşı işləməyə vadar edirdilər.

İran onun vətəni olduğundan, gəmi Ənzəlidən yola düşəndən sonra özünü dənizə atıb və sahilə üzmüşdür.

Nağıyevnən Sovet səfirliyinin nümayəndəsi görüşmək istəmiş, Nağıyev bundan imtina etmişdir.”

-Kimin ağlına gələrdi? - deyə, Həmid tərcüməni və qəzetin bu yazı olan hissəsini götürdü. Qəzetin qalan hissəsini Əlisəttara verdi.

-Qalan hissəsində də maraqlı məlumatlar var! Səni maraqladıracaq! – deyə, ayağa qalxdı: -Mən gedim bunun müstəntiqə çatdırım.

-Həmid müəllim, belə olmaz! - deyə, Əşrəf əliynən narazılığını bildirdi.

-Gedim, bunların başını xətadan qurtarım, gəlirəm. Vova getdik! - deyə, Volodyanı harayladı.

Kapitan Əsədov həyəti tərk etdi. Əlisəttar isə stolun üstündə qəzetin qalan hissəsini əlinə aldı və varaqlamağa başladı. Bir başlıq onun diqqətini cəlb etdi.

“Dünən Ənəzəlinin 45 km-də dənizdə boğulmuş bir cəsəd tapılmışdır. Cəsədin kimliyi məlum deyildir. Meyit şişdiyindən, balıqların və dəniz quşları onun üzünü diddiyindən kimliyini müəyyən etmək mümkün olmamışdır!”.

Əlisəttar qəzeti bağladı və dərin fikrə daldı. Kapitan Əsədovun qəzetin bu hissəsinin niyə qoyub getdiyini başa düşdü.                                

***

1957-ci il, iyun ayının axırı Nərgizin oxuduğu 172 nömrəli məktəbdə buraxılış mərasimiydi.

Seyid Bikə, Raziyə və Əsəd birinci sırada oturub məktəbin direktoru, əməkdar müəllim Hacıyev Mahmudun xeyr-duasını dinləyirdilər.

Direktorun alovlu çıxışından sonra məktəbin direktor müavini Əli Zərgərli də öz xeyr-duasını verdi.

Əli müəllimi sevməyən şagird yox idi. Dadlı duzlu sözlərilə, alicənab davranışıynan hamının istəklisinə çevrilmişdi.

Əli müəllimin çıxışından sonra başqaları danışmağa cürət etmədi. Yenə də Mahmud müəllim danışmalı oldu.

Direktor ilk növbədə “Qızıl medal” almışların adlarını çəkdi və birinci onları yuxarı çağırdı. Medal alan dörd nəfərin arasında Nərgiz də vardı.

Nərgiz medalı alıb aşağı endi, anasının üzündən öpdü, medalı və attestatı ona verdi.

Hər iki qadın özlərini saxlaya bilmədilər. Seyid Bikənin də, Raziyənin də gözlərindən sel axırdı.

-Allah səni xoşbəxt eləsin, mənim balam! Bizim adımızı ucaltdın! - deyə, Raziyə qızının üzündən öpdü.

Marasim çox çəkmədi. Evə qayıdan da evin kişiləri onların gəlməsini gözləyirdilər.

            İbad kişi qurbanlıq qoyunu Nərgizin ayağının altına saldı və bıçağı qoyunun boynuna çəkdi.

            Nərgiz heyvanın üstündən atlanıb babası tərəfə keçdi. Əlindəki “Qızıl medalı” və attestatı ona uzatdı.

            Məşədi Fazil attestatı öpdü və Namiq əkəyə uzatdı, medalı isə Əşrəfə verdi.

            -O gün olsun, instituta girəsən! - deyə, Nərgizin alnından öpdü. Əşrəf də, Namiq də eyni hərəkəti etdilər.

            -Mənim qızım, nə istəyir? - deyə, Əşrəf soruşdu

            -İnstituta girmək və səninlə Moskvaya getmək! Tahir qaqaşa da söz vermisən ki, birinci sinfə gedəndə, onu Moskvaya aparacaqsan!

-Mən hazır, amma əvvəl instituta gir, sonra baxarıq!

-Yaxşı! Gəl şərt kəsək: mən instituta girsəm, bizi Moskvaya aparırsan!

-Razılaşdıq, mənim şeytanım! - deyə, əlini uzatmış Nərgizin əlini əlinə vurdu.

-Oldu!- deyə, Nərgiz eyvana çıxdı.

-Uşaqkı, uşaq! - deyə, Namiq əkə Məşədi Fazilə üzünü tutdu.

-Bunu mən demədim! Bunu sən dedin! - deyə, Məşədi Fazil gülüşdü.

-Yox, doğrudan da belədir! Nərgiz hələ uşaqdır! Allah qoysa, instituta girsin, ondan sonra danışarıq! - deyə Namiq əkə eyvana keçdi.

***

Avqustun ikisi günü elə bil günəş göydən yerə enmişdi. Səhər saatları olmağına baxmayaraq istidən adamı tər yuyub aparırdı.

Tibb institutunun qabağında adam əlindən tərpənməyə yer yox idi. Valideynlər adları çəkilən abituriyent-balalarını qapıdan içəri salıb günəşdən gizlənmək üçün özlərinə yer axtarırdılar.

Kimi özünü uzaqda olan ağacların, kimi isə binaların gün düşməyən tərəfinə verirdi. Günəş səmada mövqelərini möhkəmləndirdikcə isti daha da şiddətlənirdi.

Yuxudan durmamış Tahirin yanında Marina qalmışdı. Evin kişiləri hərəsi öz işinin dalınca getmişdi. Əşrəf yolda idi.

Nərgizi, Seyid Bikəni, Nataşa xalanı və Raziyəni Tibb institutunun qabağına Volodya gətirdi. Əsəd hələ gəlib çıxmamışdı. Nərgizə telefonla danışarkən gələcəyinə söz vermişdi. Bunu ancaq Nərgiz bilirdi.

Qız məktəbli formasının yay geyimində idi, iki yerə bölünüb arxaya atılan hörükləri topuğuna dəyirdi. Qızın adı çəkiləndə hamın gözləri onun hörüklərində qalmışdı.

Qız qapıdan içəri girməmişdən əvvəl gəlib anasını nənəsini və Nataşa xalanı öpdü.

-Allah əmanətində! - deyə, Seyid Bikə xeyr-dua verdi. Raziyə əlindəki əncir yarpağını qızına ötürdü.

-Al bala, bu talismandır. Deyirlər ki, bununla içəri girən beş alıb çıxır.

***

Günorta “Volodyanın komandası” evə gülər üz qayıtdı. Birinci imtahandan Nərgiz beş almışdı.

Komanda stolun arxasında oturub Marinanın hazırladığı naharı ləzzətlə yeyirdilər.

Seyid Bikə Nataşa xalanı qıyqacı süzərək əlindəki qaşığı yerə qoydu:

-İndi başa düşürəm ki, Nataşka niyə özünə gəlib? Bu cür qayğıkeş gəlini olan qaynana qocalmaz. Gəl, mənim balam, bir sənin üzündən öpüm! - deyə, Marinanı yanına çağırdı.

-Bikə xala, məni niyə öpmürsən? Gəlini alan mən, saxlayan mən! - deyə, Volodya zarafata keçdi.

-Sən elə vələdəznahsan ki, səndən evlənən çıxmazdı, Quraban olasan Fazilə! - deyə, Nataşa Seyid Bikənin əvəzinə cavab verdi.

-Nataşka, xahiş edirəm, bizim aramıza girmə! Gəl mənim balam, xalan səni də öpsün! Halal olsun gəlinimizə!

Volodya qürurla ayağa durdu və özünü xalasının yanına verdi. Seyid Bikə onun yanağından dişlədi. Volodyanın uşaqlıqda pompuş yanaqlarını həmişə dişləyərdi ki, çığırsın.

Volodya uşağlıqdakı kimi "Oy!"- deyə qışqırdı.

Elə bu zaman əlində bir dəstə al-qırmızı qızıl güllə Əsəd özünü həyətə saldı. Eyvandakılar gülüşdülər.

Nərgiz stolun arxasından durub otağa keçdi.

-Mən bir təhər özümü çatdırdım. Təyyarə iki saat gecikdi! - deyə, gülləri Seyid Bikəyə verdi.

-Mənə niyə verirsən? Apar adaxlına ver! Bu gün sən gəlmədiyinə görə, imtahana getmədi, hamımızı pərt etdi...

-Necə yəni getməyib?

-Dedi, Əsəd gəlməsə getməyəcəyəm. Gördün, səni görən kimi acıq eləyib getdi. Bilirsən də xasiyyətini. - deyə Seyid Bikə qızıl gülləri Əsədə qaytardı.

Eyvanda oturanlar Seyid Bikənin hərəkətindən və zarafatının tonundan sir-sifətlərini turşutdular.

Əsəd keçib stula əyləşdi və başını aşağı saldı. Nərgiz isə otaqdan bütün bunları eşidirdi. Nənəsinin zarafatına gülürdü.

Bir-iki dəqiqə eyvanda sükut hökm sürdü. Hamının gözü başını aşağı salmış Əsəddə idi. Daxilən hamı gülürdü. O, isə bu vəziyyətdən necə çıxacağını düşünürdü ki, Məşədi Fazil qapıdan içəri girdi.

-Hanı mənim gül balam? Bir babasının yanına gəlsin! - deyə, Nərgizi çağırdı. Əsəd babanın gəldiyini görüb əlindəki gül ilə ayağa qalxdı.

Otağının açıq qapısından Nərgiz sıçrayaraq babasının boynuna sarıldı, Əsədin isə üzünə güldü.

-Baba, beş, baba! - deyə, babasının üzündən öpdü.

-Sən nə baxırsan? Təbrik elə! - deyə, Seyid Bikə Əsədi arxadan itələdi.

-Təbrik edirəm! - deyə, Əsəd başını yerdən qaldırmadı.

-Çox sağ ol! -deyə, Nərgiz incikli səslə cavab verdi, Əsədin ona uzatdığı gülləri aldı, otağına keçdi. Əsəd otağın ortasında qaldı.

-Gecikən bəy həmişə necə qalır? Ruslar necə deyirlər, Nataşa? - deyə, Seyid Bikə rəfiqəsindən soruşdu.

-Azərbaycanca alınmır, rusca desək: “Ocтается с носом.”

-Sən deyirsən ki, mənim balam “oстается с носом»?

-Tak получается! –deyə Nataşa Seyid Bikənin oyununu davam etdi.

-Bilirsən, nə var? Balama sataşanın qulağını burram!

-Чего  ждешь Иди дергай за ухо! Вот там тот, кто обидел твоего бала! -deyə, Nataşa Nərgizin otağını göstərdi.

-Bu arvadlara qulaq asma! Bu gün mənim ən xoşbəxt günümdür. Balam instituta girir. Birinci imtahandan beş alıb. Bunlar isə başımızı ağrıdırlar! - deyə, Məşədi Fazil əliynən Əsədə stulu göstərdi:

-Əyləş, mənim balam! Kişilər qadınların kölgəsidir. Ağlın varsa düşün, bu nə deməkdir.

-Vallah, özümü çatdıra bilmədim!

-Özünü ələ al! O boyda Səmərqənвdən tullana-tullana gəlməmisən ki, sənin üzünə əyri baxsınlar.

Otaqdan Raziyə və əlində mer-meyvə dolu podnos Nərgiz çıxdılar.

-Əsəd, bala, xoş gəlmisən! Bayaqdan nigaran qalmışdıq!

-Raziyə xala, təyyarə gecikdi. Məndə günah yoxdur.

-Bilirəm, bala! Nərgiz ərköyünlük edir. Qızların adətidir.

Nərgiz podnosu stolun üstünə qoya-qoya altdan yuxarı Əsədi süzürdü. O, yazıq doğurdan da, çaşıb qalmışdı.

-Mənim balam, özünü ələ al! - deyə, Seyid Bikə bir salxım kişmişi üzümü ona uzatdı. Nərgizin isə əlindən dartıb düz onunla üzbəüz oturtdu:

-Dava qurtardı! Axşam sərini düşsün, gedin gəzməyə!

-Bəs imtahan?

-Bu gün dincəl, sabahdan evdən bayıra çıxdı yoxdur.

Nənəsinin bu sözündən sonra Nərgiz babasının üzünə baxdı. Çünki nənəsinin sözündən çıxmaq üçün babasının dayaq olması lazımdı.

-Nənən düz deyir, bu gün dincəl, sabahdan bayıra çıxdı yoxdur! - deyə, Məşədi Fazil Seyid Bikənin dediklərini təkrar etdi.

Nərgiz kor-peşman otağına qayıtdı. Məşədi Fazil Əsədə göz vurdu. Eyvandakılar gülüşdülər.

Əsəd isə baş vermişləri izləyərək daxildən sevinirdi. Hər şeyin onun xeyrinə olduğunu anlayırdı.

***

Taksi şəhərin düz mərkəzində saxladı. Nərgizlə Əsəd maşından düşdülər Nizami kinosundan bir az aralı, bakılıların sevdikləri, gəzdikləri Torqovıy küçəsində dayandılar.

Bayaqdan Nərgizin ağzından bir kələmə belə çıxmamışdı.

Küçə boyu dinməzcə irəliləyirdilər. Nərgiz qabaqda, arxasınca kölgə kimi Əsəd addımlayırdı. Qız hərdən birdən arxaya boylanır, sanki Əsədin arxada gəlib-gəlmədiyini bilmək istəyirdi.

O, arxaya boylandıqda Əsədin ürəyi düşürdü. Elə düşünürdü ki, Nərgiz dönüb ona nə isə deyəcək və onlar barışacaqlar. Nərgizin qaş-qabağı Əsədi susdururdu.

Torqovıy küçəsini beləcə ötdülər, “Parapet” bağını keçib Nizami muzeyinə tərəfə çıxdılar. Nizamini heykəlinin qarşısındakı bağa çatdılar.

Nərgiz skamyaların birində oturdu. İki dirsəyini dizlərinə qoyub, başını iki əliylə tutub, irəliyə baxırdı.

Əsəd skamyanın arxasına keçib əlini onun çiyninə qoydu. Qız onun bu hərəkətindən diksindi və başını arxaya çevirdi.

-Tərslik etməyin qurtarmadı? - deyə, Əsəd qətiyyətlə soruşdu.

Əsədin daha onun nazıyla oynamayacağını səsinin qətiyyətindən hiss edən Nərgiz gözünü onun gözlərinə dikdi:

-Səni yaman gözləyirdim... İmtahanda da fikrim yanında qalmışdı ki, harda qaldı? Axı zəng etmişdin, gələcəksən! -deyə, Nərgiz başını aşağı saldı.

Əsəd indi anladı ki, gecikməyi nə deməkdi. Digər tərəfdən onun gecikməyinin səbəbkarı da özü deyildi.

-Mənim heç bir günahım yoxdur!

-Bilirəm! Ancaq özünü mənim yerimə qoy!

Əsəd nə deyəcəyini bilmədi. Keçib onun yanında oturdu, və dinməzcə gözlərini yaxınlıqlarında olan Qala qapılarına dikdi.

Birdən əlinin üstündə Nərgizin əlini gördü. Diksindi.

-Əsəd, gedək evə! Tahir indi aləmi dağıdır. Nənə də nigarandır.

***

Avqustun 18-i Nərgiz sonuncu imtahandan da "beş" aldı. Bütün göstəricilərə görə qızın aldığı qiymətlər onun tələbə siyahısına düşəcəyindən xəbər verirdi. Sonuncu imtahan Cəfərli nəslinə və həyətin sakinlərinə sakitlik gətirdi.

İmtahan günü adətən bütün həyət nervoz vəziyyətində olurdu. Qızın necə imtahan verəcəyini gözləyirdilər. Bütün həyət onu öz qızı hesab edirdi. Digər tərəfdən, isə Cəfərlilər həyət adamlarını özününkülərdən artıq tutmurdular. Seyid Bikə həmişə deyirdi: Yaxın qonşu qardaşdan yaxındır.

Yuxarı məhəllənin camaatını psixologiyasında bu əsas prinsip idi. Köhnə həyətlərin adamları bir icmaya çevrilirdilər.

Nərgiz həyətin birinci qızı idi ki, ali məktəbə girirdi.

Günorta çağı Əsədlə qayıdın Nərgizin gülər üzündən aydın oldu ki, sonuncu imtahanı da müvəffəqiyyətlə verib. Birinci onları Narınc qarşıladı.

Narınc orta yaşılı, çox kök, iki zırpı kişi enliliyində bir qadın idi. Yeriyəndə yer titrəyirdi. Şad xəbəri eşidən kimi mətbəx tərəfə elə götürüldü ki, elə bil quş kimi uçurdu, sanki uşaqdır. Nərgiz Əsədlə onun qaçışına baxıb gülüşdülər.

-Bikə xala, Bikə xala! Muştuluğumu ver! Nərgiz yenə “beş” alıb! - deyə, Narınc ləhləyə-ləhləyə özünü həyətin aşağısındakı mətbəxə saldı.

            Əli xəmirli mətbəxdən sevinə-sevinə çıxan və oradakı arvadları arxasına salıb gətirən gəlin və qaynana yol boyu əllərini balaqlarına silə-silə:

-Balalarıma qurban olum! - deyə, onlar tərəfə gəlirdilər.

Həyətin arvadları gah Nərgizin, gah da Əsədin üzündən öpürdülər. Hamı onları təbrik edirdi.

Narınc onlardan ayrılıb eyvana çıxdı. “Ural” radiolasının qapağını açdı və “Aşıq Şakirin mahnıları” plastinkasını çaldırdı. İri vücudilə eyvanda oynaya-oynaya taxta pillələrlə aşağı düşdü və Nərgizlə Əsədin qarşısında dayanaraq, onları da rəqsə dəvət etdi.

Həyətin qadınları Narıncın nə istədiyini başa düşdülər, Nərgizlə Əsədi dövrəyə aldılar. Əl çalmağa başladılar.

Seyid Bikə gənclərin karıxdığını görüb, özü ortaya düşdü, Narıncla oynaya-oynaya Əsədlə Nərgizi ortaya saldı. Belə anlarda çox utancaq olan Əsəd adaxlısının heç də çəkinmədiyini görüb o, da ürəkləndi və ortaya düşdü.

Məşədi Fazil axşamüstü evə qayıdanda. həyətdəki təmtərağı, şadyanalığı və qadınların bir stol arxasında olduğunu görüb başa düşdü ki, Nərgiz imtahanını verib.

Babasının gəldiyini görən Nərgiz qadınlardan ayıldı və eyvana tərəfə qaçdı.

Eyvanda oturmuş Əsədin nəzəri qızın üstündə olduğundan avtomatik şəkildə o, da ayağa qalxdı və Məşədi Fazili gördü. Nərgiz babasının yanına çatanacan, Əsəd Məşədi Fazildən muştuluq istədi:

-Fazil dədə, muştuluğumu ver! - dedi.

Babasının boynuna sarılan Nərgiz Əsədin dediyi sözləri eşitdi.

-Baba, muştuluq mənə düşür! Onun ixtiyarı yoxdur.

-Niyə, mənim bala?

-Çünki imtahanı mən vermişəm!

-Sən imtahanı verdiyinə görə məndən hədiyyə alacaqsan, o, isə xəbər verdiyinə görə. Bir də bundan sonra fərqi nədir? Kimə nə versəm ikinizindir! - deyə, hər ikisini şaşqın saldı.

Seyid Bikəylə Raziyə özlərini onlara yetirdi. Məşədi Fazilin sevinci yerə-göyə sığmırdı. O, keçib Raziyənin alnından öpdü:

-O gün olsun, Tahir böyüsün, instituta girsin! Beləcə də sevinək!

Babasının sözlərini göydə tutan Tahir aşağıdan yuxarı babası tərəfə baxdı:

-Girəcəyəm, baba! Məktəbə girdiyim kimi.

Balacanın hazırcavablığına hamı gülüşdü.

***

Əşrəfin gəlişi həyətin abı-havasını dəyişdi. Volodya anasının, arvadının, qaynana və qayınatasının dalınca getdi. Abbas və Babali külfətini həyətə tökdü.

Dağlı Möhüb kişi tövlələrə qalxdı ki, iki dənə quzu alıb həyətə gətirsin. Kimsə İbadın dalınca getdi.

Nataşagilin gəlişiynən həyətin ortasına stollar düzüldü. Arvadlar Seyid Bikənin və Nataşanı rəhbərliyilə süfrəni bəzəməyə başladılar. Kimin evində nəyi vardı stolun üstünə düzməyə başladı.

-Qızlar! Ancaq qab-qacaq, başqa heç nə lazım deyil. Nərgizə institut qonaqlığı edirik. Yemək, içmək hər şey olacaq. Hüseynağa da gələcək! Oynamağa hazırlaşın. Ərlərinizə deyin ki, heç yana getməsinlər.

İnstitut qonaqlığı səhərə qədər çalıb-oynamaqla  keçdi. Əsədlə Nərgiz bütün gecəni eyvandan aşağı düşmədilər. Uzaqdan tamaşa etdilər. Şənlik boyu iki dəfə atası onları süfrəyə çağırdı və hər ikisinin sağlığına badə qaldırdı. Əsası odur ki, sabahdan “otpuskaya” çıxacağına və ailəsinə söz verdiyinə görə Moskvaya aparacağını dedi.

-Hər ikiniz hazırlaşın! Yazıq tələbələrsiniz! Sizi gərək gəzdirim. Viktor Vladimiroviç də Moskvada hazırlıq görür! -deyə, Əşrəf badəni qaldırdı.

-İçirəm dostların sağlığına! O gün olsun bu fərəh hissini siz də keçirəsiniz! Balaları oxutmaq lazımdır. Bizim əsr savad və bilik əsridir.

****


MOSKVA TƏƏSSÜRATLARI

 

Kurs vağzalında Əşrəfi və onun ailəsini General Morozov və onun həyat yoldaşı qarşıladı. Səhər çağı olsa da, hava istiydi. Avqustun axırları həmişə belə olur. Bürkü nəfəs almağa qoymur, birdən hava sərinləşir. Hətta yağış da yağır. Axşamlarına isə söz ola bilməz.

Voyennı qorodoka çatana qədər Nadejda Stepanovna ilə Raziyə sevindiklərindən bilmirdilər ki, nə etsinlər.

-Мы думали, что вы приедете в Баку, а получилось наоборот! –deyə, Raziyə Nadiyaya deyirdi.

-У нашего уважаемого генерала нет времени для семьи. Я же об этом писала.

-Они все такие. Если бы не Наргиз, мы не увидились бы.

-Рая, как я рада нашей встрече.

-Я тоже. Ты знаешь, Наргиз поступила в мединститут. Поэтому мы здесь.

-Я поздравляю дочку!-deyə, Nadya Nərgizin üzündən öpdü.

General Morozov qadınların söhbətini eşidib arxaya boylandı və Nərgizi təbrik etdi.

-Ашраф с тебя причитается! Ой, как обмывать будем. Дяд Фазил приедет?

-Не знаю! Отец никогда не отчитывается.

-А Намиг?

-Спроси у зятя.

-У какого зятя?

-Моего затя!

-Ты не шути! Асад сын Намига.

Əşrəf gülümsəndi.

-Что вы затеяли черты?

-В будущем свадьбу.

-Братишка, от все души поздравляю.

“Zim” Morozovgilin mülkünün qarşısında dayandı. İki mərtəbəli "izbuşka" rus nağıl kitablarındakı evləri xatırladırdı. Moskvanın kənarında yerləşən hərbi şəhərcik elə bil Nərgizin nağıllar aləmi idi. Onun ən çox xoşladığı Moskva ətrafındakı bu şəhərcik idi.

Tanış binanın ikinci mərtəbəsinin eyvanından ded Vityanın qızları ona əl elədilər. Köhnə rəfiqəsini görən qızlar sevindiklərindən qışqıraraq aşağı düşdülər.

Nadya hara getdiklərini deməmişdi. Qızlar üçün Nərgizin gəlişi gözənilməz idi.

-Нара, откуда ты взялась? Ты же экзамен сдавала?- deyə, Morozovun böyük qızı Tanya soruşdu.

-Она уже студентка!- deyə, Nadya Nərgizin əvəzinə cavab verdi.

İki əlini açıb qızlarının onu qucaqlayacağını gözləyən Əşrəfin səbri kəsildi.

Девочки, а ну ка, к дяде! - dedi və onun boynuna tulanan qızların üzündən öpdü.

-Витя, тебе тоже придется уже жениха найти для своих. Как они выросли за год!

-Не скажи. Таня перешла в десятый, а Вера в девятый. Настоящие невестушки! Но я им уже сказал, что выдам их за бакинца, только за бакинца.

-Что в Москве мало хороших людей?- deyə, Raziyə soruşdu.

-Я бакинский русский! Таких людей очень мало

-Вот захвастался!.-deyə, Nadya qımıldandı.

-Бакинский русский-это не московский русский. Он знает, что такое гейрет! Это слово на русский не переводится. И твои русские этого не знают, мы, бакинские, знаем.

-Хорошо, хорошо не спорю!

-То,то!

Morozovun sir-sifətinin ciddiləşdiyni görə Nadya yenidən Raziyənin belini qucaqladı:

-Наших мужиков не изменим!

***

        Nərgiz atası daxil olmaqla Böyük Vətən müharibəsi iştirakçılarına xas olan bir xasiyyətini aşkar etmişdi: müharibəni yada salmamaq və onun haqqında çox az danışmaq.

Hələ uşaqlıqda General Morozovgilə gələndə qulluqdan qayıtmış hərbiçinin döşündəki “koreşeklərini” atasına göstərib onların nə olduqlarını soruşardı.

-Get, özündən soruş! - deyə, Əşrəf qızını generalın yanına göndərərdi.

Balaca Nərgiz aşağıdan yuxarı uca boylu generalı süzdükdən sonra əli ilə pencəyinin yaxasındakı orden və medalları əvəzi olan koreşeklər işarə edib soruşardı:

-Дядь Витя, что это такое?

-Доченька, это значки орденов и медалей!

-А почему не несете их самих?

-Не знаю, видать, так удобно!

-За что это вам дали?

-Ты у отца спроси! У него больше орденов, чем у меня..

-А я ничего не видела.

-А ты спроси!

-Папа ничего мне не показывал...

Nərgiz sonra atasından bu haqda soruşmaq istəyəndə, onun sifətinin dəyişdiyini, özünü pis hiss etdiyini görürdü. Bu işə baş qoşduğuna görə peşman olurdu.

Bakıya qayıdanda nənəsinin sandığının qır-qızıl saxladığı yerdə çoxlu orden və medallar olduğunu gördü.

-Ay nə, bunlar kimindir? - soruşdu.

-Atanındır, mənim balam!

-Bəs niyə taxmır?

-Bilmirəm! Ancaq bilirəm ki, xoşlamır.

Nərgiz orden və medalların üstünü oxuduqdan sonra atasının harada vuruşduğunu və hansı şəhərləri azad etdiyini görürdü. Bu haqda söz salanda atası fikrə dalırdı, heç nə demirdi.

Atası müharibədən çəkilmiş kinolara baxanda yaman dilxor olurdu. “Faşistləri lap axmaq göstərirlər. Məgər biz bu cür axmaqlarla vuruşmuşuq? ” - deyə, Raziyəyə şikayətlənirdi. Həmişə sakit olmasına baxmayaraq, belə hallarda təmkinini itirirdi.

***

Taksi “Qızıl meydanda” dayandı. Meydanı əhatə edən Kremlin və tikilən binaların daşlarının qırmızı kərpicdən olduğu görən ruslar buranı “Krasnıy ploşad, yəni "qırmızı meydan “ adlandırmışdılar.

Əşrəfin yadına atasının Əlağa Vahidə dediyi sözlər düşdü: “İndiki şairlərimiz qədər sırtıq, yaltaq, yalançı, sabunsuz girən dünyada adam tapılmaz! ” Ruslar meydanlarını qırmızı adlandırır, bizimkilər çevirib qızıl edirlər, dünya və ruslar əsgərlərini qırmızı adlandırır, bizimkilər qızıl edirlər.

QUM “Qırmızı meydanda” Lenin mavzoleyilə üzbəüz, Moskvanın ən qədim üstü örtülü bazarlarından idi. Bu şəhərə gələnlər mütləq bura ayaq basırdılar, çünki öz şəhərlərində, kəndlərində tapa bilmədikləri malları burda tapırdılar.

Hamı bilirdi ki, bütün Sovet İttifaqı Moskva üçün işləyir, odur ki, keyfiyyətli, yaraşıqlı və modalı geyimləri ancaq buradan almaq mümkün idi.

Aydındır ki, QUM-da insan izdihamından yaranmış növbənin uzunluğu hərdən dörd yüz, beş yüz metrə çatırdı. Kimi ayaqqabı, kimi paltar, kimi diş şotkası, kimi uşaq geyimi və Allah bilir nə növbəsinə dururdu.

Əşrəf Moskvaya yaxşı bələd olduğundan adətən hər şeyi şəhərin kənarlarından alırdı. Çox vaxt General Morozovun yaşadığı hərbi qarnizondan bazarlıq edərdilər. İndi isə Nərgizin və Əsədin nazıyla oynadığlarından QUM-a gəlmişdilər.

-Ay ta, “Qırmızı meydana” baxarıq, sonra QUM-a dəyərik. Maraqlıdır. -deyə Nərgiz hamını bura gətirmişdi.

Nərgizin və Əsədin ağlına belə gəlməzdi ki, icazə alıb şəhərə tək çıxıb gəzsinlər. İstəklərini ancaq onlara bildirirdilər.

Gəzintini sevməyi xoşlayan Raziyə üçün isə qızının bütün təklifləri ürəyindən idi. Digər tərəfdən Morozovun arvadı Nadejda Stepanovna da onlara qoşulmuşdu. Tahir isə “Voennı qorodokun” əyləncələrindən əl çəkmirdi.

Tahir ondan üç-dörd yaş böyük olan generalın oğlu Vasyaya qoşulub bütün günü oynayırdılar. .

Nərgiz atasının qoluna girib QUM-u mərtəbə-mərtəbə gəzirdilər.

Nadejda, Raziyə və Əsəd isə onlardan ayrıldılar və sözləşdilər ki, yarım saatdan sonra fontanın qarşısında görüşsünlər.

Əşrəfin bazarlıq etməkdən zəhləsi gedərdi. Bir dəfə olsun ki, növbəyə dayanmazdı. Həmişə deyərdi ki, “Allah alverçilərin canını sağ eləsin! Əzab-əziyyətə bizi salmırlar. Beş-on şahı üstünə qoyub, gətirib evimizin içində satırlar”.

Həmişə Nərgizin şıltaqlığı ilə oynayan Əşrəfi ancaq o, yolundan çıxardıb maqazin və dükanlara apara bilərdi. Belə hallarda kəmsəbir olan Əşrəf qızının xətrinə hər şeyə dözürdü və çalışırdı ki, balası nə xoşlayır onu alsın

QUM-un birinci mərtəbəsinə növbə yenicə yaranmağa başlamışdı ki, Nərgiz atasını növbəyə saldı.

-Ay ta, ora bax, gəl girək, alaq! - deyə, onun qolundan sallanaraq, ayaqqabı dükanından çıxan qadının əlindəki ayaqqabını göstərdi.

Növbədəkilərin azlığını görüb, Əşrəf qızıla razılaşdı. Sevindi ki, qızının xoşuna gələn nəyi isə tapıb.

Dükanın qapısının girişində iri hərflərlə yazılmış elanı Nərgiz atasına göstərdi və rusca atasına dedi.

-Пап, посмотри, что там написано: Участникам и инвалидам ВОВ без очереди. Паппа, ты же участник и у тебя есть удостоврение ВОВ, покажи, и мы пройдем.

Nərgizin bu sözlərindən sonra ətrafdakılar onlara tərəf boylandı. Hətta qabaqdakılardan kimsə:

-Пропустите участника ВОВ- deyə yol açdı.

-Спасибо, я как все!. Дочька подождет!- deyə, Əşrəf ətrafdakılara minnətdarlığını bildirdi. Bundan sonra edilən təkidlərə də baxmadı. Hamı necə, o da elə. Gözlədi.

Bu səfər ayaqqabı dükanında çeşidin çox olması, içəri girənlərin vaxtını çox alırdı, növbə çox yavaş irəliləyirdi. Buna baxmayaraq Əşrəf səbirlə, təmkinlə gözləyirdi. Əsəd və qadınlardan isə əsər-əlamət yox idi.

-Anagil harada qaldı? Gör nə qəşəng ayaqqabılardır! Gəlsəydi, o, da alardı. - deyə, Nərgiz atasına şikayətləndi.

-Ay qız, sən özünü düşün! Ananda olan ayaqqabı, kimdə var? Elə bilirsən, bəyənəcək? - deyə, Əşrəf arvadının yüksək zövqünə işarə etdi. - İndi biz alacağıq, gəlib bəyənməyəcək.

Atasının haqlı olduğunu düşünən Nərgiz dinmədi. Hər ikisi növbələrinin çatmasını gözlədi.

Onların növbəsi qapıya çatmışdı ki, qabaqda almanca danışan bir qrup adam dayandı və əmələ gəlmiş növbəyə istehza ilə baxmağa başladılar. Onları göstərərək “ Ya! Ya!”- qımıldaşdılar.

Onlardan biri qapının ağzında dayanmış milis nəfərini barmağı ilə yanına çağırdı. Qulağına nə isə pıçıldadı. Milis qapının ağzına yanaşdı və qabaqda qapının ağzında növbəyə durmuşları aralamağa başladı:

-Qonaqlardır, onlar növbəsiz keçməlidirlər! Yol verin!

Qabaqda duranlar yerlərindən tərpənmək istəmədilər. Belə olduğu halda milisioner qarşıda duranları itələməyə başladı. Almanlar isə bunu görüb gülüşdülər.

Sanki Əşrəfin başına qaynar su tökdülər. Növbəsiz içəri girmək istəyən zırpı bir almanın qabağını kəsdi və yaxasından tutub bir-iki metr qırağa tulladı. Alman yanı üstə yerə dəydi. Növbədəkilər güldülər.

Onunla gələnlər zırpını qaldırdılar və ani bir sükut yarandı. Sükutu yenə də Əşrəf pozdu. Milisionerin yaxasından yapışdı:

-Ay it oğlu, burada duranların nəyi sənin bu faşistlərindən əskikdir. Atana-anana, babana-nənənə güllə atanlar deyil? Nə qədər ailəni gözü yaşlı qoyublar? Sən onlara yol verirsən? Biqeyrət!

Əşrəf milisi zırpı alman kimi tullamadı. Yaxasından tutub yuxarı qaldırdı.

Özünü itirən milis camaatdan imdad istəyirdi.

-Ay camaat, bu məndən nə istəyir? Mənə əmr veriblər, mən də əməl edirəm! - deyə, milis Əşrəfin əlindən qurtarmaq istəyirdi.

Növbə yaddan çıxdı, milisi hamı dövrəyə aldı və onun üstünə düşdülər.

-Kişi məgər düz demir? Bizi vaxtıykən tanklarının altında əzənlər, balalarımızı qıranlar niyə növbəsiz keçsinlər? -deyə, qoca bir qarı camaatın arasından dinləndi.

Növbədə elə hay-küy qalxdı ki, turist qrupu qorxudan qırağa çəkildi və nə baş verəcəyini uzaqdan izləməyə başladı.

Qıraqdakı milislər qarmaqarışıq olduğunu görüb fitlərini çıxartdılar və var gücləri ilə çalmağa başladılar. Fitin səsinə bir anın içində dükanın qabağı milislə doldu.

Yaxasını Əşrəfin əlindən qurtarmış milis zabitə onu göstərib nə isə deyirdi.

Zabit milisdən aralanıb Əşrəfə yaxınlaşdı və mədəni şəkildə:

-Siz bizimlə milis şöbəsinə getməlisiniz! - dedi.

Əşrəf növbədən çıxdı, Nərgiz də onu müşayiət etdi. Nərgiz arxaya boylandı və zırpı almanın dəstəsindən aralanıb ləhləyə-ləhləyə onların dalınca gəldiyini də gördü.

Çox da uzağa getmədilər. QUM-un qapısından bir az aralı şöbəyə gətirdilər. Alman Nərgizin gözündən itdi.

Rəis müavininin otağına girən kimi növbəni dağıtmaq istəyən milis Əşrəfi göstərərək bərk səslə ərz etdi:

-Yoldaş rəis! Beynəlxalq qalmaqal, xaricləri təhqir, milis işçisinə əl qaldırmaq. Baxın, bir görün nə edib? - deyə, cırılmış yaxasını göstərdi: - Hökumət adamına əl qaldırıb!

Milisin hay-küyünə o birisi otaqdan bir mayor çıxdı:

-Nə olub Antonıç! Nə hay-küy salmısan?

Antonıç dediklərini bir də təkrar etdi. Nərgiz atasının qoluna sığınıb dinməzcə dayanmışdı.

-Belə-belə! - deyə, mayor Əşrəfi altdan yuxarı süzdü: -Sir-sifətdən çox hörmətli adama oxşayırsınız! Bu ki xuliqanlıqdır.

Əşrəf dinmədi, ancaq hirs onu boğurdu. Üzündəki nifrəti mayor o saat hiss etdi.

- Cəbhəçisiniz? - deyə, soruşdu.

-Elədir! - deyə, Əşrəf bir-təhər cavab verdi.

-Hələ cəbhəçidir, gör nələr edir? - deyə, Antonıç sözə qarışdı.

-Bas bayıra Antonıç, tez ol! - deyə, mayor onu otaqdan qovladı: - Əyləş, qızım - deyə, Nərgizə və Əşrəfə divanı göstərdi.

-Harada vuruşmusunuz?

-Xarkov, Stalinqrad, Kursk, Kiev...

-Sən ki cəhənnəmdən çıxmısan! Mən də oralarda olmuşam. Stalinqraddan başlamışam.

-Orada ölkənin olum və ya ölüm məsələsi həll olunurdu.

-Nə qədər dostlarımı itirdim...

-Mən də...

Nərgiz atasının və mayorun gözlərini yaşardığını gördü.

Antonıç yenidən içəri girdi:

-Zərər çəkən alman otağınızda sizi gözləyir! - deyə, ərz etdi.

-Antonıç, sən burda mənim qonaqlarım üçün çay təşkil elə, indi gəlirəm! Aydındır?

-Bəli, yoldaş mayor.

Antonıç bu əmrdən sonra elə bir vəziyyətə düşdü ki, özü də bilmədi nə etsin.

Almanın növbəyə gəlməsi Antonıçı sevindirirdi ki, ona əl qaldırmış qafqazlını günahlandıracaqlar, digər tərəfdən isə xaricini müdafiə etdiyinə görə ona təşəkkür edəcəkdilər.

Komandirinin ciddiliyinə və qətiyyətliliyinə bələd olan Antonıç dinməzcə bayıra çıxdı və bir neçə dəqiqədən sonra əlində “Qjel podnosu” içəri girdi. Stolun üstünə çayniki, çaydanı və stəkanları qoydu.

Çay süzmək istəyəndə Nərgiz yerindən qalxmaq istədi. Kişinin qadının və qızın yanında çay süzməsinə Azərbaycanda pis baxırdılar. Əşrəf qızının nə edəcəyini o saat anladı, əlindən tutub, qalxmağa qoymadı. Əlini boynuna saldı və oturduğu divanın söykənəcəyinə arxalandı.

O birisi kabinetdə isə Mayor Antonov Hans Piterlə söhbət edirdi. Qans Piter hündür boylu gülər üzlü iyirmi beş-iyirmi altı yaşlı zırpı bir cavandı. QUM-da baş vermiş hadisə nəticəsində zərər çəkən də o, idi. Ancaq Hans Piter şöbəyə şikayət üçün gəlməmişdi.

Hans Piter təmiz rus dilində mayora müraciət etdi:

-Her mayor, günahkar bizik, bizi növbədən kənar keçirtmək istədilər. Tutulan yoldaş haqlıdır. Biz onun hüquqlarını pozurduq. O, Vətən müharibəsi iştirakçısı ola-ola növbədən kənar keçməyib, biz isə keçmək istəmişik. Xahiş edirik, ona dəyməyin! Mən hamımızın adından üzr istəməyə hazıram.

-Bilirsiniz onun nə qədər dostları, tanışları, yoldaşları müharibədə həlak olub?

-Anlayıram! Məgər bütün almanlar faşist idi? Faşizmə qarşı mübarizədə yüzminlərlə alman həlak olub.

-Bunu bilirik, ancaq səngərdə üzbəüzə gələn və bir-birinə güllə atmağa məcbur olan insanlar istəsələr də istəməsələr də bir-birinə düşmən olurdular...

İndi illər lazımdır ki, dostluq inamını yaradasan.

-Mən də bu fikirdəyəm. Atam müharibədə həlak olub. Ancaq mənim sovet xalqına nifrətim qalmayıb. Nifrətim faşistlərədir. Onlar Almaniyanın faciəsində günahkardırlar.

-Hələ müharibə vaxtı Stalin deyirdi ki, bir var faşistlər, bir də var alman xalqı. Biz alman xalqının düşməni deyilik, biz faşizmin düşməniyik.

-Bu faciə hamımızın faciəsidir. XX əsrdə bir də belə faciə təkrar olunmamalıdır. Mümkünsə, məni onunla görüşdürün! - deyə, Hans Piter mayordan xahiş etdi.

-Buyurun! - deyə, Mayor Antonov əliylə qapını göstərdi.

Onlar içəri girəndə Əşrəflə Nərgiz divanda əyləşib çay içirdilər. Antonıç isə onlara qulluq edirdi. Almanın içəri girdiyini görən Əşrəf ayağa qalxdı və dik onun gözlərinin içinə baxdı. Hans Piterin gözləri gülürdü.

-Bağışlayın məni! - deyə, əlini Əşrəfə uzatdı.

Əşrəfi onun gülər üzü və baxışı həyata qaytardı. Müharibənin çoxdan qurtardığını anlatdı, əli uzatdı.

-Qızınızdır? - deyə, Hans Piter Nərgizi göstərdi.

-Qızımdır.

-Mənim atam müharibədə həlak olub...Ancaq məndə sizə qarşı heç bir nifrət yoxdur. -deyə, Hans Piterin gözü doldu.

-Məni bağışla! - deyə, Əşrəf ona müraciət etdi.

Araya sükut çökdü.

-Bu faciələri daha yada salmayaq! Gəlin, bu günki gündən danışaq! - deyə, Mayor Antonov sükutu pozdu.

-Mən də bu fikirdəyəm deyə, Hans Piter gülümsədi. Sonra Əşrəfə müraciət etdi.

-Siz qafqazlısınız?

-Bəli!

-Milliyyətiniz?

-Azərbaycanlı!

-Mən Bonn universitetində rus və türk dillərini öyrənirəm.

-Bizim dilimiz Şərqin fransız dilidir. Türk dillərinin şahıdır.

-Eşitmişəm, ancaq bundan sonra daha da maraqlanacağam. Bonn universitetinin aspirantıyam.

-Çalışın Azərbaycan ədəbiyyatını öyrənin. Möcüzədir.

-Qızınız nə ilə məşğul olur?

-Bu il tibb institutuna daxil olub. Odur ki, gətirmişəm Moskvanı gəzdirim.

-Bütün azərbaycanlı qızlar bu cür qəşəngdir? - deyə, Mayor Antonov dinməzcə onları seyr edən Nərgizi göstərdi.

-Əlbəttə ki!

Onlar şöbədən çıxanda sözləşdilər ki, bir də görüşsünlər.

Nərgizlə Əşrəf bir daha QUM-a qayıtmalı oldular. Fontanın qarşısında Əsədin dəstəsi onları gözləyirdi.

-Səhərdən sizi gözləyirik! - deyə, Raziyə gileyləndi.

-İşimiz vardı! İnanmırsan, Nərgizdən soruş!

-Bir şey ala bildiniz?

-Ay na, mənim heç nə xoşuma gəlmədi.

-Gördün, Əsəd! Bu qızın xoşuna heç nə gəlmir.

Onlar ayaqqabı dükanın qarşısında keçəndə, növbədən bir nəfər çıxdı və onlara yaxınlaşdı:

-Sizin növbəniz çatıb! Keçib ala bilərsiniz! - deyə, Əşrəflə Nərgizə yol açdı və onları içəri buraxdı.

Bir neçə dəqiqədən sonra Nərgizin xoşladığı ayaqqabını alıb bayıra çıxanda, yenə də Əsədin dəstəsi nə baş verdiyini anlamadı.

-Bəs deyirdin xoşuna heç nə gəlmədi? - deyə, Raziyə soruşdu.

-Çünki mən seçə bilmədim.

-Bəs bunu?

-Bunu atam seçdi! - deyə, Nərgiz atasının üzünə baxıb güldü.

***

            Viktor Vladimiroviç Əşrəflə birlikdə balkondan aşağı həyətə baxırdılar. Cavanlar həyətin ortasına patefon qoyub, çalıb oynayırdılar.

            Viktor onları seyr etdikcə gülümsünür və dostuna işarə edib deyirdi:

-Əşrəf, bir fikir ver, necə şənlənirlər? Necə qayğısızdırlar? Bizim cavanlığımız isə səngərlərdə keçdi. Oddan-alovdan çıxdıq.

-Təki onlar xoşbəxt olsunlar!

-Fikir ver, onların dostluğuna, mehribançılığına!

-Görürəm! Bunu biz yaratdıq. Qoy, onlar davam etsinlər!

-Bu belə olacaq! Vay o gündən ki, bu dostluğu dağıtsınlar. SSRİ dağılar, çünki bu ölkə dostluq əsasında qurulub. Rus, türkmən, ukrainalı və başqalarının birliyi. Ağlın-şüurun qələbəsi deməkdir. Millətçilik bu birliyi dağıda bilər.

-Qorxulusu da budur.

-Ən pis insan millətçidir. SSRİ çoxmillətli ölkədir. Bu birliyi qorumaq üçün millətindən, əqidəsindən və dinindən asılı olmayaraq yaxşı insanı pis insandan ayırmalıyıq, vətəndaşlıq prinsipindən çıxış etməliyik, əks halda bu möhtəşəm ölkəni sonu faciədir.

-Vitya, sən, deyəsən, filosofa çevrilirsən. Uşaqlara bax! Düşündüyünə yer yoxdur.

-Sən elə fikirləşmə ki, boş-boşuna danışıram. Stalinə qarşı bu reviziyadan sonra hər şey tərsinə dövran edir. Baxarsan, bu Xruşov ələmi bir-birinə qatacaq. Stalini heç eləmək bu möhtəşəm ölkəni dağıtmaq deməkdir.

-Hardasa haqlısan, ancaq bu ölkənin taleyinə nə yazılıbsa, o da olacaq. Deməli, kamil cəmiyyətdə yaşamırıq.

-Mən də bu fikirdəyəm. Biz ki bu qeyri-kamilliyi aradan qaldıra bilərik. Bunun üçün yüz minlərlə kamil ziyalılarımız-alimlərimiz vardır.

-Vitya, mənim atam deyir ki, ziyalılıq qandakı genlərlə ölçülür, diplomların yox. Deməli, Stalin özünün yaratdığı dövlət qeyri-kamildir ki, Xruşov, Mikoyan kimilər hakimiyyətə gəlir.

-Bəs bunun axırı necə olacaq?

-Hər şeyə inamsızlıq yaranacaq! Ölkə özü bu cür adamlardan uzaqlaşacaq.

-Bilirsən, ölkə sahibsiz qalıb! O boyda ordunu dağıdırlar! - deyə, general Xruşovun apardığı reformalara işarə vurdu.

-Səbirli ol, komandir! Əsası odur ki, biz qaliblərik.

****


MƏKTƏBLİ VƏ TƏLƏBƏ

 

ßøðÿôèí àèëÿñè Ìîñêâàäàí àâãóñòóí àõûðû ãàéûòäû. ßñÿä åëÿ Ìîñêâàäàí áèð äÿôÿéÿ Ñÿìÿðãÿíäÿ öç òóòäó.

Áàêûéà ãàéûäàí êèìè Òàùèðlə Íÿðýèçèí ìÿêòÿá ìÿñəëÿëÿðèlə ìÿøğóë îëäóëàð.

Áöòöí ùÿéÿò ñåíòéàáðûí áèðèíè ýþçëÿéèðäè.

Sentyabr səhəri günəş şəfəqlərini Məşədi Fazilgilin əvvəl şüşəbəndlərinə, sonra isə eyvanlarına saldıqda saat yeddinin olduğunu göstərirdi.

Nərgiz çoxdan ayaq üstündə idi. Daş ütülə donunu ütüləyirdi. Tahir isə nənəsinin çarpayısında mışıl-mışıl yatırdı.

Seyid Bikə isə hamıdan əvvəl durmuşdu. O, äàüëûëàðûí Éàñàìàëäàí ýÿòèðäèéè ñöäö ìÿòáÿõäÿ ãàéíàäûðäû. Êèøèëÿð åâäÿ äåéèëäè.

 Ìəøÿäè Ôàçèë þòÿí ùÿôòÿ Ñÿìÿðãÿíäÿ éîëà äöøìöøäö, ßøðÿô èñÿ éîëäàí áó ýöí ýÿëÿúÿêäè.

Åéâàíà ãàéûäàí Ñåéèä Ïèêÿ ýÿëèíèíèí Òàùèðè éóõóäàí äóðğóçìàã èñòÿäèéèíè ýþðäö.

-Ãîé, ùÿëÿ éàòñûí! Âàõòà ÷îõ âàð! Ñÿí Íÿðýèçè éîëà âåð!-äåäè.

Íÿðýèç èñÿ öòöëÿäèéè äîíó êåéèá ýöçýöíöí ãàðøûñûíäà þçöíÿ õÿëâÿòè òóìàð âåðèðäè. Áèðäÿí íÿíÿñèíèí îíó ñåéð åòäèéèíè äóéäó âÿ ÷åâðèëèá àðõàéà áàõäû.

Íÿíÿñèíèí íÿ äåéÿúÿéèíè ýþçëÿäè. Àíúàã Ñåéèä Ïèêÿ áèð êÿëìÿ áåëÿ äèíìÿäè, Òàùèðèí óçàíäûüû ÷àðïàéûíûí áàøûíà êå÷äè. ßëèíè áàëàúàíûí àëíûíà ãîéàðàã, áàðìàãëàðûéëà ñà÷ëàðûíû îâõàëàäû âÿ íÿâÿñèíèí àñòà-àñòà ýþçëÿðèíèí à÷ûëäûüûíû ýþðöá îíóí àëíûíäàí þïäö:

-Ãàëõ, ìÿíèì áàëàì! Ìÿêòÿá çàìàíû ýÿëäè! - äåäè.

Òàùèð ñàíêè áó ñþçëÿðè åøèòìÿê èñòÿéèðìèø êèìè ÷aðïàéûäàí äèê àòûëäû âÿ äþøÿìÿíèí öñòöíÿ äöøäö. ßëëÿðèíè íÿíÿñèíèí áîéíóíà ñàëûá áèð íå÷ÿ äÿôÿ îíóí öçöíäÿí þïäö:

-Íÿíÿ, ÿââÿë ñÿíèí, ñîíðà ùàìûíûí ñàáàùû õåéið! - äåäè âÿ ñòîëóí öñòöíÿ àòûëìûø øàëâàðûíû ÿéíèíÿ êå÷èðäèá ùÿéÿòÿ, ôoíòàíûí éàíûíà ãà÷äû. Ùoâóçóí êðàíûíû à÷äû, øûðûëòûéla àõàí ñóéó əëèíÿ àëûá öçöíÿ âóðìàüà áàøëàäû.

-Óøàã êè, óøàã! - äåéÿ Ñåéèä Ïèêÿíèí Íÿðýèçÿ èëê ñþçö áó îëäó. Àíúàã áèðäÿí éàäûíà äöøäö êè, áó ýöí Íÿðýèçèí èíñòèòóòà ýåòäèéè áèðèíúè ýöíäöð. Äöíÿíäÿí Òàùèð Ñåéèä Ïèêÿíèí áàøûíû î ãÿäÿð ãàðûøäûðìûøäû êè, ãûç éàääàí ÷ûõìûøäû.

Ñåéèä Ïèêÿ ñàíäûã÷àñûíûí àüçûíû à÷äû, çèíÿò ãóòóñóíäàí óúóíà ãûçûëäàí Ãóðàíãàáû áàüëàíìûø çÿíúèðè ÷ûõàðòäû âÿ ýÿëèá Íÿðýèçèí áîéíóíà ñàëäû.

-Íÿíÿíèí ñÿíÿ ùÿäèééÿñèäèð! Ñàüëûüíàí èøëÿäÿñÿí!-  äåäè.

-×îõ ñàü îë, íÿíÿ! -äåéÿ, Íÿðýèç Ñåéèä Ïèêÿíèí áîéíóíäàí ñàðûëäû.

Åéâàíà Ðàçèéÿ ÷ûõäû. Åëÿ ýåéèíìèøäè êè, åëÿ áèë òîéà ýåäèðäè.

-Ùàíû Òàùèð? - äåéÿ, îüëóíó àõòàðäû.

Öçöíö äÿñìàëlà ñèëÿ-ñèëÿ Òàùèð ïèëëÿëÿðè ãàëõäû âÿ äöç îòàüûíà êå÷èá ìÿêòÿáëè ôîðìàñûíû ýåéèíìÿéÿ áàøëàäû.

-Àé íà! Îëàðìû ìÿí äÿ ñèçèíëÿ Òàùèðè ìÿêòÿáÿ àïàðûì? -äåéÿ, Íÿðýèç Ðàçèéÿäÿí ñîðóøäó.

-Äÿðñÿ ýåúèêÿðñÿí!

-Bizim dərslər saat doqquzun yarısında başlayır. Volodya əmi əvvəl Tahiri məktəbə qoyar, sonra məni aparar!

Volodyanın "Pobedasının" çırıltılı siqnalı küçədə gözlədiyinə işarə idi.

-Gəldi! - deyə, Tahir süfrənin arxasından durdu, yenə də otağa keçdi çantasını götürüb küçəyə qaçdı.

Beş dəqiqədən sonra Volodyanın maşını onları 172 N-li mÿêòÿáÿ ÷àòäûðäû.

Òàùèð ìàøûíäàí äöøöá, àðõàéà áàõìàäàí, ìÿêòÿáÿ ÷îõäàí áÿëÿä îëàí áèð àäàì êèìè òàé-òóøëàðû éûüûşàí ìåéäàí÷àéà òÿðÿô ãà÷äû.

Hər üç qadın onun dalınca baxıb gülüşdülər.

-Nənə, dərsdən özüm qayıdacağam! Dalımca gəlməyin! -deyə, Tahir keçib müəlliməsi Rəfiqə xanım üzünə baxmağa başladı. Uşaq elə bil gözlərilə deyirdi ki, gəlmişəm.

Balacanın ona dikilən gözləri Rəfiqə xanımı özünə cəlb etdi.

-Sən mənim sinfimdənsən? - deyə, soruşdu.

-Bəli! - deyə, Tahir cavab verdi.

-Onda keç, burda dur! - deyə, onu uşaqlarına qatdı.

Rəfiqə xanım Nərgizlə Raziyənin ona tərəf gəldiyini gördü. Özü onları qarşıladı. Rəfiqə xanım Nərgizin də müəlliməsi olmuşdu.

-Xoşuna gəldi? - deyə, Raziyə Rəfiqədən soruşdu.

-Kimi deyirsən?

-Balacamı.

-O, sənin oğlundur? Axı o, balaca idi?! - deyə, Rəfiqə xanım iki ay bundan qabaq gördüyü Tahirlə indikinin arasındakı fərqi qeyd etdi.

-Böyüyüb!-  deyə, Seyid Bikə əlavə etdi.

-O gün olsun, Nərgiz kimi instituta girsin!

-Amin!

Zəng vuruldu. Şagirdlər bir cərgə ilə Rəfiqə xanımın arxasınca məktəbin qapısında içəri keçdilər.

-İndi isə səni yola salaq! - deyə, Seyid Bikə gözü qardaşının arxasınca qalmış Nərgizi əlini dartdı. Keçib Volodyanın maşınına mindilər.

            Tibb institutunun qabağı òÿëÿáÿëÿðëÿ äîëóéäó. Ýåíèø ìåéäàía éûüûøàí òÿëÿáÿëÿð òÿòèëäÿí qayıdan äîñòëàðûíû àõòàðûð, îíëàðëà ýþðöøöð, ñîíðà øàøãûí ãàëìûø áèðèíúè êóðñóí óøàãëàðûíà íÿéèí ùàðaäà îëäóüóíó ýþñòÿðèðäèëÿð.

            Tələbələrin şən səsləri Tibb institutunun qarşısındakı meydana bayram əhval-ruhiyyəsi gətirirdi.

            Maşından düşüb tələbələrə qoşulan Nərgizin arxasınca baxan nənəylə ana bu gün onun həyata atdığı ilk atdımı sanki duyurdular.

            -Bu qız nə tez böyüdü? - deyə, arxadan Volodyanın səsini eşitdilər.

            -Əziyyətimiz indi başlanacaq! - deyə, Raziyə əlavə etdi.

-Heç bir əziyyəti yoxdur! Bir ildən sonra toyunu edib salırıq Səmərqəndə yola! - deyə, Seyid Bikə qərarının qətiliyini bildirdi.

-Onda gərək cehizini hazırlayaq! - deyə, Raziyə dərin xəyala daldı

-Hazırla da! Kim mane olur? - deyə, Seyid Bikə üzünü Volodyaya çevirdi:

-Getdik evə! Bu gün ağır günümüzdür. Əşrəflə dostları töklüşüb gələcəklər. Uşaqların qoyununu da kəsdirmək lazım olacaq.

            -Nərgizin, arxasınca gedim? - deyə, Volodya soruşdu.

            -Lazım deyil! Özü daha böyük qızdır. Bir də bizi dilə- dişə salma! - deyə Seyid Bikə maşına mindi.

***

Məktəbə gedənlərdən birinci Tahir qayıtdı. Əlindəki çantanı yelləyə-yelləyə, dəhlizin divarına çırpa-çırpa è÷ÿðè ýèðäè. Elə bil uşaq getdiyi yerdən qırılıb qaçmışdı. Üstü başı toz içində idi.

İçəri girən kimi nənəsinin üstünə qaçdı. Pişik kimi tullanıb onun boğazından sallandı, iki əyağı ilə nənəsinin belini qucaqladı, onun əllərini belində hiss edən kimi üzündən öpdü.

-Nənə, səhərdən sənin üçün darıxmışam. Müəllimə deyənlərin hamısını bilirəm. Məktəb maraqsızdır.

-Sonra maraqlı olacaq!

Tahir hamıdan çox Seyid Bikəni və Məşədi Fazili istəyirdi, onlarla nəfəs alırdı. Heç evlərində də qalmırdı. Bütün günü nənəsilə idi.

-Ay na, bir onun sir-sifətinə bax! - deyə Raziyə dilləndi.

Seyid Bikə Raziyənin niyə bu sözləri dediyni o saat başa düşdü. Nəvəsini yerə qoyub, geriyə çəkildi və diqqətlə  balacanı süzdü. Tahirin şalvarının qırağından ağ köynəyinin balaqları görünürdü.

-Həmşəri ki, həmşəri! Çəkdi də, ana tərəfinə. Köynəyini şalvarına sal! Sonra şotkanı götür üstünü təmizlə! - deyə, nəvəsinə göstəriş verdi.

Tahir nənəsinin qətiyyətli sözlərindən özünü yığışdırdı, köynəyini şalvarına saldı və eyvana çıxıb evə keçdi.

Volodyanın "Pobedasının" siqnalı Əşrəfin gəlişindən xəbər verdi. Həyətə girməyilə anasını axtardı. Seyid Bikəni otağında tapdı:

-Ay na, indi dostlarım gələcək! Siz isə heç nə etməmisiniz.

-Biz nə etməliyik ki?

-Bəs qoyunu niyə kəsdirməmisiniz?

-Qoy Nərgiz dərsdən gəlsin də.

-Hələ gəlməyib!

-Saat neçədə gələcək?

-Dördün yarısında.

-Hələ üçün yarısıdır. Onda mən Volodya ilə gedim bazarlıq edim. İbadın dalınca adam göndərin! Qız gələndə uşaqların ayağının altında kəsin. Paylayın! Bu qoyun nəzirlikdir. Özümüz üçün Yasamaldan indi alıb qayıdırıq. -deyə, Əşrəfin gəlməyinən həyətdən çıxmağı bir oldu. Heç Tahiri soruşmadı da.

Əşrəf çox ağır təbiət insan idi. Deyib-gülən adam olsa da, uşaqlara üzü gülmürdü. Həyətdəki uşaqlar onu görən kimi yoxa çıxırdılar. Təkcə Nərgizə qarşı onda məhəbbət vardı.

Bütün uşaqlar kimi Tahir atasından çəkinirdi. Çalışırdı ki, onun yanında şitlik eləməsin.

Seyid Bikənin yadına belə gəlmirdi ki, Əşrəf uşaqlardan birini yanına salıb harasa aparsın. İstər toya, istər teatra, istər qonaqlığa Raziyələ özləri gedərdilər. Uşağı özüylə aparmağı mədəniyyətsizlik sayırdı.

Seyid Bikənin təkidinə "Ay ana! Toy, qonaqlıq uşaq yeri deyil!" Uşağın uşaq yeri var, böyüyün böyük!" - deyə cavab verirdi.

Onun bu cavabına hirslənən Seyid Bikə; Bu sənin Nərgizin, bu da sənin Tahirin! Özünüz baxın! Mən də gedirəm Nataşagilə, çoxdandır görmürəm! - deyə, otağına keçib qapısını bağlamış, dediyinə əməl etmişdi.

Naəlac qalan Əşrəf Raziyəni evdə qoyub, özü qonaqlığa getmişdi.

Axşam evə qayıdanda uşaqları anasının yanında görüb, Seyid Bikə Əşrəfin bu xasiyyətini dəyişə bilməyəcəyinə bir daha əmin olmuş, gəlini ondan inciməməsinə baxmayaraq, yaman hirslənmişdi:

-Mən getdim ki, uşaqları da götürüb aparasınız. Babaəlini görürsən, elə ki Rovşənlə bura gəlirlər, uşaqsız gəlmirlər. Abas da belədir. Sizə nə olub? Hamı necə siz də elə!

-Ay ana, Vallah belə yaxşıdır. Narahatlıq olur, fikrin uşaqların yanında qalır. Allah qoysa böyüyərlər özləri gedərlər.

-Mənim balam, bilsəydim ki, Əşrəf uşaqları sənin yanında qoyacaq, getməzdim.-äåéÿ, öçöíö ýÿëèíèíÿ òóòäó.

-Eybi yoxdur, ana! Hələ o qədər qonaqlıqlarda olacağıq!

Gəlinin cavabı Seyid Bikənin ürəyincə oldu. Başqa cavad gözləmirdi də.

***

 

İbad kişi əlində şişlərlə həyətə girdi. Keçib əlindəkiləri çarhovuzun üstünə qoydu. Belinə bağladığı iri bıçağı çıxartdı. Kranın trubasının üstünə bir-neçə dəfə çəkdi ki, itiləsin. Barmağının ucunu bıçağın ülgüc tərəfinə çəkdi ki, görsün itidir ya yox.

Bıçağı da çarhovuzun üstünə qoydu, səkisinə əyləşdi. Həyətdə sakitlik idi. Həmxanalar evlərinə çəkilmişdilər. Hamı sanki Seyid Bikənin hay-harayını gözləyirdi.

İbad kişinin belə oturmağı uzun çəkmədi. Seyid Bikə eyvanda göründü:

-İbad kişi, yuxarı qalx! Orda niyə oturmusan? Ayıb deyil!

-Seyid qızı, bura çox sərindir.

-Qalx yuxarı, bir stəkan çay iç! İndi Nərgiz gələr! Qoyunu kəsərsən!

Eyvana yenicə qalxmışdı ki, Nərgiz içəri girdi. Əlindəki balaca çantanı stolun üstünə qoydu. Bacısının gəldiyini görən Tahir də eyvana çıxdı:

-Nərgiz, necə oldu? Xoşuna gəldi institut?

-Bəs sənin necə?

-Dözmək olar! Müəlliməmiz çox yaxşıdır.

Seyid Bikə ikisinin əlindən tutub aşağı endi. İbad kişi dartıb tövlədəki qoçu ikisinin ayağı altına yıxdı.

-Mən niyə, nənə? Bu qoyun Tahirin adınadır! Mənim üçün kəsmisiniz! - deyə, Nərgiz geri çəkilmək istədi.

-Fərqi nədir, Nərgiz? İndi olar ikimizin. Bu gün hər ikimiz birlikdə dərsə getmişik. Odur ki, hər ikimizə düşür. -deyə Tahir Nərgizin əlini dartdı.

Nərgiz onun sözlərinə davam gətirə bilmədi. Ayağını yerə yıxılmış qoçün üstünə qoydu və Tahirin də belə eləməsini istədi.

Seyid Bikə Tahirin qətiyyətinə heyran qaldı. Nənə uşaqların ayaqları altına tökülmüş al-qırmızı qana əlini batırıb Nərgizlə Tahirin, sonra isə eyvana çıxmış Raziyəni alnına xal qoydu.

-Allah qəbul eləsin! - dedi.

İbad kişi qurbanlıq ətini doğradı və həyətdə olan evlərin sayına bölməyə başladı. Raziyə onları boşqablara düzüb, qonşulara paylamağa başladı.

Əşrəf dostları ilə həyətə yenicə girmişdi ki, Abbasla Nəriman başqa bir qara qoçu itələyə-itələyə həyətə saldılar.

İbad kişi dinməzcə qoçu yerə yıxdı və bıçağını onun boğazına çəkdi.

Axşam sərini Əlisəttar ailəsilə həyətə girəndə balaca Zöhrə məktəbli geyimində idi. Seyid Bikə üçüncü nəvəsinin məktəbə getməsindən xəbərsiz deyildi. Ancaq iki gün idi ki, başı Nərgizə qarışmışdı.

-Nənənin gülü! Gəl, səni bağrıma basım! Səni təbrik edim!

Zöhrə nənəsinin qucağına qaçdı.

Seyid Bikə nəvəsinin əlindən tutub otağına apardı. Əlisəttar isə həyətin ortasında oturan Əşrəfin dostlarına qoşuldu.

            Seyid Bikəyə elə gəldi ki, bütün bu gördüklərini haçansa olub, bu hadisələr yenidən təkrar olur. Hadisələrin davamını sanki əvvəlcədən hiss edirdi. Bu hissiyyat onu tərk etmirdi. O, ömrünün ən xoşbəxt çağlarını yaşayırdı. Sən demə arzu elədiyi xoşbəxtlik elə bu imiş: balaların sevinməsi...

***


ŞIXƏLİ

 

58-úè èë Íîâðóç áàéðàìû ÿðÿôÿñèíäÿ Məşədi Fazil Səmərqənddən qayıtdı və adətinə sadiq qalaraq bir-neçə sadiq dostları ilə görüşdükdən sonra otağına çəkilib qiraətlə məşğul olmağa başladı. Onu bu işdən ayırmaq qeyri-mümkün idi.

Bayrama az qaldığından və evdəkilərin əldə ayaqda olması da onu kitablardan ayırmırdı.

Evin qadınları o, gələnə qədər Novruz şirniyyatını bişirmiş, bayram süfrəsini açmış, indi isə mətbəxdə qonşularına kömək edirdilər.

Təkcə Tahirlə Nərgiz onun otağından çıxmırdılar. Babasının təsirindən hər ikisi sakitcə içəri daxil olub rəfdəki kitablardan istədiklərini seçir, keçib stolun arxasında oturur və otağın ümumi ahənginə qoşulurdular. Nadir hallarda uşaqlar babalarına müraciət edir və onu işdən ayırırdılar.

Seyid Bikə bu otağı tilsimli otaq adlandırırdı. "Bura girən hər şeyi unudub kitabların üstünə cumur, elə bil tərki-dünya olurlar. Tilsimlidir bu otaq!" - deyə zarafat edirdi.

Hərdən-birdən evə gələn qonaqlar Məşədi Fazili işdən ayırırdılar.

Yenə də rəfdən götürdüyü kitabları stolun üstünə qoyub vərəqləmək istəyirdi ki, qapı döyüldü.

Babasından bir az aralı dərsə hazırlaşan Nərgiz yerindən sıçradı və keçib qapını açdı. Qapının ağzında Əlağa Vahid və onunla atası yaşlı tanımadığı qara kostyumlu və qalstuklu bir nəfər durmuşdu.

-Qızım, baban evdədir? - deyə, Vahid soruşdu.

-Evdədir, Vahid dayı! Otağındadır. Buyurun içəri! - deyə, Nərgiz geriyə çəkildi ki, gələnlər içəri girsinlər.

İçəri girən qonaqları Məşədi Fazil qarşıladı və öz otağına apardı. Qonaqlara oturmaq üçün divanı göstərdi.

-Məşədi, tanış olun! Yazıçı dostum-Şıxəli! Ona söz vermişdim ki, səninlə tanış edim! - deyə, Vahid təqdim etdi.

-Çox şadam bu tanışlığa! Kitablarını isə oxumuşam, sizinlə qiyabi tanışlığım var. Maraqlı yazıçısınız.

-Mən də sizi qiyabi tanıyıram. Barənizdə mənə həmişə Vahid danışır, ancaq görüşmək qismət olmayıb.

-Hər şey Allahın qismətindən asılıdır.

Məşədi Fazil onları seyr edən Nərgizin üzünə baxdı. Babasının baxışından nə etmək lazım olduğunu tutan qız otaqdan çıxdı.

-Şıxəli, kitabları görürsən? Demişdim ki, Məşədinin kitabxanasının tayı-bərabəri yoxdur. Bütün maraqlı nəşrləri burdan tapmaq olar. - deyə, otağın üç divarına söykənmiş kitab rəflərini göstərdi.

-Hərənin bir azarı var! Mənim azarım kitablardır. - deyə, Məşədi Fazil gülümsündü.

-Bu böyük sərvətdir! - deyə, Şıxəli kitabları göstərdi.

-Başa düşən üçün...

-Əfsuslar olsun ki, bu belədir. Bayaqdan gözümü kitablardan çəkə bilmirəm. Bir tərəf başdan ayağa əski əlifbayladır. -deyə, Şıxəli qarşısındakı kitab rəfini göstərdi. Bunlar hansı dildədir.

-Bu rəflərdəki kitablar Azərbaycan dilində yazılmışlardır. Cənubi Azərbaycan, kərkük və bizim kitablardır. - deyə Məşədi Fazil əlini rəfə uzatdı, əlinə keçən bir kitabı Şıxəliyə verdi.

Şıxəli nəfis şəkildə çap olunmuş, qızıl suyu ilə üstü yazılmış qalın dəri üzlü kitabın üstündə böyük həriflərlə yazılmış "QUMRU" sözünü oxudu.

-Mən bu müəllif haqqında eşitmişəm, ancaq onun belə kitabları olduğunu bilmirdim. - deyə, Şıxəli kitabı varaqlamağa başladı.

-Qumru dahi sənətkardır. Onun qələmi qədər güclü qələmi olan sənətkarımız yoxdur! - deyə, Vahid sözə qarışdı.

-Qumrunun bütün kitablarını iyirminci ilin axırlarında camaatdan yığıb yandırıblar. Bu qadağan olunmuş kitabdır! -deyə, Məşədi Fazil qarşısında olanın kimliyindən asılı olmayaraq həqiqəti üzə dedi.

-Qumru dini mövzuda yazan şairlərdəndir. Bununla belə onun əsərlərindəki bədiilik və psixologizm bir yazıçıda yoxdur. Mənə elə gəlir ki, ədəbiyyat ideologiyadan uzaqlaşdıqca, həqiqi sənətkarlar yenidən üzə çıxacaq və ədəbiyyatımızda öz yerlərini tutacaqlar. Ümumiyyətlə, ədəbiyyat süniliyi, bir də təkrarlamanı sevmir. Yaradılan əsərdə ümumiləşdirilmiş həyat həqiqəti olmalıdır. Bu ümumiləşmə ümumbəşəridirsə yazıçı və şair ümumbəşəri olur.

Fikir verin, Nobel mükafatına layiq görülmüşlərə! Milliyyətindən, xalqından asılı olmayaraq təkrar olunmazdırlar. Onların yaratdığı əsərlər bəşəri problemləri həll edir, insanlar üçün yeni qəhrəman obrazları yaradır ki, bunlara bənzəməklə yaşadıqları həyat şəraitini daha da yaxşılaşdırsınlar, yeni mənəvi dəyərlər yaratmaq üçün şərait yaratsınlar. Siz bilən bizim ədəbiyyatda bu var ya yox?

-ßëáÿòòÿ êè, éîõ! -äåéÿ, Øûõÿëè äöøöíìÿäÿí úàâàá âåðäè. - Ñîâåò ÿäÿáèééàòûíäà òÿêúÿ Øîëîõîâóí éàðàäûúûëûüûíäà îáðàçëàð öìóìáÿøÿðè ïðîáëåìëÿðè ùÿëë åäèð. Ìÿñÿëÿí, "Èíñàíûí òàëåéèíäÿ"

-Bəli, Şoloxovun qəhrəmanı yetim uşağa yiyə durur. Evsiz-eşiksiz uşağa atalıq edir. Təklik problemini həll edir. Burda heç bir ideologiya yoxdur, yeni məzmun vardır. İndiyə qədər heç bir yazıçı tərəfindən irəli sürülməyən ideya. Odur ki, Nobel mükafatına layiq görülmüşdür.

-Məşədi, Qumru "Baharnaməsində" dini mövzuya müraciət etsə də, haqq, ədalət uğrunda mübarizə çağırır. - deyə Vahid söhbətə qarışdı.

-Sadəcə olaraq biz bir şeyi bilməliyik. İllər boyu sönmək bilməyən adət və ənənələrin üzündən xətt çəkmək mümkün deyildir. Sistemlər dəyişir, adət-ənənələr isə dəyişmir.

Elə götürək bizim Novruz bayramını. Nə qədər qadağalar olub. Bütün xalq açıq şəkildə bayram edir. Bütün Şərq bayram edir. Azərbaycanlılara qoşulub Bakıda yaşayan bütün xalqlar da bayram edirlər. Deməli, bu bayram əbədidir, çünki hamının ürəyindəndir.

Baxın, Bakının yuxarı məhəllələrinə. Kimlər yaşayır burda? Bakıya gələn və Bakıda məskunlaşmaq istəyənlər.

Gələn kimi də buranın adətini götürür. Bizim həyətdə 18 ailə yaşayır. Hər biri başqa-başqa regionlardandır. Çoxları öz rayonlarında Novruzu etmirdilər, ancaq bura düşən kimi "ïàëàçà áöðöíöá, åëíÿí ñöðöíöðëÿð". Ìÿùÿëëÿíèí áöòöí ñàêèíëÿðè : ëÿçýèñè äÿ, òàòû äà, êöðäö äÿ, äàüëûñû äà, ñþçöí ãûñàñû ùàìû áó áàéðàìà ùàçûðëàøûð.

Áó áàéðàì õàëãûí ùÿãèãè áàéðàìûäûð, ñåâèìëè áàéðàìûäûð, äÿäÿ-áàáàëàðûìûçıí ãàíûíäàí ýÿëÿí áàéðàìäûð.-

-Àøàüû ìÿùÿëëÿëÿðäÿ áåëÿ ùàçûðëûãëàð éîõäóð. - äåéÿ ßëàüà Âàùèä ÿëàâÿ åòäè.

-Novruz bayramını dövlət səviyyəsində bayram etmək vacib olardı. Bu bayram Azərbaycanda yaşayan bütün xalqları birləşdirir, aralarındakı olan nifaqı aradan qaldırır. -deyə Şıxəli dərin fikrə daldı.

Nərgiz stolun üstünə Seyid Bikəylə anasının hazırladığı bayram şirniyyatını düzməyə başladı. Şıxəlinin gözü isə Məşədi Fazilin kitablarında idi.

-Mən bundan sonra sizə tez-tez gələcəyəm. İcazə versəniz kitablarınızdan istifadə edəcəyəm. - deyə Şıxəli Məşədi Fazilə müraciət etdi.

-Bu kitabları bu rəflərə ona görə yığmamışam ki, onları oxuyan olmasın. Əksinə, sevinirəm ki, bu kitabları oxuyan tapılır. Alınan kitab oxunulmalıdır. Ondan sonra rəfə qoyulmalıdır.

-Sizin sözünüzdən belə çıxır ki, bu rəfdə olan kitabların hamısını oxumusunuz?

Məşədi Fazil Şıxəlinin bu sözünə cavab vermədi, sadəcə olaraq gülümsündü.

Şıxəli Vahid tərəfə baxdı. O, da gülümsəyirdi. Şıxəli başa düşdü ki, qarşısındakı insan sadə adamlardan deyildir.

***

Bayram axşamı onlar bir daha görüşdülər. Bu dəfəki görüş Məşədi Fazilin evlərinin qarşısında oldu.

Məhəllənin gəncləri-cavanları evlərinin qarşısında bir neçə böyük tonqal qurmuşdular.

Havanın qaralmasını gözləyən uşaqlar məşəllərinin ucundakı əskini neftə batırır, mayenin ora hopmasını gözləyir, sonra məşəlin başlığını balaca dəmir bankanın içinə salır ki, hopmuş neft axıb getməsin.

Uşaqlardan kimsə itələyə-itələyə ZİS-150-nin köhnə təkərini gətirib tonqalın kənarına söykədi. Hamını bu saat bir fikir düşündürürdü, kimin tonqalı daha yaxşı yanacaq.

Nəvəsi Tahirin əlindən tutmuş Məşədi Fazil uzaqdan bu hazırlığı seyr edir, nəvəsinə nəyisə başa salırdı.

-Tahir bala, bu bizim ən qədim baramımızdır. Yeni ilimizdir. Əsrlər boyu bunu etmişik və edəcəyik! Bu gün il təhvil olur.

-Baba, il təhvil olmaq nə deməkdir?

-Mənim balam, bu gün gecəyənən gündüz bərabərləşir və on iki bürcdən birinin üstündə tarazlaşır. Áóíà àñòðîíîìèê èë äåéèðlər.

-Äÿäÿ, îðà áàõ Âàùèä äàéû î ýöíêè êèøèéíÿí ýÿëèð!-äåéÿ áàáàñûíà éàõûíëàøàíëàðû ýþñòÿðäè.

Gələnlər Əlağa Vahid və Şıxəliydi. Əvvəlki kimi zövqlə və çox səliqəylə geyinmiş Vahidin dostu bütün məhəlləni özünə cəlb edirdi. Bu insanın kim olduğunu heç kim bilmirdi. Odur ki, onlara heç kim yaxınlaşmırdı. Uzaqdan onları seyr edirdilər.

-Bayramın mübarək, Məşədi! Balaca kişi, sənin də bayramın mübarək!- deyə, Şıxəli babaynan nəvəni təbrik etdi.

-Sizinlə belə! Neçə belə bayramlara çıxasınız! Ýþðöðÿì, éåíÿ èêè äîñò òàïûøìûñûíûç? Áåëÿ îëà ùÿìèøÿ!-äåéÿ Ìəøÿäè Ôàçèë öçöíö onlara òóòäó.

Áu àí Âàùèäèí Øûõÿëè ùàããûíäà äeäèêëÿðè éàäûíà äöøäö: "Ìəøÿäè ñÿí áèëìèðñÿí íåúÿ îüóëäóð! Äàð ýöíöìöí äàéàüûäûð. Îíñóç áèð ýöíöìüz îëìàñûí!"

Èëê ñþùáÿòäÿí äÿ Øûõÿëè Ìəøəäè Ôàçèëèí õîøóíà ýÿëìèøäè. Þçöíäÿí àñûëû îëìàéàðàã áó çèéàëûéà ãÿëáèíäÿ ðÿüáÿò ùèññè îéàíìûøäû.

-Õàëã íåúÿ äÿ øÿíëÿíèð!- äåéÿ, Øûõÿëè öçöíö Ìəøÿäè Ôàçèëÿ òóòäó.

-Õàëãûìûç áó áàéðàìû þçö-þçö ö÷öí åäèð. Áóðàäà éóõàðûäàí òàïøûðûã âÿ ÷ûõûøëàð éîõäóð. Ñÿìèìèëèê âÿ õåéðõàùëûã áóðàäà ùþêì ñöðöð. Êöñöøÿíëÿð áàðûøûðëàð. Ìÿíəâè úÿùÿòäÿí áöòöí áàéðàìëàðäàí öñòöíäöð.

Áèð âàõò ýÿëÿúÿê áóíó äþâëÿò ñÿâèééÿñèíäÿ êå÷èðÿúÿêëÿð. Èíäè èñÿ êå÷èðèëìÿñè ãåéðè-ìöìêöíäöð, ÷öíêè êîììóíèñò èäåàëîýèéàñûíà çèääèð.

-Áóðäà íÿ çèääèééÿò îëà áèëÿð? Áó àñòðîíîìèê ùàäèñÿäèð. Äèíëÿ ùå÷ áèð ÿëàãÿñè éîõäóð. Èíñàíëàð ìèí èëëÿðäèð áó áàéðàìû åäèðëÿð.

-Ùÿãèãÿòÿí áåëÿäèð. Àíúàã èäåàëîýèéà èúàçÿ âåðìÿç êè, ìèëëè áàéðàìû êå÷èðÿñÿí. ×öíêè èíòåðíàñèîíàëèçìÿ çèääèð. Àçÿðáàéúàí õàëãûíû áàøãà õàëãëàðäàí ôÿðäèëÿøäèðèð.

Ðóñèéà êå÷èðìèð, Óêðàyíà êå÷èðìèð. Àçÿðáàéúàí êå÷èðèð. Áóíà íåúÿ áàõûðñàí?

-Áó îíëàðûí þç èøëÿðèäèð. Ôàêò ôàêòëûüûíäà ãàëûð êè, áó áàéðàìû áöòöí áàéðàìëàðäàí öñòöí òóòóðóã.

-Øûõÿëè, ñÿíèí äàõèëäÿ íÿ äöøöíäöéöíö ùèññ åäèðÿì. Àðçóëaðûí âÿ ÿìÿëëÿðèí õåéðõàùlığa xidmət edəcək. Àíúàã ÷îõ ðèñêëèäèð. Ùàìûíûí èñòÿéèíè ùÿéàòà êå÷èðòìÿê èñòÿéèðñÿí!-äåéÿ, Ìəøÿäè Ôàçèë ñóñäó. Øûõəëè èñÿ äÿðèí ôèêðÿ äàëäû.

-Áàáà, îðà áàõ òîíãàëû éàíäûðäûëàð!-äåéÿ, áàëàúà Òàùèðèí cır səsi oíó ôèêèðäÿí àéûðäû.

Ãàðøûäàêû òîíãàëûí àëîâó éöêñÿêëÿðÿ ãàëõûðäû. Úàâàíëàð âÿ óøàãëàð ìÿøÿëëÿðèíè éàíäûðûá îðà áóðà ãà÷ûøûðäûëàð.

Məşəllərilə qàðàíëûüû èøûãëàíäûðà-èøûãëàíäûðà uşaqlar ùÿéÿòëÿðèí ãàïûñûíû äþéöð, ïàïàãëàðûíû îíóí àüçûíà ãîéóá ýåðè ÷ÿêèëèð âÿ ãàïûíûí à÷ûëìàñûíû ýþçëÿéèäèëÿð.

Ãàïû à÷ûëàí êèìè áàëàúàëàðäàí áèðè ãàïûéà ãà÷ûð, ïàïàüû ýþòöðöá òîíãàëûí êÿíàðûíà ýÿòiðèðäè.

Òîíãàë ÿòðàôûíà ìÿùÿëëÿäÿ éàøàéàí ÷àëàíëàð þç ìuñèãè àëÿòëÿðè èëÿ ýÿëìèøäèëÿð. Òîíãàëà îä âóðóëäóãäàí áèð àç ñîíðà ìóñèãè ñÿäàëàðû ÿòðàôà éàéûëìàüà áàøëàäû.

-Áó, äîüóðäàí äà, õàëãûìûçûí ùÿãèãè áàéðàìûäûð! - äåéÿ, Øûõÿëè öçöíö ətrafa òóòäó.

***

Ñÿìÿðãÿíäÿ ýåòìÿìèøäÿí ÿââÿë Ìəøÿäè Ôàçèë Øûõÿëèéíÿí áèð äÿ ýþðöøäöëÿð. Áàyðàìûí ñîíóíúó ýöíëÿðè èäè. Áàêûëûëàð áèð-áèðèíÿ ãîíàã ýÿëèð, áàéðàìëàøûðäûëàð. Àäÿòÿí Íîâðóç áàéðàìû ìàðò ÷ûõàíà ãÿäÿð äàâàì åäèðäè. Áó ýöíëÿðäÿ áàéðàì ñöôðÿñè ñòîëóí öñòöíäÿí ÿñêèê îëìóðäó. Ùàìû àõşàì äöøÿíäÿí ñîíðà ãîíàã ýþçëÿéèðäè.

ßëàüà Âàùèä ýÿëìÿìèøäè, äàùà äîüðóñó Øûõÿëè îíó òàïà áèëìÿìèøäè.

Ãîíàüûíû ñåâèíúëÿ ãàðøûëàéàí Ìəøÿäè Ôàçèë Øûõÿëèíè îòàüûíà äÿâÿò åòäè.

-Âàùèä ìÿíÿ äåìèøäè êè, ñèç áàéðàì ãóðòàðàíäàí ñîíðà Ñÿìÿðãÿíäÿ ýåäÿúÿêñèç. Äåäèì, ýÿëèì ýþðöøöì!-äåéÿ, Øûõÿëè ñþçÿ áàøëàäû.

-Äîüðóñó ìÿíèì þçöì äÿ ñÿíèíëÿ ýþðöøìÿê àðçóñóíäà èäèm. Áàêûíû òÿðê åòìÿìèøäÿí ÿââÿë èñòÿéèðäèì êè, Îðòà Àñèéàéà ñöðýöí îëóíìóø Ñÿìÿðãÿíäÿ, Ìÿðáäÿ, Àøãàáàääà éàøàéàí ùÿìâÿòÿíëÿðèìèç ùàããûíäà äàíûøûì âÿ ñèçè ora äÿâÿò åäèì.

-Ìÿí áèðèíúè äÿôÿäèð êè, açÿðáàéúàíëûëàðûí Îðòà Àñèéàéà ñöðýöí åäèëäèêëÿðè ùàããûíäà åøèäèðÿì. Áó íÿ ãÿäÿð ùÿãèãÿòÿ óéüóíäóð?

-27-29-úó èëëÿðäÿ àçÿðáàéúàíëûëàðû Åðìÿíèñòàíäàí, Ýöðúöñòàíäàí ÷ûõàðûá, Îðòà Àñèéàénın ilan mələyən yerlərinə ñöðýöí åòìèøëÿð. Áóíëàðûí ÷îõó èíäè àäûíû ÷ÿêäèéèì øÿùÿðëÿðäÿ ìÿñêóíëàøûáëàð. Áó øÿùÿðëÿðäÿ àçÿðáàéúàíëû ìÿùÿëëÿëÿðè âàð...Vahidi də götürüb gəlin!

- Ñèç ìÿíè ìàðàãëàíäûðäûíûç. Ìöòëÿã ýÿëÿúÿéÿì.

Ìəøÿäè Ôàçèë ÿëèíè éàçû ñòîëóíà óçàòäû, áëîêíîòóíó ýþòöðäö. Íÿñÿ éàçäû âÿ îíóí è÷èíäÿí âàðàüû ÷ûðûá Øûõÿëèéÿ óçàòäû:

-Áó ìÿíèì öíâàíûìäûð. ßëàüàíû äà ýþòöðöá ýÿëəðñÿí. Ñÿìÿðãÿíä áàøãà àëÿìäèð. Îðàíû ýÿçìÿê ö÷öí, ýþðìÿê ö÷öí ùÿð øÿðàèò éàðàäàúàüàì.

-Ìÿí ðàçû. Àïðåëèí àõûðû ýÿëñÿê íåúÿ îëàð?

-Ýþçÿë âàõòäûð - ìàé áàéðàìûíû äà áèçèìëÿ êå÷èðÿðñèíèç.

****

Ñÿìÿðãÿíädÿ, äîüðóäàí äà, àïðåëèí àõûðûíäà ýÿëÿñÿí. Ìöãÿääÿñ âÿ ìþùòÿøÿì øÿùÿð àü, ñàðû, íàðûíúû, ÷ÿùðàéû ÷è÷ÿêëÿðèí è÷ÿðèñèíäÿ öçöð, ñàëõûì-ñàëõûì ñàëëàíàí éàñÿìÿíèí ÿòðè áöòöí øÿùÿðè áöðöéöð. Øÿùÿðèí ùÿð òÿðÿôèíäÿ áàùàð òÿðàâÿòè äóéóëóð.

Ãàòàðäàí äöøÿí Âàùèäíÿí Øûõÿëèíèí èëê òÿəsñóðàòû øÿùÿðèí áàùàð òÿì-òàðàüûíà áöðöíìÿñèéíÿí ÿëàãÿäàð èäè.

Îíëàðû ãàðøûëàéûá âÿ ìåùìàíõàíà éåðëÿøäèðäèêäÿí ñîíðà ßñÿä øÿùÿðè ýÿçìÿéè òÿêëèô åòäè.

Âàùèä äèíúÿëìÿéè öñòöí òóòäó. "Âàõò îëàúàã! Ìÿn áóðäà Ìəøÿäèíè ýþçëÿéèðÿì." - äåäè.

Øûõÿëènin èñÿ ÿëèíÿ éåíè àëÿìè þyðÿíìÿê ö÷öí ôöðñÿò äöømüşäö. Ìåùìàíõàíàäàí ÷ûõıb øÿùÿðè ïèéàäa ýÿçìÿéè öñòöí òóòäó. Ìàøıíà ìèíìÿäè.

Êö÷ÿëÿðè ýÿçäèêúÿ ßñÿä îíà äîüìà îëàí øÿùÿðèí ùÿð ìåéäàíû, ìÿñúèäè âÿ áèíàñû ùàããûíäà ãîíàüà òÿìèç àçÿðáàéúàíúà məlumat verirdi.

Îíóí äàíûøûüûíäàêû èíòîíàñèéà ôÿðãèíè áåëÿ äóéìàäûüûíäàí Øûõÿëè áåëÿ çÿíí åäèðäè êè, ßñÿä áóðàäà éàøàéàí àçÿðáàéúàíëûëàðäàí áèðèäèð, äèýÿð òÿðÿôäÿí èñÿ, Ìəøÿäè Ôàçèë "Sizi êöðÿêÿíèì qarşılayacaq!" - äåmişdi.

-Áóðà áèçèì ìÿùÿëëÿäèð: òöðêìÿí və azərbaycanlı ìÿùÿëëÿñè. Äåéèðëÿð êè, Ñÿìÿðãÿíädÿ áó ìÿùÿëëÿíè áèçÿ ßìið Òåéìóð þçö áàüûøëàéûá. Ìÿíèì uëó áàáàëàðûì áóðàäà éàøàéûá, èíäè áèç éàøàéûðûã.

-ßñÿä, ìÿí åëÿ áèëèðäèì ñÿí àçÿðáàéúàíëûñàí? ×îõ ñÿëèñ Açÿðáàéúàí äèëèí âàð. Áóíó ùàðaäàn þéðÿíìèñÿí?

-Áèçèì ìÿùÿëëÿíè àõûðû àçÿðáàéúàíëûëàð ìÿùÿëëÿñèäèð. Äîñòëàðûì äà àçÿðáàéúàíëûëàðäûð. Ñåâäèéèìèç ìóñèãè, îõóäóüóìóç êèòàáëàð äà Açÿðáàéúàí äèëèíäÿäèð.

-Ñÿìÿðãÿíääÿ áó ãÿäÿð àçÿðáàéúàíëûíûí îëäóüóíó Ìəøÿäè Ôàçèëäÿí åøèòìèøÿì.

-Ñÿìÿðãÿíäèí ÿñàñ çèéàëûëàðûíûí êþêö Àçÿðáàéúàíäàíäûð. Òåçëèêëÿ þçöíöç äÿ ýþðÿúÿêñèíèç.

-Məşədi Fazilin kürəkənimizdir deməsindən belə çıxır ki, sən onun nəvəsi Nərgizin nişanlısısan!?

-Belə çıxır.

-Bəs qız necə, səni istəyir?

-Belə olmasaydı nişanlanmazdıq.

Şıxəli türkmən balasının bu qədər məlumatlı olması və Azərbaycana olan məhəbbətini açıq şəkildə hiss edirdi. Ona elə gəlirdi ki, qonaq olduğu bu şəhər vətəninin bir hissəsidir.

-Fazil dədə mənə dedi ki, Sizi Qur Əmr meydanına aparım, Bibi xatını göstərim.

-Əsəd, məni bu saat maraqlandıran sənin nişanlındır. Necə olub ki, sən onunla tanış olmusan?

-Mənim atam Namiq əkə Məşədi Fazilin ən yaxın dostlarındandır. Axşam o, da sizin görüşünüzə gələcək. Atam Nazim Hikmətin də yaxın dostudur. Tez-tez Moskvada görüşürlər. Bir neçə dəfə bizim qonağımız olub. Fazil dədə dedi ki, siz yazıçısınız, Nazim Hikmət kimi.

-Yazıçı olmağına yazıçıyam, ancaq ona çatmağıma çox qalır. O, dahidir.

-Görüşünüzə çoxlu azərbaycanlı gələcək. Görüşü isə mənim atam təşkil edib, hətta Daşkənddən də qonaqlarımız olacaq.

Səmərqəndli azərbaycanlılar Vahidlə nəfəs alırlar, qəzəllərini oxuyurlar, sözlərinə mahnı qoşurlar, poeziyasını çox sevirlər.

-Sən necə, Vahidin qəzəllərini bilirsən?

-Hamısını, hətta farsca tərcüməsini də.

Qur Əmr meydanına çatanda Şıxəli sanki hər şeyi unutdu. Yerincə də donub qalmışdı. Əsədin nə danışdığı, nədən danışdığı daha onu maraqlandırmırdı. Ancaq gözləri görürdü, qulaqları isə heç nə eşitmirdi.

Meydanın gözəlliyi, minarələrin möhtəşəmliyi insan dühasının yaratdığı təkrarolunmaz sənət əsərini dərk etmək üçün onu elə məftun edirdi ki, bu gözəllikdən başqa heç nəyi görmürdü.

Binaların divarlarına vurulmuş ornamentlərin rəngarəngliyi, simmetrik xətlərin fantastik kəsişmələri Øûõÿëèíè âàëåù åòìèøäè. Äöøäöéö áó àëÿìèí ãåéðè-àäèëèéèíè áöòöí âóúóäóéëà ùèññ åäèðäè. Îíó óçàã ãÿðèíÿëÿðÿ áàüëàéàí ùÿð êàøû äàøëàðûíûí öçÿðèíäÿ áóíëàðû éàðàòìûø ñÿíÿòêàðëàðûn ñàíêè ñåùðëÿíìèø ùÿéàò ñÿùèôÿëÿðè ÿêñ îëóíìóøäó. Áóíëàðû îõóìàã, äÿðê åòìÿê íÿ ãÿäÿð ÷ÿíèí èäè.

ßìið Òåéìóðóí áþéöêëöéö ñÿíÿòêàð ö÷öí éàðàòäûüû øÿðàèòäÿ þçöíö áèðóçÿ âåðèðäè. Øÿðãèí ÿí ãöäðÿòëè ùþêìöäàðûíûí åëìÿ, ìÿäÿíèééÿòÿ âÿ ñÿíÿòÿ éöêñÿê ãàéüûñû Ñÿìÿðãÿíäèí ùÿð òàðèõè àáèäÿñèíäÿí äóéóëóðäó.

-Èíäè àíëàäûì, ßìið Òåéìóð áþéöêëöéö íÿäÿäèð?-äåéÿ, äèëëÿíäè. Þç-þçöíÿ èñÿ "Éàðàäûúû èíñàíëàðà ÿë òóòìàãäà!” -äöøöíäö.

Şıxəliynən Əsədin qarşısında ZİM dayandı. Namiq əkə, Əlağa Vahid və Məşədi Fazil maşından düşdülər.

-Vahid dedi ki, Qur Əmrə baxmağa gediblər, indi gələrlər. Biz onun özünü götürüb bura gətirdik ki, öz gözüylə görsün: bu gözəllikdən ayrılmaq olar və yaxud yox? - deyə, Məşədi Fazil Şıxəliylə görüşdü.

Əlağa Vahid Qur Əmirin darvazasına tərəf addımladı. Şair bu gözəlliyi görüb sanki özünü itirmişdi.

-Şıxəli, tanış ol: Namiq əkə! - mənim dostum yox, qardaşımdır! - deyə, Məşədi Fazil dostunu Şıxəliyə təqdim etdi.

-Şıxəli. Çox şadam bu tanışlığa! - dedi və əlini Namiq əkəyə uzatdı.

-Vahidə nə oldu? - deyə, Şıxəli onlardan uzaqlaşmış şairi göstərdi.

- ßëáÿò, èëùàìû úîøóá! Áåëÿ ùàëëàðäà î ùå÷ íÿ ýþðìöð âÿ åøèòìèð!-äåéÿ, Íàìèã ÿêÿ Âàùèäèí õàñèééÿòèíÿ áÿëÿä îëàí èíñàí êèìè èçàù åòäè.

Âàùèä Ãóð ßìðèí ãàïûñûíà ÷àòäûãäàí ñîíðà áàøûíû ãàëäûðûá ãàïûíûí ÿòðàôûíäà íÿôèñ øÿêèëäÿ éàçûëìûø Ãóðàí àéÿëÿðèíè îõóìàüà áàøëàäû. Àðõàéà áîéëàíäûãäà äîñòëàðûíäàí íÿ ãÿäÿð àðàëû îëäóüóíó ýþðäö âÿ èòè àòäûìëàðëà îíëàðà éàíàøäû:

-Âàëëàù, áóðà ìþúöçÿäèð! Èíñàí áåéíèíèí éàðàòäûüû ìþúöçÿ! Ìəøÿäè, áèëìèðÿì ñÿíÿ þç òÿøÿêêöðöìö íåúÿ áèëäèðèì.

-Âàùèä, áèç ñÿìÿðãÿíäëèëÿð ñÿíÿ ìèííÿòäàð îëìàëûéûã êè, áèçè ñàéûá ýÿëìèñÿí! Bu şəhər ìèëëèéÿòèíäÿí âÿ äèíèíäÿí àñûëû îëìàéàðàã áþéöê ñÿíÿòêàðëàðû ñåâÿí øÿùÿðäèð. - äåéÿ Ìəøÿäè Ôàçèë ùàìûíû ìàøıíà äÿâÿò åòäè.

 

***

.Ñÿìÿðãÿäèí àçÿðáàéúàíëû âÿ òöðêìÿí èúìàëàðû, î úöìëÿäÿí, øÿùÿðèí áàøãà ìèëëÿòäÿí îëàí ñàêèíëÿðè ßëàğa Âàùèäëÿ Øûõÿëè Ãóðáàíîâóí ýÿëèøèíè áþéöê ñåâèíúëÿ ãàðøûëàäûëàð.       

Ýþðöøöí áàøëàíìàñûíà ùÿëÿ áèð ñààò ãàëña äà Ìÿäÿíèééÿò ñàðàéûíûí ãàðøûñûíäà èíñàí ÿëèíäÿí òÿðïÿíìÿéÿ éåð éîõ èäè. Ùàìû ãîíàãëàðû êö÷ÿäÿ éàõûíäàí ýþðìÿê, ÿëëÿðèíè ñûõìàã èñòÿéèðäè. Äÿâÿòíàìə èëÿ è÷ÿðè ýèðÿíëÿðÿ áàéûðäàêûëàð õîøáÿõò àäàì êèìè áàõûðäûëàð.

Âÿòÿíäÿí óçàã äöøìöø áó èíñàíëàð ö÷öí Âàùèäíÿí Øûõÿëè ora sanki Àçÿðáàéúàíûí àáu-ùàâàñûíû ýÿòèðìèøäèëÿð.

Görüşü Səmərqəndin dövlət və partiya xadimləri açdılar. Özbək-Azərbaycan ədəbi əlaqələrindən danışdılar, gənc alim və yazıçı Şıxəli Qurbanova söz verdilər. Onun çıxışı ədəbiyyatımızın inkişafına, perspektivliyinə və vahid bir türk ailəsinə aid olduğu haqqında oldu.

Sonrakı çıxışlarda isə Vahid yaradıcılığından o qədər danışdılar ki, elə bil bu şəhər onunla nəfəs alırdı.

Vahidə söz veriləndə, bütün zal ayağa qalxdı. Sürəkli alqışlar altında tribunaya qalxan şairin gözləri yaşarmışdı. Qəhərləndi. Bir neçə saniyə zal da ona qoşularaq susdu.

Arxadan Şıxəlinin səsini eşidildi:

-Danış, Vahid! Danış!

Vahid bir daha zalı seyr etdi, anladı ki, zal qəzəlini dinləmək istəyir, ona məxsus olan qeyri-adi qürurla üzünü auditoriyaya tutdu:

-Demə Məcnuna dəli, bəlkə də Leyla dəlidir.

Eşq olan yerdə bütün aqili dana dəlidir.

 

Saldı Yusif kimi öz sevgilisin zindanə

Qoydu rüsvalığı aləmdə Züleyxa dəlidir.

 

Eşq zəncirinin üftadəsi bir mən deyiləm

Ùÿâÿñè-ñèëñèëåéè-åøã èëÿ äöíéà äÿëèäèð.

 

Ñàðûëûð ÷èéíèíÿ, ýàù áîéíóíà, ýàù ãàìÿòèíÿ,

ßæäàùàëàð êèìè îë çöëôè-÷ÿëèïà äÿëèäèð.

 

Áèð âÿôàñûç ýöë ö÷öí íàëÿñè äöíéàíû òóòóá,

Àøèãèí ãÿëáè êèìè áöëáöëö øåéäà äÿëèäèð.

 

Áèðúÿ Øèðèí èëÿ Ôÿðùàäÿ ìÿçÿììÿò éîõäóð

Âàäèéè-åøãäÿ Âàìèq äÿëè, ßçðà äÿëèäèð.

 

ßë ýþòöðìÿç áó ãàðà ýþçëöëÿðèí çöëôöíäÿí

Ùÿð éåòÿí çÿíí åëÿéÿð Âàùèäè ýóéà äÿëèäèð.

 

Øàèð øåðèíè îõóéóá ãóðòàðäû. Çàëäàí áèð-íå÷ÿ ñàíèéÿ úûíãûðûã áåëÿ ÷ûõìàäû.

Âàùèä áàøûíû àøàüû ñàëûá íÿéèñÿ ýþçëÿéèðäè. Áèðäÿí çàëäàí áèð ýóðóëòó ãîïäó êè, ïÿíúÿðÿëÿðèí øöøÿëÿðè úèíýèëäÿìÿéÿ áàøëàäû.

Øàèð þìðöíäÿ áèðèúè äÿôÿ èäè êè, áåëÿ ãàðøûëàíûðäû. Âÿòÿíäÿí êÿíàðäà áó ãÿäÿð ïîïóëéàð îëäóüóíó Ìəøÿäè Ôàçèëäÿí åøèòñÿ äÿ, èíäè þç ýþçëÿðèéíÿí ýþðöðäö.

 

***

Ñÿùÿðèñè ýöíö ßñÿä onları Ìəøÿäè Ôàçèëýèëÿ ýÿòèðäè. Îòàüà äàõèë îëàð, îëìàç ñàíêè Áàêûäàêû ìöùiòÿ äöøäöëÿð. Îòàüûí äþðä äèâàðûíà íàäèð êèòàáëàðëà äîëó ðÿôëÿð äöçöëìöøäö.

-Íÿ áþéöê äþâëÿò ñàùèáèñèíèç? - äåéÿ, Øûõÿëè êèòàáëàðû ýþñòÿðäè: -Áóðäàêû êèòàáëàð Áàêûäàêû êèòàáëàðäàí äàùà ÷îõäóð.

-Áó êèòàáõàíàíû èéèðìè áåø èëäèð êè, éûüûðàì. Ñÿìÿðãÿíäÿ êþ÷ÿí ýöíäÿí. Bóðäà þçáÿêúÿ, òöðêìÿíúÿ, ôàðñúà, ÿðÿáúÿ íàäèð êèòàáëàð âàð. Ùÿð áèðè ñÿðâÿòäèð. Ìÿíÿâè ñÿðâÿò. Õàëãëàðûìûçûí éàädàøûíäàí ñèëìÿê èñòÿäèêëÿðè êèòàáëàðäûð áó êèòàáëàð.

Øÿðãèí Àâðîïàäàí öñòöíëöéöíö, ìÿäÿíèééÿòèíèí ãÿäèìëèéèíè ýþñòÿðÿí ìàòåðèàëäûð áóíëàð.

Âàõò ýÿëÿúÿê Øÿðã õàëãëàðû þz êèòàáëàðûíà áèð äÿ ãàéûäàúàãëàð. ×öíêè ùÿð øåé áóíëàðäàí áàøëàéûð. Ñèç áèëìèðñèíèç, Àâðîïàíûí Àâðîïà îëìàñûíäà Øÿðãèí íÿ ãÿäÿð áþéöê ðîëó îëóá.

-Áó øÿùÿðè ñåéð åäÿðêÿí, îíóí ìþùòÿøÿìëèéè èíñàíû âàëåù åäèð. Àâðîïà èëÿ ìöãàéèñÿäÿ íÿ ãÿäÿð ãàáàq îëäóüóìóçó düşünürsən! - äåéÿ, Âàùèä ÿëàâÿ åòäè.

-Ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè, îðòà ÿñðëÿðäÿ Ñÿìÿðãÿíä áöòöí Şÿðãèí ïàéòàõòû îëäóüó êèìè, òöðê äöíéàñûíûí ìÿäÿíèééÿò ìÿðêÿçè èäè. Þçáÿê âÿ ÿðÿá äèëëÿðèíäÿ éàçûëìûø êèòàáëàðûí ñàéûíà ýþðÿ áöòöí äöíéà bu şəhərə ùÿñÿä àïàðà áèëÿð. - äåéÿ, Ìəøÿäè Ôàçèë ðÿôëÿðèí áèðèíäÿ ãûçûë ñóéó èëÿ éàçûëìûø íÿôèñ êèòàáû ßëàüà Âàùèäÿ âåðäè:  - ßëèøèð Íÿâàéèäèð.

Âàùèä êèòàáû þïöá ýþçöíöí öñòöíÿ ãîéäó âÿ Øûõÿëèéÿ þòöðäö.

-Íàäèð êèòàáäûð! - äåéÿ, Øûõÿëè êèòàáû âàðàãëàìàüà áàøëàäû; -ßñêè ÿëèôáàíû èòèðìÿêlə áèç íÿ ãÿäÿð èòèðìèøèê. Ôàêòèêè îëàðàã íÿñèëëÿð àðàñûíäàêû ÿëàãÿëÿðè ãûðìûøûã. Áóíëàðû èíäè ÷îõ àç àäàì îõóéà áèëÿð

-Åëÿäèð, àíúàã Úÿíóáè Àçÿðáàéúàíäàêûëàð áó ÿëèôáàäàí ÷îõ ìþùêÿì éàïûøûáëàð. Íÿ åäÿê: áèçè ÷îõ ÷èðêèí âÿ ìÿíÿâèééaòñıç îéóíëàðà ãàòûðëàð. ßëèôáà ùîããàáàçëûüû äà áóíóíëà ÿëàãÿëèäèð! - äåéÿ, Ìəøÿäè Ôàçèë îíëàðû ñöðôÿéÿ äÿâÿò åòäè.

Áó çàìàí Íàìèã ÿêÿ äÿ þçöíö éåòèðäè. Ñöôðÿéÿ ÷àé ýÿëäè.

-ßëèôáà èñëàùàòû ìÿíÿ èíäèéÿ ãÿäÿð ãàðàíëûãäûð. - äåéÿ, Øûõÿëè áàéàãêû ñþùáÿòÿ ãàéûòäû.

-Äÿðèí äöøöíäöêäÿ áóðäà ãàðàíëûã ùå÷ íÿ éîõäóð. Áþéöê ñèéàñè îéóíóí íÿòèúÿñèäèð. Íÿ äåìÿêäèð Øÿðã ö÷öí ÿsêè ÿëèôáà? ßëèøèð Íÿâàéèíèí êèòàáû ÿñêè ÿëèôáàéëà éàçûëûá, îíó îõóñàã äèëëÿðèìèçäÿêè ôÿðãè ùèññ åòìÿéÿúÿéèê. Èíäèêèéíÿí ÷àï îëóíìóøó da âàð. Îõóñàíûç, ùå÷ íÿ áàøà äöøÿ áèëìÿéÿúÿêñèíèç. Fərq budur.

Òöðê äèëëÿðèíäÿ ñàèòëÿð äÿéèøèêëèéÿ ÷îõ óüðàäûüûíäàí äèëëÿðèìèç àðàñûíäà ôÿðãè éàðàäàí da elə ñàèòëÿðäèð. ßñêè ÿëèôáàäà èñÿ ñàèòëÿð äåìÿê îëàð éàçûëìûð. Ùÿð õàëã éàçûëìûø ñþçö þçö áèëäèéè êèìè îõóéóð. Ìÿñÿëÿí, Çþùðÿ ñþçöíö ýþòöðÿê.-äåéÿ Ìəøÿäè Ôàçèë úèáèíäÿí àâòîãÿëÿìèíè ÷ûõàðòäû âÿ êàüûç äÿñìàëûí öñòöíäÿ ÿñêè ÿëèôáàéëà "Gəlir" ñþçöíö éàçäû.

-Áó ñþçö êèìè "gelir", êèìè galır âÿ ñ. îõóéàúàã. Ñþçöìöí ìÿüçè íÿäèð: ×èíäÿêè õàëãëàðû ùåðîãðèôëÿð íå÷ÿ áèðëÿøäèðèð - ÿñêè ÿëèôáà äà õàëãëàðûìûçû áåëÿ áèðëÿøäèðèðäè. Ùÿëÿ þòÿí ÿñðèí îðòàëàðûíäàí áàøëàéàðàã õàëãëàðûìûç àðàñûíäà ÿëàãÿëÿðè ãûðìàã ö÷öí ðóñ ÷àðû ÷èíîâíèêëÿðè òÿðÿôèíäÿí ùÿéàòà êå÷èðèëÿí ñèéàñÿòèí íÿòèúÿñèäèð ÿëèôáà ðåôîðìàñû.

Äöçäöð, Îñìàíëû èìïåðàòîðó Ì.Ô.Àõóíäîâà éîõ äåìèøäè. Îñìàí èìïåðàòîðëóüó äàüûëäûãäàí ñîíðà Ñòàëèí áó áèðëèéÿ ñîí ãîéäó.

Ëàòûíà êå÷ìÿêíÿí õàëãëàðûìûç àðàñûíäà êèòàá ìöáàäèëÿñè ïîçóëäó. ßëèøèð Íÿâàéèíè, Ôiçóëèíè, Íÿñèìèíè âÿ ñ. þç øàèðè êèìè îõóéàí þçáÿê, òöðêìÿí, òàòàð âÿ ñ. òöðê õàëãëàðû èíäè ùÿðÿ àíúàã þçöíöíêöíö îõóéà áèëèð. Äÿðèí äöøöíäöêäÿ áó áèçèì ìÿíÿâè áèðëèéèìèçÿ âóðóëàí ÿí áþéöê çÿðáÿäèð.

Áàõûí, Ñÿìÿðãÿíäÿ éàøàéàí õàëãëàðûí áèð-áèðèíÿ ìöíàñèáÿòèíÿ. Ùàìû áóðàäà þçöíö áèð õàëãûí: Töðêèñòàí õàëãûíûí áèð ùèññÿñè ùåñàá åäèð. Áó áèðëèê ñèç áèëÿí ðóñ èìïåðèéàñûíà ëàçûì èäè?

Øûõÿëè äÿðèí ôèêðÿ äàëäû. Âàùèä èñÿ ßëèøèð Íÿâàéèíèí êèòàáûíû âàðàãëàìàüà áàøëàäû.

-Äîüóðäàí äà, åëÿ áèë Àçÿðáàéúàíúà éàçûlıá! - äåéÿ Âàùèä êèòàáû Øûõÿëèéÿ óçàòäû.

-Àçÿðáàéúàíúà éàçìàéûá, þçáÿêúÿ éàçûlıá. Àíúaã ÿñêè ÿëèôáàäà îõóäóãäà ìÿòí àçÿðáàéúàíëàøûð. - äåéÿ, Íàìèã ÿêÿ èçàùàò âåðäè.

-Áó ìþúöçÿäèð!- äåéÿ, Øûõÿëè þç ùèññèyéàòûíû ýèçëÿòìÿäè.

-Ìəøÿäè, áóðäàêû êèòàáëàðû Áàêûéà íèéÿ ýÿòèðìÿìèñèíèç?-äåéÿ, Øûõÿëè ñîðóøäó.

-ßñêè ÿëèôáàéëà éàçûëìûø êèòàáëàðûí ùàìûñû èíäè ãàäàüàí îëóíìóølardır, êèòàáõàíàëàðäàkıların ùàìûñû éàíäûðûëìûøäûð. Ýöúlə áóíëàðû ñàõëàéûá ãîðóìóøàì. Ùàìûñûíû áàëàì Íÿðýèçÿ âÿ ßñÿäÿ ùÿäèééÿ åäÿúÿéÿì.

-Əsəd çox qabiliyyətli oğlandır. Dilimizi də bizdən yaxşı bilir. Mənə azərbaycanlıların məhəlləsini göstərdi.

Əvvəl elə düşünürdüm ki, azərbaycanlıları Səmərqəndə 29-30-cu illərdə köçürüblər. Əsədin sözlərindən belə çıxır ki, bu məhəllələrin tarixi Əmir Teymurdan gəlir.

-Bu bir həqiqətdir. Bunu burada yaşayan bütün azərbaycanlılar bilir. Əsəd isə təzə heç nə danışmayıb.

-Amma biz Bakıda bundan xəbərsizik. Səbəbkarları, əlbət, tarixçilərimizdir.

-Ola bilsin! Ancaq mən sizə azərbaycanlıların bura köçürülmələri ilə bağlı maraqlı bir əhvalatı danışmaq istəyirəm.

Əmir Teymur Ordubada girəndə eşidir ki, Nəsrəddin Tusinin nəsli burada yaşayır. Şəhər hakimini yanına çağırır və ona bir fərman verir. Bu fərmanda deyilirdi ki, "Nəsrəddin Tusi kimi şəxsiyyət yetirən nəsil torpaq vergisindən ömürlük azad edilir." Ondan sonra gələn bütün şahlar və soltanlar bu fərmana əməl edirlər. Şah Abbas isə məpmər daşın üstündə bu fərmanı həkk etdirir. Deyilənə görə Ordubad məscidinin divarına qoyulub.

Azərbaycan Rusiyanın tərkibinə daxil olduqdan sonra, rus çinovnikləri Ordubad şəhərindən vergi yığmaq istəblər. Şəhər ağsaqqalları rus generalına bu fərmanı verib deyirlər ki, buna görə biz heç bir şaha vergi ödəməmişik. Xahiş edirik, bu fərmanı şahınıza çatdırasız!

General Fərmanı Sankt-Peterburqa göndərir. İmperator Birinci Nikolay şəxsən bu fərmanla tanış olur və ənənəyə sadiq qalaraq, Ordubadı vergidən azad edən yeni fərmana qol çəkir. O, öz qərarını Şərqin qüdrətli hökmdarının fərmanındakı sözlərə əsaslandırır.

Bu Fərman indi Leninqradda Saltıkov-Şedrin adına kitabxananın nadir kağızlar şöbəsində saxlanılır.

Deyilənə görə, Əmr Teymur Səmərqəndə qayıdarkən özülə azərbaycanlılardan ibarət alim dəstəsini gətirib və onun göstərişilə bu məhəllələrdə yerləşdirilib. Mənə elə gəlir ki, Səmərqəndlə Azərbaycanın əlaqəsi Əmir Teymurdan da qabaq olub.

-Mən bunları birinci dəfədir ki, eşidirəm. Demək olar ki, bunlar mənim üçün təzədir.

-Bakıda bəzi alimlər bizim Rusiyanın tərkibinə könüllü daxil olmağımızı əsas götürür, bəziləri isə, Azərbaycanın zəbt olduğundan danışır.

-Tarixi faktlara arxalansan ikincilər düz deyir, ancaq Sovet ideologiyasına birincilərin fikri daha yaxındır və qəbul olunandır. Bununla belə, Rusiyanın tərkibinə daxil olmaqla biz uduzmadıq, əksinə özümüzü dərk etdik, Avropanın keçdiyi yolla getdik, Azərbaycanımızı yaratdıq.

-Belə çıxır ki, Rusiyanın tərkibində qalmaq bizə inkişaf üçün impuls verdi.

-Biz onlara baxıb, dramaturgiyamızı, fəlsəfəmizi, elmimizi, teatrımızı, qəzetimizi, universitetimizi, konservatoriyamızı, Elmlər Akademiyamızı və s. yaratdıq. Rus dili vasitəsi ilə dünya elminə və mədəniyyətinə qovuşduq. - deyə Məşədi Fazil susdu.

Şıxəli isə yenə də fikir dəryasında idi.

 

***

Ñÿùÿðèñè ýöíö Âàùèäíÿí Øûõÿëè Òîõóúóëóã êîìáèíàòûíûí ôÿùëÿëÿðèlə ýþðöøäöëÿð. Êîìáèíàòäà èøëÿéÿíëÿðèí àðàñûíäà ÷îõëó àçÿðáàéúàíëûëàðà ðàñò ýÿëäèëÿð.

Øûõÿëèíèí âÿ Âàùèäèí Îðòà Àñèéà ùàããûíäà áöòöí òÿñÿvvöðëÿðè äÿéèøìèøäè. Îíëàð þçëÿðèíè åëÿ áèë Àçÿðáàéúàíäà ùèññ åäèðäèëÿð. Ùàìû îíëàðû ñàëàìëàéûð, ÿí èñòÿêëè àäàìëàðû êèìè ãàðøûëàéûðäû.

Ùÿðäÿí Øûõÿëèéÿ åëÿ ýÿëèðäè êè, áóðäàêûëàð îíëàðû àçəðáàéúàíäàêûëàðäàí äàùà éàõøû òàíûéûð âÿ éàðäûúûüëàðûíà äàùà ÷îõ áÿëÿääèðëÿð.

Onların döşdökləri aləm başqa bir aləm idi. Qədim şəhərin keçmiş qödərti itsə də, həyatı qavramaq, pisi yaxşıdan ayırmaq, böyöklöyə və mödrikliyə qiymət vermək bacarığını saxlamışdı. Bu şəhərin insanları, Bakının yuxarı məhəlləsi kimi, milliyyətindən, dinindən və əqidəsindən asılı olmayaraq, bir-birilə mönasibətlərini ancaq xeyrxahlıq və ədalətlilik özərində qururdular. Hamı bir-birinə əl tutur, şadyana yaşamaları öçön şərait yaradırdılar.

Êomáèíàòäàí ìåùìàíõàíà ãàéûäàí Âàùèäÿ áó ýþðöø ÷îõ áþéöê òÿñèð åòìèøäè. Ìəøÿäè Ôàçèëíÿí Íàìèã ÿêÿ âèëàéÿò êîìèòÿñèíäÿ êå÷èðèëÿí èúëàñà ÷àürûëäûãëàðûíäàí, àõøàì ýÿëÿúÿêëÿðèíÿ ñþç âåðìèøäèëÿð.

-Øûõÿëè, Àçÿðáàéúàíûí åëÿ áèð ýóøÿñè éîõäóð êè, ïèéàäa âÿ éàõóä àòûí-åøøÿéèí öñòöíäÿ ýÿçìÿéèì. Ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè, îíóí ùÿð ýuøÿñèíè òàíûéûðàì. Àíúàã áóðàäà åëÿ áèë Àçÿðáàéúàíûí éàääàí ÷ûõìûø bir ùèññÿñèíè òàïìûøàì. - äåéÿ, Âàùèä þç ôèêèðëÿðèíè îíóíëà áþëöøäöðìÿéÿ çalışdı.

-Ìÿíè äÿ áåëÿ ôèêèð íàðàùàò åäèð. Áèç þç áþéöêëöéöìöçö èíêàð åòìÿêlə, þçöìöçö îíóí-áóíóí ãóéðóüóíà áàüëàìàqla ùàðà ýåäèðèê? Ìèëëÿòèìèçè ãîðóìàã ö÷öí îíó âàùèä éóìðóq êèìè áèðëÿøämək üçün  þçöìöçöí íÿéèñÿ îëìàëûäûð.

-Øûõÿëè, ìÿýÿð éîõäóð? Âàð! Åëÿ Íîâðóçó ýþòöðÿê! Þòÿí àé þçöí ýþðäöí äÿ éóõàðû ìÿùÿëëÿləð íÿ òÿìòəðàãla áó áàéðàìû êå÷èðdi. Àü øÿùÿð äÿ òþêöëöá ýÿëìèøäè òàìàøàñûíà.

-Ñÿíèí ñþçëÿðèíäÿ ìöäðèêëèê âàð, Âàùèä! ßëèìÿ èìêàí äöøÿí êèìè áó áàéðàìûí êå÷èðèëìÿñè ö÷öí ìÿñÿëÿ ãàëäûðàúàüàì. Ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè, áóíà íàèë îëàúàüàì.

-ßìÿëèí ÿäàëÿòëè ÿìÿëäèð. Àëëàù ñÿíè ãîðóñóí! Àðçóíà ÷àòàñàí!

***

Àõøàì Ôåéçèíèí ðåñòîðàíûíäà äîñòëàðûíûí ñàüëûüûíà áàäÿ ãàëäûðàí Ôàçèë öçöíö Øûõÿëèéÿ òóòäó:

-Ìöäðèêëÿð äöíéàäà Àëëàùın éàðàòäûüû èíñàíëàðû èêè êàòåãîðèéàéà áþëöáëÿð: êþëýÿëÿð âÿ èøûãëàð. Áèç êþëgÿëÿðèê, ñèçëÿð èñÿ èøûãëàð.

Ìÿíèì àðçóì áóäóð êè, éàíäûðäûüûíûç èøûã ùå÷ âàõò ñþíìÿñèí, ÷öíêè áó èøûüûí âàðëûüûíäàí ìèëëÿòèìèzií ýÿëÿúÿéè àñûëûäûð. Ñèçèí ñàüëûüûíûçà!- äåéÿ áàäÿñèíè Øûõÿëèíèí âÿ ñîíðà ñòîëóí ÿòðàôûíäà îòóðanëàðûí áàäàëÿðèíÿ âóðäó.

Ôàçèëèí áó ñþçëÿðèíäÿí Øûõÿëè éåíÿ äÿ ôèêðÿ äàëäû. Êå÷äèéè êå÷ìÿêåøëè, òÿùëöêÿëè âÿ ôàúèÿëè ìöùàðèáÿ éîëëàðû ýþçöíöí ãàáàüûíà ýÿëäè.

×ÿêäèéè àçàá-ÿçèééÿò, éàçûá éàðàòäûüû êèòàáëàð Ñÿìÿðãÿíädÿ ýþðäöêëÿðè âÿ åøèòäèêëÿðèéëÿ áèð àðàéà ýÿëìèðäè. Èíäè îídà áàøãà áèð ïñèõîëîýèéà ôîðìàëàøûðäû: þç õàëãûíà âÿ ìèëëÿòèíÿ õèäìÿò åòìÿê. Îíóí ìÿíÿâè äÿéÿðëÿðèíè îíà ãàéòàðìàã.

Âàùèä ÿââÿëêè êèìè éåíÿ äÿ þç àìïëóàñûíäà çıxış ediräè. Ãÿçÿëëÿðèíè îõóéóðäó.

-Fazil, ñèçèí êîììóíèñò îëìàäûüûíûçû áèëèðÿì. Áónunla belə bu øÿùÿðäÿ íåúÿ ùþðìÿò ñàùèáè olduğunuzu da görörəm -áó äà ôàêòäûð.

Ìÿíè ìàðàãëàíäûðàí áàøãà øåéäèð: hàíñû èíñàíè êåéôèééÿòÿ âÿ ùÿéàò òÿðçèíÿ ýþðÿ áó ùþðìÿòè ãàçàíìûñûíûç! -äåéÿ, Øûõÿëè ñîðóøäó.

Sual çox kəskin sual idi. Şıxəli ùèññ åòäè êè, ñòîëóí àðõàñûíäà îòóðàíëàðûí ùàìûñû áó ñóàëäàí ñîíðà ñóñäóëàð.

Fazili də bu sual fikrə dalmağa vadar etdi. Bir neçə an o, da susdu. Ətrafına boylandı. Öz-özünə sual verdi: - "Êèìëÿð èäè ñòîëóí àðõàñûíäà îòóðàíëàð? Îíóí vəfalı äîñòëàðû âÿ Áàêûäàí ýÿëìèø èêè ÿçèç ãîíàüû. Áèð äÿ Íàìèã ÿêÿ âÿ öðÿéèíèí ïàð÷àñû ßñÿä."  Ôàçèë îíëàðà áàõûb ýöëöìñöíäö:

-Ìàðaãëû ñóàëäûð. Áó ñóàëûí ÿñàñ ùèññÿñè îäóð êè, êîììóíèñòëèêäÿí äÿ öñòöí èíñàíè ìöíàñèáÿòëÿð âàðäûð êè, îíëàð ùå÷ âàõò äÿéèøìèð. ßáÿäè ãàëûð. Áóíëàð äîñòëóã, ìÿùÿááÿò, ñÿäàãÿò, ÿäàëÿò, ãåéðÿò, âÿòÿíÿ âÿ õàëãà ìÿùÿááÿò âÿ ñ. áÿøÿð òàðèõè ãÿäÿð ãÿäèìäèð âÿ ìàùèééÿò åòèáàðèëÿ ùå÷ âàõò äÿéèøìèð.

Áó ùèñëÿðÿ ãàðøû ýåäÿíëÿð ùÿìèøÿ ëÿíÿòëÿíäèðèëèá âÿ ëÿíÿòëÿíäèðëÿúÿêëÿð. Çèéàëûëûã èíñàíëûüûí éàçûëìàìûø áó ãàíóíëàðûíà ðèàéÿò åòìÿêäèð.

Þìðöì áîéó àòàìûí ìÿíÿ åòäèéè ìöäðèê íÿñèééÿòÿ ÿìÿë åòìèøÿì:  Özön yaşa və özgənin yaşamasi üçün şərait yarat!

Bu mənim və mənim dostlarımın həyat tərzinə çevrilmişdir. Övladlarımı da özüm kimi görmək istəyirəm. Başqa cürə yaşamağı təsəvvürümə gətirmirəm.

Məşədi Fazil susdu. Hamı onun dediklərini dərk etmək üçün sanki fikrə qatılmışdı.

-Maraqlı fəlsəfədir. - deyə, Əlağa Vahid öz fikrini bildirdi.

-Vahid, bu müsəlmanlığın əsas yaşayış prinsipidir. Amerika və Avropa ölkələrinin rəhbərləri bu saat daxili siyasətdə bu prinsipi həyata keçirməyə çalışırlar.

Bu nə deməkdir? On-on beş ildən sonra bu ölkələrin yaşayış şəraiti bizim ölkədən yaxşı olacaq. Kasıb-dövlətli münaqişəsindən, yəni kommunistlərin ortaya atdıqları sinfi mübarizədən əsər-əlamət qalmayacaq.

Bu prinsip dövlətli və kasıb arasındakı fərqi götürəcək. Cəmiyyət normal insanın inkişafı üçün şərait yaradacaq.

-Kommunistlər də şüar kimi insana qayğını əsas götürürlər. - deyə, Vahid əlavə etdi.

-Elədir! Ancaq bu şüar olaraq qalır. Odur ki, Sovet İttifaqını gələcəyi olmayan cəmiyyət kimi görürəm. Çünki burda insana qayğı ikinci plana çəkilib.

-Bəs sizin kombinatın fəhlələri? Onda niyə sizdən razıdırlar? - deyə, Vahid yenə də soruşdu.

Onun bu sualı Şıxalını fikirdən ayırdı. Başını qaldırıb Məşədi Fazilin üzünə baxdı.

-Çünki biz yaşayırıq və fəhlələrin yaşaması üçün şərait yaradırıq! - deyə, Məşədi Fazilin əvəzinə Namiq əkə cavab verdi.

***


QIZ YÜKÜ DUZ YÜKÜ

 

1958-úó èëèí ñåíòéàáðûíäàí Úÿôÿðëèëÿð òîéà ùàçûðëàømağa başladılar. Ñÿìÿðãÿíädÿí Ìəøÿäè Ôàçèë ßøðÿôè âÿ Ðàçèéÿíè telefona ÷àüûðdı, áèðúÿ êÿëìÿ ñþç äåäè:

            -Ùàçûðëûã ýþðöí, ýÿëÿí èëèí àïðåëèíäÿ Íÿðýèçè ýÿëèí êþ÷öðÿúÿéèê.

            Atasının îòàüûíäàí ÷ûõàí ßøðÿôèí áàøûíà ñàíêè qaynar ñó òþêäöëÿð. O, belə tezliklə qızından ayrılacağını döşönmördö. Birinci dəfə idi ki, nə edəcəyini bilmirdi. Ona elə gəldi ki, qûçûí úåùèçè ö÷öí ùÿëÿ ùå÷ íÿ àëınmamışdır. Evə dönən kimi hÿìèøÿ îëäóüó êèìè bötön ýöíàùû Ðàçèéÿíèí öñòöíÿ éûõäû:

            -Àé àðâàä, éàõøû, mənim éàäûìäàí ÷ûçûá, áÿs ñÿí hara áàõûðñàí!?

            -Sənin, doğurdan da, arvadların işlərindən xəbərin yoxdur. Qızın üçün uşaqlığından o qədər şey yığmışıq, heç ağlına belə gəlməz. İnanmırsan, anadan soruş!

            Ìÿíÿ ãàëñà ùÿð øåé ãàéäàñûíäàäûð, íÿ ëàçûìäûð àëûá éûüìûøıq, ãàëûð ìåáåëè âÿ ïèàíèíîñó.

            -Ìåáåëè áèëäèì, "îòïóñê"àìû ýþòöðöá Ðèãàéà ýåäÿðèê. Äåéèðëÿð, îðàíûíêû ÷îõ ãÿøÿíý îëóð. Àëûá áèð äÿôÿéÿ Ñÿìÿðãÿíäÿ ýþíäÿðÿðèê. Áÿñ ïèàíèíîíó íåéíÿéÿúÿéèê? Îíó ùàðaäàí òàïàúàüûã? Úàìààò èëëÿðíÿí íþâáÿéÿ äóðóð.

            -Ìÿí áèëìèðÿì, ãûçûìûç åâäÿí ÷ûõàíäà, àäûìûçà ëàéèãli ÷ûõìàëûäûð. Ôèêèðëÿø, ýþðöì íåéíèðñÿí!?

            Ìåáåëè Ðèãàäàí ýÿòèðìÿê ãÿðàðûíà ýÿëäèëÿð. Áàêûíûí áóðàõäûüû ìåáåëè èñÿ àëìàã ýöíàù èäè. ßøðÿô ñåíòéàáðûí îí áåøèíäÿí «îòïóñê» ýþòöðìÿéÿ ãÿðàðà àëäû.

            -Ýÿë, þçöìöçö əvvəl âóðàã Ìîñêâàéà! Ýþðÿê Âèòéà íÿ äåéèð? Îíóí äà "îòïóñêó" áàøëàéûð. Îíëàðû äà ýþòöðöá Ðèãàíû ýÿçÿê.

            Äåäèëÿð-åòäèëÿð. Ìəøÿäè Ôàçèëÿ zəng edib dedilər ki, àéûí îí äþðäöíäÿ ïëàíëàðû ùàããûíäà õÿáÿð âåðäèëÿð:

            -Äÿäÿ, ãÿðàðà ýÿëäèê êè, ýåäÿê Ìîñêâàéà, îðaäàí Ðèãàéà. Âèòéà ö÷öí äàðûõìûøàì. Ìåáåëè àëûá, äöç Ñÿìÿðãÿíäÿ ýþíäÿðÿúÿéÿì, ñÿíèí àäðåñÿ! Þçöí éåðëÿøäèðÿðñÿí.

            -Ìÿí àéûí àõûðûíäà îðäà îëàúàüàì.

-Åëÿ áèçäÿ î âàõòà íÿ èñÿ åäÿ áèëÿðèê.

            -Ñèçÿ yaxşı yol! - äåéÿ, Ìəøÿäè Ôàçèë èúàçÿñèíè âåðäè.

            Ñÿùÿðñè ýöíö Ðàçèéÿlə ßøðÿô ãàòàðëà éîëà äöøäöëÿð.

 

***

        Ýåíåðàë Morozov ìàøûíäàí äöøÿíäÿ, áàëêîílarına nəzər saldı, iki əliylə söykənəcəyə dirsəklənmiş və ona baxan dostunu î ñààò òàíûäû:

-Áðàòèøêà, õîø ýÿëìèñÿí!- äåäè âÿ äəðâàçàäàí è÷ðè êå÷äè.

Ìöùàðèáÿíèí äÿùøÿòëÿðèíäÿí ÷ûõìûø áó èíñàíëàðûí íåúÿ ìåùðèáàí ýþðöøäöêëÿðèíè ãÿëÿìÿ àëìàã ìöìêöí äåéèëäèð.

Ùÿð äÿôÿ îíëàð ýþðöøəndə, åëÿ áèë ñàü ãàëäûãëàðûíà ñåâèíèð, ìöùàðèáÿíè éàäà ñàëûá, ùÿëàê îëìóø äîñòëàð ö÷öí àüëàéûð, ñîíðà èñÿ "Ùÿéàò ýþçÿëäèð!"- äåéÿðÿê, éåéèá-è÷èá øÿíëÿíèðäèëÿð.

-Витя, Рая и Ашраф приглашают нас ехать в Ригу, я лично согласна. У нас есть время. Тем более ты в отпуску. Что скажешь?-äåéÿ, Íàäéà þç ôèêðèíè áèëäèðäè.

-За меня ты уже решила. У нас в Баку говорят: Не тот мужик, кто жены не боится! Я, как Ашраф, подчиняюсь своему командиру.-äåéÿ, ýåíåðàë Ìîðîçîâ ßøðÿôèí öçöíÿ áàõûá ýöëäö.

-Даже не спрашиваешь, почему мы туда едим?

-Нечего спрашивать, по дороге расскажешь, а теперь лучше позови дочек, чтобы накрыли на стол. Ох, выпиваться будем! -deyə, general arvadıyla söhbətin bitdiyini bildirdi.

Süfrəni açan Morozovun qızları bircə anın içində otağı tərk etdilər.

Morozov heç vaxt qızlarının yanında içməzdi və çalışardı ki, içərkən qızların gözünə dəyməsin. O, istədiyin qədər içə bilirdi, heç vaxt sərxoş olmurdu, bununla belə, ailəsində və evində bakılı rusları kimi "Domostroydan" kənara çıxmırdı. Ata, ana və balalar arasında pərdə saxlanılırdı.

-Ашраф, тепер расскажи в чем дело?-deyə, General Morozov soruşdu.

-Ничего такого. В апреле свадьба Наргиз. Как нормальный бакинец, хочу дать ей хорошее приданое. Надо купить мебель и пианино. Так решила твоя сестра.

-Насчет мебели скажу, что в Москве не найдешь. Женщины приняли правильное решение поехать в Ригу. А пианино, я вам обещаю. Это будет моим подарком для Наргиз!

-Тогда после завтра тронимся в Ригу.

-Согласен.

***

Riqanın küçələri və binaları, daş döşəmələri, dənizə açılan qapısı, xalqının qeyri-adi qüruru, ümumiyyətlə burda nə varsa başqa aləmdən və başqa dünyadan xəbər verirdi. Gülər üzlü və mədəni sakinlərinin rusca danışanlara görərkən ciddiləşmələri, ana dillərində sakit səslə " Mən sizi başa düşmürəm! " - demələri, qarşısındakına etinasızlıq, onlarda ruslara qarşı olan nifrətdən xəbər verirdi.

Mehmanxanada Əşrəflə Raziyənin hərdən azərbaycanca danışmaları və onları qafqazlıya xas olan görkəmləri, administratoru yumuşalda bildi. O, qırıq-qırıq rus dilində onlara cavab verdi:

-Вы из Кавказа?

-Оттуда

-Почему говорите по-русски?

-А на каком языке говорить?

-На нашем

-В Баку пока на латышском не учать, научать будем говорить. - дейя, Яшряф эцлдц.

Əşrəfin cavabı və gülüşü deyəsən administratorun ürəyicən oldu.

-Я к вашим услугам!- деди.

-На наше имя забронировано два номера!

-Ваша фамилия:

-Джафарли и Морозов

Morozov familiyasını eşidən administratorun sir-sifəti dəyişdi.Bunu hamı hiss etdi.

-Мы все из Баку!-deyə Əşrəf əlavə etdi.

Bu cavab administratoru və onun yanında olan qızların sir-sifətindəki təbəssümü onlara qaytardı.

Başını jurnalın içinə soxdu, nəyi isə orda axtarırmış kimi Əşrəfə müraciət etdi:

-На ваше имя забронировано два номера: 12 и 13. Паспорта пожалуйста.

Onlar pasportlarını administratora verdilər. Özləri isə keçib anketləri doldurdular. Açarları alıb yuxarı qalxdılar. Hərə öz otağına keçdi.

Bir-neçə dəqiqədən sonra Əşrəf Morozovun otağına gəldi. Keçib kresloda əyləşdi.

-Братишка, помнишь в прошлом году наш разговор?-deyə Vitya soruşdu.

-Помню.

-Вот такие отношения наших народов друг к другу приведет к распаду великой страны. Ты видел, как они нас встретили.

-Витя, не обращай на это внимание! Это говорить об их низком уровне культуры.

-Нет, Ашраф! Причем тут культура. Наш администратор вполне культурный человек, но он националист. Вроде бы европейский город, европейская культура, а люди враждебны к другим народам. Нет города, лучше Баку. Гурбан олум онун халгына!

-Витя, в апреле готовься к свадьбе в Баку. Без тебя свадьба не состоится.

-Ашраф, я действительно соскучался по родному городу. Должен сходить на кладбиище, где покоются мои родители. В апреле объязательно приеду.

-Со своим женским батальоном. Договорислись?

-Договорились.

***

Riqada nə Raziyəni, nə də Nadyanı maqazin və dükanlardan başqa heç nə cəlb etmirdi. Şəhərin arxitekturasına, quruluşuna, tikinti mədəniyyətinə heyran olan kişiləri fikirdən birdən qadınların: "Ora bax! Dükandır!" - sözləri ayırırdı. Məcbur olub qadınların arxasınca düşürdülər, gözləri isə bu və digər binanın ornamentlərində qalırdı.

            Íàäéàíàí Ðàçèéÿ èêèíúè ýöíö ëàéèãëè âÿ áàùàëû áèð ìåáåë òàïäûëàð. Əşrəf dinməzcə pulu ödədi. Aldıqlarını màøûíëàðà éöêëÿéèá âağçàëà ýÿòèðäèëÿð. Áàãàæà âåðèá Ñÿìÿðãÿídäÿ éîëà ñàëäûëàð.

Əşrəflə Vitya belə fikirləşirdilər ki, indi əməlli başlı dincələcəklər. Ancaq belə olmadı. Qadınlar yenə də maqazin-maqazin gəzirdilər və Nərgiz üçün indi xırdavat axtarırdılar.

Kişilər qadınların özləri üçün deyil, Nərgiz üçün çalışdığını görüb, onların bütün nazlarınan oynayırdılar.

Riqanın bütün küçələrini ələk-vələk etdikdən sonra qadınlar daha maqazin və dükanın qalmadığını görüb, aldıqlarını kişilərinə göstərmək istədilər.

Belə şeylərə xasiyyətcə Əşrəf kimi etinasız olan Morozov mehmanxana qayıdan kimi qadınları qabaqladı:

-Вы сами разбирайтесь с kупленными вещами, мы ничего в этом не смыслим!-deyə, Əşrəfi götürüb restorana düşdülər.

Restorana dincəlmək üçün ada kimi baxırdılar. Yüksək serviz, dadlı yeməklər, təmiz içkilər, xəfif musiqi, bir də rahatlıq - bu cür hissiyyatla ayrılırdılar Riqanın restoranlarından. Doğurdan da, bura qeyri-adi bir aləmdir. Bu aləmdən çəkinməyəsən, baş vurub onu başa düşəsən!

***

Moskvada Morozovun təkidinə baxmayaraq, çox da qalmadılar. Bir-iki gündən sonra Bakıya döndülər.

Evdə isə toy abu-havası hökm sürməkdəydi. Seyid Bikə hər şeyə rəhbərlik edir, dağlıların gətirdiyi yunu tər təmiz yuduzdurur, araşdırır, çırpdırır, həyət arvadlarının köməyilə yorğan-döşək tuturdular.

Nərgiz nənəsinin bu işinə qoşulmur, qadınların həyətdə işlədiklərini görüb utana-utana babasının otağına keçir, bütün günü kitablardan ayrılmırdı

Həmişə dəcəllik edən Tahir də bacısına qoşulub bayıra çıxmırdı. Dağlı Səriyənin oğlu Seyfulla və sinif yoldaşı Aslana qoşulub küçədə futbol oynamağa belə getmirdi. Bacısına həmrəy olub o, da kitablarını qarşısına töküb oxuyurdu.

Əlisəttar əmisi ona oxumaq üçün kitabların siyahısını vermişdi və demişdi ki, bu kitabları oxusa çox ağıllı oğlan olacaq.

Tahir Əlisəttarı hamıdan çox istəyirdi. O, evə gələn kimi Tahir onun yanında oturar, hansı kitabı oxuduğundan danışardı.

-Nərgiz, "Qılınc və qələmi" mənim üçün tap! Əmi o gün dedi ki, onu oxuyum. - deyə Tahir xahiş etdi.

Qardaşının səsi onu kitabdan ayırdı. Nərgiz açılan nərdivana qalxdı, rəfin yuxarısında olan kitabları bir-bir baxıb yerinə qoymağa başladı:

-Tahir, kitabı kimsə götürüb! Yerində deyil. Deyəsən, Zöhrəyə vermişdim. Axşam gedib onlardan götürərik.

Nərgiz nərdivanla bir atdım aşağı atmışdı ki, qapının ağzında anasının əlini belinə qoyub onlara tamaşa etdiyini gördü:

-Ay na! Xoş gəlmisiniz! - deyə, nərdivandan pişik kimi yerə sıçradı, bircə anın içində anasının boynundan sallandı.

-Ay qız, dayan! Boğdun məni!

-Bəs, papa hanı? - elə bunu demişdi ki, qapıdan içəri Seyid Bikəynən Əşrəf girdi.

Nərgiz anasının boynun buraxıb, atasının boynundan sarıldı.

- Ay qız dayan! Boğdun məni! - deyə. Əşrəf iki əlilə qızının belindən tutdu və onun üzündən öpdü.

Tahir isə dinməzcə dayanıb nə edəcəyini bilmirdi. Uşaq qaçıb nənəsinə sıxındı.

Əşrəf və Raziyə oğlu tərəfə belə baxmadılar. Otaqdan çıxdılar.

Tahir yenidən stolun arxasına keçdi, dərsinə hazırlaşmağa başladı.

***

On beş gündən sonra Əşrəfin "otpusku" qurtardı. Yola getməyə hazırlaşırdı. Axşam evə qayıdanda, Qaz-51-dən düşdü. Həyətin qapısını açdırdı. Maşının arxasından üstündə "Pianino" sözü yazılmış böyük bir yeşiyi fəhlələr yerə saldılar.

Yeşiyin kənarlarını söküb içindən pianinonu çıxartdılar. Bu pianinonu Nərgizə Vitya əmisi toyuna hədiyyə kimi göndərmişdi.

-Yeşiyin taxtalarını da içəri gətirin! Bəlkə təzədən yeşiyin içinə qoyub, harasa göndərdik. - deyə, Əşrəf göstəriş verdi. O, düşünürdü ki, Nərgizin xoşuna gələrsə, təzədən yeşiyə qoydurub Səmərqəndə yola salar. Əks halda bunu evdə saxlayar, onun üçün təzəsini alar.

Pianinonu çəkib içəri gətirdilər. Məşədi Fazilin otağına qoydular.

-Qızım, bunu sənə Vitya əmin göndərib! Sağlıqnan işlədəsən! Xoşuna gəlirmi?

Nərgizin səsi çıxmadı.

-Papa, qəşəng pianinodur! - deyə, onun əvəzinə Tahir cavab verdi.

Əşrəf ağır baxışlarıla Tahirin tərəfə baxdı. Uşaq başını aşağı saldı.

Nərgiz qardaşının ona görə pis vəziyyətə düşdüyünü görüb başını qaldırdı:

-Ay ta, çox xoşuma gəlir! - dedi, ancaq utandığından onu soyuq tər basdı.

Əşrəf keçib qızının alnından öpdü:

-Allah səni xoşbəxt etsin!

 

***

Tahir babasının otağından çıxmırdı. Pianinonun arxasına keçib iki əlilə şirmayı dilləri döyəcləyir, istədiyi havanın alınmasını istəyirdi. Sÿñëÿðèí éàðàòäûüû õàîñòèê ùàé-êöé Ðàçèéÿíè ùþâñÿëÿäÿí ÷ûõàðäûðäû, Ñåéèä Ïèêÿ èñÿ ýöëöðäö.

-Àé íà, ßøðÿôÿ äåíÿí áóíó ìóñèãè ìÿêòÿáèíÿ éàçäûðñûí!

-Þçöí îíà íèéÿ äåìèðñÿí?

-Äåìèøÿì! Õîøóíà ýÿëìèð.

Ñåéèä Ïèêÿ îüëóéëà áèð äàùà áó ñþùáÿòÿ ýöíîðòà ãàéûòäû. Òàùèðèí éåíÿ äÿ î áèðè îòàãäà ïèàíèíî ÷àëäûüûíû ýþðöá, öçöíö îna òóòäó:

-À áàëà, áÿëêÿ áóíó ìuñèãè ìÿêòÿáèíÿ ãîéàñàí?

-Àé íà, åëÿ ìuñèãè÷èìèç ÿñêèêäèð!

-Äîñòëàðûí Àøûã Øàêèð, Höñåéíàüà, Ùÿñðÿò, Èççÿòàëû äåéèë?

-Åëÿäèð! Àíúàã áèçèì íÿñèëäÿí ùå÷ âàõò ìuñèãè÷è îëìàéûá. Ãîé, úèääè èøëÿðlə ìÿøğóë îëñóí. Àíà, áèð äÿ áó ùàãäà äàíûøìàéàã.

Ñåéèä Ïèêÿ àíëàäû êè, ßøðÿôèí fikri qətidir âÿ áó ñþùáÿòÿ áèð äàùà ãàéûòìàã ëàçûì äåéèë.

Òàùèð èñÿ ö÷öíúö ýöíö ïèíîíèíîäà "Cöúÿëÿðèìè" àñàíëûãëà ÷àëûðäû.

***

            Àõøàì ßøðÿôè éîëà éåíèúÿ ñàëìûøäûëàð êè, 3-cü bölmənin ðÿèñè ìàéîð Ãÿùðÿìàíîâ âÿ îíóíëà áèðýÿ ö÷ íÿôÿð "ãðàæäàíñêè" ýåéèìäÿ Ðåñïóáëèêà ïðîêðîðëóüóíóí èø÷èëÿðè ùÿéÿòÿ daxil oldular.

            Îíëàðûí ãàðøûñûíà Ñåéèä Ïèêÿ ÷ûõäû. Ãÿùðÿìàíîâ áèð-íå÷ÿ äÿôÿ ùÿéÿòÿ ýÿëäèéèíäÿí Ñåéèä Ïèêÿ îíó éàõøû òàíûéûðäû.

            -Ìàéîð, éåíÿ äÿ õåéð îëà? - äåéÿ. ñîðóøäó.

            -Ñèçèí öíâàíà ïðîêuðaòóðà èø÷èëÿðèíè ýþíäÿðèáëÿð, îíëàðûí ñèçÿ ñóàëû âàð. Äåéÿñÿí, îülanlarınızdan ùå÷ áèðè åâäÿ éîõäóð?

            -Áèð éàðûì ñààò áóíäàí ÿââÿë ßøðÿô éîëà ýåòäè. Ìÿí ñèçè åøèäèðÿì.

            Ñåéèä Ïèêÿíèí áó ñþçöíäÿí ñîíðà ïðîêuðaòóðà èø÷èëÿðèíäÿí áèðè ãàáàüà êå÷äè:

-Ö÷ ýöí áóíäàí ÿââÿë ñèçèí åâèíèçÿ ïèàíèíî ýÿòèðèëèá. Ïëàíà ýþðÿ Áàêûéà áó èë îí äþðä äÿíÿ ïèàíèíî ýÿëìÿëè èäè. Íþváÿñèíè ýþçëÿéÿí éóçëÿðëÿ àäàì âàð.

Ïðîêuðaòóðàéà øèêàéÿò åäèáëÿð êè, ñèçÿ áóíó àëâåð÷èëÿð ñàòûálar. Áèç áèëìÿê èñòÿéèðèê êè, bu alət ñèçÿ ùàðàäàídır? - äåéÿ, ñîðóøäó.

-Áóíó ìÿíèì íÿâÿìÿ ùÿäèééÿ îëàðàã, Ìîñêâàäàí îüëóìóí êîìàíäèðè âÿ äîñòó Ýåíåðàë Âèêòîð Âëàäèìèðîâè÷ Ìîðîçîâ ýþíäÿðèá. Ö÷ ýöí áóíäàí ÿââÿë îüëóì ßøðÿô áàãàæäàí àëûá ýÿòèðèá.

-Ïèàíèíîíèí ñÿíÿäëÿðè âàðìû? Ìöìêöíñÿ îíó bizə ýþñòÿðèí!

Ñåéèä Ïèêÿ åéâàíà ãàëõäû, îðäàí èñÿ îòàüà êå÷äè. Ìəøÿäè Ôàçèëèí ñòîëóíóí ñèéèðòìÿñèíäÿí ïèàíèíîíóí ïàñïîðòóíó ýþòöðäö. Àøàüû åíèá ïðîêuðaòóðà èø÷èñèíÿ óçàòäû.

Äèããÿòëÿ ïàñïîðòà áàõäûãäàí ñîíðà onu éîëäàøëàðûíäàí áèðèíÿ þòöðäö:

-Áó ïèàíèíî Ìîñêâàäà àëûíûá âÿ áàãàæëà Áàêûéà ýþíäÿðèëèá. Àëäûüûìûç ñèãíàë äöç äåéèë. Ïèàíèíîíóí àäûíà ôèêèð âåðèí: "Ðàñòîâ íà Äîíó", Áàêûéà èñÿ 14 äÿíÿ "Òáèëèñè" ïèàíèíîñó ýÿëìÿëèäèð. Äöç öíâàíà ýÿëìÿìèøèê. Ýÿëèí, åëÿ áóðàäà ïðîòîêîëëàøäûðàã âÿ úàìààòà ÿçèééÿò âåðìÿéÿê.

Áó ñþçëÿðè åøèäÿí Ñåéèä Ïèêÿ îíëàðû åéâàíà äÿâÿò åòäè âÿ ãàðøûëàðûíà ÷àé ýÿòèðäè.

Îíëàð ýåäÿíäÿí ñîíðà Ñåéèä Ïèêÿíèí ùàëû äÿéèøäè. Áàéàãäàí áÿðè þçöíö èòèðìÿéÿí âÿ êèøè êèìè ñèñòåì èø÷èëÿðèí ãàáàüûíà ÷ûõàí àíàíûí éàäûíà èíäèéÿ ãÿäÿð îëóá-êå÷ənlər düşdü. Bir təhər özünü çarhovuzun kənarındakı skamyaya çatdırdı. Bunu görən həyətin qadınları onu əhatə etdilər.

Ðàçèéÿ Òàùèðè äÿ ýþòöðöá Ðövøÿíýèëÿ ýåòäèéèíäÿí Íÿðýèç áàáàñûíûí îòàüûíäà äÿðñÿ ùàçûðëàøûðäû. Bayırda nə baş verdiyindən xəbərsiz idi.

Ãîíøó àðâàäëàðû íÿíÿñèíèí ùàëûíûí ïèñëÿøäèéèíè îíà õÿáÿð âåðÿí êèìè ãûç nənəsinin dərmanını götürüb ùÿéÿòÿ àòûëäû, íàíÿúþvùÿðëè ñó hazırladı, nənəsinə è÷èðòäè. Sonra àéàqëàðûíû âÿ ÿëëÿðèíè îâõàëàìàüà áàøëàäû.

-Íÿíÿ, èíäè íåúÿñəí? Ùÿð øåé éàõøû îëàúàã, íàðàùàò îëìà.

Íÿíÿñèíèí þçöíÿ ýÿëäèéèíè ýþðöá, ãîëóíó áîéíóíà ñàëäû âÿ àñòà-àñòà íÿíÿñèíè ýÿòèðèá åéâàíäàêû äèâàíà óçàòäû.

-Ñÿí îëìàsaéäûí þëìöøäöì! - äåéÿ, Ñåéèä Ïèêÿ àéûëàí êèìè Íÿðýèçə təşəkkürünü bildirdi:

-Ñàáàù ÿðÿ ýåòäèí, ìÿí íåéíÿéÿúÿéÿì?

-Íÿíÿ. ñÿíè äÿ Ñÿìÿðãÿíäÿ àïàðàúàüàì! Áàáà, ñÿí âÿ ìÿí áèð îëàúàüûã! - deyə, Íÿðýèç áó ñþçëÿðè öðÿêäÿí äåäè.

Ýåúÿ íàìàçû âàõòû Ñåéèä Ïèêÿ öçöíö ãèáëÿéÿ òóòóá äóà åäèðäè:

-Èëàùè, ñÿí áàëàëàðûìû ïèñ ýþçäÿí ñàõëà!

***

Novruz bayramı ərəfəsində Namiq əkə, Gülbeçə, Səlim və Ruhsarə Bakıya gəldilər. Məşədi Fazil bir on gün qabaq özünü Bakıya çatdırmışdı.

Yuxarı məhəllələrdə bayram əhvalı-ruhiyyəsi hökm sürürdü. Hamı sonuncu çərşənbəyə hazırlaşırdı. Cavanlar tində yumurta qatarı qoyur, döyüşdürür və yaxud gillədirdilər.

Bığlı Əli tinə yığılmış uşaqların yanından arxayınçılıqla keçir, onların işlərinə, daha doğrusu, oyunlarına qarışmırdı. O, uşaqların qumar oynamayacağına tam əmin idi, çünki bu günlər heç kim harama əl atmazdı. Məhəllə tərbiyəsindən irəli gələn adət idi. Novruz bayramında qumar oynamaq, içki içmək olmazdı.

-Əli dayı, gör nə qədər yumurta udmuşam! - deyə, qonşusunun oğlu Seyfulla qarşısına yığdığı qırxdan yuxarı yumurtanı ona göstərdi.

-Heç kim mənim yumurtamı uda bilmir!

Seyfulla on-on bir yaşında, məhəllənin ən fağır uşaqlarından biri idi.

-A bala, gəl, sənə kömək eləyim, bunları həyətə aparaq. Yerinə düşdü. Həyətdə şirniyyat bişirən arvadların yumurtaları qurtarıb! - deyə, Bığlı Əli Seyfullanın ətəyinə yumurtaları yığmağa başladı.

-Əli dayı, aralarında sınıqları var! Üstümü batırar!

-Narahat olma, elələrin kulyokuma yığacağam!

Bığlı Əlinin yumurtaları yığdığını görən məhəllə cavanları onunla zarafat etmək istədilər:

-Əli dayı, qumar yoxdur! Yumurta müsadirə edirsiz!

-Təki qumar olmasın! Yumurtanı müsadirə etməyə hazıram! Bunları isə, ay fərsizlər, Seyfullanın udduqlarıdır. Həyətimizin yumurta planını yerinə yetirib.

***     

Namiq əkəgil səhər gəldiklərindən Nərgiz dərsdə idi. O, həyətə girəndə çarhovuzun kənarına buynuzu qırmızı lentli bir qoçun bağlandığını gördü. Qoç elə qəşəng bəzədilmişdi ki, o saat onun diqqətini cəlb etdi. Yuyulduğundan ağ tükləri günəşin altında par-par parıldayırdı. Alına xına vurulmuşdu.

Nərgiz əlini qoçun belinə sürtdü. Heyvan başını yellədi. Sakitləşdi. Qız buynuzun lentini sahmana saldı. Üzünü yanına qaçıb gəlmiş Tahirə tutdu:

-Qaqaş, bu kimindir?

-Sənin üçün gətiriblər! Namiq əmigil gəlib.

Bu sözlərdən Nərgizin boğazı qurudu. Çantasını götürüb yuxarı qalxdı. Otaqda oturanlara salam verib babasının kabinetinə keçdi.

Ruhsarəynən Gülbeçə onun arxasınca gəldilər, o üzündən bu üzündən doyunca öpdülər. Seyid Bikə gəlib Nərgizi otaqdan çıxartdı.

Solun arxasında Məşədi Fazil, Namiq əkə və Səlim əyləşmişdilər. Namiq əkə ayağa qalxdı və onun alnından öpdü:

-Qızım, Allah səni xoşbəxt etsin! - deyə, türkmən zərgərlərinin düzəltdiyi ağır qızıl zənciri onun boynundan asdı.      Bir an Nərgiz susdu. Ancaq Seyid Bikənin ciddi gözlərinin ona baxdığını görüb, başını qaldırdı:

-Çox sağ olun, Namiq əmi! - dedi və otağına keçdi.

-Maşallah, necə böyüyüb! - deyə, Səlim öz fikrini bildirdi.

-Əsl gəlindir! -  deyə Gülbeçə əlavə etdi.

-Toyuna hazırlaşmaq lazımdır! - deyə, Namiq əkə üzünü Məşədi Fazilə tutdu. Onun nə deyəcəyini bilmək istədi.

-Qoy sabah Əşrəf yoldan gəlsin, bu haqda danışarıq!

***

Əşrəf qonaqlarını çox mehribanlıqla qarşıladı. Nərgizin ürəyi yerinə gəldi. Qızının boynunu qucaqlayıb qonaqların arasına çıxan Əşrəfin ilk sözü bu oldu ki, daha qocalırıq. Sonra üzünü qızına tutdu:

-Qızım, düzünü de! Əsədə gedirsən, ya yox?

Nərgiz atasından bu sualı gözləmirdi. İndiyə qədər bu sualı ona verməmişdi də. Sual o qədər gözlənilməz idi ki, Namiq əkənin az qaldı ürəyi düşsün. Əşrəfin tərsliyinə bələd idi.

Məşədi Fazilin də rəngi-rufhu dəyişdi. Hamının diqqəti Nərgizin üzərində idi. Qız atasının üzünə baxa bilmirdi.

Özünü itirmiş qızın gözləri Seyid Bikənin gülər üzünə dəydi. Nənəsi ona baxıb gülümsəyirdi. Bu ona sanki ruh verdi. Bircə anın içində özünü ələ aldı. Başını qaldırdı, dik atasının ciddi gözlərinə baxdı:

-Ay ta, istəyirsən getməyim! - deyə, cavab verdi.

-Sağ ol, uşaq böyüdən! Elə cavab verir ki, bütün məsuliyyəti mənim üstümə yıxır. - deyə, Əşrəf anası tərəfə baxdı. Sonra qızının incə başını iki əlilə tutdu və gözlərini gözlərinə dikdi:

-Qızım, cavab ver! Sənin cavabından asılıdır mənim indi verəcəyim cavab! - dedi.

Atasının baxışlarındakı səmimiliyi və gözlərindəki gülüşü o saat hiss etdi və qətiyyətlə:

-Mən razıyam! - dedi.

-Afərin, qızım! Mən elə bu cavabı gözləyirdim. - deyə Əşrəf qızının alnından öpdü.

-İndi toydan danışmaq olar! Qız, doğrudan da, böyüyüb, özü qərar verməyi bacarır! - dedi.

Otaqdakıların ürəyi yerinə gəldi.

Nərgiz isə otağına keçdi, çarpayısına atılıb ağlamağa başladı. Birdən nənəsinin başını tumarladığını hiss etdi. Baxmayaraq ki, nənəsinin üzünü görmürdü, ancaq onun əllərini, incə əllərini, mehriban və şəfqətli əllərini o saat hiss edirdi.

-Qızım, ağlama! Sən daha böyük qızsan

***

            Evin ağsaqqalları Namiq əkəyə aprelin 18-də Səmərqənddə toy başlamağa icazə verdilər.

            Ayın 12-də qız toyundan sonra Məşədi Fazilin Səmərqənddəki evindən gəlini yola salmaq qərarına gəldilər.

            Səmərqəndə nə qızın atası, nə anası, nə də qohumlardan bir nəfər də olsun getməyəcəkdi. Adətə görə oğlan toyunda qız tərəfindən heç kim iştirak etməzdi.

            Namiq əkə Əşrəfnən birlikdə Kürdəmirə Aşıq Şakirgilə getməyə hazırlaşırdı ki, onun ansamblının zurnaçısı Həsrətalını Allah özü yetirdi.

            Həsrətalı Məşədi Fazil və Əşrəfnən bayramlaşmağa gəlmişdi. Kefi yaman yaxşı idi. Onları bir yerdə görməyi gözləmirdi.

             Əşrəflə isə tez-tez görüşürdülər, ancaq müdrik ağsaqqalı bir neçə dəfə görmüşdü və həmişə onunla yaxından görüşmək arzusula yaşayırdı.

            Aşıq Şakir ona həmişə Məşədi Fazil haqqında danışardı, çalışardı ki, o Bakıya qayıdan kimi onu görsün.

            -Ağsaqqal, sizi görməyə çox şadam! Sonuncu dəfə yadınızda varsa, Moskvada "Bakı" restoranında bizi Nazim Hikmətlə tanış etdiniz.

            -Yadımdadır. Elə hadisələr yaddan çıxmır.

            -Şakir dedi ki, sizə dəyim, Əşrəf müəllimlə görüşüm. Gecə özü bura gələcək. Axşam Biləcəridə toydadır. Dedi ki, sizə xəbər verim.

            -Həsrət bala, xoş gəlir safa gətirir. Bilirsən də ruslar yaxşı ovçu haqqında nə deyirlər. "K xoroşomu oxotniku sam diç bejit!"yəni, "Yaxşı ovçunun üstünə ov özü qaçır".

Biz istəyirdik ki, sizin görmək üçün Kürdəmirə gələk, özünüz gəldiniz.

Hazırlaşın, gələn ayın 15-i Səmərqəndə gedirik, 18-i Namiq əkənin oğlu Əsədin toyudur.

-Məşədi, Səmərqəndə məgər özbəklər yaşamır? -deyə, Həsrətalı təəcübləndi.

-Həsrətalı, Səmərqəndə türklər yaşayır, həqiqi türklər. Sənə Əşrəfin hədiyyə verdiyi zurnaları də mən Səmərqənd ustalarına düzəltdirmişəm. Odur ki, sənin zurnaların belə yaxşı səs çıxarır. - deyə, Məşədi Fazilin sözünə hamı gülüşdü.

            Həsrət onlarla oturub, nahar etdikdən sonra Volodyanın maşınında Biləcəriyə getdilər. Gecə onunla da qayıtdılar.

Aşıq Şakir hamı ilə ürəkdən görüşdü. Həsrətalı bayaqkı söhbəti Aşıq Şakirə çatdırmışdı.

-Fazil dayı, ölmədik bu günü də gördük. Nərgiz balamızın toyunu, özüm aparacağam.

-Şakir, Səmərqənd və oradakı bütün azərbaycanlılar yolunu gözləyir. Vahidi də özünlə apararsan!

-Mən Namiq əkəyə hələ dörd il bundan qabaq söz vermişəm. Gərək sözümə əməl edim! Mən dəstəmlə hazır.

Şakirin bu cür cavab verəcəyinə hamı əmin idi. "Belə insanlar həmişə sözlərinə sahibdir!" - deyə bir neçə dəfə Məşədi Fazil onu xarakterizə etmişdi. Hətta bayram ərəfəsində Səmərqənddən çıxanda, onu əhatə edən dostlarına da söz vermişdi ki, Əsədin toyuna Aşıq Şakiri və Əlağa Vahidi özü gətirəcək.

Hələlik hər şey Meşədi Fazilin istədiyi kimi gedirdi. Evdəkilər toya bütün hazırlıqlarını görmüş, cehiz Səmərqəndə göndərilmiş, qız toyunun günü müəyyənləşdirilmiş, çalanlar danışılmış, qonaqlar dəvət olunmuşdular.

ATİ-də Nərgizin Özbəkistana "perevodu" həll edilmiş, hər iki rektorun razılığı alınmış, sənədləri Səmərqəndə yola salınmışdı. Namiq əkə xəbər göndərmişdi ki, sənədlər gəlib çatıb və qız gələn kimi dərsini davam etdirəcəkdir.

***

Qız toyu necə gəldi keçdi heç kim hiss etmədi. Aprelin 15-də səhərdən bütün qohum-əqrəba Əşrəfgilə yığışmışdı. Əşrəfin teleqramını almış General Morozov bir-neçə gün bundan əvvəl bütün ailəsilə onlara gəlmişdi.

General qızları Tanya və Veranı ilə şəhəri əməlli-başlı gəzmiş, ata-baba yurdunu onlara göstərmişdi.

Qızların “İçəri şəhər” çox xoşlarına gəlmişdi, burda gördükləri bir nağılı xatırladırdı.

Qız toyunda isə doyunca oynamışdılar,

Əsədgilin dəstəsi isə dünəndən Bakıda idi. Atası, anası, bacısı, Səlim və Ruhsarə - hamı burda idi.

Əsəd hələ həyətə ayaq basmamışdı. Adətə görə Bəy ancaq gəlinin arxasınca gələ bilərdi.

Günortaya yaxın Nərgizi gəmiynən Səmərqəndə yola salacaqdılar. Onlarla birlikdə Aşıq Şakirin dəstəsi və Əlağa Vahid də gedəcəkdi.

Məşədi Fazil Səmərqəndə təyyarəylə  uçacaqdı.

Həyətin arvad-uşağı gözdə-qulaqda idi, hamı bəyin maşınının gəlməsini gözləyirdi.

Qapının ağzındakı canlanma məhəllənin də gözündən qaçmamışdı. Bir-birin ardınca əvvəl uşaqlar, onların ardınca qadınlar və gəlinlər axışıb gəlirdilər. Bircə anın içində Məşədi Fazilgilin qapısının ağzında nə baş verdiyi xəbəri hər tərəfə yayılmışdı.

Qırmızı lentlə bəzədilmiş ağ "Zim" və bir neçə "Pobeda" məhəlləyə daxil olduqda, balaca uşaqlar maşınların arxasınca qaçışmağa başladılar.

Onların qışqırtısı və səs-küyünün əks-sədası həyətə çatırdı.

Ağ gəlinlik paltarında güzgünün qarşısında oturmuş, Nərgizi bu səs-küy sanki diksinirdi. Tanya və Vera Nərgizi bəzəyir, onu sahmana salır, tez-tez zarafat edirdilər ki, ağlamasın!

Nərgizin tələbə rəfiqələri də burda idi. Onlar bir-bir qızın üzündən öpür və qulağına nə isə pıçıldayırdılar.

-Bizi unutma! Burda adreslərimizi yazmışıq. Məktub yazarsan! - deyə qızlardan Nailə əlindəki vərəqəni ona uzatdı.

Nərgiz qəhərləndi, gözləri yaşardı, bir söz deyə bilmədi.

Tanya onun əvəzinə vərəqəni aldı, Nərgizin əlindəki balaca çantanın içinə atdı.

-Gəldilər! Gəldilər! - deyə, qonşu arvadlardan biri içəri daxil oldu.-  Ağ "Zim" qapının ağzında dayandı.

Sonra zil səsnən:

"Pobeda"-mabeda bilmirəm

"Moskviçə" minmirəm,

"Zim" qapıya gəlmsə

O oğlana getmirəm .-oxuyaraq gəlinin qarşısında rəqs etdi.

Hüseynağanın klarnetinin ecazkar "Vağzalısı" eyvanda oturmuş ağsaqqalları ayağa qaldırdı.

Həyətə Əsəd, onun sağdış və soldışı, arxasınca dəstəsi daxil oldular və eyvanın qarşısına dayandılar.

İndi qabağa çıxan Namiq əkə qollarını qaldırıb "Qoç Əli" oynayırdı. Ona Əsədin sağdışı və soldışı qoşulmuşdular. Namiq əkə əlini cibinə salıb bir paçka pulu göyə səpələdi.

Musiqi sədası birdən kəsildi. Namiq əkə üzünü eyvanın ağzında onu qarşılayan Məşədi Fazilə tutdu:

-Məşədi, qızımızın halallığını almağa gəlmişik! Halal elə! - dedi.

-Buyurun içəri! - deyə, Məşədi Fazil əliynən otağı göstərdi.

Əsədi qabağa salıb otağa apardılar. Məşədi Fazil kəbin kəsmək üçün gələn Şeyxdən otağa keçməyi xahiş etdi.

Əsədi Nərgizin yanında oturtdular və Şeyx onların qarşısına qoyulmuş stolun arxasına keçdi və "Quranı" açdı. Bütün otağa sakitlik çökdü.

Şeyx aramla "Quranın" bir ayəsini oxudu, sonra üzünü Nərgizə tutdu:

-Nərgiz, qızım, səni ərə getməyə vadar etmirlər? Hər şey öz razılığınladırmı?

-Bəli, Şeyx həzrətləri! - deyə, Nərgiz sakit səslə cavab verdi.

-Əsəd, bala, bu qıza evlənmək istəyirsən mi?

-Bəli, Şeyx Həzrətləri.

Şeyx qarşısındakı vərəqəyə nəsə yazdı və üzünü Məşədi Fazilə tutdu:

-Meşədi, iki nəfər şahid lazımdır. Hər tərəfdən bir nəfər.

Qız tərəfdən Aşıq Şakir irəli çıxdı, oğlan tərəfdən Səlim. Kağıza qol atdılar.

Şeyx kəbin kağızını Namiq əkəyə uzatdı. Sonra bəylə gəlinə müraciət etdi.

-Allahın əmri və peyğəmbərimizin qövlü ilə sizi ər - arvad elan edirəm. Allah sizi xoşbəxt eləsin, qoşa qarıtsın!

Məşədi Fazil keçib Nərgizin üzündəki qırmızı duvağı qaldırdı və onun alnından öpdü.

-Qızım, evindən qoy səadət əskik olmasın! - Sonra üzünü Əsədə tutdu:

-Əsəd, qızımı sənə halal edirəm. Göz bəbəyin kimi qoru.

Məşədi Fazil Əşrəf tərəfə baxdı ki, qabağa çıxsın. O, Raziyə ilə kənarda durub sanki nə baş verdiyini anlamaq istəyirdi.

Əşrəf qəhərlənmişdi, odur ki, bir söz deyə bilmədi. Ağlayan qızının alnından öpdü.

Seyid Bikə Nərgizin gözünün yaşını sildi. Üzündən öpdü. Raziyə isə özünü saxlaya bilmədi. Ananın gözlərindən yaş sel kimi axırdı. Qızını bağrına basdı.         

Hüseynağanın klarnetinin səsi yenə də göylərə ucaldı. Əsəd ayağa qalxdı, qırmızı duvağı Nərgizin üzünə çəkdi və kömək elədi ki, qız ayağa qalxsın.

Hamı geri çəkildi. Onların dışarı çıxmaları üçün dəhliz əmələ gəlmişdi. Vağzalı sədaları altında bəylə gəlin qapıya tərəf irəlilədilər. Onlar bayıra çıxanda Namiq əkə əlindəki torbacıqdan xırda pulları çıxarıb göyə atmağa başladı.

Küçədə olan uşaqlar hay-küylə bəylə gəlinin ayaqları altına tökülən pulları yığmağa başladılar.

            Bəylə gəlin "Zimə" mindilər. Qapının ağzında Seyid Bikəyə içi su ilə dolu Lahıc camını verdilər. Hamı mütəəssir olmuşdu. Nərgiz atasını yola salanda həmişə bu camla arxasınca su atardı... İndi isə nənəsi onu yola salırdı. Maşın karvanı tərpənəndə Seyid Bikə nəvəsinin arxasınca su atdı:

 

Uca-uca dağlar qaldı,

Gülü solmuş bağlar qaldı.

Bikə nənən ağlar qaldı,

Baxıb sağa, sola Nərgiz...

Necə gedim yola,Nərgiz?

-Ay qız, ay qız bala Nərgiz!

                         

(Dördüncü kitabın sonu)

 

 

 

 

 

 



[1] CP- fövqalada yfdisələr. Müəllif.

[2] Bədii Sovet( şura)- müəllif.