MÜNDƏRİCAT-CONTENTS-ОГЛАВЛЕНИЕ

DİLÇİLİK – ЯЗЫКОЗНАНИЕ...................................................

M. SEYİDOVA. English grammar at a glance

A. ÇEVİK. Qasım Tinistanovun Qırğız ədəbi dilinin inkişafında rolu

M. ALLAHVERDİYEVA, E. YUNUSOVA. Dil əlaqələrində bilinqvizm

İ. QURBANOVA. Esselərdə poetik nitq fiqurları

T.VƏLİYEVA. Nitq etiketlərinin müxtəlif ünsiyyət situasiyalarındakı mövqeyi

M. ƏLIYEVA . Prepositions and conjunctions in modern english

G. İMANOV. Əlyazmanın tarixinin müəyyənləşdirilməsi

S. SEYİDOVA. Dilimiz varliğimizdir

A. QULİYEVA. Təbrizli Arakelin “tarix kitabi” əsəri Azərbaycanin etnotoponimlərinin öyrənilməsində mənbə kimi

K. CƏFƏROVA. Subordinativ və koordinativ bilinqvizm

L. HÜSEYNOVA. İngilis və Azərbaycan tərcümə lüğətlərində sözlərin məna təsnifi və sıralanması

Ş. MAHMUDOVA. Diskursda anaforik və deyktik elementlərin işlənmə xüsusiyyətləri

S. İSGƏNDƏROVA .Некоторые особенности стилистических приемов переводa

F. MUSTAFAYEV .Kino dilində orfoepiya qaydaları haqqında

N. İSMAYILOVA.Oppozisiya və linqvistik sıfır anlayışları.

X. ƏLİYEVA. Türk dünyasinda əlifba dəyişdirilməsinin səbəb və nəticələri

B. САМЕДОВ. Периоды и проблемы обучения истории английского языка

A. AĞAMALIYEVA . Müqayisə olunan dillərdə kəmiyyət katiqoriyası

A. MAMMADOVA. Neologisms as a main part of word formation process

G. NƏSİBOVA, T. HÜSEYNOVA. Dil tarixinin tədqiqinin  əhəmiyyəti

K. AZİZLİ. Technical terms in English  

P. ГАСАНЛЫ. Словарный состав новгородских берестяных грамот.

A. FƏRZƏLİYEVA, Z.FƏRZƏLİYEVA. Political discourse and translation

M. İSMAYILOVA. Dialoqun struktur-semantik təşkili

A.HÜSEYNOVA. Dillərin texnikasi: aqlütinasiya və fuziya

E. ALLAHVERDİYEV, A. ALLAHVERDİYEVA. Dildə nitq etiketinin vahidləri

Z. FARZALIYEVA. Interpretation of English culturally colored idioms

E. İSMAYILOVA. Müasir    dilçilikdə   məcazlar   və   onlarin  növlərinə dair

M. Gərayzadə/ Nitq ünsürlərinin qeyri-adi düzülüşü nəticəsində yaranan ifadə vasitələri

N. ƏLİYEVA. Törədici qrammatikaya baxış

G. QASIMOVA. İbri dilində alınma sözlərin mənşəyi

V. TAPDIQOĞLU.Феили бирляшмялярин феили тяркиблярдян мязмун фярги

Г. ТЕЙМУРОВА. Категории семантической структуры         паремиологических единиц.

P. МУРСАЛОВ. Фразеологические сочетания с количественной тематикой и способы их

S. FƏRƏCOVA. Azərbaycan atalar sözlərində "dost" motivi qiymətləndirmə konsepti mənzərəsində

M. MƏMMƏDOVA . Nizami Gəncəvinin “İsgəndərnamə” əsərində canlı varlıqlara aid üslubi antonimlər

Ö. NADİROV. Mədəni nitqin etik məsələləri

Ş. İSMAYILOVA, V. TAPDIQOĞLU. Феили бирляшмялярин феили тяркиблярдян мязмун фярги

S. GÖZƏLOVA. Rəsmi və ya rəsmi işgüzar üslubun imkanları

R. BAHADURZADƏ. Qloballaşma şəraitində Azərbaycan dilinin tədrisi məsələləri

S. ƏHMƏDOVA. Detektiv əsərlərin dilində əcnəbi sözlərin işlədilmə xüsusiyyətləri

K. ƏLİYEVA. Müasir Azərbaycan dilində cümlə üzvü məsələsi

Ш. ИБРАГИМОВА. Глаголы, образованные от соматонимов

S. SADIQOVA. İsimlərin hallanması və morfoloji təhlili

C.ABDULLAYEVA İngilis dilində ictimai-tarixi hadisələrə istinadən meydana gələn frazeoloji birləşmələr

A. YUNUSOV. Müasir türk dilində devrik cümlə problemi

Y. ƏLƏSGƏROVA . Azərbaycan və ingilis dillərində termin anlayışı

T. HƏSƏNOVA.Frazeoloji ifadələrin lüğətlərdə verilməsi prinsipləri

A. MAHMUDOVA.Azərbaycan dilində “müdriklik”konseptinin quruluşunda vegatativ, zoomorf, somatik, mental, qida

Ə. MƏMMƏDOVA. Fars dilində “əlef” və ه//ح  qrafifk nümunələri əsasında yaranan omofonlar

У.МАМЕДОВА. Распространение международного языка как фактор глобализации (на примере эпохи эллинизма)

M. MURSƏLOVA. İdiomatik ifadələrin əmələ gəlməsində hərəkət semantikalı feillərin rolu

S. NƏCƏFOVA. Azərbaycan xalq cumhuriyyəti dövründə  dil məsələləri

D. QULİYEVA ,M. QƏHRƏMANOVA .İngilis dilində bəzi frazeoloji birləşmələr və onlarin azərbaycan dilində ekvivalentləri

G. SÜLEYMANOVA. Məişət leksikasında söz yaradıcılığı

F. VƏLİYEVA. Azərbaycan dilində aforizmlərin sintaktik xüsusiyyətlə

Р. МАГЕРРАМОВА. Семантическое поле «совесть» в русском языке

İ. ƏLİYEV. Azərbaycan xalq yaradıcılığında say tərkibli birləşmələrin işlənmə xüsusiyyətləri

N. MƏHƏRRƏMOVA.The representation of   english multiculturalism  terms  in geographicallocation

Н. АГАЕВА. Лингво-поэтическое описание соматизма  لب  «губы». в классической персоязычной поэзии

A. QOCAYEVA. L'Enseignement de  la grammaire en approche communicative

E. SÜLEYMANOVA . Mənsubiyyət anlayışı və onun dildə ifadəsi

Г. ГАМИДЛИ. Хамзованные слова, в коментарии Хатиба Табризи «Тахзибу-л-ислахи-л-мантиг»

A. MEHDIZADƏ. “Şah İsmayıl” dastanında qadın və kişi nitqinin fərqli xüsusiyətlərinin tədqiqi

ƏDƏBİYYATŞUNASLIQ-ЛИТЕРАТУРОВЕДЕНИЕ...................................................................................

N. DURSUNOVA. H. İbsen dramaturgiyasında qadın obrazları

M. HÜSEYNOV, P.PAŞAYEVA.  Poetık sözdə semantik tutumluluq və lirik intonasiya

S. VERDİYEVA. Umberto Ekonun “Qızılgülün adı” romanı postmodernizmin bir  nümunəsi kimi

S. MƏMMƏDOVA. Klassik Azərbaycan poeziyası İngilis şərqşünaslığında

Ş. MƏMMƏDOVA. Çağdaş uşaq poeziyası

P. MÜRSƏLOVA. “Saqi Meymun: Onun nəğmələri” romanı M.H.Kinqstonun yaradıcılığında dönüş nöqtəsi kimi

İ. MƏMMƏDOVA. Bəxtiyar Vahabzadənin dramaturgiyasında tarixilik problemi

A. MƏMMƏDOVA. XX əsrin 20-30-cu illəri Azərbaycan tənqidi sənətin mənşəyi və xalq ədəbiyyatının praqmatik funksiyaları

G. ABDULLAYEVA . "Daşlaşan, torpaqlaşan" ifadələr

Ş. BƏDƏLOV . Xətayi poeziyasinda ezoterizmin «Qurani - Kərim» səciyyəsi

T. ƏLİYEVA. Neoənənəçi türk nəsrinin bədii-estetik konsepsiyası

T. ZEYNALOVA.Əhməd Cavad poeziyasının ingilis dilinə tərcüməsi və müqayisəli təhlili

N. ABDULLAZADƏ. Əliağa Vahid və  Cənub  mətbuatı

S. ƏHMƏDOVA.  Heydər Əliyev ədəbiyyat tarixi haqqında

Ş. MƏMMƏDOVA. İngilis ədəbiyyatında qadın psixologiyasının bədii dərki

N. MUSTAFAYEVA. Bəxtiyar Vahabzadə yaradıcılığı Yürkiyə ədəbiyyatşünaslığında

S. ƏLİYEVA.Azərbaycan   xalqının   ilham    mənbəyi                                    

Ü. NƏBİYEVA. rk  eposu epik ənənənin  tarixi salnaməsidir

Y. QASIMOVA. İ. Əfəndiyevin bədii publisistikasi XX  əsrin  70-ci  illərində

M. MƏMMƏDOVA.C. Q. Bayronun “Şərq poemaları”nın Azərbaycan dilinə tərcüməsində dil xüsusiyyətləri

H. ASLANOVA. İraq-türkman ədəbiyyatında sərbəst şeir problemi

S. QULİYEVA. Müstəqillik dövrü ədəbiyyatimiz və  multikulturalizmin alternativsizliyi

A. RƏHİMOVA.AMEA Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunda saxlanan dini qəhrəmanlıq dastanları və hekayətlər

T. KƏRİMLİ. Arnold  Mətyunun poetik düşüncələrinin və ədəbi tənqidi görüşlərinin bəzi aspektləri.

S. VƏLİYEVA. Hüseyn  Cavid  romantizminin hökmdar  qəhrəmanı – Topal  Teymur

C. ƏLİYEVA.Tarixi romanlarda tarixilik və bədiiliyin qarşılıqlı vəhdəti məsələsi

T.ƏLİYEVA.X. Hasilovanin uşaq hekayələri

M. MƏMMƏDOV. “Bakı folklor örnəkləri” haqqında

А. ГАДЖИЕВ. А.К. Толстой и Восток.   

F. MƏMMƏDOV. XX əsr Rus ədəbiyyatinda Abramov həqiqətləri

İNSANŞÜNASLIQ-ЧЕЛОВЕКОВЕВЕНИЕ.....................................................................................................

S. QULİYEV,İ.QƏDİRLİ. Ölməz  ideyalarinin 30 ilini gənc nəslin formalaşmasına həsr etmiş H. Əliyevin tarixi xidmətləri

U. ALİYEVA. Uprising to discrimination of women with fashion through chanel and ysl brands

PEDAQOGİKA-PSIXOLOGIYA, ПЕДАГОГИКА-ПСИХОЛОГИЯ .........................................……………

F.SƏFƏRƏLIYEVA.İbtidai siniflərdə  morfologiyanın  tədrisi

S. ABBASOVA, N.AĞAYEVA. Azərbaycan dilinin tədrisi metodikasi fənni üzrə realliqlar və respektivlər

И. ВЕЛИЕВА. Комплексное  обучение  выражению  семантико – синтаксических отношений 

K. MƏMMƏDOVA. Йени  тялим технолоэийалары вя юзцнцтящсилляндирмя

Ü. ABUŞOVA. Dil  fakültələrinin  aşağı kurslarında yazı  vərdişlərinin  öyrədilməsinin   səmərəli  yolları

M. HACIYEVA. Dərs təlim prosesinin zaman vahidi kimi

Z. NƏZİRLİ. Dil fakültələrinin  aşağı  kurslarında  qrammatik vərdişlərin aşılanmasının  səmərəli  yolları

Л. ГУСЕЙНОВА. Факторы, влияющие на процесс восприятия текстового сообщения

V. QURBANOV, L.ƏSGƏRLİ. Qrammatik vahidlərin tədrisinin didaktik  imkanları və ya nitqyönümlü strategiya haqqında

A. ABDULLAYEV İbtidai siniflərdə oxu təliminə yeni yanaşma

G. ABDULLAYEVA. İbtidai siniflərdə bədii əsərlərin qavranılması və başa düşülməsi xüsusiyyətləri

A. HÜSEYNOVA . Musiqi-pedaqoji   təhsilində  innovasiya metodların tətbiqi

L. QOCAYEVA. Tədris tərcüməsi linqvodidaktik kateqoriya kimi

G. MƏMMƏDOVA. English pronunciation and its representation in monolingual and bilingual dictionaries

S. İSAYEVA.  Sintaksis üzrə anlayışların məzmununun mənimsədilməsi

A. АЛИЕВА. Проблемы изучения и преподавания Aзербайджанской драматургии в русскоязычных вузах

A. АМИРОВА. Межличностные отношения в группе при управлении процессом обучения английскому языку

G. ASLANOVA. Azərbaycan xalq mahnılarının işləmələri tarixindən

A. İSMAYILOVA, Ş.VƏLİYEVA. Xarici dilin tədrisində pedaqoji  innovasiyaların tətbiqi müasir dövrün tələbidir

Y. ƏLİYEVA. İxtisası dil olmayan fakültələrdə ingilis dilinin tədrisinin rolu və yeri

A. FƏRƏCOVA. Nitqin zənginliyi və onun əsas keyfiyyətləri

E. HƏSƏNOV. International standard of this teacher.

İ. İSGƏNDƏROVA. İngilis dili fakültəsində tələbələrə ixtisas dilinin tələbəyönümlü təlimi metodikası

Z. ƏRƏBOVA. Dil tədrisi   tarixində  mövcud  olmuş metodlara dair\

L. KƏRİMLİ. Qiymətləndirmə vasitələri şagirdlərin nitq bacarıqlarının formalaşdırılmasında vasitə kimi

A. MƏMMƏDOVA Dil fakültələrinin aşağı kurslarında təhsil alan tələbələrdə linqvopraqmatik kompetensiyanın öyrədilməsi

T. NƏCƏFOVA . Xarici dillərin tədrisində kommunikativ yanaşmaya dair

C. АЗАДАЛИЕВА. Основные положения контрольного тестирования

M. PAŞAYEVA. İngilis     dilinin   tələbəyönümlü  təlimi   metodikasına  dair

E. QƏNBƏROVA. İngilis dilində tələffüz vərdişlərinin öyrədilməsinin səmərəli yolları

T.ДЖАФАРЛИ,  Л  АЛЕКПЕРОВА. К вопросу о  закономерностях усвоения второго языка

JURNALİSTİKA - ЖУРНАЛИСТИКА…………………....…………………........…...………............................................

Г. АГАЕВА. Принципы демократического творчества журналистики и современная азербайджанская пресса

L. HACIYEVA. Azərbaycanda rusdilli mətbuatın yaranmasının zəmini

C. MƏMMƏDLİ, K. NIFTƏLİYEVA. KİV-in tipoloji sisteminin inkişaf mərhələləri

N.CAVADZADƏ.Telekanallarda aparıcı və reportyor tandemi

KİTABŞUNASLIQ-КНИГОВЕДЕНИЕ……………...…………………………………………………………...…

D. MƏHƏMMƏDLİ. Şəki-Zaqatala iqtisadi regionununda kitabxana mütəxəssislərinin təhsil səviyyəsi

O. USUBALİYEV. Müasir dövrdə Kitab mağazalarının ixtisaslaşdırılmasının əhəmiyyəti

E. GÜLALIYEV. M.F.Axundov adına Azərbaycan Milli Kitabxanasında saxlanılan nadir və qiymətli kitablar

MƏRUZƏ VƏ MƏQALƏLƏR – ДОКЛАДЫ И СТАТЬИ....................................................................................

A. ABDULLAYEVA. Mehri obrazının “Xəmsə”dəki qadın obrazları ilə müqayisəli təhlili

A. ASALİYEVA. İnteqrasiyanın   nəzəri  əsasları

L. MƏSİMLİ. Azərbaycan və Koreya dilində isim düzəldən şəkilçilərin müqayisəli təhlili

C.MUXTARZADƏ . Azərbaycan dili dərslərində qrammatik cəhətdən cümlə üzvləri ilə bağlı olmayan söz qruplarının tədrisi

P. ГАСАНОВА. Восток на страницах альманаха «Полярная звезда».

F. ƏLİQULİYEVA. İbtidai siniflərdə sintaksis elementlərinin tədrisinə verilən başlica pedaqoji-psixoloji tələblər

N. ALLAHVERDIYEVA. İbtidai siniflərdə fəal (interaktiv) təlimin tətbiqi xüsusiyyətləri

F.ƏLİQULİYEVA. İbtidai siniflərdə sintaksis elementlərinin tədrisinə verilən başlıca pedaqoji-psixoloji tələblər

K. ŞIXƏLİYEVA. Azərbaycan dili təlimində uğurlar da var, problemlər də

S. ƏSƏDOVA. Ədəbiyyat dərslərində fəal/interaktiv təlimdən istifadənin əhəmiyyəti.

F.MEHDİYEV. Dilçilikdə kvantitativ metod

 

 

                                                                                   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

DILÇİLİK-ЯЗЫКОЗНАНИЕ

Mahbuba Seyidova

ENGLISH GRAMMAR AT A GLANCE

Evidently, communication is an inseparable and integral factor of human activities and is the key to bridge an interaction between people and communities. Communication can be defined as the process that involves the expressing of concepts, ideas and emotions or uses to relay the information to someone. (Oxford Dictionary) The underlying significance and nature of communication make it a skill that is needed to be learned to convey one's expressions effectively. Languages and their subject grammars are the integral and fundamental ingredients of the communicational framework. Without knowing the ebbs and flows of lingual and grammatical implications; no one can establish an efficacy in communication. It is stated that "abilities including writing and talking are not natural skills and are subject to be taught by friends, educational institutions and parents." (Dimbledy &Burton, 1992)

According to Cambridge Dictionary, grammar referred to the study of the use of the principles and rules regarding the alteration and combination of words' forms to make a meaningful sentence. (Cambridge Dictionary) Phenomenally, grammar establishes a ground to polish the overall communicational process. A faulty grammar can mess up the underlying essence of a conversation like a problematic wire's static distorts the conversational process over a telephone call. Therefore to convey a clearer and comprehensible message it is necessary to have a better command of grammar.

Most of the people consider that proper English grammar is only essential to teachers and has only significance just in schools to pass exams and there is no importance of grammar in real life. However, this is probably not true because grammar establishes the groundwork for an effective communication no matter what the country or language is. For a better discussion whether orally or written it is necessary for a learner to know the grammar of the language. It is important to express oneself but if it is done in a way that is easily understandable by others is more important. A firm grip on the English grammar is significant for writers and screens-play writers or scriptwriters who choose writing as a career. A practical grammar can impart an impressive image to the reader and listener as well.

Furthermore, the field of grammar is very vast, and its errors come in every shape and size and have the power to make the meaning of sentences vague and confusing. The most common mistakes are found in the structure of the sentence. The sentence structure in English grammar implicates an order of different grammatical elements and makes equations; for example, the formula of most simple sentence structure of English grammar is "Subject+ Verb+ adjective/object."  English grammar features about eight parts of speeches that are most crucial to get well-versed with, to have a better command on structuring and to infer the sentences. Parts of speech are comprised of nouns, pronouns, verbs, adverbs and prepositions, adjectives and conjunctions and interjections. However, in writing; punctuations are also played a vital role to make or deform a sentence and expressions. For instance, if one writes that "let's eat grandmother" instead of "let's eat, grandmother "then in this case just a slight absence of coma could change the entire meaning of the notion.

Writing that has poorly punctuated text with several grammatical errors is not only hard to read but is impossible to comprehend as well. It will cause a reader to re-read the text again and again in an attempt to understand what is written. It not only causes inconvenience to the reader but also spoils their reading experience. In English language, grammar is a set of structural rules which impacts the conformation of clauses, phrases, and sentence structure. It is considered to be a systematic study and a description of a language which assists in understanding that how the words and their constituents can syndicate to build sentences. Therefore, it is necessary to focus on the correct grammar especially among writers and playwrights because they have to influence millions of people all over the world. Their language and grammar need to be perfect to get acknowledged by readers worldwide.   Evidently, grammar makes written pieces more comprehensible and more enthralling. Furthermore, it is also suggested that written content should be re-read and if necessary reworded to maintain the flow and eloquence of text and to eradicate any possible disruption.

According to Lock (1996) "grammatical competence is a part of communicative competence." This statement elaborates the imperativeness of obtaining effectiveness in the communicational skills through polishing the grammatical expertise. Furthermore, English grammar enhances the accuracy and fluency of speaking, listening and writing English proficiency. Grammar develops a substantial meaning and exactness to the communication, and it expands the mind to understand the order and lucidity of expression with the implications of rationality and rhetoric devices. The proper learning and utilisation of English grammar accustom an individual to accurateness of the English language and in turn to the accuracy of the thinking process. That asserts that syntax is a lingual tool that develops the logical abilities of an individual to communicate the ideas and expressions more effectively and efficiently.

Furthermore, it is also evident that learning and applying accurate and correct grammar makes the global synaptic system easier and augments the fluency of spoken and written English. The grammar works as building blocks and more blocks add up as the learning process moves forward. The application of functional grammar is also necessary because it helps the person in developing the habit of commonsensical and clear thinking. Having a firm grasp of grammar can make a person more accurate in using any language. It saves a person from being misunderstood while he is expressing his thoughts or beliefs. Also, proper grammar improves and develops fluency in the English language. A person who is aware of all the grammar rules finds it easy to organise, formulate and express his ideas without any problem. This provides the ease of speaking, reading and writing the language with enhanced fluency.

Acquiring English grammar skills are practically useful in almost every field of real life. The prosperity of all the tiers of life including education, profession, social and international horizons are depending on the English and grammar fluency and accuracy. Such learning is also imperative in a domestic backdrop where kids and toddlers learn the simple grammatical skills form their siblings or parents. If at home kids learn incorrect grammatical rules and their implementation then it will pose a disadvantage in their upcoming educational and professional lives. Grammatical efficacy plays a spinal role to make someone an active leader as well. Historical annals and books are laden with the instances of great leaders and writers (including Martin Luther King Junior) who wrote speeches and letters to promote their agenda, and through rhetorical implications they motivate nations. Additionally, English grammar does not only help in spoken and written and listening to the English language as it is a framework that allows people to learn different styles to follow similar patterns. If one sees the language learning books of Spanish, French or Turkish etcetera, they will notice that most of the fragments of their languages are explained with English approximations. Therefore it is apparent that learning English grammar can provide the key to learn the other international words as well.

In addition to this proper grammar also helps in getting a job because there are many cases in which the first impression on the employer is not up to the mark because of the poor grammar. Many cover letters for job applications are being turned down by the employers because of numerous grammatical mistakes and weak sentence structure. Similarly, when writing on the behalf any organisation, it is essential for the writer to use correct grammar because readers can question the knowledge of the writer on the subject matter and his expertise depending upon the quality of grammar. And nowadays the technological advancements and globalisation make it an inseparable part of any job to correspond with their clients or customers. And a poorly written letter or memo can damage the overall reputation of an organisation in no time. Weak or inadequate grammar can cause many problems in getting jobs because it imparts a very negative impression on other people. A person should never allow the strangers to make negative opinions or feelings about him based on his poor communication skills. Grammar can be improved by listening to English and reading more in English. More practice and writing in English can help a person in developing his grammar.

By analysing the above content, it becomes evident that English grammar is an unavoidable fragment of Lingua Franca. And therefore, it can be concluded that importance of grammar in English or any other language cannot be denied. It will always play an important role in communication and writing skills. Hence, it should be improved by practice to get good opportunities in every field of life; both locally and internationally.

 

 

Reference

  1. Dimbleby, R. & Burton, G., 2007. More than Words: An Introduction To   Communication,London: Routledge.
  2. Anon, grammar Meaning in the Cambridge English Dictionary. Cambridge
    https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/grammar
  3. Lock, G., 2008. Functional English grammar: an introduction for second language  teachers,Cambridge: Cambridge University Press.

 


Ali İhsan Çevik Ərdoğan oğlu

QASIM TINISTANOVUN QIRĞIZ ƏDƏBİ DİLİNİN

İNKİŞAFINDA ROLU

XX əsr Türk dünyası tarixində ən tragedik dövrlərindən biri hesab olunmuşdur. Xüsusilə də XX əsrin əvvəllərində meydana gələn hadisələr sadəcə yaşandığı dövrlə kifayətlənməyərək əsrlər boyu nəsilləri təsirləndirmiş mahiyyətdə cərəyan etmişdir. Bu dövrdə ortaya çıxıb xalqa düzgün yol göstərən alimlər məsuliyyətli və çox vacib bir işi öhdələrinə götürmüşdülər (1, s.14). Bu elm adamlarından biri də xalq maarifçisi, ilk qırğız professoru, məşhur dramaturq, şair, mədəniyyət xadimi, linqvist, qırğız peşəkar ədəbiyyatının əsasını təşkil edənlərdən biri, tərcüməçi və görkəmli türkoloq Qasım Tınıstanov olmuşdur. Qırğız dilçi alim, türkoloq və pedaqoq Qasım Tınıstanov qırğız türkcəsi və tarixinin gələcək nəsillərə ötürülməsində böyük xidmətlər göstərmişdir. Çağdaş qırğız ədəbiyyatının qurucularından biri olan Tınıstanov bütün həyatını xalqına həsr etmiş və ideyaları uğruna canını qurban vermişdir. Qasım Tınıstanov istedadlı və müxtəlif sahələri bilən və o sahələrə nüfuz etməyi bacaran sima olmuşdur. Düşüncə dərinliyi, geniş mütaliyə bacarığı, müxtəlif sahələrə marağı, istedadı onu başqalarından fərqləndirmişdir. O, rus, qazax, özbək, tatar dillərini yaxşı mənimsəmiş, dunqan, uyğur dillərində tədqiqat işləri aparmışdır.

Qasım Tınıstanovun qırğız dilinin tədrisi, yazı qaydaları, terminologiyası ilə bağlı xeyli nəzəri və praktiki çalışmaları vardır. Əsərləri: “Qırğız dilinin orfoqrafiyası”, “Qırğız dilinin proqramı”, “Ene tilibiz, II bolük” (“Ana dilimiz, II hissə”), “Çondor üçün alippe” (“Böyüklər üçün əlifba”),  “Janı ail” (“Yeni aul”), “Til sabaqı” (“Dil dərsi”), “Kırqız tilinin  sintaksisi” (“Qırğız dilinin sintaksisi”), “Okuu kitebi”  (“Oxu kitabı”), “Til ilimi boyunça terminoloqiyalık sozdük” (“Dilçilik terminləri lüğəti”), “Kırqız ımlasının   erejeleri” (“Qırğız orfoqrafiyasının düzgünlüyü”), “Kırqız tilinin morfoloqiyası” (“Qırğız dilinin morfologiyası”), “Okuu, jazuu, bil” (“Oxu, yaz, bil”), “Kırqız ımlasının kuruluşundaqı neqizqi prinçipter” (“Qırğız orfoqrafiyasının formalaşmasının əsas prinsipləri”), “Bizdin til”  (“Bizim dil”), “Qırğız dilində punktuasiya”, “Kırqız adabiy tilinin janı ımlasının dolboru” (“Qırğız ədəbi dilinin yeni orfoqrafiya layihəsi”), “Ene til, I bolük” (“Ana dili, I hissə”),   Qasım Tınıstanovun çap edilməmiş elmi əsərləri: “On il yeni əlifba uğrunda mübarizə”, “Xarici terminlərin qırğız dilinə təsiri”, “Qırğız orfoqrafiyasında fəaliyyət göstərən qaydaların düzəlişi” “Qırğız orfoqrafiyasının layihəsində əsas çatışmazlıqlar”.

1925-ci il Bişkek şəhərində keçirilmiş Birinci Elmi-Pedaqoji Qurultayda Qasım Tınıstanov çıxış edərək yeni qırğız əlifbasının, termin və şifahi xalq ədəbiyyatı materiallarının toplanmasının vacib olduğu fikrinə əsaslanmışdır. Qasım Tınıstanov 1926-cı ildə Bakı şəhərində keçirilmiş Birinci Beynəlxalq Türkoloji Qurultayına da qatılaraq “Yeni əlifbaya keçid haqqında” məruzə ilə çıxış etmişdir. Onun buradakı çıxışı  məşhur türkoloq alimlər – V.Bartold, S.Oldenburq, B.Çobanzadə, K.Yudaxin, A.Samoyloviç, S.Malov tərəfindən yüksək qiymətləndirilmişdir.

Qasım Tınıstanov peşəkar qırğız poeziyasına da çox böyük tövhələr vermişdir. Onun “Canıl Mırza” poeması və şeirləri 1925-ci ildə “Qasım ırlar jıynaqı” toplusunda işıq üzü görmüşdür. 30-cu illərdə yazdığı “Akademiya gecələri” adlı pyesi ilə Qasım Tınıstanov dramaturgiya sahəsindəki istedadını da ortaya çıxarmışdır.

Qasım Tınıstanovun kiçik yaşlarından etibarən ədəbiyyata və sənətə göstərdiyi marağı,  istedadı, öz xalqının sözlü əsərlərini, dil zənginliklərini və daha başqa mədəni xüsusiyyətlərini dərindən mənimsədiyi əsərlərindən, xüsusilə də şeirlərindən görülməkdədir. Məktəb illərində ədəbiyyata xüsusi diqqət göstərərək qazax, rus, tatar və özbək dillərində ədəbi mətinləri oxuması, az və ya çox bu mətinlərdən təsirlənməsi mərhumun günümüzə gələn əsərlərində həm forma, həm də məzmun baxımından özünü göstərməkdədir (2,s.216). Daşkənddə Qazax-Qırğız Xalq Təhsil İnstitutuna qəbul olduğu illərdə dərc etdirdiyi şeirlərini xatırlasaq, Qasımın daha ilk təhsili sırasında yeni meydana çıxan qazax yazı dilini yaxşı öyrəndiyi fikrini iləri sürməklə heç də yanılmarıq. Qasım Tınıstanovun şairliyə və şeirə olan sevgisi tələbəlik illərində daha da artmışdır. Tınıstanov bu illərdə yazdığı şeirlərini qazax dilində qələmə almışdır.

Tınıstanovun yaxın qohumlarından və dostlarından alınan məlumatlara görə şair daha 14-15 yaşlarında şeirlər yazmış, son dərəcə güclü bir şifahi ədəbi istedada sahib olmuş və mərhumun söylədiyi şeirlər kənddəki gənclər tərəfindən əzbərlənərək dildən-dilə keçmişdir. Gənc şair, Şərqi Türküstana köç zamanı öz millətindən, öz qanından, canından olan insanların aclıq və səfalət içində çəktiyi sıxıntılara, əzab-əziyyətlərə şahid olaraq gördüklərini “Ürkün” adlı bir dastanında qələmə almışdır, Lakin Tınıstanovun son günlərində qələmə aldığı şeirləri günümüzə gəlib çatmamışdır (3, s.35-57) 

Qasım Tınıstanov qırğız sosial həyatının vacib  məsələlərinə şeirlərində geniş yer vermişdir. Gənc qırğız qızlarının mal və ya kölə kimi satılmasına, yaşlı kişilərə verilməsinə qarşı çıxmışdır. Şair onların bu acı və biçarə həyatına dərindən kədərlənmişdir. Qadınlara haqqlarının veriləcəyinə ümid bəsləyən Tınıstanov Oktyabr inqilabını və Lenini mədh edən şeirlər yazmışdır. Gənc qız və qadınların təhsil almalarının vacibliyini və onların bu təhsil sayəsində sosial haqqlarını və təhlükəsizliklərini təmin edəcəklərinə ürəkdən inanmışdır. Belə ki inqilabdan sonra qadınlar təhsil almağa başlamış və bir çox sosial hüquqlar qazanmışdılar. Bu xoş vəziyyət şairi çox sevindirmişdir. Qırğız sosial həyatı, qadın haqqları, azadlıq mövzusunda "Castarga" yəni "Gənclərə" və "Kız karındastarıma" yəni "Bacılarıma" adlı dedaktiv şeirlər yazmışdır. Qırğız xalqının daha da oyanmasını istəyən şair qazax dilində yazdığı bir şeirində belə deyirdi:


 "Tur, oyan, karındastar, catpa uktap,   Qalx, oyan, qardaş, yatma uyaraq,
 Kutulup tutkunduktan colundu tap,"           Qurtulub əsarətdən yolunu tap." (4, s.194)

 

Qasım Tınıstanovun qırğız dilinə aid elmi fəaliyyəti 1924-cü ildə başlamışdır. O, Daşkəndə Qara-Qırğız Elmi Komissiyasının Akademik Mərkəzinə katib seçilmişdir. 1925-ci ildən etibarən bu mərkəzin sədri vəzifəsini icra etmışdir. 1925-ci ilin sonlarında  “Erkin Too” qəzetinə redaktorluq etmiş, bir çox mühazirə və məruzələrlə çıxış etmişdir.

Qasım Tınıstanov 1925-1927-ci illərdə “Yeni Əlifba Cəmiyyəti”nə başçılıq etmiş, sonra isə onun mərkəzi komitəsinin rəhbəri olmuşdur. 1927-1930-cu illərdə Qırğızıstan Sovet Sosialist Respublikasının Komissarı vəzifəsində çalışmışdır.

1933-cü ildən ömrünün sonuna qədər Qırğızıstan Pedaqoji İnstitutunda dosent, sonra professor kimi fəaliyyət göstərmiş, eyni zamanda Elmi Araşdırmalar İnstitutunda mədəni quruculuq işləri ilə də  məşğul olmuşdur.

1935-ci ildə partiya yığıncağı əsassız olaraq “burjua-millətçi ideologiyasının yayılması səbəbiylə” Qasım Tınıstanovu partiya sıralarından uzaqlaşdırmışdır. 7 may 1935-ci ildə partiya komitəsinin yanında fəaliyyət göstərən nəzarət komitəsinin qərarı ilə onun müqəssir olmadığı aydınlaşmış və Qasım Tınıstanov yenidən partiya üzvlüyünə geri dönmüşdür. Lakin 1 avqust 1937-ci il tarixində Qasım Tınıstanov təkrar həbs olunaraq partiya sıralarından azad edilmişdir. 1938-ci il noyabrın 5-də SSRİ Ali Məhkəməsinin Hərbi Kollegiyası Qasım Tınıstanovun güllələnməsinə hökm vermişdir və bu hökm elə həmin gün də həyata keçirilmişdir.

 

İstifadə olunmuş ədəbiyyat:

1.Buran Ahmet “Kurşunlanan Türkoloji”, Manas Yayıncılık, Elazığ, 2007

2.Cigitov Salican “Qasım Tınstanov (1908-1938)”, Türk yurdu dərgisi, 25-ci c., 2005

3.http://turkocaklari.org.tr/kasim-tinistanov-1901-1938-amp-61482.html, 29.03.2016

4.Özgen Nurcan “İyirminci əsrin birinci yarısında (1900-1950) qırğız ədəbiyyatı tarixi”, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 2014

Açar sözlər: qırğız ədəbi dili, yeni əlifba, ədəbiyyat, linqvist

Keywords: kyrgyz literary language, new alphabet, literature, linguist

Ключевыеслова: киргизский литературный язык, новый алфавит, литература, лингвист

 

XÜLASƏ

Qasım Tınıstanovun qırğız ədəbi dilinin inkişafında rolu

Qasım Tınıstanov qırğız milli elminin, təhsilinin, ədəbiyyatının, mədəniyyətinin inkişafında misilsiz işlər görmüşdür. Onun şəxsən iştirakı ilə qəbul edilmiş yeni əlifba qırğız dilində qəzet, jurnal, dərslik, elmi və bədii ədəbiyyat materiallarının çap olunmasına şərait yaratmışdır. Bununla da onun qırğız ədəbi dilinin inkişafında xüsusi xidmətləri olmuşdur.

 

SUMMARY

Gasim Tınıstanov’s role in the development of the kyrgyz literary language

Gasim Tınıstanov had inestimable contribution to the development of kyrgyz national science, education, literature and culture. The new alphabet adopted with his participation allowed to be published newspapers, magazines, textbooks, literature materials of scientific and literary. Thus, he had the special services in increase of kyrgyz literary language.

 

РЕЗЮМЕ

Роль Касыма Тинистанова в развитии киргизского литературного      языка

Касыму Тинистанову принадлежат неоценимые заслуги в развитии киргизской национальной науки, образования, литературы, культуры. Благодаря новому алфавиту, принятому при его личном содействии,  стало возможным появление  на киргизском языке газет, журналов, учебников, научной и художественной литературы. Все эти достижения подняли на новый уровень развитие киргизского национального языка.

               

 

Rəyçi: f.e.d. F. Ağayeva

 


Allahverdiyeva Mətanət Əliş qızı, Yunusova Elnarə Faiq qızı

DİL ƏLAQƏLƏRİNDƏ BİLİNQVİZM

     Siyasi, iqtisadi və mədəni əlaqələrin geniş inkişaf etdiyi müasir cəmiyyətdə bilinq­vizm (ikidillilik) problemini öyrənmək dilçilik nəzəriyyəsində mühüm yerlərdən birini tutur. Bilinqvizm dilin yaşaması, inkişaf etməsi və fəaliyyət göstərməsi forma­larından biridir. Bu hadisə bir problem kimi dilçilik üçün yeni deyildir. Cə­miyyət yaranandan müxtəlif tayfa, qəbilə, xalq və millətlər həmişə bir-biri ilə kontaktda (əlaqədə) olmuşdur. Bu əlaqələrin şüurlu və qeyri-şüuri olmasından asılı olmayaraq, tayfa və qəbilələr birləşmiş və ayrılmış, güclü etnik birləşmələr zəif etnik birləşmələri özünə tabe etmiş, qonşu yaxud uzaq xalqlar arasında ticarət əlaqələri yaranmışdır və s. Bütün bunların nəticəsində, deməli, təbii ki, onların dilləri qayna­yıb-qarışmış, dillər arasında çarpazlaşma, qarışma, bir-birinə qarşılıqlı təsir və bir-birindən sözalma pro­sesləri baş vermişdir. Bu proseslər nəinki ayrı-ayrı fərdlərin, hətta bütöv etnik bir­ləşmələrin bilinqvist olmasına səbəb olmuşdur. Bilinqvizm xarici formaca nitq qabi­liy­yəti kimi fərdi-psixi hadisə olsa da mahiyyətcə dərin ictimai-ideoloji səciyyə daşıyır.

     Bilinqvizm iki və ya daha çox dilin qarşılıqlı təsiri nəticəsində yaranır. Praktikada iki dili eyni səviyyədə bilmək hadisəsinə nadir hallarda təsadüf edilir. Bir qayda olaraq bilinqvizm hadisəsində dillərdən biri danışana daha yaxın olur. Adətən, belə dili ana dili adlandırırlar. Bu mənada heç bir dil ana dilini əvəz edə, onunla bir cərgədə dura bilməz.

     İki (və ya daha çox) dili bilmək hadisəsi dilçilikdə bilinqvizm (ikidillilik), iki dili bilən adam bilinqv (və ya ikidilli), çox dili bilən adam isə poliqlot adlanır (ikidillik və ya çoxdillilik sözünün məcazi mənada başqa iki işlənmə məqamı da vardır: çoxdilli Qafqaz, çoxdilli ABŞ, çoxdilli Afrika deyəndə bir ərazidə çoxlu millətin yaşadığı, çoxdilli adam deyəndə fərdin çox dili bildiyi nəzərdə tutulur). Bilinqvizmin dərəcəsi müxtəlif olur. Ən yüksək bilinqvizm dərəcəsi o zaman baş verir ki, danışan fərd ana dilini deyil, qazanılan dili ana dili hesab etsin. Məsələn, Sovet İttifaqında 1971-ci il əhalini siyahıyaalmaya görə millətcə rus olmayan 13 milyon, 1979-cu il əhalini siyahıyaalmaya görə isə millətcə rus olmayan 16,3 milyon Sovet vətəndaşı öz ana dili kimi rus dilini göstərmişdi.

     Bilinqvizmin iki tipini fərqləndirmək lazımdır: regional (məhəlli) və milli. Məhəlli bilinqvizm inzibati-dövlət yaxud coğrafi prinsip üzrə hüdudlanan müəyyən bir ərazidə iki və ya daha çox xalqın məskun olduğu və hər xalqın gündəlik ünsiyyətdə əsasən öz xüsusi dilindən istifadə etdiyi iki və ya daha çox miqdar dilin mövcud olması zamanı özünü göstərir. Bu mənada Rusiya Federasiyası, ABŞ, Çin, Kanada, Hindistan, Belçika, İndoneziya, İsveçrə və s. çoxdilli dövlətlərdir.

     Milli ikidillilik coğrafi (ərazi) prinsipinə deyil, etnik (milli) prinsipə əsaslanır. Belə bilinqvizmdə bir ərazidə iki və ya daha çox müxtəlif milli dillərin yanaşı (bir yerdə) yaşaması zamanı baş verir. Bu baxımdan keçmiş SSRİ xalqlarının, demək olar ki, hamısı ikidilli idi.

     Məhəlli ikidillilikdə istər ayrıca götürülmüş hər bir adam, istərsə onun mənsub olduğu xalq prinsipcə birdillidir, halbuki milli bilinqvizmdə hər bir adam və hər bir xalq bilinqvdir. Məhəlli bilinqvizmdə dillər paralel yanaşı yaşayır və bir-biri ilə çarpazlaşmır, milli bilinqvizmdə isə dillər təkcə yanaşı mövcud olmur, həm də bir-birinə qarşılıqlı təsir göstərir, işlənmə dairəsini öz aralarında bölüşdürür və nitq situasiyasından asılı olaraq, nitq praktikasında bir-birini əvəz edir. Məhəlli ikidil­lilikdə ümumi region daxilində yanaşı mövcud olan dillərin yayılma arealı seçilir, milli bilinqvizmdə isə belə hallar olmur, eyni bir bilinqvizm, dillərin eyni bir qarşılıqlı təsiri nəinki hamıya, həm də hər kəsə şamildir.

Bilinqvizmin məhəlli tipində yanaşı yaşayan dillər areallarının sərhəd zonalarında milli bilinqvizmin ünsürlərinin yaranması mümkündür. Bu, müxtəlif dilli xalqların qarşılıqlı ünsiyyət məqsədi ilə daim təmasda (kontaktda) olmasından irəli gəlir. Bilinqvizmin milli tipində ikidilli xalqın ucqar qruplarında ana dilini itirib tamamilə ikinci dilə keçmək hallarına da təsadüf olunur. Belə hallara keçmişdə Sovet İttifa­qının xalqlarında rast gəlinirdi. Məsələn, cənubi və qərbi mansilər tamamilə rus di­linə, cənubi-qərbi nenlər tamamilə komi dilinə, şimali-şərqi evenklər və şimali-qərbi evenklər tamamilə yaqut (saxa) dilinə keçmişlər.

     Məhəlli bilinqvizm tipində kütlə halında birdilli olan xalqın tərkibində nəinki ayrı-ayrı fərdlər, hətta böyük qruplar belə iki və daha çox dili mənimsəyə bilər, həm də bu hal təkcə zonalarda deyil, cəmiyyətin ayrı-ayrı sosial qrupları, hər şeydən əvvəl ziyalılar, sənaye və nəqliyyat işçiləri, mexanizatorlar arasında geniş yayılmış olur. Əksinə, bilinqvizmin milli tipində kütlə halında ikidilli olan xalqda ayrı-ayrı fərdlərin, hətta qrupların da birdilli olması hadisəsinə təsadüf olunur. Bu hadisə təkcə dil areallarının dərinliklərində və ucqarlıqlarında deyil, habelə ayrı-ayrı sosial və cins-yaş qruplarında, xüsusən yaşlı qadınlar arasında özünü daha çox göstərir.

     Adətən, dilçilik ədədbiyyatında bilinqvizmin məhəlli tipindən, demək olar ki, bəhs olunmur.

     L.V.Şerba ikinci dilin mənimsənilməsi üsullarından danışarkən göstərir ki, bilinqvizm süni və təbii ola bilər. O, məktəb, müəllim, dərslik vasitəsilə ikinci dilin mənimsənilməsini süni bilinqvizm, yad dillərlə bilavasitə ünsiyyət prosesində olma nəticəsində ikinci dilin mənimsənilməsini təbii bilinqvizim adlandırır. Başqa bir yerdə L.V.Şerba bilinqvizmdən danışarkən onu intensivlik/ekstensivlik dərəcəsinə görə iki yerə ayırır: fərdi bilinqvizm və kütləvi bilinqvizm. O, kütləvi bilinqvizmi də iki yerə ayırır: bütün xalqın bilinqv olduğu tam bilinqvizm və xalqın bu və ya digər hissəsinin bilinqv olduğu qismi bilinqvizm. Yanaşı yaşayan dillər arasındakı əlaqənin səciyyəsindən asılı olaraq L.V.Şerba təmiz və qarışıq bilinqvizm tiplərini də göstərir. O, təmiz bilinqvizmi elə bir hadisə hesab edir ki, iki dil arasında heç bir müqayisə aparmaq və paralellik müəyyənləşdirmək olmur, buna görə də bir dildən digərinə tər­cümə ya mümkün deyildir, ya da çox çətindir. Belə ikidilliliyə XIX əsr rus zadə­ganlarının dilini nümunə göstərmək olar: onlar rus dilindən fransız dilinə yaxud əksinə tərcümə edə bilmirdilər. Qarışıq bilinqvizm isə iki dilin ekvivalent vasitələ­rinin danışanın şüurunda vahid anlayışlar şəklində paralel əlaqəsini nəzərdə tutur. Bu vahid sistem yanaşı mövcud olan hər iki dil üçün ümumi təfəkkür bünövrəsi vəzi­fəsini yerinə yetirir. Məhz buna görə də bu dillər nəinki yanaşı yaşayır, həm də qarşı­lıqlı surətdə bir-birinə təsir göstərir. Qarışıq bilinqvizmdə hər məfhuma, anlayışa iki dil ifadə vasitəsi uyğun gəlir: biri birinci dildən, biri ikinci dildən. Buna görə də nit­qin bir dildən digərinə tərcüməsi asanlıqla və demək olar ki, avtomatik baş verir.

     Y.D.Deşeriyev isə ekstensivlik dərəcəsinə görə bilinqvizmi üç tipə bölür: ümum­xalq bilinqvizmi, ərazi bilinqvizmi və xalqın bir hissəsinin bilinqvizmi.

     Bilinqvizm bəşəriyyətin bütün dövrlərinə xas olan xüsusiyyətdir. Xüsusən Şərq ölkələrində ən qədim zamanlarda belə kifayət qədər bilinqvizm hadisəsinə rast gəli­rik. Lakin bilinqvizm ictimai-tarixi hadisə kimi İntibah dövründən başlayaraq diqqəti cəlb edir. Bu dövrdə qabaqcıl ziyalılar başqa dilləri öyrənir, yeni milli ədəbi dillər yaranır (məsələn, dini latın dili əsasında fransız, italyan, ispan və digər roman dilləri), müəyyən məqsədə xidmət edən (məsələn, islam dini üçün ərəb dili, Avropa ölkələ­rin­də, xüsusən elm aləmində latın dili) dillər meydana gəlir. Bu dövrdə millətlər arasın­da ünsiyyət üçün də dillər yaranır; bu məqsədlə Yaxın və Orta Şərqdə ərəb və fars dil­lərindən, Avropada latın dilindən, Şərqi və Cənubi-Şərqi Asiyada çin dilindən, XIX əsrdə Qafqazda və Yaxın Şərqdə Azərbaycan dilindən istifadə olunur. Sinifli cəmiyyətdə bilinqvizm sinfi mahiyyət daşıyır - ya cəmiyyətin yuxarı təbəqələri, ya da müəyyən peşə sahibləri bilinqv olur; məsələn, Oktyabr inqilabından əvvəl rus cəmiy­yətinin yuxarı təbəqəsi rus və fransız dilini bilirdi, bütün həkimlər isə ana dilindən başqa latın dilini də bilir. Ümumiyyətlə, bütün cəmiyyətlərdə elm və din xadimləri, diplomatlar ikidilli olur.

Təkcə ayrı-ayrı fərdlər deyil, bütöv xalqlar da bilinqv ola bilər. Bilinqvizmin təzahür formaları xalqların siyasi, iqtisadi və mədəni inkişafı şəraitindən, cəmiyyətin ictimai-iqtisadi və mədəni-siyasi quruluşundan, bir sözlə, xalqların konkret tarixi inkişafın­dan asılıdır. Bilinqvizmçoxmillətli dövlətlərdə daha çox yayılmışdır. Keçmiş Sovet İttifaqında yaşayan qeyri-rus millətlərin hamısı rus dilini ikinci ana dili kimi bilirdi. Kiçik etnik birliklər (kiçik etnoslar) öz ana dilləri və rus dilindən başqa yaşadıqları respublikada əksəriyyət təşkil edən xalqın dilini də öz ana dili kimi bilirdi.Bunu Azərbaycanın timsalında əyani surətdə göstərmək olar. Burada azərbaycanlılar və ruslarla yanaşı kiçik etnoslar sayılan talış, tat, kürd, budux, udi, qrız, xınalıq, saxur, ləzgi, avar, lak və başqaları da yaşayır. Onlar ailədə öz ana dillərindən, ictimai həyat­da və təhsildə, istisnasız olaraq, ya Azərbaycan, ya da rus dilindən istifadə edirlər.

     Gürcüstanda abxazlar, acarlar, basbilər, Estoniyada livlər, Tacikistanda işkaşimlər və yəzqulamlar, Qazaxıstanda uyğurlar, Qırğızıstanda yuğurlar və dunqanlar və s. üçün uyğun olaraq, gürcü, eston, tacik, qazax və qırğız dilləri ikinci ana dili, rus dili isə millətlərarası ünsiyyət vasitəsi idi.

     Müasir qloballaşan dünyada bilinqvizm daha geniş yayılmışdır. Mərkəzi və Cənubi Amerika respublikaları əhalisinin, demək olar ki, hamısı, İsveçrə və Belçika dövlətlərində yaşayanların əksəriyyəti ikidillidir. ABŞ vətəndaşlarından ingiliscə danışan hər on nəfərdən biri fransız, alman, ispan, rus, Ukrayna, Çin və s. dilləri öz ana dili hesab edir. Postsovet məkanındakı xalqların hamısı bilinqvdir.

     Bilinqvizmin iki şəklini göstərmək olar: birtərəfli bilinqvizm və ikitərəfli bilinqvizm. Birtərəfli bilinqvizm özünü ən çox kiçik etnik qrupun daha böyük etnik qrupla - xalqla, millətlə eyni ərazidə yaşaması, həmin xalqla, millətlə daim siyasi, iqtisadi, mədəni əlaqədə olması zamanı baş verir. Məsələn, Rusiya Federasiyasında bütün muxtar qurumların qeyri-rus əhalisinin hamısı, Azərbaycanda yaşayan talış, tat, kürd, qrız, xınalıq, budux, udi, Gürcüstanda yaşayan abxaz, acar, basbi, osetik, qrek, Tacikistanda yaşayan işkaşim və yəzqulamlar və s. etnik qrupların bilinqvizmi buna nümunə ola bilər. Bilinqvizmin bu şəklində azlıq təşkil edən etnik qrupun nümayəndələri çoxluq təşkil edən etnik qrupun dilini öyrənir, lakin çoxluq təşkil edən etnik qrupun nümayəndələri azlıq təşkil edən etnik qrupun dilini bilmir.

     Birtərəfli ümumxalq bilinqvizmində linqvistik planda ikinci dilin ana dilinə təsiri dilin bütün sistemlərində - fonetika, leksika-semantika, morfologiya və sintaksis, hətta frazeologiya və sözyaratma sistemlərində güclənir. Sosioloji planda isə azlıq təşkil edən ikidilli xalqın ana dilinin ictimai funksiyası getdikcə məhdudlaşır. Yazısı olmadığı üçün bu dil nəinki rəsmi dil kimi işlənmir, hətta həmin dildə tədris və təlim-tərbiyə aparılmır, mətbuat olmur: belə azlıq təşkil edən dil bir müddət ailədə ünsiyyət vasitəsi kimi işlənir. Təbii ki, mədəniyyətin inkişafı, xüsusən tədrisin ikinci dildə aparılması ikinci dilin ailədaxili ünsiyyətə təsirini gücləndirir və çox vaxt ailədə iki dilin - ana dili və ikinci dilin sintezindən ibarət olan bir dildən ünsiyyət vasitəsi kimi istifadə olunur. Tədricən yazısız kiçik xalqın daha böyük xalqla mədəni və etnik cəhətdən birləşməsi prosesi bitir. Bu birləşmə isə, öz növbəsində, ana dilinin tədricən aradan çıxması üçün zəmin yaradır.

     İkitərəfli bilinqvizm iki dilin bir-birinə qarşılıqlı təsir göstərdiyi zaman baş verir. Təbii ki, belə bilinqvizmdə hər iki dilin nümayəndələri hər iki dili bilir. Məsələn, Özbəkistanın və Tacikistanın qonşu rayonlarında özbəklərin tacik və taciklərin özbək dilini bilməsi ikitərəfli bilinqvizmə nümunə ola bilər. Bakıda və Azərbaycanın bir sıra rayonlarında rusların Azərbaycan və azərbaycanlıların rus dilini bilməsi də ikitərəfli bilinqvizmə nümunədir. Birtərəfli bilinqvizmdən fərqli olaraq, ikitərəfli bilinqvizmdə ana dilinin aradan çıxması prosesi getmir, dil dəyişməsi baş vermir.

Bilinqvizmin baş verməsinin tarixini nəzərdən keçirdikdə bilinqvizmin iki tipi olduğu meydana çıxır: kontaktlı (təmaslı) və kontaktsız (təmassız) bilinqvizm. Kontaktlı bilinqvizm iki xalqın (dilin) gündəlik birgə həyatı, daim təmasda, ünsiyyətdəolması zamanı baş verir. Kontaktlı bilinqvizm daha sabit dil hadisəsidir, daha çox daimi xarakter daşıyır və nəsildən-nəslə keçir. Belə bilinqvizm dil çarpazlaşmaları zamanı dil dəyişməsi üçün əsas olur. Artıq deyildiyi kimi, kontaktlı bilinqvizm azsaylı etnik qrupla daha böyük xalqın birgə yaşayışı zamanı yaranır. Millətlərarası ünsiyyət vasitəsi kimi yaranan dil kontaktlı bilinqvizmə misal ola bilər.

Kontaktsız bilinqvizm ikici dili xüsusi öyrənmək yolu ilə baş verir. Dünyanın müxtəlif ölkələrinin orta və ali məktəblərində rus, ingilis, alman, fransız, ispan, ərəb, fars, Çin, hind dillərinin öyrənilməsi kontaktsız bilinqvizmin yaranmasına səbəb olur. Adətən, beynəlxalq əhəmiyyəti olan dillər xüsusi olaraq məktəblərdə öyrənilir.

     Kontaktlı bilinqvizmdə bütöv etnik qruplar və xalqlar bilinqv ola bildiyi halda, kontaktsız bilinqvizmdə yalnız ayrı-ayrı şəxslər və sosial qruplar bilinqv ola bilər.

     L.V.Şerbanın təsnifindəki süni bilinqvizm kontaktsız, təbii bilinqvizm isə kontaktlı bilinqvizmə uyğun gəlir.

     Bilinqvizm problemində bir sıra mübahisəli məsələlər mövcuddur. Hər şeydən əvvəl, bilinqvizmin özü mübahisə doğurur. Bir sıra dilçilər bilinqvizm məfhumu ilə təkcə iki qohum olmayan dili deyil, habelə bir milli dilin iki dialektini yaxud milli ədəbi dili və onun bir dialektini bilməyi ifadə edirlər. Məsələnin bu cür qoyuluşu problemi xırdalamaq bir yana qalsın, hətta onu bayağılaşdırmağa aparıb çıxarır. Təbii ki, hər bir (savadlı) adam həm milli ədəbi dili, həm də həmin milli ədəbi dilin hansı dialek­tinin nümayəndəsidirsə, həmin dialekti bilir. Bundan başqa, bilinqvizm prob­le­minə bu cür yanaşsaq, onda bir milli dilin müxtəlif üslublarına yiyələnməyi də bi­linqvizm adlandırmağa gedib çıxarıq. Belə olduqda bir problem kimi bilinqvizmdən danışmağa ehtiyac qalmır - burada heç bir problem yoxdur. Yuxarıda göstərildiyi kimi, bilinqvizm dedikdə yalnız iki milli (qəbilə, xalq, millət - ümumiyyətlə etnik birlik) dili bilmək nəzərdə tutulur.

     Bu məsələdə L.V.Nikolskinin mövqeyi maraqlıdır: onun fikrincə, iki genetik cəhət­dən müxtəlif dil ünsiyyəti formasına yiyələnmək bilinqvizm, iki genetik cəhətdən eynicinsli dil ünsiyyəti formasına yiyələnmək isə diqlosiya adlandırıla bilər. Başqa sözlə desək, L.V.Nikolski iki dil bilməyi bilinqvizm, bir dilin iki dialektini yaxud bir milli dilin ədəbi formasını və dialektlərindən birini bilməyi isə diqlosiya adlandırır.

     Qeyd etmək lazımdır ki, bilinqvizm təkcə dil hadisəsi deyil, həm də sosioloji hadi­sədir. Bu hadisədə dilə linqvistik və sosioloji baxış birləşir. Bilinqvizm materialına görə dilçilik, yaranmasının daxili səbəbinə və cəmiyyətdə işlənməsinə görə sosiolo­giya­nın tədqiqat obyektidir.

     Bilinqvizm hadisəsinin öyrənilməsinin böyük siyasi, nəzəri-dilçilik və praktik əhəmiyyəti vardır.

     Dilçilikdə bilinqvizm probleminin araşdırılmasına bir sıra samballı əsərlər həsr edilmişdir. Vaynrayx, Haugen, Veys və başqalarının əsərləri buna misal ola bilər. Rus dilçiliyində bu mövzuda O.S.Axmanova, L.X.Daurova, Y.D.Deşeriyev, K.X.Xanaka­rov, V.Q.Kostomarov, M.S.Ssayev, J.A.Hutenko və başqalarının əsərləri mövcuddur.

Ədəbiyyat:

  1. Вайнрайх У. Языковые контакты. Киев, Высшая школа, 1979
  2. Ильяшенко Т.Н. Языковые контакты. М.Наука, 1970
  3. Розенцвейг В.Ю. Динамика языковых контактов. Самарканд, изд. Самаркандского университета, 1964
  4. Розенцвейг В.Ю. О языковых контактах, Вопросы языкознакия, 1963, N1
  5. Розенцвейг В.Ю. Языковые контакты. Л.Наука, 1972
  6. Хауген Э. Языковые контакты. Новое лингвистике, 1972, вып 6.

Açar sözlər: dil əlaqələri, ikidillilik, bilinqvizm, kontakt, məhəlli, milli, təmas, qarışıq, bilinqv, ekstensiv, ekvivalent, süni, təbii

SUMMARY

Bilingualism occurs as a result of the interaction of two or more languages. The practice of knowing two languages at the same level of practice is rarely encountered. As a rule, one of the languages in Bilinguism is closer to the one speaking. Usually, this language is called a native language. In this sense, no language can replace the mother tongue and can not stand in the same line.

РЕЗЮМЕ

Двуязычие происходит в результате взаимодействия двух или более языков. Практика знания двух языков на одном уровне практики редко встречается. Как правило, один из языков в билингвизме ближе к одному говорящему. Обычно этот язык называется родным. В этом смысле ни один язык не может заменить родной язык и не может стоять на одной линии.

 

RƏYÇİ: dos. E.Vəliyeva


İntizar Qurbanova

ESSELƏRDƏ POETIK NITQ FIQURLARI

(Poetik sintaksis məsələləri)

                Mədəniyyət elə bir sistemdir ki, dünyanı dərk etməyə çalışan insanın axtarış­ları, uğurları və uğursuzluqları burada müəyyən formalar qazanır, biçimlənir. Eyni zamanda mədəniyyətin dəyərlər sistemi və daxili mexanizmi idrak prosesinin konkret formalar alması, onun maddiləşməsi, ifadəsi üçün ilkin şərtdir. Çünki, dünyanın dərk olunması və həqiqət axtarışı qeyri-maddi, mücərrəd formalarda gerçəkləşə bilməz.

                Başqa cür deyilsə, inikas prosesi, o sıradan bədii inikas müəyyən maddi forma­larda gerçəkləşməli, öz təzahürünü tapmalıdır. Bu baxımdan yanaşdıqda, insanın idrakı və praktik fəaliyyəti, topladığı biliklər, ilk növbədə, onun dilində öz əksini tapır, sistemləşdirilir. İnsan fəaliyyətinin, düşüncəsinin dildən kənarda olan varlıq forması, demək olar ki, qeyri-mümkündür. Buna görə də cəmiyyət həyatının elə bir sahəsi, elə bir fəaliyyət çevrəsi yoxdur ki, onun araşdırılmasında dil faktlarından bu və ya digər dərəcədə istifadə edilməsin. «Dilin bədii düşüncə, ələlxüsus da ədəbiy­yatla əlaqədar əlaqələri daha mürəkkəb və çoxşaxəlidir. Dil və bədii ədəbiyyat inki­şafın müxtəlif pillələrində bir-birini yönləndirmişlər; onların əsas özəllikləri qarşılıqlı münasibət və təsirlə müəyyən olunmuşdur. Söz sənətinin ortaya çıxmasından ötrü dilin ünsiyyət funksiyada yüksək inkişaf səviyyəsi və kifayət qədər mürəkkəb sintaktik formaların varlığı tələb olunur» (1, s.149-150)

Odur ki, bir bədii material kimi, esse dilinin, sintaksisinin tədqiqi linqvistik araş­dırmalarda da mühüm yer tutur. Qeyd edək ki, bir bədii model kimi, esseyə məx­sus da dil və kompozisya quruluşu yaranmış, burada dil vahidlərinin seçim və təşkili mexanizminin əlahidə prinsipləri formalaşmışdır ki, bunlar da dilin vəzifələrinin sosial həyatın uyğun sahəsində reallaşmasının məqsədi ilə müəyyən olunur.

Bizə elə gəlir ki və qazanılmış təcrübə də göstərir ki, esse mətnlərini təkcə üslub elementləri səviyyəsində öyrənmək kifayət deyil. Öncə, onun sintaksisini araş­dırmaq və əsas struktur qanunauyğunluqlarını aşkar etmək lazım gəlir. Esse dilinin, öncə də onun ekspressivlik yaradan sintaktik strukturunun konseptual təhlili aparıl­madan Azərbaycan bədii mətnlərinin sistemli linqvopoetik mənzərəsini yaratmaq mümküq deyil.

 Buna görə də poetik sintaksisin, o sıradan esse dilinin araşdırılması müasir linqvistikanın ən aktual sahələrindən biridir. A.A.Leontyevin nöqteyi-nəzəriyyə, «linq­vistik poetika və poetik nitqin linqvistikası ilə bağlı problemlərin mürək­kəb­liyinə və çoxaspektliliyinə baxmayaraq, bizim elmdə bu problematika intensiv öyrənilməkdədir» (2, s.150)

Esse dilinin öyrənilməsi çağdaş elmi iki cəhətdən zənginləşdirir: 1) janrların, bir sistem olaraq özünəməxsus özəlliklərinin, essenin mənşəyinin öyrənilməsi; 2) linqvistikanın bir çox zəruri məsələlərinin, poetik üslubiyyatın, ekspressiv sintaksisin, mətn sintaksinin linqvistik poetikası kimi aktual məsələlərinin həlli istiqamətində.

Sözsüz, esse dili nəsr dilinin bütöv, xüsusi, çoxplanlı və zəngin bir qolunu təşkil edir. Bizə elə gəlir ki, esse dilinin sintaksisinin linqvopoetik təhlili nəsrin ümumi poetik quruluşunu aşkar etmək yolunda başlanğıc kimi qiymətləndirilə bilər.

Esse bir janr kimi ilk dəfə publisistik diskurslarda meydana gəlmişdir. Essedən XVIII əsrdə Amerika ölkəsinin siyasi və ictimai tənqid forması kimi istifadə edilmişdir.Həmin dövrdə elmi üslub və mətnlərdə esse bir dil fonemeni kimi seçilmişdir. Adətən esse birinci şəxsin dilindən yazılır, müəllif fərdi və emosional qiymət verir. Məs.: Onda atalara Allah kimi baxan bir adam inamı ilə ona etiraz etmişdim. Onun həqiqəti güclü idi, bu həqiqətin arxasında bütöv bir xalqın həyat salnaməsi dururdu. Sonradan başa düşdüm ki, biz bir arzu kimi doğulub, ömrümüzün sonuna qədər də bu arzunun icrasına çevrilirik. Başa düşdüm ki, biz istədiyimiz kimi yox, bizə diktə olunan kimi yaşayırıq, bacardığımız kimi deyil, bizdən tələb olunan kimi işləyirik (3, s.162 (256 s.)

Esse bir janr kimi ədəbiyyatda, publisistikada, elmdə kəsişmə nöqtəsi kimi yerləşir.Müəllifin fərdi manerasından asılı olaraq esse elmi mətnlərinin üslubuna ya­xın­laşır, bədii nitqdə tipik əlamətlərini heç vaxt itirmir. Esse bir məhsuldar janr kimi bir tərəfdən fəlsəfi fikirləri ifadə edir, bir tərəfdən də müəllifin dünya və insan haq­qında biliklərini, dünyagörüşünü saf-çürük edir, təhlil süzgəcindən keçirir (4, s.43).

Essenin başqa xüsusiyyətləri-xüsusi aktuallaşma, anları əlaqələndirmək, qar­şılıqlı münasibət qurmaqdır. Digər sintaktik xüsusiyyətlər:

1) Sintaktik konstruksiyalarda inversiya olunmuş söz sırası, məntiqi ayrılma, praqmatik məna;

2) Ritorik suallardan çox istifadə. Dilin morfoloji səviyyəsi, morfoloji vasitələrin kö­məyilə xüsusiləşmiş leksika, nitqin inversiya olunmuş fiqurları, mətni planda qar­şı­lıqlı təsir nəticəsində yaranan intensivliyin təyini, «dilin əsas məzmunu, məğzi»dir.

3) Elliptik konstruksiyalardan istifadə. Esse mətnlərində elliptik konstruksiyalar dilin qənaətə meyili ilə bağlı yaranaraq, mənanı, fikri yaxud ideyanı tündləşdirir, onun sonrakı inkişaf perspektivləri ilə əlaqələndirir.

Azərbaycan esse materialları əsasında linqvistik poetika məsələləri demək olar ki, təhlil edilməmiş, üslubi poetik əlamətlər hələlik sistemə salınmamışdır. Esse dilinin ritm və intonasiya, təkrar, şeiriyyət keyfiyyətləri bədii təyin və xitablar, cümlə və mətn kateqoriyalarına istinadən təhlil süzgəcindən keçirilməmişdir.

Esse materialları əsasında Azərbaycan dilinin inkişaf qanunauyğunluqları və özünəməxsus sintaksisi araşdırılmamışdır.

Qeyd edək ki, esse mətnləri poetik linqvistika haqqında dəyərli məlumatlar verə bilir. Bu poetikanın dərin tarixi kökləri vardır. Həmin poetikada bizim «Dədə-Qrrqud»umuzdan başlanır.

Onu da qeyd edək ki, esse mətnlərində reallaşdırılan Azərbaycan dilinin poetik sistemi və onun inkişaf qanunları haqqında elə bir əsərə rast gəlmək olmur.

Biz də bu fikirdəyik ki, ümumiyyətlə, bədii məlumatın çatdırılması və dünya­nın bədii modelinin formalaşdırılması prosesində dilin sintaksisi həlledici rol oynayır. Belə ki, bədii informasiyanın linqvistik xarakterini müxtəlif sintaktik vahidlərin mürəkkəb-kompleks struktur və «çevrilməsini»ni müəyyən etdiyi kimi, poetik, eks­pressiv sintaksis də fonetik, morfoloji və leksik elementlərin quruluşunu şərtləndirə bilir.

Bu zaman esse yaradıcılığının dilçilik aspektində, onun sintaktik istiqamətdə araşdırılması məsələlərinin zəruriliyi ortaya çıxır.

Bəllidir ki, esse mətnlərində nəsr nəzm biçimində, necə deyərlər, «dilin polifoniyası» kimi təqdim və tədqiq edilir. Yəni həmin dil prosesi poetik strukturun çoxmənalılığı kontekstində müəyyən olunur. Qeyd olunduğu kimi, «esse mətnlərində bənzər semantik keçidlər yüksək informativ yük daşıyır» (4, s.43).

Azərbaycan dilinin fonomorfoloci, leksik-semantik və sintaktik strukturu həddən artıq ahəngdar və melodikdir, esselərdəki poetiklik də zəngin nitq fiqurlarının «çevik»liyi ilə meydana çıxır.

Esse mətnlərinin poetik sintaktik xüsusiyyətlərinin təyin edən sintaktik fiqurlar-poetik nitq fiqurları rəngarəngdir: inversiya, konvergensiya, təkrar (sintaktik-konstruksiv təkrar), paralelizm, antiteza, qradasiya və s.). Biz bu məqalədə bunlardan bəzilləri haqqında qısa bəhs edəcəyik.

Azərbaycan esselərində inversiya və konvergensiya hadisələrinin gerçəkləş­dirdiyi semantik-funksional xüsusiyyətlər müxtəlifdir. T.Hacıyev yazır: «Qrammatik qanunların tətbiqində də tarixilik var − qrammatik tətbiq dil prosesi ilə şərtlənir. İnversiya hadisəsini alaq. Sözlərin normativ qrammatik sırası dəyişikliyə məruz qalır­sa, əvvələn, burada ciddi üslubi məqsəd olmalıdır, ikincisi, söz sırasının pozulması süni görünməməlidir. İnversiyanın ifadə etdiyi emosonallıq, effek təbiilik dairəsində olmalıdır. Əgər inversiya, o hansı emosionallığa malik olur-olsun, təbiilik çərçivə­sin­dən çıxırsa, sünilik həddinə səmtləşirsə, bu, mənfi haldır. Belə vəziyyətdə inversiya­nın yarat­dığı emosionallıq saxtadır və verdiyi effekt yalançıdır. İnversiyada heç za­man danışıq təbiiliyi üslubi davranışa güzəştə getməməlidir. Yaxud qrammatik nor­manın, xalq danışıq dilinin inversiyaya güzəştləri müəyyən çərçivədə olmalıdır» (5, s. 20 (360 s.)

 İnversiya müxtəlif məzmunlu esselərdə üslubi vasitə kimi işlədilir. Hər ikisi maraqlı hadisələrdəndir. İnversiya adətən cümlədə sözlərin sırasının, yerinin pozulması deməkdir. Esse cümlələrində inversiya əsas funksiyaları yerinə yetirir. İntensivləşmə inversiyalı cümlələrdə fikir vasitəsi kimi çıxış edir. Sintaktik səviyyədə intensivliyin bir mühüm əlaməti kimi görünür. Esse mətnlərində inversiyanın praqmatik aspektləri də çoxcəhətlidir. Esse mətnlərindəki inversiyanın təhlili oradakı cümlələrin semantik-funksional təşkilində mühüm rola malikdir. Bu zaman cümlədə kommunikativ variantlıq formalaşır. İnversiya esse mətnlərində, birinci növbədə, böyük diferensial gücü ilə xarakterizə olunur, ikincisi isə konstruksiyadakı morfoloji vasitələr konpensiasiya olunur (determinləşir).

Esse mətnlərində inversiyalı cümlələr aktuallaşma prosesində bədii mətndə ifadə imkanları üçün vacib olan emosional-məna aksentini yüksəldir.

Esse mətnlərində sözügedən hadisələr özünəməxsus semantik-funksional cəhətləri ilə fərqlənir; inversiyanın əsas funksiyaları təyin olunur; müxtəlif cür cümlələrin təşkilində inversiya mühüm rol oynayır; bütün tip inversion söyləmlər üzə çıxarılır və təhlil olunur; esse nitqində inversiyanın üslubi effekti müəyyənləşir.

Esse mətnlərində inversiya hadisəsi 2 funksiyanı yeinə yetirir: 1) qrammatik vəzifə; 2) üslubi-ekspressiv vəzifə. Qrammatik vəzifə − «irəli çəkilmə, qabağa çəkil­mə; ayırma, ayrılma» əlamətidir, normal sırada olan mübtəda və digər cümlə üzvləri «irəli çıxarılır», ayrılır və s.

Üslubi funksiya isə − effekt yaradan vasitədir. Üslubi-ekspressiv funksiya- «adi, solğun passiv»dir.

Esselərdə inversiyanın üslubi potensialı artır. Esse mətnlərində inversiya funksionalaşır, funksional sintaktik variantlar meydana çıxır.

İnversiya esse mətnlərində, sözün geniş mənasında, konseptual və kontekstual-linqvistik əlamətləri ilə geniş bir dilçilik təhlilinə cəlb edilir. İnversiya sadəcə sözügedən mətnlərdə özünü göstərən asimmetrik-sintaktik səciyyəli hadisə deyil, həmçinin də hadisəyə uğramış konstruksiyaların ritmik-qafiyələnmə (esseyə məxsus başlıca əlamət-İQ) sıralanmasının tələbinə uyğun gəlir.

İnversiya esse mətnlərində sintaktik konstruksiya kimi yaranır, üslubi-ekspressivlik funksiyası mətnin üslubi tərəfindən, həmçinin də söyləmlərindən əlaqə və münasibət qurma xarakterindən asılı olur.

İnversiya yer aldığı mətnlərdə məntiqi ayrılma, irəli çəkmə, arxitektonik, funksional-üslubi kimi funksiyalar yerinə yetirilir. Bütün bü xüsusiyyətlərə aşağıdakı inversiya örnəklərini göstərə bilərik: -Sevirəm səni. Elə sevirəm səni ki! Əlini başına qoy- hələ də üzünü yasdıqda gizlədərək dedi. Onun başına qoydu əllərini Robert, sığalladı və birdən qız üzünü yasdıqdan qaldıraraq möhkəm-möhkəm ona qısıldı. İndi qızın üzü onun üzü ilə yan-yana idi, o, qızı qucaqladı, qız isə ağlayırdı...Uzanmışdılar yanaşı, müdafiə olunanların hamısı indi müdafiəsiz qalmışdı... (Mən səni elə axtarırdım ki...Hekayə və esselər. (Rus dilindən tərcümə edən: Təhminə Bədədova, Bakı, «Elm və təhsil», 2006, s.56 (112 s.)

Bu cür məhəbbətin təsvirində Heminquey, həqiqətən, kosmik yüksəkliyə qalxır. Çünki onu doğrudan da kosmik hiss kimi, Ana təbiətin insana bəxş etdiyi ən böyük istedad və ən böyük xoşbəxtlik kimi təsvir edir. Bu təsvirdə inversiya hadisəsinin rolu böyükdür.

Esselərdə digər bir sintaktik fiqur paralelizm hadisəsidir.K.Abdullayev yazır ki, tekst tərkibində komponentlərin, yəni müstəqil cümlələrin bir-biri ilə struktur bağlanma üsullarının arasında xüsusi yeri sintaktik paralelizm tutur. Dilçilikdə bu hadisə ilə əlaqədar kifayət qədər ədəbiyyat vardır. Məlum olduğu kimi, sintaktik paralelizm tekstin tərkib komponentlərində yer almış sintaktik elementlərin eyni cür yerləşməsi və bir-birini təqib etməsidir. Adətən, belə struktur birgəlik, eyni zamanda da məzmun planında özünü göstərən birgəliklə müşayiət olunur. (6, s.144 (608 s.)

Tədqiq etdiyimiz esselərdə həm tam, həm də tam olmayan sintaktik paralelizm örnəklərinə rast gəlmək olur.

Tam sintaktik paralelizm cümlə üzvlərinin yaxud cümlə üzvlərindən böyük sintaktik vahidlərin − cümlələrin bir-birini mütləq eyni strukturda izləməsi nəticəsində formalaşır. Bu biçimdə cümlələr bir-birini izləyir, onlar müvazi tərkiblərə transformasiya olunur və beləliklə, mətn əmələ gəlir. Məs.: «Bax belə, illərcə Oğuzu cılızlaşdırdılar. Oğuz atalarını cılızlaşdırdılar və bir gün onlar gözlərini açıb öz övladlarına − bizə baxdılar, gördülər ki, hündür dağı, hündür meşəsi olan Oğuzun övladı cılızlaşıb, cırlaşıb, boyu gödəlib, kəndələşib, şaman duaları və ovsunlanmış dilimizə sarmaşıqlar sarılıb, adımız-soyadımız it-bata düşüb» (3, s.168)

Tam olmayan paralelizmdə oxşar quruluşda müəyyən sapmalar görünür. Komponentlərin tərkibində elementlərin qismən müxtəlif cür yaranmasını, eyni zamanda miqdar etibarilə komponentlərdəki elementlərin uyğunsuzluğu müşahidə edilir. Məs.: Biz bunları görə-görə böyüdük. Böyüdük görə-görə. Biz böyüdükcə ata evindən içimizdə miras qalmış boşluq da böyüdü...(3, s.172).

Digər bir sintaktik fiqurdan- antitezadan da esse mətnlərində bol-bol istifadə olunur.Esse mətnlərində təzadlı hadisələri yaratmaq, əks etdirmək üçün antiteza vasitələrindən bir nitq fiquru kimi istifadə edilir. Məs.: «Mən düz beş ildir ki, beş il mənə öyrədilənləri yadımdan çıxarmağa çalışıram. Bunlar mənə mane olur. Sən demə, bizə sabah, bu gün yox, dünən, ötüb keçənlər öyrədilib, bunların arasındakı əlaqəni də elə qırıblar ki, bir-birinə bağlamaq olmur. Belə çıxır ki, həmin məktəb­lərimiz müəyyən yaş həddinə çatana qədər bizim başımızı qatmaqla məşğul olurmuş. Bu yaş həddinə çatandan sonra da bizi amansız bir cəngəllikdə atıb heç kənardan müşahidə də etmir. Bəxtimiz gətirəndə «mənim yetirməm» deyir, əzilənlərimiz, puç olanlarımız haqqında «mənim günahlarım» demir» (3, s.174).

Esse mətnlərində asimmerik-simmetrik fiqurların ifadəsi (M.Musaoğlu) çox maraqlı hadisələrdəndir. Bu hadisə özünü esse mətnlərində üslubi-sintaktik va­riant­lar səviyyəsində göstərir. Nitq prosesində informasiyavericiliyin xarakterindən asılı olaraq komponentlərin yerləşməsinə, yəni formanın ifadəsinə görə uyğun nor­mativ anoloq-konstruksiyalardan seçilir. Burada komponentlərin yerdəyişməsi inver­siya hadisəsindən fərqli olaraq daimidir və dil-nitq faktı səviyyəsindədir. Göstərilən dil-nitq hadisəsi parselyat-qoşulmalı mətn-konstruksiyalar kimi şərh olunur. Ona görə ki, burada hər hansı bir söyləmin buraxılmış üzvü kənara çıxaraq bir frazadanböyük vahid formalaşdırır. Məs.:- Həyatı sevirəm. Ürəkdən. Ürəyim həyata bağlıdır. Həyat şirindir. Acı həqiqətləri etiraf edəndə...(Mətanət Ulu Şirvanlı).

Esse mətnləri arasında semantik əlaqə üsulları da mətnin təşkilində mühüm rol oynayır.

1) Mətnlərarası zaman əlaqəsi: Bir vaxt ananın son nəfəsinə yetə bilmədiyin üçün bir oğul kimi narahat olmuşdun, bacın Gülsümdən incimişdin.

Bir vaxt dağlara qar düşəndə, ananın da qəbrinin qar altında qalmağından qayğılanmışdın...

Sənin son nəfəsinə yetən oğlun olmadığı kimi, məzarının qar altında qalmağından qayğılanan da olmadı.

Bir vaxt Əli Kərimin ölümünə ən çox ağlayan şair sən olmuşdun. Sənin ölümünə ən çox ağlayan şairin kim olduğunu deyə bilmərəm, ancaq o gün ən çox ruhu rahatlanan Əli Kərim oldu...O gün haqqın dərgahına əsrin ən böyük şairinin gəldiyini hamıdan tez o duymuşdu...

Sənsiz başlanan o günün axşamçağısı əsən küləyin nəfəsində ulu dağlarımızın ruhu çırpınırdı (Sahib Əsgərli. Ölümü aldadan şair. Məmməd Arazın əziz xatirəsinə). «Şərq qapısı» qəzeti, 22 sentaybr 2005-ci il, s.5)

Esse mətnlərinin bağlılığını bir fiqur kimi konstruktiv-sintaktik təkrarlar yaradır.Esse mətnlərinin struktur-semantik təşkili təkrarlar olmadan mümkün deyil. Komponentlər arasında əlaqə yaradan mühüm vasitə kimi, təkrarlar esse mikrtemaların açılmasına, hadisələrin inkişafına, irəliləməsinə və nəhayət, mətnin qapanmasına kömək edir. Təkrar olunan element mətn daxilində aparıcı bir xətt kimi seçilir və daha çox yadda qalır. Hər cür nitq vasitələrinin-səslərin, sözlərin, birləşmə və ifadələrin, cümlələrin təkrarı mümkündür. Esseçinin üslubundan asılı olaraq, təkrarların müxtəlif növlərindən istifadə olunur.

Q.Kazımov yazır ki, «təkrarlar tematik proqressiyaya səbəb olur, əvvəlki cümlənin reması sonrakı cümlənin temasına çevrilməklə tema-rema əvəzlənməsi ilə fikri inkişaf etdirir» (7, s.469 (500 s.)

Birinci cümlədəki feili xəbər ikinci cümlədə yenidən təkrar olunur və mətn bir-birinə bağlanır. Məs.:

1.Bir dəfə ölüm gecəyarısı gəlmiş yanına. Gəlmişdi ki, səni son mənzilə aparsın (Sahib Əsgərli).

2. Sanki qorxdu. Qorxdu ki, o bir damla yaşı səhra suyu özünə çəkən kimi yanaqlarımda o yaşlardan üzümdə suyu qurumuş çay kimi toza bənzər iz salacaq (Vüsalə Ümidap. Arzu gəmisi. «Kredo» qəzeti, 8 arel 2006-cı il, s.13)

Beləliklə, sintaksisə məxsus bu cür hadisələrin tədqiqi dilin dialektik inkişafı barədə müəyyən təsəvvür yaradır. Çünki, «dil- hər hanı danışanın təkcə öz şəxsi ideyasının deyiliş məqsədinə görə istifadə edə biləcəyi «donmuş cədvəl, reyestr deyil. Dil öz-özlüyündə formal aparata təsir edən sonsuz fəaliyyətin əsas mərkəzidir, o, öz kateqoriyalarını, nitq fiqurlarını transformasiya edir və yeni-yeni siniflər yaradır. Təbiidir ki, bunların da əsasında müxtəlif proseslər dayanır». (E.Benvenist).

Esse bir janr kimi spesifik struktura malikdir. Esse mətnlərinin emosional təsir gücünü müxtəlif sintaktik fiqurlar da formalaşdırır. İnversiya, sintaktik paralelizm, təkrarlın növləri, qradasiya, parselyasiya-qoşulma hadisəsi, semantik əlaqə üsulları və s.

Əbiyyat

1.Мелетинский Е.М. Первобытные истоки словесного искусства.- «Ранние формы искусства. М.: Искусство, 1972

2.Леонтьев А.А. Исследования поэтичесой речи.- «Теоретические проблемы соверского языкознания. М.: Наука, 1968

3.Məmmədli Y. Araşdırma, esse, məqalələr. Bakı, «MBM», 2009

4.Лямзина Т.Ю.Жанр эссе (К проблеме формирования теории). М., 2006

5.Hacıyev T. Şeirimitz, nəsrimiz, ədəbi dilimiz. Bakı, Yazıçı, 1990

6.Abdullayev K.M., Məmmədov A.Y., Musayev M.M. və b. Azərbaycan dilində mürəkkəb sintaktik bütövlər. Bakı, Mütərcim, 2012

7.Kazımov Q. Seçilmiş əsərləri. V cild, Bakı, «Nurlan», 2008

Açar sözlər: esse mətnləri, poetik nitq fiqurları, poetik sintaksis, linqvistik poetika, mətn sintaksisi.

Ключевые слова:Тексты эссе, поэтические фигуры речи, поэтические синтаксис, лингвистическая поэтика, текстовой синтаксис.

Key words: Essay texts, poetic figurative way of speech, poetic syntax, linguistic poetics, text syntax

 

Xülasə

                Esse dilinin, o cümlədən sintaktik quruluşunun öyrənilməsi Azərbaycan dilçiliyində yeni sahələrdən biridir. Bu cəhətdən esse mətnlərinin özünəməxsus struktur qanunauyğunluqları vardır. Həmin qanunauyğunluqlar konseptual təhlilini bu məqalədə tapa bilmişdir. Müəllif esse dilinin öyrənilməsinin dilin, elmin zənginləş­məsindəki rolunu müəyyənləşdirmişdir. Nəticə göstərir ki, esse dilinin, onun sintaksisinin linqopoetik təhlili nəsrin ümumi estetik quruluşunu aşkarlamaq baxımından başlanğıc kimi dəyərləndirilə bilər.

                Tədqiqat göstərir ki, esse bir janr kimi spesifik struktura malikdir.Sadə və mürəkkəb cümlələrin, həmçinin də digər sintaktik vahidlərin esse mətnlərindəki müvafiq poetik konstituentlərlə bərabər tədqiq olunur, rəngarəng sintaktik fiqurların üslubi-poetik məxsusiyyətləri aşkara çıxarılır. Əhatəsi çox geniş olan sintaksisdə ritm, intonasiya, söz sırası, aktual və qrammatik üzvlənmənin vəhdəti, paralelizm növləri, zəncir əlaqələri tipləri, parselyasiya və qoşulma konstruksiyalar, ellipsis və s. şərtlənən zəngin üslubi-poetik lay və onların yeni semantik özəllikləri müəyyənləşir.

 

Поэтические фигуры речи (вопросы поетического синтаксиса) в эссе

Резюме

Изучение языка эссе, включая его синтаксическую структуру, является одним из новых областей в азербайджанской лингвистике. В этом смысле тексты эссе имеют конкретные закономерные структуры. Эти закономерности смогли найти свой концептуальный анализ в этой статье. Автор определил роль языка эссе в обогащении науки.

Результат показывает, что линго поэтический анализ языка эссе и его синтаксис можно рассматривать как отправную точку для открытия общей эстетической структуры публикации.

Исследования показывают, что, eссе как жанр обладает специфической структурой. Исследуется наряду с соответствующими поэтическими конституан­тами простых и сложных предложений, а также иных синтаксических единиц в текстах эссе, выявляются стилистически- поэтические особенности разнообразных синтаксических фигур. В обладающем широком охватом синтаксисе определяются богатые стилистически- поэтические слои, обусловленные ритмом, интонацией, рядом слов, единением актуального и грамматического членения, видами параллелизма, типами цепных связей, парцелляцией и конструкциями воссоединения, эллипсисом, а также их новые семантические особенности.

 

Poetic figurative way of speech in an essay (issues of poetic syntax)

Summary

The study of the language of the essay, including its syntactic structure, is one of the new obliques in Azerbaijani linguistics. In this sense, the essay texts have specific, regular structures. These patterns could find their conceptual analysis in this article. The author defined the role of the language of the essay in enriching science.

The result shows that the linguistic analysis of the language of the essay and its syntax can be considered as a starting point for the discovery of the overall aesthetic structure of the publication.

Studies show that, an essay as a genre has a specific structure. It is analyzed along with appropriate poetic constituants of simple and complex sentences as well as other syntactic units in the texts of essays and also it was shown up the stylistic and poetic features of various syntactic figures. It is identified the rich stylistic and poetic layers determined by rhythm, intonation, a number of words, the unity of actual and grammatical segmentation, types of parallelism, types of chain connections, parceling and structures of reconnections, ellipsis in the syntax with wide range as well as its new semantic peculiarities.

 

Rəyçi: prof.İsmayıl Kazımov


Təhminə Vəliyeva

NİTQ ETİKETLƏRİNİN MÜXTƏLİF ÜNSİYYƏT SİTUASIYALARINDAKI MÖVQEYİ

Nitq etiketləri gündəlik  istifadədə ünsiyyət  məqsədilə işlədilən, norma səciyyəsi daşıyan nitq konstruksiyaları hesab olunur. Nitq etiketləri cəmiyyətdə davranış nor­ma­la­rının tənzimləyicisi olmaqla yanaşı, mədəni ünsiyyətin formalaşmasında müəy­yənedici rol oynayır. Nitq etiketi hər bir cəmiyyətin nitq davranışı formulları,  ünsiy­yət stereotipləridir. Ünsiyyət müxtəlif vasitələrlə həyata keçirilə bilər. Jestika, mi­mika və nitq ünsiyyətin qurulmasında geniş istifadə olunan vasitələr hesab olunur. Ünsiyyət anlayışı etiketdən daha genişdir. Etiket hər zaman ünsiyyət prosesində həyata keçsə də, hər ünsiyyət etiket ola bilmir.

Nitq etiketləri müxtəlif ünsiyyət situasiyalarında geniş istifadə olunur. Mədəni nitq etiketində situasiya əsas meyardır, dialoqun hansı istiqamətdə getməsi, mədəni ünsiyyətin məramının açılması situasiyadan bilavasitə asılıdır. Nitq etiketi forma­ların­dan  istifadə situasiya tipləri ilə əlaqədar olaraq müəyyənləşir. Situasiya tipləri rəsmi, qeyri-rəsmi, yarırəsmi məqamlarda mövcud olur və onlara  tanışlığın dərəcəsi, söhbət iştirakçılarının sosial statusu, təhsili, söhbət iştirakçıların sayı da təsirini göstərir. Məhz etiket situasiyaların düzgün qiymətləndirilib həmin situasiya üçün düzgün, norma hesab edilən ifadələrin seçilməsini tələb edir. Məlumdur ki, ünsiyyət müraciətlə başlanır. Yerli-yerində, düzgün edilmiş müraciət söhbətin gedişatına müs­bət təsir göstərir. Azərbaycan dilində xalqımızın milli təfəkkürünə, əxlaqi-etik dəyər­lərinə müvafiq müraciət formaları mövcuddur. Cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrinin bir-birinə, kişinin qadına, qadının kişiyə, böyüyün kiçiyə, kiçiyin böyüyə, tabeliyində işləyənin rəhbərə, rəhbər şəxsin işçilərinə dair məxsusi müraciət formaları vardır. Mü­raciət formalarının asılı olduğu bir sıra xüsusiyyətlərə diqqət yetirilməlidir:  danışan ilə adresat arasındakı tanışlıq dərəcəsi, onlar arasında qohumluğun mövcud­luğu yaxud  qeyri-mövcudluğu, danışanın yaşı ilə adresatın yaşının nisbəti, adresatın ictimai mövqeyi və tutduğu vəzifəsi, peşə və məşğuliyyəti, mövcud situasiyada müraciət edənin funksiya və məqsədi.

Salamlaşma situasiyasında bu nitq etiketlərindən istifadə edilir: “Salam”  və ya “Salaməleyküm” deyər, günün hansı çağında qarşılaşdıqlarından asılı  olaraq isə “Sabahın (sabahınız) xeyir!” “Günortanız xeyir!” “Axşamınız xeyir!” ifadələrindən birini işlədər, müsahibi isə öz növbəsində, “Hər vaxtın xeyir!” “Aqibətin xeyir!” ifadələrindən biri ilə qarşılıq verər.

     Vidalaşma situasiyasında işlədilən nitq etiketləri: “Xudahafiz!”,“Sağlıqla qa­lın!”,“Salamat qalın!”,“Sağ olun!”, “Görüşənədək!”, “Görüşərik!”, “Sabaha qə­dər!”, “Həmişə şadlığa gələk!”, “Sizə də əziyyət verdik!”,“Yolunuzu  tez-tez buradan sa­lın!”, “Hər zaman qapımız üzünüzə açıqdır”, “Bizi tez-tez yad edin!”, “Allah yolunuzu açıq eləsin!”, “Yenə gözləyirik!”

  Qarşılama məqamında: “Xoş gördük!” “Nə gözəl təsadüf!” “Həmişə siz gələ­si­niz!” “Lap vaxtında gəlmisiniz!” “Buyurun, buyurun!” “Buyurun, əyləşin!” “Keçin içə­ri!” “Gəlişinizə şadıq!” “Lap vaxtında gəlmişsiniz!” “Uzun zamandır sizi göz­ləyirdik! ”, “Nə yaxşı edib gəlmisiniz!” “Qədəmləriniz var olsun!”, “Sizi görməkdən məmnunuq!” kimi xoş təəssürat yaradacaq  etik  ifadələrdən istifadə olunması mühüm cəhətlərdəndir.

    Hal-əhval tutma situasiyalarında nəzakətli söz və ifadələrdən istifadə tanış yaxud tanış olmayan kimsə ilə səmimi münasibət yaratmaq və şirin söhbət aparmaq məqsədilə “Necəsiniz?” “Əhvalınız necədir?” “Özünüzü necə hiss edirsiniz?” “Necə dolanırsınız?” “İşləriniz necədir?” “Xanımınız necədir?” tipli ifadələrlə həmsöhbəti ilə soraqlaşmaq  olar.

Xahiş, rica məqamlarında: “Xahiş edirəm,....”; “Mümkünsə,....”; “Zəhmət olmasa,....”; “Mənə kömək edə bilərsiniz?” “Kömək əlinizi məndən əsirgəməyin!” “Bu məsələdə mənə yardımçı olsanız  sevinərdim”; “Xahiş edirəm məni qəbulunuza yazasınız”; “Xahiş edirəm, ərizəmi qəbul edəsiniz”. Kömək əli uzatmaq, yardım etmək, qulluğunda olmaq məqsədilə danışan digərinə “Sizə necə kömək etmək olar?” “Köməyə ehtiyacınız varmı?” “İcazə verin, kömək edim” “Nə buyurursunuz?” “Mənim köməyim dəyə bilər?” “Sizi narahat edən nədir?” “Məndən istədiyin qulluğun?” nitq yarlıqları ilə müraciət edə bilər.

 İcrası bu və ya digər səbəbdən mümkün olmayan işin, məsələnin müqabilində şəxs “Sizə zəhmət verdim!”, “Əziyyət çəkdiniz!”, “Daha nə etmək olar?!”, “Siz bacardığınızı etdiniz!” ifadələri ilə iş görənin zəhmətini qiymətləndirib, öz məmnuniyyətini bildirə bilər.

 Dəvətlə bağlı işlədilən nitq etiketləri: “Sabahkı tədbirə hamınız dəvətlisiniz!”, “18.10.2017-ci il tarixdə keçiriləcək xalq yazıçısı Anar Rzayev haqqında yazılmış kitabın təqdimatına hər kəs dəvət olunur!”; “Dəvət olunur: AYB-nin kollektivi, şair və yazıçılar!”. Bundan başqa, dəvətlər ya elektron formada, ya qəzet və jurnallarda elan verilməklə, ya da “dəvətnamə”lər formasında çatdırılır ,

     Üzr istəmə situasiyasında işlədilən nitq  etiketləri: “Bağışlayın”; “Üzr istəyirəm”; “Narahat etdiyimə görə üzrlü sayın!”  “Sizə zəhmət verdim”.

    Şad gün münasibəti ilə insanları təbrik etmək, xoş niyyət və arzularını sözün məna imkanları daxilində çatdırmaq arzu, təbrik etiketlərinin köməyilə reallaşır. Arzu (alqış), təbrik etiketləri: “Yaxşı yol!”,“İşiniz avand olsun!”, “Gözünüz aydın olsun!” “Allah işinizə fərəc versin!”, “Həmişə şənlikdə!”, “Əlin-qolun var olsun!”, “Allah sizə yar olsun!”,“Min budaq olun!”,“Başın var olsun!” “Allah səni bəd-nəzərdən, bəd nəfsdən saxlasın!”,“Xeyirli olsun!”,“Bərəkətli olsun!”,“Bəhrəsini görəsiniz!”,“Uğurlu olsun!”, “Ad günün mübarək!”,“Qurban  bayramınızı təbrik  edirəm!”,“Uğurların davamlı olsun!”.

Alqış bildirən nitq etiketləri: “Halal olsun!”, “Zəhmətin alqışa layiqdir”, “Uğurlu iş ortaya gətirmisən!”, “Əhsən!”, “Afərin!”, “Əllərin dərd görməsin!”, insanın daxili və zahiri keyfiyyətlərinə əsasən işlədilən: “Sənin kimi övlada halal olsun”, “Çalışqan tə­ləbədir”, “Üzündən tərbiyə yağır, hiss olunur ki, yaxşı ailə tərbiyəsi alıb”, əzizləmə məqsədli etik ifadələr: “Başına dönüm!”, “Qurbanın olum!”, “Canım qurban!” , “Baş üstə!”, “Göz üstə yerin var!” “Xala qurban!”, “Gözəlim!”, “Sonam!” “Əzizim!” “Quzum!”

 Təşəkkür etmə situasiyasında: “Təşəkkür edirəm!”,“Minnətdaram!”, “Allah sizdən razı olsun!”, “Çox sağ ol!”(Çox sağ olun!), “Diqqətinizə görə minnət­da­ram!”, “Qulluğunuzda olum!(Qulluğunuzda olaq!)”, “Allah səni (sizi) bizə çox görməsin!” 

    İntizama dəvət etmə: “Sizdən bu hərəkəti gözləməzdim”,“Bu cür (belə) hərəkət sizə yaraşmır!”,“Siz adınıza layiq hərəkət etmirsiniz!”,“Danışığınıza fikir verin!” “Nəzakətli olun!”,“Səsinizi yüksəltməyin!”,“Bir qədər səmimi olun!”,“Səhvinizi etiraf edin!”,“Çalışın, bir az nəzakətli olasınız ki, başqaları sizdən ibrət götür­sün!”, “Mənə elə gəlir ki, siz səhv edirsiniz!”,“Özünüzü ələ alın!”, “Emosiyalarınıza hakim olun!”,“Sizin belə danışmağa haqqınız çatmır!”, “Səhvinizi etiraf etməkdən çəkinməyin!”  kimi nitq etiketlərindən  istifadə  bu zaman yararlıdır.

     Xəstə yanına getmə, xəstələrə baş çəkmə situasiyalarında: “Allah şəfa versin!”, “Yastığınız yüngül osun!”,“Allaha şükür, indi yaxşısınız!”,“Sizi daha yaxşı gör­düm!”, “Belə görürəm, siz tezliklə sağalacaqsınız!”,“Həmişəki kimi gümrahsınız!”, “Gözümə yaxşı dəyirsiniz, belə getsə iki-üç günə qalmaz ayağa qalxarsınız!” və s. 

    Sualvermə, söhbətəqoşulma  situasiyalarında: “İcazənizlə, fikrimi bildirim” “Mənə söz verdiyiniz üçün minnətdaram!” “Bağışlayın, müdaxilə edirəm”, “Üzr istəyirəm, sual vermək olar?”, “Mane olduğum üçün dəfələrlə üzr istəyirəm” və s.

Bir məsələyə aydınlıq gətirmək, müsahibi söhbətə cəlb etmək məqsədilə işlədilən ifadələrə misal olaraq: “Deyə bilərsiniz ki” “Zəhmət olmasa, deyin görüm”, “Zəhmət olmasa, başa salın”, “Sizin fikriniz necədir?”, “Bir məsələyə aydınlıq gətirməyinizi istərdim”. Söhbət, məruzə və s. adresatı qənaətləndirmirsə, danışana müəyyən ifadələrlə  müraciət edib, niyyətini bildirə bilər: “Fikriniz aydın olmadı, xahiş edirəm, bir də təkrarlayın”; “Zəhmət olmasa, nümunə göstərin”; “Sizin şəxsi münasibətiniz necədir?; “Siz belə fikirləşmirsiniz ki?”

Deyilənlərlə razılaşmaq, mübahisədən qaçma və imtina situasiyasında: “Razı­yam”, “Etiraz etmirəm!”, “Tamamilə razıyam”, “Fikrinizə şərikəm”, “Bu məsələdə sizinlə həmfikirəm” “Bu məsələ barədə danışmaq istəmirəm” “Məsələ mənə tama­milə aydındır” “Sizin fikrinizə şərikəm” “Hər şey aydındır” “Bu barədə söhbət aç­mağa gərək duymuram” “Daha bu məsələni uzatmaq istəmirəm” “Məsələ mənə tam aydındır”

Etiraz etmək, razılıq verməmək kimi hallarda: “Etirazımı bildirirəm” “Bu məni təmin etmir” “Etiraz edirəm” “Bu mənim xoşuma gəlmir” “Sizin fikrinizlə şərik deyiləm” “Mən başqa cür düşünürəm” “Bağışlayın,  sizin kimi düşünmürəm” “Bu məsələdə sizinlə razılaşa bilmirəm”

Cavabvermə məqamında: “Lütfən, buyurun!”; “Sizə məmnuniyyətlə cavab verməyə hazıram”; “Buyurun, eşidirəm”. Sualı eşidən kəsin məsələ barədə məlumatı yoxdur və ya azdırsa, o zaman: “Bağışlayın, bu barədə məlumatım azdır”, “Bu dəqiqə öyrənib məlumat verərəm” dəqiqləşməyə ehtiyac duyulduqda: “Bir dəqiqə gözləyin, dəqiqləşdirim”; “İndi dəqiqləşdirib məlumat verərəm” tipli nitq vahidlərindən biri ilə cavab vermək olar. Məruzə, çıxış zamanı verilən sualları qəbul edərkən: “Sualınız mənə aydındır”, “Çalışaram bu məsələ aydınlıq gətirəm”, “Sualınıza görə təşəkkür edirəm, bu məsələ ilə məruzəmdə ətraflı danışacağam”  ifadələrindən birini seçib istifadə etməklə sualı qəbul etməli və müvafiq cavabı verməlidir. Cavabın sual verən üçün qənaətbəxş, aydın olub-olmadığını öyrənmək məqsədilə “Razı qaldınızmı?”, “Cavabda qaranlıq qalan bir şey qaldımı?”, “Cavab sizi qane etdimi?”, “Deyilənlərə etirazınız  yoxdur ki?” tipli etik ifadələrdən  istifadə etmək olar.

Şad xəbərlərin verilmə situasiyasında: “Sənə əla xəbərim var”, “Muştuluğumu ver, deyim”, “Bir xəbərim var ki, duysan uçmağa qanad axtaracaqsan” kimi nitq etiketlərindən istifadə etmək informasiya verənin məqsədini düzgün şəkildə ifadə etməsinə kömək edəcəkdir.

 Bəd xəbərlərin çatdırılması situasiyasında: “Narahat olma, hər şey düzələcək”, “Sən qoçaqsan, hər şeyi yoluna qoyacaqsan”, “Dərd etmə” kimi təsirli, ruhlandırıcı və insana mənəvi “güc” verən  ifadələrə müraciət olunmalıdır. Adamlar birisinə çox yaxını, əzizi barədə pis xəbər verərkən  olduqca həssas yanaşılmalıdır. “Özündə deyil”, “Vəziyyəti ağırdır”, “Huşunu itirib”, “Hələ özünə gəlməyib”, “Halı yaxşı deyil” qəbildən olan nitq yarlıqlarından istifadə edilməsi məqsədəuyğundur. “Bəd xə­bər­lərin münasib formada başqasına çatdırılması insanlara qayğıdır, mərhəmətdir” (1, 92).

Rəy, münasibət bildirmə situasiyalarında: “İşiniz olduqca uğurlu alınıb”, “Əh­sən”, “Mən bu cür gözəl işin ortaya çıxacağını gözləmirdim”, “Məsələ ilə bağlı qeyd etdiyiniz nüanslar olduqca doğrudur”, “Bu, çox dəqiq, düzgün vurğulanmış məsələ­dir”. Danışan isə öz növbəsində, “Fikrinizi bildirdiyiniz üçün təşəkkür edirəm”, “Rəyiniz mənim üçün olduqca önəmlidir”, “Rəyinizə görə çox sağ olun”, “Sizdən bu cür xoş sözlər eşitməyi özümə şərəf hesab edirəm”, “Sizin münasibətinizi bilmək mənə görə çox vacib idi, minnətdaram”.

Təskinlik etmək, razı salmaq məqamında: “Əsəbləşməyin!”, “Darıxmayın!”, “Səbrli olun!”, “Narahat olmayın, hər şey yaxşı olacaq! ”, “O qədər çətinliyin öhdə­sin­dən gəlmisiniz,inanıram ki, bunu da tezliklə həll edəcəksiniz”, “Bir qədər səbrli olun!”, “Nə etmək olar axı?!”, “Özünüzü darıxdırmayın!”, “Mən sizə inanıram!”, “Bir qədər ətraflı düşünün!”, “Sakitləşin!”

Məsləhət vermə situasiyasında: “Bu, sizin xeyrinizədir”, “Bunları nəzərə alsan, əminəm ki, böyük uğur qazanacaqsan!”, “Bu məsələnin həllində dediyim amilləri nəzərə alsanız, çatışmazlıqları asanlıqla aradan qaldıra bilərsiniz!”, “Məhz bu, sizə başucalığı gətirəcəkdir”.

Məsləhətin qəbul edilməsi situasiyasında: “Məsləhətiniz üçün təşəkkür edirəm!”, “Düşünürəm ki, bunlar mənim xeyrimə olacaq!”, “Dəyərli məsləhətinizə görə min­nət­daram!”, “Çalışacağam ki, dediklərinizə əməl edim”, “Bu faydalı məsləhətinizi heç vaxt unutmaram!”, “Bu məsləhət mənə çox lazımlı olacaq!” nitq etiketlərindən yararlanmaq olar.

Məqalənin aktuallığı. Səlis, ifadəli və mədəni nitqə malik olmaq müasir dövrün tələbidir. Cəmiyyətdə mədəni ünsiyyətin təşkilində nitq etiketləri olduqca əhəmiyyətli rol kəsb edir.

Məqalənin elmi yeniliyi. Nitq etiketlərinin insanlar arasında tənzimləyici rolu və ünsiyyət prosesindəki mövqeyi nəzərə çatdırılmışdır.

Məqalənin praktik əhəmiyyəti. Məqalədən istifadə ilə nitq etiketlərinin ünsiy­yətin müxtəlif məqamlarında işlənmə vəziyyəti ilə tanış olmaq mümkündür.

Ədəbiyyat:

  1. Abdullayev N. Nitq mədəniyyətinin əsasları. Bakı, 2013
  2. Azərbaycan dilində nitq etiketləri (məqalələr toplusu). Bakı, 2016
  3. Həsənov H. Nitq mədəniyyəti və üslubiyyatın əsasları. Bakı, 2003
  4. Qarayeva H. Azərbaycan dilində nitq etiketlərinin öyrədilməsi məsələləri. Bakı, 1999

Açar sözlər: nitq etiketi // cəmiyyət // situasiya // ünsiyyət

Ключевые слова:  речевой этикет // общество // ситуация // общение

Keywords:speech etiquette// society// situation// communication

 

Summary

The article deals the position and the role  of  communication situations. Speech etiquettes provide expressing human ideas and senses within process of communication

 

Резюме

В статье  говорится положение и роль речевой этикеты на ситуации общение. Речевой этикеты обеспечивают на процесс общение человек мысли и чувства выражение  

 

Rəyçi: Filologiya üzrə fəlsəfə  doktoru, dosent, Vaqif  İsrafilov


Əliyeva Mehriban

PREPOSITIONS AND CONJUNCTIONS IN MODERN ENGLISH

The preposition is a function word indicating a relation between two notional words. It shows the rela­tions between a noun or a pronoun and other words. Prepositions are not characterized by any grammatical categories or typical stem-building elements.

As to their morphological structure prepositions fall into the following groups:

a)   Simple - in, on, out, for, with, but, till, by, etc.

b)   Derivative - below, beside, along, across, during, concerning, etc.

c)   Compound - inside, within, into, upon, throughout, alongside, without, etc.

d)   Composite (or phrasal) - instead of, by means of, in accordance with, with reference to, in view of, in front of, etc.

Semanticall English prepositions may be divided into:

a)   Prepositions of place and direction (in, on, below, under, between, to, into, towards, along, etc.).

He pointed to the valley below them.

We had a walk across the river.

Why don’t you go into New York to the best specialist?

b)Prepositions of time (after, before, since, at, in, till, until, etc.)

After breakfast M.Yoshoto put on a collarless shirt.

We dian ’t sleep until midnight.

The conference was scheduled to begin its work at 10 o’clock in the morning.

c) Prepositions of abstract relations (by, with, because of, with a view to, in accordance with, etc.)

Lidia was bid by her eldest sisters to hold her tongue.

The floor is covered with a carpet.

In spite of the bad weather they continued their way.

Note: When we wish to show the means or the instrument with which the action is done, we use “with” "By” denotes the doer of the action.

                Compare:              The man shot the bird with a gun.

The bird was shot by the man. Pay attention to the following combinations: by (electric) light, by steam, by post, by telephone, by one’s watch, etc.       Here the students tend use the preposition “with" under the influence of the mother tongue, as in telefonla, poçtla:

I sent the letter by post. - Mən məktubu poçtla göndər­dim.

The information was given by telephone. - Məlumat telefonla verildi.

Prepositions like in, at, on, bv, for, etc., which are used with all kinds of nouns, so that the local, tem­poral, abstract, etc. meaning of the prepositional con­struction do not depend on the preposition, but on the noun, may be called general prepositions. There are some other prepositions which might be called special. They are used chiefly with nouns of certain meaning. For instance, the preposition tillcan be used with nouns like midnight, dawn, time, but not with window, town, place and tne like. That shows that the preposition tillhas acquired a temporal meaning. Here are some special prepositions:

a)    of time - before, after, during, since, till, until.

b)         of place - across, along, among, behind, below, beside, in front of.

c)  of abstract relations - because of in view of, owing to.

So, some prepositions are polysemantic and may express different relations and it is the noun that distinguishes the meaning of the construction in such cases:

We are in the room, (local meaning)

They arrived in time, (temporal meaning)

They are in love, (abstract meaning

Normally a preposition stands between two words to express the relation between them. However, there are cases when the preposition may be separated from the word it refers to and take the initial or final position in the sentence.

What are talking about?

To whom shall I send this?

The doctor was sent for.

The man I told you about is my relative.

Many prepositions are homonymous with ad­verbs (below, down, before, since, after, etc.), conjunc­tions (since, before, after),participles (regarding, con­cerning, etc.). In cases like that the homonymous word must be distinguished according to its meaning, syntac­tical function and position in the sentence.

He was regarding the landscape, (participle)

Regarding these things I have nothing to say. (preposi­tion)

She worked till eight, (preposition)

She waited till 1 came, (conjunction)

The house is near, (adverb)

The house is near the river, (preposition)

Some prepositions (in, on, up, by, off, over, etc.) are homonymous with postpositions. The difference between them is as follows:

a) a preposition is usually unstressed, while a postposi­tion usually bears the stress;

b)         a preposition denotes the relation between nouns and pronouns, while a postposition is part of a compos­ite verb.

c)a preposition does not affect the lexical meaning of the verb, while a postposition often changes the primary lexical meaning of the verb.

He was brought up by his aunt, (postposition)

After tea she fulfilled that promise of herself and took John up the hill, (preposition)

2. The Conjunction is a function word indicating the connection between two notional words, phrases, clauses, or sentences. According to their morphological structure con­junctions fall into the following types:

a)  Simple - and, or, but, till, after, that, if, when, where, etc.

b)   Derivative - until, unless, before, once, because, supposing, provided, etc.

c) Compound - whereas, wherever, however, al­though, nevertheless, etc.

d) Composite - as well as, in case, for fear, on the ground that, as long as, etc.

Here also belong some conjunctions which form correlative pairs, though the first element is not a conjunction: both... and, not only... but also, either... or, neither... nor, whether... or.

According to their meaning and function con­junctions are divided into two main subclasses: coordi­nating and subordinating conjunctions. Coordinating conjunctions join coordinate clauses in a compound sentence or homogeneous parts in a simple sentence or homogeneous clauses in a com­plex sentence. There are four kinds of coordinating conjunc­tions: (1) Copulative or additive conjunctions: and, nor, as well as, both... and, neither... nor, not only... but (also).

They denote that two statements are connected:

They had been only a few hours in the colony and twice during that time Cecil had become furiously angry.

Not only was White Fang adaptable by nature, but he had travelled much.

Mrs. Septum’s let fall no word, neither did she question June about it.

His whole face was colourless rock; his eye was both spark and flint.

(2) Disjunctive, alternative or separative con­junctions: or, either... or, otherwise.

They denote a choice between two alternatives.

And now I mustn’t talk any more, or I shall have to sit up with this night.

You’ll either sail this boat correctly, or you’ll never go out with me again.

I’ll call on you on Saturday, or on Sunday.

(3)Adversative or contrasting conjunctions: but, while, whereas, however, yet, nevertheless.

They denote contrast or contradiction between two statements.

She seemed to be asking a very serious question, but she couldn’t  put that question into words.

He felt like a gap among it all, whereas the captain was prouder, overriding.

(4)           Causative-consecutive, final or illative con­junctions: for, so, hence, thus, therefore.

They denote reason, cause or result:There would be plenty of time for this, for Martin was not in a position to marry.  It was Saturday, so they were home from school early.

Note 1: One must bear in mind that cause and result may also be expressed by subordinate clauses introduced by subordinating conjunctions. There is no need to describe her person because she is not a heroine.

Light fell on her there so that Soames could see her face, eyes and hair.

The connection between the subordinate clause of cause or result and the principal clause is a very close one; the subordinate clause is an adverbial modifier to the predicate of the principal clause. But we find a much looser connection in coordination: the cause or result is added as a kind of afterthought, both sentences are independent, and as a rule separated by a comma or a semicolon.

Note 2: The conjunction “while" is not always coordinating. It may be a subordinating conjunction introducing adverbial clauses of time. If it is possible to substitute “while" for the conjunction “when”, it is subordinating; when it can be replaced by the conjunc­tion “but”, it is coordinating.

Keep an eye on the child while I am away (= when I am away)

I agree with most of your arguments, while I can’t ac­cept all of them (= but I can't accept all of them)

Subordinating conjunctions generally join a sub­ordinate clause to a principal clause or adverbial modi­fiers to the predicate in a simple sentence. They are positionally less fixed than coordinating conjunctions and may be placed either at the beginning or in the middle of the sentence; thus they need not necessarily be between the elements they join. There is a small group (if whether, that) introducing the so-called noun­clauses, i.e. subject, object, predicative, and appositive clauses. They are very vague in meaning, and may therefore be used to join clauses of different syntactic value. Other conjunctions retain their lexical meaning.

Whether we. need it is a different matter (subject clause).

The assumption is that things will improve (predicative clause)

Jude was asked if he could any guest in addition Jo those named by Arabella. (Hardy) (object clause)

The fact, that his cousin Gilbert was not present at the moment gave him the courage to say it. (Dreiser) (ap­positive attributive clause). Subordinating conjunctions introducing adverbial clauses are conjunctions of:

a)     place - where, wherever, whence.

He at once saw Fleur where he had left her. (Galswor­thy)

b)        time - as, as soon as, when, whenever, while, till, until, since, before, after, as long as, etc.

As they stood up Ivory clapped him on the shoulder. (Cronin)

As soon as you get rid of him, you had better go and lie down a bit. (Voynich)

They didn ’t marry until he was forty.

c)         cause - as, because, since, seeing, so... that, lest, considering.

His work was of vital importance to him, since all his life was devoted to it.

d)        condition - if, unless, in case, provided, supposing (that), on condition (that), etc.

It is no fun unless we take them by surprise. (Dickens)

I want to see him, if I can, in case he has anything to say to me. (Galsworthy)

If I were you, I shouldn’t worry.

e)         purpose - lest, that, so that, in order that, for fear that, so as, so.

The parents of these children went hungry that their children  might eat well. (Abrahams)

She dared not approach the window, lest he should see her from the street. (Dickens)

f) result - that, so that.

Light fell on her there, so that Soames could see her face, eyes, hair... (Galsworthy)

g)   manner and comparison - as, as... as, no so... as, than, as if, as though.

Mike acted as though nothing had happened. (Hemingway).

My wife worked as hard as I did.

h)    concession - though, although, as, even if, even though.        

                         Though he couldn’t have said why, it made feel uneasy.

                         Dark as it was getting, I couldn’t still see these changes.

As seen from the above examples, some subordi­nating conjunctions are used to introduce different sub­ordinate clauses. For instance, “that” may introduce subject, object, predicative clauses, adverbial clauses of purpose and of result. The conjunction “as" may be found in adverbial clauses of cause, time, manner or comparison and con­cession.

Some subordinating conjunctions may also be used in simple sentences. They join adverbial modifiers to the predicate of the sentence (as, if, as though, if, when, though, etc.).

If questioned, I shall say everything.

Though alone, he was not lost.

Some conjunctions are homonymous with ad­verbs, prepositions, pronouns, and particles:

I had often heard the song before, (adverb)

Steer forth had been strolling about the beach before I was up. (conjunction)

We sat before a little tree. (Dickens) (preposition)

That book is mine, (demonstrative pronoun)

He said that he was ill. (conjunction)

The leaves of the trees that grew in the wood were very dark ana thick. (Jerome) (relative pronoun)

I know but little of him. (particle)

        Rain had been falling, but now it had stopped, (conjunc­tion)

ƏDƏBİYYAT

  1. English Usage. Harper Collins Publishers. London, 1992.
  2. Ganshina M.A., Vasilevskaya N.M. English Grammar. M., 1964.
  3. Goksadze L., Mamatsashvili N.. Gigineishvili M. An Advanced Course in Current English Grammar. Tbilisi, 1998.
  4. Harper’s English Grammar. New York, 1965.
  5. Kobrina N.A., Korneyeva E.A., Ossovskaya M.I., Guzeyeva K.A. An English Grammar Morohology, M., 1985.
  6. Marianne Celce-Murcia, Dianne Larsen-Freeman. The grammar Book. An ESU/EFL Teacher’s guide. Boston, 1983.
  7. Michael swan. Practical English Usage. Second Edition. Oxford University Press, 1998.
  8. Tipping L. A Higher English Grammar. New York, 1965.

Keywords: Prepositions of abstract relations, prepositions of place and direction, prepositions of place and direction, derivative

Açar sözlər: Mücərrəd əlaqələrin sözönləri, yerin və rəhbərliyin sözönləri, törəmə

Ключевые слова: Предлоги абстрактных отношений, предлоги места и направления, производны

XÜLASƏ

Bu məqalədə müasir ingilis dilində sözönlə­ri və bağlayıcıların morfoloji quruluşu, semantik: funksional xüsusiyyətləri, onların digər nitq hissələri ilə omonimliyindən bəhs edilir.

РЕЗЮМЕ

В статье говорится о сущности предлогов в морфологической структуре, анализируюся союзы в современном английском языке, из семантические и функциональные возможности.

 

Güləhməd İmanov

ƏLYAZMANIN TARİXİNİN MÜƏYYƏNLƏŞDİRİLMƏSİ

Hər hansı bir abidə nəşrə hazırlanarkən onun müəllifi­nin və tarixinin öyrənilməsi mətnşünas qarşısında duran mühüm vəzifələrdəndir. Orta əsr müəlliflərinin bəziləri əsərlərinin yazılma tarixləri haqqında məlumat vermirlər. Mətnin ayrı-ayrı əlyazma nüsxələrinin tarixini müəyyən­ləşdirmədən onun tarixini  öyrənmək mümkünsüzdür. Hər şeydən öncə mətnin nüsxələrinin xronoloji ardıcıllığı müəy­yən edilməli, yalnız bundan sonra həmin ardıcıllıq əsasında mətnin tarixi araşdırılmalıdır. Orta əsr mətnləri üzərində aparılan araşdırmalar zamanı ortaya çıxan ən ciddi çətin­liklərdən biri də əsərin və müəllifin adlarının müəy­yən­ləşdirilməsi olmuşdur. Abidələrin mətnləri yüzilliklər boyu kitabçılar və filoloqlar tərəfindən nüsxədən-nüsxəyə köçürül­dükcə onlara başqa adlar verilmiş, başlanğıc və sonluqlarında müəyyən dəyişikliklər edilmişdir. Mətnlər üzərində aparılan tekstoloji araşdırmalar zamanı məlum olmuşdur ki, bir sıra hallarda bir abidə iki əsər kimi və ya əksinə, iki əsər bir abidə kimi verilmişdir [2, s.82].

Hər bir əlyazma, adətən, əsər müəllifinin özü, yaxud həmin əsərin üzünü köçürən xəttat, katib tərəfindən yazılırdı. Köçürülmüş əsər nüsxə adlanır. Müəllifin öz xətti ilə yazılmiş mətninə avtoqraf deyilir. Avtoqrafın bir növü də orta əsrlərdə müsvəddə adlanan qaralama nüsxəsidir. Əsərin yazılma tarixini öyrənməkdə bunun da ciddi əhəmiyyəti var. Əlyazmanın orijinalından köçürülmüş və tamamilə onun mətnini əks etdirən mətn əlyazma surətidir. Mətnin redak­siyası – müəllifə və ya hər hansı başqa şəxsə aid mətnin müəyyən məqsədlə yenidən işlənməsidir. Yenidən işlən­mə­nin məqsədi məzmun, bədii forma və üslubun dolğun­laş­dırılması, hansısa faktların əsərdən çıxarılması, dəyiş­diril­məsi və s. ola bilər.

Bizə gəlib çatmış bütün mətnlərin əsası olan mətn arxetip adlanır. Əsərin arxetipinin müəllif mətni olması vacib deyil. Əlyazma nüsxəsində nəzər alınması vacib olan cəhətləri aşağıdakı kimi sıralamaq mümkündür: Məlum olan yeganə nüsxə, nadir nüsxə, qədim nüsxə, müəllif xətti (avtoqraf), müəllifin söyləyərək yazdırdığı nüsxə, müəllifə oxunaraq yoxlanılmış və düzəldilmiş nüsxə (sima qeydi olan), müəllif nüsxəsindən köçürülmüş nüsxə, müəllif nüsxəsi ilə qarşılaşdırılmış nüsxə, müəllifin yaşadığı dövrdə köçürülmüş nüsxə, mövcud nüsxələr içərisində tam olan nüsxə, sənət dəyəri daşıyan nüsxə (miniatürlü və s.).

Orijinal mətnlərdən başqa kompilyativ mənbələr də vardır. Kompilyasiya (lat. compilatio – oğurluq, qarət) müs­tə­qil tədqiqat aparmadan, başqa müəlliflərin material­lından istifadə yolu ilə yaradılan ədəbi və ya elmi əsərlərə deyilir. Ərəb kitablarında kompilyasiya metodu geniş yayılmışdır. Başqasının əsərlərini bütünlüklə və ya parçalarla kitaba daxil etmək ədəb dünyasında qadağan olunmamışdı. Əksinə bu əsərlərin yazılması müxtəlif sahələrdə rəğbətlə qarşılanmış və göstərişlər verilmişdir. Vicdanlı müəlliflər bu zaman mənbələri qeyd edir və ya sitatın sərhəddini göstərir, diqqətsiz və səliqəsiz müəlliflər isə buna əməl etmirdilər. Amma kompilyativ mənbələrin rolu da danılmazdır. Çünki dövrümüzə gəlib çatmamış bəzi əsərlərlə məhz kompilyativ mənbələr sayəsində tanış ola bilirik. Əlbəttə, istinad verilmiş kompilyativ mənbələr daha dəyərlidir.

Əlyazma mətninin tarixinin müəyyən edilməsi, eləcə də düzgün oxunmasının vacib şərtlərindən biri abidənin yarandığı dövrün dilini, ədəbiyyatını və tarixi coğrafiyasını dərindən bilməkdir. Mətnin sadəcə paleoqrafik oxunuşu kifayət deyil, həm də onu mətnşünaslıq baxımından anlamaq vacibdir.

Əgər əsərin əlyazma nüsxələrində onun köçürülmə tarixi ilə bağlı heç bir məlumat verilmirsə, bu zaman mətnşünas həmin tarixlərin müəyyənləşdirilməsi üçün əlyaz­ma­ların paleoqrafik məlumatlarına (kağızına, xəttinə, filiqran­larına, bədii tərtibatına və s.) müraciət etməli olur.

Əsərin nə vaxt yazıldığı (nə vaxt yazılıb-qurtardığı) haqqında bildiyi məlumatı katib də öz kolofonunda qeyd edə bilər. Bu zaman əlavə məlumat olmadığı halda, müasir oxucunun (tədqiqatçının) katibə inanmamağa haqqı yoxdur. Bununla belə, imkan daxilində bu barədə katib versiyası yoxlanmalı, tədqiq edilməlidir və bunun üçün başqa mənbə­lər əsasında və əsərin məzmunundan çıxış etməklə işləmək olar. Tutuşdurma və tədqiq üçün konkret əlyaz­madan başqa, əlavə məlumat olmadıqda katib tarix­ləməsi sonrakı tədqiqat və tapıntılara qədər əsas götürülür. Katiblərin əsərin köçü­rülmə tarixini kolofonda göstərməsi daha geniş yayılmışdır. Burada katib tarixləməsi də açıq və ya müəmma ilə göstərilirdi. Tarixin açıq şəkildə göstərilməsi: a) sözlə, b) rəqəmlə, c) həm sözlə və əlavə həm də rəqəmlə qeyd edilirdi. Müəllif tarixləməsi əsərin özünün yazılıb-sona çatdırıldığı ili, ayı, günü, günün çağını göstər­diyi halda, katib tarixləməsi əsərin deyil, əlyazmanın yazılıb-sona çatdığı ili, ayı, günü və günün çağını göstərir. Həm müəllif, həm də katib kolofonu verilmiş əlyazmada faktlar göz önündə olduğundan məsələ asanlıqla dəqiqləşdirilir. Bunlardan birinin yazılmadığı əlyaz­manın tədqiqi zamanı isə məsələyə diqqətlə yanaşmaq lazımdır: bu halda kolofonun kimə məxsus olduğu dəqiq­ləşdirilməlidir. Başqa bir vəziy­yət­də, nə müəllif, nə də katib kolofonu verilmədiyi halda tədqiqatçı bəzən abidənin səhifələrində rast gəldiyi hər hansı bir tarix qeydinə istinad etməyə və bu cür asan yolla əlyazmanın tarixini müəyyən­ləşdirməyə meyl edir.

Əmin Abid “Dədə Qorqud”un Drezden nüsxəsi üzərindəki “vəfatri-Osman paşa – 993” (m.1585) qeydinə əsasən onu XVI əsr yazı abidəsi hesab edənlərə qarşı yazırdı: “Halbuki, bizcə, bu kitabın mətni xaricində gəlişigözəl qeyd edilən bir vəfat tarixi o kitabın yazılışı və yazıldığı tarix ilə əlaqədar olmaz. Bunun üçün mətnin yazıldığı tarixi böylə bir ölüm tarixindən çıxarmağa çalışmaq doğru nəticə verəməz. Əski türk ailələrində bir adət var idi: birisi doğuldumu və ya öldümü və yaxud zəlzələ, aclıq, xəstəlik, istila kibi mühüm hadisələr zühur etdimi, vəq’ənin tarixi ailənin böyüyü və yaxud oxumaq biləni bir iki sətirdə evdə bulunan layətt’yin bir kitabın (əlaləksər – Qur’anın) başına və ya sonuna qeyd edərlərdi. Osman paşa adlı zatın ölümünün qeydi də bu surətlədir. Bu kibi qeydlər üçün mütləqa kitabın qədim və yaxud yaxın zamana aid olduğuna baxılamazdı. Ola bilər ki, Osman paşanın vəfat tarixi qeyd edilən mətn çox köhnə bir zamanda yazılmışdır” [1, s.51-52].

Müəlliflər çox vaxt öz təvəllüdlərini də müəmma ilə göstərməyə üstünlük verirdilər. Katiblər isə müəllifin təvəllüdünün verilməsində müəllifin öz müəmmasından istifadə edir və bəzən onun vəfat tarixini göstərmək üçün özləri katib müəmması yaradırdılar. Minlərlə yazılı abidənin müəllifləri məlum deyildir və bunun əsas səbəblərindən biri həmin əlyazmalarda müəllifin adının qeyd edilməməsidirsə, ikinci əsas səbəb bununla bağlıdır ki, heç də dövrümüzə gəlib çatmış bütün mətnlər indiyə qədər tam oxunub qurtar­mamışdır. Paleoqrafiya, eləcə də bütövlükdə mənbə­şünaslıq və mətnşünaslıq işlərinin ən məsul və şərəfli və- zifələrindən biri müvafiq informasiya ilə təchiz edilməmiş elmi və bədii əsərin müəllifinin müəyyənləşdirilməsidir.

Əlyazmaların elmi-paleoqrafik təsvirini verən mütəxəs­sislər kataloqların tərtibi zamanı buna xüsusi diqqət yetirirlər. Görünür, müəllifin adının müəyyənləşdirilməsi məsələsində birinci növbədə əsərin dilindən və müəllifin milliyyəti problemindən çıxış etmək lazımdır.

Prof. Ə.Mirəhmədov mətnşünaslıq qarşısında duran əsas problemin atribusiya və ateteza ilə bağlı olduğunu vurğulayır və bu şəkildə sıralayır: 1. bu və ya başqa klassikin külliyyatına daxil edilmiş əsərlərin həqiqətən ona aid olduğunu dəlillərlə əsaslandırmaq; 2. həmin klassikin kitabını lüzumsuz “əlavələr”dən, həm başqa müəlliflərin əsərlərindən, həm də ayrı-ayrı “əlavə” parçalardan, beytlər­dən təmizləmək; 3. əvvəllər yaddan çıxıb kənarda qalan, avtoqrafı əldə edilməyən yaxud səhv olaraq başqasına istinad verilən əsəri müəllifinə qaytarmaq [11, s. 80] .

Göründüyü kimi, bu, əlyazmaların müəlliflik hüququ məsələsini aktuallaşdırır. Bu problem keçmiş yüzilliklərdə yaşayıb yaratmış ədəbiyyat və mədəniyyət xadimlərinin əsərlərini araşdıran, onların əsərlərinin elmi mətnlərini tərtib edən tədqiqatçılara yaxşı tanışdır. Atribusiya məsələsinin həlli, yalnız müəllifləri göstərilmiş anonim əsərlərdə yox, eyni zamanda müəllifləri göstərilmiş abidələrdə belə onların həqiqi müəlliflərinin müəyyənləşdirilməsi böyük çətinlik yaradır. Çünki heç də hər hansı bir şairin külliyyatına və şeirlər divanına daxil edilmiş əsərlərin hamısının göstərilən müəllifə mənsub olduğunu söyləmək çətindir. Mətnşünaslıq elminin təcrübəsi göstərir ki, ayrı-ayrı şairlərin divanına və külliyyatına onlara aid olmayan çoxlu sayda şeirlər daxil edilmiş, yaxud bəzi hallarda müəllifləri göstərilməmiş böyük həcmli əsərlər belə orta əsr məxəzlərində tamamilə başqa şair və yazıçıların adına çıxılmışdır. Buna görə də təsadüfi deyildir ki, klassik abidələrin elmi-tənqidi mətnlərini tərtib edən mətnşünas alimlər, araşdırdıqları müəlliflərin əsərlərini bir neçə başlıq altında (müəllifə mənsub olan şeirlər, müəllifə mənsubiyyəti şübhə doğuran şeirlər, müəllifə mənsub olmayan şeirlər) verməli olmuşlar. Belə halları biz Nizami Gəncəvi Nizami Gəncəvi “Divanı”nın və Məhsəti rübailərinin bərpasında, Nəsimi, Xətai, Füzuli və başqa klassiklərin əsərlərinin elmi-tənqidi mətninin tərtibində aydın görürük.

Orta çağların Şərq şairləri öz əsərlərinin mənsubiy­yətini bildirmək üçün özlərinin qəbul etdikləri, bəzi hallarda isə ustadları tərəfindən verilmiş müxtəlif təxəllüs­lərdən istifadə etmişlər. Orta əsrlərin poeziya nümunələri üzərində araşdırmalar aparan, onları toplayan və nəşrə hazırlayan tədqiqatçılar həmin təxəllüslərə istinad etmək zorunda qalmışlar. Çünki çox hallarda istər əlyazma kitablarında, istərsə də müxtəlif janr və poetik formalarda yazılmış və həmin kitaba daxil edilmiş poeziya nümunələrində təxəl­lüsdən başqa ad göstərilməmişdir. Yazılı abidələr üzərində araşdırmalar aparan və onların elmi-tənqidi mətnini tərtib edən çağdaş mətnşünaslıq aşkar etmişlər ki, nəinki ayrı-ayrı yüzilliklərdə, hətta bir yüzillikdə eyni bir təxəllüslə yazıb-yaratmış bir neçə şair olmuşdur. Xüsusən orta əsrlərdə tərtib olunmuş cüng, toplu, müntəxəbat və başqa məcmuə­lərdə eyni təxəllüsdə verilmiş şeirlərin, bu təxəllüsdə yazmış şairlərdən hansına mənsub olduğunu aydınlaşdırmaq, mətn­şünas alimlər üçün ciddi bir problemə çevrilmişdir. Hətta bir sıra hallarda eyni bir təxəllüslə yazmış şairlərdən birinin şeirləri digərinin divanına və külliyyatına aid edilərək onun adına çıxılmış, yaxud bir müəllif tərəfindən yazılmış məsnəviyə başqa şairin qəzəlləri daxil edilməklə əsər tam surətdə ona mənsub edilmişdir.

Orta əsr müsəlman Şərqi ədəbiyyatında eyni təxəllüslə yazıb-yaratmış şairlər çox olmuşdur. Nizami, Nəsimi, Fani, Xəyali, Yunis, Qövsi və başqa təxəllüslər müsəlman Şərqi poeziyasında geniş yayılmışdır. Hətta eyni bir yüzillikdə eyni bir təxəllüslə poeziya inciləri yaratmış bir neçə şair olmuşdur. Bu şairlərin əsərləri müəyyən bir coğrafi ərazi ilə məhdudlaşmayaraq bütün Şərqdə və dünyada geniş yayıl­dığından onların əsərləri istər öz vətənlərində, istərsə də digər ölkələrdə katib və xəttatlar tərəfindən köçürülərək çoxal­dılarkən onların əlyazmalarının sonunda şairin təxəl­lüsün­dən başqa heç nə qeyd edilməmiş, yaxud eyni təxəllüslü şairlərdən birinin əsərini digərinin əlyazmasına daxil edərək, onun adına çıxmışlar. Bəzi hallarda isə eyni təxəəllüslə yazmış müxtəlif şairlərin əsərlərini bir əlyazma kitabında toplayaraq bu şairə mənsub etmişlər.

İsmayıl Hikmət yazır ki, Türkiyədə yetişən əski şairlər arasında Süruri təxəllüsü ilə adlanan bir çox şairlər olduğundan aralarındakı fərqi təyin etməkdən ötrü buna Süruri Şərqi demişlər. Bu gün tarixi ədəbiyyatda o ad ilə tanınmaqdadır. Bununla da bir çox orta əsr klassiklərinin əsərlərinin tədqiqatçılar tərəfindən düzgün müəyyən­ləş­dirilməsi, yaxud onların qarışıq salınmış şeirlərini bir-birindən ayırmaq, hətta bu və ya digər poeziya nümunəsinin hansı müəllifə aid olduğunu müəyyən etmək çox çətin olur. Bəzən isə heç mümkün olmur. Alimlərin bu və ya digər şairin poetik irsi ilə bağlı mübahisəli mülahizələr yürüt­məsinə gətirib çıxarır.

Məsələn, istər türk, istərsə də fars xalqlarının ədəbiyyat tarixində Nəsimi təxəllüsü ilə yazan şairlər çox olmuşdur. İmadəddin Nəsimidən başqa Nəsimi Nişapuri, Nəcmi Nəsimi, Mənəndi Nəsimi, Qul Nəsimi, Baba Nəsimi, Nəsimi Sani və başqaları da eyni təxəllüsdən istifadə etmişlər. Bunun da nəticəsində onun poetik irsinə yabançı şeirlərin daxil olmasına şərait yaranmışdır. Digər tərəfdən, orta əsr yazılı abidələri üzərində aparılan araşdırmalardan aydın olur ki, Nəsimi həm təxəllüs, həm də müəyyən məna daşıyan leksik vahid kimi istifadə edilmişdir. Ərəb əlifbasında xüsusi və ümumi isimləri fərqləndirən böyük və kiçik hərflər mövcud olmadığından mətndə nəsimi sözünə təsadüf edilərkən çox diqqətli olmaq lazımdır. Çünki bu söz mətndə təxəllüs kimi yox, müxtəlif mənalarda da işlənə bilər.      

Bizim dövrdə müəllif adı hüquqi qüvvəyə malikdir, müəllifin müəlliflik hüququ qanunlarda təsbit edilmişdir. Tarixin qədim çağlarında, eləcə də orta əsrlərdə isə müəllifə müxtəlif cür münasibətlər bəsləndiyi qeydə alınmışdır. Bu ilk növbədə müəlliflərin özlərinin öz hüquqlarına, digər tərəf­dən, katiblərin müəlliflərin müəlliflik hüququna qarşı müna­sibətindən asılı olmuşdur. Əslində şifahi mətnlər də, yazılı mətnlər kimi, həmişə konkret müəllif tərəfindən yaradılırdı.

Bu gün folklor hesab etdiyimiz hər bir mətn vaxtilə müəyyən bir şəxs tərəfindən yaradılmışdır, sadəcə olaraq, belə mətnlərin ilkin variantının müəlliflərinin öz poetik və ya prozaik məhsuluna münasibəti ilə, daha dəqiqi, belə müna­sibətin olmaması səbəbindən bu cür mətnlər getdikcə müəllifsizləşmiş, onların öz yaradıcılığına hüquqi damğa basmamaları, öz adlarını mətnə daxil etməmələri, yaxud şifahi dildə müəllifin unudulması və ya bu adın qəsdən çəkilməməsi, nəhayət, mətnin şifahi variantda dəyişdirilməsi, onun parçalanması və beləliklə mətndən mətn(lər) doğması əsərin şifahi xalq yaradıcılığının məhsulu kimi tanınmasına səbəb olmuşdur. Şifahi mətndə müəllif adının qorunub-saxlanması ümumiyyətlə müşkül məsələdir.

Mətnlərin yalnız dastanlaşdırılmış variantındakı qoş­ma­lardan dastan mətninin aşıq müəllifinin adını müəyyən­ləşdirmək mümkün olur. Bu hal hətta müəllifin adı göstərilməmiş yazılı mətnlərdə də təsadüf edir. Məsələn, ilk anadilli abidələrimizdən olan “Mehri və Vəfa” poemasının iki məlum əlyazma nüsxəsində müəllifin adı ayrıca göstəril­məsə də, Məhəmməd Kəminənin köçürdüyü B-5655 şifrəli əlyazmada rast gələn Umma, İsa, necə bir qeyli-qal, Dilə haqdan kim, qılasan ittisal beytindəki ada müvafiq olaraq poemanın müəllifi müəyyənləşdirilmişdir. Eləcə də “Vərqa və Gülşah” poemasının müəllifinin Yusif Məddah olduğu mətndəki Yusifi-Məddahi biçarə anun, Eşqi yolunda fəda eylər canun misraları, “Qissei-Yusif” əsərinin müəllifinin Qul Əli olduğu buradakı

Bunu düzən zəif bəndə adı Əli, Yarlığağıl, əya rəhim, asi qulu…

Rəhmət ğılğıl, əya rəhim, Qul Əliyə ifadələrinə əsasən, eləcə də “Yusif və Züleyxa” məsnəvilərindən birinin müəllifinin adının Suli Fəqih, digərinin isə müəllifinin adının Həsən olduğu tədqiqatçılar tərəfindən müvafiq beytlərə əsasən dəqiqləşdirilmişdir. Belə hallarda adın çəkildiyi poetik parçanı çıxanda qalan mətn əsasında əsərin müəlli­finin adını öyrənmək mümkün olmur [2, s. 118].

Yazılı mətnin müəllif problemləri şifahi mətndən fərqlənir. Yazılı mətnin ilkin (müəllif) variantı adətən müəllifin özü tərəfindən yazıya alınırdı və əksər hallarda məhz müəllif birinci katib funksiyasını yerinə yetirirdi. Zənn etmək olar ki, mütləq əksər hallarda müəllif yazıları mövcud olmuşdur. Yalnız müəllifin xüsusi nüfuz qazandığı dövrdən sonra, saray mühitində mədrəsə şəraitində və ya fərdi-pedaqoji fəaliyyəti zamanı xüsusi katibin və ya tələbələrin birinci katib kimi yazı xidmətindən istifadə etməsi mümkün ola bilərdi. Məsələn, dahi Füzulinin katibin xidmətindən faydalandığı məlumdur, ancaq təzə-təzə ilhama gəldiyi və ya hələ böyüklük şan-şöhrəti qazanmadığı gənclik illərində onun öz şeirlərini özünün yazıya köçürmədiyini heç kəs israr edə bilməz.

Beləliklə, arxetip müəllif yazılı mətnlərində (avtoqraf­larda) müəlliflər özlərinin müəlliflik hüquqlarını təsbit etmiş və bununla hüquqlarını qoruduqlarını göstər­mişlər. İstər müəl­lif əlyazmalarında, istərsə də katiblər tərəfindən köçü­rül­müş sonrakı tam nüsxə variantlarının əvvəlində, bir qayda olaraq, mütləq əksər hallarda müəllifin adı göstərilirdi. Əlyazmanın sonunda isə: 1) müəllif kolofonunda müəllifin və əsərin adı göstərilirdi; 2) həm müəllif və həm də katib kolofonlarında müəllifin və əsərin adı göstərilirdi; 3) müəllif öz kolofonunda əsərin adını göstərdiyi halda, öz adını çəkmirdi; 4) müəllif kolofonunda müəllif və əsərin adı göstərilmədiyi halda, katib kolofonunda həm müəllifin, həm də əsərin adı qeyd edilirdi.

Orta əsr türk əlyazmalarında mütləq əksər hallarda titul vərəqi olmadığından, katiblərin çox vaxt hətta frontispisdə əsərin adını ünvan şəklində və ya başlıq sətirdə göstər­məyəcəyindən ehtiyatlanan müəlliflər öz adlarını “amma bə’d”dən qabaq gələn müəllif başlanğıcında qeyd edir, buradaca əsərin adını göstərir və yığcam məlumat verməyi lazım bilirdilər ki, bu da onların öz müəlliflik hüquqlarına necə qayğı ilə yanaşdığını göstərirdi. Müəlliflər (adətən irihəcmli, çoxcildli elmi əsərlərdə) öz adları və əsərin adı haqqında müəllif kolofonunda da məlumat verirdilər. Bəs necə olur ki, heç də bütün əlyazmalarda bugünkü tədqiqatlar üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edən belə zəngin məlumatlar bizə gəlib çatmamışdır? Bunun yalnız müəllifdən asılı olmayan, lakin müxtəlif obyektiv və subyektiv səbəblərlə bağlı tərəfləri vardır. Əsas obyektiv səbəbi hər şeydən əvvəl kitabların özünün evlərdə və kitabxanalarda saxlanma şəraiti ilə bağlıdır. Kitabın cildi, frontispisi və kolofonu (eləcə də əvvəldən və sondan bir və ya bir neçə vərəği) sıradan çıxırdı: 1) əvvəldən frontispis sıradan çıxır, kolofon isə qalırdı - bununla müəllif (və əsər) haqqında müəllif başlanğıcındakı məlumat itir, kolofondakı məlumat isə qalırdı; 2) kitabın sonundakı kolofon sıradan çıxır, frontispis qalırdı - bununla kolofondakı müəllif və əsər haqqında (eləcə də başqa) məlumatlar itir, frontispis məlumatları qalırdı. Göstərilən hər iki halda əlyazmadan müəllif və əsər haqqında məlumat əldə etmək olur. 3) həm frontispis, həm də kolofon sıradan çıxır, bununla əsərin müəllifi və adı haqqında (eləcə də başqa) məlumatların izi itirdi. Məsələnin əsas subyektiv səbəbi isə katiblərlə bağlı idi: 1) katib əsərin “amma bə’d”dən əvvəlki hissəsini (müəllif başlanğıcını) köçürmürdü. Bunun özünün də obyektiv və subyektiv səbəbləri olurdu. Obyektiv səbəb katibin əlinin altında olan nüsxədə həmin informasiyanın yoxluğundan, subyektiv səbəb isə katibin əlyazmaya, əsərin özünə, onun müəllifinə fərdi və bəzən ideoloji münasibət­lərindən irəli gəlirdi; 2) katib əsərin müəllif sonluğunu yazmırdı və bunun da obyektiv və subyektiv səbəbləri həmin məsələlərlə bağlı olurdu; 3) katib köçürdüyü nüsxədə müəllifin və əsərin adının göstərilmədiyini gördüyü halda, bunları bilsə də, müxtəlif səbəblərə görə (məsələn, nüsxəni olduğu kimi köçürdüyü üçün) öz əlavəsini kolofona yazmırdı.

Qeyd etmək lazımdır ki, bəzən əlyazma üzərində sonralar aparılmış mətnşünaslıq işləri zamanı bu məsələlər alimlər tərəfindən dəqiqləşdirilir və haşiyələrdə yazılırdı. 4) katib əsəri bütöv köçürmürdü, ondan müəyyən hissəni (babı, fəsli, ümumiyyətlə istədiyi və ya sifariş verilmiş hər hansı bir parçanı) iqtibas edirdi və bu zaman bəzi hallarda həmin parçanın müəllifini göstərmirdi. İqtibas mətnində katibin müəllifi təqdim etdiyi hallarda isə müəllifin yaradıcılığı haqqında, onun əsərlərinin biblioqrafik sayı və göstəricisi haqqında (çox vaxt katib bunu istəməsə də) səhv informasiya toplanır, yanlış təsəvvür formalaşırdı. Məsələn, Xacə Nəsirəddin Tusinin yazılı irsi haqqında yanlış məlumatların toplanmasının bir səbəbi də onun əsərlərini köçürən katiblərin Tusi irsinə bu cür yanaşması olmuşdur.

Müəllifin şəxsiyyətinin müəyyənləşdirirlməsi daha çətin və mürəkkəb məsələdir. Bunun üçün ilk növbədə əlyazmanın bütöv bir əsərimi, yoxsa ondan yalnız iqtibasımı əhatə etdiyini dəqiqləşdirmək mühüm rol oynayır. Əgər əlyazma tam əsərdirsə və katib tərəfindən müəllif başlanğıcı və sonluğuna toxunulmamışdırsa, onda, məsələn, bəsmə­lədən və ya “amma bə’d”- dən sonrakı “başlanır”, katib kolofonundan əvvəlki “bitir” kataloci məlumatı öyrənilə, müəllifi məlum olan başqa əlyazmaların müvafiq paleoqrafik parametrləri ilə tutuşdurula bilər. “Orta əsrlərdə Yaxın Şərqdə, o cümlədən Azərbaycan klassik poeziyasında şairin öz lirik əsərlərinin sonunda tarix yazması dəbdə olmamışdır. Bu dövrün şairləri yalnız son beytdə (məqtədə) təxəllüs yazmaqla şeirin kimə aid olduğunu bildirirdilər” [9, s.102].

Buna görə də, ayrı-ayrı şeirlərin yazılma tarixinin öyrənilməsinə cəhd etməyin mənası yoxdur. Tədqiqatçı daha çox iri həcmli əsərlərin yazılması və köçürülməsi tarixlərini araşdırmağa meyl edir. Mətnin müəllifinin olması (daha dəqiq desək, müəllifli mətn) transfoneliterasiya zamanı əsərin dil və üslub xüsusiyyətlərinin müəyyənləşdirilməsində başlıca rol oynayır. Belə ki: 1) müəllifli mətn ədəbi dil normalarına uyğun tərzdə, 2) müəllifsiz mətn (folklor mətni) isə ümumxalq dilinə uyğun tərzdə nəşrə hazırlanır. Əlbəttə, bu məsələdə də ortaya çıxa biləcək bütün nüanslar nəzərə alınmalıdır: müəllifin dili ümumxalq dilindən fərqlənməyə də bilər.

ƏDƏBİYYAT

  1. Abid Əmin. Əşirət dövründəki Azərbaycan ədəbiyyatına aid vəsiqələr. Azərbaycanı Öyrənmə Yolu, 1930, № 3, s. 52
  2. Adilov M. Azərbaycan paleoqrafiyası. Bakı, Elm, 2009, 224 s.
  3. Mahmudov M. Ərəbcə yazmış azərbaycanlı şair və ədiblər (VII-XII əsrlər). Bakı: Elm, 1983, 192 s.
  4. Mirəhmədov Ə. Azərbaycan mətnşünaslığının vəziyyəti və inkişaf perspektivləri. Azərbaycan mətnşünaslığı məsələləri. Bakı, 1979.

Определение истории рукописей

Резюме

          Архивы многих стран хранят великое множество древних рукопи­сей. Они охватывают огромный временной период в несколько столетий и отражают всю историю становления и развития культурного наследия какой-либо страны. Рукописи до сих пор остаются единственными пись­мен­но зафиксированными образцами национальной культуры, которые запи­сывались сначала пергаменными, а затем бумажными. Реальную цифру и дату сохранившихся произведений установить трудно. Актуаль­ной в настоящее время, которая еще долго останется таковой, является проблема исследования  исторического развития  рукописей, которой и посвящено данное исследование.

Ключевые слова: текстология, национальная культура, рукопись, история

  

Determining the history of manuscripts

Summary

           The archives of many countries hold a great many ancient manuscripts. They cover a huge time period of several centuries and reflect the entire history of the formation and development of the cultural heritage of a country. Manuscripts are still the only written samples of national culture, which were first recorded as parchment and then as paper ones. It is difficult to establish the real figure and the date of the surviving works. Actual at the present time, which will remain so for a long time, is the problem of studying the historical development of manuscripts, which is the subject of this study.

Keywords: textology, national culture, manuscript, history

 

RƏYÇİ:dos. S.Abbasova


S. M. Seyidova

DİLİMİZ VARLIĞIMIZDIR

       Azərbaycan dilçiliyi qarşısı alınmaz bir surətlə inkişaf edib, ayrıca  məktəbə - Azərbaycan dilçiliyi məktəbinə çevrilib, lakin heç bir elmin sonuna nöqtə qoyulmayıb­­­­­dır. Dilçilik də belədir. Dilçi alimlərimiz bunu düşünməlidirlər.

H.ƏLİYEV

Azərbaycan dili dünyanın bir çox ölkələrində yaşayan azərbaycanlıların yalnız ünsiyyət vasitəsi yox, həm də Azərbaycan xalqının elminin, mədəniyyətinin dilidir. “Hər bir azərbaycanlının harda yaşamasından, həyatda hansı mövqe tutmasından asılı olmayaraq, ən böyük vəzifəsi ana dilini - Azərbaycan  dilini bilməkdən, onunla fəxr etməkdən ibarətdir” (16, s.598).

Azərbaycançılığının əsas və birinci komponenti Azərbaycan xalqının danışdığı dil olan Azərbaycan dilidir. Analarımız bizə bu dildə layla çalmış, bu dildə bayatılar, mah­nılar, nəğmələr, şeirlər oxumuşdur. Dilimizi sevmək, onun incəliklərini duymaq hamımı­zın ən birinci müqəddəs borcu olmalıdır. Dil cəmiyyətin varlığı, onun təşəkkülü və inkişafı üçün zəruri vasitədir. Cəmiyyətdə dilin başlıca rolu onun əsas ünsiyyət vasitəsi olmasıdır.

Dil ictimai xarakterə malikdir. O, yarandığı zamandan etibarən xidmət etdiyi cəmiyyət üzvləri arasında heç bir fərq qoymadan  bütün üzvlər üçün  eyni dərəcədə ünsiyyət vasitəsi olur. Buna görə də, dil xalqın tarixi ilə üzvi surətdə əlaqədar olub, cəmiyyət daxilində təşəkkül tapır.

“Azərbaycan-türk dili hələ orta əsrdən Qafqazda və ümumiyyətlə, Yaxın Şərq­də kütləvi ünsiyyət vasitəsi kimi böyük şöhrət tapmışdır. Tarixi materiallar göstərir ki, artıq, XIII əsrdən Azərbaycan-türk dili Şərqin etiraf olunan əsas dillərindən biri idi. Bu, hər şeydən əvvəl türk dilinin sadəliyi, ahəngdarlığı və erkən orta əsrlərdən ümumxalq dili kimi təşəküll tapması və geniş ünsiyyət dairəsinə malik olması ilə bağlı olmuşdur ” (11, s.97).

Azərbaycan dili genoloji təsnifatına görə, türk dillərindən biri olub, Ural-Altay dilləri ailəsinin oğuz qrupuna daxildir. Bu qrupa bir-birinə yaxın olan türk, türkmən və qaqauz  dilləri ilə  birlikdə ərazi prinsipinə görə türk dilləri arealının cənub-qərb qrupuna daxildir. “Bizcə bu o deməkdir ki, oğuz dili cilalanmış, zəngin dil olub başqa dillərdən onda  lüğət mənimsəmələri işləndiyindən hər tayfa onu asan anlamayıb. Demək, bu dil qədim ədəbi ənənələrə malik olub. Şifahi bədii abidə kimi “Kitabi-Dədə Qorqud”un müəyyən boyları məhz bu dövrün məhsulu­dur” (14. s.39).

“Azərbaycan dili olduqca qüdrətli bir dildir. Dünyanın hər bir dilindən asan­lıqla bu dilə tərcümə etmək olar. Bunun əksini də demək olar. Azərbaycan ədibləri­nin, görkəmli elm və mədəniyyət xadimlərinin əsərləri dünyanın ən nüfuzlu, beynəl­miləl dillərinə heç bir çətinlik olmadan tərcümə olunur” (13. s.6).

Dil millətin  formalaşmasında vacib olan amillərdəndir. Xalqın keçdiyi tarixi yol, onun mədəni səviyyəsi, əlbəttə ki,  onun dilində öz əksini tapır. Dil, həm də keş­mə­­keşli tarixi-siyasi dövrlərdə millətin varlığının göstəricisidir. Dilini itirən xalq məhvə məh­kumdur. Azərbaycan dili də Azərbaycan xalqının milli sərvətidir. Azər­baycan dilinin bugünkü inkişaf səviyyəsi xalqımızın dünyanın ən qədim xalqlarından biri olduğunu təsdiqləyir. Lakin Azərbaycan dilinin yaxın keçmişdə ciddi sınaqlarla üzləşdiyini də unutmaq olmaz. Vaxtilə çar Rusiyanın ruslaşdırma siyasətindən sonra 1918-1920-ci illərdə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin mövcud olduğu qısa müd­dətdə dilimizin inkişafına böyük önəm verildi. Daha sonra Azərbaycanın sovet impe­riyasının tərkibində olduğu illərdə isə dilimizə qarşı hücümların yeni dalğası başlandı. Ölkədə rəsmi dövlət dili rus dili idi, rəsmi tədbir­lər­də, yığıncaqlarda bir qayda olaraq rus dilində çıxışlar üstünlük təşkil edirdi. Oxşar vəziyyət radio, televiziya və mət­buatda da özünü göstərirdi. Ölkədə elə bir psixoloji mühit yaradılmışdı ki, hətta bə­zən sıravi insanlar arasında da Azəraycan dilində danışmaq, rus dilini bilməmək qə­ba­hət hesab olunurdu.  Həmin il­lərdə başqa sahələrdə olduğu kimi,  dil quruculuğu, dil siyasəti, geniş mənada dil mədə­niyyəti sahələrində də hərc-mərcliyə yol verilirdi. Xüsusilə AXC-Müsavat cütlüyünün hakimiyyətdə olduğu zaman etnik-kulturoloji məsələlərlə bağlı buraxılan səhvlər milli dilimizin nüfuzuna mənfi təsir göstərirdi. Yaxın dövrün tarixi varisliyi gözlənilmədən ana dilinə münasibətdə kəskin sıçra­yışlarla səciy­yələnən, hər cür əsasdan məhrum təd­birlər görülməsinə başlandı ki, həmin tədbirlər nəticə etibarilə idarə olunmaz bir situa­si­yaya çevrildi və ana dili bütövlükdə təhlükə altında qoyuldu. Eyni zamanda, geniş hərtərəfli müzakirələr apa­rıl­madan ana dilinin “ türk dili” adlandırılması, eləcə də, kiril əlifbasından latın əlif­ba­sına keçidə hazırlıqsız başlanması sonralar bir sıra “ dövlət xadimləri”nin, “siyasi xadimlər”in  müxtəlif çıxışları, məntiqsiz mülahizələri Azərbay­can ədəbi dilinin tari­xən müəyyənləşmiş normalarına, funksional üslublarına məsuliy­yətsiz münasibət yaratmağa başladı və s. Lakin Azərbaycan dilini sevən, ona hörmətlə yanaşan ümu­mmilli lider Heydər Əliyev dilə münasibəti ilə hər kəsə örnək oldu. 1969-1982-ci illərdə sovet Azərbaycanına rəhbərlik edən Ulu öndər bir çox ziyalıların cəsarət etmədiyi halda, müxtəlif tədbirlərdə Azərbaycan dilində çıxış etməklə dilimizə ver­diyi dəyəri göstərirdi. O, həmçinin, rusdilli məktəblərdə Azərbaycan dilində dərs­lik­lərin daha çox istifadəsinə dair göstərişlər də vermişdir. Bunlarla kifayətlən­məyən Ulu öndər 1978-ci ildə tarixi bir uğura imza atdı. Belə ki, həmin ildə qəbul olunan Azərbaycan SSR-in növbəti Konstitusiyasında ilk dəfə olaraq, rus dili ilə yanaşı Azərbaycan dili rəsmi dil statusu əldə etdi. Azərbaycan yerli dilin rəsmi dil statusuna malik olduğu dövlətlərdən oldu. “ Xalqımızın tarix səhifəsində ən öyünməli və fəxr etməli bir səhifəsi varsa, o da dilimizin yaşaması və qorunmasıdır”(12, s.148).

1993-cü ilin iyununda xalqın təkidli tələbi ilə yenidən hakimiyyətə qayıdan Ulu öndər Heydər Əliyev qısa bir zamanda ölkədə  iqtisadi, ictimai-siyasi, ideoloji-mənə­vi həyatın normallaşmasına, sabitləşməsinə nail oldu.Azərbaycan dili ilə bağlı məsə­lənin ciddiliyini nəzərə alan dövlət rəhbəri mütəxəsislərin iştirakı ilə geniş müza­kirələr keçirdi və həmin müzakirələr mövcud problemlərin həlli üçün kifayət qədər məhsuldar oldu. Ümumiyyətlə, müstəqil Azərbaycan dövlətinin dil siyasə­ti­nin müəy­yənləşməsində Ulu öndərin müstəsna xidmətləri var. Azərbaycan dilinin qorunması və inkişafı ilə bağlı uzaqgörən addımlar atan ümummilli liderin “Mil­lə­tin milliliyini saxlayan onun dilidir” ifadəsi dərin məna daşıyır.

1995-ci ildə qəbul edilən Konstitusiyada Azərbaycan dili milli dövlətçili­yi­mizin rəmzlərindən biri olaraq qəbul edildi. Konstitusiyanın qəbulu ərəfəsində döv­lə­­t dilinin adı ilə bağlı keçirilən geniş ictimai müzakirələr Azərbaycan dilinin nüfuzunun artmasına təsir etdi, dövlət dilinin müstəqil dövlət üçün nə demək olduğunu əyani şəkildə göstərdi. Həmin müzakirələr sübut etdi ki, yalnız milli ictimai təfəkkür deyil, bilavasitə mütəxəssislər də ana dilinin qeyd-şərtsiz “türk dili”  adlandırılmasının əleyhinədir. Hər şeydən əvvəl ona görə ki, iki müstəqil türk mənşəli dilin hər ikisinin eyni bir adla adlandırılması özünü doğrultmur və təcrübədə istər-istəməz ayrı-ayrı adlarla (Azərbaycan türkcəsi-Türkiyə türkcəsi) adlandırmaq lazım gəlir, Azərbaycan ərazisidə yaşayan qeyri-türk mənşəli müxtəlif xalqlar, etnoslar “Azərbaycan dili”nin “türk dili” adlandırılmasından  hər hansı halda narahat olurlar, bir sıra qüvvələr isə bundan istifadə edərək “xırda millətçi­lik” hisslərini qızışdırırlar. “Azərbaycan dili” adı artıq neçə on illərdir ki, uğurla işlənir, kifayət qədər böyük işlənmə təcrübəsinə malikdir. Vaxtilə dillə bağlı qəbul olunmuş əmr və sərəncamların tarixinə ekuskursiya edək:

I. 28 Avqust 1918-ci ildə “Birinci və ikinci dərəcə ibtidai məktəblərin, həmçinin orta təhsil müəssisələrinin milliləşdirilməsi haqqıda Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Nazirlər Şurasının Qərarı” ilə təhsil beş bəndlə müəyyənləşmişdir. Həmin bəndlərdən bir neçəsi ilə tanış olaq:

1. Bütün birinci dərəcə ibtidai təhsil müəssisələrində təhsil, dövlət dili olan türk dilini artırılmış həcmdə məcburi qaydada tədris etməklə, şagirdlərin ana dilində aparılsın.

2. İkinci dərəcə ibtidai məktəblərdə və orta təhsil müəssisələrdə tədris dövlət dili olan türk dilində aparılsın.

Lakin ikinci dərəcə ibtidai məktəblərin milliləşdirilmiş siniflərində tədris şagirdlərin ana dilində davam etdirilsin və eyni zamanda 1918-1919-cu illərdə, lazım gələrsə ondan sonrakı tədris ilində də türk dilinin həcmi artırılmış tədrisi də tətbiq edilsin ki, həmin müddət başa çatanda dövlət dilində təhsil almayan şagirdlər bütünlüklə türk dilində  tədrisə  keçə bilsinlər və s. (1, s. 225-226).

II. 18 sentyabr 1920-ci ildə Azərbaycan İnqilab Komitəsinin birinci və ikinci dərəcədə məktəblərdə lisan təlimi haqqında 7 bənddən ibarət əmrnamə verilir. Həmin əmrnamələrdə birinci və ikinci dərəcəli məktəblərdə təlim lisanı şagirdlərin ana dilin­də olması, 2-ci dərəcə məktəblərdə birinci təlim sənəsində (altıncı təlim sənəsində) hər qrupda həftədə 4 saat olaraq türk həmçinin rus lisanlarının təliminin məcburi olması, yazısı olmayan millətlərin məktəblərində təlim lisanı həmin millətin özü qəbul etdiyi lisan etiraf olunması və s. kimi göstərişlər verilir. (Azərbaycan İnqilab Komitəsinin sədri: N.Nərimanov, Xalq Maarif Komisarı: D.Bünyadzadə; Katib: Qabriçidze) (2).

III. 8 fevral 1921-ci ildə Sovet idarələrində kargüzarlığın rus və türk dillərində aparılmasını tətbiq etmək haqqında Azərbaycan İnqilab Komitəsinin əmrinə əsasən Azərbaycan Sovet hakimiyyətinin bərpası ilə əlaqədar həm mərkəz­də, həm də yerlər­də bütün idarələrdə, həm də yerlərdə onların tabeçiliklərində olan idarə və müəssisə­lərdə bütün kargüzarlığın paralel olaraq türk dilində aparılması haqqında əmr verilir (Azərbaycan İnqilab Komtəsinin sədri N.Nərimanov, Fəhlə-Kəndli Müfəttişliyi xalq komissarı D.Bünyadzadə) (3, s.300).

IV. 27 iyun 1924-cü ildə Millətlərin dillərini tətbiq etmək haqqında Azərbay­can SSR Mərkəzi Komitəsinin dekretində Azərbaycan Sover Sosialist Respublika­sının dövlət dili türk dili qeyd olunur. Azərbaycan SSR-in dövlət idarə­lərin­də həmin dekretdə yazılanlara əsasən qeyri-türk milləti əhalisinin əksəriyyə­tinin dilini (7-ci maddə), həmçinin azlıq təşkil edən millətlərin dilini (8-ci maddə) işlətməyə yol verilir. Elə dillər rus, erməni və gürcü dilləridir (4, s.37-39).

V. 24 iyul 1956-cı ildə Azərbaycan SSR Konstitutsiyasına Azərbaycan SSR dövlət dili barəsində maddə əlavə edilməsi haqqında Aərbaycan KP MK bürosu­nun Qərarı da bir neçə bəndlə verilir. Burada “Azərbaycan SSR-in dövlət dili Azərbaycan dili olması qeyd olunur” (5).

VI. 21 avqust 1956-cı ildə Azərbaycan SSR Konstitutsiyasına (Əsas Qanu­nu­na) Azərbaycan SSR dövlət dili barəsində maddə əlavə edilməsi haqqında Qanunda da “Maddə 151. Azərbaycan SSR-in Dövlət dili Azərbaycan dilidir. Azərbaycan SSR ərazisində yaşayıb azlıq təşkil edən millətlərə həm öz mədəniyyət idarələrində, həm də dövlət idarələrində ana dilini sərbəst inkişaf etdirmək və işlətmək hüququ təmin edilir” cümləsi yazılır. (Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin sədri M.İbra­himov və Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin katibi S.Cəfərov. Bakı səhəri, 21 avqust 1956-cı il) (6).

VII.Azərbaycan SSR-in 1978-ci il Konstitutsiyasından çıxarışda göstərilir.            “Madd 73. Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının dövlət dili Azərbaycan dilidir.” Azərbaycan SSR dövlət orqanlarında və ictimai orqanlarda, mədəniyyət, maarif müəssisələrində və başqa idarələrdə Azərbaycan dilinin işlədilməsini təmin  edir və onun hətrərəfli inkişafına dövlət qayğısı göstərir. Azərbaycan SSR-də rus dilini, habelə əhalinin danışdığı başqa dillərin bütün bu orqanlarda və idarələrdə hüquq bərabərliyi əsasında azad sürətdə işlədilməsi təmin edilir (7).

VIII. 22 dekabr 1992-ci ildə Azərbaycan Respublikasında dövlət dili haqqında Azərbaycan Respublikasının Qanunu. Azərbaycan Respublikası türk dili­nin dövlət dili kimi işlədilməsini öz suverenliyi üçün əsas şərtlərdən biri sayaraq onun tətbiqi, qo­run­ması və inkişafı qayğısına qalır, öz sərhədlərindən kənarda yaşayan azər­baycanlıların ana dilində təhsil almalarına və milli-mədəni tələbat­larını ödəmələrinə himayəçilik edir. Bu Qanun Azərbaycan Respublikası ərazisində türk dilinin hüquqi statusunu müəyyən edir. Bu Qanun fərdlərarası qeyri-rəsmi münasibətlərdə hansı dil­lərdən istifadə edilməsini tənzimlənir. Ümumi müddəlar içərisində “Maddə 1. Azər­baycan Respublikasının dövlət dili türk dili­dir” ifadəsi verilir. Və  Azərbaycan Res­pub­likasının Milli Məclisi qərara alır ki, “Azərbaycan Respublikasında dövlət dili haq­qıında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu dərc edildiyi gündən qüvvəyə minsin (8;9).

Azərbaycan Respublikasının 1995-ci il Konstitutsiyasına əsasən ( maddə 21) Azərbaycan Respublikasının dövlət dilidir. Azərbaycan Respublikası Azərbaycan dili­nin inkişafını təmin edir. Azərbaycan Respublikası əhalinin danışdığı başqa dillə­rin sərbəst işlədilməsini və inkişafını təmin edir (10,s.17).

Nəhayət, 2001-ci ildə ümumilli liderimizin “Dövlət dilinin tətbiqi işinin təkmil­ləş­diril­məsi haqqında” fərmanı isə  yalnız cari bir sənəd deyil, xüsusi tarixi əhəmiyyət daşıyan böyük siyasi hadisə idi. Məhz Ulu öndər Heydər Əliyevin apardığı  dil siya­sə­tinin nəticəsində bütün dövlət və qeyri-hökümət təşkilat­larında, indiyə qədər Azər­baycan dilindən istifadə etməmiş qurumlarda dövlət dili, sözün həqiqi mənasında, bərqərar edildi. Eləcə də, latın qrafikasına keçid prosesi başa çatdı.

30 sentyabr 2002-ci ildə isə Ulu öndər Heydər Əliyev tərəfindən “Azərbaycan Respublikasında dövlət dili haqqında” Qanun təsdiq olundu.  Bu sənəddə göstərilir ki, Azərbaycan Respublikası Azərbaycan dilini dövlət dili olaraq işlədilməsini öz müs­təqil dövlətçiliyinin başlıca əlamətlərindən biri hesab edir, onun tətbiqi, qorunması və inkişaf etdirilməsi qayğısına qalır, dünya azərbaycanlılarının Azərbaycan dili ilə bağlı milli-mədəni özünümüdafiə ehtiyaclarının ödənilməsi üçün zəmin yaradır. Bu qanun, ölkə Konstitutsiyasına uyğun olaraq, Azərbaycan Respublikasında Azərbaycan  dilinin dövlət dili kimi hüquqi statusunu nizamlayır.  Ötən illər ərzində isə bu qanun xeyli dərəcədə təkmilləşdirilib.

“Heydər Əliyev dillə əlaqədar bir mühüm məsələyə  də diqqəti cəlb edir. O da dilin əlaqələndiricilik, birləşdiricilik roludur. Bu həm də, dillə  bağlı ictimai-siyasi prob­lemdir.  Azərbaycan Respublikası çoxmillətli, çoxdilli dövlətdir, həm də biz demokratik quruculuq yolu ilə gedirik. Azərbaycanda hər bir xalq öz milli adət-ənənələri ilə yaşayır, dil və din azadlığı təmin edilir” (15,s. 328).

                Yeri gəlmişkən ümummilli lider Heydər Əliyev 2001-ci il avqustun 9-da imza­la­dığı “ Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan dili Günü” kimi qeyd edilir. Bu, Azər­baycan dili tarixində əlamətdar, önəmli hadisədir. Bundan əlavə, qəbul edilən digər fərman və sərəncamlar əsasında dilimizin inkişafı, ana dilində təhsilin keyfiy­yətinin yaxşılaşdırıl­ması istiqamətində mühüm addımlar atılıb. Ulu öndər müxtə­lif ölkələr­dəki diaspor nümayəndələrimizlə görüşlərində dəfələrlə vurğulayıb ki, hansı ölkədə yaşamasından asılı olmayaraq hər bir azərbaycanlı öz ana dilini, milli adət-ənənə­lərini unutmamalıdır. “Nə yaxşı ki, Azərbaycan dili bütün tələblərə cavab ve­rir. Daha doğrusu onun böyük potensialı imkan verib ki, o artıq dünya dilləri işərisində öz layiqli yerini tutmuşdur”, - ifadəsi də böyük öndərimizə məxsusdur.

ƏDƏBİYYAT

  1. Mənbə: Азербайджанская Демократическая Республика ( 1918-1920). Законодательные акты ( Сборник документов). Баку, 1998, с. 225-226
  2. “Kommunist” qazeti, 30 sentyabr 1920-ci il.
  3. Azərbaycan Respublikası Dövlər Arxivi, f.411, siy.3, iş 2,v.14;Ədəbiyyat: Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, Bakı-2007, s.300
  4. Azərbaycan SSR Qanunları, Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin fərmanları və Azərbaycan SSR hökuməti qərarlarının xronoloji külliyatı. I cild, səh. 37-39.
  5. Mənbə: ARSPİHDA, fond 1, siyahı 43, iş 87, vərəq 113.
  6. “Kommunist” qazeti, 25 avqust 1956-cı il.
  7. Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının Konstitutsiyası ( Əsas Qanun).
  8. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti ( Bakı şəhəri, 22 dekabr 1992-ci il, №413).
  9. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetini Sədri ( Bakı şəhəri, 22 dekabr 1992-ci il, №414).
  10.  Azərbaycan Respublikasının Konstitutsiyası. Bakı, 1996-cı il, səh.17
  11.  M.Çobanov. Azərbaycan dili  (nitq mədəniyyəti). Bakı. 2004, Təhsil və Elm. 291 səh.
  12.  A.Rzai. Nitq mədəniyyəti və üslubiyyat. Bakı. 2000.ADİU mətbəəsi, 201 səh.
  13.  N.Həsənzadə., G.Pənahova., Ə.Abbasov., Azərbaycan dili və nitq mədəniyyəti. Bakı. 2016, Ecoprint nəşri, 256 səh.
  14.  T.İ.Hacıyev., K.N.Vəliyev. Azərbaycan dili tarixi. Maarif nəşri, Bakı. 1983, 186 səh.
  15. Y.Seyidov. Əsərləri II cild. BDU nəşri, 2007. 556 səh.
  16.  N. Cəfərov. Azərbaycanşünaslığın əsasları. BL.Az.Atam, 2002, 599 səh.

Açar sözlər: Azərbaycan dili, genoloji təsnifat, ünsiyyət vasitəsi, dil siyasəti, dil quruculuğu, dövlət dili, ana dili, lüğət tərkibi.

Ключевые слова: Азербайджанский язык, языковые строительство, языковые политика, родной язык, словарный состав, государственный язык, языковые связь.

Keywords: Azerbaijani language, genealogical classification, means of communication, language politcy, language construction, offical language, native language, vocabulary.

 

Резюме

Язык наше богатство

Азербайджанский язык, на котором говорит азербайджанский народ, является основным компонентом концепции «азербайджанскость». Язык это важнейший фактор в процессе формирования нации. Пройденный народом исторический путь, его культурное наследие, конечно же, находят свое отражение и в языках.

 

SUMMARY

Langauge our Wealth

   The Azerbaijani langauge, on wich Azerbaijani people speak, is the main component of the “Azerbaijanines” concept.  Langauge is the most important factor  in the process of nation formation. The hiatorical path passed by the people, its cultural heritage, of course, is reflected in language.

RƏYÇİ: dos.E.Vəliyeva


Aysel Quliyeva

TƏBRİZLİ ARAKELİN “TARİX KİTABI” ƏSƏRİ AZƏRBAYCANIN ETNOTOPONİMLƏRİNİN ÖYRƏNİLMƏSİNDƏ MƏNBƏ KİMİ

XIII əsrdən sonra az-çox mövcud olan xristian tarixşünaslığı tənəzzülə uğramışdılar. Bu dövr ərzində erməni tarixşünaslığında heç bir ciddi əsər yazılmamışdır (1, s.15-16). O dövr haqqında bizə gəlib çatan məlumatlar ancaq qısa salnamələrdən ibarətdir.

XVII əsrdə erməni tarixşünaslığında bir sıra yeni əsərlər meydana çıxdı. Bunlardan biri Təbrizli Arakelin “Tarix kitabı”dır. Bu əsər demək olar ki, orta əsrlər salnamələri arasında öz məzmunu ilə seçilir. Arakelin bu kitabı XIX əsrdən qafqazşünasların, türkoloqların, iranşünasların diqqətini cəlb etmişdir.

Müəllif özü haqqında kitabın yaddaş hissəsində bəhs edir. Təbrizli Arakel haqqında bioqrafiya çox məhduddur. Özünün kitabından öyrənirik ki, o, 1636-cı ilə qədər A.D.Ovannavank monastırında tərbiyəçi işləmiş, sonra isə oradan Eçmiadzinə köçmüşdür. Başqa xristian tarixçilərin əksəriyyəti kimi Arakel də ruhani şəxsdir. O, ömrünün böyük bir hissəsini Eçmiadzin monastrında keçirmişdir. O, özünün dediyi kimi burada “yedizdirilmiş və oxudulmuş” idi. Arakel buraya qoca vaxtlarında sakit­lik tapmaq üçün gəlmişdi (1, s.15-16). Sonra o, katalikos Flipp Ağbağlının yanında təhsil almışdır. Ermənilərin Axbaxetsi adlandırdıqları Flipp Ağbağ nəslindən çıxmışdır (2, s.139-141).

Baq qədim Aran nəsillərindən biridir. Onlar orta əsrlərdəiki yerə bölündülər. Kara Baq və Aq Baq adlandılar.

Kara Baqlar sonralar Qarabağ adı aldılar və Naxçıvan ilə Təbriz arasında iki Qarabağ şəhəri saldılar. Övliya Çələbi (XVII əsr) yazır ki, Naxçıvan yaxınlığındakı Qarabağ şəhərində 40 minarə saydım (3, s.69).

Akbaqlar isə xristian olaraq qaldılar və Kiçik Qafqazın dağlıq ərazilərinə çəkildilər (2, s.140). Akbaq nəslinin türk mənşəyi barədə sussa da, M.X.Abeğyan yazır ki, Xaçın hakimi Həsən Cəlalın atası Vaxtanqın nəslinin adı H'Akbak olmuşdur (4, s.464,466).

Təbrizli Arakel dini işlər üçün tez-tez Eçmiədzindən çıxırdı. Ermənilərin yaşadığı  şəhər və kəndləri gəzərdi. Adamlarla görüşər, öz kitabı üçün material toplayırdı. Onun öz yazılarından görünür ki, o çox səyahət edərək olduğu şəhərlərdə hadisələri qeydə alır, onların baş verdiyi ərazilərlə yaxından tanış olurdu. Ola bilər ki, Arakelin çox səyahət etməyi, dünyagörüşü onun gələcəkdə Flipp Axbakeçi tərəfindən ölkənin “Tarix kitabı”nın yazılmasını ona həvalə etməsinə səbəb olmuşdur. XVII əsrdə baş verən hadisələr, iqtisadi böhran və digət hadisələri qələmə almaq üçün ermənilərin tarixini yazmaq işi katalikos tərəfindən Təbrizli Arakelə tapşırılır. Arakel isə bu iş­dəki çətinliyi və məsuliyyəti anlayaraq uzun müddət bununla razılaşmır. O, kata­li­kosdan bu işi başqasına verməyi xahiş edir. Ancaq Arakelin bu xahişi katalikos tərə­findən qəbul olunmur. Qəddar patriarxın əmri 1651-ci ildə Arakeli yazmağa məcbur edir. Arakel “qəddar patriarx” deyəndə Ağbaq nəslindən olan katalikos Flipppi nə­zərdə tutur. Flipp erməni deyildi. Xristianlığın Qriqoryan təriqətində olan keşişlərdən biri idi.

İlhami Cəfərsoy I Cahan savaşı ərəfəsində İstanbul arxiyepiskopu olan Malaxiya Ormanyanı, “Erməni kilsələri” əsərinə istinadən yazır ki, erməni adı altında gizlədilən kilsələrin çoxu ermənilərə aid deyildi. Müxtəlif dillərdə, o cümlədən türk dillərinin müxtəlif ləhcələrində danışan etnik qrupların dili idi (5, s.53-59).

1655-ci ildə katalikos Flippin ölümü ilə bağlı olaraq Arakel öz işini dayandırmışdır. 3 ildən sonra yeni katalikos Yakob Cuqaetsi düşünür ki, bu iş yarımçıq qala bilməz. Arakeli yanına çağıraraq ona göstəriş verir. 1658-ci ildə Arakel yenidən “Tarix kitabı”nın üzərində işləməyə başlayır və 1662-ci ildə əsərini tamamlayır. O, ömrünün 9 ilini öz kitabına həsr edir. Arakel 1670-ci ildə vəfat edir və öz istəyinə uyğun olaraq Eçmiədzin qəbiristianlığında dəfn olunur.

Arakelin “Tarix kitabı” ermənilərin başqa kitablarından fərqlənir. Arakel ilk erməni tarixçisidir ki, əsərinin çapını görmək nəsib olur. 1669-cu ildə Arakelin bu əsəri Amsterdamda nəşr olunur. Əsərin Amsterdam nəşri Lvovdakı Roma papası tərəfdar­la­­rının etirazına səbəb olur. Çünki bu əsərində Arakel katoliklərlə qriqoryanlar arasın­dakı etnik və təriqət savaşlarından bəhs etmişdir. Əsər 1895-ci ildə Vaqar­şa­petdə ye­ni­dən nəşr olunur. Əsərin kinci nəşrindən sonra katalikos artıq üçüncü nəşri haqqında düşünürdü. Bu nəşr 1896-cı ildə Vaqarşapetdə reallaşır. Qeyd etmək lazımdır ki, əsərin müxtəlif nəşrləri arasında fərqlər vardır. Bu da onu göstərir ki, kitaba dəfələrlə əlavələr edilmişdir. Matenadaranda Arakelin kitabının bir neçə əlyazması saxlanılır. Həmin əlyazmaların da xeyli məlumatları bir-birinə uyğun gəlmir (1, s.12-16).

Təbrizli Arakelin  kitabının böyük bir hissəsi XVII əsrin əvvəllərində baş verən hadisələri əhatə edir. Bu zaman kəsiyi çoxlu tarixi hadisələrlə zəngindir. Bütün bunlar bütün təfərrüatı ilə müəllifin əsərində qeyd olunmuşdur. O müxtəlif kilsə işçilərinin də əlyazmalarını kitabına daxil edirdi. Bu mənada,  Arakelin kitabında hadisələr əsas hissəsini təşkil edir. Arakel öz əsərində tez-tez Lvovda və İsfahanda (Yeni Cuqada) yaşayan ermənilərdən söz açır. Bunlardan əlavə, oqonşu xalqların- albanların, türk­lərin, yəhudilərin, gürcülərin, qebraxların və Fars İraqında yaşayan digər xalqların iqtisadi vəziyyətindən, dinlərindən və dini təriqətlərindən bəhs edir.

Arakelin Araqstan adlandırdığı ölkə elə iki hissəyə bölünürdü. Bir hissəsi İraqi-Ərəb, bir hissəsi isə İraqi-Əcəm və ya Fars İraqı adlanırdı. Əsərin  bu hissəsində veri­lən məlu­matlar Azərbaycanın tarixi toponimlərinin tədqiqi üçün müəyyən əhəmiyyətə malikdir.

Müəllifin bəhs etdiyi qebraxlar atəşpərəstdirlər. Onlar irandilli mənbələrdə gəbr adlandırılır.

Yəhudi adı altında verilən dini icmaların hamısı yəhudi deyildir. İudaizmin ayrı-ayrı təriqətlərində olan həmin qrupların bəziləri sami, bəziləri ari, bəziləri isə türk dillərinin müxtəlif ləhcələrində danışırdılar.

Təbrizli Arakel İraqi-Əcəmdə yaşayan gürcülərdən də bəhs etmişdir. Onlar hələ o zamanı İslam dinini qəbul etmişlər və indi də orada yaşayırdılar.

Şah Abbas yuxarı Araz çayı vadisində yaşayan çuğaları İsfahanda köçürmüşdü. Təbrizli Arakelin kitabından oxuyuruq ki, onlar yaşadıqları yeni yaşayış məskənini Yeni Cuğa adlandırmışlar (1, s.21,24,358,521).

Təbrizli Arakel albanlar haqqında da məlumat verir. Onun məlumatlarından aydın olur ki, albanlar xristian olsalar da, onlar öz etnik xüusiyyətlərinə, dillərinə görə ermənilərə bənzəməmişlər. Ancaq bunun əksinə olaraq ermənilərininternet saytlarına baxarkən görürük ki, onlar utiləri Azərbaycan xalqına yox, özlərinə qohum olan etnik qrup kimi qələmə verməyə çalışırlar.

Halbuki onlar tarix boyu albanlara və albanların bir etnik qrupu olan utilərə qarşı mübarizəyə aparmışlar. Bütün bu mübarizənin nəticəsi olaraq Rusiya İmperiyasında Alban kilsəsi erməni kilsəsinə tabe edilmişdir (6, s.14-16, 68).

Arakelin kitabının çox hissəsində Osmanlı dövlətinin ərazisində baş verən Cəlalilər həəkatından söz açır və üsyanın tanınmış başçıları haqqında geniş məlumat verir. İsabalı yalnız qəhrəmanlardan birinin adı deyil. O, Balı tayfasının başçısıdır. O da maraqlıdır ki, “Koroğlu” datanındakı Eyvaz da Balı nəslindən çıxmışdır.

Bir sıra ermənişünas alimlər hesab edirlər ki, əsərin bəzi hissələri Arakel tərəfindən yazılmamışdır. Bu da təbiidir. “Tarix kitabı” yeganə əsər deyil ki, erməni keşişlər sonradan ona əlavələr etməsinlər. əsərdən bəzi mətnləri çıxardıb ona əlavə mətnlər əlavə etməsinlər. Bəzən isə onlar müəyyən bir əsəri tərcümə edib saxtalaşdırır və əlyazmaları yandırırdılar (5, s.33-52).

Kitabda elə hissələr var ki, onları Arakel özü yazmamışdır. “Ağvan ölkəsinin tarixi”  carlı Uvan tərəfindən yazılan hissə (Arakel bunu özü qeyd edir), “Konstantinopoldakı yanğın” haqqındakı hissə, “bahalı daşlar” haqqındakı hissələr və s. bu hissələr Arakelə aid olmayan hissələrdir. Bu məsələni hələ XIX əsrin ortalarında qaraçı mənşəli erməni alimi Kerop Patkanov sübuta yetişdirmişdir.

Erməni tarixçiləri carlı Uvanın adını Hovanes Tçanetsi kimi yazırlar. Onlar bir qayda olaraq adların önünə “h” səsini, sonuna isə “-etsi, -atsi, -atsi, -os şəkilçilərini artırırlar. Bu barədə son elmi tədqiqatlarda əsaslı fikirlər irəli sürülmüşdür (5, s.185-193).

Təbrizli Arakel də başqa erməni tarixçiləri kimi Albaniya ölkə adını Aqvank kimi yazır (1, s.46). Ermənilər etnotoponimlərin sonuna -k, -d, -n səslərini artırmaqla onları tanınmaz hala salmağa çalışırlar (7, s.179, 263). Ağvan elə Alban deməkdir. Al və ağ sözləri türk dillərindəağ və qırmızı rənglərlə yanaşı parlaq rəngləri də bildirir.

Sunik ölkəsi bəzi mənbələrdə Saluk da adlanır. Çünki o yerin əhalisi suya sitayiş edirdi. Urartu mixi yazılı abidələrində suya və su tanrısına Su deyilməsi Sunikin ermənilərə yox, bizə aid olmasını göstərən ən tutarlı faktlardan biridir.

Arakel yazır: “Bütün Şərq və Qərb ölkələri bu iki şahı tərifləyir və heyranlıq hissi keçirilər. Onlar ancaq nifrətə layiqdirlər.

Sultan Murad Şah Səfi ilə 30 illik sülh müqaviləsi bağlayırlar. Bu Arakeli kədərləndirir (1, s.438). bir xristian və erməni kimi istəyir ki, onlar daim bir-biri ilə vuruşsunlar, aramsız müharibələrdə zəif düşsünlər.

Arakelin və ümumiyyətlə xristian tarixçilərinin əsərlərində müsəlmanlara qarşı barışmaz bir nifrət vardır. Onun dindaşlarından biri sunikli Stepan Gəncədə baş verən zəlzələyə sevinə-sevinə yazır: “O il Ağvan ölkəsinin dağlarında və düzlərində güclü zəlzələ baş verdi. Minlərlə müsəlman cəhənnəmə vasil oldu”. Sunikli Stepan da erməni deyildi. Suya sitayiş edən soydaşlarımızdan biri idi. Ancaq o soydaşlarının yox, dindaşlarının sevincinə sevinir, kədərinə ağlayırdı.

Məni bir gənc kimi narahat edən odur ki, ölkəmizdə son zamanlar qeyri-ənənəvi din­lərə meyl edənlər çoxalmaqdadır. Onlar Qarabağda yox, bizə yad və uzaq torpaq­larda vuruşmaq, torpağa qovuşmaq istəyirdilər. Ona görə də, Təbrizli Arakelin “Tarix kitabı” yalnız bir elmi mənbə kimi deyil, tarixin dərsləri kimi tədqiqatın obyektinə çevrilməlidir.

Ədəbiyyat

  1. Аракел Даврижеци. Книга историй. М,Наука, 1973,623
  2. İlhami Cəfərsoy. Arilərin türk mənşəyi. Bakı, Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı. 2017, 169 s.
  3. Эвлия Челеби. Книга путешествия. вып 3, М, Наука, 1983
  4. Абегян М.Х. История древнеармянской литературы. Ереван, изд-во Арм. ССР, 1976, 606с
  5. İlhami Cəfərsoy. İber və H'Ay folklorunda türk mifik təfəkkürünün izləriş Bakı, “Xəzər” nəşriyyatı, 2014, 224s.
  6. Мамедов Т.М.  Кавказская Албания в 4-7 в.в. Баку, Маариф, 1993, 216с
  7. История Агван. Моисея Хоренского. М, 1983
  8. İlhami Cəfərsoy. Türk dillərində teonim və etnonimlər. Bakı, 2010
  9. Мещанинов И.И. Закавказские пояснне бляхи. Махачкала, 1927
  10.  Пиотровский Б.Б. История и култура Урарту. Ереван, 1944

Açar sözlər:kilsə salnaməsi, xristianlıq, etnotoponimlər, erməni kilsəsi, keşiş, yepiskop

Kлючевые слова:церковные летописи, христианство, этнотопонимы, армянская церков, поп, епископ

Key words:church chronicles, Christianity, ethotoponyms, Armenian churchles, priest

 

XÜLASƏ

Təbrizli Arakelin “Tarix kitabı” əsəri Azərbaycanın etnotoponimlərinin öyrənilməsində mənbə kimi

Məqalədə XVII əsrdə yaşamış Təbrizli Arakelin “Tarix kitabı” əsərindəki etnotoponimlər tədqiqatın obyektinə çevrilir. Müəyyən edilir ki, müəllifin həmin əsəri türk mənşəli etnik yer adları ilə zəngindir. Digər erməni tarixçiləri kimi Təbrizli Arakel də şəhər və kənd adlarını olduğu kimi yox, qismən dəyişdirərək qələmə almışdır. O, sözə “h” və “t”səslərini artırır. Nəticədə Ağbağ etnotoponimi H'Axbax, Car mahalının adı Tçar formasına salınır. Çox zaman etnik adların sonuna –atsi, -vatsi, -etsi şəkilçiləri əlavə olunur. Gəncəli Kürəkin adı Kirakos Qanqzaketsi Ərzincanlı Uvanın adı Hovanes Yerzinqatsi və s. formalarda öz kitabına daxil edir.

SUMMARY

Tabrizli Arakel's book of history as a source of study of Azerbaijani ethnotoponyms

In the article ethnotoponyms in the book of Tabrizli Arakel who lived  in the 17th century have become the object of the research. The author's works are rich with ethnic place names  in Turkish origin. Like other Armenian historians, Tabrizli Arakel also wrote  the city and village names partly changed. He added T and H sounds to the word. As a result, Agbagh ethnonym is   put into in the form of Hakhbakh and the district of Car is named Tcar. Sometimes -atsi, -etsi, -vatsi suffixes are added  to the end of ethnic names.Ganveli Kutek as the name of Kirakos Qangaetsi, Riva as the name of Hovanes Yerzinqatsi are included into book.

 

РЕЗЮМЕ

Книги Истории” Даврижеци Аракеля является источником исследования этнотополии

Азербайджана

Этнотопонимы “Книги истории” Даврижеци Аракеля относящейся л XVII веку, становятся объектами исследования. Установлено, что работа автора богата туретцким этническим происхождением. Как и другие армянские историки Аракел Даврижецине частичноно менял названия городов и деревень. В результате названия племени Хахбах,  Джар помещается в форму Тджар. Он добавлял в слова “h” и “т”. Часто –атси, -етси, -ватси суффиксы добавляются к концу этнических имен. Добавляет в Книгу названия Гянджали Кюльтекин как Киракус Гянджаетси имя Ерзинджанлы Рива Гованес Ерзингатси и т.д.

 

RƏYÇİ: dos.N.Əfəndiyeva


Kəmalə Cəfərova

SUBORDİNATİV VƏ KOORDİNATİV BİLİNQVİZM

Bilinqvizmin öyrənilməsinin böyük siyasi, nəzərivə praktik əhəmiyyəti vardır. Ümumiyyətlə, çoxmillətli dövlətlərdə müxtəlif xalqların dillərinin bir-birinə qarşılıqlı təsiri və bu təsir nəticəsində yaranan ikidillikliyin tədqiqi dilçiliyin aktual problemlərin­dəndir.

İkidillilik dilçiliyin mübahisəli məsələlərindəndir.Bu məsələnin mahiyyətini tam şəkildə başa düşməyən, özünəməxsus şəkildə izah edən dilçilər də vardır. Məsələn, bəzi dilçilər iki müxtəlif sistemli dili, bəziləri isə iki eyni tipli dili bilməyi bilinqvizm hesab etmişlər. Bir şəxsin iki dildə ana dili kimi danışa bilməsini də ikidillilik hesab edənlər vardır.Əslində belə hallar çox az təsadüf edilir. İkidillilik şəraitində ana dilini yaxşı bilənlə daha çox olur, çünki sonradan mənimsənilmiş yad dilin bütün incəliklərini ana dilində olduğu qədər bilmək mümkün deyildir. İkidillilik yalnız dil hadisəsi deyil, həm də nitq hadisəsidir.Bu səbəbdən onu nitq hadisəsi kimi canlı prosesdə öyrənmək lazımdır. İkidillilik dünyanın müxtəlif, fərqli regionlarında mövcud olduğundan onun mədəni, tarixi və sosial şəraiti də fərqlidir. Ona görə də ikidilliliyin xüsusiyyətlərinin şərhindəki mürəkkəbliklər də bundan irəli gəlir.Onun tədqiqi və təhlili xüsusi linqvistik metodlar tələb edir.

Bilinqvizm nəzəriyyəsinə görə, ikidilliliyin mahiyyəti aydınlaşdırılarkən onun ərazi və dövlət əhəmiyyəti də nəzərə alınmalıdır. Bu onunla bağlıdır ki, ikidillilik bəzən müəyyən bir ərazidə yaşayan iki xalqa xidmət edir. İkidillilik probleminin tədqiqinə bir sıra sanballı əsərlər həsr edilmişdir. Xarici ölkə tədqiqatçılarından Y.Vaynrayx, Haugen və Vaysın əsərləri buna misal ola bilər.

Rus dilçiliyində ikidillilik probleminin tədqiqi tarixi çox da uzun deyildir. O.S.Axmanova, L.X.Daurova, Y.D.Deşeriyev, K.X. Xanazarov, V.Q.Kostomarov, M.İ.İsayev, Y.A.Jlutenko və başqalarının əsərləri ikidillilik probleminin bu və ya digər məsələsinin tədqiqinə həsr edilmişdir.

Azərbaycan dilçiliyində isə  bu məsələ ilə bağlı  tədqiqatlar çox deyildir. Belə tədqiqatların müəlliflərindən F.İbrahimbəyov, M.Həmzəyev, Ə. Rəcəbov və G.Hüseynzadəni xatırlatmaq olar.

Bilinqvizm dillərin təmasının ifadə forması kimi xalqların həyatında müəyyən sosial-tarixi şərait nəticəsində yaranır, yayılır, fəaliyyət göstərir və inkişaf edir. Bu hadisənin bir sıra linqvistik və sosial səbəbləri olur. Bilinqvizmə gətirib çıxaran həmin səbəbləri müəyyənləşdirək. Dilçilik ədəbiyyatında bunun bir neçə səbəbi göstərilir:

- insan cəmiyyətinin inkişafı və onunla bağlı olaraq daim iqtisadi, siyasi, hərbi, mədəni, elmi, məişət əlaqələrinin inkişafı və müxtəlif dildə danışan xalqlar arasında münasibətlərin inkişafı,

-       bir xalqın digər xalqla ərazi toqquşması (qonşuluğu) və ya müxtəlif dildə danışan xaqların bir ərazidə məskunlaşdırılması,

-       hər bir dilin ictimai funksiyası və təmasda olan xalqların həyatında onların həyata keçirilmə sferası [4, 11].

Bütün bunlar bir-biri ilə qarşılıqlı şəkildə bağlıdır və bir-birini şərtləndirir, biri o birinin nəticəsidir. Belə şərait olduğu hallarda bilinqvizm sosial-tarixi hadisə kimi qaçılmazdır.

X.Z.Baqirokov ikidilliliyə iki dildən növbə ilə istifadə kimi yanaşmanın artıq köhnəldiyini deyərək, V.N.Yartsevanın verdiyi tərifdən istifadə etməyi təklif edir. Həmin tərifə görə, ikidillilik “ayrılıqda fərdin yaxud ümumilikdə bütün xalqın və ya onun bir hissəsinin iki dildə ünsiyyət etmək (qarşılıqlı anlaşmaya nail olmaq) qabiliyyəti” başa düşülməlidir [2, 29].

Doğurdan da bilinqvizm hadisəsi həmişə diqqət mərkəzində olmuşdur. Buna görə də R.Bell bilinqvizmlə məşğul olan dilçilərin fikirlərinə əsaslanaraq ikidilliliyin iki formasının fərqləndiyini qeyd edir: təmiz bilinqvizm zamanı nitq mexanizmləri ayrı­lıqda mövcud olmaqla ayrılıqda da fəaliyyət göstərir. Bu zaman dilin ifadəli cəhətlərilə və ya “dil kodu” ilə onun məzmun cəhəti və ya “təfəkkür kodu” arasında birbaşa, bila­va­sitə əlaqə yaranır. Ona görə də belə bilinqvizm koordinativ (tabesiz) bilinqvizm adlanır.

Qarışıq bilinqvizm zamanı fərd eyni nitq şəraitində gah bir, gah da digər dildən istifadə edir. Bu zaman dil vasitəsilə onun məzmun cəhəti arasında vasitəli əlaqə olur. Ona görə də belə bilinqvizm subordinativ (tabeli) bilinqvizm adlandırılır.

Koordinativ və subortinativ bilinqvizm arasındakı fərqi başqa göstəricilər üzrə də müəyyənləşdirilmişdir. Belə göstəricilərdən biri ana dili və öyrənilən dilin nitq mexanizmlərinin davamlılığı əlamətidir. Koordinativ bilinqvizm zamanı hər iki dilin nitq mexanizminin davamlılığı eyni, subordinativ bilinqvizm zamanı isə müxtəlif olur. Ona görə də subordinativ bilinqvizmdə ilkin (ana dili) dil və ikinci dil (xarici dil) fərqləndirilir. İkinci dilin nitq mexanizmi üçün az davamlılıq xarakterikdir.

Amerikan psixoloqları S.Ervin və Ç.Osqudun fikrincə, “dil kodu” və “təfəkkür kodu” arasındakı əlaqə ikinci dilə yiyələnmə səvəyyəsindən, tərzindən asılıdır. Koor­dina­tiv bilinqvizm təbii bilinqvizmdir, yəni fərdikinci dilə uşaqlıq dövründə ikidillilik şəraitində yiyələnir. Subordinativ bilinqvizm isə süni bilinqvizmdir, yəni fərd üçün öyrənilən dil ikinci dildir.

Psixoloji tədqiqatlar göstərir ki, koordinativ və subordinativ bilinqvizmlər arasındakı sərhəd dəyişkən xarakterlidir. Fərd xarici dildə fikirləşməyə başladığı vaxtdan, yəni həmin nitqin dil xüsusiyyətinə əhəmiyyət verməməyə başladığı vaxtdan  subordinativ bilinqvizm koordinativ bilinqvizmə keçir [5,  41].

Psixoloqların tədqiqatları nitqin düzgünlüyünün koordinativ bilinqvizm üçün əsas göstəricilərdən biri olduğunu aşkara çıxarmışdır. Məhz buna görə də İ.A.Zimnyaya xarici dildə normaların pozulmasını subordinativ bilinqvizmlə əlaqələndirmişdir  [3, 24].

Adətən ikidillilər cəmiyyətin daha dinamik üzvləri, daha doğrusu, bir sosial qrupdan digərinə keçməyi bacaran insanlar olurlar. Bundan başqa, ikinci dilin mənimsənmə dərəcəsi həmin dilin fərdin həyatında oynadığı roldan asılıdır. Yarımçıq və ya tam olmayan mənimsəmə dilin dar mühitdə istifadə olunması ilə şərtlənir (dilçilik ədəbiyyatlarında buna misal olaraq, məsələn, tacirin ikinci dildə apardığı mal mübadiləsini və malların adlarını, onların qiymətlərini bilməsi ilə kifayətlənməsini göstərirlər). Digər dil kollektivinin işlərində daha çox iştirak etmək fərdihəmin dili daha dərindən və yaxşı öyrənməyə vadar edir. Beləliklə, ikinci dilin mənimsənmə dərəcəsi fərdin digər dil kollektivi ilə əlaqəsinin diapazonu və intensivliyi ilə müəyyənləşir. Məktəbdə öyrədilən ikinci dilin digər dil kollektiviilə ünsiyyətin olmamasından tədricən zəifləməsi də məhz bununla bağlıdır.

Dilçilik ədəbiyyatında bilinqvin nitqində normadan sapma halları məhz dil kodlarının qarışdırılması ilə izah edilir. Bu hal bütün cəmiyyəti də əhatə eir, lakin buna çox az hallarda təsadüf edilir.  Müşahidələr onu deməyə əsas verir ki, subordinativlik  dil faktlarından asılıdır. Dildə mənimsəmənin  iki mərhələsi mövcuddur. Birincisi dil, ikincisi  subyektin dil hazırlıgı  səviyyəsi. Dillərin qarşılıqlı   təsiri və törəməsinin növ­bəti   fazası anlama ilə  müəyyənləşir. Anlama nitqin mənalarının səhv  başa düş­məsi  prosesi ilə  xarakterizə olunur. Pisxolinqivistikada  anlama dedikdə xarici dildə nitqin  törənməsi və rabitələrin   bərpası nəzərdə tuturlur. Anlama fikirləşmə prosesinin  həm özü  həm də nəticəsidir. Səhv anlama  həmdə səhv nəticədir. Yəni fikirləşmə prosesinin   nəticəsi səhv olaraq  nitqin dil   normalarına  uygun davranışını  motivləşdirə  bilir və ona  görə qarışıq   subordinativ   və qarışıq dil tipi  hər dəfə  anlama ilə  müşayət olunur.

Dilçilik nitq hərəkətlərini mənalı-dilə məzmun gətirən insani davranış  aktları  kimi baxır. Subordinativ, qarışıq və ya dominant  dil qruplarının  keyfiyyət tərəfindən  göndərilən  və qəbul edilən  hərəkətlərin kəmiyyət və  keyfiyyət   müvafiqliyi   var və əgər  bu hərəkətlərin sinxronlugu  pozularsa  onda dil normalarında   qeyd  etdiyimiz  səhvlər  özünü göstərir  və bir  də   qeyd etmək istərdik ki  nitq hərəkəti  psixologiyada  anlama  nöqteyi-nəzərdən  nitq bacarıgıdır. Ona görə bizə  bu bölgülərə həm də bacarıqların  prizmasından  baxmaq təklif edilir.

Nitq hərəkətləri  psixolinqivistik  anlamda daha kiçik dil  ifadə formlarına (fonemlər və sintaqmlar üzərində aparılan əməliyyatlar)  malikdir ki, onlarsız  bütöv  bir nitq  aktını təsəvvür  etmək olmaz.Hər bir nitq hərəkəti  özlüyündə  müəyyən  məzmun kəsb edir və linqivistik mənaya malikdir, sadəcə olaraq  kommunikativ  səriştəlilikdən  asılı olaraq davranış formasında  ifadə  oluna bilirlər.

Nitq  hərəkətlərinin  danışanın  kommunikativ  səriştəliliyindən  asılı olaraq davranışa çevrilməsi üçün  subyektin aktivliyi ilə yanaşı nitq situasiyalarından asılıdır. Nitq situasiyaları nitq fəaliyyətində  əyanilik rolu oynayır. Nitq situasiyalarının  yaranması  əyanilikdən asılıdır və  xarici dilin mənimsənilməsində obyektivlik, reallıq rolu oynayır. Ana dilinin mənimsənilməsində nitq  situasiyalarının rolu uşaq nitqində  açıq-aydın  özünü biruzə verir. Lakin gürcü pisxologiya məktəbinin  xarici dillərin  mənimsənilməsində nitq situasiyalarının xarici dildə yaradılması  mənimsəməyə əyani təsir etmək (determinant  rolu oynamaq)  təlim prosesinin  ayrılmaz hissəsidir və  yəqin  dilin  aspektlərinin mənimsənilməsində bəzi hallarda  əvəzedilməz rola malikdir.

Subordinativ və ya qarışıq  blinqivizmlə baglı  nitq situasiyalarının  təhlili göstərir ki, belə nitq törəmələrinə səbəb ailələrdə, auditoriyalarda,  iş yerlərində və   sosial kiçik cəmiyyətlərdə yaradılmış dil auditoriyalarıdır. Nitq situasiyalarının dil material­ları­na  müvafiqliyi  təkcə dil  materiallarından deyil  həm də  subyektin maragi ilə baglıdır. Nitq situasiyaları və maraqlar öyrənmə  prosesini motivləşdirən  şəxsiyyətin  istiqaməti kimi  təlim proesesini  dil öyrənmə   səviyyəsinin  effektivliyini artırıır.

Subordinativ və ya qarışıqdil tipləri  təkcə dil  materiallarının  persepsiyasından asılı deyil,  eyni zamanda paralel olaraq nitqin formalaşmasını da  nəzərdə tutur. Yəni biz həm persepsiyanı həm də törəmənin pisixoloji  xüsusiyyət- lərini nəzərə almaqla  bu dil tiplərinin  klassifikasiyasını verməyi təklif edirik.

Nitq hərəkətlərinin balanslaşdırılması  öyrənmə  prosesi üçün  pisxoloji maneənin  yaradılmasına səbəb olardı.Nitq hərəkətləri  situativ  davranış üçün  və pedaqoji  pro­ses üçün xarakterik oldugundan subordinativlik,qarışıq və  koordinativ tiplərin yaranmasına xüsusi təsir edir. Bu tiplərin pisixoloji mexanizmləri mətnin  törəməsində  aydın şəkildə özünü biruzə verir. Müasir psixolinqivistik tədqiqatlarda  qeyd ediblər ki, fərdi şüurda  dillərin qarşılıqlı təsiri zamanı danışma, eşitmə, oxu ikinci dil səviyyəsində  blinqi­vizmin  ölçüsü  ola bilər.

Qarışıq və koordinativ  blinqivizm üçün maraq doguran məsələ ikidilliyin pisxoloji mexanizmidir. Məsələ ondadır  ki,  bir  mexanizm iki dilin  törənməsində  iştirak edir, yoxsa hər dil üçün  ayrıca nitq  mexanizmləri  mövcuddur. Nəzəri cəhətdən ənənəvi olaraq  qeyd edilən hal odur ki,ikidilli qarışıq  ailələr üçün  iki dil  işarələrin  sistemləri,  iki kod  bir məna  sistemi ilə əlaqəlidir.

Göründüyü kimi qarışıq blinqivizm üçün dil işarələri vahid semantik  strukturlar nəzərdə tutulur. Həm birinci dil, həm də ikinci dil işarələri  sistemi    eyni semantik məzmundan motivləşərək, bəzən birinci dil vasitəsi ilə əlaqələri yaradaraq fikrin ifadəsinə cəhd olunur. Koordinativ  blinqivizm  o zaman inkişaf edir ki, fərd iki dilə yiyələnib və  bu müxtəlif kontekstlərdə  əldə olunub, məsələn evdə  və məktəbdə və müxtəlif cəmiy­yətlər­də əldə edilib. Belə olan halda dilin işarələr sistemi mənaların avtonom sistemini  yaradırlar və məxsusi reprezentasiya- larla   müşayət olunurlar.

Qarışıq blinqivizm zamanı  dillərin genezisi üçün  yeganə semantik struktur  nəzərdə tutulur və məzmun qarışdırılır və intefensiyanın  əmələ gəlmə  imkanları  artır, koordinativ  bilinqivizm üçün isə  dillərin  ayrı-ayrı  strukturların  genezisi eyni  olsa da  avtonom  davranış nitq  hərəkətlərinin fəallıq  səviyyəsindən  asılı olur və  qarşılıqlı   interfensiya üçün yaradılmış olur.

Fərdi  şüurda vahid məna sistemindən törənən iki dillilik zamanı ana dilinin tə­miz­liyi təsirə məruz qalmır. Semantik interferensiya özünü ikinci xarici dilin ifadəsi zamanı semantik səviyyədə göstərir. Dillərin belə qarışıq formaları şüurun işarədən istifadəsi zamanı qavranılan işarə - stimuldan asılı olur və  cavab – işarənin yaranmasına zəmin yaradır.

Dillərin fərdi şüurda qarşılıqlı təsiri zamanı dil işarə sistemləri üçün mənaların ölçülməsi çətinlik törədir. Ancaq kommunikasiya prosesində anlamanın səviyyələrindən asılı olaraq mənaların dil işarəsi forması almasını və kommunikativliyi stimullaşdırıl­masını müəyyən etmək olar,yəni nitq ya anlanılır,  ya da  anlanılmır (söhbət mətn səviyyəsində nitq törəmələrindən gedir).

Anlamanı müəyyən etmək üçün hər dəfə işarənin məna ilə birləşdiyini və ya onu assosiyasiyaların köməyindən istifadə etməsinə zərurət yaranır.Bu həm də öyrənmə modeli üçün yetərli olan bir hadisədir.

Koordinativ bilinqv üçün xarakter əlamət ondan ibarətdir ki, dillər avtonom olaraqşüurda və nitqdə qarışmır, hər dilə uyğun olaraq anlayışlar toplusu müvafiq leksik vahidlərlə ifadə olunur, qrammatik səviyyədə isə interferensiya vermir və ayrıca sistem kimi fəaliyyət göstərir.

Koordinativ bilinqvizmin intelektə təsiri bilinqvin verbal aktivliyindən asılıdır. Bilinqvin  dillərin avtonomluğu səviyyəsinə görə semantik diferensiyası kommunikativ situasiyadan asılı olur və bu dillərin tipologiyasının birini digərindən tam ayırmır. Verbal situasiya müəyyən hallarda bilinqvi koordinativ tipdən subordinativ və ya qarışıq tipə çevirə bilir.

Ədəbiyyat

  1. Crystal D. English as a Global Language. Cambridge. NY: CambridgeUniversity Press, 1997.
  2. Багироков Х.З. Билингвизм: теоретические и при­кладные аспекты (на материале адыгейского и русского языков).Авто­реф. дис. … докт. филол, наук. Краснодар, 2005, 52 с.
  3. Зимняя И.А. Психологические аспекты обучения гово­рению на иностранном языке.М.: Наука, 1985, 159 с.
  4. Карлинский А.Е.  О двух типах проявления взаи­мо­дей­ствия языков // Психологические и лингвистические аспекты проб­лем языковых контактов. Калинин, КГУ, 1978, 164 с.
  5. Чеснокова Л.Д. Грамматическая сочетаемость слов в простом предложении и факторы, обусловливающие ее // Сочетаемость языковых единиц. Ростов, 1968.

Açar sözlər:  subordinativ bilinqvizm, koordinativ bilinqizm, qarışıq bilinqvizm, dil kodu, dillərin qarşılıqlı təsiri

Keywords:  subordinate  bilingualism, coordinate bilingualism, mixed bilingualism, language code, language relationships.

Ключевые слова: субординативный билингвизм, координативный билингвизм, смешанный билингвизм, языковой код, взаимоотношения языков.  

 

Summary

Subordinate and Coordinate Bilingualism

The  article deals with  two types of  bilingualism - Subordinate and Coordinate Bilingualism.  Mostly, the differences between them are revealed. It is noted that,  the duration of the speech mechanism of both languages (native and studied) are the same, but  for subordinate bilingualism  is different. Therefore, in subordinate bilingualism, the primary (native) and secondary (foreign) languages are different.

 

Резюме

Субординативный и координативный билингвизм.

В статье говориться о двух типах билингвизма–субординативном и координативном билингвизме. В основном выявляется различия между ними. Отмечается  что, при координативном билингвизме длительность  речевого механизма обоих языков (родного  и изучаемого)  одинаковая, а при субординативном билингвизме  разная. Поэтому при субординативном билингвизме  первичные (родной)  и втормчные (иностранный) языки  различаются.   

 

 

RƏYÇİ: prof.L.Əhmədova


Leyla Ruslan qızı Hüseynova

İNGİLİS VƏ AZƏRBAYCAN TƏRCÜMƏ LÜĞƏTLƏRİNDƏ

SÖZLƏRİN MƏNA TƏSNİFİ VƏ SİRALANMASI

İstər izahlı lüğətlərdə, istərsə də tərcümə lüğətlərində sözlərin təsnifi və sıralanması semantika ilə bağlıdır və bu, mühüm məsələlərdən biridir. Sözlərin mənalandırılması onun anlanması və təsvir edilməsidir. Mənaların açılması isə semantik təhlil prosesində yaranır. Mənalandırma leksikoqrafik semantik təhlil deməkdir [4, s. 168]. Ə.Orucov da yazır ki, semantika öz tədqiqatı üçün leksikoqrafiyanın toplayıb sistemə saldığı lüğət materiallarından istifadə edir… Leksikoqrafiya semantikanın köməyi olmadan qarşısına qoyduğu vəzifəni yerinə yetirə bilməz [3, s. 65]. Müəllif həm də L.V.Şerbanın «Sözün semantik təhlili dərin elmi-tədqiqat tələb edir» sözlərini də sitat gətirir.

Sözün hər hansı bir mənaya malik olması onun müəyyən məna sisteminə, müxtəlif məna tiplərinə, sorğuyaratma qabiliyyətinə malik olmasıdır. Söz və məna bir-biri ilə bir vəhdət təşkil edir və onlar bir-birindən ayrılmazdır. Məna həmişə məfhumun məzmunu ilə müəyyənləşdirilir.

Sözün mənası nominativ funksiya, intellektual məzmun və struktur məna amilləri əsasında müəyyənləşir. Sözün məzmunu mütləq və nisbi əlamətlərdən ibarətdir. Sözlərin mənaca dəyişməsi həmin dilin quruluşunun spesifik xüsusiyyətlərindən və dilin qanunlarının inkişafından asılıdır.

Söz mənaca dəyişdikdə semantik məzmun öz əvvəlki sahəsini də genişləndirir. Belə ki, söz həm dar, həm də geniş mənada işlənir. Sözün məna tipləri də müxtəlifdir. Onlar həm leksik, həm də qrammatik məna, həm həqiqi, həm də məcazi mənada işlənir.

Sözün konkret mənası leksik mənadır. Leksik məna konkret olmaqla həm fərdi, həm də ümumidir. Bu məna işlədildiyi kontekstlə, ekspressiv və üslubi çalarlarla müəyyən edilir.

Leksik mənanın müəyyənləşdirilməsi üçün H.Həsənov aşağıdakı amillərin nəzərə alınmasını göstərir: «1) ictimai dərkedilməsi və mətndə işlədilməsi; 2) sözün müəyyən nitq hissəsinə aid olması; 3) müəyyən məna qrupuna aidliyi; 4) başqa sözlərlə konkret leksik əlaqəsi; 5) onun sinoniminə semantik münasibəti; 6) sözün məna əlaqəsinin əsas tiplərinin modelləri; 7) müəyyən məfhumla əlaqədar olması; 8) müəyyən əşya qrupuna aid olma qabiliyyəti; 9) funksional amilləri; 10) sözdə fərqləndirici əlamətlərin olması [4, s. 21].

Sözün ümumiləşdirilmiş mənası onun qrammatik mənasıdır. Bu məna sözlər arasında əlaqə yaradır, leksik mənanı tamamlayır və s.

Məlumdur ki, sözlər təkmənalı və çoxmənalı olur. Təkmənalı sözlər əşya və hadisəni ancaq tək mənada ifadə edir. Bu terminlər üçün də xarakterikdir.

İzahlı lüğətlərdən fərqli olaraq ikidilli, yəni tərcümə lüğətlərində təkmənalı sözlər daha üstünlük təşkil edir. Çünki tərcümə lüğətlərində sözlərin mənalandırılması bir qədər çətinlik törədir. Bu çətinlik, adətən, bir dildən başqa dilə tərcümə zamanı baş verir. Məsələn, «İngiliscə-Azərbaycanca lüğət»də təkmənalı sözlərin tərcüməsinə çoxmənalılıqdan daha geniş yer verilmişdir.

«İngiliscə-Azərbaycanca lüğət»də isə ingilis dilindən Azərbaycan dilinə tərcümə olduğuna görə bu fərq heç də müəyyən dərəcədə hiss olunmur. Burada həm təkmənalı­lığa, həm də çoxmənalılığa geniş yer verilmişdir.

Çoxmənalı sözlər iki və daha artıq mənadan ibarət olur. Ümumiyyətlə, söz nitq va­hidi kimi tək, dil vahidi kimi isə çoxmənalıdır. Bu proses həm ingilis dilinin, həm də Azərbaycan dilinin daxili inkişaf qanunlarından birini təşkil edir. Hər iki dildə sözlər işlədildikcə, başqa sözlərlə əlaqəyə girdikcə öz təkmənalılığından uzaqlaşır, çoxmə­nalılığa meyil artır.

Lüğətçilikdə çoxmənalı sözlərin müəyyənləşdirilməsi ən vacib problemlərdən biridir. Onların məna quruluşu daxili və xarici amillərlə bağlıdır. Çünki bu amillər dildə sözün çoxmənalı olmasına şərait yaradır. Mənanın dəyişməsi əşya və hadisələri adlandırmaq tələbindən irəli gəlir. Çoxmənalılıq həm də bir-birinə yaxın olan əşya və hadisələrin adıdır, bir söz bir və ya bir neçə əşyaya xidmət edir. Çoxmənalı sözlərdə yaranan müxtəlif mənalar bir-biri ilə ardıcıl surətdə bağlıdır. Bütün bu prosesləri həm Azərbaycanca-İngiliscə, həm də İngiliscə-Azərbaycanca lüğətdə görürük. Məsələn, «barmaq» sözünü götürək.

«Azərbaycanca-İngiliscə lüğət»də

barmaq1 i. 1. (əldə) finger; 2. (ayaqda) tol; baş barmaq ~ əldə thumb; (ayaqda) big tol; şəhadət barmağı forefinger, index (finger); orta barmaq ~ middle finger, third finger; adsız barmaq~ fourth finger (soləldə) ring finger; çeçələ barmaq ~ little finger; barmağının ucunda gəzmək to tiptol; ~silkələmək to shake onesfinger(at); to wag onesfinger(at); özgənin işinə burun soxmaq ~  to meddle writh/in other people’s business;  qaldırmaq to raise onesfinger; məc.to vote by raising one’s finger; barma­ğına dolamaq to vote by raising one’s finger; barmağına dolamaq to wind s. o. roundonesfinger. d.d.tocheat(d.) to dupe (d.); todejeive (d.) to take in (d.) bir şeyi beş barmağı kimi bilmək to have smth.at one’s finjer-                tips/finger-              ends. to know smth. like the back of one’s hand idiom.

barmaq2 s finger; ~ yeri/izi finger-print; ~ ləkəsi finger-mark; ~ ucu finger end [2,  s. 53]

«İngiliscə-Azərbaycanca lüğət»də

finger1 [׳fıŋgə׳] n. 1. barmaq, index/first ~ səhadət barmağı, middle/second ~ orta barmaq; the ring/fourth ~ adsız barmaq; little ~ çeçələ barmaq; Theycanbecountedonthefingersofonehandonları barmaqla saymaq olar; to eat smth. With one’s ~ bir şeyi əllə yemək; Hisfingersareallthumbs. O çox yöndəmsizdir. Hər şey onun əlindən düşür/tökülür; to be  ~  and thumb - ürək dostu/yaxın yoldaş/ səmimi dost olmaq; to dip/to put one’s  ~  in sith – bir şeyə qarışmaq/ müdaxilə etmək; bir işdə barmağı olmaq; to have a  ~  in  smth. bir işdə iştirak etmək; to cock one’s little  ~ içmək, doyunca içmək; keflənmək, sərxoş olmaq; to be in smb.’s ~ s bir kəsin təsiri altında olmaq; not to lift/to move/ te raise/ to stir a  ~ əlini ağdan-qaraya vurmamaq, to look through one’s ~ s barmaqarası baxmaq; His fingers itch. Onun əli gicişir. O nəsə etmək istəyir; to stick in/to smb.’s ~ s, əlinə yapışmaq (əsaspulhaq.); 2. barmaq (əlcəkdə və s.); 3. əqrəb (saatda); göstərici (skalada).

finger2 [׳fıŋgə׳] 1. toxunmaq, əl vurmaq, əlində hərlətmək/fır­latmaq; 2.carg. oğurlamaq; rüşvət almaq…3. musiqi alətində çal­maq [2, s. 676].

Hər iki lüğətdən fərqli olaraq 3 cildlik «Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti»ndə isə «barmaq» sözünün 9 mənası göstərilmişdir: «1.İnsanın və bəzi heyvanların əl və ayaqlarının qurtaracağındakı beş mütəhərrik üzvdən hər biri. BaşB. şəhadətbarmağı. OrtaB. AdsızB. ÇeçələB.// Əlcəkdə B. keçirilən yer. 2. Maşın və mexanizmlərin milə oxşar girdə hissəsi – detalı// Ümumiyyətlə barmağa oxşayan hər şey. 3. Təkərlərin dəndənəsindən çənbə­ri­nə qədər uzanan çubuqların hər biri. 4. Mühəccər, sürahi ağacı. 5. Yuva və şananın hər biri dişi, ucu. 6. B. uzun­lu­ğunda, B.boyda// Adətən «bir», «bircə» sözləri isə – azacıq, çox az,  çox xırda, bir tikə//Qatı bir mayeyə batırıldıqdan bir barmağın aldığı miqdar BirB. doşab. 7.Şeirdə: heca ölçüsü, misralardakı hecaların sayına əsaslanan ölçü. 8. Çalğıçının əsas musiqi melodiyasına uyğun olaraq əlavə etdiyi ahəng// Simli musiqi alətində (tar, kamança, saz və s.) çalan müəyyən ifaçının işlətdiyi və yalnız ona xas olan xırda musiqi ibarələri. 9. Tənək, nar və s. bu kimi kolların yaxud çiçəklərin şitil çubuğu [1, s. 105].

Göründüyü kimi, Azərbaycan dilində «barmaq» sözünün mənası ingilis dilində olan «barmaq» (finger) sözünün mənasından çoxdur. Lakin Azərbaycan dilində ingilis dilinə tərcümədə «barmaq» sözünün iki mənası verilmişdir.

İngilis dilindən Azərbaycan dilinə tərcümədə isə birinci mənada verilmiş «əqrəb» sözü dilimizdə həmin mənanı vermir. Sözün ikinci hissəsi isə fel kimi işlədilir. Lakin buna baxmayaraq, çoxmənalılığın bir çox hadisələri hər iki dildə bir-birinə yaxındır. Məsələn, 3 cildlik «Azərbaycan dilində izahlı lüğəti»ndə ürək sözündə 6 məna verilmişdir. Böyük «İngiliscə-Azərbaycanca lüğət»də isə həmin sözün də isim kimi 6 mənası göstərilmişdir. O cümlədən də baş (head) sözünün «Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti»ndə 17, Böyük «İngiliscə-Azərbaycanca lüğət»də isə 9 mənası verilmişdir. Lakin dilimizdə işlənən baş sözündən fərqli olaraq ingilis dilində işlənən head (baş) sözünün üç omonim məna kəsb etdiyi göstərilmişdir.

Onu da qeyd edək ki, çoxmənalılıqda sözün məna hüdudlarını müəyyən edərkən yardımçı vasitə kimi tərcümədən istifadə edilir. Çoxmənalı sözün birinci mənası başqa dildə – elə araşdırdığımız ingilis dilində – adekvat formada (şəkildə) verildiyi halda, onun əlavə mənaları ya təsvir yolu ilə, ya da bütünlüklə başqa sözün vasitəsi ilə tərcümə edilir. Bu isə tərcümədə süniliyə yol vermənin qarşısını alır, tərcümə daha real, daha qabarıq bir şəkildə olur.

İngilis dilində mövcud olan bir qrup çoxmənalı sözlərin bir neçə mənası müxtəlif terminoloji sahələri ifadə edir. Bu cür sözlərə adıçəkilən lüğətdə çox yerdə rast gəlmək olur. Bir neçə misal veririk:

operator [׳ɔpərətaız] n operator; computer ~ kompüter texniki; crane ~ yük qaldıran kranın operatoru…; 2. mexanik, maşinist; machine ~ maşinist, maşın opera­toru, mexanik; 3. sürücü; 4.telefonçu; teleqrafçı; radist; rabitəçi; switchboard/telephone ~ telefonçu, operator; 5.tib.həkim-cərrah, diş həkimi; 6.biznesmen; sahib; müdir; big ~ s yüksək rütbəli/vəzifəli şəxslər; 7.birja dəllalı, bacarıqlı/işgüzar adam…; 8.riyaz. operator; 9.dilç.operator. Operators are forms like atticels, prepositions, conjunctions which perform syntactic functions. Operatorlar sintaktik funksiyalar yerinə yetirən artikl, sözönü, bağlayıcı tipli sözlərdir; 10.biol. gen-operator [5, s. 1017].

tolerance [׳tɔlərəns] n dözmə, dözülə bilmə, yol verilə bilmə; dözüm, səbir; ~ for/of other people’s views başqalarının nöqteyi-nəzərinə dözmə; 2.mal. xırda pulun standart ölçü və çəkisində yol verilə bilən artıqlıq-əskiklik, sapma; 3. tex.yol verilə bilən artıqlıq-əskiklik, sapma; 4. tib. dözüm­lülük, saxlama… [5, s. 1443].

value [׳vælcu:] n 1. dəyər, qiymət; qiymətli/dəyərli şey… 2. iqt. dəyər; supllus ~ izafi dəyər; 3. məna (söz və s.); 4. riyaz. kəmiyyət, miqdar; 5. Mus. uzunluq (notda); 6. rəs. şəkildə/tabloda işıqla kölgənin birləşməsi [5, s. 1519].

Hər üç misalı nəzərdən keçirdikdə, görürük ki, «operator» sözü tibbdə, riyaziyyatda, dilçilikdə, biologiyada, «tolerance» sözü maliyyədə, texnikada, tibbdə, «value» sözü iqtisadiyyatda, riyaziyyatda, musiqidə, rəs­sam­lıq­da işlədilir.

Burada verilmiş hər üç sözün qeyd olunmuş mənaları leksik-semantik variant adlanır. Ona görə leksik-semantik variant hesab olunur ki, hər bir məna sözün əsas, yəni birinci mənası ilə ümumi, invariant formal-semantik əlaməti saxlamaqla yeni məzmun kəsb edir, bir-birindən məna çalarlığına, denotativ münasibətə görə fərqlənir. Çünki dilçilikdə real denotatlar və linqvistik denotatlar fərqləndirilir.

Araşdırmalar göstərir ki, böyük «İngiliscə-Azərbaycanca lüğət»də çoxmənalı sözlər böyük bir qrup təşkil edir. Bu çoxmənalılıq əksər nitq hissəsinə aid olub sözlükdə öz əksini tapmışdır.

Yuxarıda bəhs etdiklərimizdən də belə bir nəticəyə gəlirik ki, lüğətçilikdə çoxmənalı sözlərin müəyyənləşdirilməsi ən vacib problemlərdən biridir. Onların məna quruluşu daxili və xarici amillərlə bağlıdır. Çünki bu amillər dildə sözün çoxmənalı olmasına şərait yaradır. Mənanın dəyişməsi əşya və hadisələri adlandırmaq tələbindən irəli gəlir. Bundan əlavə İngiliscə-Azərbay­can­ca və Azərbaycanca-İngiliscə lüğətlərdə sözlərin leksik-semantik təsnifin­də hər cür üsullardan istifadə edilmişdir. Bütün bunların tətbiqi onu deməyə əsas verir ki, oxucular sözlərin və ifadələrin daha dəqiq anlaşılmasında heç bir çətinliklərlə qarşılaşmırlar.

Ədəbiyyat siyahısı

  1. Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti, I c., Bakı, Çıraq, 1997
  2. Azərbaycanca-İngiliscə lüğət (O.Musayevin redaktorluğu ilə). Bakı, ADDİ, 1998, 646 s.
  3. Ə.Orucov. Azərbaycan dili filoloji izahlı lüğətinin nəzəri əsasları. Bakı, Elm, 1965, 124 s.
  4. H.Həsənov. Azərbaycan lüğətçiliyinin nəzəri əsasları. Bakı Dövlət Universitetinin nəşriyyatı, 1999, 336 s.
  5. İngiliscə-Azərbaycanca lüğət (O.Musayevin redaktorluğu ilə). Bakı, Qismət, 2003, 1696 s.

Açar sözlər: lüğətlər, ikidilli lüğətlər, çoxdilli lüğətlər, mənalar, sıralanma.

Ключевые слова: двуязычные словари, многоязычные словари, смыслы, сортировка.

Key words: dictionaries, bilingual dictionaries, multilingual dictionaries, meanings, sequencing

 

The meaning classification of the words and their order in the English and Azerbaijani

translation dictionaries

Summary

In this article The study of the meanings of dictionaries was studied, lexical-semantic analysis was conducted. It has been understood from this that the great English-Azerbaijani dictionary is a large group of multilingual words. This multilingualism is the most part of the speech, and is reflected in the dictionary. In addition to this, the English-Azerbaijani and Azerbaijani-English dictionaries have also been used in the lexical-semantic classification of words by the use of many analytical methods in this article.

 

Значение классификации слов и их порядок в англоязычных и азербайджанских

словарях перевода

Резюме

В этой статье изучалось значение словарей, лексико-семантический анализ. Из этого следует, что великий англо-азербайджанский словарь представляет собой большую группу многоязычных слов. Это многоязычие является большей частью речи и отражается в словаре. В дополнение к этому англо-азербай­джанский и азербайджанско-английский словари также использовались в лексико-семантической классификации слов с использованием многих аналити­ческих методов в этой статье.

 

RƏYÇİ: dos.E.Vəliyeva
Mahmudova Şəfaqət Abdulla qızı,

DİSKURSDA ANAFORİK VƏ DEYKTİK ELEMENTLƏRİN İŞLƏNMƏ

XÜSUSİYYƏTLƏRİ

Praqmatikada sözlərin öz-özlüyündə heç bir şeyə aid olmadığı fərz edilsə də, insanlar danışanın nə demək istədiyini müəyyən hərəkətlərlə icra edirlər. Bu hərəkətlərə referens və inferens daxildir. İşarənin aid olduğu denotat referens adlanır. İnferens – adı çəkilən obyektin insanın öz fon biliyi sayəsində işlədilməsidir (5,s.203). İnferens tez-tez anafora ilə birlikdə işlənir.

Anafora – yunanca “avafora” sözündəndir (19,s.37). Anafora konkret bir referen­si­yanın əsas mexanizmidir. Anafora mətndə əvvəldə qeyd edilmiş bir sözə, yaxud ifa­dəyə istinaddır. Beləliklə, anafora başqa bir şeyə, başqa bir ifadəyə istinad edən hər hansı bir dil ifadəsidir.

Anaforanın müasir şərhi belə bir təsdiqə əsaslanır ki, anaforik münasi­bət­lərin funk­sionallaşmasını idarə edən qanunauyğunluqlar eyni zamanda sintaktik struktur­larin qurulmasını, daha dəqiq desək, mətnin qurulmasını ida­rə edir. Anafora adətən öndə olan mətn fraqmentinin qeydə alınması ilə inter­pri­tasiya olunmuş dil ifadələri­nin istifadə­sidir. Anafora anlayışı ilə antecedent, yəni adətən ad qrupu ilə təqdim olun­muş və öndə olan kontekstdə istifadə edil­miş, anaforaya koreferent olan ifadə, sıx əlaqədədir. Ana­forik funksiyada 3-cü şəxs əvəzlikləri, həmçinin əvəzliklərin digər növləri, xüsusən işarəedici, qayı­dan, nisbi görünür. (son iki tip aydın ifadə olunmuş sintaktik spesifikaya malikdir).

Lakin bütün əvəzliklər anaforik deyil. Belə ki, bir çox məxsus deyktik ele­ment­lər (mən, sən, burada, indi) anaforik şəkildə istifadə oluna bilməz. Demək olar ki, kom­­munikasiya aktının iştirakçılarını ifadə edən 1-ci və 2-ci şəxs əvəzlikləri sırf deyktikdir. Bununla belə cəm halda 1-ci və 2-ci şəxs əvəzlikləri anaforik komponentə malik ola bilər. Bu, məsələn danışan üstəgəl daha bir kəs, həmçinin 3-cü şəxs bildirən biz əvəz­liyinə aiddir. Anaforik komponent olduğundan biz (we) əvəzliyi məlumatın ünvan­landığı kəs tərəfindən heç də həmişə başa düşülmür. Aşağıdakı misala nəzər yetirək:

/Annie:What are you doing here?/

/Hallie: It took us around thirty seconds after you left to realize we didn’t want to lose you again/.

/Elizabet: We?/

Burada Elizabet və Enni otağa daxil olur və təsadüfən orada Hellini (Elizabetin qızı və Enninin bacısı) görürlər. Sonrakı danışıqdan aydın olduğu kimi Helli buraya atası ilə birgə gəlmişdir. Beləliklə, /we/ əvəzliyi Helli və qızların atasına aid deyil, lakin söhbətin əvvəlində Elizabet və Enni onu görmür(o digər otaqdadı) və bilmirlər ki, o da buradadır, ona görə də bu əvəzliyin referentini müəyyən edəndə onlar çətinliklə rastlaşır.

Formal yanaşma çərçivəsində anaforik əvəzliklərin cümlə hüdudunda istifadəsi qayda olaraq gözdən keçirilirdi (6,s.123).Onlar sintaktik qaydada daxil edilir, mütləq olur və antesedenti ilə birgə bir cümlədə yer alır.

Lakin 70-ci illərin ortalarında teoretik linqvistikanın funksionallığa yönəl­məsində tədqiqatçıların diqqət mərkəzində diskursiv anafora adlanan təzahür durdu. Diskursiv anafora halları sintaktik qaydaların köməyi ilə təsvir oluna bilməz. Yəni burada diskursiv anaforik əvəzliklər və antesedent çox vaxt ayrı hətta qonşu cümlələrdə də yer alır (2, s.223).

O.D.Genslerin məqaləsi deyktik olmayan, həmçinin sintaktik antesedentə yollanmayan əvəzliklərə bəhs edilib. Belə anaforanı O.D.Gensler sintaktik olmayan, “mətn əvvəli-freym” ə aid anafora adlandırır.Sintaktik olmayan antesedent ya freym, yaxud onun hansısa komponenti, ya da köhnə ilə törədilmiş yeni freym və s. ola bilər. O.D.Gensler qeyd edir ki, sintaktik olmayan anafora şifahi nitqə daha uyğundur. O bu qənaətə gəlir ki, hər cür anafora antesedentin növündən asılı olmayaraq prinsipcə eyni mexanizmlə göstərilir (14, s.125).

Diskursiv anafora ümumi, yaxud yanaşı problemlərə aid bir sıra teoretik işlərdə yer almışdır. Məsələn, U.Çeyf “kommunikativ” dərəcələrin problemati­kasını müza­kirə edərək vurğulayır ki, kodlaşdırmağın əsas xüsusiyyətlərindən biri nominallaş­dırmadır. U.Çeyf əlavə edir ki, əgər qeyri birmənalığı yaratmaq üçün risk varsa, onda ehtimal var ki, qarşıya qoyulan nominallaşdırılmasın (9, s.154).

M.Halidey həmçinin nominallaşdırma fenomenini əlavə edən diskurs təşkili konsepsiyaların tanınmışlarından birini tədqiq etdi. M.Halideyin dediyinə görə “referensiya”diskurs bağlılığının dörd formalarından biridir. Anafora (referensiyanın 1-ci növü) hərdən qonşu predikasiyaların birliyini ifadə edən yeganə üsuldur, yəni mətnin formalaşdırılmasında kritik məna daşıyır (17, s.111).

T.Givon diskursda “topikin fasiləsizliyi” konsepsiyasını tədqiq etdi. Bu konsepsiyanın komponentlərindən biri sıfır kodlaşdırma, vurğusuz və vurğulu əvəzliklər, müəyyən ad qrupları, müəyyən edilməmiş referent ad qrupları və sairə daxil edən “kodlaşdırma şkalası” oldu (15 a, s.132). Şkalanın sol tərəfi fasiləsiz, əl çatan, gözlənilən topikə uyğundur. Topikin gözlənilməsi həddinin azalmasına görə sağ şkaladan verballaşma üsulları daha uyğundur. Nominasiya üsulu seçimini müəyyən edən əsas faktor referensial məsafədir, yəni bu təkrar nominasiyadan sola yaxın antesedentə tərəf hesablanan predikasiya sayıdır. Nə qədər referensial məsafə azdırsa, danışan o qədər tez anaforik nominasiyanı istifadə edir.

Referensial məsafəyə əsaslanan konsepsiya dəfələrlə “tematik” teoriya tərəfdaş­ları tərəfindən tənqidə məruz qalmışdır. Onlar antesedentə məsafəni çox kobud kriteriya kimi sayan, nominasiya üsulunun seçimini hərdən əvvəlcədən qeyd etməyə bacarığı olmayandır.

Beləliklə, T.A. van Deyk antesedent axtarışının bir neçə strategiyasını qeyd edir: yaxın zaman (anaforik əvəzliyə mətn uyğunluğu), semantik və sintaktik qeyd olunma (agens və mübtəda statusu), topiklik. Sonuncu faktoru o, əsas sayır. Bu müəllif hesab edir ki, diskurs anlayışını bundan qabaq olan diskursun təkmilləşdiril­məsi nəticəsində yaranmış bir neçə mövqeyi olan qısa müddətli yaddaş buferi idarə edir. Antesedent axtarışı məhz bu buferdə aparılır, yəni antesedent çox vaxt müxtəlif ranqların – cümlə topinqi, epizod, diskurs-topikidir (21, s.146)

A.A.Kibrik diqqət fokuslaşdırılması əsasında referensiyanın yanaşma zamanı “ardıcıl” və “tematik” dəstək strategiyasını inteqrasiya etməyi təklif edir. Onun fik­rincə, referent həm indi yada salmağı nəticəsində, həm də bütün diskurs üçün mühüm olması nəticəsində diqqət fokusunda ola bilər. Bu onların hər birində referentin diqqət fokusuna yaxınlıq dərəcəsi nominasiya seçimini qabaqcadan müəyyən edir (2, s.121).

Anaforik elementlər cümlə və diskursda referensiyanı dəstəkləmək üçün əsas dil üsuludur. Lakin anaforik əvəzliklər referensiyanın geniş sahəsinə malikdirlər, bu da tez-tez referensianın birmənalı olmaması üçün çətinlik yaradır. Dilin birmənalı olma­masını aradan qaldırmaq üçün hər bir əvəzliyin mümkün referensiyasına müxtəlif məhdudluq istifadə edilir. Hind-avropa dillərində referensiyanı dəstəkləyən bu köməkçi üsullara əvəzliklərin ad növləri aiddir (cins, şəxsiyyət və canlılıq dərəcələri) (2, s.226, s.227).

Həmçinin L.Kerrolun nağılında şah şeir formasında göndərişin mənasını bilmək üçün cəhd edəndə şeirdə istifadə olunan əvəzliklərin üçüncü şəxs qrammatik cinsinə diqqət yetirir. Cins o səbəblərdən biridir ki, ona görə o hesab edir ki, she before she had this fit – də şahzadəyə aid ola bilər.

/Then again – BEFORE SHE HAD THIS FIT – you never had fits, my dear. I think? He said to the Queen./

/Never! Said the Queen furiously, throwing an inkstand at the Lizard as she spoke (4, s.114).

Anlama aspektləri və anaforik əvəzliklərin sintezinin öyrənilməsində psixo­linqvistlər əsas rol oynayıblar. Belə ki, A.Karmilof-Smit hesab edir ki, uşaqlar tərəfin­dən müəyyən ad qrupları və əvəzliklərin istifadəsi böyüklərlə müqayisədə digər məna daşıyır (18,s.107). Onun fikirləri bizim misallarla təsdiqlənir.

/That was Grandmas ordeal? I asked Gill, who was, in my experience, a fount of knowledge./

/You don’t know anything, do you? She said: which was true. She’s been to court. A woman killed her husband, and she had to decide whether she was guilty or not. She was in the jury. Mum said it was in all the papers, but she wouldn’t let me see them./

/My grandfather had nearly caught us up, so she sank to a whisper: She did it with a knife. First of all he was going to stab her, but then she got hold of him and stabbed him: hundreds and hundreds of times. With a penknife – just like I’m going to get for Christmas./

/This explanation, although graphic, was far from satisfactory, but a sense of honor prevented me from exposing my ignorance further (22, s.98).

Qızın danışdığında /she/ əvəzliyi həm nənəni, həm ərini öldürən arvada, həm də anaya aiddir. Ona görə də təsadüfi deyil ki, belə izah dolaşıq görünür və onun balaca qardaşını çaşdırır.

A.Karmilof-Smit həmçinin uşaqların eyni cümlədə tez-tez müxtəlif dərəcələrdə pronomilizasiya istifadəsinə işarə edir. Mətnin əsas iştirakçısı “makrotematik” dərəcədə, lokal iştirakçı isə cümlə səviyyəsində nominallaşır (18,s.135).

Beləliklə, anafora təkrar nominasiya üsullarına aiddir, anaforik əvəzlik və ana­fo­rik sıfır kimi ifadə oluna bilər. Sıfır anaforuna ellipsis halları və sintaksis sıfırları aiddir.

Diskursda anaforik elementlərin sintez və anlaşmasına antesedentin (və onun olması) yaxınlığı, uyğun referentin topikallığı, antesedentin semantik və sintaktika planında qeydə alınması kimi faktorlar təsir edir.

Koreferensiya məsələsi anafora anlayışını başa düşməkdə ciddi rol oynayır. Son illərin tədqiqatı göstərdiyi kimi pronominalizasiya mətnin aktual üzvlənməsi ilə sıx bağlıdır. Əgər bu məsələyə həsr olunmuş erkən tədqiqat işləri üçün söyləmin mövzusunun pronominal elementlərinin eyniləşdirilməsi xarakterdirsə, müasir təd­qiqatlar adətən bunu təsdiq edir ki, tema, rema nisbəti və əvəzlik işlənməsi əv­vəllər hesab olunduğundan daha mürəkkəbdir. Məsələn, aşkar olunub ki, əgər əvəzlik tema kimi çıxış etsə, onda onun antesedenti sonradan həmin cümləyə rema vəziy­yətində daxil oluna bilməz. Bundan başqa, əvəzlik antesedentə nisbətən daha aşağı kom­mu­nikativ dinamizmə malik ola bilməz, əgər antesedent əvəzliyə nisbətən daha yüksək kommunikativ dinamizmə (KD) malik olsa, o zaman onlar koreferent deyillər.

Bütün bu müşahidələr təbii ki, deyksisin sərhədlərindən uzaqlaşır, ona görə də razılaşmamaq olmaz ki, anafora problemi deyksis problemindən daha genişdir, bax­ma­yaraq ki, o deyksislə çox sıx bağlıdır. Ümumiyyətlə məlumdur ki, kommunikativ akt iştirakçılarını ifadə edən 1-ci və 2-ci şəxslərin formaları adətən deyktik funk­siyalarda çıxış edirlər, 3-cü şəxs isə həm deyksisdə, həm də anaforada işlənir. Ante­sedent termini özü aydınlıq tələb edir və həmişə əvəzliyi qabaqlayır, lakin həm də ondan sonra da işlənə bilər. Müasir dilçilikdə terminalogiyanı dəqiqləşdirmək üçün çox cəhdlər edilir. Dilçilər retrospektiv və prospektiv anafora və yaxud müvafiq ola­raq anafora və katafora terminlərini işlətməyə başlayırlar. Anafora mətndə adətən işlənmiş bədii ifadənin təfsirinin digər ifadədən asılı olma, yəni linqvistik təzahürdür(11,s.67). Bu, müəyyən edən ifadə antesedent - ifadənin qabaqcadan deyilmiş vahidi, (əgər o anaforik ifadədən sonra istifadə olunursa) yaxud postsedent (əgər sonra yaranırsa) adlanır (11,s.70).

Məsələn:

/Mother cooked dinner. She cooked it in the morning/

(Ana nahar hazırladı. O, onu axşam bişirdi.) söyləmində anaforik ifadə /she//mother/, /it/ ifadəsi isə /dinner/-ə ünvanlanır.

Semantiklər belə qeyd edirlər ki, anaforanı öz deyktik ifadələrinə daxil edən deyktik sözlər mühüm yollarla düzələn digər sözlərdən fərqlənirlər.

K.Büler dilin iki sahəli nəzəriyyəsini belə adlandırır:

1.simvolik sahə-bu sahədə adlandıran sözlər özlərinin tamamlanmış və dəqiq mənasını qəbul edirlər.

2.deyktik sahə- burada deyktik sözlər özlərinin bütöv və dəqiq mənasını qəbul edirlər.

K.Bülerin tərcüməsi  yarımçıqdır və simvolik sahənin müzakirəsinə daxil olmur. Deyktik sahəyə gəlincə isə o bunu koordinatların kəsişməsində mərkəzlə birlikdə koordinat sistemi kimi izah edir. Mərkəzdə yerləşənlər /I/ –(mən) göndəriş markeri,  /now/-(indi) məqam, zaman markeri,  /here/- (burada) yer markeri sayılır.

Mövqeli koordinatların bir neçə sistemi eyniləşdirilir, bunların da hər biri bədən üzvləri ilə əlaqədardır, yəni göz, baş, sinə və çanaq.

Bir neçə koordinat sistemləri müxtəlif konsepsiyalara uyğun gəlir və müxtəlif dillərin qrammatika və leksikonlarında aydın kodlaşa bilir.

K.Büler adlandırma sözləri deyktik sözlərdən funksiyalarına görə ayırır. Adlan­dırma sözlər simvol funksiyasını, deyktik sözlər isə siqnal funksiyasını daşıyırlar. Onun bu iki ifadə arasında etdiyi fərq ondadır ki, simvollar məna bildirir, siqnallar isə işarə edir. O, iddia edir ki, 1-ci və 2-ci şəxs əvəzliklərinin əsas və orijinal funksiyaları gön­dərən və qəbul edəni bildirmək deyil, yalnız bu yol sahiblərinə aid olmaqdır (10,s.145). Biz K.Bülerin bu fikrilə razılaşırıq. K.Bruqmanı izləyərək, K.Büler bizə xatırladır ki, şəxs əvəzlikləri öz spesifik keyfiyyətinə görə obyekti ifadə etmirlər. K.Büler qeyd edir ki, 3-cü şəxsin qrammatik genderi hindavropa dillərinin işidir və müvafiq deyktiklər mövzusundan uzaqlaşır. Bunun spesifik təsviredici keyfiyyətdən irəli gəldiyi söylənilə bilər ki, adlandırma sözlər ayələri mövqeli koordinatlara əsaslanan yerləşmə strategiya­sından onların referentlərinə tərəf aparır ki, bu da o deməkdir ki, deyktik sözlər referentə tərəf yönəlir (10,s.147).

Lakin geniş izah etsək, yerləşmə strategiyası səxs, yer, zaman, kəmiyyət və gender simvolik aspektlər və həmçinin deyktik sözlərdə iştirak edir.

Anaforik ifadə çox vaxt anafora adlanır və adətən əvəzlik, yaxud digər deyktik məhlula çevrilir. Anaforik əvəzlik, yaxud sıfır və antesedent arasında əlaqəyə əvəzetmə (substitution) əlaqəsi kimi baxılır (16, s.231). Lakin bir çox misal var ki, onları verilmiş üsulla anlatmaq çox çətindir. Aşağıdakı misal G.Brown and G.Yule-ün kitabından götürülmüşdür:          

/There are two different ladies and both have a wig and they’re most natural/ (8, s.85).

(Orada iki müxtəlif xanım var idi və hər ikisinin pariki var idi və onlar çox təbii idilər). Misalda /they/ – onlar əvəzliyi parikə aiddir, lakin antesedentə doğru yuxarı təbəqədə bu əvəzliyə yalnız tək halda olan AQ (adlıqqruplar)“a wig” (parik) yox, cəm halda olan AQ “ladies”-ə uyğun gəlir.

G.Brown ve G.Yule öz tədqiqatlarinda - anaforik əvəzliyin diskursda (mühakimə) düzgün şərh edilməsi üçün danışan antesedent (əvvəlki üzv) AQ haqda biliyi yox,  həm­çinin antesedentlə istifadə edilmiş (açıq ifadə olunmuş yaxud nəzərdə tutulmuş) predi­ka­tivlər və yeni, əvəzliklə istifadə olunmuş, predikat (xəbər) qeyd ediblər (8, s.186).

Bu yanaşma səs azaldıcı AQ-rin istifadəsinin, əgər antesedentin axtarış və referentin bərpa olunması üçün çətin üsul tələb olunursa, nəyə görə olduğunu anlatmır.

Koqnitiv yönümlü yanaşmaya əsasən diskursda üzə çıxmış bu və yaxud digər referensial mənanın yaranması bir çox faktor,  ümumilikdə isə danışan və qulaq asanın beynində yaranmış bilik və koqnitiv proseslərdən asılıdır (8, s.145).

Qulaq asan anaforik əvəzliklə üzləşərək tək əvvəlki diskursda izhar vahidinin axtarışı yox, daha çox hər an mətnin girişində aktivləşmiş referentlər haqda biliklərin artırılmasına malik olur və AQ-nin aldığı statusa görə referenti eyniləşdirir. Bu proses “referentlərin nəzarətdə olması” (referent – tracing) adlanır.

Danışan, yada salmaq üçün referent dildə olan referensial üslublar arasında seçim edir. Bütöv AQ-lər əsasən diskursa yeni referent daxil edərək, yaxud onu uzun vaxtdan sonra yada salaraq istifadə olunur. Azalmış AQ-lər üçün yaxın bir zamanda referentin diskursuna daxil edilmiş təkrar xatırlamaların istifadəsi tipikdir. AQ-nin referentin işarələnməsi üçün seçimi həmsöhbətin şüurunda referentin aktivləşmə dərəcəsindən asılıdır .Referentin informativ statusu aktivləşmənin əsas amili sayılır. V.Çeyf şüurda məlumatın aktivləşməsinin üç şərtini təklif edir:

1. aktiv,

2. yarıaktiv,

3. inaktiv (95, s.97).

Aktiv həmsöhbətin şüur fokusunda olandır; yarıaktiv aktiv olmayan, yaxud hansısa yolla hal-hazırda aktiv olan məlumatla bağlı (yəni şüurun çevrəsində olan) məlumat (9, s.102); inaktiv nə şüurun eyniliyi, nə də fokusunda olmayan uzun­müddətli yaddaşda olan məlumat deməkdir (9, s.105). Bu üç üzvlü qarşıdurmanın təməlində V.Çeyf “hazırkı mümkün – yeni” kateqoriyalarını müəyyən edir. Həm­söhbətin fikrinə görə, məlumat söyləyənin tələffüzü ona ünvanlanan şəxsin şüurunda yer alır. Yenilik isə danışanın fikrincə, ünvanlananın şüuruna, onun söyləminə daxil olmasıdır (9, s.108).

Mövcud məlumat yarıaktiv statusa malikdir. V.Çeyfin fikrinə görə, referent danı­şanın şüurunda hazır, yaxud aktiv olanda onun işarələnməsi üçün AQ istifadə olunur (9, s.72).

Bundan əvvəl isə oxşar referensial seçimin “ikonik” prinsipini T.Givon təklif etmişdir (15 a, s.112). Mövzunun mövcud və fasiləsiz anlayışını istifadə edərək, T.Givon mövcud topikin nə qədər fasiləsiz (mövcud) olduğundan həmsöhbətin ona məlumat vermək üçün (sıfır və əvəzlik) dil materialının az istifadəsini təklif etdi. Yaxud əksinə zəif aktivləşdirilmiş referenti xatırlatmaq üçün həmsöhbət leksika ilə dolu AQ-yə üstünlük verəcək. A.Kibrik referensial seçim problemini danışanın fikrinin fokusa alınmasıyla əlaqələndirdi (3, s.89).

Bu bölmədə mövcudluğun hierarxiyası düzülmüşdür: fokusda> aktivləşdirilmiş > tanış > unikal > koreferentli > konkret olmayan – referentli (44, s.274, s.307). Hierar­xiya dərəcələri referentin yaddaşda əks olunmasına, yaxud əksinə işarə edir. “Tanış”, “aktivləşdirilmiş”və “fokusda”statusları referentin surətinin yaddaşda olma­sını (son iki halda söhbət azmüddətli yaddaşdan gedir) bildirir. Referentin “fokus”da kodlaşdırılması üçün əvəzliyin 3-cü şəxsdə /it/, “aktivləşdirilmiş” referentin kodlaş­dırılması üçün – işarə əvəzlikləri və AQ /this, that, that n/ kimi işarə əvəzlikləri ilə, tanış referentə aid yerdə AQ-nin (that n tipli) işarə əvəzlikləri ilə işlənməsi tipikdir. “Unikal”statusu assosiativ anaforaya görə təyin edilir. “Mövcudluğun” ən az hissəsi konkret olmayan referentliyə malik referentlərdir ki, onların təyin olunması üçün müəyyən edilməmiş .AQ-lər istifadə olunur (3, s.234). Əgər həmsöhbət ehtimal etsə ki, bundan sonra söhbət məhz ondan gedəcək, onda konkret-referent statusuna mühakimədə yeni, lakin müəyyən edilmiş referent malik olacaq. G.Gundel və digərləri onun ingilis dilində (kodlaşdırılmasını), bir qayda olaraq AQ “müəyyən olmayan” /this/-lə işlənərək, referensial ifadələrin xüsusi sin­finə ayrılmasını təklif edir. Anaforaya koqnitiv yönümlü yanaşmalar arasında ayrı­lığa baxmayaraq, onların hamısı inandırıcı təsdiq edirlər ki, anaforik ifadənin bilavasitə nəzarətçisi antesedent yox, kommunikativ akt iştirakçılarının şüurunda onun aktivləşdirdiyi təsəvvürdür (15 b, s.178). Bu anlayışa əsasən əvəzlik və sıfır AQ-in yox, həmçinin bütöv AQ-in anaforik istifadəsindən danışmaq olar.

Deyksis. Anafora ilə yanaşı deyksis də əsas mexanizmdir ki, onun köməyilə danışan mühakimədə referentləri idarə edir .

Deyksis bir qayda olaraq bir danışan və bir həmsöhbətin iştirak etdiyi söyləmlə yaradılmış və müdafiə olunan, fəza – vaxt kontekstinə dair danışılan yaxud yönələn, yada salınan şəxs, əşya, hadisə, proses və fəaliyyətin lokallaşdırma və eyniləşdiril­mə­sidr. Deyksisin təməlli tədqiqini K.Büler keçirmişdir(23,124) . O, sahə-fəza və vaxt işarəsi anlayışını daxil etmişdi. Burada deyksis və deyktik əlaqələndirici sistemin hesablama nöqtəsi timsalında işlənən işarə sahəsi anlayışı origo (mərkəz) baş verir. Sahə dildə mərkəzin mənası /I, here, now/ sözləriilə verilir. Deyksisin kanonik halında mərkəz həmsöhbət olur və deyktik üsul onun nöqteyi-nəzərindən yerinə yetirilir. Lakin bu həmişə baş vermir. Deyktik mərkəz, danışan şəxslə uyğun olma­yan, danışıq anında iştirak edən şəxs, yaxud əşya ola bilər. Deyksis danışıq anında referentlərin mütləq iştirakını əsas saymır (23, s.134). Artıq K.Büler “qrafik deyksis”-dən əlavə “fikir deyksisi (Deikis am Phantasma) və anaforanı ayırır. Fikir deyksisi zamanı insan danışdığı obyekti təsəvvür edir. K.Bülerin fikrincə, bunu üç üslubda göstərmək olar:

1) insan təsəvvür edir ki, əşya onun yanındadır (dağın Məhəmmədə yaxınlaşması);

2) insan özünün əşya yanında olduğunu təsəvvür edir (Məhəmmədin dağa yaxınlaşması);

3) insan özü və əşyanı, aralarında məsafə saxlamaq şərti ilə, tərpənməz sayır (Məhəmməd dağa nəzarət nöqtəsindən baxır).

Beləliklə,  /He left for Roma/(O Romaya yola düşdü) məlumatı iki ayrı üslubda davam oluna bilər: /Here he spent two days/(Burada o iki gün keçirdi) yaxud /There he spent two days/(Orada o iki gün keçirdi). /Here/-sözünü istifadə edərək həmsöhbət “fikir deyksisinin” 2-ci üsulunu bildirir, “there”də isə 3-cü (23, s.127). Ç.Filmor da deyktik elementlərin “jest”, “simvolik” istifadəsini qeyd edir, burada “simvolik” – danışıq hallarının müşahidəsinə təyinat kimi nəzərdə tutulur (13, s.98).

Davamlı deyktik elementlər tək halda 1-ci və 2-ci şəxs əvəzliklərdir (12, s.134). I və you, kontekst və tələffüzdən asılı olaraq doldurulan, dəyişkən praqmatikdirlər (12, s.175). /I/ hal-hazırda söyləmi deyənə işarə edir; /you/ isə bu işarəni qəbul edəndir. Digər AQ-lər həm deyktik, həm də (üstün) anaforik istifadə oluna bilər. Anaforadan fərqli olaraq deyksisin istifadə halları həmişə formal olaraq işarə əvəzlikləri, artikl, əvəzlik zərfləri, lokativ sözlər və morfemlər, jest köməyi ilə işarələnir. Anafora və deyksis münasibətinə müxtəlif baxışlar söylənilmişdir. E.Volf anafora və deyksis arasında aşağıdakı fərqləri göstərmişdir: lazımi qaydada olan deyktik təyin bilavasitə referentə yönəlir və 2 elementi ehtiva edir – deyktik işarə və onun referenti (1, s.89).

Anaforik işarə bu çıxış aktını onunla eyni referenti olan digərinə yönəldir. Bu za­man deyktik vəziyyəti zamanı çıxış mətni halında olan anaforik strukturdakı məlu­matlar yaranır. Yəni anafora zamanı eksplisit (açıq) kontekstə uyğun olan ifadə olun­mamış, yaxud nəzərdə tutulan kontekstdir. K.Elix deyktik üsulu deyktik fəzanın müəyyən elementində dinləyənin fikrini dəqiqləşdirən dil vəsaiti kimi müəyyən­ləşdirir (7, s.315-318).

K.Elix funksiyaya görə deyksisin anaforaya qarşıdurmasını qeyd edir. Deyksis üçün diqqətin dəqiqliyi, anafora üçün isə saxlanılması xarakterikdir. C.Layons deyksis və anaforanı fərqləndirir. Anaforada referentin diskursun universiumunda olmaması nəzər diqqəti cəlb edir. Deyksis isə bunu güman etmir. Əslində deyksis obyektlərin diskursun universiumunda yerləşdiril­məsinin əsas vasitələrindən biridir (20, s.673). Yəni gələcəkdə biz onlardan istifadə edə bilərik .

Deyksis anafora ilə müqayisədə daha çox baza fenomenidir. Bəzi mənada anafora ondan törəmədir. C.Layons yazır: Anaforaya orijinal deyktik, daha dəqiq fəza mənalı anlayışın kontekstin müvəqqəti ölçülməsinə köçürül­məsi və mətn mövcudluğu adlana bilən baxımdan deyktik mövcudluğun təfsir olunması daxil edilir (20, s.205).

          Ədəbiyyat siyahısı

  1. Вольф Е.М. Грамматика и семантика местоимений. М.: Наука, 1974, 224c
  2. Кибрик А.А. «Анафора». Статья электронной энциклопедии «Кругосвет» http: //www.krugosvet.ru/articles/76/1007 610.
  3. Кибрик А.Е. Дейксис. М.: 1987, 253 c.
  4. Кэррол. Л. Алиса в стране чудес: пересказ с английского Бориса Заходера/ ред. А.Алир : худож. Б. Пушкарев.-М.: Самовар 2006, 143 с.
  5. Мельчук И.А. О синтактическом нуле (Техт) // Типология пассивных конструкций: диатезы и залоги (отв.ред. А.А Ходович); АН СССР, Ин-т языкознания. Ленинград: Наука, Ленингр. отд-ние, 1974, 314 c.
  6. Падучева Е.В. К теории референции: имена и дeскрипции в неэктен­циональ­ных контекстах. В сб: НТИ: Сер. 2, №1, 1983.
  7. Эрих В. Анафора и дейксис (текст) // Речь, место и действие. Chicester, Нью-Йорк, Сингапур: Джон Вилей и сыновья, 1982, c 102-122 .
  8. Brown P., Yule G. Discourse Analysis. Cambridge, 1988, 283 p.
  9. 9.Chafe W. Discourse, conciousness and time. The flow and displasement of consious experience in speaking and writing. Chicago: University of Chicago Press. 1994, 392 p
  10. 10.Diessel Holger. Demonstratives Forms, Function, and Grammaticalization. Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins, 1999, 218 p.
  11. 11.Ehlich K. Anaphora and Deixis: Same, Similar or Different // Speech, Place and Action, 1982, p.315-338
  12. 12.Fillmore C.G. Santa Cruz Lectures on deixis. Bloomington: IndianaUniversity Linguistics Club, 1971, 268 p.
  13. 13.Fillmore Ch. J. Toward a Theory of Deixis. University of Hawaii Working Papers in Linguistics, 3/4, 1971, p.219-242
  14. 14.Gensler O.D. A Study of  Element Ordering in English Coordinate Lexical Items. 1977, 440 p.
  15. 15a.Givon T. (ed.) Topic continuity in discourse: a quantitative crosslanguage study. (Tipological studies in laguage, vol.3) Amsterdam, Bengamins, 1983, 248 p.
  16. 15b.Gundel G.N. Hedberg and R.Zacharski. «Cognitive status and the form of referring expressions in discourse». In: Language, 1993, 69(2), p. 274-307.
  17. 16.Halliday M.A.K. Learning how to mean. In E. H. Lenneberg & E. Lenneberg (Eds.), Foundations of language and development: A multidisciplinary approach. New York: Academic Press, 1975, p.239-265
  18. 17.Halliday Michael, Matthiessen C.M.I.M. An introduction to functional grammar. Third edition, London: Arnold, 2004, 328 p.
  19. 18.Karmiloff-Smith, Annette . Beyond Modularity : A Developmental Perspective on Cognitive Science. Cambridge/ MA: MIT Press. ISBN 0-262-61114-7. 1996.
  20. 19.Levinson S.C. Pragmatics. Cambridge: Cambridge Univ.Press, 1983, 420 p.
  21. 20.Lyons G. Introduction to Theoretical Linguistics. Cambridge, 1968, 523 p
  22. 21.Van Dijk Teun. Discourse and knowledge A Sociocognitive Approach Cambridge: Cambridge University Press, 2014,392 p.
  23. 22.London G. The White Fang. 1906, 440 p.
  24. 23.Bühler K. Theory of Language: The representational function of language. Amsterdam. John Benjamins. 1990, 518 p.

Açar sözlər: praqmatika, referensiya, anafora, deyktik elementlər, koqnitiv

 Ключевые слова: прагматика, референция, анафора, дейктические элементы, когнитивный

Key words: pragmatics, reference, anaphora, deictic elements, cognitive

 

Summary

Features of the use of  deictic and anaphoric elements in discourse.

   This article deals with the features of deictic and anaphoric elements in discourse.The article discusses the formation and development of the theories, discloses the essence of this notion. It examines two most important mechanisms of reference (anaphora and deixis), the results of the research of domestic and foreign linguists.

 

Резюме

Особенности употребления анафорические и дейктические

элементы в  дискурсе

 В статье рассматриваются особенности употребления анафорические и дейктические элементы в дискурсе. В статье  обсуждаются становление и развитие теории  референции,  раскрывается  суть  этого  понятия. В этой статье  исследуется  два  важнейших  механизма  референции,  (анафора и дейксис) приводятся результаты исследований  отечественных  и  зарубежных  лингвистов.

 

 

Rəyçi :       Məsmə Qazıyeva, F.e.d.prof.     


İsgəndərova Sədaqət Məmmədağa qızı

НЕКОТОРЫЕ ОСОБЕННОСТИ СТИЛИСТИЧЕСКИХ ПРИЕМОВ ПЕРЕВОДA

Одним из самых интересных аспектов теории перевода является проблема передачи стилистических приемов языка. На сегодняшний день данный аспект недостаточно проработан и продолжает привлекать внимание исследователей теоретиков и ученых-лингвистов практиков. Необходимость адекватной передачи образной информации художественного произведения – основной аспект для изучения перевода образных средств, воссоздания стилистического эффекта оригинала в переводе. Но изначально следует определиться с сущностью дефиниции «перевод»...

Как известно, перевод – это сложное многогранное явление, отдельные аспекты которого могут быть предметом исследования разных наук. Перевод являет психологические, литературоведческие, этнографические и другие стороны человеческой деятельности, а также объединяет в себе историю переводческой деятельности в той или иной стране или странах. При передаче стилистических фигур речи – сравнений, эпитетов, метафор, пословиц и т. п. – переводчику каждый раз нужно решить: целесообразно сохранить лежащий в их основе образ или в переводе его следует заменить другим. Причиной замены могут быть особенности русского словоупотребления, сочетаемость слов и т. п.

Передача стилистических единиц – одна из важнейших задач перевода. Ему следует уделять особое внимание. Существуют определенные стилистические требования, которым должен отвечать перевод, т. е. нормативные правила, характеризующие тексты аналогичного типа в языке перевода. К этим требованиям можно отнести:

1. Смысловое соответствие. В зависимости от стиля и направления перевода переводчик должен всегда стремиться к тому, чтобы переведенный текст отражал истинный смысл оригинала. Смысловое соответствие включает в себя стилистическую точность, адекватность и полноту.

2. Грамотность. Основное требование заключается в том, чтобы текст соответствовал общим нормам русского и иностранных языков. Как правило, предполагается отсутствие стилистических, грамматических и орфографических ошибок.

3. Лексическое и стилистическое соответствие. Предполагается верный подбор эквивалентов терминов оригинала, поиск аналогов сокращений и аббревиатур, корректная транслитерация. Общий стиль переведенного текста и стиль оригинала не должны расходиться в восприятии. Для технических переводов характерна точность фраз, отсутствие эмоционально-окрашенных слов, построение простых предложений, безличность.

Современное переводоведение утверждает принципиальную переводимость. Когда речь идет о народах, стоящих примерно на одном уровне культуры, можно утверждать, что все те явления, которые известны одному народу, известны и остальным и, следовательно, могут быть выражены на их языке, Отсюда следует априорно: а) все, что можно высказать на одном языке, можно высказать и на другом и, следовательно, перевод возможен; б) перевод-калькирование невозможен, так как нередко характер одного языка (отражение быта, истории и т. д. данного народа) не соответствует характеру другого языка. Современный перевод стремится быть одновременно переводом научным и художественным, точным и полноценным в отношении русского языка. В центр внимания переводчиком ставится передача идейного содержания произведения с сохранением формы как средства выражения этого содержания. Он стремится к максимальной доходчивости переведенного текста, но при этом сохраняет все своеобразие оригинала и избегает его русификации. От переводчика требуется: 1.  Знание основ переводоведения, или теории перевода. 2. Понимание иностранного текста и умение разобраться во всех его тонкостях. 3. Широкое использование при переводе всех богатейших возможностей русского языка и, в частности, принятых в русском языке словосочетаний.

4.  Творческий подход к переводческой работе, связанной с внутренне верной передачей мысли и эмоции автора. 

5.  Перевод не должен быть дословным, буквальным, всякое калькирование оригинала недопустимо. Это значит, что переводчик должен всегда стремиться передать не отдельные слова (это будет дословностью) и не отдельные конструкции (калькирование). Передавать нужно мысль автора со всеми ее оттенками. A man came into the room. Русский перевод –калька: «Человек вошел в комнату». Правильный перевод: «В комнату вошел человек». Этот порядок слов подсказывается английским неопределенным артиклем, который говорит о том, что в данном случае речь идет о человеке неизвестном. Ту же мысль на русском языке выражает обратный порядок слов. Если бы мы захотели перевести данную фразу-кальку обратно на английский язык, то получилось бы, что в комнату вошел человек, о котором речь уже велась. The man came into the room. 6. Следующим требованием к полноценному переводу является знание переводчиком реалий, или конкретных условий жизни и быта страны, с языка которой производится перевод. Как, например, переводя статью об английском парламенте, переводчик должен знать, что “speaker” означает не “оратор”, а “председатель палаты общин”; встречаясь с выражением “division”, он должен перевести его не “разделение”, а «деление», что означает поименное голосование без фиксирования тех, кто голосовал за или против.

7. Очень важно для переводчика уметь выделить главное в предложении, а также уметь передавать это главное средствами своего родного языка. Переводчик должен заботиться о том, чтобы надлежащим образом выделить в каждой фразе центральный элемент мысли. 8. Забота о правильной передаче логического ударения не должна вызывать пренебрежения к переводу частных элементов фразы оригинала. Переводчик должен уметь выбирать слова, точно передающие соответствующие понятия. Для этого нужно знать так называемые синонимические ряды и уметь свободно оперировать ими..

9.  С точки зрения перевода предложения бывают: 1) переводимые очень близко; 2) переводимые с помощью измененного порядка слов; 3) требующие при переводе частичного синтаксического и лексического изменения; 4) требующие полной перестройки как синтаксической, так и лексической  5) предложения особо трудные. 1.         Предложения, которые переводятся почти дословно, встречаются нечасто. Это преимущественно предложения повествовательного характера, где нет резко выраженного ударения на каком-либо отдельном элементе. Например, I see a picture переводится «Я вижу картину». Здесь эквивалентные слова перевода следуют в том же порядке, что и в оригинале. 2.         Вторая категория — это предложения, требующее, чтобы в переводе, при сохранении эквивалентных слов, поменялись местами соответствующие компоненты оригинала. Это предложения преимущественно информационного характера, в которых тот или иной элемент предложения несет на себе определенный акцент. Разберемся в это подробнее. A lecture on geology was delivered at our institute yesterday. — Вчера в нашем институте была прочитана лекция по геологии. Почему перевод сделан именно так, с изменением порядка слов≤ Дело в том, что этим сохранен порядок слов, обычный для русского информационного предложения: обстоятельственные слова, сказуемое, подлежащее. Перевести эту фразу иначе нельзя, получится изменение смысла. В самом деле, если перевести данное предложение по-русски буквально («Лекция по геологии была прочитана в нашем институте вчера»), то получится, что речь шла о какой-то определенной лекции, которая была вчера, а не в другой какой-либо день. Иначе говоря, логическое ударение падает на слово «вчера», в то время как в английской конструкции акцент делается на словосочетании «a lecture on geology». Таким образом, определенному порядку слов на одном языке соответствует свой порядок слов на другом. В английском языке имеется стремление поставить на первое место в предложении ударный элемент, а затем, постепенно ослабляя смысловую насыщенность, завершить предложение менее значительными деталями. Вышеприведенное русское предложение «Вчера в нашем институте была прочитана лекция по геологии» по-английски звучит так: «A lecture on geology was delivered at our institute yesterday», и иначе звучать не может. В русском языке наблюдается тенденция к тому, чтобы строить фразу с некоторым последовательным нарастанием смысловой насыщенности к концу. Ударный элемент, или центр коммуникации, обычно стоит в конце русской фразы как устной, так и письменной, хотя, конечно, имеются и исключения. Продумаем с этой точки зрения предложение «Завтра у нас в институте будет прочитана лекция по геологии». Несомненно, что в этой фразе каждый последующий компонент выражает некоторое нарастание смысловой насыщенности. «Завтра» — почти еще ничего не говорит слушателю; «у нас в институте» — фиксирует внимание на определенной пространственной точке, представляющей для слушающего или читающего определенный интерес, и тем самым уже активно будит внимание. Сказуемое — «будет прочитана» — обещает завершительный, наиболее интересный момент, приближает к нему, намекает на содержание ударного компонента. Наконец, подлежащее является завершающим аккордом в смысле концентрирования интереса: предшествующее подводит к нему, создает для него определенный фон, благодаря чему оно действительно выделяется в элемент, на который падает ударение. Впрочем, главным ударным элементом не обязательно является грамматическое подлежащее. Известно, что для того, чтобы подчеркнуть какое-либо слово на русском языке, достаточно поставить это слово в конце, соответственно перестроив всю фразу. Так, например, предложение «Приду я к нему завтра», в отличие от «Я завтра приду к нему», оттеняет ударное слово «завтра». Итак, при переводе с английского языка на русский часто приходится прибегать к перестановке компонентов. То, что в английском оригинале стояло в начале, при переводе нередко перемещается в конец русского предложения. 4. Предложения четвертого типа — это предложения идиоматические, т. е. предложения, сочетание компонентов которых носит немотивированный характер. I can’t help laughing. Прямой перевод этой фразы дает нам бессмыслицу. Правильный перевод будет звучать: «Я не могу удержаться от смеха». Чтобы правильно перевести идиому, требуется целиком оторваться от ее структуры и лексического оформления, до конца понять скрытую за ней мысль и выразить ее на родном языке в наиболее грамотной и близкой к оригиналу литературной форме. При переводе идиом встречаются следующие случаи: 1)  Перевод «идиомы на идиому». Такой перевод возможен, если в русском языке имеется полный, как по значению, так и по форме эквивалент английской идиоме. To make both end meet. — Сводить концы с концами.

2)  Перевод с помощью идиоматического аналога, т. е. идиомы, передающей ту же мысль, но связанной с ней образно. It is the first step that costs. — Лиха беда начало. 3)  Описательный перевод. Временами переводчик не может подыскать ни соответствующего русского эквивалента, ни аналога, или же все близкие варианты носят отпечаток типично русских условий. В таких случаях можно допустить перевод идиоматического оборота обычным текстом, не считаясь с его особенностями. 5. Наконец, предложения пятого типа — сложные во всех отношениях, т. е. длинные, запутанные, перегруженные деталями и придаточными предложениями, туманные в смысловом отношении. При переводе приходится перестраивать их синтаксис, заменять целые выражения, может быть, разбивать всю фразу на отдельные предложения и т. д. прежде всего, чтобы правильно перевести такую фразу, необходимо проследить по стадиям тот процесс, который в сознании опытного переводчика происходит мгновенно, так что переводчик часто даже не отдает себе в этом отчета. Работа переводчика над сложной фразой начинается с анализа предложения. Анализ заключается в первую очередь в уяснении общей структуры предложения (надо определить, какое оно — простое, сложносочиненное или сложноподчиненное). Затем находят подлежащее и сказуемое как в главном, так и в придаточном предложениях. Найденные члены предложения переводятся «начерно», т. к. нельзя понять грамматические функции отдельных составных частей предложения без учета их смыслового значения. Вслед за этим делается дословный перевод предложения, т. е. перевод, который не претендует на стилистическую выдержанность, но правильно передает все смысловые моменты подлинника. Однако, чтобы понять предложение, мало дословно перевести его. Нужно еще в простых словах пересказать на своем родном языке основную мысль предложения, ориентируясь при этом на весь контекст и, и больше того, на все, что переводчик знает о данном произведении и его авторе. Всякому, занимающемуся переводом, понятно, что не меньшей, чем построение фразы, трудностью является выбор подходящего слова — эквивалента. Переводчик как бы постоянно «взвешивает» разные лексические возможности, синонимы и, в конце концов, отбирает слово (редко два или три слова), которое может в полной мере воспроизвести значение оригинала. Существуют основные принципы отбора лексических средств при переводе. 1. Ориентировка на контекст. Подыскивая подходящий русский эквивалент, мы всегда имеем в виду слово в контексте или слово, обусловленное всем предыдущим или последующим изложением. Каждое слово в любом литературным произведении связано со всем произведением в целом, с его особенностями, с историей его создания, нередко с личностью автора и т. д. В пределах одного абзаца (узкий контекст) и всего данного произведения (широкий контекст) нужно уметь охватывать мысль в целом. 2. Принцип следования отношения автора к освещаемому предмету. Казалось бы, автор уже выбором слов указывает на свое отношение к описываемому действию (положительное или отрицательное), и переводчику остается только следовать за автором в его «симпатии». В этих случаях переводчик и должен внимательнейшим образом учесть основную линию симпатии автора, обусловленную «широким» контекстом, и выбрать для перевода слово, отражающее фактическую симпатию или антипатию переводимого писателя. 3. Принцип следования общей стилистической направленности произведения и индивидуальному стилю автора. Необходимость выбрать слова из синонимического ряда в соответствии со стилем данного произведения и данного автора очевидна. Делая выбор между синонимами, переводчик должен определить, каким стилем пользовался автор: возвышенным стилем или просторечием, поэтическим языком или народной фразой и т. д. Большого внимания заслуживает передача индивидуального стиля автора, поскольку индивидуальный стиль говорит о многих особенностях данного автора. 4. Принцип соответствия принятой автором интенсивности. Если мы возьмем синонимический ряд, охватывающий, скажем, прилагательные, которые обозначают положительное качество, то, помимо различных оттенков значения, все данные прилагательные будут разниться и соответственно располагаться в ряд в зависимости от степени интенсивности выражаемого ими качества. В русском языке наш ряд, вероятно, начнется словами «великолепный» или «дивный», а закончится словом «недурной». На английском языке первым будет стоять «magnificent» и в конце «fair» или «not bad». Такие же ряды, конечно, имеются во всех языках. Подыскивая требуемый эквивалент, нужно из ряда русских синонимов выбрать слово, наиболее подходящее по интенсивности. 5. Принцип ориентировки на основной словарный фонд языка. Как общее правило, переводчик, при выборе слов, должен ориентироваться на то, что вошло в «золотой фонд» литературного языка, и лишь в особых случаях черпать лексику из области диалектов, местных наречий, так называемого сленга и т. д. Конечно, следует придерживать оригинала, но в очень многих случаях встает вопрос, выбрать ли более редкое «изысканное» слово или более простое, обиходное. В тех случаях, когда по этому поводу возникает сомнение, т. е. в самом оригинале отсутствует заведомо редкое слово, желательней употреблять слово более употребительное. Конечно, этот принцип должен сочетаться с принципом использования слов достаточно ярких и интересных — в тех случаях, когда они не нарушают норм языка. 6.  Принцип выбора слова, наиболее точно отображающего ту реальную действительность, которую имел в виду автор. Переводчик, выбирая данное слово, должен все время помнить о том, что он переводит мысль автора, относящуюся к реальным предметам, к определенному укладу жизни, определенной эпохе и т. д. Мысль эта может быть выражена не полностью, а лишь намеком, вполне достаточным для жителей этой страны, но совершенно непонятным для жителей другой. Так что мало знать узкий и широкий контекст данного произведения, надо еще быть знакомым с той конкретной действительностью, о которой пишет автор. 7.  Принцип использования устойчивых и полуустойчивых фразеологических словосочетаний, куда относятся фразеологические сращения и иные установившиеся сочетания, а равно и гармонические сочетания.

Литература:

1. Бархударов, Л. С. Уровни языковой иерархии и перевод / Л. С. Бархударов. Тетради переводчика, № 6. М, 1969. С. 65

2. Прозоров, В. Г. Основы теории и практики перевода с английского языка на русский / В. Г. Прозоров. М., 1998.

3. Бреева, Л. В. Лексико-стилистические трансформации при переводе / Л. В. Бреева, А. А. Бутенко. Электронные данные. Режим доступа: http://belpaese2000.narod.ru/Trad/trasform01.htm

4.Орлова Г. Д. Пособие по переводу английской научно-технической литературы: Учебное пособие. — Тула: ТулГУ, 2006. — 175 с. 2.   

5.Турук И. Ф., Стойкова В. Н. Пособие по переводу научно техничских текстов с английского языка на русский (http://www.twirpx.com/file173694/)

Ключевые слова: перевод, текст, фраза, сложные слова.

Açar sözlər: tərcümə,mətn,fraza, mürəkkəb sözlər

Xülasə

Tərcümə nəzəriyyəsinin ən vacib problemlərindən biri onun stilistik vasitələrini ifadə etməkdir. Müasir dilçilikdə bu  məsələ alimlər tərəfindən kifayət qədər tədqiq olunmayıb.Ədəbi əsərlərin bilavasitə adekvat oxucuya çatdırılması zərurəti  tərcümənin ifadə vasitələrini öyrənməyi ön plana çəkir.

Summary

One of the most important problems of teory of translation is to make readers achieving main  teories of translation. This problem have not been researched by the scientists yet.Achieving literary works for readers  the most currently obliges us to learn them.

 

Rəyçi: dos.S.Abbasova

 

                                                               


Mustafayev Fizuli Nəcməddin oğlu

KİNO DİLİNDƏ ORFOEPİYA QAYDALARI HAQQINDA

Tarixi-ictimai hadisə olan  dil yaranan gündən onda artma, zənginləşmə getdiyi kimi, eyni zamanda , normalaşmazdan əvvəl variantlılıq, çoxvariantlılıq, paralellik uzun bir proses keçib bu günümüzə də gəlib. Norma özü tarixi kateqoriya olduğundan onun dəyişmə, inkişaf keçirməsi təbiidir. “Norma geniş mənada xalq dilində, yəni bütövlükdə dilin özündə mövcuddur.Yazılı ədəbi dilin normalarını müəyyənləşdirmək şifahi ədəbi dilin normalarını verməyə nisbətən asan görünür. Çünki birinci üçün prinsiplər, meyarlar daha çox dəqiqləşdirilmişdir. Lakin belə bir şəksiz həqiqəti də inkar etmirik ki, “Azərbaycan ədəbi dili tarixində orfoqrafik norma ən axırda sabitləşir, başqa dil qatlarında norma sabitləşməsi daha əvvəllərdə icra olunur [1, 10].

İctimai-siyasi, mədəni, sosioloji amillər, eyni zamanda dildaxili amillər nəzərə alınmaqla dilçiliyimizdə orfoepiya qaydalarının, prinsiplərinin müəyyənləşdirilməsi, verilməsi barədə belə bir məlum mülahizəni göstərmək olar: “...Müasir Azərbaycan dili orfoepiyasının qaydalarını vermək bir o qədər də çətin məsələ deyildir. Çünki Azərbaycanda Sovet hakimiyyətinin qurulması ilə bağlı olaraq, əhalinin geniş dairədə savadlanması, xalqın içərisindən çıxan ziyalıların sayca artması, müasir dilimizin orfoqrafiya qaydalarının fonetik və morfoloji prinsiplər əsasında qurulması və s. yazılı dil ilə şifahi dil arasında olan ziddiyyətlərin tədricən aradan qaldırılmasına səbəb olmuşdur.” [2, 3]

Ədəbi dillərin yazılı və şifahi ədəbi dilə bölünməsi təcrübəsi sübut edir ki, əksər dillərdə fonetik sistem həm yazılı dildə, həm də elə şifahi ədəbi dildə əsas kimi götürülür. Məhz fonetik prinsip orfoqrafiya və orfoepiyanın müəyyənləşdirilməsində ümumi səciyyəvi prinsipdir. “Ədəbi dilin yazılı qolu dilin fonetik sistemini yazıda ümumiləşdirilmiş halda sabitləşdirən orfoqrafik normalarla təzahür etdiyi kimi, ədəbi dilin şifahi qolu da dilin fonetik sistemini tələffüzdə ümumiləşdirilmiş halda  sabitləşdirən tələffüz normaları ilə təzahür edir ki, buna daha konkret halda orfoepiya qaydaları – normaları deyilir.” [3, 5]

Nitq mədəniyyətinin və ədəbi tələffüzün geniş təbliğində televiziya, radio kimi teart və kino da böyük rol oynayır. kinoda çıxış edən aktyorların danışıq və tələffüz cəhətdən kino tamaşaçılarına göstərdikləri canlı emosional təsir inkaredilməzdir. Kino təcrübəsində tələffüzün iki vəzifəsi var. Bir tərəfdən kinoaktyor danışıq vasitəsilə pyesin məzmununu çatdırır, özü də bu işi o, mümkün qədər aydın, təmiz və düzgün yerinə yetirir. Digər tərəfdən kinoaktyorun danışığı jest, kostyum, qrim kimi çəkiliş pavilyonu vasitəsidir. Öz sənətinə yiyələnmiş aktyor tələffüzün bu ümumi və bədii funksiyasını fərqləndirir, eyni zamanda onları bir yerdə birləşdirməyə çalışır, belə ki danışıq nə aydınlıq, savadlılıq, nə də bədii ifadəlilik baxımından zərər çəkməməlidir.

Bir qayda olaraq kinoaktyor daha çox müasir cəmiyyətimizdə qəbul edilmiş ədəbi, nümunəvi danışıqdan istifadə etməli olur. Hətta filmdə yaradılan obrazlarla kino sənətini  yüz illər ayırsa belə, kino yenə tamaşaçıların öz dilində danışır. Bu o deməkdir ki, xalqın arzu və istəyi həyatı ilə üzvi surətdə əlaqədar olan  bir film həmişə öz tamaşaçıları ilə bir olur, bir-birini gözəl dərk edirlər. Başqa sözlə, ssenari müəllifi kino əsərini yazarkən, çəkərkən filmdə cəm olunmuş obrazların yaşadığı dövrü, onların məişətini, geyimini, xarakterik xüsusiyyətlərini, adət-ənənələrini dərindən öyrənir və canlandırır, aktyorlar da tamaşaçılarla aydın, səlis bir dildə danışırlar. Həm də filmin göz önündə çıxış edən əsas yaradıcı siması olan kinoaktyorun danışıq və tələffüz cəhətdən göstərdiyi canlı emosional təsir çox güclü olur. Buna görə də yazılı nitq qayda-qanunlarını bilib onlara öz yaradıcılığında əməl etmək yazıçı üçün nə qədər vacibdirsə, kinoaktyorun da ədəbi tələffüz qaydalarına, orfoepiya normalarına yiyələnməsi bir o qədər əhəmiyyətlidir. Yalnız belə olduqda aktyorlarla kino tamaşaçıları arasında qarşılıqlı anlaşma və fikir birliyi yaranar; aktyor bir tərəfdən yaratdığı obrazı parlaq şəkildə tamaşaçıya çatdırar, digər tərəfdən Azərbaycan dilinin ədəbi tələffüzünü təbliğ etmiş olar.

Deməli, kinoda hamının başa düşdüyü vahid ədəbi tələffüz, orfoepiya norma­larına əməl olunmalıdır. Kinoaktyorlar belə tələffüz prinsiplərinə nə qədər dərindən yiyələnsələr ssenarinin məzmunu və ideyası tamaşaçıya bir o qədər yaxşı çatar.

Tərcümə əsərlərinin çəkilişlərində orfoepik baxımdan kino aktyorlarının qarşı­sında, xüsusilə, böyük tələblər durur. Dünya ədəbiyyatından alınmış əsərlərin  film­lərdə təcəssümü zamanı aktyorların orfoepiya qaydalarına əməl etmələri son dərəcə vacibdir. Çünki yerli şivəyə yol verilərsə, yaradılan obrazın daxili aləmi, milliyyəti ilə aktyorun danışıq tərzi, tələffüzü arasında bir ziddiyyət əmələ gələr ki, bu da nəticə etibarilə filmin məna və məzmununa xələl gətirər, onun bədii dəyərini aşağı salar. Bu tələblər eyni dərəcədə rejissora da aiddir. Doğrudur, rejissorun vəzifəsi başqadır, o, filmin təqdimatı zamanı görünmür. Sual oluna bilər ki, bəs onda orfoepik tələffüz qaydalarına əməl etmək rejissorun nəyinə lazımdır? Əvvəla rejissor başqa ali təhsilli şəxslər kimi ana dilində gözəl danışmağı bacarmalı, ədəbi dil qanunlarına əməl et­məli, xüsusilə orfoepik  tələffüz normalarını gözləməli, bir sözlə, nitq mədəniy­yətinə yiyələnməlidir. Digər tərəfdən kino mütəxəssisi kimi rejissorun aşağıda gös­tərilən vəzifələri onun rejissor və aktyor sənəti sahəsində nüfuzlu şəxs olmasını irəli sürür. Yəni:

1) rejissor - şərhçidir; o, eyni zamanda necə oynamağı göstərir: belə ki onu rejissor-aktyor və rejissor-pedaqoq adlandırmaq olar;

2) rejissor kinoaktyorun fərdi keyfiyyətlərini əks etdirən güzgüdür və

3) rejissor bütün tamaşanın təşkilatçısıdır.

Buna görə də sənət məsələlərinin həllində müəyyən çətinlik meydana çıxdıqda rejissor bir müəllim kimi aktyorların köməyinə çatmalıdır. Obrazın daxili aləmini hiss edib yaşamaq, ifadəli və təsirli hərəkətləri icra etmək, çəkiliş mizanlarını səliqə ilə, dəqiq yerinə yetirmək yollarını göstərməklə yanaşı o, yeri gəldikdə ədəbi dil, orfoepik tələffüzlə əlaqədar məsələlərin izahında, aktyorların danışıq texnikasının  təkmilləşdirilməsində yaxından iştirak etməli, müvafiq ədəbiyyatı tapıb oxumağa onları həvəsləndirməlidir. Eyni zamanda rejissor danışığındakı şivə ünsürlərini aradan qaldırmağa çalışmalı, yüksək nitq mədəniyyətinə, ədəbi tələffüzə əməli şəkil­də yiyələnməlidir. Cəfər Cabbarlının yazdığı kimi “hər bir xalqın səhnəsini idarə edə­cək rejissor mükəmməl bir məlumatdan başqa bir də xidmət etdiyi səhnənin, mənsub olduğu millətin adət və ənənələrini bilməli, bir təbiətşünas kimi təhlil etməli, öyrə­n­məli, onun bütün misallarını, atalar sözlərini, dilini, danışığını, zərb-məsəllərini, yas­la­rını, bunların səbəbini təyin etməyə çalışan və həm də bacaran bir adam olmalıdır”.

Azərbaycanın görkəmli dramaturqları və kino işçiləri, teatr xadimləri nitq mə­dəniyyəti və ədəbi tələffüzün  həmişə qeydinə qalmış və buna ciddi səy göstər­mişlər. Mirzə Fətəli Axundov, Nəcəf bəy Vəzirov, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev, Cəlil Məmmədquluzadə, Nəriman Nərimanov, Cəfər Cabbarlı, sonralar Səməd Vurğun, Mir­zə İbrahimov, İlyas Əfəndiyev və başqaları bu sahədə mühüm xidmətlər göstər­mişlər.

Qüdrətli səhnə və kino ustalarından H.Ərəblinski, Ü.Rəcəb, S.Hacıyeva, B.Şəkinskaya, Ə.Ələkbərov, K.Ziya, H.Qurbanova, L.Bədirbəyli, Ə.Sultanov, Ə.Zeynalov, H.Salayev, N.Zeynalova, Y.Nuriyev, S.Rzayev, H.Turabov, M.Dadaşov və başqaları özlərinin ifadəli, mənalı səhnə və kino tələffüzü ilə tamaşaçılara nümunə olmuş, onların nitq mədəniyyətinin inkişafına güclü təsir göstərmiş, düzgün danışıq və ədəbi tələffüz vərdişləri yaratmışlar.

Ayrı-ayrı Azərbaycan kinofilmlərində nitqlə bağlı problemlər həm çoxdur, həm də bu günümüz üçün daha aktual və vacibdir. Çünki Azərbaycan ədəbi tələf­füzünün əsasını, normalarını müəyyənləşdirmək, göstərmək nitq mədəniyyəti məsələ­lərinin həlli üçün olduqca böyük məna daşıyır. Ədəbi tələffüz qaydaları dedikdə orfo­epiya normaları – vurğu, fasilə, intonasiya, cümlələrin nitq parçalrına, sintaqmlara bölünməsi və s. nəzərdə tutulur. Şübhə yoxdur ki, Azərbaycan şifahi ədəbi dilinin bugünkü mənzərəsi onun orfoepiya normalarının, ədəbi tələffüz qaydalarının elmi təhlilini vermək, müəyyənləşdirmək zərurətini qarşıya qoyur. Şifahi nitq auditoriya­larımızın, ümumən şifahi ədəbi dilimizin müşahidəsinə, həmçinin orfoepiya və ədəbi tələffüz normaları barədə elmi-praktiki əsərlərə, lüğət və sözlüklərə, mövcud təcrü­bəyə əsaslanmaqla, bunlardan çıxış etməklə orfoepiya və ədəbi tələffüz qaydalarını, normalarını qruplaşdırmaq olar.

Professor Ə.Dəmirçizadə tələffüz normalarını müəyyənləşdirərkən göstərir: “... ədəbi dil seçmə və əvəzetmə yolu ilə formalaşdırıldığı kimi, onun təzahür vasitələrinin, xüsusən şifahi ədəbi dilin təzahür vasitəsi olan tələffüz normaları, qayda-qanunları da məhz seçmə və əvəzetmə yolu ilə müəyyənləşdirilir.” [3, 12] Azərbaycan ədəbi tələffüz normalarının mənbələrindən (şivələr, yazı və ənənəvi, əcnəbi mənbələr) bəhs edərkən prof. Ə.Dəmirçizadə prinsiplərin adını çəkməsə də elə bu üç mənbəyi prinsipin səviyyəsində götürüb təhlil etmişdir. Müəllif obyektiv mülahizələr yürüdür, zəngin faktlar əsasında orijinal fikirlər söyləyir.Lakin biz müəllifin üçüncü mənbə - ənənəvi və əcnəbi mənbələr əsasında müəyyənləşdirdiyi ədədi tələffüz normaları barədə irəli sürdüyü bir fikrə diqqəti cəlb etmək istərdik. Ə.Dəmirçizadə yazır: “Beləcə və bir sıra alınma sözlərdə “k” hərfinin (ka) məxrəcində tələffüz edilməsi də məhz həmin sözlərin mənşəcə mənsub olduğu dildə və ümumən, Avropa dillərində, rus dilində məqbul sayılan tələffüz norması ilə  əlaqədardır. Buna görə də müasir Azərbaycan ədəbi tələffüz normasını müəyyənləş­dirərkən həmin mənbə nəzərə alınmış və belə sözlərin yazılışında (k) hərfinin müəyyən şəraitdə (q) samitinin kar qarşılığı məxrəcinə müvafiq, yəni (ka) çalarlı­ğında (k kimi) oxunması və tələffüz edilməsi normal sayılır: leksika, fonetika, kollektiv, kosmos, subyekt, aktiv... belə sözlərin tələffüzündə ənənəvi və ya əcnəbi çalarlıq nəzərə alınır” [3, 17].

Onu da deyək ki, bəzi samit səslərin (məsələn, elə K səsinin) alınmalardakı tələffüzü (kolxoz, klub və s. sözlərdəki kimi) həmin fonemin ədəbi dilin fonetik sistemində olmaması, heç də o demək deyil ki, həmin səs ana dilimizin səs sistemində yoxdur. Dialekt və şivələrimizin bir çoxunda q səsi ilə başlanan bir çox sözlərdə q fonemi k fonemi şəklində deyilir: kış (qış yerinə), kuş (quş yerinə), kadın (qadın yerinə)... Belə ifadələrə “Böyük dayaq” (1962), “Yeddi oğul istərəm” (1970). “Bir cənub şəhərində” (1969), “Mehman” (“Qanun naminə”) 1968, “Dəli Kür” (1969), “Torpaq. Dəniz. Od. Səma” (1967), “Dörd bazar günü” (1975), “Qızıl uçurum” (1980) filmlərində kinoaktyorların dilində kifayət qədər rast gəlmək olur. Doğrudur, müasir Azərbaycan ədəbi dilinin orfoqrafiya qaydalarında, orfoqrafiya lüğətində həmin sözlərin q hərfi ilə yazıldığı göstərilir. Ədəbi tələffüzdə də q ilə deyilir. Lakin bir şey aydındır ki, k səsi heç də ənənəvi və əcnəbi mənbə­lərdən gələn fonem deyil, bu səs dilimizin özünün fonetik tərkibində də vardır. Zənnimizcə, əcnəbi dillərdən fonem götürmək, şəkilçi almaq kimi çox mübahisəli görünən bir problemdir.

Akademik M.Ş.Şirəliyev orfoepiya qaydalarını dəqiqləşdirərkən ədəbi tələffüzün əsas prinsipi sırasında tələffüzdə ağırlıq törədən, kobud səslənən, dilin ahəngini pozan cəhətlərdən qaçmağın asanlıqla, sürətlə tələffüz edilən və zərif, incə, gözəl səslənən cəhətləri saxlamağın zəruriliyini göstərir. Təbiidir ki, ayrı-ayrı kinofilmlərdə, o cümlədən Azərbaycan dilinin orfoepik-fonetik normalarından söhbət gedirsə, “İstintaq davam edir” (1966), “Sən niyə susursan?” (1966), “Dağlarda döyüş” (1966), “Arxadan vurulan zərbə” (1977), “Arşın mal alan” (1965), “Sevil” (1970), “Dədə Qorqud” (1975), “Ulduz” (1964) və digər filmlərdə ümumxalq səciyyəsində, eyni zamanda, elə şifahi ədəbi dil üçün də məqbul sayıla bilən fonetik hadisələrin hamını, o cümlədən də səsartımı, hecadüşümünü və b.-nı da diqqət mərkəzində saxlamaq lazımdır. Bəzən dilin bir neçə sahəsində, məsələn, orfoqrafiya və orfoepiyada, orfoqrafik norma kimi götürülən fakt, həmçinin fonetik norma kimi də qəbul olunur, yəni sözlər yazıldığı kimi də deyilir. Bu bizim orfoqrafiyamızda fonetik prinsipin aparıcı mövqeyini yada salır. Bu gün istifadə etdiyimiz orfoqrafiya lüğəti tərtib olunarkən ana dilimizin səs sistemi bütövlükdə nəzərə alınmış orfoqrafiya və ədəbi tələffüz arasındakı fərqlər heçə endirilməyə çalışılmışdır. Əksər xalis Azərbaycan sözlərinin, xüsusən də sadə sözlərin deyilişi ilə yazılışı arasında heç bir əsaslı fərq olmadığı üçün onların orfoqrafiyası ilə orfoepiyası eyni cür qəbul olunmuşdur. “... müasir Azər­baycan yazı sistemi, orfoqrafiya qaydaları, tələffüz normalarının müəyyənləşdiril­məsində olduqca əlverişli bir mənbədir. Məlum olduğu kimi, müasir Azərbaycan yazı qaydaları, xüsusən sözlərin və şəkilçilərin orfoqrafiya qaydaları yazı ilə tələffüz arasında ciddi fərqlərin aradan qaldırılması prinsipi əsasında qurulmuşdur. Buna görə də indi bir çox söz və şəkilçilərin tələffüz normalarını müəyyənləşdirərkən, hətta demək olar ki, “yazıldığı kimi də tələffüz edilməlidir” [2, 16]. Məhz fonetik prinsipə əməl olunması dilin milli təbiətini əks etdirməyin ən ədalətli, ən doğru yoludur. Dilin milli özünəxaslığı daha çox fonetik prinsipə, xalqın danışığına, canlı nitqə, ümumən isə dilin fonetik sisteminə əsaslanmaqla aşkarlana bilər. Nümunə kimi yazılışı ilə deyilişində heç bir fərq olmayan bir sıra sözləri misal gətiririk: abqora,abır, abgərdan, absis, abunə, avaz, avan, avantura, avqust, avropalı, ağ, ağabacı, ağadayı, ağayana, ağartı, ağartma, ağı, ağız, ağdaş, ağac, ağbəniz, ağsaç, baba, bağa, bağ, bağban, bağa­yarpağı, badam, bayan, bayram, bayramqabağı, bala, bülbül, vaqif, vazeh, vassal, vələmir, vələs, vəsilə, vəsmə, vəzir, vurğu, vuruş, vurma və s. Bu və bunabənzər sözlərə əksər Azərbaycan filmlərində rast gəlmək olur.

Azərbaycan dili iltisaqi dillər qrupuna aid olduğuna, həmçinin orfoqrafiya­mızda da fonetik prinsipə böyük üstünlük verdiyinə, dilimizdə fonemlərin əksəriy­yətinin qrafik işarəsinin mövcudluğuna görə orfoqrafik, fonetik və orfoepik norma­ların qətiləşdirilməsində bəzi prinsiplər ümumilik təşkil edir. Ancaq hər bir dil sahəsinin özünəxaslığı yenə də bu ümumilikdən seçilir. Orfoepiya prinsiplərini vermək normaların hələ tamamilə qətiləşdirilməsi, tam qüvvəyə minməsi demək deyil, yəqin ki, dəqiqləşmələrə, təkmilləşmələrə ehtiyac yenə də hiss oluna bilər.

Son olaraq kino dilində mövcud təcrübəni, müşahidələrimizi ümumiləşdirib orfoepiya normalarını müəyyənləşdirərkən aşağıdakı prinsipləri məqsədəuyğun saymaq olar:

1. Kinoaktyorların tələffüzündə asanlıq.

2. Kino dilində danışığın təbiiliyini qorumaq.

3. Kino dilində qənaət prinsipi.

4. Kino dilində çətin tələffüz olunan, yazılışı deyilişindən fərqli olan söz və ifadələrin  xalq danışıq dilinə uyğun variantlarının qəbul edilməsi.

5. Kino dilində fonetik hadisələrə əməl olunması.

6. Azərbaycan dilinin təbiəti, səs və heca sistemi nəzərə alınıb bir çox sözlərin tələffüz formaları dəqiqləşdirilməli.

7. Filmlərdə dilin özünəməxsusluğunu ifadə edən fonetik hadisələrin alınma sözlərə tətbiqi nəticəsində fonetik normaların qətiləşdirilməsi.

8. Kino dilində orfoepik, fonetik normalar müəyyənləşdirilərkən ahəng qanununun gözlənməsi.

Bütün bunlara kifayət qədər əməl edilərsə, kino dilində müəyyən uğurlara imza atmaq olar.

Ədəbiyyat

1. Hacıyev T. Azərbaycan ədəbi dili tarixi. Bakı, BDU-nun nəşriyyatı, 1976, səh. 10.

2. Azərbaycan dilinin orfoepiya sözlüyü. Bakı, “Elm” nəşriyyatı, 1983, səh. 3, 16.

3. Dəmirçizadə ə. Azərbaycan dili orfoepiyasının əsasları. Bakı, APU nəşri. 1960, səh. 5, 12, 17.

Açar sözlər: dil normaları, orfoepik qaydaalr, kinoda nitq, rejissor sənəti, ssenari, aktyor oyunu, montaj,

 Key words: language norms, orthoepic rules, speech in movie, speech in movie, art of film director, scenario, Ключевые слова: языковые нормы, орфоэпические правила, речь в кино, режиссерское мастерство,

SUMMARY

About orthoepy rules in language of Movie

                There many speech problems in various Azerbaijani movies still, in the same time it is actual and important for our today`s film industry. Because of, defining and providing basis and regulations of Azerbaijani literary pronunciation are very important for solving of orthoepy issues. Orthoepy norms such as stress, interval, intonation, division of sentences to speech pieces and syntagma and other include to literary pronunciation rules. The above mentioned issues are discussed in provided article. The article states that, language of movies gives advantages to define modern Azerbaijani writing system, spelling rules and pronunciation norms. Several principles are takes as base in there and conducted short research about them. Various films are referred in here and provided short examples from them. This article clearly explains the above mentioned problems.

 

О правилах орфоэпии на языке кино

В отдельных Азербайджанских фильмах проблем с речью ещё много, они также актуальны и важны на сегодняшний день. Потому, что определение, показ основ и норм Азербайджанского литературного произношения несёт довольно большое значение для разрешения орфоэпических задач. Если говорим правила литературного произношения то предусматриваем орфоэпические нормы - ударение, пауза, интонация, разделение предложения на речевые отрывки, синтагмы и так далее.

В представленной статье именно этим вопросам даётся преимущество. В статье отмечается, что язык фильмов на сегодняшний день оказывает значительную помощь определению современной Азербайджанской письменной системы , орфографических правил, норм произношения. Здесь существенное значение придается нескольким принципам, и даётся краткое исследование о них. В статье имеются ссылки на отдельные фильмы и представлены краткие примеры из них. В статье, поставленные для решения вопросы достаточно освящены.

RƏYÇİ: dos.E.Vəliyeva

Nüşabə İsmayılova

OPPOZİSİYA VƏ LİNQVİSTİK SIFIR ANLAYIŞLARI

 

      Oppozisiya termini dilçilikdə həm nəzəriyyə, həm də metod kimi işlənir. Oppozisiya nəzəriyyəsinin dilçilik elmində işlənməsi N.S.Trubetskoyun adı ilə bağlıdır. Oppozisiya yaxud qarşılaşdırma nəzəriyyəsində iki və daha artıq dil vahidinin tutuşdurulması, müqayisə nəzərdə tutulur.[1, 48] Digər linqvistik vahidlər kimi mürəkkəb sözləri təşkil edən morfemlərin funksiyalarının müəyyənləşdirilməsində oppozisiya xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Oppozisiya nəzəriyyəsi dilin müxtəlif səviyyələri ilə bağlı olduğundan ayrı-ayrı dil qatlarına məxsus dil vahidləri oppozisiya ola bilər.

      Sıfır termini linqvistik mənanın şərti işarəsi kimi dilçilik elminə riyaziyyatdan gətirilmişdir. Linqvistik sıfır anlayışının işlənməsi isə oppozisiya nəzəriyyəsinə söykənməklə eyni pozisiyada struktur dil vahidlərinin qarşılaşdırılması ilə bağlıdır. Dil vahidləri bir-birilə paradiqmatik, sintaqmatik və iyerarxiya əlaqələrində olur.Paradiqmatik əlaqədə ən azı iki dil vahidi qarşılaşdırılır ki, bunlardan birini linqvistik sıfır adlandırmaq olar. Eyni mövqedə qarşılaşdırma zamanı eksponent formaya malik dil vahidlərinin qarşılığı kimi işlənən, lakin ifadə forması olmayan dil və nitq vahidləri linqvistik sıfır adlanır.

        Dilin ayrı-ayrı şöbələri ilə bağlı aşağıdakı oppozisiya və linqvistik sıfır növlərini müəyyənləşdirmək olar:

  1. Fonoloji oppozisiya və sıfır diferensial əlamət.
  2. Foetik oppozisiya və sıfır fonem.
  3. Qrammatik oppozisiya və qrammatik oppozisiya vahidləri.

                  Morfoloji oppozisiya və sıfır morfem.

       3.2  Sintaktik oppozisiya və sıfır sintaksem.

       N. Trubetskoy fonemlərin diferensial əlamətlərini fərqləndirmək məqsədilə “Fonologiyanın əsasları” əsərində ilk dəfə oppozisiya nəzəriyyəsini irəli sürmüşdür. O, yazırdı ki, fonemlərdə fərqləndirici əlamətlərin müəyyənləşdirilməsi oppozisiya anlayışlarının olmasını tələb edir. [5.39] İntellektual mənanı fərqləndirən səs qarşılaşdırması fonoloji oppozisiya adlanır. Fonologiyada əsas rolu fonem deyil, fərqləndirici qarşılaşdırmalar oynayır.[5.84] Hər bir qarşılaşdırma üzvlərinə onları bir-birindən fərqləndirən əlamətlərlə yanaşı elə əlamətlər xasdır ki, bunlar qarşılaşdırmanın bir-iki üzvünə aid olur. [5.85] Mənanı fərqləndirən hər bir oppozisiya üzvü fonoloji vahid hesab olunur. Fonoloji oppozisiyada qarşılaşdırmanın ilk başlanğıc tərəfi fonoloji sıfır olmalıdır. N. Trubetskoyun oppozisiya konsepsiyasında “fonoloji sıfır” anlayışını “ayırd”etmək üçün onun aşağıda qeyd olunan məlum oppozisiya qruplarını nəzərdən keçirək: privativ oppozisiya, dərəcəli oppozisiya, ekvipolent oppozisiya.

       Privativ oppozisiyada fonoloji vahidlərdən biri müəyyən əlamətə malik olur, digəri isə bu əlamətə malik olmur. Dərəcəli oppozisiyada hər iki fonoloji vahid eyni əlamətə malik olsalar da, bu əlamətin dərəcəsi müxtəlif olur. Ekvipolent oppozisiyada isə hər iki fonoloji vahid məntiqi cəhətdən eyni hüquqlu olur.

      N.S.Trubetskoyun oppozisiya nəzəriyyəsində “fonoloji sıfır” anlayıçı öz əksini fonoloji vahidlərdən birinin müəyyən əlamətinin “sıfra bərabər”, “sıfır dərəcə” kimi müəyyənləşdiriməsində tapır. Burada “fonoloji sıfır” anlayışı inkişaf etdirilmir və fonologiyada “sıfır fonem” anlayışı səviyyəsinə çatmır.

         Qeyd etmək lazımdır ki, fonetik oppozisiya fonoloji oppozisiyadan fərqlənir. İngilis dilinin nəzəri fonetika kitablarında, praktik fonetika dərsliklərində “sıfır fonem” anlayışı yoxdur və sıfır fonem termini işlənmir. Əgər fonologiyada əsas rolu fonemlər deyil, fərqləndirici qarşılaşdırmalar oynayırsa [5.84], fonetik oppozisiyada əsas rolu fonemlər, heca vurğu və digər fonetik vahidlər oynayır. Fonetik oppozisiyada həmcins fonemlər fonetik oppozisiya vahidlərini təşkil edir. “Sıfır fonem” anlayışının nisbətən yaxından ilk təsdiqi V.A. Vasilyevin “the oppozition of presence or absence of a sound, i.e. an ordinary zero phonemic opposition” [4.21] ifadəsində tapır.

        V.A.Vasilyevə görə, fonemin fərqləndirici funksiyası bir fonemin digər bir fonemlə yaxud da heç bir səslə qarşılaşmasında meydana çıxır. A phoneme  can only perform its distinctive function if it is opposed to another phoneme or no sound in the same position[4.150] Bu sitatdan göründüyü kimi, V.A.Vasilyev “a phoneme-no sound” qarşılaşdırmasında dolayısı ilə fonetik sahəsində axtardığımız “sıfır fonem” anlayışını ifadə etmiş olur.

        V.A.Vasilyev gooseberry mürəkkəb isminin ( quzbəri) və ( quzbri) iki tələffüzü ilə bağlı sıfır alternasiya haqqında ( zero alternation) danışır.Daha sonra –berry kök-morfeminin (beri), (bəri) qarşılaşdırmasında (e)- (ə)-(-) axırıncı (-) sıfır variantını “heç bir səs” yaxud “səsin yoxluğu”  (no sound) adlandırır. Müəllifin burda “no sound” adlandırdığı məfhum araşdırdığımız “sıfır fonem” anlayışının qarşılığıdır.

         V.A.Vasilyevə görə, müxtəlif səslər arasında, yaxud da eyni bir morfemin müxtəlif allomorflarında səsin varlığı ilə yoxluğu-the absence of a sound (zero phoneme- C.Q.) arasında uyğunluq vardır. 

          ...correspondences between different sounds or between a sound and the absence of a sound (zero phoneme-C.Q) in different allomorphs of the same morpheme are regular [4. 174].

         V.A.Vasilyevin fonetik oppozisiya ilə bağlı işlətdiyi “no sound”, “the absence of a sound” sinonim terminlər qarşısında araşdırmaqda olduğumuz “sıfır fonem” termini dayanır. Əksər qarşılaşdırmada sıfır fonem sıfır morfemin göstəricisi olur.

         Rain (rein)-rained (raind)-rainy (rein) sözlərinin qarşılaşmasında sıfır fonem (-) rain (rein) sözündə sıfır morfemin, (d) fonemi rained (reind) sözündə -ed morfeminin, (i) fonemi rainy sözündə -y morfeminin fonetik ifadə forması kimi çıxış edir. Sıfır fonemin işlənməsi reduksiya hadisəsi ilə bağlı ola bilər. Məs., can modal feli qüvvətli pozisiyalarda (k əe n), zəif pozisiyalarda (kən), (kn) kimi tələffüz olunur. Burada (əe) –(ə) –(-) (sıfır fonem) qarşılaşmasının iki qütbü yaranmış olur: qüvvətli və zəif pozisiya. Sıfır fonemin müəyyənləşməsində iki cəhət nəzərə alınmalıdır. Əvvəla, sıfır fonemin əsas xüsusiyyəti onun fonetik oppozisiya ilə bağlı olmasıdır. İkincisi zəif pozisiyanın fonetik ğöstəricisi olan sıfır fonem qüvvətli pozisiyada işlənən real fonemin qarşılığı kimi işlənməlidir.

         Müasir ingilis dilində qüvvətli vurğu-zəif vurğu sıfır vurğu oppozisiyası semantik cəhətdən zəif, denotativ mənaları mübahisə doğuran artikl, bağlayıcı, sözönü, bir sıra əvəzliklər kimi nitq hissələrində özünü göstərir.

         Məlumdur ki, köməkçi nitq hissələri əsas nitq hissələrindən, affiks morfemlər isə kök morfemlərdən törəmişdir. Əsas nitq hissələri söz birləşmələri daxilində qüvvətli pozisiya təşkil etdiyindən hər bir komponent ayrılıqda qüvvətli vurğu ilə tələffüz edilir. Buna misal olaraq a white head [ ə `wait `hed] söz birləşməsini  göstərmək olar. A whitehead man [ə`waithed `maen] mürəkkəb sözün daxilində işlənən head [hed] qüvvətli vurğu daşımır, zəif pozisiyada işlənir, y vurğusuz, ya da zəif vurğulu olur.

         Mürəkkəb sözlərin tərkibində işlənən kök morfemlər zəif vurğulu, ya da vurğusuz ola bilir. Söz birləşmənin tərkibində işlənən sözlərin qüvvətli vurğu daşıması və qüvvətli pozisiya təşkil etməsi və müvafiq söz birləşmələri əsasında düzələn mürəkkəb süzlərin komponentlərinin zəif vurğulu və ya vurğusuz tələffüz edilməsi bir tərəfdən söz birləşməsinin komponentinin təşkil edən sözün mürəkkəb sözün tərkibində kök morfemə çevrilməsi faktının, digər tərəfdən, bu faktın nəticəsi kimi söz birləşməsinin mürəkkəb sözə çevrilməsi prosesinin fonetik təsdiqinin göstəricisi hesab oluna bilər. 

           Fonologiya və fonetikada olduğu kimi, qrammatikada da oppzisiya və onun qrammatik vahidlərinin öyrənilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Qrammatik oppozisiya qrammatik kateqoriya üzvlərinin paradiqmatik əlaqəsini əks etsirir.[7.28]

          Qrammatik oppozisiya qrammatikanın hər iki şöbəsinə aid olduğundan qrammatik oppozisiyanı və onun ayrılıqda vahidlərini morfoloji və sintaktik səviyyələrdə iki qrupa bölmək olar:

  1. Morfoloji oppozisiya və sıfır morfem.
  2. Sintaktik oppozisiya və sıfır sintaksem.

Fonoloji və fonetik oppozisiyadan fərqli olaraq morfoloji oppozisiya həm ifadə planını, həm də məzmun planını əks etdirir. Oppozisiya üzvünün göstəricisi kimi sıfır morfem dil işarəsi səviyyəsinə malik olur. M.Y.Bloxun qeyd etdiyi kimi, morfologiyada ən çox oppozisiya işlənir. [3.29]

         Fonetik oppozisiyada başlanğıc nöqtə fonemin mövcudluğudursa morfoloji oppozisiyada başlanğıc nöqtə morfemin yoxluğudur, yəni sıfır morfemdir. Paradiqmatik sıfır, yaxud da sıfır morfem elə morfoloji oppozisiyada işlənir ki, qarşılaşdırmabın bir tərəfində morfemin eksponentlə ifadə forması işləndiyi halda, digər tərəfində fonem ifadə formasına malik morfem işlənmir.

         Nəzəri dilçilik ədəbiyyatında sıfır morfemin tədqiqi tarixi ilə bağlı fikirlər fərqlidir. Slavyan dilçiliyində morfemin digər növləri kimi sıfır morfemin də dilçilik elminə göstərilməsi B.de.Kurtenin adı ilə bağlıdır [6.145]

         Qərb dilçilərinə görə, sıfır morfem anlayışını dilçilik elminə qədim Hind-Avropa qrammatistləri gətirmişlər. Qeyd etdiyimiz kimi, Amerika deskriptiv dilçilik məktəbinin banisi L.Blumfildə görə ilk dəfə sıfır morfemi terminindən Hind-Avropa komparativistləri istifadə etmişlər. Hələ eradan əvvəl hind dilçiliyində Panini səkkiz bölmədən ibarət qrammatika traktlarında bir sıra morfoloji qanunları, fonotaktik qaydaları, sıfır morfem anlayışını, daxili fleksiya hadisəsisni, morfem qovuşuğunda dəyişmə, morfem alternasiyasını təsvir etmişdir. [2,4]

           Hind-Avropa tədqiqatçıları sıfır anlayışını ancaq şəkilçi morfemlərin qarşılığına aid etmişlər və nominativ məna daşıdığından kök-morfemin sıfırla bağlılığı olmamışdır. German dilçiliyində ilk dəfə sıfır morfeminin işlənməsi L.Blumfildə məxsusdur. O, “Language” əsərində dilin struktur vahidlərinin izahında zero-feature-sıfır əlamət, zero- affiks-sıfır affiks, zero-alternant anlayışlarından etmişdir. Dilçilik ədəbiyyatının araşdırılması sübutedir ki, istər german dilçilərinin, istərsə də rus dilçilərinin böyük əksəriyyəti forma və mənaya malik morfemlə yanaşı, sıfır morfemini də qəbul etmişlər.

         L.Blumfildə görə, morfemin “sıfır alternantı” müvafiq kateqorial tərkib hissələrə malik olmayan formalarda işlənir. O, sheep, deer  kimi isimlərin cəmində,  cut, shut, let  kimi fellərin keçmiş zamanında işlənən sıfır morfem əvəzinə “sıfır alternant” terminini işlətmişdir. B.Blok, C.Treqer sıfır suffiksi heç nə ilə ifadə edilməyən (consisting of nothing) suffiks adlandırır.

          Məlumdur ki, morfoloji təhlil iki yerə bölünür: qrammorfologiya, onomotologiya. Qrammorfologiyada təhlil sözlərdən əşyalara, yəni formadan mənaya, onomotologiyada isə təhlil əşyalardan sözlərə, yəni mənadan formaya istiqamətində aparılır. Söz morfoloji təhlilin böyük vahidi, morfem isə kiçik vahidi hesab edilir. Söz cümlədə ayrılabilən, əvəzedilən, çevriləbilən mənalı vahiddir. [8, 129]

          Söz paradiqmatika və sintaqmatikaya malikdir. Sözün paradiqmatikası onun morfoloji quruluşunu əhatə edir. Sözün morfoloji quruluşunun müəyyən birləşmə qaydaları əsasında zəncirvari birləşməsi onun sintaqmatikasını təşkil edir. Morfoloji paradiqma eyni bir leksemin müxtəlif qrammatik formalarını ifadə etməklə yanaşı onun leksik-qrammatik mənaya malik tiplərini də özündə cəmləşdirir. Morfoloji paradiqma sözdəyişdirici və sözdüzəldici olmaqla iki qrupa bölünür. Sözdəyişdirici paradiqma sözün qrammatik formalarının cəmidir: act, acts, acted, acting. Sözün leksik-qrammatik növlərinin cəmi həmin leksik vahidlərinin sözdüzəldici paradiqmasını düzəldir: act, act-ive, act-ion, act-iv-ity, act-ive-ness və s.

            Sözdəyişdirici və sözdüzəldici paradiqmaların vahidləri bir-birindən fərqlidir. Sözdəyişdirici və sözdüzəldici paradiqmaların vahidləri bir-birindən fərqlidir. Sözdəyişdirici paradiqmanın vahidlərinə əsas, qrammatik morfemlər, sözdüzəldici paradiqmanın vahidlərinə kök-morfem, leksik qrammatik mənanın implisit göstəricisidir.

          Qrammatik sıfır morfemindən morfologiyda ətraflı danışıldığı halda, sözyaradıcılığında derivativ sıfır morfemin leksik-qarammatik funksiyasından çox az danışılır, derivativ sıfır morfemin sözdüzəldici paradiqmada mahiyyəti açılmamış qalır. Sıfır morfeminin sözdüzəldici paradiqmada statusunu müəyyənləşdirmək bir qədər çətindir, çünki sıfır morfemi sözdüzəldici paradiqmada leksik-qrammatik  mənanın qarşılığı kimi çıxış etməlidir. Sözdüzəldici paradiqmada help 0-helpless qarşılaşdırmasında sıfır morfemi (help 0) ismin implisit göstəricisi, -less (helpless) morfemi isə sifətin göstəricisidir.

         Adj+ N strukturlu vvhitehead 0 – grey-haired qarşılaşdırmasında 0 sıfır morfem və -ed morfemi mürəkkəb sifətlərin struktur derivativ elementləri kimi çıxış edir. Eyni ilə bu fikri barefoot 0 və barefooted mürəkkəb sözlərinə də aid etmək olar. Barefoot 0 barefooted qarşılaşmasında 0 morfem implisit formada, -ed morfemi isə eksplisit formada sözdüzəldici paradiqma sırasında mürəkkəb  sözlərin morfoloji göstəriciləridir ki, burada implisit və eksplisit ifadə formalarını əks etdirmiş olur.

          Bir sıra  avfour-storey 0 – four-storeyed (building),  a four üheel 0 – four vvheeled carriage   tipli mürəkkəb sifətlərdə sözdüzəldici oppozisiya növünü ekvipolent oppozisiya növü kimi müəyyənləşdirmək olar. Ekvipolent oppozisiyalarda oppozisiya üzvləri məntiqi cəhətdən  eyni hüquqludur [5.94]

         Buraya Azərbaycan dilində  şirindil 0 –şirindilli, qaragöz 0 –qaragözlü, ucaboy 0 – ucaboylu  leksik vahidləri aid etmək olar.

         Bizə məlum olan dilçilik ədəbiyyatında  şirindil 0-şirindilli strukturlu sinonim mürəkkəb sifətlərin nə semantik mənalarının fərqindən, nə də sözdüzəldici paradiqmalarına məxsus  o sıfır morfem və -li şəkilçisi morfeminin oxşar və fərqləndirici funksiyalarından bəhs olunmur.

           Fikrimizcə, Num=N modeli mürəkkəb sifətlərdə (fourwheel ) sıfır morfemi ümumi və qeyri-müəyyənlik mənası daşıyır. (Num=N) =ed tipli mürəkkəb sifətlərdə (four-wheeled)-ed morfemi fərdi, konkret və müəyyənlik mənası bildirir.

  Ədəbiyyat

  1. Adilov M I .,Verdiyeva  Z.N., Ağayeva  F.M.  İzahlı dilçilik terminləri. Bakı: Maarif, 1989
  2. Cəlilov F.A.  Azərbaycan dilinin fonetikası.  Bakı: Maarif 1984
  3. Blokh M.Y.  A course in theoretical English grammar.    M: Высшая школа. 1983
  4. Vasilyev V.A.  English Phonetics. A theoretical course. M: 1970
  5. Trubetskoy N.S.  Fonologiyanın əsasları.  Bakı: Mütərcim 2001
  6. Бодуен  де Куртенэ И. А.  Избранные труды по общему языкознанию. Т.Т. I-II. М: Издательство А Н СССР , 1963
  7. Степанова М.Д. Методы синхронного анализа лексики. М: 1968
  8. Trunka B.  Principles of morphological analysis//    Philologica  Prangensia, 1961

      Açar sözlər:  dilçilik, fonem, məna, fərqləndirmə,üsul,qrammatika

      Key words:  linguistics, phoneme, mean, distinguishing, styl, grammar

      Ключевые слова:  лингвистика, фонем, значение, стиль, грамматика

 

Оппозиция и лингвистическое нулевое понятие.

Резюме

          В статье «Оппозиция и лингвистическое нулевое понятие» затронуты актуальные вопросы связанные с исследование теории оппозиции не ставится как цель, имеется в виду внести ясность особенностьям морфемом которые составляют компоненты сложных слов используя оппозисионного метода и элементов теории оппозиции.

           С этой целью в связи с теорией оппозиции на различных уровнях языка изучены оппозиция иерархии между членами парадигмы. Вместе с этим внесены исследовния о  лингвистическом нулевом понятием, которое, является одним из членов парадигмы.

Summary

Opposition and zero linguistic concept.

                In the article opposition and zero linguistic concept is spoken about different problems of linguistic concepts. The author’s purpose is not to investigate the theory of opposition, it is to clarify the elements of opposition and to explain the components of compound words with the help of opposition methods.

            The author tried to clear the features of the morphemes that made up compound words. With this purpose the attitude of hierarchy between the members of paradigm has been learned in different levels of language. At the same time the concept of linguistic zero is also investigated.

 

          Rəyçi:   N.M. Sadıqova

                        Filologiya elmləri doktoru

 


Ə

DILÇİLİK-ЯЗЫКОЗНАНИЕ

liyeva Xatirə Ələddin qızı

TÜRK DÜNYASINDA ƏLİFBA DƏYİŞDIRILMƏSİNİN SƏBƏB VƏ NƏTİCƏLƏRİ

Hər bir millətin  formalaşmasında,  dini və sosial həya­tında əlifba  həlledici rol oynayır. Bu baxımdan bir əlifba dəyişdirmək millətlər üçün  tarixi dəyişmənin başlanğıcı kimi qiymətləndirilir (1)

Bəşər tarixində türklər qədər  əlifbasını dəyişdirmək  məcburiyyətində  qalmış ikinci bir millətə rast gəlmək mümkün deyil.

Türklərin əlifba dəyişdirilməsinə  təsir edən  səbəblərdən  olan sosial vəziyyət, din və mədəniyyət dəyişdirmə kimi amillər  türk tarixinin kəşməkeşli yollarından xəbər verir.

Türk-islam  dünyasını tək bir bayraq altında birləşdirmək istəyən  osmanlı imperiyasının bu məqsədlə islam ölkələri ilə  sıx münasibət qurması, öz növbə­sində  xristian  dünyasını narahat edirdi. Buna görə də Qərb nəyin bahasına olursa olsun Osmanlı dövlətinə öz təsirini göstərmək üçün  müxtəlif yollar axtarırdı. Bunu ölkə imperatorluğun təməl daşı olan əsgərin yeniləş­mə­sində və modern edilməsində görən Qərb açdığı məktəblərdə xarici dillərin (ingilis, fransız, alman) tədrisində və geniş yayılmasında nail oldu. Beləliklə, ərəb əlifbası ilə yanaşı latın əsilli əlifba öyrənilməyə    başlandı.

Onu da qeyd etmək lazımdır ki, latın əlifbasının dünyaya yayılmasında missionerlərin rolu olmuşdur. Məsələn, Ərəb, hind və çin əlifbaları Portuqaliya misionerləri tərəfindən  gətirilmişdir (2)

Osmanlı dövlətində  ilk əsgəri məktəblərdə  Mühen­dishane Bahr-i hümayün  (1775) ilə  Mühendishane Bahr-i hümayün  (1793)  da ərəb və fars dilləri ilə yanaşı fransızca da dərslər  keşilməyə başlanmışdır.  Pir-in  (1826) hazırlıq hissəsində  təlim  fransızca aparılmışdır.

Mekteb-Ülum Narbiyye 1834-1841-ci illərdən sonra fransız dili daxil  olmuş­dur. Hətta Vyanadan  Bernard adlı bir professor dəvət olunmuş və ona  Darül-Ülumi-l-Hikemiyye-i Osmaniye ilə Mekteb-i Tibbiye-i Aliyye–i Şahanrde fransızca dərs demək tapşıırılmışdır.

 Bir məsələni də qeyd edək ki,  o vaxtlar  türklər arasında xarici dil bilənlərin  olmaması  səbəbindən  xaricilərlə  ün­siyyəti daima fransızca bilən rumlar, ermənilər və yəhudilər aparmışlar.

Osmanlı dövlətinin öz məktəblərinə nəzarəti zəiflət­məsindən istifadə edən etnik qruplar türk və müsəlman uşaqlarını da  xarici dillərə həvəsləndirmişlər. Mərkəzi İstan­bul olmaq üzrə Anadolunun bir çox şəhər və qəsəbələrində açılan məktəblərdə rumca,  ermənicə və ibranicə ana dillərindən başqa fransız, italyan və  ingiliscə də  öyrədilirdi.  Bu məktəblərdə türk və müsəlman  uşaqlarının  davam etməsi onları  yeni bir əlifba ilə qarşlaşdırmışdır.

Türk mədəniyyəti və maarif tarixindən məlumdur ki,  katolik, rrotestan, fransız –latın  xristian məktəblərində fransız, erməni. Rum (yunan) italyan və yəhudi uşaqlarla birlikdə türk və müsəlman uşaqları da  oxumuşdu. 1880-ci ildə  bi məktəblərdəki şagirdlərin 15 faizini, 1911-ci ildə  56 faizini, 1926-cı ildə 51 faizini türk və müsəlman  uşaqları  təşkil etmişdi. (65) . Digər tərəfərdən  əsgər məktəb­lərində  dövlətin ehtiyacını ödəmək üçün  xaricə göndəriləcək tələbələrin siyahisi da planlaşdırlmışdır. 1834-1838-ci  illər arasında London, Vyana, Parijə 26 hərbçi tələbə göndəril­mişdi. Həmşinin Sultan II Əbdülhəmidin dövründə (1876-1909) Avropaya  göndərilən  tələbələr arasında  15 doktor,  24 zabit və bir çox kənd təsərrüfat  işçisində  də yer  verilmişdr (3, s. 192)

Bütün bunların nəticəsində  Osmanlı dövlətində  latın əlifbası ilə qarşı-qarşıya gəlmiş savadlı, ziyalı və siyasi görüşlü bir təbəqə ortaya çıxmışdı.

Başqa bir məsələ də diqqəti cəlb edir. Bu da o dövr Avropasının  Şərqə marağı ilə əlaqədardır. Bu baxımdan Qərbdə misyonerlər, diplomatlar   və türkoloqlar tərəfindən latın hərfləri ilə  türkcə dini, siyasi və elmi kitablar yazılırdı.

Latın hərfləri ilə yazılan  ilk türkcə əsər din səciyyə  daşıyırdı. Bu, “Codex Cumanisuz” dır.

Volqa sahəsində yaşayan qıpçaqlar xristianlığı anlatmaq üçün türkcə öyrənən misyonerlər bəzi dini mətnləri, ilahiləri və duaları  latın hərfləri ilə Qıpçaq türkcəsi ilə yazmışdılar.

Kuman əl yazması adlanan  bu əsər II.VIII.1303 –cü il tarixində yazıldığı təklif edilir.

Florensiyalı  şair Petrarquenin (1304-1374) kitabları arasında tapıldığı üçün “Codex de Petrargue” də adlandırıl­mışdır. İki dəftərdən ibarət olan  bu əsərin ilk 110 səhifəsi almanlar tərəfindən yazılmış kumanca-almanca lüğətdir. Ayrıca kumanca bilməcələr və xristianlığa aid  ilahilər və dualar da vardır. İtalyanlar tərəfindən  yazılan  ikinci  (hissə) dəftər 1560 kəlməlik latınca-farsca-kumanca lüğətdir. (4)

Türk elmin Avropa qurucusu olan Jahani Şiltberqerin (1381-1440) Ausburqda 1427-ci ildə nəşr etdirdiyi  Reisebuch adlı əcəri  türkcə nəşr edilən  ilk mətbu əsərdir.

Avropad atürk dilinin  ilk qrammatikasını italyan Çizvit papası Petro Ferraquto  (1580-1656) yazmışdır.

Türklərə  xristianlığı öyrətməyi qarşısına məqsəd qoyan Petro Ferraquto   altı il Türkiyənin İstanbul şəhərində  olmuş və Petro Ferraquto  1611-ci ildə  Grammatika Turchesca (türk dilinin qrammatikası) adlı əsərini yazmışdır. (5)

Latın qrafikası ilə türk dilində  başqa bir əsər macar  diplomatı YakobHaqyde Harsanu tərəfindən 1672-ci ildə yazılan və Kölndə nəşr edilən Colloguia  Fatiliaria Turcico-latino adlı danışıq   kitabıdır.

Osmanlı dövlətində latın hərflərinin işlənilməsi tarixi qədimdir. Belə ki, zadəgan məktəblərində şahzadələr xarici dil  öyrədilməsi vacib sayıldığından həmin uşaqlar  da xarici dildə danışmağa səy göstəriridilər. Osmanlı sultanlarının bir neçə dil bilmələri şərti xarici dillərin öyrədilməsinə güclü təkan verirdi.

XVIII əsrin əvvəllərində Osmanlı  dövləti Fransanın diqqətini daha çox cəlb etmişdir.Ona görə də Osmanlı dövlətini elmi mədəniyyət yolu ilə qərbləşdirməyi ən yaxşı metod kimi  qiymətləndirən Fransa hökuməti1785-ci ildə Türkiyədəki elçiliyində (səfirliyində) latın hərfləri ilə mətbəə qurdurmuşdu. Bu mətbəddə ilk növbədə türk ordusuna fransız mədəniyyəti mənimsətmək üçün dərs kitabları nəşr edil­mişdir. Həmin mətbədə nəşr olunan  ilk kitab “Mühendis­hane’nin fransız  müəllimlərindən Delafit Clave’nin yazdığı “Üsuli i maarif  fitertibi l ordu”  (1786), digəri isə  1787 –ci ildə nəşr edilən“Üsuli i maarif  fi vech-i tasnifi serain i donanma” kitabıdır.

Türk dilində nəşr edilən üçüncü  kitab da Türkiyə ilə əlaqədardır. Fransız kralına ithaf  edilən  “Elemens de la Langue utgue” (1790)  adlı bu  kitabı  fransız səfiri  Choiseul le Gaufier  yazmışdır (6).

Osmanlı dövlətində latın hərflərinin türk dilində  osman­lılar tərəfindən  ilk tətbiqi III Səlim  hökuməti (1789-1807) zamanında olmuşdur (7)

1862-ci ildə  Osmanlı dövlətində  işlənməyə başlayan poçt markalarında latın həflərindən  ilk dəfə 1876-cı ilin  yanvar ayında istifadə edilmişdir.

1890-cı ildə ingilis dilçisi B.J.Pedhosr (1811-1892) glish hazırladığı “Türkcədən ingiliscəyə  lüğət” (A Turkish and English lexion) türk sözlərini ingilis hərfləri ilə təsbit etmişdir.

Beləliklə, Osmanalı dövləti zamanı latın hərfləri ilə yazılmış kitab, qəzet və jurnallar kifayət qədər  oxucu tapmışdır.

İkinci bir tərəfdən ərəb əlifbasının çətinliyini aradan qaldır­­maq barədə yollar axtarılırdı. Bu haqda ilk sözü  Əhməd Cövdət Paşa (1822-1895) söyləmişdir. O, oxuma və yazmanı asanlaşdırmaq, bunun üçün ərəb hərflərinin  islah edilərək  dilimizə uyğun vəziyyətə gətirilməsi vacibliyini ön plana çəkmişdir.

Əhməd Cövdət Paşa “Kabaid –i Osmaiye” (1851) adlı əsərində türk dilində olan və ərəb hərfləri ilə göstərilməyən səsləri bildirmək üçün bir neçə yol axtarılmasının zəruriliyini yazmışdır (8)

Əhməd Cövdət Paşanın  bu məsələ üzərində israrla durması dövrün akade­miyası hesab edilən “Encümen-i daniş-da (1851) bu mövzunun aktuallığını artır­maqla bərabər bu sahəsə işi də  sürətləndirmişdir. Dövrün qabaqcıl  fikirli şəxsiy­yətlərindən olan  Münif Paşanı da (1828-1910) bu mövzu maraqlandırmışdır. 

Münif Paşa  qurucusu olduğu “Cemiyyet-i Lineyi Os­maniye”de 11 may 1862-ci il tarixində  verdiyi bir konfrans­da ərəb əlifbasında   islahat aparılmasından söhbət açmışdır.

Araşdırmalar göstəriri ki, ərəb əlifbasının çətinlikləri, dini məktəblərin həyatın tələblərinə cavab verməməsi və o vaxın təlim-tərbiyənin  günün tələblərilə uzlaş­maması barədə  Namiq Kamalla (1840-1888) İranın İstanbul elçisi olduğu  söyləən erməni Melkum Xan (Mirzə Melkum xan (1831-1906) arasında  mübahisələr olmuşdu. Bü mübahi­sələrdə diqqəti daha çox bu məsələ cəlb edir. Belə ki, Namiq Kamal ərəb əlifbasının  təlim- tərbiyədəki çətinliklərindən  söhbət açdığı halda Melkum xan isə islam ölkələrindəki çatışmaz­lığın səbəbini ərəb əlifbasında  görürdü (35).

Osmanlı hökumətinin mətbuatında belə mübahisələr  çox olmuşdu (35).

Bəs siyasi vəziyyət necə idi?

XX əsrin əvvəllərində Osmanlı imperiyası  çox çətin  vəziy­yətlərə düşdü. Belə ki, Gənc türklər inqilabı (1908) Sultan Abdulhəmidi  konstitusiyanı bərpa etməyə və parla­menti çağırmağa məcbur etdi. Sultan və tərəfdarlarının  dövlət çevrilişi etmək cəhdi (31 mart 1909) baş tutmur və həmin ilin aprel ayında II  Əbdülhəmid taxtdan salınır, qardaşı Mehmed Rəşad sultan  elan olunur.

Əslində isə  10 il ərzində  hakimiyyət  Gənc Türklərin İttihad və Tərəqqi partiyasının əlində olur.

Gənc türklərin islahatları zəhmətkeş kütlələrin vəziy­yətini  yüngüləşdirmişdir. Avropa və Afrikada bir sıra ərazilə­rin  itirilməsi ilə nəticələnən  İtaliya- Türkiyə müha­ribəsi (1911-1912) və Balkan müharibələrindən (1912-1913) sonr osmanlı  imperiyası  iflasa uğradı.

1914-cü ildə hakimiyyətdə olan  Ənvər   Paşa, Tələt Paşa  və Camal Paşa  üçlüyü Türkiyənin Birinci Dünya müharibə­sində (1914-1918) Almaniya tərəfində  vuruşmağa vadar etdi. 1918- ci ildə bağlanan Mondros barışığı əslində Os­manlı  inperiyasının varlığına son  qoydu. Nəticədə Böyük Britaniya, Fransa, İtaliya və Yunanstan  qoşunları Anadolunu işğal etməyə başladılar.

Həmin dövrdə Türkiyəni milli-azadlıq hərəkatı bürü­müşdü. Bu hərəkat tarixə  türk millətinin rəhbəri Mustafa Kamal Atatürkün  adı ilə daxil olmuşdur.

Tarixdən məlumdur ki. Antanta qoşunları İstanbulu tutaraq Sultan  hökuməti ilə Sevr Sülh müqaviləsini (1920) imzalamışdılar.

Yunanstan - Türkiyə müharibəsi (1919-1922) Mustafa Kamal  Atatürkü kəskin mübarizəyə başlamağa məcbur etmişdir.

Bu hlledici dövrdə Mustafa Kamal Atatürkün rəhbərliyi ilə ölüm- dirim  müharibəsinə girən türk xalqı öz qanı bahasna azadlıq qazanmışdır.

Milli- azadlıq müharibəsi aparan türk  xalqına keçmiş Sovet Rusiyası   böyük yardım göstərmişdir. Belə ki, 1921-ci il mart ayının 16-da Moskvada RSFSR ilə Türkiyə arasında  dostlur qardaşlıq haqqında müqavilə imzalanmışdır. Həmin ilin oktyabr ayında Zaqafqaziya respublikaları ilə , 1922-ci il yanvar ayının 2-də isə Ukrayna ilə Türkiyə arasında  eyni adlı müqavilələr  imzalanmışdır.

22 noyabr 1922-ci ildə Londonda barış müzakirələri başlanmışdı.

1 noyabr 1922-ci ildə Böyük Millət Məclisi  padşahlığı  ləğv etmişdi.

24 iyul 1923-cü ildə  uzun sürən müzakirələrdən sonra Lozan barışı imzalanmışdır.

02 oktyabr 1923-cü ildə türk ordusu İstanbulu xarici  imperialistlərdən  azad etmişdir.

13 oktyabr 1923- cü ildə Ankara paytaxt  elan edilmişdir.

1923-cü il oktyabr ayının 29-da Türkiyə Böyük Millət Məclisi  Türkiyəni Respublika elan etmişdir.  Mustafa Kamal Atatürk Türkiyə Respublikasının ilk  prezidenti olmuşdur.

Türkiyə Respublikası 6 xarici ölkə ilə həmsərhəddir. Şərqdə onun Suriya ilə 277 km, keçmiş sovetlər birliyi ilə 610 km,o cümlədən Azərbaycan Pespublikass ilə 11 km, İranla 434 km, İraqla 331 km, Qərbdə isə Bolqarstanla 269 km, Yunanstan ilə 212 km sərhəd zonası var.

Beləliklə, yeni və milli Türkiyə  Respublikası yaradılmışdır.

Bütün  bu çətin dövrlər əprzində əlifba problemi  ziyalı­lar  və dövlət adamlarını   həmişə düşündürmüşdür. Məsələn, bolqar türkoloqu İvan Monolaf keçmişləri xatırlayarkən söyləyir ki, 1907-ci ildə Selanikdə olduğum zaman Mustafa Kamal Varder qiraətxanasında mənimlə görü­şərkən Türki­yənin gələcəyi haqqında  fikirlərini belə  açıqlamışdı:

Bir gün gələcək xəyal zənn etdiyimiz bütün bu inqilabları başaracaqam, mənsub olduğum millət mənə inanacaqdır.

Din və dövlət bir-birindən ayrılmalı, Şərq mədəniy­yətindən mənliyimizi sıyıraraq, qərb mədəniyyətinə çevril­mə­­liyik. Qadın və kişi arasındakı fərqlə silinərək  yeni bir cəmiyyət qurmalıyıq. Qərb mədəniyyətinə keçməyimizə əngl olan yazını ataraq latın mənşəli əlifba seçməli, xarici görünüşümüzə qədər hər şeyimizlə qərbçilərə uyğunlaşma­lıyıq. Əmin olunuz ki,  bunların hamısı  bir gün olacaqdır.

Məzhər Müfit bəy (1874-1948) xatirələrində söyləyir ki, 1919-cu ilin 7-8 iyul  gecəsi  gələcəkdə görüləsi işlərlə əlaqədar  Mustafa kamalın  tutdurdğu  və heç kimsənin bilməməsini israrla istədiyi qeydlərin 5-ci maddəsində latın hərfləri qəbul ediləəcək  sözləri yazılmışdır. (57)

Başqa bir xairədə oxuyuruq ki, 1922-ci ilin iyun ayında  qərb cəbhəsində Mustafa Kamal  Paşa Xalidə Edin (1882-1964) və Adnan bəylə (1881-1855) gecə saat 3-ə qədər Türkiyənin gələcəyindən, qəərbləşməsindən bəhs edərkən latın hərflərinin  qəbulu imkanlarından  da söz açmış və bunun üçün də tədbirlər görüləcəyini bildirmişdi.

Göründüyü kimi, Türkiyədə əlifba problemi həmişə  ictimaiyyəti  düşündürmüşdür. Hansı əlifbanı qəbul etmək barədə də  beş müxtəlif layihə irəli sürülmüşdür.

I. Ərəb əsilli hərflərlə davam etmək. (Nəcim Asim, Ka­zım Qarabəkir, Məhməd Əli Tofiq, Pasih Kaplan,  İbrahim (Qolayir) Xəlil Hemətullah (Öztürk), İbrahim Nəcmi   (Dim­nən), Xalid Ziya (Uşaklıkil), Fuad Köpürlü, Zəki Vəlidi, Ayaz  İshakı, Hacı İbrahim Əfəndi, İnanu və b.)

II. Orxon və ya Uyğur əlifbalarından birini yenidən qəbul etmək (A.H.Mustafa)

III.Erməni əlifbasını qəbul etmək (Məcid   Paşa, Əhməd Midhəd Əfəndi)

IV. Latın əlifbasını qəbul etmək (Mustafa Kamal Ata­türk), Xeyrəddin bəy, Hüseyn Cahid (Yalçın), Fasih Rıfkı (Atay), İbrahim Nəcmi   (Dimnən), M. Nərmi, Qaqub Qədri Qaraosmanlu, Yunis Nadi  (Abalıoğlu), Cəlal niçi (İleri) Mustafa Kalıçzadə, Haqqı, Təhsil Ömər, İsmət İnönü, şükrü Sa­racoğlu, Cənab Şəhabəddin, Mustafa Necati, Mustafa Şəkin (Tinc), Refet Avni, Abdullah Cövdət, Doktor  İbrahim Temo, Ömər  Azmi, Mustafa Hamid, Nəcib Asım (Yazıksız), Mahmud Əsəd Bozqurd, Əhməd Cavad Raifhamazadə Fuad, Həmdullah Sunhi (Tanrıövər), Hasan Fəhmi (Tümərkan), Rəşid Qalib, Həmən Əmər (İrdənn), Məhməd Əli Adpı).

 V.Yeni, müasir bir əlifba yaratmaq  (Doktor  İsmail Şükrü) (63).

Bunlardan başqa dövrün öncül şəxsiyyətlərindən, alim və yazıçılarından  da  əlifba haqqında təkliflər verilirdi.

Şəmsəddin Saminin, Ziya  Göylp, A. Zəki Validin, Hüseyn  Kazım Qədrinin, Təhsil Ömərin, Hidayət İsmailin, İstepan Qarayapin təklifləri və əlifba  komissiyasının  təsbitləri  geniş müzakirə edilirdi.

23 may1928-ci ildə Falih Rıfkı (Atay), Fazil Əhməd (Aykaç), Ruşən Əşrəf (Ynaydın),  Bağır Xülusu (Özdəm),  Əhməd Cavad (Ömrə),  M. Əmin,  İbrahim (Krantay), Yaqub Qədri (Osmanoğlu) və İhsan (Sinqu)dan ibarət əlifba  komis­siyası  heyəti yaradıldı. Həmin heyətin başçısıFalih Rıfkı xatirələrində yazır: 1 avqust 1928-ci ildə İstanbulda Dol­mabağça sarayında Mustafa Kamal Atatürkə latın qrafikalı ilk türk əlifbası layihəsini təqdim etdim.

M.K. Atatürk:

-Demək bitirdiniz. Nə vaxt həyata keçirməyi  düşünürsünüz?

-Yoldaşlardan bəziləri 15, bəziləri 5 ilə qədər  bir hazırlıq keçid dövrünün vacibliyi fikrindədirlər. Nümunələr qəzetlər­də yarım sütünlarla yavaş-yavaş anladılacaqdır.

-Xeyr, bu iş ya 3 ay olar, ya da olmaz (9)

 Bu, həqiqətən də belə oldu.

1-3 noyabr 1928-ci ildə Türkiyə Böyük Millər Məc­lisində latın qrafikalı  türk əlifbası qəbul olundu.

Hal-hazırda da həmin əlifba işlənməkdədir.

 

Ədəbiyyat

  1. Tüncer Gülensoy. Dünya Türkligünde yazı. Heyat tarihi mecmuesi sayı5, Haziran 1973.
  2. Türk Ansiklopedisi, 11 cild.
  3. Sultan Abdülhamid (çev. H. Salih Can) Siyasi hatıratım. İstanbul, 1975.
  4. Cafaroğlu Ahmet. Türk dili tarihi. 11. İstanbul, 1964;  Nihad Sami Baharlı. Resimli türk edebiyatı tarihi. İstanbul, 1971.
  5. Dilaçar A. “1612 - de Avrupada  yazılan  ilk Türk qramerin özellikleri.TDAY Belleten, Ankara, 1970- 1971.
  6. Servet İskit. Türkiyede neşriyat hareketleri   tarihine bir bakış. İstanbul, 1939; Süreyya Oral. Türk  basin tarihi 1728-1922, 1831-1922.  Dr.B.A.Mystakidis. “Hükümet-iOsmaniye tarafından ilk tesis olunan matbaa ve bunun  neşriyyati” TOEM, 11, sene: 2. Cüz; 7-12 , 1327.
  7. Hayat tarih mecmuasi, sayı 2, 1974; Resimli tarih mecmuasi, 111, sayi 35, 1952.
  8. Şakir M.Ülkütaşir. Atatürk ve harf devrimi. Türk Kültürü, 1964, 11, s.18.
  9. Tahsin Banguoğlu. Dil Bahişleri, Ankara, 1987.

 

 Açar sözlər:  formalaşma  dövrü, türk dünyası, ortaq əlifba, mədəniyyət

Ключевые слова: период формирования, тюркский мир, общий алфавит, культура

 

Причины  и результаты изменения альфавит  в турецкой мире

РЕЗЮМЕ

Изменение алфавита рассматривается как начало исторического изменения для народов. Алфавит играет решающую роль в формировании каждой нации, ее религиозной и общественной жизни. В истории человечества нет второй нации, вынуждены менять алфавит как турок.

Социальные факторы, которые изменяют алфавит турок, таких как изменение религии и культуры, рассказывают нам о славных путях истории Турции. Все эти вопросы широко прокомментированы в статье.

 

 

Reasons and results of alphabit changes in the turkish world

SUMMARY

The change of the alphabet is regarded as the beginning of a historical change for peoples. The alphabet plays a decisive role in the formation of each nation, its religious and social life. In the history of mankind there is no second nation, they are forced to change the alphabet as a Turk.Social factors that change the alphabet of the Turks, such as a change in religion and culture, tell us about the glorious paths of the history of Turkey. All these issues are widely commented on in the article.

Əlifba dəyişdirmək millətlər üçün tarixi dəyişmənin başlanğıcı kimi qiymətləndirilir.  Çünki hər bir millətin  formalaşmasında,  dini və sosial həya­tında əlifba  həlledici rol oynayır. Bəşər tarixində türklər qədər  əlifbasını dəyişdirmək  məcburiyytində  qalmış ikinci bir millət yoxdur.

Türklərin əlifba dəyişdirilməsinə  təsir edən  səbəblərdən  olan sosial vəziyyət, din və mədəniyyət dəyişdirmə kimi amillər  türk tarixinin kəşməkeşli yollarından xəbər verir. Bütün bunlar məqalədə geniş şərh olunur.

 

RƏYÇİ: dos.E.Vəliyeva

 

 


Самедов Бахруз Адиль оглы

ПЕРИОДЫ И ПРОБЛЕМЫ ОБУЧЕНИЯ ИСТОРИИ АНГЛИЙСКОГО ЯЗЫКА

Ранний период, ранний период называется ранним древним английским периодом, от вмешательства Западной Германии в Англии до начала периода написания, т. е. с пятого века до конца 7 – го века.

Цель и задачи обучения.

Основная цель обучения – познакомить студентов с процессом создания и развития языка во время обучения предмета «Истории языка». В ходе этих задач, как образование, так и воспитание являются неотъемлемой частью учебной программы «Языковая история» в высшей школе. Эти цели и задачи взяты за основу для всего учебного процесса в программе высшей школы. Учение «История языка» важно для всех учащихся в течение 2-х семестров и требует от студентов принятия минимального базового курса в неспециализированных Высших Учебных Заведениях. Этот минимальный базовый курс способствует дальнейшему направлению карьеры.

1. История английского языка как предмет культуры.

Об этом заметил замечательный хронист Хеннинг Хеннтон из ХII века, что интерес к прошлому был одной из отличительных характеристик человека по сравнению с другими животными. Среда, с помощью которой говорящие на языке передают свои мысли и чувства другим, инструмент, с помощью которого они ведут свой бизнес или правительство миллионов людей, транспортное средство, которым передается наука, философия, поэзия культуры, несомненно, заслуживает изучения. Не следует ожидать, что каждый должен быть филологом или должен овладеть техникой лингвистической науки. Но разумно предположить, что либерально образованный человек должен знать что-то о структуре своего языка, его положении в мире и его отношении к другим языкам, богатстве его словаря вместе с источниками, из которых этот словарь был и обогащается, и сложные отношения между множеством различных разновидностей речи, которые собираются под единственным названием английского языка. Разнообразие культур, которые находят выражение в нем, является напоминанием о том, что история английского языка – это история культур в контакте в течение последних 1500 лет. Это заставляет задуматься о том, что политические, экономические и социальные силы влияют на язык. Эти силы формируют язык во всех аспектах, наиболее очевидно в числе и распространении его ораторов и в так называемой «социологии языка», но также в значениях слов, в акцентах устного языка и даже в структурах грамматики. История языка тесно связана с историей народов, которые говорят на нем. Таким образом, целью этой книги является изучение истории английского языка не только как представляющего интерес для специализированного студента, но и как предмет культуры в глазах всех образованных людей, включая достаточное количество ссылок на технические вопросы, чтобы разъяснить научных принципов, связанных с лингвистической эволюцией.

2. Влияния на язык во время работы.Английский язык сегодня отражает многовековое развитие. Политические и социальные события, которые в ходе английской истории так глубоко повлияли на английский народ в их национальной жизни, как правило, оказали заметное влияние на их язык. Римская христианизация Британии в 597 году привела Англию в контакт с Латинской цивилизацией и сделала существенные дополнения к нашей лексике. Скандинавские вторжения привели к значительной смеси двух народов и их языков. Норманн Завоевание сделало английский язык в течение двух столетий главным языком низших классов, в то время как дворяне и связанные с ними люди использовали французский почти во всех случаях. И когда английский еще раз вернул себе превосходство в качестве языка всех элементов населения, это был английский, сильно изменившийся как в форме, так и в словаре из того, что было в 1066 году. Подобным образом Столетняя война, рост важный средний класс, эпоха Возрождения, развитие Англии как морской державы, расширение Британской империи и рост торговли и промышленности, науки и литературы, способствовали развитию языка, Ссылки в научных и популярных работах на «индийский английский», «Карибский английский», «Западноафриканский английский» и другие региональные разновидности указывают на то, что политическая и культурная история английского языка – это не просто история Британских островов и Северной Америки, но по-настоящему международной истории совершенно разных обществ, которые заставляют язык меняться и обогащаться, поскольку он отвечает их собственным особым потребностям.

3. Рост и распад.Более того, английский, как и все другие языки, подвержен такому постоянному росту и разложению, который характеризует все формы жизни. Это удобная фигура речи, говорящая о языках, как о живых, так и о мертвых. Хотя мы редко думаем о языке как о том, что обладает жизнью, кроме людей, которые говорят на нем, поскольку мы можем думать о растениях или о животных, мы можем наблюдать в речи нечто вроде процесса перемен, который характеризует жизнь живых существ. Когда язык перестает меняться, мы называем его мертвым языком. Классическая латынь - это мертвый язык, потому что она не изменилась почти 2000-х лет. Изменение, которое постоянно происходит на живом языке, можно легко увидеть в словаре. Старые слова вымирают, добавляются новые слова, а существующие слова меняют смысл. Большая часть словарного запаса древнеанглийского языка потеряна, и разработка новых слов для удовлетворения новых условий является одним из самых известных явлений нашего языка. Изменение смысла можно проиллюстрировать на любой странице Шекспира. Nice в день Шекспира означала глупость; rheumatism означал холод в голове. Менее знакомым, но не менее реальным является изменение произношения. Медленное, но устойчивое изменение, особенно в звуках гласных, характеризовало английский на протяжении всей его истории. Старинный английский stān стал нашим камнем; стал коровой. Большинство из этих изменений настолько регулярны, что их можно классифицировать под так называемыми «звуковыми законами». Изменения также происходят в грамматических формах языка. Это может быть результатом постепенной фонетической модификации, или они могут быть результатом стремления к единообразию, которое обычно ощущается при использовании сходства функции или использования. Человек, который говорит, I knowed, только пытается сформировать прошедшее время этого глагола после картины прошедшего времени так много глаголов на английском языке. Этот процесс известен как операция analogy и может влиять на звук и смысл, а также на форму слов. Таким образом, это будет частью нашей задачи, чтобы проследить влияния, которые постоянно работают, стремясь изменить язык от возраста к возрасту, как говорят и написаны, и которые привели к столь обширному изменению на английском языке, чтобы сделать английский язык 1000 совершенно непонятных для англоязычных людей 2000-го года.

4. Важность языка.Для людей естественно естественным образом воспринимать свой собственный язык как обладающий внутренними преимуществами по сравнению с незнакомыми им языками. Однако научный подход к лингвистическому изучению в сочетании с рассмотрением истории напоминает нам, что ни один язык не приобретает важности из за того, что считается чисто внутренним преимуществом. Языки становятся важными из-за событий, которые определяют баланс сил между народами. Эти политические, экономические, технологические и военные события могут или не могут благоприятно отражать в моральном смысле народы и государства, которые являются участниками; и, конечно, разные стороны событий будут иметь разные интерпретации того, что восхитительно или нет. Ясно, однако, что язык могущественной нации приобретет важность как прямое отражение политической, экономической, технологической и военной мощи; так и искусства и науки, выраженные на этом языке, имеют преимущества, в том числе возможности для распространения. Распространение искусств и наук с помощью определенного языка, в свою очередь, усиливает престиж этого языка. Внутренний дефицит, такой как неадекватный лексикон, для требований, не должен ограничивать распространение языка. Это нормально, когда язык приобретается различными способами, включая заимствование с других языков, слова, которые ему нужны. Таким образом, любой язык среди 4000 языков мира мог бы достигнуть той важности, которую достигли полдюжины или наиболее широко распространенных языков, если бы внешние условия были правильными. Английский, французский, немецкий и испанский языки являются важными языками из-за истории и влияния их населения в наше время; по этой причине они широко изучаются за пределами страны их использования. Иногда культурная значимость нации, в какой – то момент была настолько велика, что ее язык оставался важным долгое время после того, как он переставал представлять политическое, коммерческое или иное величие. Греческий, например, изучается в своей классической форме из за того, что великая цивилизация сохранилась и записана в ее литературе; но в его современном виде, как говорилось сегодня в Греции, греческий язык не служит языком более широкого общения.

                5. Важность английского языка.В число выступающих, а также в его использовании для международного общения и в других менее измеримых мерах, английский язык является одним из самых важных языков мира. Говорят более 380 миллионов человек в Соединенном Королевстве, Соединенных Штатах и в бывшей Британской империи, это самый большой из западных языков. Английский, однако, не самый распространенный родной язык в мире. Китайцы в своих восьми разновидностях говорят, что в Китае только 1,3 миллиарда человек. Некоторые европейские языки сопоставимы с английским, отражая силы истории, особенно в отношении европейской экспансии с XVI века. Испанский, по размеру по сравнению с английским, говорят примерно 330 миллионов человек, португальцы – на 180 миллионов, русский – на 175 миллионов, немецкий – на 110 миллионов, французский – на 80 миллионов носителей языка (и большое количество спикеров второго уровня), итальянский на 65 миллионов. Язык может быть важным как лингва-франка (гибрид итальянского, испанского, французского, греческого и турецкого языков; использовался для ведения торговых дел в Средиземном море) в стране или регионе, население, которое в противном случае не могло бы общаться. Это особенно верно в бывших колониях Англии и Франции, колониальные языки которых оставались незаменимыми даже после обретения независимости и часто, несмотря на прямую враждебность к политическим и культурным ценностям, которые представляют европейские языки.

Французский и английский языки являются языками более широкого общения, и все же изменение позиций двух языков в международных делах в прошлом веке иллюстрирует степень, в которой статус языка зависит от экстралингвистических факторов. Было сказано, что английский язык постоянно ассоциируется с практическими и мощными занятиями. Джошуа А. Фишман пишет: «В третьем мире (за исключением бывших англоязычных и франкоязычных колоний) французский считается более подходящим, чем английский, для одной функции: например; для оперы. Он считается равным английскому языку для чтения хороших романов или поэзии и для личной молитвы (локальный интегративный язык широко рассматривается как превосходящий как английский, так и французский язык в этой связи). Но вне сферы эстетики наименее царит гадкий утенок». Восхождение англичан, измеряемое количеством ораторов в различных действиях, не зависит от ностальгического отношения к первоначально англоязычному народу или к самому языку. Фишман подчеркивает, что английский язык менее любим, но больше используется; Французский больше любим, но менее используется. И в мире, где «экономическое техническое превосходство» имеет значение, «настоящий« электростанция »по-прежнему  остается английским. Ему не нужно беспокоиться о том, чтобы быть любимым, потому что, любимый или нет, он работает. Это заставляет мир обойтись, и немногие действительно могут позволить себе «постучать это».

Если «экономическое превосходство» имеет значение, мы можем задаться вопросом об относительном статусе английского и японского языков. Несмотря на то, что в Японии, где в период с начала второй мировой войны в Японии достигнут уровень экономического и технического превосходства, на котором говорят 125 миллионов человек, на японском языке еще мало роли в международных делах, которые играют английский или французский. Причины основаны на истории этих языков. Естественные языки не похожи на языки программирования, такие как Fortran или LISP, которые получили, или потеряли международную валюту в течение десятилетия или двух. Япония пережила двухлетний период изоляции от Запада (между 1640 и 1854 годами), в течение которого несколько европейских языков устанавливали основу их последующего расширения.

                                         Старый английский. Языки в Англии до английского.

Мы настолько привыкли думать об английском как неотъемлемое дополнение к английскому народу, что мы, вероятно, забудем, что это был язык Англии в течение сравнительно короткого периода в истории мира. С момента своего появления на острове около середины пятого века у него была карьера, простирающаяся всего на 1500 лет. Однако эта часть мира была населена людьми в течение тысяч лет: 50 000 по более умеренным оценкам, по 250 000, по мнению некоторых. В течение этого длительного периода времени, большинство из которых смутно видно сквозь доисторические туманы, можно обнаружить присутствие нескольких культур; и каждая из этих культур имела язык. Нигде наши знания об истории человечества не возвращают нас к тому времени, когда у людей не было языка. Что можно сказать о ранних языках Англии? К сожалению, недостаточно.

То, что мы знаем о самых ранних жителях Англии, происходит исключительно из материальных останков, которые были обнаружены археологическими исследованиями. Классификация этих жителей, следовательно, основана на типах материальной культуры, которые характеризовали их на последующих этапах. До открытия металлов человеческие общества зависели от камня для изготовления таких орудий и оружия, которыми они обладали. Вообще говоря, каменный век, как полагают, длился в Англии до 2000 года до нашей эры, хотя англичане все еще использовали какое-то каменное оружие в битве при Гастингсе в 1066 году. Камень, однако, постепенно уступал место бронзе, поскольку бронза в конечном счете была смещена по железу около 500 или 600 до нашей эры. Поскольку каменный век имел долгую давность, принято различать более ранний и более поздний периоды, известный как эпоха палеолита (Старый камень) и эпоха неолита (Новый камень).

Палеолитические люди, самые ранние жители Англии, вступили в то время, когда эта часть мира была частью континента Европы, когда не было ни одного Английского канала, и когда Северное море было не более чем расширенным речным бассейном. Люди этого периода не имели роста, составляя в среднем около пяти футов, длинноногих и коротконогих, с низкими лбами и слабо развитыми подбородками. Они жили под открытым небом, под скальными приютами или, позднее, в пещерах. Они были зависимы от пищи на растительности, которая разрослась, и таких животных, как они могли захватывать и убивать. К счастью, обилие рыбы и игры существенно уменьшило проблему существования. Их оружие едва расширилось за примитивные сани или топоры, к которому они, в конце концов, научились прикреплять ручку. На этой ранней стадии культуры, вероятно, будет представлено более одной отдельной группы. Люди, чьи останки находятся в последних палеолитических слоях, отличаются высокой степенью художественного мастерства. Но представления кабана и морского чудовище на кусках костей или стен пещер ничего не говорят нам о языке их дизайнеров. Их язык исчез с исчезновением расы или их поглощением в более позднем населении. Мы ничего не знаем о языке или языках палеолитической культуры.

Цели изучения истории английского языка. Синхронный и диахронический подходы к изучению языка. Концепция «изменения языка»

Язык можно рассматривать под разными углами. При изучении современ­ного английского языка мы считаем язык фиксированным во времени и описываем каждый языковой уровень – фонетику, грамматику или лексику – синхронно, не принимая во внимание происхождение современных особенностей. Если рассматривать диахронно, каждый лингвистический факт интерпретируется как этап или шаг в бесконечной эволюции языка. На практике, однако, контраст между диахроническим и синхронным исследованием не так заметен, как в теории.

Изучая историю английского языка, студент достигает множества целей, как теоретических, так и практических. Итак, одна из целей – предоставить студенту знание лингвистической истории, достаточную для учета основных особенностей современного английского языка. Например, через века письменность и правописание менялись на английском языке. В то время, когда латинские буквы впервые использовались в Британии (7 век). Письмо было фонетическим: буквы стояли за один и тот же звук. После введения печати (в XV веке) письменная форма слова стала фиксированной, а звуки продолжали меняться (рыцарь был [knix't]). Другая важная цель этого курса носит теоретический характер. Прослеживая эволюцию английского языка во времени, студент будет сталкиваться с рядом теоретических вопросов, таких как взаимосвязь, между статикой и динамикой языка, роль лингвистических и экстралингвистических факторов и т. д. Эти проблемы могут рассматриваться на теоретической плоскости в рамках общей лингвистики. В описании эволюции английского языка они будут обсуждаться в отношении конкретных лингвистических фактов, которые обеспечат лучшее понимание этих фактов и продемонстрируют применение общих принципов к языковым материалам. Еще одна цель этого курса – предоставить студенту английского языка более широкий филологический взгляд.  История английского языка показывает место английского языка в лингвистическом мире.

Понятие «изменение языка».Можно выделить три основных типа различий в языке: географическом, социальном и временном. Изменения языка подразумевают временные различия, которые становятся очевидными, если одни и те же элементы или части языка сравниваются на последовательных исторических этапах; они являются преобразованиями тех же единиц во времени, которые могут быть зарегистрированы как отдельные этапы их эволюции. Например, форма старый английский прошедшего времени “pl Ind”. Настроение глагола для поиска – fundon стало основополагающим [fu:ndən] в XIII-XIII вв. и найден в современном английском. Все эти изменения могут быть определены как структурные или внутриязыковые, поскольку они принадлежат к языковой системе. Концепция изменения языка не ограничивается внутренними структурными изменениями. Он также включает временные различия в позиции данного подразделения в языковом пространстве, то есть степень его распространения в функциональных разновидностях языка. Новая функция – слово, форма, звук – может быть признана лингвистическим изменением только после того, как она была принята для общего использования в большинстве разновидностей языка или в его основном разнообразии – литературном стандарте. Большинство языковых изменений связаны с какой – то заменой и поэтому могут быть названы заменами. Они подразделяются на разные типы или шаблоны. Простая замена происходит, когда новый блок просто заменяет старый, например, в слове, но, ноги гласные [u] и [e:] были заменены на [л] и [i:]. Замены также можно найти в плоскости содержимого; это сдвиги значения в словах, которые сохранились с ранних периодов истории, например. feoh [feox] имел значение «крупный рогатый скот», «собственность», его современный  потомок – плата. Однако большинство языковых изменений, как в языковой системе, так и в языковой среде, имеют более сложный характер. Два или более блока могут упасть вместе и, следовательно, могут быть заменены на одну единицу, или, наоборот, два отдельных блока могут заменить один. Эти типы замены определяются как слияние и разделение. Современный общий падеж существительных является результатом слияния трех случаев старого английского – Nominative Case (именительный падеж), Genetive Case (родительный падеж) и Accusative Case (винительный падеж). Многие случаи расщепления можно найти в истории английских звуков, например, согласный [k] разбился на две фонемы [k] и [ʧ]. Лингвистические изменения обычно медленные и постепенные. Одиночные шаги проходят незаметно. Медленная скорость лингвистических изменений проявляется в постепенном распространении  новых функций в языковом пространстве. Важно отметить, что разные части или уровни языка развиваются с разной скоростью. Часто говорят, что словарь языка может меняться очень быстро. Это верно, только если мы сравниваем лексические изменения с изменениями на других лингвистических уровнях, например, грамматическая. Лексические изменения довольно заметны и легко наблюдаются, так как новые предметы возникают на наших глазах, хотя, по сути, они редко составляют более чем изолированные слова или группы слов. Система фонем не может подвергаться внезапным или быстрым изменениям, поскольку она должна сохранять противоположности между фонемами, необходимыми для разграничения морфем. Аналогично, грамматическая система очень медленно меняется. Будучи наиболее абстрактным лингвистическим уровнем, он должен обеспечивать стабильные формальные устройства для размещения слов в классах и для их подключения к фразам и предложениям.

Литература

1. М.М.Пашаева “История английского языка” Баку – 1972

2. Ш. Алиева “История английского языка” Баку – 2016

SUMMARY

The Periods and Training Problems of The Language History”

The early period, the early period is called the Early Ancient English Period, from West Germany's intervention in England to the beginning of the writing period, ie from the fifth century until the end of the 7th century.

The main purpose of the training is to introduce to the students the process of creating and developing language during the "History of the Language". In the course of these tasks, both education and upbringing are an integral part of the curriculum of "Language History" at the higher educational institute. These goals and objectives are taken as a basis for the entire academic process at the higher educational institute program. The teaching of "History of the Language" is essential for all students during 2 semesters and requires the students to adopt the minimum basic course in non – vocational at the higher educational institute. This minimum base course promotes the future career direction.

Рецензент: д.ф.ф. доцентН.Г.Набиев

UNEC – Азербайджанский Государственный

                                                                                                        Экономический Университет

Ağamalıyeva  Aysel  Tarverdi qızı

MÜQAYİSƏ OLUNAN DİLLƏRDƏ KƏMİYYƏT KATİQORİYASI

   Bir  leksemin  bütün  morfoloji  formaları onun  paradiqmaları  adlanır. Bir  çox ümumi  xüsusiyyətləri  göstərən, bir  söz  sinfini  və ya  verilmiş  nitq hissələrini   xarakterizə   edən  paradiqmalar cəminə  qrammatik  katiqoriya deyilir.

    Qrammatik katiqoriya qrammatik məna və qrammatik formanın dialektik vəh­də­ti­dir. Hər bir qrammatik katiqoriya dil materialları əsasında ifadəsini tapır. istənilən   qrammatik məna bu və ya digər qrammatik struktur ilə ifadə olunur. Qrammatik  məna­nın ifadə  formaları   müxtəlifdir. Eyni  bir  qrammatik məna  müxtəlif  qram­ma­tik  formalarla   ifadə  oluna  bilər. Bununla  yanaşı  bir qrammatik  forma  da  öz  növbəsində  müxtəlif  mənaları  ifadə  edə  bilər.

    Qrammatik katiqoriyalar paradiqmlərin xüsusiyyətlərinə görə ismifeli olmaqla iki yerə ayrılırlar. Müqayisə olunan dillərdə ismi qrammatik katiqoriyalar  isimlərə və sifətlərə aiddir. Beləliklə  ismi  qrammatik  katiqoriyalar  bunlardır: kəmiyyət, hal ,müəyyənlik ,qeyri-müəyyənlik  və  müqayisə  dərəcələri.

     Demək olar ki, yer kurəsində  istifadə olunan bütün dillərdə kəmiyyət  katiqoriyası   mövcuddur. Buradan belə bir nəticə çıxa bilər ki, kəmiyyət dil universalisidir. Ümumiyyətlə bu katiqoriyanın mövcud olduğu bütün dillərdə iki kəmiyyət müəyyən­ləşdirilir. Bir çox dillərdə olduğu kimi Azərbaycan və ingilis dillərində də  iki  kəmiy­yət  müəyyənləşdirilir: tək  və  cəm. Bütün dillərdə  kəmiyyət katiqoriyası  obyektin  tək  və ya  cəm  olmasını  bildirir.

  Qohum  olmayan  ingilis  və Azərbaycan  dillərində  kəmiyyət  katiqoriyası, əsasən, isim  və  əvəzliklərdə  müşahidə  edilir. Qohum  dil  olmamaqla  bərabər  həm  də müxtəlifdil tiplərinə mənsubdurlar. Belə ki,ingilis dili flektiv dil tipinə, Azərbaycan  dili isə aqqlütinativ dil  tipinə  mənsubdur.

Nəticədə bu dillər arasında  kifayət  qədər  fərqlərlə  yanaşı  həm  də oxşarlıqlar var. Azərbaycan  və  ingilis dillərində  ismin  kəmiyyət katiqoriyasının  quruluşunda  bir çox oxşar cəhətlər  mövcuddur.Qeyd etmək lazımdir  ki ,ingilis dilində  yalnız sayıla  bilən  isimlər cəm formasına malik ola  bilər .

   Belə ki, hər iki dilin müqayisəsi göstərir ki, hər iki dildə tək isimlərdə sıfır  infleksiya  mövcuddur:

                       a man, a  student, a book, a teacher, a tree

                      kişi, tələbə, kitab, müəllim,  ağac

Aqqlütinativ dil tipinə mənsub olan Azərbaycan dilində ismin cəm katiqoriyası affikslər – şəkilçilər-lar , -lər yolu ilə  düzəlir.

                      Tələbələr , ağaclar, kitablar,kişiler

Flektiv  dil tipinə  mənsub  ingilis dilində də cəm katiqoriyası  məhz sintetik  yolla  yaranır.Başqa sözlə desək, ingilis dilində isimlərin cəmi təkdə olan isimlərin sonuna  -s  (-es) əlavə etməklə düzəlir.

               a book  - books , a girl  - girls , a teacher - teachers

 Lakin bu heç də o demək deyil ki, flektiv  bir dildə  cəm  katiqoriyasında  analitik  strukturlar ümumiyyətlə  mövcud  deyil .Belə ki, ingilis dilində bir neçə isim vardır ki , onların cəm forması sözün  kökündəki saitin dəyişməsi ilə mümkün olur:

                       a man ­–men                

                     a woman – women         a  foot – feet          a  tooth – teet

                     a goose – geese            a  mouse – mice         a louce – lice

İngilis dilində bir  neçə isim  vardır  ki, onların  cəm forması başqa bir sintetik yolla, ismin sonuna  “-en” şəkilçisi artırmaqla  düzəlir:

                                      an ox  -  oxen

                                     a child  -- children

Məlumdur ki, ingilis dilində Latın və Yunan dillərindən alınmış  sözlər  var. Bu dillərdən ingilis dilinə   keçən bəzi sözlər öz əvvəlki cəm formalarını saxlayırlar.

                basis – bases          crisis – crises        phenomenon –phenomena   

                 datum –data                  index – indeces                criterion – criteria

                 antenna –antennae          stratum  --strata             formulas  --formula

                 analysis   --analyses         thesis  -theses

Azərbaycan dilində isə  belə bir  oxşar qayda  müşahidə  olunmur.

               formula -  formulalar               indeks –indekslər

                 kriteriya --kriteriyalar              memorandum –memorandumlar

Ingilis  dilində  mövcud   olan bəzi alınma sözlərin  iki cür cəm  halı vardir:

               Syllabus   --syllabi  and  syllabuses

              Curriculum –curricula  and  curriculums

                          Formula ---formulae and  formulas

                          Memorandum –memoranda  and memorandums

   Ingilis  dilində  mürəkkəb isimlərin cəm  halı fərqli bir yolla düzəlir , halbuki Azərbaycan dilində  mürəkkəb isimlərin  cəm  halı ümumi qaydaya uyğun,yəni    “-lar, -lər” şəkilçisi ilə düzəlir.

Ingilis dilində mürəkkəb isimlərin  cəm  formasının  düzəlməsinin bir  neçə yolu  var:

1)Bəzi mürəkkəb isimlərin cəmi  qaydaya uyğun  olaraq  sözün ikinci  komponentinin  sonuna  -s  (-es) artırmaqla düzəlir

    toothbrush  --toothbrushes              blackbird  -blackbirds    sunflower  -sunflowers

2)Tərkibində  ful sözü olan mürəkkəb isimlərin cəmi  sonluq ilə düzəlir.

                                  plateful  -platefuls                    mouthful  -mouthfuls

                   glassful  -glassfuls                               spoonful  -spoonfools

3)Birinci  komponenti man  ve woman  sözü  olan  mürəkkəb  isimlərin  cəmi  hər iki tərəfin cəmlənməsi  ilə  düzəlir:

    singular                                                                                                    plural

man-servant                                                                                        men –servants          

woman-doctor                                            women-doctors

gentleman-monger                                      gentleman-manager

4)Man sözü ilə qurtaran mürəkkəb isimlərdə cəmdə  man  men ilə əvəz olunur:

singular      plural

a policeman                                                                               policemen

a sportsman                                                                              sportsmen

Lakin  German, Roman, Norman  kimi isimler  murəkkəb isimler deyil və onların cəmi qaydaya uyğun düzəlir.

                    German                                                                                       Germans

                    Roman  Romans

                   NormanNormans

5)Sözün  iki element  arasında  bağlayıcı element olduğu mürəkkəb sözlərin yalnız  birinci komponenti cəmlik qəbul  edir:

            singular          plural

        E.g. editor- in-chief                            editors- in-chief     

              mother-in-low                                                                    mothers-in low

               man-of -war                                                                         men –of-war

6)Tərkibində isim olmayan mürəkkəb sözlərin cəm forması sonuncu elementin cəmlik şekilçisi qəbul etməsi ilə düzəlir:

         grown-up                                                                        grown-ups

       forget-me -not                                                                  forget-me –nots

       drop-out                                                                                  drop-outs

Müqayisə üçün qeyd edək ki, Azərbaycan dilində bütün mürəkkəb isimlərin cəm forması qaydaya tabe olub  şəkilçi ilə  düzəlir:

         Taxıldöyən                                                                                          taxıldöyənlər

         Hacıleylək                                                                                           hacıleyləklər

Kəmiyyət  katiqoriyasına görə isimlər 2 böyük hissəyə bölünür:sayılan ve sayılmayan isimlər.

Sayılmayan  isimlər də öz növbəsində iki  yarımqrupa bölünürlər:1)cəm qarşılığı olmayan 2) tək qarşılığı olmayan isimlər

Henri Svit bu  katiqoriyanı müşahidə edərkən  bunları müvafiq olaraq latın adları  ilə 1) Singularia tantum  2) pluralia  tantum  adlandırmışdır.

1)Milk, geometry, knowledge advice , happiness, gold, nonsense, phonetics, hate və s. kimi cəm qarşılığı olmayan isimlər singularia tantum adlanır.

2)Clothes, goods,tongs ,trousers, pyjamas, bellows, scissors, spectacles və s.kimi tək  qarşılığı  olmayan isimlər  pluralia tantum adlanır.

Ancaq cəmdə olan isimlər özləri də iki hissəyə ayrılır:

1.İki hissədən  ibarət olan isimlər: scissors, glasses, tongs, scales, pyjamas, trousers spectacles

Ingilis dilindən fərqli olaraq bu isimlər Azərbaycan dilində həm cəmdə həm də təkdə  işlənə  bilir:

              Scissors—qayçı –qayçılar

              Tongs—maşa –maşalar

              Trousers –şalvar  --şalvarlar

2.Topluluq bildirən isimlər. Bundan başqa  həm Azərbaycan həm də ingilis dilində toplu isimlər adlı bir cəm katiqoriyası var. Bunlara kollektiv isimlər  də deyilir. Bu cür isimlər oxşar  əşya və ya şəxsləri bildirir. Görünüşcə təkdə olsalar da mənaca cəmlik bidirirlər. Onlar bir vahid kimi nəzərə alınırlar.

                Cattle, poultry, police, people, crew, staff və s.

        The  cattle are in good condition.

           Police were seen ahead

Bunlardan bəziləri –s, --es qəbul edərək müxtəlif mənalarda işlənə bilir:

People –camaat       peoples  ---xalqlar

                                 There are many people in the meeting.

                                 Different peoples  live in our country.

Bəziləri isə  hec bir vəchlə cəm şekilçisi qəbul etmirlər: cattle, poultry

Parallel olaraq bu sözlərin bəziləri Azərbaycan dilində  cəmlənə bildiyi  halda ,digərləri cəmlənə  bilmir:

Ailələr, polislər,   ----------  sürü, camaat

    Polis uzaqdan görünürdü.

    Polislər vaxtında gəldilər.

    Camaat nə istədiyini bilirdi.

Ingilis dilində  ancaq təkdə işlənən isimləri aşağıdakı kimi təsnif edə bilərik:

1)Abstrakt və material bildirən isimlər

        Love, hate, happinees, darkness, nonsense, friendship

       Tea, sugar, butter, soup, bread, salt, cheese

2)Xüsusi  isimlər

           Henry, John, London, England

3)Sonu –s  ile bitən bəzi isimlər

news, means ,billiards,  draughts

4)sonu –ics  ile  bitən  isimlər 

Linguistics, phonetics, gymnastics, politics, tactics

Qeyd : Bu qrupa daxil  olan isimlər şəxsi keyfiyyət bildirdikdə  xəbəri cəmdə götürə bilirlər.

                        Phonetics is an interesting subject.

                  Her phonetics are very fluent.

5)Ingilis dilində bəzi isimlər var ki,onlar ancaq təkdə işlənir:

      Money, use, linen, foliage, advice , information, knowledge, progress

Lakin Azərbaycan dilində bu isimlər həm təkdə həm də cəmdə işlənə bilir:

      Money is on the table-Pul stolun üstündədir, Pullar  stolun üstündədi.

Ingilis dilində bəzi kollektiv isimlər var ki, (family,crew,crowd,nation) Azərbaycan dilində olduğu kimi həm cəm forması həm də tək forması var.Bu cür  isimlə əgər bütöv bir vahid  kimi götürülürsə təkdə olur:

                           My family is small.

Lakin əgər ayrılıqda hər bir üzvdən söhbət gedirsə o zaman cəmdə işlənir.Bu hal Azərbaycan dili üçün xarakterik deyil:

            My family are early risers.

   The jury  have accepted a decision.

    The jury is ready  with its  verdict.

Ingilis dilində bəzi isimlər var ki, onlar təkdə də cəmdə  də eyni  formaya  malikdilər. Başqa sözlə desək bu isimlər yalnız tək formada işlənir. Lakin onların  qarşısında a artikli  gələrsə təkdə, say və  ya çoxluq  bildirən sözlər gələrsə cəmdə  işlənir. Bunun üçün onların qarşilarında nə işləndiyinə fikir vermək lazımdır.

Singular                                         Plural

Sheep                                             sheep

Fish                                            fish

deer                                                                                             deer

swine                                                                                          swine

grouse                                                                                       grouse

There is a sheep in the garden.      There are a lot of sheep in the stable.

I saw a deer in the forest last year.    Many deer leave in our mountains.

A grouse is a beautiful bird.             She saw a few grouse on the branch.

Lakin Azərbaycan dilində bu isimlərin həm tək həm də cəm qarşılığı var:

           qoyun-qoyunlar,  maral -  marallar,  balıq –balıqlar,     donuz-donuzlar

Tək və cəm formasının  eyni  olmasına   milliyyət  adları  bildirən  sonu   -ese,  -ss bitən  sözlərdə rast gəlinir. Azərbaycan dilində isə millət adı bildirən bütün   isimlər tək və cəmdə fərqli olur:

          singular                                                                                           plural

        Chinese-çinli                                                                               Chinese –çinlilər

Vietnamese-vyetnamlı                                                                Vietnamese-vyetnamlılar

Japanese-yapon                                                                                               Japanese-yaponlar

Ingilis dilində ümumi isimlər olan  “fruit”, ”fish”  isimləri  əgər müxtəliflik bildirirsə –s,-es qəbul edib cəmlənə bilir.Azərbaycan dilində isə bu isimlərin belə bir xüsusiyyəti yoxdu:

  These fish are fresh –Bu balıqlar təzədir.

 These fishes are not fresh-Bu balıqlar təzə deyil.

Buradan görünür ki, Azərbaycan dilində hər iki cümlənin tərcüməsi eynidir.

Ingilis  dilində  daha  bir  isim  cəm formasına görə maraq kəsb edir. Bele ki  ,”hair” ismi “saç”mənasında ancaq təkdə ,  “tük” mənasında isə –s qəbul edib cəmdə  işlənə bilir.

                She has long black hair.

      My mother has a few grey hairs.

Lakin Azərbaycan dilində “hair”sözü iki başqa söz kimi tərcümə olunur və  bu sözlərin hər ikisi  həm təkdə,  həm də cəmdə işlənə bilir.

            saç  ---saçlar                                                                      tük  -tüklər

Azərbaycan  və Ingilis dillərində kəmiyyət katiqoriyasını nəzərdən kecirdikdə daha bir fərqə rast gəlirik.Belə ki,Ingilis dilində qarşısında say və çoxluq bildirən sözlər gələrkən sayılan isimlər –s qəbul edib cəmlənir:

         Five pens, many books, four students, a few  houses

Lakin Azərbaycan dilində bu halı müşahidə edə bilmərik:

    Beş kitab, çoxlu qələm, dörd tələbə

Ingilis dili ilə eyni dil ailesinə və eyni dil qrupuna daxil olan Alman dilində isə  vəziyyət tamamilə fərqlidir. Yəni Alman dilində isimlərin tək katiqoriyası sıfır infleksiya ilə əmələ gəlsə də, cəm katiqoriyası nəinki Azərbaycan dilindən ,hətta qohum olduğu Ingilis dilinin cəm katiqoriyasından da tamamilə fərqlidir. Bildiyimiz kimi Alman dilində cins katiqoriyasi var. Hər bir tək isim hansi cinsə mənsub olma­sından və hansı artikli (die, der, das) daşımasından asılı olmayaraq cəmlən­dikdə cəmdə  die artiklini qəbul edir. Eyni zamanda ismin sonunda da dəyişiklik olur.

          singular                                                                                                           plural

der Tisch                                                                                                                 die Tische

das Spiel                                                                                                                  die spiele

die Tur                                                                                                                     die Türen

das Buch                                                                                                                 die Bücher 

der Student                                                           die Studenten

 

Əbiyyat  siyahısı:

1.Dünyamin Yunusov. Müqayisəli Tipologiya. Bakı, 2012. S.72-73

2.Dünyamin Yunusov. A Guide to English Grammar. Bakı,2006

3.D.Yunusov, L.Xanbutayeva. Comparative typology of the English and Azerbaijani languages, Bakı, 2008

4.O.Musayev, E.Hacıyev, A.Hüseynov. A Practical Grammar of Contemporary English. Bakı, 2014. s.9-20

5.D.Yunusov, M.Məmmədova. Ingilis Dilinin Qrammatikasi. Bakı, 2011 .s.23-32

Açar sözlər: qrammatik katiqoriya, kəmiyyət anlayışı,  singularia tantum, pluralia tantum

Keywords: grammatical category, the notion of number, singularia tantum, pluralia tantum

Ключевые слова: грамматическая категоризация,  понимaние количество, сингулярный тантум, плуралный тантум

Summary

The category of quantity is one of the most important notions in a language. This  article deals with the category of number in English and in Azerbaijani, the differences and similarities between them. The article tries to describe the matter compara­tively touching different ways of forming quality in compared languages. Additionally,  being a cognate language with English, German is also paid attention for explaining differentiability.

 

Резюме

Категория количества является одним из наиболее  важных  понятии  в  языке. В этой статье рассматривается категория числа на Английском и Азер­бай­джанском языках, различия и сходство между ними. Статья пытается  описать  вопрос, касающийся различных способов формирования  качества  в сравни­ва­емых языках. Кроме того, являясь родственным языком с Английским, Не­мецкий язык также уделяется вниманию для объяснении дифферен­цируемости.

Rəyçi:     Fil.el.dok.prof. Ə.H.Hacıyeva

                                                                      


Mammadova Aytan Arif

NEOLOGİSMS AS A MAIN PART OF WORD FORMATION PROCESS

                In the last few decades of this century influx of new words became more rapid and far-reaching than in any previous periods. During the past 25 years the advances in technology, and communication media brought considerable changes in the English language. Also, with the development of social and natural sciences, there have appeared various specialized vocabulary items in such areas as: television, medical and atomic research, aviation, radio and many others. Furthermore, the war has brought into English such words as blackout, fifth-columnist, paratroops, A-bomb, V-Day, etc.; the development of science gave such vocabulary items as hydroponics, psycholinguistics, polystyrene, radar, cyclotron, meson, positron; antibiotic, etc.; the conquest and research of outer space by the Soviet people gave birth to sputnik, lunnik, baby moon, space rocket, space-ship, space-suit, moon ship, moon crawler, Lunokhod, etc.

The two most important sources of developing coinages are borrowing and wordcreation. In the rapidly developing fields of medicine, science, law, art, literature, English has usually borrowed words from other languages in order to use them as new words in covering of new concepts or various abstract phenomena. The word may be borrowed from other languages as a whole as it was in original form or just by taking a root (and combining it with different affixes). Most of the words which entered the language were taken from Latin, with a significant number from Greek, and French (Minkova&Stockwell 2009).

If consider the English vocabulary as an adaptive system, it is easily adapts to the different changes in human communications, cultural needs and new environment, so as to be fit for a new use. To express ourselves we choose words that can precisely convey all our feelings and thoughts from the existing stock of words. If it is impossible to find such word that can fit the situation people create new one. When changes prove to be useful in the language they stay in the vocabulary. New notions constantly come into being in order to name new things or, sometimes, old words are replaced by new words for things or notions that proceed to exist. Therefore, the number of words in the language not permanent, it always varies. The entrance of new words in the vocabularies, as a rule, is more than their reduction.

 It is obvious that it is hard to predict fate of neologisms due to the fact that some of them remain in vocabulary and accepted by people for a long period of time while others are short-lived and rapidly disappears from the language. Once accepted, they may serve as a basis for further word creation: gimmick, gimmickry, gimmicky. Zip (an imitative word denoting a certain type of fastener) is no longer a new word, but its 6 derivatives — the verb zip (zip from one place to another), the corresponding personal noun zipper and the adjective zippy — appear to be neologisms.

The process of producing new words is certainly connected with word-building. Together with borrowing, word-building affects the vocabulary of the English language by enriching and enlarging it. There are several types of word-formation: echoism, reduplication, back-formation, shortening, affixation, composition and conversion.

 As the main aims of this paper are to analyze recent neologisms and identify their word-formation processes, it is hypothesized that affixation is the most used process of forming neologisms. Therefore, this work does a research into all word- formation means to determine the most productive ways of forming new words that have recently appeared in the English language. The other objectives that are determined in this paper are:

-                  to give general information about newly coined words (their characteristics, history, cultural acceptance, adaptations);

-                  to describe their types and classification;

-                  to observe their usage in Modern English;

-                  to give a complete classification of word-building means;

-                  to analyze the word-building patterns of recent neologisms in English;

-                  to comment on the conducted analysis.

The Oxford Dictionary (1998) defines neologism as a new coined word or expression; the coining or use of new words.

 As is written in the Collins Cobuild English Language Dictionary (1987) neologism is: a new word or expression in a language, or a familiar word or expression that is now being used with a new meaning.

According to John Algeo (1991) a new word is a form or the use of a form not recorded in general dictionaries. The form may be one that is usually spelled as a single word (guesstimate) or a compound (sandwich generation) or even an idiomatic phrase (out of the loop, go double platinum) (Algeo 1991: 2).

New words and expressions or neоlоgisms are created for new things irrespective of their scale of importance. A neologism is a newly coined word or phrase or a new meaning for an existing word, or a word borrowed from another language – that is another definition that was written by Arnold I.V. (Arnold 1986: 217).

 Peter New mark says that “Neologisms can be defined as newly coined lexical units or existing lexical units that acquire a new sense” (New mark 1988: 140).

T. I. Arbekova (1977) in her book “Лексикология английского языка” admits that new coinages occur in the case where people have a necessity somehow to name new objects or to express different attitude to already existing word (Arbekova 1977).

                Most of them do not live long as they are coined to be used at the moment of speech and for the particular situation. The main feature of it is their temporariness. “The given word or meaning holds only in the given context and is meant only to serve the occasion” (Galperin 1981: 92).

There are various definitions of neologism in different dictionaries and books. The most general is a new word or phrase in the language or already existing word that acquires a completely new meaning and further is used as a new coinage. As neologisms task is to serve a certain occasion with the time they may disappear as quickly as they occur in the language. Thus, the fate of new coinages is unclear as some of them may stay in the language for a long period of time whether others become forgotten and useless.

The Old English vocabulary was approximately 25,000-30,000 words. The main three sources that contributed to several changes in the language were: Celtic, Latin and Scandinavian languages. Celtic languages were not a significant source of new words in comparison with the early influence of Latin, especially the period of adoption of Christianity by the Anglo-Saxons. Consequently, words borrowed in that period were connected with Christian religion and religious practices; most of these words go back to Greek prototypes: OE cleric ‘clerk,’ Lat. clericus<Gk. ;OE idol ‘idol,’ Lat. idolum< Gk.; OE paradis ‘paradise,’ Lat. paradisus< Gk. Such words as candle, congregation, devil, disciple, eternal, martyr, mass, pope, noon, offer, testament were also borrowed from Latin (Minkova, Stock well, 2009). As for Scandinavian one of the main entries was connected with place names containing or ending in -beck ‘stream’, -by ‘settlement, dwelling’, -thorpe ‘hamlet’, -toft ‘farmstead’, -thwaite ‘clearing’. For example: Beck bury, Carnaby, Grim Thorpe, Thurdistoft, Applet Waite. The other one was connected with name-forms; the best known novelty was the ending -son, as in Henryson, Jackson, Robertson .

                In the Middle English, there were several periods that enormously affected the vocabulary of English. One of such is The Norman Conquest that brought new legal, administrative, military, political, literature, and ethnical terms. The massive influx of French words in post-Conquest England changed the proportion of Germanic vs. nonGermanic words in the language. The exact number of French loanwords is difficult to calculate. As Minkova andStockwell (2009:43) point out according to one estimate the number of French words adopted during the Middle English period was slightly over 10,000. Of these, about 75 percent have survived and are still used in Present-Day English. The large volume of new words changed the etymological balance from approximately 3 percent of foreign (Latin) words in Old English, to 25 percent of borrowed words in Middle English. At no other time in the history of English had such a dramatic change in the composition of the vocabulary occurred.

                The first two centuries after The Conquest the source of new words was mainly Norman French. Such words as air, beast, beauty, colour, dangerous, diet, feast, flower, jealous, journey, judge, liquor, oil, part, peace, soil, story, baron, noble, throne appeared in English. Also, the word-stock continued to be enriched with words reflecting the leading position of the new aristocracy in the legal, military, administrative, political, religious, and cultural spheres. Many words from English vocabulary were replaced by Romance borrowings: army, assembly, council, defense, empire, mayor, navy, parliament, record, soldier, state, statute, tax. Predictably, words from the fields of literature, art, science, medicine came into the language in large numbers, including the words literature, art, science, medicine, and number themselves: figure, grammar, image, logic, music, pain, physician, poet, remedy, romance, study, surgeon, tragedy. Many of these loanwords can be traced back to Classical Greek and Latin (Ibid.).

                The sources of recent loanwords of the late Middle Ages and Renaissance were from almost every language. Garland Cannon (1987) made a research where he analysed more than one thousand loanwords from eighty-four languages.

During the Renaissance, the borrowing of new words from French reduced, while Greek and Latin became very important for new learned words. The knowledge of these languages became prestigious and was equivalent to being educated. Translating the classics into English brought a huge number of new words. In turning The History of the World by Diodorus Siculus into English, Skelton, famous poet and writer, brought more than 800 new Latin words in the language, many of which are recorded by the OED as later borrowings. Such fields as: civilization, philosophy, education, religion, mathematics and geometry, botany, biology, geography, medicine and everyday words enriched by new borrowed words. Some of them are: arena, contend, curriculum, elect, exclusive, imitate, insidious, investigate, relate, sporadic, transcendental, antenna, calculus, cerebellum, compute, evaporate, lacuna, larva, radius, frequency, parental, offensive, virus. What is more, a lot of Latin affixes were also borrowed. They are: - ence, -ancy, -ency, -entia, -antia, -ius, -ia, -ium, -ous, -us, -ate, ante-, post-, sub-, super-. Many of them became part of productive morphology of English. Such words as atheism, atmosphere, chaos, dogma, economy, ecstasy, drama, irony, pneumonia, scheme, and syllable are Greek words that came through Latin or French. Learned borrowings from Greek through higher education are asterisk, catastrophe, crypt, criterion, dialysis, lexicon, polyglot, rhythm, syllabus. Of course, there were also borrowings from Italian, French and many other European languages.

                V.I. Zabotkina in her book Новая лексика современного английского языка (1989) highlights three types of neologisms on the basis of their form and content: 1) neologisms itself where novelty of the form perfectly combined with novelty of the content: audiotyping аудио печатание; bio-computer компьютер, имитирующий нервную систему живых организмов; thought-processor компьютер, логически выстраивающий и развивающий идеи; 2) words that combine novelty of the form with the meaning that have already indulged in another form before: sudser мыльная опера; big С (мед.) рак; Af, houtieнегр; 3) semantic innovations where the new value denotes by the form that already exists in the language: bread деньги; drag скучища; acid наркотик ЛСД; gas не что волнующее и очень приятное.

Regarding the style, Galperin (1981) distinguishes three types of newly coined words. The first one is terminological coinages or terminological neologisms - those 11 which designate new-born notions. The second type is stylistic coinages, - words coined by people who look for expressive statements. The third type is the nonce-words – these words are created only to serve the particular occasion and do not live long. As for example in: “Let me say in the beginning that even if I wanted to avoid Texas I could not, for I am wived in Texas, and mother-in-lawed, and uncled, and aunted, and cousined within an inch of my life.” (J.Steinbeck). As (Galperin, 1981:102) comments, “The past participles mother-in-lawed, uncled, aunted and cousined are coined for the occasion on the analogy of wived and can hardly be expected to be registered by English dictionaries as ordinary English words.”

                According to Peter New mark and his book “A Textbook of Translation” there are two existing lexical items with new senses and ten types of neologisms that are classified by their formation. In general he distinguishes twelve types of neologisms. They are:

  • Old words with new sense – old words that acquire new meaning; these words· usually do not relate to new objects or processes that is why they cannot be connected with technology. For instance a word revilement means ‘return of refugee’; it can be also used for ‘refusal of entry’ and ‘deportation’. In psychology this word denotes ‘repression’. Therefore, it is a loose term, the understanding of which depends on its context.

 

References:

1.Algeo, John 1991.Fifty Yearsamongthe New Words: Dictionary Neologisms. Cambridge: CambridgeUniversity Press

2.Arbekova-АрбековаТ.И. 1977. Лексикология Современного Английского Языка. Практический курс. Москва Высшая школа

3.Crystal, David 1995.The Cambridge Encyclopedia of the English Language.

Cambridge: CambridgeUniversity press.

4.Dictionary-Illustrated Oxford Dictionary. OxfordUniversity press and Dorling Kindersley Limited, 1998

5.Galperin I.R. 1981. Stylistics.3rd edition. Moscow: Visshaya Shkola

6.Minkova Donka, Stock well Robert 2001.English Words History and Structure.

Cambridge: CambridgeUniversity Press

7.Zabotkina-Заботкина В.И. 1989. Новая Лексика Современного Английского Языка. Москва: Высшая школа

Açarsözlər: neologizmlər, yenisözlər, alınmasözlər, sosialmühit

Key words: neologisms, new words, borrowed words, social environment

Ключевые слова:неолгизмы, новые слова, заимствованные слова, социальная среда

 

Neologizmlər söz yaradıcılığı prosesinin əsas hissəsi kimi

Xülasə

Qəbul olunmalıdır ki, afiksasiya  söz yaradıcılığında ən çox yayılmış proses deyil. Bu linqvistik analiz üçün son 8 ayda yaranmış yeni sözlər seçilmişdir.Bəzi neologizmlər dilin lüğət tərkibinə daxil olur və insanlar tərəfindən qəbul olunur, bəziləri isə çox qısa müddətə lüğət tərkibini tərk edir.Elmi işin ən nəzərəçarpan tədqiqatı blendinqin, müasir İngilis dilində yeni nelogizmlər üçün söz yaradıcılığının ən geniş yayılmış növü olmasıdır.Buna söz yaradıcılığı prosesinin digər növlərindən daha çox rast gəlinir.

 

Неологизмы как значимая часть в процессе словообразования

Резюме

Должно быть принято, что аффиксация-не распространенный процесс словообразовании. Некоторые неологизмы входят в состав языка и воспри­нимаются людьми, а некоторые исключаются из состава языка. Для этого лингвистического анализа были выбраны новые слова в течение последних восьми месяцев. Некоторые неологизмы входят в словаре языка и принимаются людьми, Самая значимая часть исследования является самый распространен­ный вид блендинга, современного английского языка. Это часто встречается в других видах процесса словообразования.

 

 

i: dosent,  himov Mehdi Nizami lu

                                                                          


sibova lnarə Şaməddin q., Hüseynova Türkan Etibar q.

DİL TARİXİNİN TƏDQİQİNİN  ƏHƏMİYYƏTİ

                Tarixə baxdığımızda, dil qədim zamanlarda toplu yaşayan insanların bir-birinə söz demək ehtiyacından, birbiri ilə ünsiyyət saxlamaq zərurətindən ortaya çıxmışdır. Deməli, dil insanlar arasında ünsiyyət vasitəsidir. Dil ünsiyyət vasitəsi ilə yalnız müəyyən şəraitdə insan cəmiyyətində yaranır və fəaliyyət göstərir. Buna görə də dil ictimai hadisə sayılır. Dilin varlığı üçün bəşər cəmiyyətinin var olması mühüm şərtdir. Insan cəmiyyəti olmayan yerdə dil mövcud ola bilməz. Təbiidir ki, yeni doğulan uşaq insanlarla ünsiyyət saxlamasa, yəni insan yaşamayan mühitdə böyüsə vəya lal adamlar arasında tərbiyə olunsa, o danişa bilməz. Dilin yaranmasında insan orqanizminin vertikal vəziyyətdə olması da mühüm rol oynamışdır. Dil ancaq insana məxsusdur, heyvanlar yalnız münasibəti duya bilərlər.

Dil təfəkkür ilə (düşüncə ilə) bağlıdır. Dil irqi və irsi cəhətlərlə bağlı deyildir Dil fikri ifadə edir, və fikri ifadə etdikcə dil inkişaf edir. Dil haqqında kəlamlar: “Insan öz dilinin altında gizlənmişdir, danışmağa başlayandan sonra ağıllı vəya ağillsız olduğu bilinir.” (Hz. Əli). “Bir səsini çıxar, deyim ki, sən kimsən” (Sokrat). Sitat Dil haqqında Soğratın, Platonun, Aristotelin fəlsəfəsində maraqlı düşüncələr vardır, İntibah dövründə yunan və latın dillərini öyrənərək klassik filoloqiyasının asasını qoyuldular və yeni dövrin fəsəfəsində təfəkkür varlığın əsas mahiyyəti kimi qəbul edildi və dil də bu təfəkkürü ifadə edən bir predmetdir. Alman təbiətşünası və filosofu (1767-1835) V. Humbolda görə dillin xüsusi realığı vardir və həmin reallıq əsas xarakterik cəhətini öz özünə inkişaf edirərək ruhi yaradıcılığa çalışır. O yazırdı, “XaLqın dili onun ruhudur və Xalqın dili onun ruhudur”

Hegel də insan süurunun və təfəkkürünün formalaşmassında dil mütləq rol oynamışdır. XIX əsrdə dil haqqında təsəvürlər tam fomalaşaraq klassik təlimə çevril­mişdir. Dilin klassik təsəvvürlər möqeyindən insan və cəmiyyət həyatında möhöm əhəmiyyətə malik olduğunu göstərir. Dil ancaq insanın nailiyyəti kimi giymətlən­dirilir və insanın təfəkkürü, onun  mücərradləşdirmə qabiliyyati ilə əlaqədardır. Yəni Predmetin ayrı ayrı keyfiyyətlərini fikrən ayırıb onu digər keyfiyyətlərdən asılı olmayaraq   araşdırmaq qabiliyyəti insan təfəkkürünə xasdır. Azərbaycan dili, məlum olduğu kimi, ən qədim zamanlardan Avrasiyada geniş yayılmış türk dilləri qrupuna daxildir. Heç şübhəsiz, Azərbaycan dilinin yaranması, inkişafı və milli əsaslar üzə­rin­də yenidən təşəkkülü türk dillərinin ümumi tarixinin tərkib hissəsini təşkil edir, istər Azərbaycan dilinin, istərsə də türk dillərindən hər hansı birinin tarixi türk dil­lərinin ümumi soy-kökü tarixini heç bir dövrdə, mərhələdə inkar etmir. Azərbaycan dili aqqlütinativ quruluşa malik olan türk dilləri qrupuna daxildir. Qərbdə Balkan yarımadasından və Egey dənizindən tutmuş şərqdə Çinə kimi geniş bir ərazidə türk dillərində danışan xalqlar yaşayırlar. Vaxtilə türk 1 Aqqlütinasiya –söz kökü dəyişmədən şəkilçilər vasitəsilə qrammatik formaların yaranması üsulu.

Dillərini Ural-Altay dil ailəsinə mənsub edirdilər. Bu dil ailələri arasında qohumluğu qəbul edənlər türk dillərinin (monqol, tunqus, mancur, Koreya və yapon dilləri ilə birlikdə) müstəqil Altay dil ailəsinə mənsub olduğunu söyləmiş və müvafiq müqayisəli-tarixi araşdırmalar aparmışlar. Lakin türk dillərinin Altay dil ailəsinə mənsubiyyətinə şübhə ilə yanaşanlar da vardır. Bununla əlaqədar F.A.Cəlilov yazır ki, “pratürkdən sonrakı dövrdə türkdilli etnoslar iki əsas qola ayrılmış, bunlardan biri Ön Asiyanın müxtəlif yerlərinə səpələnmişdir, digər qolu isə Şərqə çəkilərək oradakı qalıqlarla  uzun müddət kontaktda olmuşdur ki, həmin kontakt nəticəsində ortaya çıxan paralelləri Altay nəzəriyyəsi qohumluq kimi təqdim etmişdir. Düzdür, həmin paralellərin toplanması və şərhi türkologiya elminin inkişafına kömək etmişdir və bu baxımdan Altay nəzəriyyəsinin böyük əhəmiyyəti vardır. Lakin bu nəzəriyyə türk dillərinin daha qədim dövrünə enməyə mane olur, ona görə ki, altayşünaslıqda türk dili problemi “genetik qohumluq” termini ilə deyil, “qədim paralellər” termini ilə, yəni qədim kontakt ilə izah olunsa, hər şey öz yerini tutacaqdır. Eyni sözləri qədim Ön Asiya dilləri ilə olan əlaqə barədə də deməliyik, çünki türk dillərinin şərq qolu Altay dilləri ilə kontakta girdiyi kimi, qərb qolu da Qafqaz və Ön Asiya dilləri ilə kontaktda olmuşdur” Prof. Y.B.Yusifov bununla əlaqədar qeyd etmişdir ki, “türk dillərinin kök dildən ayrılıb parçalanmasını eradan əvvəl IV və III minilliyin əvvəllərinə aid etmək mümkündür. Bu dövr pratürk dilinin mövcud olduğu çağdır”.

Ədəbi dil tarixi ilə eyni dövrə təsadüf etmir, o, dilin müəyyən inkişaf mərhə­lə­sində özünü təzahür etdirir. Türk dilinin meydana gəlməsi və yayılması etnik pro­ses­lər ilə sıx bağlıdır, çünki dil müəyyən bir etnosun və yaxud müxtəlif qohum etnos­ların “yaradıcılıq” təcrübəsini əks etdirir. Pratürk dilindən ayrılandan sonra türk dillərinin, əslində, əvvəlcə ləhcələri, müxtəlif regionlara yayılmış, ümumtürk mərhə­ləsini keçdikdən sonra ayrı-ayrı qohum dillərin yaranmasının başlanğıcını qoymuşdu. Tədqiqatçılar ümumtürk dil mərhələsini, yaxud ondan sonrakı mərhələni də prototürk dili dövrü adlandırırlar. Yadelli qaynaqların, o cümlədən mixi yazıların Azərbaycan ərazisi barədə məlumatlarının öyrənilməsi bir sıra yer və şəxs adlarının ayrı-ayrı söz­lərin prototürk, yaxud protoazərbaycan dilinə mənsub olduğunu müəyyən etmiş­dir. Həmin dil materiallarının Azərbaycanın ərazisi ilə əlaqədar araşdırılması dili­mizin inkişaf mərhələsini aşağıdakı kimi müəyyənləşdirməyə imkan vermişdir: F.A.Cəlilov müqayisəli-tarixi üsulu tətbiq edərək bir çox Azərbaycantürk sözlərinin praforma­larını bərpa etmişdir. Bunlar protoazərbaycan-prototürk formaları ilə uzlaşır. Proses­ləri ictimai mahiyyəti etibarilə etnik proseslərlə sıx bağlıdır. Bu isə o deməkdir ki, türk etnosunun dil “yaradıcılığı” müxtəlif regionlarda eyni tipologi­yaya malikdir, çünki onu eyni etnosun “yaradıcılıq” təcrübəsi müəyyən edir. Ümumi türk dili tari­xinə həsr olunmuş tədqiqatlar, xüsusilə prof. Əhməd Cəfəroğlunun tədqi­qatı göstərir ki, müxtəlif türk etnik-mədəni regionlarında meydana çıxan türk ədəbi dillərinin ta­rixi ümumi türk dili tarixi anlayışını istisna etmir, əksinə, tamamlayır və belə qənaəti möhkəmləndirir ki, müstəqil türk ədəbi dilləri ümumi bir türk ədəbi dili mühitinin məhsulu olub, məhz həmin mühitin əks olunduğu coğrafi arealda forma­laşır, etnik­mədəni ehtiyacı ödəyir, sonra isə məhv olub gedir, yaxud dəyişikliyə uğra­yır, yerinə yeni ədəbi forma gəlir. Lakin hər bir yeni forma mütləq özündən əvvəlki normativ formanın təcrübəsinə və ümumi türk ədəbi dili ünsürlərinin inkişafına əsaslanır.

     Dünyada danışılan dillərin hamısı bir Dil Ailəsinə mənsubdur. Ən doğru təsnif etmə, kökə görə edilmiş olan 'dil ailələri' təsnif etməsidir. Yəni eyni dil ailəsinə mənsub dillərin, eyni kökdən, bəlkə də eyni primitiv dildən törədiyi qəbul edilir. Çoxu dilin yazılı tarixi çox qısa olduğu üçün, çox az dilin qəti kökü bilinməkdədir. Dil ailələrinin təyin olunması, uzun elmi işlər nəticəsində mümkün olmuşdur. Dil ailələri ağac sxemi olaraq göstərildikləri üçün özlərinə dil ağacı da deyilir. Bu səbəblə, alt hissələrinədə dil qolları deyilir. Bəzi dillər, heç bir ola bağlı deyildirlər və buna görə onlara mücərrədlənmiş dillər deyilir. Məsələn Yunanca, Hind Avropa Dil Ailəsinə mənsub mücərrədlənmiş bir dildir. Hegel də insan süurunun və təfəkkürünün formalaşmassında dil mütləq rol oynamışdır. XIX əsrdə dil haqqında təsəvürlər tam fomalaşaraq klassik təlimə çevrilmişdir. Dilin klassik təsəvvürlər möqeyindən insan və cəmiyyət həyatında möhöm əhəmiyyətə malik olduğunu göstərir. Dil ancaq insanın nailiyyəti kimi giymətləndirilir və insanın təfəkkürü, onun  mücərrədləşdirmə qabiliyyəti ilə əlaqədardır. Dil möhöm kommunikativ, unsiyyat funksiyasını həyata keçirir. Beləliklə İnsan, Dil, və Cəmiyyət eyni qəbildən olan anlayışlar olub, biri digərsiz mümkün deyildir. Dil bütün hallarda insan ilə cəmiyyətin görüşdüyü yerdir və orada dilin təfəkkürün inkişafında böyük rolu vardir. Dil vasitəsi ilə insan üçün həqiqi imkanlar yaranır. Dil əxlaq, Huquq, ənənələr, adətlər ilə yanaşı insan nəslini təbiətdən ayırıb onda zəkasının gəlişdirməsi ilə insani keyfiyyətlər formalaşdırır. Kötləvi cəmiyyətdə fərdin sosyallaşması dilin diktaturası ilə müşahidə olunur. Cəmiyyətdə standartdırılmış və kommunkasya dili vasitəsi ilə insana nufuz edilir və bu dili mənimsiyərək  təsəvvurlərin təsiri altında qalır. Hər insan vəya hər millət öz varlığını dünya arenasında dilinin qüdrətiylə isbat edir.

Azərbaycan ədəbi dili tarixi, ümumən Azərbaycan mədəniyyəti tarixinin üzvü bir hissəsi kimi, Azərbaycan xalqının əsrlərin mübarizəsindən uğurla qoruyub saxladığı ümmədəni hadisələr tarixidir. Soy-kök etibarı ilə qədim köklərə malik şəxsiyyətlər-şairlər, filosoflar, alimlər vermiş, hər zaman öz kökündən qidalanaraq inkişaf etmişdir. Tədqiqatlar göstərir ki, ümumən ədəbi dil və onun tarixi inkişafı xalqın tarixi inkişafı ilə qırılmaz tellərlə bağlı bir hadisədir.

Müasir dövrümüzdə ingilis dili siyasi danışıqlar və biznes dilinə çevrilib. Əsas elmi və tibbi araşdırmarlar da ingilis dilində aparılır. Beynəlxalq razılaşmalara əsasən, təyyarələrdə işləyən bələdçilər ingilis dilini bilməlidir. Cənubi Amerika və Avropa məktəblərində ən çox tədris olunan dil ingilis dilidir. Filippində və Yaponiyada uşaqlar ingilis dilini ən kiçik yaşlarından öyrənməyə başlayırlar. İngilis dili Britaniya, Kanada, Birləşmiş Ştatlar, Avstraliya və Cənubi Afrika daxil olmaqla, yetmiş beşdən çox ölkənin rəsmi dilidir.

Müxtəlif dillərin danışıldığı ölkələrdə insanların bir-biri ilə ünsiyyətini təmin etmək üçün çox vaxt ingilis dili rəsmi dövlət dili kimi çıxış edir. Hindistan buna yaxşı misaldır.

İngilis dili 24 müxtəlif dilin hər birlində bir milyondan artıq insanın danış­dığıbu ölkədə hamı üçün ümumi dildir.İngilis dilinin kökləri haradan gəlir? Nə üçün bu dil bu qədər populyar bir dil olub? Bu suallara cavab vermək üçün beş min il bundan əvvəl cənub-şərqi Avropada Qara dənizdən şimal bölgələrə tarixi ekskursiya etməliyik. Ekspertlər bu bölgədəki insanların proto-hind-Avropa dilində danışdığını söyləyir. Bu dil artıq mövcud deyil və buna görə də mütəxəssislər onun nə cür səsləndiyini bilmir. Amma Avropa dillərinin çoxunun əsasında məhz proto-hind-Avropa dili durur.  Buraya qədim yunan, alman və latın dilləri daxildir. Latın dili danışıq dili kimi artıq mövcud deyil. Lakin müasir ispan, fransız və italyan dillərinin kökü latın dilində glir. Qədim alman dili holland, Danimarka, alman, norveç, isveç və ingilis dilinin formalaşmasına gətirib çıxarmış dillərdin birinin əsasını təşkil edir. İngilis dili bir neçə yüz il bundan əvvəl Britaniya adasının istilaları nəticəsində yaranmışdır.

Kartvel dilləri - Cənubi Qafqazın qərbində əsasən Gürcüstanda yayılmş dil ailəsi. Əvvəllər elmi ədəbiyyatda səhvən Qafqaz dil ailəsinin tərkibinə daxil edil­miş­dir, hazırda özlüyündə müstəqil dil ailəsi olduğu linqvistiklər tərəfindən təsdiqlən­mişdir.[1] Bu dil ailəsinin tərkibinə gürcü (və ya kart dili), meqrel (laz və meqrel dilləri birlikdə zan və ya kolx dili adlanır), laz (və ya çan) və svan dilləri daxildir. Qrammatik yaxınlıqlarına və leksik fərqliliklərinə görə bu dillərin dördüdə qohum hesab olunsa da üç əsas qrupa ayrılırlar: şimali kartvel qrupu svan dili,zan  qrupu-meqrel və laz dilləri və cənubi kartvel qrupu gürcü dili. Gürcü dili onlarla ləhcəyə və yüzlərlə şivəyə sahibdir. Zan qrupu bəzən bir dil, lazca və meqrelcə isə onun ləhçələri hesab edilirlər. Şimali kartvel qrupunu təşkil edən svan dili özlüyündə dörd ləhcəni ehtiva edir: yuxarıbal, aşağıbal, laşx və lentex ləhcələri hazırki  Gür­cüstan Respub­likasının şimalında dağlıq bölgədə dar ərazidə İnqura və Tsxenis-Tsxali yüksəklikləri arasında yayılmışdır, bütün ləhcələri bir-birindən xeyli ölçüdə fərqlənir. Yalnız gürcü dilinin yazısı vardır. Kartvel dil ailəsinə aid dillərin ən qədim yazı nümunəsi V əsr­də Qüdsdə inşa edilmiş kilsənin üzərində tapılmışdır.Bu yazı qədim gürcü dilində yazılmışdır

Dilin qorunub saxlanması üçün o, təqribən yüz min adamın danışıq dili olma­lıdır. Hazırda 400-dən artıq dil itməkdə olan dil sayılır. Həmin dillərdə çox az sayda ahıl adam danışır. Ahıllar öldükcə dilləri də onlar ilə birlikdə ölür. Məsələn, Afrikada bikia dilində 1, qoundo dilində 30, elmolo dilində 8; Cənubi Amerikada texulçe dilin­də təqribən 30, itonama dilində 100; Şimali Amerikada kaquila dilində 35, çinuk dilində 12, kansa dilində 19; Rusiyada kerek dilində 2, udege dilində 100; Avstra­liyada alau dilində təqribən 20 nəfər danışır.

Dillərin ölü dillərə çevrilməsinin səbəblərindən biri həmin dillərdə danışanların əhali sayı üzrə qeyri-bərabər yayılmasıdır. Belə ki, planetimizin əhalisinin 80 faizi yalnız 80 dildə danışa bilir. Bununla belə, 3,5 min dil Yer kürəsi əhalisinin 0,2 faizinin payına düşür. Dilin aradan çıxması prosesinin əsas səbəbi qloballaşma və miqrasiyadır. Adamlar kütləvi şəkildə kəndlərdən şəhərlərə köçdükləri üçün müəyyən vaxtdan sonra öz xalqının dilini unudur.

Hazırda mövcud olan dillərin yarısı təqribən yüz ildən sonra istifadədən kənarda qalacaqdır. Dillərin bir çoxu həmin dillərdə danışanların daha güclü dil mühitinə daxil olması səbəbindən aradan çıxır. Buna görə də sayca kiçik xalqların və dövlət­çiliyi olmayan xalqların dilləri aradan çıxmaq təhlükəsi ilə üzləşir. Uşaqların 70 faizdən azının öyrəndiyi dil ölümə məhkum dil sayılır. YUNESKO-nun "Yox olmaq təhlükəsi ilə üzləşən dünya dilləri Atlası"nın məlumatına görə, hazırda Avropada təqribən 50 dilin yox olmaq təhlükəsi var.

Linqvistikada canlı və ölü dil məfhumları məlumdur. Canlı dil insanların gün­dəlik ünsiyyətində işlədilən dildir. Ölü dil isə nə vaxtsa istifadədən kənarlaşdırılmış və öz inkişafını dayandırmışdır. Latın dili ölü dillərdən biridir. Buna baxmayaraq, həmin dil dəyişməz qaldığından elmi terminlərin göstərilməsi üçün istifadə olunur. Latın dili müasir roman dillərinin xələfidir. Bir sıra hallarda ölü dil yenidən canlı dilə çevrilə bilər. Buna ivrit dilini misal göstərmək olar.

Suriya, finikiya, puni, Akkad, elam, şumer, tirren, ket, qədim Çin, çaqatay, hunn, Xəzər, bulqar, murom, meşşer, vediy, soqdı, Avesta, sak, parfiya, Midiya, qə­dim fars, orta fars, toxar, qədim Makedoniya, qədim yunan, Frigiya, venet, messap, dalmasiya, yan, qədim rus, qərbi rus, praslavyan, Prussiya, qot, şərqi german, qədim sakson, qədim ingilis, orta ingilis, qədim İrlandiya dilləri və s. ölü dillərə misal gös­tərilə bilər. Dünyada Avrasiya dilləri, Afroasiya dilləri, Afrika dilləri, Şimali Ame­rika dilləri, Cənubi Amerika dilləri, Papua dilləri, Avstraliya dilləri və s. mövcuddur

ƏDƏBİYYAT

1. Adil Babayev; “Azərbaycan Dilçiliyinin Tarixi” Bakı Universiteti Nəşriyyatı Bakı, 1996

2. Tofiq İ. Hacıyev. Azərbaycan ədəbi dilinin tarixi. II hissə. Bakı

3. Mammadov N. Akhundov A. Dilchiliya Girish. Baku, 1980

4. Barcelona, ED.Antartida .Sonneveld. H.Loenning, 1994

5. Rolston. Hemmendinger and Reilly, 2000

Açar sözlər: dil, intibah, ictimai, filologiya, ünsiyyət

Key words: language, renaissance, public, philology, communication

Ключевые слова: язык, ренессанс, общественность, филология, коммуникация

 

The importance of studing history of language

Summary

        Language is a means of communication. Learning the process of development and evolution, which is to determine the place of languages, is one of the greatest achievements of linguistics. Through the language, you can declare your own power of self-censorship, and you can declare its existence in words. The origins of human language will perhaps remain for ever obscure. By contrast the origin of individual languages has been the subject of very precise study over the past two centuries.                          

Насибова Гюльнара Шамаддин

Гусейнова Тюркан Этибар

Важность изучения язьковой истории

Резюме                            

Язык - это средство общения. Изучение процесса развития и эволюции - одно из величайших достижений лингвистики. Через язык вы можете объявить свою собственную силу самоцензуры, и вы можете заявить о своем существо­вании на словах. Истоки человеческого языка, вероятно, останутся навсегда неясными. Напротив, происхождение отдельных языков было предметом очень точного изучения  за последние два столетия.

 

Rəyçi:    dosent,  Sevda Kazımova

 


Azizli Kamala Adil kizi

              TECHNICAL TERMS IN ENGLISH   

                Terminology constitutes the greatest part of every language vocabulary. It is also most intensely developing part. Terminology of a language consist of many systems of terms. We shall call a term-any word or word-groups used to name a notion characteristic of some special field of knowledge, industry or culture. The scope and content of the notion tahat a term serves to express are specified by definitions in literature on the subject (3).

                A term is in many respects, a very peculiar type of a word. An ideal term should be monosemantic and when used within its own sphere, does not depend upon the micro-context, provided it is not expressed by a figurative variant of a polysemantic word. Its meaning remains constant until some new discovery or invention changes the referent or the notion (2).

                Technical terminology is the specialized vocabylary of a field. These terms have specific definitions within the field, which is not necessarily tah same a stheir meaning in common use. Jargon is similar, but more informal in definition and use while legal terms of art or words of art have menaings that are strictly defined by law.

                Defining terminology as technical jargon or language for special purposes will not serve most people having to work with language. The same applies for experts who write introductions to their subject field for laymen and people who have to decide in subject fields they are not very familiar with. These “exceptions” need to have a clearer understanding of terminology, what it is, how to get more information on terms.

                Terminology has to deal with the problem that people of different subject fields have to communicate and converse with each other. Two major problems can be idenfied when people with different knowledge communicate: a specific term is unknown to one of the participants. This problem also occurs when people have who do not have a comon langage, who do not have a lingua franca want to talk to each other, they simply cannot (1).

                The following Glossary lits Kant’s most important technical terms together with a simple definition of each. It was originally written as a study aid to help make the intricate web of Kant’s terminology comprehensible to students who had little or no familiarity with Kant’s writtings (4). Where relevant, the opposite term is given in curved brackets at he end of the definitions:

                a psoteriori: a way of gainig knowledge by appelaing to some particular experience. This method is used to establishempirical and hypothetical truths.

                a priori: a way of gainig knowledge without appealing to any particular experience. This method is used to establish transcendental and lgical truths.

                aesthetic: having to do with sense-perception. In the first Critique this word refers to space and time as the necessary conditions for sense-perception.

                analysis: division of a representation into two opposing representations, with a view towards clarifying the original representation.

                analytic: a statementor an item of knowledge which  is true solely because of its conformity to some logical laws.

                appearance: an object of experience, when viewed from the transcendental perspective. Though often used as a synonym for phenomenon, it technically refers to an object considered to be conditioned by space and time, but not by the categories.

                autonomy: an acton which is determined by the subject’s own free choice.

                categorical imperative: a command which expresses a general, unavoidable requirementof the moral law.  Its three forms express the requirements of universalizability, respect and autonomy. Together they establish that an action is properly called “normally good” only if we can will all persons to do it, it enables us to treat other persons as ends and not merely as the means to our own selfish ends, and it allows us to see other persons as mutual law-makers in an ideal “realm of ends”.

                categories: the most general concepts, in terms of which every object must be viewed in order for it to become an object of empirical knowledge.

                concept: the active species of representation, by means of which our understanding enables us to think. By requiring perceptions to conform to the categories, concepts serve as “rules” allowing us to perceive general relations between representations.

                conscience: the faculty of the human subject which enforces the moral law in a particular way for each individual by providing an awareness of what is right and wrong in each situation.

                constitutive: playing a fundemental role in making up some type of knowledge.

                disposition: the tendency a person has at a given point i  time to act in one way or another.

                duty: an action which we are obligated to perform out of respect for the moral law.

                experience: the combination of an intuition with a concept in the form of a judgement.

                faculty: a fundemental power of human subjects to do something or perform some rational function.

                formal: the active or subjective aspect of something-that is, the aspect which is based on the rational activity of the subject.

                heteronomy: an action which is determined by some outside influence impelling the subject to act in a certain way. Such action is non-moral.

                ideas: the species of representation which give rise to metaphysicalbeliefs.

                imagination: the faculty responsible for forming concepts out of the “manifold of intuition” and for synthesizing intuitions with concepts to form objects which  are ready to be judged.

                intelligible: presented to the subject without any material being provided by sensibility. It is more or less equivalent to the terms supersensible and transcendent.

                knowledge: the final goal of the understanding in combining instiutions and concepts.

                material: the passive or objective aspect  of something-that is, the aspect  which  is based  on the experience a subject  has, or on the objects given in such an experience.

                metaphysics: the highest form of philosophy, which attempts to gain knowledge  of the ideas (5).

                moral law: the one “fact” of practical reason, which is in every rational person, though some people are more aware of it than others. The moral law, in essence, is our knowledge of the difference between good and evil, and our inner conviction that we ought to do what is good.

                object: a general term for any “thing” which is conditioned by the subject’s representation, and so is capale of being known. The thing in itself is a thing which cannot become an object.

                phenomenon: the object of knowledge, viewed empirically, in its fully knowable state.

                rational: grounded in the faculty of reason rather than in sensibility.

                reality: if regarded from the empirical perspective, this refers to the ordinary world of nature, if regarded from the transcendental perspective, it refers to the transcendent realm of the nounmenon.

                sensible: presented to the subject by means of sensibility.

                subject: a general term for any rational person who is capable of having knowledge.

                synthetic: a statement or item of knowledge which is known to be true  because of  its connection with some intuition.

                time: space and time (5).

                Terminology is special technical language used in a perticular field of interest also called language for special purposes. This already  implies the reason why people asked to identify subject fields where special languages are used do not name their own area. Specific terms have become part of their everyday language so they are no longer seen as specific terms (3).

                Terminology ha sto deal with the probelm that people of diffeent subject fields have to communicate and converse with each other. We investigated the variation of technical terms.

Literature

1.Akhmanova O.S. A dictionaryof linguistic terms. Moscow, 1976.

2. Akhmanova O.S. Terminology:theory and method. Moscow, 1976.

3.Smirnitsky A.I. The meaning of word. Moscow, 1986.

4.Антрушина Г.Б. English lexicology. Moscow, 2001.

5.Oxford advanced learner’s dictionary. 7th edition. 2000.

Açar sözlər: terminlər, lüğət, texnika, elm, söz, terminologiya, söz birləşməsi, ixtisaslaşmış lüğət.

Ключевые слова: термины,  словарь,  техника,  наука,  слово, терминология, словосочетание, специализированный словарь.

 

                                                                                              Xülasə

                                                                İngilis dilində texniki terminlər

                Terminologiya hər bir dilin lüğət tərkibinin böyük bir hissəsini əhatə edir. Terminologiya  ən intensiv inkişaf edən bölmədir.Termin- hər hansı elm, texnika, incəsənət və s. sahədə müəyyən anlayışın adı olan söz və ya söz birləşməsidir. Texniki terminologiya ixtisaslaşmış lüğətdir. Bu terminlərin müəyyən sahələrdə özünəməxsus mənaları vardır. Terminlər müxtəlif sahələrə aid ola bilir.  Bəzi terminlər ünsiyyət prosesində ümumişlək söz kimi də istifadə olunur.

                                                                                                  Резюме

                                                              Технические термини на английском языке

                Терминология охватывает значительную часть лексики каждого языка. Терминология является наиболее интенсивным растущим подразделением.

Термин - любая наука, техника, искусство  представляет собой комбинацию слов или фраз, которые являются именем определенной концепции в поле. Техническая терминология - это специализированный словарь. Эти термины имеют определенные значения в определенных областях. Термини могут различаться в разных областях. Некоторые термины используются в качестве общего слова в процессе коммуникации.

                                                                                                                                                          


Гасанлы  Рамиля  Тофик кызы

СЛОВАРНЫЙ СОСТАВ НОВГОРОДСКИХ БЕРЕСТЯНЫХ ГРАМОТ

(лексико-тематические группы слов)

                Настоящая работа посвящена исследованию словарного состава новгородских  берестяных грамот. Цель исследования – распределить выявленную лексику по тематическим группам. Отличительной особенностью статьи является то, что в ней исследуются все берестяные грамоты, которые были обнаружены до настоящего времени.

Одним из основных методологических принципов исследования словарного состава языка является тематический анализ слов. «Тематическая характеристика  словарного состава, при которой слова объединяются по предметно-понятийным  сферам, является важным методологическим принципом классификации и исследования лексики» (2, 13).

        Филин Ф.П. указывает на необходимость анализа разнородного лексического  материала по тематическим группам: «Изучение словарного состава по его тематическим группам законно не только по причине методических удобств при изложении разнородного лексического материала. Исследование состояния и развития слов, обозначающих различные группы предметов и явлений природы и общества, важно само по себе…» (4, 36).

        Все выявленные примеры даются в алфавитном порядке, непонятные слова сопровождаются толкованием значения. Если слово в грамоте употребляется несколько раз, то в скобках указывается частотность употребления. При этом приводится номер грамоты, в которой данное написание зафиксировано.

        В ходе проведённого исследования новгородских берестяных грамот были выявлены следующие лексико-тематические группы слов:

1. Лексика, связанная с наименованием человека. Данная тематическая группа слов включает в свой состав названия по родству, профессии и различным  признакам. Под различными признаками понимаются слова, которые характеризуют человека по возрасту, психическим и физическим недостат­кам, социально-оценочным категориям и т.д.

По родству в одну подгруппу объединяются такие слова, как: бабѣ ′бабушка′ - Гр. № 578; братъ – Гр. № 5, 49, 68, 82, 92, 122, 129, 136, 178, 219, 240, 250, 266, 274, 276, 278, 283, 289, 296, 318, 344, 403, 414, 417, 433, 487, 531 (3), 548, 570 (2), 605 (2), 618, 724 (2), 749, 752, 765 (3), 818, 829, 907, 938; вноукъ – Гр. № 688; вноучата – Гр. № 162, 289, 298 (2), 630; дѣтъки ′детки′ – Гр. № 42, 49, 98, 135, 136 (2), 156, 250, 266, 353, 474, 519 (5), 520, 687, 771, 831 (5), 854 (2), 932; доцерь ′дочь′ - Гр. № 531 (2); жена – Гр. №  9 (2), 55, 142, 156 (2), 213, 227, 307, 406 (2), 414 (2), 474, 531, 603, 630, 931, 939, 942; зѧть – Гр. № 497, 531, 789; коум – Гр. № 271, 497; мать – Гр. № 227, 272, 350, 354, 358, 384, 395, 422, 670, 733, 747; моужь – Гр. № 150, 509, 531, 548, 600, 724, 794 (2), 902; ньвѣстка ′невестка′ – Гр. № 363, 487; отьць – Гр. № 9, 19, 28, 42, 404, 422, 689, 692, 727, 749; пасынъкъ – Гр. № 415; свекръ – Гр. № 580; сноха – Гр. № 252, 263; сынъ – Гр. № 22, 28, 42, 68, 72, 125, 183, 249 (5), 301, 366, 406 (2), 421, 496 (2), 580, 632, 692, 705 (2), 719, 798, 926, 934; сьстра – Гр. № 487, 497, 531 (4), 644, 705 (2); тѣсть – Гр. № 519; шуринъ - № 78, 82, 92.

По профессии объединяются в подгруппу такие слова, как: бориць′сборщик′ - Гр. № 463 (2); воѥвода – Гр. № 540; вожевалъ ′провожатый′ -  Гр. № 312; горончаро – Гр. № 445; дѣтина ′слуга′ - Гр. 364; деяка – Гр. № 278, 610, 640, 739, 842, 855; дворъникъ – Гр. № 496; исполнитель - Гр. № 421; клюцникъ′человек, ведающий продовольственными запасами семьи- Гр. № 157, 309, 354, 370; коупьць – Гр. № 794; кузнець – Гр. № 318, 630; ловьць – Гр. № 481, 854 (2);  мелникъ – Гр. № 167; мѧсникъ – Гр. № 483; парабокъ ′слуга′ - Гр. № 301, 735, 831; половниковъ′крестьянин, работавший на помещика исполу′ – Гр. № 242; попъ – Гр.№ 173, 177, 220, 263, 276, 293, 302, 343, 368, 413, 483, 489, 519, 536, 538, 558, 619, 671, 727, 757, 831; посълъ ′посол′ - Гр. № 10, 135; посадникъ – Гр. № 154, 309, 339, 358, 385, 594, 601, 605, 704, 719, 918, 933; слоуга – Гр. № 352; староста – Гр. № 102, 220, 279, 312, 568, 676, 821, 900, 935; сторъжь – Гр. № 275; сьмьрьд ′крестьянин-земледелец′ - Гр. № 410 (3), 607, 724, 907, 935; угуманъ ′игумен′ - Гр. № 359, 605, 717, 933; цьлѧдь ′дворовые слуги помещика - Гр. № 510; ябетникъ ′судебный исполнитель′ - Гр. № 235.

По различным признакам характеризуют человека следующие слова: владыка – Гр. № 155, 244, 725 (2); господинъ – Гр. № 15 (2), 17 (2), 22, 23 (3), 32, 49 (2), 55 (2), 67, 84, 94 (5), 97, 98, 102, 131, 133, 135, 140, 147, 148, 152, 167, 242 (2), 243 (3), 248, 257, 270, 300, 301 (4), 302 (2), 304, 305 (4), 306, 307 (5), 309 (5), 311, 312, 354, 361 (6), 362, 372 (2), 406, 413, 446 (7), 466, 474 (2), 494 (3), 531 (3), 540, 594, 610 (4), 693, 756 (2), 757, 929; госпожа - Гр. № 358, 682, 765; гость – Гр. № 68; дворѧне – Гр. № 5, 12, 19, 67, 345, 289 (2), 531; девъка ′девка′ - Гр. № 155, 771; дорочаничи ′жители деревни Дорочани -  Гр. № 550, 640; дроугъ – Гр. № 271, 666, 854; дроужина – Гр. № 10, 69 (2), 254, 724 (2), 850, 851; дублани – Гр. № 540; искоупникъ ′пленник′ - Гр. № 636; которѧнъ′ жители Которского погоста′ - Гр. 640; кънѧзь – Гр. № 286, 332, 404, 527, 568, 600, 603, 724, 745, 794 (3), 839, 851, 852, 872, 950; крѣстние  ′крестник′ - Гр. № 496; крестьяне – Гр. № 94, 307 (2), 309 (3), 311, 352 (2), 370; кънагыни ′княгини′ - Гр. № 109 (2), 601; людѣи – Гр. № 119, 142 (3), 191, 222, 281, 314, 364, 374 (2), 496, 502, 531 (5), 536, 622, 698 (2), 724 (3), 727 (5), 870, 877 (3); новгородьць – Гр. № 281; отроци ′подросток′ - Гр. № 225, 241, 644, 666, 819, 831 (2), 855, 915, 947; полоцанино ′полочанин′ - Гр. № 502; попадья – Гр. № 212, 538; послоухо ′свидетель′ - Гр. 377; пособьникъпомощник′ - Гр. № 749; рать – Гр. № 272; робъ ′раб′ - Гр. № 98, 109 (2), 138, 203, 369, 715, робьихъ ′рабыня′ - Гр. № 335, 831 (2); рота – Гр. № 877; сбродна ′бродяга′ - Гр. № 314; сельѱѧне – Гр. № 446, 724; сватъ – Гр. № 91; сирота – Гр. № 5, 59, 178, 283; тать ′вор′ - Гр. № 222; христьѧне – Гр. № 157, 242, 540, 755; холопъ – Гр. № 98, 907; целовекъ – Гр. № 17, 43, 99, 167, 249 (2), 281, 296, 311, 314, 370, 582, 775; чадо ′ребёнок′ – Гр. № 125; ѱереншани ′жители села Черенское - Гр. № 311.

2. Названия частей человеческого тела: волосъ – Гр. № 50, 604; голова – Гр. № 302, 711; глазъ – Гр. № 752; дшѧ душа - Гр. № 521; животъ – Гр. № 28; зубъ – Гр. № 855; роука – Гр. № 9, 531, 607; сертце – Гр. № 521; тело – Гр. № 521; ухо – Гр. № 25 (2); цоло′лоб - Гр. № 32, 94, 97, 102, 140, 157, 243, 248, 290, 301 (2), 306, 307 (2), 313, 362, 370, 413, 474, 610, 693, 931.

3. Лексика, связанная с земледелием и скотоводством: вожи - № 78, 384 (2); седло - № 135, 404, 521; скотъ - № 222, 510, 754 (2), 851; скотина – Гр. № 463; стадо - № 142; землици – Гр. № 477; земля – Гр. № 10, 17, 41, 104, 227, 270 (2), 291, 368, 386, 519 (9), 534, 580, 698, 755, 761 (2), 821, 850, 933, 938; пожни – Гр. № 103, 137, 477; сено – Гр. № 53, 126, 358, 416 (2), 532.

4. Орудия труда: ведероко – Гр. № 259; веревки –Гр. № 133; гвозди – Гр. № 536; оуздаузда - Гр. № 500; съохасоха - Гр. № 142, 353; хомуты – Гр. № 78, 445, 500; ѱепьцепь - Гр. № 138, 411, 500.

5. Одежда и обувь (названия головных уборов, украшений, одежды и её составляющих, а также обуви): попона – Гр. № 65, 78, 500, 601 (2), 718; шапка – Гр. № 138, 141, 445; кожоухашуба - Гр. № 141, 429, 438, 500,; мѧтьль ′плащ′ - Гр. № 776; плащь – Гр. № 765 (2); сороцицасорочка - Гр. № 43 (2), 141 (2), 262, 681, 910; шуба – Гр. № 126, 381; сапозе – Гр. № 4, 141.

6. Дом и хозяйственные постройки: дверь – Гр. № 359; домъ – Гр. № 151, 272, 286, 300, 421, 489, 893, 945; изба – Гр. № 610; истебка ′изба - Гр. № 134; клуцьключ - Гр. № 177, 413; кубышька ′тайник′ - Гр. № 818; подкльтьпогреб - Гр. № 363, 411; погрьбьтемница- Гр. № 296; гумноплощадка для молотьбы - Гр. № 358, 755; хлевъ – Гр. № 160.

7. Животные и птицы: белка - № Гр. 1 (16), 2 (3), 92, 136, 406; бобьры – Гр. № 7,  420 (2), 600, 721, 910; боранъ ′баран′ - Гр. № 124, 136; вькша ′белка- № 120, 222, 882, 926; горностальгорностай - Гр. № 413; жерепъць ′жеребец′ - Гр. № 43; заѧць – Гр. № 842; кобыла – Гр. № 42, 494, 510; коза – Гр. № 11; конь – Гр. № 20, 25, 78, 109 (2), 142, 154, 160, 163, 219 (2), 238 (2), 242, 266, 272, 305 (4), 350, 353, 354 (2), 358 (2), 374 (3), 404, 422, 437 (3), 446, 494, 532, 579, 582, 609, 687, 697, 754, 842, 891, 926; корова – Гр. № 8 (3), 138, 532, 718,  831 (2); куница – Гр. № 2 (13), 32, 136, 278 (5), 406, 445; лошакъ ′лошадь′ - Гр. № 69, 618; мьдьвѣдь′медведь′ - Гр. № 722; песьць – Гр. № 724; росомуха – Гр. № 2; свинья – Гр. № 842; соболь – Гр. № 722 (2); соколъ – Гр. № 54 (2); тетеревъ – Гр. № 842; хорь ′моль′ - Гр. № 413.

8. Кулинария, продукты питания: верше ′хлеб- Гр. № 50,102, 195, 879; вода - № 227, 238, 241, 291; кълъбаса ′колбаса′ - Гр. № 842; лешь – Гр. № 169 (3); лососи – Гр. № 92 (11), 186, 258 (2), 260 (3); лукъно ′мед′ - Гр. № 842; масло – Гр. № 173, 220, 406, 528, 687, 718, 842; медъ – Гр. № 61, 136, 409, 605, 718; моука – Гр. № 363, 586; мѧсо – Гр. № 363; ольнина - № 174; осетринъ – Гр. № 259; переварыстаринный восточнославянский напиток из воды, мёда и пряностей- № 3; пивъ – Гр. № 3, 689; риби – Гр. № 349, 406, 682, 799 (2), 882, 926; сигъсеверная промысловая рыба из семейства лососёвых - Гр. № 831; сиръ′сыр - Гр. № 406,  528 (2), 831; соль – Гр. № 219, 282, 349, 354, 533, 568 (9), 624, 627, 882 (2), 926; суѱамелкая сушеная рыба-  Гр. № 363; хлебъ – Гр. № 19 (2), 361 (2), 404, 424, 697, 731, 755; щука – Гр. № 169.

9. Растительный мир: горохъ – Гр. № 220; житоячмень - Гр. № 3, 50, 162, 195, 299, 482, 521 (3), 581, 606 (2), 665 (2), 688, 943; зерьно – Гр. № 798 (2); овьсъ ′овес′ - Гр. № 23, 50, 162, 219 (2), 266, 271 (2), 320 (6), 358 (3), 482 (2) 540, 609, 689 (3), 863; просо – Гр. № 412; пшеница – Гр. № 22 (2), 136, 196, 218, 220, 254 (3), 366 (2), 471, 521, 606, 636, 775 (2), 863, 893; ръжьрожь - Гр. № 17, 23,97, 136, 142, 161 (21), 179, 191 (2), 192, 196, 220, 241, 254,  299 (5), 309, 334, 350, 358 (2), 364, 391, 412, 442, 471, 481, 500, 510, 521, 566, 609, 689 (3), 755, 775 (2), 920, 938 (2), 939, 948; семена – Гр. № 17, 353 (2), 369, 779; солодъ – Гр. № 136, 363 (2), 689, 862 (5).

10. Географические термины и понятия: болоцьца′болото′ - Гр. № 928 (2); верховье – Гр. № 928; городъ – Гр. № 40, 131, 345, 415, 497, 520 (2), 534, 550, 633, 634, 657 (2), 705, 737, 804, 855, 891, 920, 934; дереве ′деревня′ - Гр. № 311; климатъ – Гр. № 355, 671; море – Гр. № 286; полоиводи ′половодье′ - Гр. № 59; река – Гр. № 20, 600, 656, 727; руцьи – Гр. № 390 (3), 928 (6); сьло ′село′ - Гр. № 1 (13), 71, 94, 142, 195, 243, 324, 356, 359 (2), 368 (2), 411, 496, 510 (2), 568, 719, 900, 933, 944 (2); усть ′устье′ - Гр. № 390.

11. Единицы измерения времени: веремя ′время′ - Гр. № 187; воскрьсьени ′воскресение′ - Гр. № 419 (3); годъ – Гр. № 45, 61, 68,113,  406 (2), 471, 890; декабрь – Гр. № 62; дьнь ′день′ - Гр. № 134, 142, 389, 417 (2), 463, 496, 558, 731; зима – Гр. № 794 (2); лето – Гр. № 246; нѣделя ′неделя′ - Гр. № 496, 752; осень – Гр. № 724; пѧтьница ′пятница′ - Гр. № 799; середа ′среда′ - Гр. № 799, 842; соубота ′суббота′ - Гр. № 566.

12. Названия денежных единиц: белъ ′денежная единица′ - Гр. № 410 (3); гривьнь ′гривень′ - Гр. № 8, 36, 45, 61, 73, 78, 114, 119, 138 (7), 148, 154, 155 (2), 162 (3), 168, 212, 213, 215 (2), 218 (3), 219, 222, 231, 246,  227 (2), 238, 240 (3), 293 (3), 295, 296, 318, 320 (2), 334 (2), 338 (2), 349 (2), 355, 366 (2), 381, 392 (2), 395, 407, 410 (6), 420, 421, 436, 437 (2), 438 (2), 442, 449, 483 (2), 509 (2), 524 (2), 526 (9), 531, 532, 539 (2), 550 (2), 601 (3), 603, 609, 615, 621 (2), 624, 630, 638, 664, 665 (3), 667, 675, 676, 677, 710 (5), 713, 718 (3), 722 (3), 726, 736, 739, 742, 758, 761 (11), 771, 775, 788 (3), 789, 799, 804, 815, 818 (3), 819, 831 (5), 833, 843, 849, 851 (2), 862, 866 (2), 877, 900, 902, 904, 905 (2), 907, 915, 919, 922, 926 (3), 947; дробь′мелочь′ - Гр. № 438; кадь ′старинная единица измерения сыпучих зерен′ - Гр. № 810, 863 (5); коунъ ′денежная единица′ - Гр. № 293, 320 (4), 322, 334, 335, 349 (4), 384, 410 (2), 509 (5), 516 (5), 526 (6), 575 (3), 577, 601 (5), 609 (6), 630, 638, 640 (5), 654, 663, 672, 710 (3), 711, 718, 721 (2), 740, 750, 775 (2), 776 (4), 789 (2), 831, 833 (4), 926 (5), 927; ногато ′денежная единица Древней Руси′ - Гр. № 392, 410, 526, 609 (2), 613, 630, 640, 710, 730, 736, 892, 943; полушька ′русская монета достоинством в половину деньги′ - Гр. № 775 (2); резана ′денежная единица Киевской Руси′ - Гр. № 160, 215 (3), 228 (2), 238, 293, 438 (2), 609 (2), 621, 640, 682, 710, 799, 810, 882 (2), 892, 926; рубль – Гр. № 4, 30, 42, 45, 65, 133, 138 (3), 144, 154, 162, 249 (3), 254, 256, 260 (2), 274, 318, 354 (2), 363, 366, 374, 500, 521, 589 (2), 689 (3), 949; серебро – Гр. № 30, 61, 133, 138, 140, 154, 197, 221, 222, 257, 293, 334, 417, 420, 436, 500, 531, 626, 667, 707, 710, 750, 771, 775, 818 (2), 818, 915.

13. Посуда и кухонная утварь: блудо ′большая глубокая тарелка′ – Гр. № 261, 264; горшъкъ – Гр. № 220, 718, 842; котлец ′котел′ - Гр. № 500; лъжици ′ложка′ - Гр. № 384; ножи – Гр. № 384, 438, 660, 750; скобъкарь ′небольшой сосуд для жидкостей с крышкой′ - Гр. № 500; сковорода – Гр. № 500, 586.

14. Предметы домашнего обихода: губка – Гр. № 429; коробья ′лубяной сундучок′ - Гр. № 102, 136, 162 (3), 179, 191, 254 (2), 275, 366, 403 (2), 413, 438 (2), 471 (2), 500, 521, 533, 540, 568 (10), 689 (7), 937, 938 (2), 939; ларь ′ларчик′ - Гр. № 429; ложьникъ ′одеяло′ - Гр. № 776; полотенеца – Гр. № 439; пьрьни ′ подстилка на кровать в виде длинного мешка′ - Гр. № 429.

15.Отвлеченные понятия: вина – Гр. № 724; добро – Гр. № 9, 14, 87, 283, 413, 613, 627, 685, 749; зависть – Гр. № 507; милость – Гр. № 829, 849; ненависть – Гр. № 507; обида– Гр. № 725; плаць ′плач′ - Гр. № 415; радость – Гр. № 497 (2); свободне ′свободный′ - Гр. № 421 (2), 724; тѧгота – Гр. № 724; тѧжа ′тяжба′ - Гр. № 142, 600, 603 (2), 831.

16. Лексика со значением процессуальности: вѣсти ′вести′ - Гр. № 286, 466, 566, 622, 736, 743, 771 (3); грабьжъмъ ′грабеж′ - Гр. № 252; даръ– Гр. № 1 (12), 2, 136, 831; жалоба – Гр. № 276;заклад – Гр. № 531; запись – Гр. № 449 (2); клевета – Гр. № 507; молва – Гр. № 3; молитва – Гр. № 419, 462, 715, 727; недоборъ – Гр. № 99, 325, 463 (3); обшивька – Гр. № 429; оплата – Гр. № 481; повестъка – Гр. № 307 (2), 471; погрѣбание ′погребение′ - Гр. № 681; подать – Гр. № 301, 463; поездка – Гр. № 354; поклонъ – Гр. № 3, 6, 11, 17, 23, 27, 49, 53, 59, 65, 67, 87, 91, 98, 99, 102, 103, 125, 133, 139, 146, 147, 148, 152, 163, 173, 177, 178, 185, 186, 199, 243, 270, 271, 273, 276, 279, 281, 289, 290, 296, 306, 339, 357, 358, 359, 361, 363, 364, 370, 379, 385, 395, 402, 412,414, 415, 427, 433, 446, 463, 464, 477, 481, 497, 501, 503, 531, 536, 549, 550, 578, 579, 583, 588, 600, 605, 610, 615, 619, 657, 658, 670, 682, 690, 698, 705, 707, 717, 719, 723, 724, 725, 731, 733, 747, 749, 750, 765, 798, 803, 816, 825, 850, 870, 879, 949; помета ′пометка′ - Гр. № 413; порука – Гр. № 59, 494; приездъ – Гр. № 411; приказъ – Гр. № 93, 134, 144, 259, 275, 303, 383, 538, 594, 622 (2), 651, 931, 933, 948; разбирательство – Гр. № 494,  разбой – Гр. № 496; рукописаниѥ– Гр. № 42, 138, 307, 519, 580, 689, 692; татьба ′кража′ - Гр. № 907 (3); убытъки – Гр. № 489; цолобитье ′поклонение′ - Гр. № 22, 44, 129, 135, 167, 242, 310, 314, 354, 413, 757; цтение ′чтение′ - Гр. № 271; шитъ – Гр. № 332.

Таким образом, в ходе проведённого исследования лексика новгород­ских берестяных грамот была распределена по шестнадцати тематическим группам: 1) лексика, связанная с наименованием человека –533 слова; 2) названия частей человеческого тела – 37 слов; 3) лексика, связанная с земледелием и скотоводством – 53 слова; 4) орудия труда – 12 слов; 5) одежда и обувь – 27 слов;6) дом и хозяйственные постройки – 20 слов; 7) животные и птицы – 129 слов; 8) кулинария, продукты питания – 91 слово; 9) растительный мир – 144 слов; 10) географические термины и понятия – 76 слов; 11) единицы измерения времени – 32 слова; 12) названия денежных единиц – 277 слов: 13) посуда и кухонная утварь – 14 слова;14) предметы домашнего обихода – 48 слов; 15) отвлечённые понятия – 27 слов; 16) лексика со значением процессуальности – 201 слово. В группах в общей сложно стипредставлено 1521 слово. Наибольшее количество слов вошло в группу, связанную с наименованием человека.

 

Список использованной литературы:              

1. Арциховский А.В., Янин В.Л. Новгородские грамоты на бересте: из раскопок 1962-1976 гг. М.: Наука, 2010.

2. Гейдарова Э.А. Языковой портрет русского островного говора Азербайджана. М.: Университетская книга, 2017.

3. Касаткина Л. Л. Русская диалектология. 3-е изд. М.: АСТ-Пресс Книга, 2013.

4. Филин Ф. П. О лексико-семантических группах слов // Езиковедски исследования в чест на академик Стефан Млададенов. София, 1957.

5. Фомина М. И. Современный русский язык. Лексикология. М.: Высшая школа, 2001.

Ключевые слова: лексикология, лексико-тематические группы, памятники письменности, новгородские берестяные грамоты.

Açar sözlər: leksikologiya, leksik-tematik qruplar, yazılı abidələr, ağcaqayın qabığındakı yazılar.

Keywords: lexicology, lexico-thema­tic groups, written monuments, novqorod birchbark gramoties.

 

РЕЗЮМЕ

Настоящая работа посвящена исследованию словарного состава новгородских берестяных грамот. Цель исследования – распределить выявленную лексику по тематическим группам. В ходе проведённого исследования лексика новгородских берестяных грамот была распределена по шестнадцати тематическим группам. В группах в общей сложности представлено 1521 слово. Наибольшее количество слов вошло в группу, связанную с наимено­ванием человека.

 

XÜLASƏ

Bu iş ağcaqayın qabığındakı yazıların lüğət tərkibinin araşdırılmasına həsr edilib. Tədqiqatın məqsədini təsnif olunan sözlərin tematik qruplara bölünməsi təşkil edir. Tədqiqatın gedişatında ağcaqayın qabığındakı yazıların lüğət tərkibi on altı tematik qrupa ayrılmışdır. Qruplarda 1521 söz öz əksini tapıb. Sözlərin ən böyük qismi insan adı ilə bağlı olan qrupa daxil edilmişdir.

 

SUMMARY

This work is devoted to investigate of dictionary structure of writings in birch tree crust. The aim of investigation is the division of classified words into subjective groups. In the process of investigation the dictionary structure of writings in birch tree crust has been separated into sixteen subjective groups. In these groups 1521 words have been reflected. The majority of these words were included into the group connected with human’s name.

 

Rəyçi:      dos. Heydərova E. A.

 

 

 

 

 

 

 


Fərzəliyeva Adilə Mehrəli q., Fərzəliyeva Zümrüd Mehrəli q.

POLITICAL DISCOURSE AND TRANSLATION

The term discourse has several definitions. In the study of language, it often refers to the speech patterns and usage of language, dialects, and acceptable state­ments, within a community. It is a subject of study in peoples who live in secluded areas and share similar speech conventions.

Discourse is a broad term with various definitions which “integrates a whole palette of meanings (8, 42), covering a large area from linguistics, through sociology, philosophy and other disciplines.

 According to N. Fairclough, the term refers to “the whole process of interaction of which a text is just a part” (5, 24). As pervasive ways of experiencing the world, discourses refer to expressing oneself using words. Discourses can be used for asserting power and knowledge and for resistance and critique. The speaker expresses his/her ideological content in texts as does the linguistic form of the text. That is, selection or choice of a linguistic form may not be a live process for the individual speaker, but the discourse will be a reproduction of that previously learned discourse. 

Political discourse analysis is a field of discourse analysis which focuses on discourse in political forums (such as debates, speeches, and hearings) as the phe­nomenon of interest. Political discourse is the formal exchange of reasoned views as to which of several alternative courses of action should be taken to solve a societal problem.

Political discourse analysis first of all should be able to define its proper object of study: What exactly is 'political discourse'? The easiest, and not altogether misguided, answer is that political discourse is identified by its actors or authors, politicians. Indeed, the vast bulk of studies of political discourse is about the text and talk of professional politicians or political institutions, such as presidents and prime ministers and other members of government, parliament or political parties, both at the local, national and international levels.

According to C.Schaffner, political discourse, as a sub-category of discourse in general can be based on two criteria: functional and thematic(10, 32). Political discourse is a result of politics and it is historically and culturally determined. It fulfills different functions due to different political activities. It is thematic because its topics are primarily related to politics such as political activities, political ideas and political relations. Power is a complex and an abstract idea and has a significant influence on our lives. It is the “ability of its holders to exact compliance or obedience of other individuals to their will” (9: 65).

According to M.Edleman, the power-holder is a person who can “exercise influence outside the context of formal proceedings [thus wielding] real power” (3,123). Language has a key role in the exchange of values in social life and trans­forming power into right and obedience into duty. It may both create power and become an area where power can be applied. Social values and beliefs are the pro­ducts of the institutions and organizations around us, and are created and shared through language.

 J.J. Rousseau highlights this point saying “the strongest is never strong enough always to be master unless he transforms his power into right and obedience into duty” (9,49).

According to Wareing, the affective function of language is concerned with who is allowed to say what to whom, which is “deeply tied up with power and social status” (9, 9). In other words, how individuals choose and use different language systems varies according to who the speakers are, how they perceive themselves and what identity they want to project.

 Language use also varies according to whether the situation is public or private, formal or informal, who is being addressed and who might be able to overhear. Likewise, Meyerhoff points out that we draw very powerful inferences about people from the way they talk (9, 67).

It is a common knowledge that politics is concerned with power: the power to make decisions, to control resources, to control other people’s behavior and often to control their values. However, in order to avoid the extension of politics and political discourse to a domain that is so large that it would coincide with the study of public discourse in general. We shall not treat such forms of discourse-with-possible-political-effects as political discourse. That is, corporate, medical or educational discourse, even when public and even when affecting the life of (many) citizens, will here not be included as forms of political discourse. And although we may readily subscribe to the well-known feminist slogan that the personal is political, we shall similarly not take all interpersonal talk (not even of gender) as political discourse

According to Jones and Peccei, politicians throughout ages have achieved success thanks to their “skilful use of rhetoric”, by which they aim to persuade their audience of the validity of their views, delicate and careful use of elegant and persuasive language (9, 48). Rhetoric is “the art of using language so as to persuade or influence others; the body of rules to be observed by a speaker or writer in order that he may express himself with eloquence”. 

 Although the use of language is unquestionably an important element of politics, N. Fairclough notes that it can “misrepresent as well as represent realities, it can weave visions and imaginaries which can be implemented to change realities and in some cases improve human well-being, but it can also rhetorically obfuscate realities, and construe them ideologically to serve unjust power relations(5, 51).

This integration of political texts and contexts in political encounters may of course finally be characterized as accomplishing specific political aims and goals, such as making or influencing political decisions, that is decisions that pertain to joint action, the distribution of social resources, the establishment or change of official norms, regulations and laws, and so on. That this domain is essentially fuzzy, hardly needs to be emphasized. 

The purpose of political discourse is to create consensus among citizens as to which course of action will best solve a problem (such as poverty, crime, drug  abuse,  America’s economic health, racism).               

 In political discourse, problems are often presented and solutions are attached to people.   By attaching solutions onto people, candidates are chosen who solve 

problems on behalf of the citizens.

Destructive forms of political persuasion should be avoided as they divert time and energy from the real need of citizens to engage in political discourse and damage the short-term health for our democracy.

In political discourses, candidates must prove they are the most credible, most logical and emotionally congruent to the voters. This is so important that discourse members will discredit others to improve the credit of themselves. Again, this is a problem because in discrediting others, the issues at hand are being ignored.

One of the core goals of political discourse analysis is to seek out the ways in which language choice is manipulated for specific political effect. In our investigation we have clearly seen that almost all levels of linguistics are involved; i.e. most samples of political discourse may be mapped onto the various levels of linguistics from lexis to pragmatics.

At the level of lexical choice there are studies of such things as loaded words, technical words, and euphemisms. In grammar, as we have seen, there are studies of selected functional systems and their organization within different ideological frames (11,3).

Political discourse very often relies on translation. Political discourse analysis is concerned with the analysis of political discourse. Political discourse has been described as “a complex form of human activity (2, 207) based on the recognition that politics cannot be conducted without language. Translation is, in fact, the development of discourse and a bridge between various discourses.

It is through translation that information is made available to addressees beyond national borders; and it is very frequently the case that reactions in one country to statements that were made in another country are actually reactions to the information as it was provided in translation. As said above, political discourse analysis relates linguistic behavior to political behavior, i.e. mediated by translation. It is therefore important to take full account of the phenomenon of translation in analyzing political texts.

It is generally acknowledged that mass media plays an important role in disseminating politics and in mediating between politicians and the public, also in a critical sense. The topics which quality newspapers discuss in texts on their front pages, in editorials and comments should therefore be good examples of political texts.

WASHINGTON — Upset about the investigation into Russian interference in last year’s election, President Trump sought relief from James B. Comey, then the  F.B.I. director. By Mr. Comey’s account, Mr. Trump asked him to help “lift the cloud. ”But thanks to Mr. Trump’s own actions, the cloud darkened considerably on Thursday and now seems likely to hover over his presidency for months, if not years, to come. Rather than relieve the pressure, Mr. Trump’s decision to fire Mr. Comey has generated an even bigger political and legal threat. In his anger at Mr. Comey for refusing to publicly disclose that the president was not personally under investigation, legal experts said, Mr. Trump may have actually made himself the target of an investigation (12, 1).

This extract has been taken from “The New York Times”. This topic is a good sample expressing political activity between the USA president D.Trump and Mr. James B. Comey.

Another sample from “The Times”

The Christian Democrat deputy Karl-Josef Laumann added to the Chancellor’s fears when he said:” A man who colors his hair is certainly capable of trimming statistics”(12, 2).

These examples show that politics is rather wide and flexible notion. Seen from the functional perspective, we can say that any topic can become political or politicized. In other words, what is considered “political” depends on the participants in the com­municative context. In the first sample, the author uses the expressions like “to lift the cloud, clouds darkened” to express hostile relations between Mr.Trump and Mr.Comey. But in the second sample, the author compares coloring the Chancellor’s hair with trimming statistics.

Both the samples concern political effects to the choice of specific translation solutions; the processes by which information is transferred via translation to another culture.

There is widespread agreement in modern linguistics that meanings are not inherent to words, neither are they stable. It is rather the case that language users assign meanings in communicative contexts, and in this process of meaning construction the information presented in the text interacts with previously stored knowledge and mental models. Political concepts too are relative to the discourse of a cultural or political group, and thus contestable.

The experimental and socio-cultural background of language users also need to be taken into account when it comes to translation. The following extract from a newspaper article shows how a particular word that had been used in the translation led to an accusation of a politician.

Hungarian Prime Minister Viktor Orban has been accused of breaching EU entry criteria by using a term synonymous with Nazi-era Germany. He used the word Lebensraum (“living space”) in a debate about granting preferential treatment to ethic term was notoriously used by Adolf Hitler, when he talked about providing Germany with ‘living space’ in the east. But a spokeswoman for Orban said he had actually used the Hungarian word ‘eletter’. While this could be translated as Lebensraum in German, it also corresponds to the English term ‘room for manocurve’, the spokeswoman added (10, 122).

This example reflects a case of multiple mediation: an English politician criticizing a Hungarian politician with reference to a word that appeared in the translation into German. In his speech, Orban had recommended to link the economic living space (eletter) of Hungarians living across the border with that of the Hun­garians living in Hungary, so that the national economy could perform better. Although the term ‘eletter’ was and is used with reference to the politics of Hitler-Germany, the word does not exclusively belong to Nazi vocabulary. It is also used in other contexts, e. g. in the field of animal behavior or in the name of foundation (10,122).

There are, however, also cases where translators or interpreters had been instructed to use the specific terms and avoid others. Translating and interpreting as two main modes of mediated communication share certain features, but they also have their own distinctive characteristics. In contrast to translators, interpreters are physically present at a communicative event and thus visible. However both translators and interpreters operate in contexts which are shaped by social aims and ideologies, which is particularly obvious in the field of politics.

It should be noted that translation and political discourse have much in common. There is much to gain from disciplinary interaction.

Translators work in specific socio-political contexts, producing target texts for specific purposes. This social conditioning is reflected in the linguistic structure of the target text. That is, translations reveal the impact of discursive, social, and ideological conventions, norms, and constraints. By linking translations to their social contexts, causes, and effects of translations can be discovered.

In this brief account of the structures of political discourse, we have found that virtually all of them can be accounted for in terms of a more sophisticated cognitive theory that links different types of mental representations to text and talk. Generally, then, both meanings and forms of political discourse variously derive from event models, or from general political representations, such as knowledge, attitudes and ideologies, in both cases as a function of context models

Similarly, political discourse is seldom just personal although it should not be forgotten that the converse is also true: It is not only social or political but as individual text and talk also embodies individual characteristics. In other words, political discourse can only be adequately described and explained when we spell out the socio-cognitive interface that relates it to the socially shared political represent­tations that control political actions, processes and systems.

In conclusion, translation as product and as process can highlight socio-cultural and political practices, norms, constraints, which can be of particular relevance in the field of political discourse. Combining concepts and methods of modern translation studies and of political discourse analysis can thus result in a more extensive study of political discourse.

 

References

1. Clinton P. Analysing political discourse. Theory and Practice, London, Routledge, 2004, 226pp.

2. Clinton P., Schaffner C. Introduction: Themes and Principles in the analysis of Political discourse // Politics as Text and talk. Analytic approaches to political discourse. Amsterdam, John Benjamin’s Publishing Co, 2002, pp. 1-41.

3. Edleman M. Political language, New York, Academic Press, 1977,164 pp.

4. Fairclough N. Language and Power, London, Longman, 1989, 320 pp.

5.  T. A. van Dijk (ed.), Discourse Studies. Society and Discourse. How Social Contexts control text and talk, Cambridge, Cambridge University Press, 2008, 287 p

6. T.A. van Dijk. Discourse and Power, New York, Palgrave, Macmillian, 2008, 308 pp.

7. Titscher S. et al, Methods of text and Discourse Analysis, Sage Publications, 2000, 288 pp.

8. The New Fontana Dictionary of Modern Thoughts, Alan Bullock, Oliver Harper and row, 1977, 687 pp.

9. Schaffner C. Political Discourse Analysis from the point of view of Translation Studies, Aston University Press, Birmingham, 2002, 150pp.

10.Yaneuch.ru/cat_03/political discourse-and-translation /327251/2454934 p/html

11. The New York Times, 09/06/2017

Açar sözlər: siyası diskurs, tərcümə, tərcümə normaları, tərcümə mədəniyyəti

Ключевые слова: политический дискурс, перевод, переводческие нормы, культура перевода

Key words: political discourse, translation, translational norms, translational culture

 

Siyasi diskurs və tərcümə

Xülasə

Bu məqalə siyasi diskurs və tərcümə problemlərinə həsr edilib. Bu məqalədə diskurs, onun bir sahəsi olan siyası diskurs, siyasi diskurs və onun tərcüməsi problemləri təhlil və tədqiq edilmişdir. Bundan başqa, bu məqalədə siyasi diskurs və tərcümə problemi barədə müxtəlif dilçilərin fikirləri nəzərdən keçirilmişdir. Siyasi diskursda tərcümənin xüsusi rolunu göstərmək üçün müxtəlif qəzet materiallarından istifadə edilmişdir.

 

Политический дискурс и перевод

Резюме

Данная статья посвящена проблемам политического дискурса и перевода. В данной статье дискурс, политический дискурс как один из видов дискурса и проблемы его перевода исследованы и анализированы. Кроме того, в данной статье рассмотрены мнения различных лингвистов о проблемах, касающихся  политического дискурса и его перевода. Для того, чтобы показать специфи­чес­кую роль перевода в политическом дискурсе были использованы различные газетные материалы.

 

Rəyçi:dos. A.C.Məmmədova  AzMİU

İsmayılova Məsmə Əliyulla qızı

DIALOQUN STRUKTUR-SEMANTIK TƏŞKILI

Dialoji nitqin semantikası leksik vahidlərin semantikasından fərqlənir. Burada semantika anlayışı başqa şəkildə təyin olunur. Dialoqda semantika sözün, ifadənin və ya qrammatik formanın mənasından genişdir. Dialoqun semantikası onun ayrı-ayrı replikalarının məzmunu, bu replikaların ümumi mövzuya müna­sibəti, dialoq iştirakçılarının, rolunu  (danışan-dinləyən-danışan) dəyişmə­sinin ümumi məzmuna təsiri, dialoqun praqmatikası, dialoqda intonasiya, məntiqi vurğunun məzmuna təsiri kimi məsələləri əhatə edir. Ona görə də dialoji nitqdə hər bir replika dilaoqun ümumi gedişindən asılı olaraq təşkiledicilərinin seman­tikasından fərqli məzmun, məna ala bilər. “Semantika da işarənin hansı mənalara malik olmasını öyrənir, konkret bir məqamda işarənin hansı mənada işlənməsini araşdırır. Məs., /baş/  (ağacın, dağın, insanın) və s. anlamlarında işlənə bilir. Deməli, təsviri sintaksis və semantika dilçiliyə, formal sintaksis və formal semantika məntiqə aiddir” .

Dialoji nitqdə məntiq dialoq iştirakçılarının kommunikativ strategiyasında, kommunikativ niyyətində gizlənir. Məsələyə, diskurs təhlil yönündən yanaşsaq dialoqda replikaaltı, mətnaltı mənaları ayırmaq lazım gəlir. Bu cəhət dialoq iştirakçı­larının öz rollarını dəyişməsində də ifadəsini tapır. Yerdəyişmə təsadüfi səciyyə daşımır. Bu, dialoji nitqin gedişinin doğurduğu gerçəklikdir. Kom­munikativ rolun dəyişməsi mexanizmi kommunikativ təşəbbüs üzərində nəzarətdir. Lakin kom­munikativ rolun dəyişməsi göstəricisi mütləq deyildir. Ünsiyyət prosesində xalis monoloq olmur. Ünsiyyəft ən azı ikinci tərəfin kommunikativ prosesə qoşulmasını tələb edir. Monoloji nitq də, dialoq da müəyyən hüduda malik olur. Onların başlanğıcı və sonu vardır. Bununla belə, nə dialoqun, nə də monoloqun sonu heç də mövzunun tam bitməsi sayıla bilməz. Hər bir dialoq müəyyən məzmuna və ya məzmunlar toplusuna malik olur. Həmin məzmun dialoq vahidlərinin semanti­kasından təşkil olunur. Deməli, dialoqun semantik təşkiledi­ciləri vardır. V.V.Vino­qradov nitq ifadələrini, onların quruluşunu, əlaqə növlərini, qovuşmalarını, özünəməxsusluğunu tədqiq etməyin zəruriliyini qeyd etmişdir .

Dialoji nitqin semantik xüsusiyyətləri həm dialoqda işlənən leksik vahidlərin, sintaktik konstruksiyaların mənalarına, həm də dialoqun bütün parametrlərinin kompleks nəzərə alınmasına görə araşdırıla bilər. “Dil bilgisi sonsuz sayda cümlələrə dərin və üst strukturları tətbiq etmək, həmin strukturları müvafiq şəkildə əlaqələn­dirmək və fonetik şərhlər vermək qabiliyyətini ehtiva edir” . Dialoji nitqdə də kom­munikantların ayrı-ayrılıqdakı kommunikativ niy­yətlərini, eləcə də ümumi dialoqun-məzmununu başa düşmək dialoq semantikasına kompleks yanaşmanı tələb edir.

Dialoqun gedişi kommunikantların nitq davranışının kompleksi olub qarşılıqlı əlaqəli üç cəhətdən təşkil olunur. Həmin cəhətlər bunlardır: 1) psixoloji cəhət; 2) təşkilati dinamik aspekt; 3) kompozisiya-məzmun cəhəti. Psixoloji cəhət kommu­nikativ aktın niyyətini və ünsiyyəti iştirakçılarının kommunikativ fəallığa köklən­məsidir. Kommunikativ təşəbbüsün paylanması dialoqun təşkilati-dinamik cəhətini özündə birləşdirir .

Dialoji nitqin tədqiqi, onun davametmə forması və məzmunu kommu­nikantların öz rollarını dəyişdiyindən daha geniş əhatə dairəsinə malikdir. Bura qarşılıqlı təsirin psixoloji və məzmun cəhətləri də daxil olur.

Dialoji nitqin təşkili və onun kommunikativ təyinatı nitqin məzmunu, eləcə də janrı ilə təyin olur. Dialoqlarda nitq aktlarının təşkili və təyinatı onların iki formasını üzə çıxarır. Birinci forma qısa replikaların mübadiləsidir.

1. I am not a nigger, Jason said, high and close above Fathers head.

- Youre worse, Caddy said, “you are a tattletale. If something was to jump out, youd be scairder than a nigger”.

- I wouldn’t, Jason said.

- Youd cry, Caddy said.

- I wouldn’t, Jason said.

- Scairy cat, Caddy said.

- Comdace! Father said .

2. -Sən sərxoşsan?

- Hə, -etiraf etdi.

- Get!-qız sərt səslə dedi.- Sərxoşun oxuduğu nağıla qulaq asa bilmərəm. 

- Mən bu gün nağıl oxumağa gəlməmişəm.

- Bəs niyə gəlmisən?- qız daha da heyrətləndi.

- Niyəsini bilmirsən?

- Heç vaxt!- qız etiraz elədi- Zəhləm gedir sərxoşlardan!

- Boş şeydi .

İngilis və Azərbaycan dilindən götürülmüş dialoq nümunələrinin hər biri qısa replikaların mübadiləsi formasındadır. İngilis dilində olan dialoji nitqdə işti­rakçıların sayı üçdür. Onlardan biri (Father) dialoqa epizodik qoşulur. Qoşulma digər iki kommunikant arasında konflikt situasiyasının əmələ gəlməsinə mane olmaq məqsədi daşıyır. Dialoq bir mövzu ətrafında gedir. Mövzu məsələyə mü­na­sibətini bildirir. Eyni məsələyə iki fərqli münasibətdən hansının daha doğru olması dialoji nitqin müəyyən sayda replikalar qədər davam etməsinə səbəb olur. Burada hər iki tərəfin kom­munikativ niyyəti öz fikrini digərinə qəbul etdirməkdir. Əsərin sonundan götürülmüş bu dialoqun yaranması, onun məzmunu bütün mətnlə bağlılığa malikdir. Qeyd edilən baxımdan dialoqun semantikası yalnız bu diskursla qismən açılır. Tam məzmun bütün olanları bilməyi tələb edir. Demləi, qısa rep­li­ka­ların mübadiləsi yalnız bu replikalarda ortaya atılan məna və məzmunla təyin olun­sa da, ümumi məzmundan təcrid edilmiş şəkildə əsas mahiyyəti aydınlaşdırmır.

“Məntiqi sintaksis və semantika qaydadan kənara çıxmanı, təsadüfi və tarixi məqamları nəzərə almadan dili öyrənir. Elə buna görə də onlar bütün dillərdə “təmizlənmiş” xüsusi halları tədqiq edir. Təsviri sintaksis və semantika isə bütün halları nəzərdən keçirir, qaydadan kənar və tarixi məqamları da öyrənir” .Dialoqun semantikası həm məntiqi, həm də təsviri semantika prizmasından araşdırılmalıdır.

Azərbaycan dili materialı əsasında verilmiş dialoq nümunəsi də qısa replikaların mübadiləsi ilə formalaşmışdır. Lakin bu dialoji nitq bir mövzulu deyildir. Dialoqda üç mövzunu ayırmaq olur. Birinci mövzu dialoq iştirakçı­larından birinin halını dəqiqləşdirmə haqqındadır. Birinci iştirakçı dəqiqləşdirici replikadan istifadə edir. İkinci iştirakçı birincinin kommunikativ niyyətinin tələb etdiyi cavabı verir. Mövzu bağlanır. Eyni zamanda ikinci iştirakçının halından (sərxoş olmasından) asılı olaraq birincinin yeni kommunikativ niyyəti formalaşır. Təsviri semantika iki mövzunu bir-biri ilə bağlayır. Birinci iştirakçının ikinci replikasının semantikası onun üçüncü replikası ilə aşkarlanır: “ona görə get ki, sərxoşsan”. “Sərxoşun oxuduğu nağıla qulaq asa bilmərəm” Son replika məzmun, dialoq semantikası baxımından qeyri-müəyyənlik yaradır. Dialoq iştirakçılarına bəlli olan məzmun dialoqu təhlil edən üçün aydın deyildir. “Nağıl oxumağa gəl­mək” və “nağıl oxumağa gəlməmək” fikirləri iki iştirakçı arasında “nağıl oxu­ma” fəaliyyətini təsdiqləyir. Dialoji nitqin aydın başa düşülməsi üçün həmin fəaliy­yətin mahiyyəti aydınlaşdırılmalıdır. Bu isə bütün kontekstlə əlaqədə izahını tapa bilər.

Dialoqun semantikası dialoqun gedişi, onun strukturu ilə bağlıdır. Qısa repli­kaların mübadiləsi dialoqda mövzunun və rolların dəyişməsinə daha çox imkan açır.

İkinci formada replika böyük həcmli olur. Bu forma nəqletmə - narrativ rejim adlanır. Qısa replikaların mübadiləsi rejimində kommunikasiya sürətli olur. Bu həm də danışanla dinləyənin bir-birin tez-tez əvəz etməsinə əsas verir.

İngilis və Azərbaycan dillərində olan bu iki dialdoq nümunəsində tərəflər arasında informasiya mübadiləsi qısa replikalar əsasında gedir. Azərbaycan dilindəki nümunədə tərəflərdən biri dialoqda iştirak etməyə meyilli deyildir. O, bir sıra hallarda müsahibinə cavab vermir. Onun cavablarında dialoqu dayandırmaq cəhdləri vardır. Bu cəhdlər cavab verməmək və ya müsahibin sualına kobud şəkildə reksiya verməkdə (Tutaq ki, yemişəm) özünü göstərir və sonuncu replika da dialoqun qırılmasına səbəb olur. İngilis dilindəki dialoqda isə tərəflər arasında dialoq birinci diktor üçün zəruri informasiyaları almaq baxımından maraqlıdır. Tərəflərin statusuna görə ikinci diktor aşağı mövqelidir. Ona görə də onun cavabları konkret və sadədir. Eyni zamanda, bu diktor etiket qaydalarını da saxlamağa çalışır.

Azərbaycanca dialoqda ikinci diktor danışıq növbəsini digər diktorlara vermək istəmir. Ona görə də onun nitq aktı genişdir və monoloji səciyyə daşıyır. Danışıq aktı növbəsinin ikinci tərəfə verilməsi istəyinin olmaması həm situasiya, həm də ikinci diktorun kommunikativ niyyəti ilə bağlıdır. O, adamları dediklərinə inandırmaq istəyir. Nümunələr göstərir ki, qısa replikaların mübadiləsi rejimində kommunikativ niyyət kiçikdir. Narrativ rejimdə kommunikativ niyyət genişdir.

İngilis dilində olan dialoqda da oxşar xüsusiyyət aşkar görünür. Burada da ikinci diktorun nitq aktı onun kommunikativ niyyəti ilə bağlı olaraq uzundur.

Kommunikasiya prosesinin planlaşdırılması qısa replikaların mübadiləsi reji­mində qısamüddətli olub qarşı tərəfin, müsahibin reaksiyasından asılıdır. Reaksiya olmadıqda kommunikativ proses kəsilir.

 “Praqmatika linqvistik formalarla onlardan istifadə edənlər arasındakı müna­sibətləri öyrənir. Praqmatika danışanların ifadə etdiyi mənaları tədqiq edir. O həm də kontekstual mənanın öyrənilməsidir. Praqmatika deyilən ifadədən daha çox məna çıxartmaq yollarını öyrənir. Praqmatika nisbi məsafəni öyrənir” .

Hazırda Azərbaycan-ingilis ikidilliyinin yayılma və tətbiq xüsusiyyət­lərindən asılı olaraq ingilis dilinin danışıq dili səviyyəsində öyrənilməsi də böyük əhəmiyyət kəsb edən məsələlərdəndir. Dilin öyrənilməsi danışıq dilinin fonetik, leksik-semantik və qrammatik səviyyələrdə xüsusiyyətlərinə əsaslanmanı tələb edir. Təbii ki, Azərbaycan-ingilis ikidilliyi üçün də hər iki dil üzrə danışıq dilinin araşdırılması və əldə olunmuş materiallar, faktlar, nəticələr üzrə dilin tədrisini təşkil etməyi, müvafiq vəsaitlərin, lüğətlərin hazırlanması zərurətini ortaya atır.

Danışıq dili şifahi nitqin bir sıra formalarından müəyyən xüsusiyyətləri ilə fərq­lənir. Kommunikasiya aktının qabaqcadan hazırlanmaması, danışanın ünsiyyətdə bilavasitə iştirakı, kommunikasiya aktının məcburi səciyyə daşımaması, danışığın konsituasiya ilə bağlılığı belə xüsusiyyətlərdəndir.

Danışıq dilinə aid mətnin və ya ünsiyyətdə iştirak edənlərin nitqinin məz­mununu, konkret fraza və cümlənin ifadə etdiyi mənanı üçüncü şəxsin tam qavraması konsituasiyanın bərpasını tələb edir. Konsituasiya danışığın baş verdiyi şəraiti bütünlüklə əhatə edir.

Ümumiyyətlə, danışıq dlində müxtəlif kommunikativ-funksional vahidlərdən istifadə olunur. “Danışıq nitqinin sintaktik xüsusiyyəti belədir ki, burada hazır for­mullar, şablon, standart ifadə tərzləri çox geniş və əsas yer tutur. Belə hazır sintaktik vahidlərin çoxluğu əslində xüsusi sistem təşkil edir və ciddi qrammatik qanuna­uyğunluqlara tabe olur” .

Konsituativ ifadələr sistemində cümlənin çox vaxt bir baş üzv – xəbər əsa­sın­da formalaşması daha çox müşahidə olnur. Məsələn: tulla, at, gətir, dəyiş, al, apar və s.

Azərbaycan dilində şəxs şəkilçisinə görə adresantı təyin etmək olur. İngilis dilində isə bu həmişə mümkün deyildir.

Azərbaycan dilində “ol, et, elə” kimi qismən müstəqil, qismən də köməkçi feil­lər isim və bəzən də sifətlərdən sonra işlənməklə mürəkkəb feil əmələ gətirir; məs: hazır ol, daxil et, xaric et, qəbul elə, təftiş et, yaxşı olar, pis olar, xoş olar, şad olar və s.

 İngilis və Azərbaycan danışıq dillərində nitq aktlarında konsituasiya ilə bağlı feillərin, eləcə də bəzi nitq konstruksyalarının işlənməsində həm oxşarlıq, həm də fərqlilik müşahidə edilir. Konsituasiyanın nitq aktına təsirinin ekstralinqvistik amilləri hər iki dil üçün eynidir və şəraitdən asılıdır. Konsituasiya ilə bağlı hazır nitq kon­struksiyalarından, xüsusən də frazeoloji vahidlərdən və idiomlardan istifadə fərqlidir. Bu da iki dilin idiomatik bazasının müxtəlif şəkildə formalaşmasından irəli gəlir.

 

İSTİFADƏ  EDİLMİŞ  ƏDƏBİYYAT

1.Veysəlli F. Y. Struktur dilçiliyin əsasları. Semantika və praqmatika. “Studia Philologica”, II c.  Bakı, 2005, 317; 318; 322 s.

2.Виноградов В.В. Русский язык. Москва, Высщая школа, 1986, 24 с. 

3.Kazımov Q. Müasir Azərbaycan dili. Bakı, “Ünsiyyət”, 2000, 55 s.

4.Givon T. Syntax: a functional – tipological introduction. Vol. 2. John benjamins Publishing Company Amsterdam, 2001, 65 p.

5.50                                           reat short stories-New York, Bantam Classic, 2005, 422- 440 p.

6.Wells H. G. An experimental approach to the interpretation of focus in spoken English// Intonation Discourse. London, Sydney: Croom Helm. 1986, p. 34.

7.Ağayeva F. Azərbaycan danışıq dili. Bakı: “Maarif”, 1985, 192 s.

8.Quliyev A. Yaşıl təpələrin üstündəki buludlar// “Azərbaycan”, № 3, Bakı, 2011, s. 26.

 

Açar sözlər: Kommunikasiya, oxşarlıq, qavramaq, şərait, amil, dialoji nitq, fərq, mübadilə, təsir etmək, ünsiyyət.  

Keywords : Communication, similarity, perception, state, factor, dialogue, difference, exchange, influence, connection.

Ключeвые слова: Общение, схожесть, восприятие, состояние, фактор, диалог, различие, обмен, влияние, общение.

S  U  M  M  A  R  Y

         It was spoken about deference between semantics of dialogues and semantics of lexical units in the article which called  “ Semantic - structural formation of dialogues “ The article investigated to take into attention  lexical units as the values of syntactic constructions, and considerations  the  parameters of  the dialogue.The semantics of the dialogue is related to the structure and dynamics of the dialogue. The  short replication changing  makes it possible to change the topic and role in the dialogue. The facts about the concept of speech in English and Azerbaijani languages were touched upon , as well as issues related to the similarity and differentiation in the development of some speech structures

Р Е З Ю М Е

             Статья называемым «Семантические - структурные формирование диалогов», говорит о разнице  семантики  диалогов между  семантикой лексических единиц. Здесь исследуется  принимать во внимание лексических единиц,  как значения синтаксических конструкций, так и соображении слолжных параметров диалога. Семантика диалога связана со структурой и динамикой диалога. Обмен короткой репликацией  дает возможность изменить тему и роль в диалоге. Были затронуты факты о концепции речи на английском и азербайджанском языках а также вопросы, связанные с подобием и дифференциацией в развитии некоторых речевых конструкций.

 

Rəyçi:dos. S.Abbasova

                                   


Ayşən Hüseynova

DİLLƏRİN TEXNİKASI: AQLÜTİNASİYA VƏ FUZİYA

             Dillərin tipoloji təsnifinin əsası XIX əsrin əvvəllərində F.Şlegelin “Hindlilərin dili və müdrikliyi” (1809) əsəri ilə qoyulub. Bütün XIX əsr boyu A.Şlegel, V.Humboldt, A.Şlayxer, F.Bopp, H.Ştayntal, F.Misteli, F.Fortunatov, F.Fink kimi tədqiqatçılar dillərin tipoloji təsnifi ilə məşğul olmuş, öz tipoloji təsniflərini vermişlər (4, 43).

             Linqvistik tipologiya morfoloji tipologiya kimi yaranıb, dillərin təsnifi dilin morfologiyası, xüsusən də sözün morfoloji quruluşu əsasında aparılmışdır. Lakin elə bu dövrdə də linqvistik tipologiya morfoloji tipologiyanın sərhədlərindən çıxır. Analitik və sintetik dillərin fərqləndirilməsi, inkorporlaşan dillərin ayrıca tip kimi qəbul edilməsi, sözlə yanaşı, cümləni də əhatə edən qrammatik forma anlayışının təsnifin əsasına çıxarılması ilə tipologiyaya sintaktik prinsip də daxil edilir. Linqvistik tipologiyanın ən yeni istiqamətlərinin yaranması XX əsr dilçiliyi ilə bağlıdır. Dilçilik fikrinin ümumi inkişafı fonunda tipoloji dilçilik də xeyli inkişaf edir, pilləli, kvantitativ, xarakteroloji, struktur, determinantiv tipologiyalar yaranır, dilin müxtəlif səviyyələrinin tipologiyası yaradılır, sintaktik tipologiyanın bazasında semantik determinantlı kontensiv tipologiya formalaşır, dilin bütün siste­mini əhatə edən tipologiyaların yaradılmasının zəruriliyinə diqqət yetirilir (2, 7-12). Dillərin texnikasının dil tiplərinin müəyyənləşdirilməsi ölçülərdən biri kimi qəbul edilməsi amerikan dilçisi E.Sepirin adı ilə bağlıdır (7, 100-110). Tədqiqatçıya görə bu və ya digər dilin ümumi forması, əsas cizgisi, struktur təcəssümü dildə nə isə fundamental olandır (7, 94).

             Müasir dilçilikdə belə bir fikir var ki, tipoloji dilçilik dillər necə fərqlənir sua­lın­dan dillər nə üçün fərqlənir sualına cavab axtarılmasına gəlib çıxmışdır. Oxşar tip­lərin yaranması, onları yaradan və dağıdan qüvvələrin nə olması sualına cavab veril­mə­sinin çətinliyi üzərində dayanan E.Sepir bu qənaətə gəlir ki, dil tiplərinin ya­ran­ması səbəblərini müəyyənləşdirmək mümkün deyil, bu problem ola bilər ki, gələ­cəkdə psixoloqlar tərəfindən həll edilsin (7, 95). Bu tədqiqatçıya görə, dillərin tipoloji təsnifi hansısa bir xarici əlamət əsasında deyil, müxtəlif əlamətlərin vəh­dətində apa­rılmalıdır. E.Sepir öz təsnifinin əsasına aşağıdakıları şıxarır: 1. Dildə əsas anlayışların ifadəsi; 2. Mənalı vahidlərin sözdə əlaqələnmə texnikası; 3. Sintezin dərəcəsi.

             Əsas anlayışların ifadəsi dörd qrupa ayrılır:

  1. Söz kökləri vasitəsi ilə ifadə edilən konkret anlayışlar;
  2. Sözdüzəldici şəkilçilər vasitəsi ilə ifadə edilən, kökə əlavə konkret məna verən, cümləyə aid olmayan derivasion anlayışlar;
  3. Cümlə üzvləri arasında əlaqə yaradan, lakin konkretlik bildirən konkret – relyasion anlayışlar;
  4. Cümlənin konkret elementləri arasında əlaqə yaradan, onlara sintaktik forma verən təmiz – relyasion anlayışlar.

             E.Sepir bu dörd əlamət əsasında dünya dillərini dörd sinfə ayırır:

  1. A sinfi (sadı, təmiz – relyasion dillər). Bu dillərdə şəkilçi olmur, 1-ci və 4-cü tip anlayışlar ifadə olunur.
  2. B sinfi (mürəkkəb, təmiz – relyasion dillər). 1-ci, 2-ci və 4-cü tip anlayışları ifadə edir.
  3. S sinfi (sadə, qarışıq relyasion dillər). 1-ci və 3-cü tip anlayışları ifadə edən dillər.
  4. D sinfi (mürəkkəb, qarışıq – relyasion dillər). 1-ci, 2-ci və 3-cü tip anlayışları ifadə edən dillər.

             Dildə tətbiq olunan üsuldan, dilin texnikasından asılı olaraq, bu dörd tipin hərəsi dörd yarımtipə bölünür: a) izolyasiya və ya təcrid olunan dillər; b) aqlütinativ dillər; c) fuzion dillər; ç) simvollaşan dillər (saitlərin dəyişməsi).

             Sintezin dərəcəsinə görə dillər üç qrupa ayrılır:

1) analitik dillər;

2) sintetik dillər;

3) polisintetik dillər.

             Analitik dillərdə ya anlayışlar bütöv söz daxilində birləşmir (məs. çin dili), ya da bu məhdud şəkildə özünü göstərir (ingilis, fransız dilləri). Belə dillərdə əsas yük sözün deyil, cümlənin üzərinə düşür  Sintetik dillərdə əsas anlayışlar sözdə sintez olunur, eyni zamanda söz daxilində konkret mənaların əhatəsinin daralması tendensiyası müşahidə edilir (latın, ərəb, fin və s. dillərdə) (7, s. 100).          Polisintetik dillərdə sintez daha yüksək həddə olur. Belə dillərdə söz son həddə qədər mürəkkəbləşir. Polisintetik dillərin sintetik dillərə münasibəti necədirsə, sintetik dillərin analitik dillərə münasibəti elədir. Tədqiqatçıya görə, hər bir dil müəyyən baxımdan analitik, başqa bir baxımdan isə sintetik ola bilər. Ona görə də bu terminlər nisbi xarakterlidir və daha çox kəmiyyət göstəricisi kimi qəbul edilə bilər.

             Mənalı vahidlərin bir-biri ilə əlaqələnməsi üsulunu E.Sepir dillərin texnikası kimi qəbul edir. Bu baxımdan o, dünya dillərini dörd qrupa ayırır: 1) izolyasiyalı dillər; 2) aqlütinasiyalı dillər; 3) fuzion dillər; ç) simvollaşan dillər.

             Bu baxımdan ingilis dilindəki farm – farmer “fermer”good – goodnes “yaxşılıq” sözlərini müqayisə edərək kökün (farm, good) həm də müstəqil söz olmasına, -er-ness hissələrinin kökə mexaniki şəkildə birləşdirilməsinə diqqət yetirə bilərik. Eyni zamanda high “yüksək” – height “yüksəklik”, deep “dərin” – depth “dərinlik” sözlərində köklə şəkilçi arasında birikmənin daha yüksək dərəcədə olması görünür. Əvvəlki sözlərdən fərqli olaraq, burada şəkilçilər mexaniki şəkildə ayrıla bilmir. Height sözündə -t şəkilçinin tipik forması deyil, dep isə deep sözünə bərabər deyil. Fermer sözündə şəkilçinin sözə qoşulması aqlütinasiya, height sözündə isə fuziya adlandırıla bilər (3, 101-102). Göründüyü kimi, aqlütinasiya fleksiya qarşı­laş­masını E.Sepir aqlütinasiya fuziya qarşılaşması ilə əvəz edir. Təbii ki, belə bir sualla qarşılaşırıq: dillərin texniki göstəricisi kimi fuziya hansı dillərin əlamətidir? Fuzion birləşmələr daha çox flektiv dillərdə özünü göstərir, lakin bu, təkcə həmin dillərin göstəricisi deyil. Çoxlu dillər var ki, fuziyaya uğrayır, lakin bu dillər flektiv dillər deyil. Bir dildə müxtəlif texnika ilə rastlaşa bilərik. Məs., ingilis dilində goodnes – aqlütinasiya, books – requlyar fuziya, depth – qeyri-requlyar fuziya, geese – simvolik fuziya,  yaxud simvollaşma (7, 103). Eləcə də, aqlütinativ dillərdə həm izolyasiya, həm xarici, həm daxili – psixoloji fuziya, həm də simvollaşma özünü göstərə bilər. Beləliklə, razılaşmalı oluruq ki, dillərin texniki göstəriciləri təkcə müəyyən tipə daxil olan dillərdə deyil, müxtəlif tipə daxil olan dillərdə özünü göstərə bilər. Bununla yanaşı, biz bu fikirdəyik ki, izolyasiya təcrid olunan, aqlütinasiya aqlütinativ və inkorporlaşan dillərin, fuziya və simvollaşma isə flektiv dillərin göstəricisi kimi qəbul edilməlidir. Elə flektiv dillər var ki, fuziya həm daxili psixoloji, həm də xarici fonetik mənalılığa malik olur.

             Tədqiqatçıların fikrinə görə, fuziyanın təkcə derivasion anlayışlarda özünü göstərməsi kifayət deyil, o həm də sintaktik münasibətlərdə özünü göstərməlidir. Aqlütinasiya yunan mənşəli sözdür, yapışdırma mənasındadır. Aqlütinasiya aqlütinativ dillərin başlıca texniki göstəricisidir. Belə dillərdə həm sözdüzəltmə, həm də sözdəyişmə əlaqələri, əsasən, şəkilçilər vasitəsi ilə yerinə yetirilir. Aqlütinativ dillərdə şəkilçilər sözə mexaniki şəkildə qoşulur. İzolyasiya olunan dillərdəki kimi, bu dillərdə də kök leksik-semantik mənaya malik olur. Bu baxımdan belə dillərdə kök morfemlə söz xarici cəhətdən eyniləşə bilir. Sözə qoşulan şəkilçilər kökü dəyişdirə bilmir, kök müstəqilliyini qoruyub  saxlayır. Başqa bir tərəfdən kök morfem, əsasən, kateqorial müəyyənliyə malik olur. Sözə qoşulan şəkilçi ilə sözün sərhədi aydın olur, söz mexaniki şəkildə mənalı hissələrinə üzvlənə bilir. Məsələn, Azərbaycan dilində ev həm söz, həm də kök morfemdir. Ev həm müstəqil leksik, həm də kateqorial mənalı vahiddir. Bu söz qrammatik baxımdan əşya sinfinə daxil olduğu üçün ismin bütün qrammatik göstəricilərini qəbul edə bilir: ev – lər – imiz – də – dir. Burada –lər cəmliyin, -imiz mənsubiyyətin, -də ismin yerlik halının, -dir isə şəxs-xəbərliyin göstəricisidir. Göründüyü kimi, söz də, şəkilçilər də öz struktur bütövlüyünü qoruyub saxlayır. Şəkilçilərin dəyişməsi ahəng qanunu ilə nizamlanır, belə dəyişmə sözün harmoniyasını təmin edir. Məs., bağ – lar – ımız – da – dır və s.

             Adətən, dilçilikdə aqlütinativ və flektiv dilləri iki əlamətə görə bir-birinə qarşı qoyulur:

1)   Sözün morfoloji komponentlərinin birləşməsinin müxtəlifliyi;

2)   Şəkilçi morfemlərin məna tutumunun müxtəlifliyi (8, 34).

             Flektiv dillərdən fərqli olaraq, aqlütinativ dillərdə şəkilçilər də, əsasən, tək­mə­nalı olur. Flektiv dil tipinə daxil olan rus dilində bir şəkilçi bir neçə qrammatik mə­nanı ifadə edir. Məs., студентов sözündə -ов şəkilçisi həm cəmliyi, həm də ismin yiyəlik halı mənalarını ifadə edir. Eyni məna Azərbaycan dilində iki müxtəlif qrammatik şəkilçi ilə ifadə olunur: tələbə– lər – in. Aqlütinativ dillərdə şəkilçilərin sözdə ciddi, nizamlanmış sıralanma qanunauyğunluğu var. Hər bir şəkilçinin sözdə öz yeri var. Bu dillərdə şəkilçilərin yerini dəyişmək olmaz. Şəkilçi işlənmədikdə onun yeri boş qalır. Məs., ev – lər – imiz – də – dir; ev – O – imiz – də – dir; ev – O – O – də - dir; ev – O – O – O – dir. Bu dillərdə bir sözdə eyni kateqoriyanın iki və ya bir neçə şəkilçisi işlənə bilməz. Bu ancaq xüsusi hallarda, şəkilçi öz funksiyasını dəyişdikdə mümkün olur. Məs., ev – lər – imiz – dəki – lər və s. (2, 168).

             Flektiv dillərdə qrammatik məna həm şəkilçilər vasitəsi, həm də sözün fonetik tərkibinin dəyişməsi ilə ifadə olunur. Adətən, fleksiyanın iki növü fərqləndirilir: daxili fleksiya və xarici fleksiya. Bu və ya digər dildə fleksiyanın bu və ya digər növü özünü daha qabarıq göstərə bilər. Qədim yəhudi və ərəb dillərində daha çox daxili fleksiya, rus dilində isə xarici fleksiya çox inkişaf etmişdir. Ərəb dilində Ktl “qətl” sözü daxili fleksiyaya uğrayaraq kətələ “öldürdü”, kutilə “öldürüldü”, katilu “öldürən”, kitalu “öldürülən”, uktul “öldür” mənalarını verir.

             Rus dilində xarici fleksiya sözün müxtəlif formalarını və qrammatik mənalarını verir: stena, stenı, stene, stenu, stenoy, o stene. İngilis və alman dilərində həm daxili, həm də xarici fleksiya özünü göstərir. İngilis və alman dillərində umlaut hadisəsi cəmliyin ifadəsinə xidmət edir. Məs., alman dilində: mutter “ana”, mütter “analar”, bruder “qardaş”, brüder “qardaşlar”; ingilis dilində: tooth “diş”, teeth “dişlər”, mous “siçan”, mice “siçanlar” və s.             Bu dillərdə ablaut hadisəsi saitlərin dəyişməsi ilə sözün qrammatik və müəyyən hallarda leksik-semantik mənasını dəyişdirir. Məs., ingilis dilində sing “oxumaq”, sang “oxumuşdur”, sung “oxunmuş”, song “nəğmə”; alman dilində - zingen “oxumaq”, zang “oxumuş”, gezungen “oxunmuş”, gezang “nəğmə” və s. Ablaut hadisəsi rus dilində bitmiş bə bitməmiş tərz mənalarını bildirir. Məs., пустить – пускать, собирать – собрать və s.          Ümumən, flektiv dillərdə daxili fleksiya, sait və ya samitlərin dəyişməsi ilə qrammatik mənanın ifadəsi çoxlu şəkillərə malikdir (2, 169-171; 5, 104-105).  qlütinativ dillərdən fərqli olaraq, flektiv dillərdə bir şəkilçi bir neçə mənaya malik olur. Məs., rus dilindəki написал sözündə л morfemi zaman, şəxs və kəmiyyət mənalarını, книги söz formasında -и şəkilçisi kəmiyyəti, həm də adlıq halı ifadə edir. Flektiv dillərdə eyni bir məna müxtəlif sözlərdə fərqli vasitələrlə ifadə oluna bilir. Bu isə bu dillərdə hallanma və təsriflənmənin çeşidli növlərində özünü göstərir.

             Aqlütinativ dillərdən fərqli olaraq, flektiv dillərdə söz kökü dəyişə, müxtəlif şəkillərə düşə bilər. Flektiv quruluşlu dillərdə söz kökü əksər hallarda sözə bərabər olmur, kökün mənası söz daxilində müəyyənləşir.

             Flektiv dillərin başlıca əlamətlərindən biri də sözdə morfemlərin birikməsidir. Belə dillərdə morfem sərhədlərində daha çox fonetik hadisələr baş verir, sözün mənalı hissələrini mexaniki şəkildə bir-birindən ayırmaq olmur. Sözdə morfemlərin belə sıx birikməsi fuziya adlanır. Fuziya latın mənşəli fusio sözündəndir, “tökmə”, yəni “əridilmiş metalların qəliblərə tökülməsi” mənasındadır. Qeyd etdiyimiz kimi, bu termini dilçiliyə E.Sepir gətirmiş, aqlütinasiyanı fleksiyaya deyil, dillərin texniki göstəricisi kimi fuziyaya qarşı qoymuşdur. Onu da qeyd edək ki, müəyyən bir tipə daxil olan dildə həm aqlütinasiya, həm də fuziya mövcud ola bilər. Azərbaycan dili aqlütinativ dildir, bu dildə söz daxilində mənalı vahidlərin əsas əlaqələnmə üsulu aqlütinasiyadır. Lakin Azərbaycan dilində də fuziyanın çeşidli şəkilləri özünü göstərir. Söz kökü arxaikləşir, lakin öz derivatlarında qorunur. Sinxron baxımdan uzun, uzan, uzat, uzaq sadə sözlərdir. Lakin bütün bu sözlərin əsasında asemantikləşmiş uz kökü dayanır. Bu kök “Az getdi, üz getdi, dərə-təpə düz getdi” ifadəsində üz şəklində, “Yaxşıya yanaş, yamandan uzaş” ifadəsində isə uzaş sözünün tərkibində uz şəklində müşahidə edilir. Qədim uz sintetik kökdür. İlkin kökün müxtəlif mənaları onun derivatlarında yenidən öz ifadəsini tapır.

             Azərbaycan dilində tərkibində -ır şəkilçisi olan təsirli feillərə ad düzəldici –i şəkilçisini artıranda feilin ikinci hecasındakı qapalı sait düşür: ayır+ı > ayrı, əyir+i > əyri, doğur+u > doğru və s. Eyni hal oğru, ağrı, sivri və s. kimi sözlərdə də müşahidə olunur. Ayır sözündən düzəlmiş ayrı sözündə qapalı saitin düşümü sözdüzəldici gövdənin fonetik cildini dəyişir, törəmə sözü sadələşdirir. Əyri sözündə kök qorunur, törəmə söz formal olaraq əyri hissələrinə bölünür. Lakin bu söz də əy – ir – i > əyri inkişafının nəticəsidir. Qapalı saitin düşümü –ir-i şəkilçisinin birikməsinə, fuziyaya uğramasına, -ri şəklində unikal morfemə çevrilməsinə səbəb olmuşdur. Doğru sözü də eyni prosesin, yəni doğ+ur+u > doğru inkişafının nəticəsi kimi formalaşmışdır. Lakin burada kökün asemantikləşməsi şəkil­çilərin kökə birləşməsinə, törəmə sözün bütövlükdə sadə sözə çevrilməsinə səbəb olmuşdur. Ümumiyyətlə, “təkcə səs düşümü fonetik hadisəsi ilə bağlı Azər­baycan dilində iyirmidən artıq morfonoloji qayda müşahidə olunur” (1, 21).             Aqlütinasiya ilə fuziyanı fərqləndirən başlıca əlamətlərdən biri köklə şəkilçinin əlaqəsi ilə bağlıdır. Belə ki, aqlütinativ dillərdə şəkilçi sözə mexaniki şəkildə qoşulur, ondan asanlıqla ayrılır, fuzion texnika isə onların bir-biri ilə birikməsinə, mexaniki şəkildə ayrıla bilməməsinə səbəb olur. Bununla yanaşı, onu da qeyd edək ki, aqlü­tinasiya prosesində şəkilçi həm də müstəqil söz olan kökə qoşulur. Fuziyalı dillərdə şəkilçinin qoşulduğu kök müstəqil söz olmaya da bilər. Buna görə də aqlütinativ dillərdə şəkilçilər daha məhsuldar və sabit quruluşlu olur.

             Flektiv dillərdə fuziyanın təkcə sözdüzəltmə ilə bağlılığı kifayət deyil, fuziya həm də sintaktik münasibətlərdə özünü göstərməlidir. Flektiv dil üçün fuziyanın sözdə relyasion anlayışların ifadəsinə xidmət etməsi zəruridir. Bu baxımdan aqlüti­na­tiv dillərdə derivasiya proseslərində özünü göstərən fuziya bu dillərin tipini dəyişdirmir. Aqlütinasiya və fuziyanı sözün qrammatik təşkilinin iki müxtəlif tendensiyası kimi qiymətləndirən A.A.Reformatski onları dörd əlamətə görə bir-birinə qarşı qoyur: a) mənalılıq; b) standartlıq; c) morfemlərin fərqlənməsi; d) əsasın xarakteri və mövqeyi.

             Aqlütinativ dillərdə - a) təkmənalılıq; b) standartlıq; c) morfemlərin dəqiq fərqlənməsi; d) əsasın müstəqilliyi.

             Fuziyalı dillərdə - a) çoxmənalılıq; b) qeyri-standartlıq; c) qeyri-dəqiq fərqlənmə (kompleks birləşmələrin mövcudluğu); d) əsasın qeyri-müstəqilliyi (6, 59).

             Tədqiqatçının bu qarşılaşdırmasının aqlütinativ və flektiv dillərin əlaməti kimi qəbul edilməsi ilə razılaşırıq. Lakin o da nəzərə alınmalıdır ki, hər iki – həm aqlütinativ, həm də flektiv dillərdə qarışıq münasibətlər də özünü göstərə bilər.

ƏDƏBİYYAT

  1. Cəlilov F.A. Azərbaycan dilinin morfonologiyası. Bakı: Maarif, 1988
  2. Məmmədov M.T. Dilçiliyə giriş. Bakı: “Ləman nəşriyyat poliqrafiya” MMC, 2007
  3. Məmmədov M.T. Linqvistik tipologiya. Bakı: “Bakı Universiteti” nəşriyyatı, 2015
  4. Rəcəbli Ə.Ə. Tipoloji dilçilik. Bakı: Elm və həyat, 2010
  5. Rəcəbli Ə.Ə. Dilçiliyə giriş fənnindən mühazirə mətnləri. Bakı: Nurlan, 2008
  6. Реформатский А.А. Лингвистика и поетика. М.: Наука, 1987
  7. Сепир Э. Язык. Введение в изучение речи, М – Л, Государственное социально – экономическое издательство, 1934
  8. Суник О.Р. Вопросы типологии агглютинативных языков / к проблеме соотнощения агглютинации и флексии // Морфологическая типология и проблема классификации языков. М – Л, Наука, 1964

Açar sözlər: dil, aqlütinasiya, fuziya, morfoloji tipologiya, dillərin təsnifi, morfoloji quruluş

Р Е З Ю М Е

Техника языков: агглютинация и фузия

             Типологическая классификация языков должна основываться на разных признаках, обусловленных всей языковой системой. Основываясь на типоло­ги­ческой классификации Э.Сепира, представлены основные понятия языка, тех­ника языка, степень синтеза в языке. Техника языков включает изоляцию, аг­глютинацию, фузию и символику. Как техника языка агглютинация противо­постав­ляется не флексии, а фузии. Фузия во флективных языках проявляется как путем деривации, так и в выражении реляционных понятий. Слияние в фелисовых языках проявляется как в производных, так и в экспрессионистских выражениях. С этой точки зрения фузия, которая наблюдается в агглюти­на­тивных языках, но не может служить синтаксическим отношениям, не меняет тип языка.

Ключевые слова: язык, агглютинация, фузия, морфологическая типология, классификация языков, морфологический строй

SUMMARY

Language technique: agglutination and fusion

The typological classification of languages ​​should be based on different attribu­tes, conditioned by the entire linguistic system. Based on the typological classify­cation of E.Sepir, the basic concepts of language, the technique of language, the deg­ree of synthesis in the language are presented. The technology of languages ​​includes isolation, agglutination, fusion and symbolism. As a technique of language, aggluti­na­tion is opposed not to inflection, but to fusion. Fusion in inflectional languages ​​is manifested both by derivation and in the expression of relational concepts. The fusion in felis tongues manifests itself in both derivatives and expressionistic expressions. From this point of view, fusion, which is observed in agglutinative languages, but can not serve as syntactic relations, does not change the type of language.

Keywords: language, agglutination, fusion, morphological typology, classification of languages, morphological structure

Elşad  Allahverdiyev. Aytən  Allahverdiyeva

DİLDƏ NİTQ ETİKETİNİN VAHİDLƏRİ

 Nitqə müxtəlif prizmalardan yanaşmanın zəruriliyini hələ dilçilik elminin klassikləri tərəfindən qeyd olunmuşdur. “Nitq fəaliyyətinin öyrənilməsi iki hissədən ibarətdir: bunların biri əsasdır - onun predmeti dildir, yəni nəisə mahiyyətcə sosial, fərddən asılı olmayan bir şeydir... bu elm tamamilə psixidir; o biri ikinci dərəcəlidir - onun predmeti nitq fəaliyyətinin fərdi tərəfıdir, yəni fonasiyanı da daxil etməklə nitqdir... bu isə psixofızikidir” [1, s.79].

Müasir dilçilik tədqiqatlarında nitq kommunikasiyası məsələləri hazırda diqqət mərkəzindədir. Qeyd edilən sahəyə dair işlərdə kommunikasiyanın funksiyalarından söhbət açarkən fərqli fikirlər irəli sürülür, onun altı əsas funksiyası göstərilir. Referentiv, emotiv, koqnitiv, poetik, metadil və fatik adlandırılan bu funksiyaların hər biri bu və ya digər dərəcədə əhəmiyyətlidir. Konseptual, kommunikativ qiymətləndirmə və mətn funksiyalarının xüsusi diqqət yetirilməsi də məlumdur [2, s.32].

Nitq etiketi mahiyyətinə görə çoxcəhətli, mürəkkəb olduğuna və ünsiyyət prose­sində daim tətbiqini tapdığına görə dilçilik tədqiqatlarında önə çəkilən məsələlərdən biridir. Nitq etiketinə müxtəlif aspektlərdən yanaşmaq mümkündür. Belə aspektlərdən biri də nitq etiketində istifadə olunan xüsusi deyimlər, hazır qəliblərdir. Onları “nitq etiketləri”, “nitq etiketinin vahidləri” də adlandırırlar. Dilçilik ədəbiyyatında “hazır qəlib”, “etiket formulları”, “etiket vahidləri”, “etiket konstruksiyaları” kimi terminlərə də rast gəlinir. “Nitq etiketləri” termini ümumi səciyyə daşıyır. Nitq etiketi daha geniş məfhumdur. Bu sahə daxilində xüsusi deyimlər, qəliblər vardır ki, onlar bilavasitə nitq etiketində üzə çıxır. Onları məhz nitq etiketi vahidləri, nitq etiketinin hazır qəlibləri adlan­dırmaq olar. Nitq etiketi davranış etiketinin tərkib hissəsidir. Davranış etiketi çoxtərəflidir. Burada müəyyən hallarda özünü aparmaq, davranış tərzi, geyim forması və s. məsələlər də vardır. Nitq etiketi insanın nitq davranışını, danışıq və ünsiyyət xüsu­siyyətlərini, qaydalarını öyrənir. Nitq etiketi ümumidir. O, bir fərdin dilində işlənən nitq etiketi qəliblərini ehtiva etmir. Müvafiq cəmiyyətdə fərdlərarası ünsiyyətin müəyyən fazalarını ümumi qəbul olunmuş qaydalarla normativləşdirən, eləcə də bu qaydaları yerinə yetirməyə imkan verən söz və ifadələrin işlənmə məqamlarını təyin edən bir istiqamətdir.

Nitq etiketi nitq aktları nəzəriyyəsində, mətn dilçiliyində diskurs təhlilində və dialoji nitqin öyrənilməsi prosesində tədqiqat obyekti olur. Eyni zamanda nitq etiketi müxtəlif dillərin tədrisi, nəzakət, etika qaydalarında, eləcə də tərcümə nəzəriyyəsində də ön plana çəkilir. Hazırda nitq etiketi davranış etiketinin tərkib hissəsi kimi linqvistik tədqiqatlarda mərkəzi yerlərdən birini tutur. Nitq etiketi etiket şablonlarının, qəliblərinin yalnız təsnifi nöqteyi-nəzərindən deyil, həm də ünsiyyət prosesindəki işlədilməsi baxımından araşdırılır [3, s.2 ]. Nitq etiketində hazır qəliblər geniş istifadə olunur. Bu qəliblər nitq əlaqəsinin yaradılması cəmiyyət və müxtəlif təbəqələr tərəfindən qəbul olunur. “Ünsiyyətin hazır qəlibləri müsahiblərin ünsiyyət əlaqəsini yaratması, bu əlaqəni davam etdirməsi, nitq prosesində formalaşan ünsiyyət ahənginin qorunması kimi məsələlərə xidmət etdiyi kimi, ünsiyyətin rəsmi və qeyri-rəsmi şəraitdə aparılmasını da özündə cəmləşdirir” [ 4 ].Bu onu göstərir ki, nitq etiketi qəlibləri yalnız müsahiblərin bir-birinə xeyirxah münasibətlərinin ifadəsini gerçəkləşdirən, müəyyən funksional-semantik sahə təşkil edən vahidlərin toplusu olmayıb, həm də etiketin semiotik və sosial anlayışları ilə bağlıdır və ünsiyyətin müəyyən registrinin seçilməsi zamanı üzə çıxır [ 5 ].  Məhz buna görədir ki, dildə konkret nitq aktı prosesində müəyyən hazır nitq qəlibləri, daha doğrusu nitq etiketi vahidləri vardır.

Hər bir cəmiyyətdə sosial diferensiasiya həmişə olmuşdur. Cəmiyyət üzvlərinin təbəqə və zümrələrə, hətta siniflərə bölünməsi onların nitqində də özünü göstərir, nitqdə ifadəsini tapır. Bir təbəqəni təmsil edən şəxsin digər təbəqənin nümayəndəsinə müraciətində , onunla danışığında sosial fərqlər üzə çıxır. Bu fərqlər hazır qəliblərdən istifadə zamanı da özünü göstərir. İnsanların müəyyən meyarlar əsasında qruplaşması, bu meyarların sosial yönümlüyü onların təfəkküründə bir sıra hadisələr, həmin hadisələrin başvermə ardıcıllığı və qanunauyğunluğu, hadisələrdə iştirak sosiumun qruplarının kiçik kollektivlərinin nitqinə təsir göstərir. Sosial diferensiasiya belə bir qrupun dilində yeni söz və ifadələr yaranmasına yol açır. Müasir dövrdə davranış etiketinin tərkib hissəsi kimi nitq etiketinin volyuntiv funksiyasının aydınlaşdırılmasına da xüsusi diqqət verilir. Bu funksiya nitq aktında iştirak edən tərəflərdən birinin digərinə münasibətdə öz iradəsini ifadə etməsi ilə bağlıdır. Nitq prosesində xahiş, dəvət, təklif, məsləhət və bir sıra digər subyektiv iradi xüsusiyyətlərin ortaya çıxması özünü daim göstərir.

Kommunikativ aktda iştirakçıların onlara, ünvanlanmış nitq aktlarına reak­siyaları müxtəlif olur. İnformasiyanı ötürən tərəflə informasiyanı qəbul edən tərəfin kommunikativ məqsədindən asılı olaraq konkret nitq aktına reaksiyası fərqli olur. Kommunikativ akt onda iştirak edənlər arasında informasiya mübadiləsi prosesidir. Bu aktın əsas beş komponenti fərqləndirilir: adresant, adresat, əlaqə, referent, kod. Ümumiyyətlə, kommunikasiya prosesinin üç fazası vardır: 1) başlanğıc; 2) orta; 3) son. Bunu ünsiyyətin başlanması, davam etməsi və bitməsi kimi də ayırmaq olar. Baş­lanğıc fazası kommunikasiya iştirakçıları arasında ilk verbal əlaqənin baş verməsidir. Adresant müəyyən koddan istifadə edərək adresata müraciət edir. Verbal ünsiyyətdə kod funksiyasını müəyyən dilin vasitələri yerinə yetirir. Danışıq ingilis dilində getdikdə kodlaşdırma ingilis dili, danışıq Azərbaycan dilində getdikdə isə kodlaşdırma Azərbaycan dili vasitələri ilə gedir. Nitq ya şifahi, ya da yazılı formada gerçəkləşir.

Nitq fəaliyyəti özünü daim iki istiqamətdə göstərir: şifahi nitq və yazılı nitq. Dilçilik ədəbiyyatında şifahi və yazılı nitqin özünəməxsus xüsusiyyətləri araşdırılır, oxşar və fərqli cəhətləri barədə ayrıca fikirlər söylənilir. Nitqin hər iki forması bir-biri ilə sıx əlaqədardır, biri digərinin mövcudluğunu tənzimləyir. Nitqin hər iki forması bir-biri ilə sıx əlaqədardır, biri digərinin mövcudluğunu tənzimləyir.

A.Axundov göstərir ki, dilçilikdə nitqin üç terminoloji mənası geniş yayıl­mışdır. Hər şeydən əvvəl, eyni bir kollektivin üzvləri ilə əlaqə üçün danışanın dildən istifadəsi nitq adlanır. Digər tərəfdən, nitq dil vasitəsi ilə ünsiyyət növü mənasını bildirir, nəhayət, nitq deyərkən, sintaktik quruluşun növlərindən biri nəzərdə tutulur. Bu mənada nitq sırf qrammatik, daha doğrusu, sintaksisə aid bir termin kimi işlədilir [6, s.73].

İzahlı dilçilik lüğətində göstərilir ki, nitqin funksiyaları bütünlükdə nitq fəaliy­yətinə deyil, ayrı-ayrı nitq faktlarına məxsus olan funksiyadır. “Nitqin aşağıdakı funksiyaları vardır: emotiv funksiya, poetik (estetik) funksiya, magiya funksiyası, fatik (kontakt) funksiya, nominativ (marka) funksiya, diakritik funksiya [7 ]. Bu funksi­yalardan biri - fatik funksiya şifahi nitqə xasdır. Nitqdən yalnız əlaqə yaratmaq məqsədi ilə istifadə etmək onun fatik funksiyasıdır. Nitqdə vokativ sozlərin işlənməsi bu funksiya ilə əlaqədardır. Bu funksiyadan istifadə olunmasının əsas məqsədi danışanın dinləyənin diqqətini özünə cəlb etməkdir. Kommunikasiya prosesinin başlanğıc fazası üçün də əlaqənin yaradılması, diqqətin cəlb edilməsi əsasdır. Kommunikativ aktda iştirak edib nitq aktını gerçəkləşdirən tərəf adresant adlanır. Onun ünvanladığı nitq aktını qəbul edən və ona müəyyən reaksiya verən tərəf adresatdır. Kommunikasiya prosesində adresat və adresant nitq aktına görə əvəzlənir. Adresant adresata və əksinə, adresat adresanta çevrilir. Lakin buna qədər adresat dəqiqləşməli, onun ünvanlanmış nitq aktına münasibəti formalaşmalıdır. Bu cəhət adresantın ünsiyyətə cəlb etmək istədiyi adama müraciət formasından asılıdır. Bu müraciət formalarının da müəyyən hazır qəlibləri vardır. Həmin qəliblərdən istifadə sanki ünsiyyətə cəlb edilən şəxsin ünsiyyətə marağını artırır, onun ünsiyyətdə iştirakına kömək edir.

Kommunikasiya aktında ötürülən və ya qəbul edilən məlumatın informativliyi prosesin gerçəkləşmə səviyyəsinin əsas göstəricisidir. Lakin ilkin verbal əlaqənin yaradılması, ikinci tərəfinə ünsiyyətə cəlb edilməsi fazasında adresat yeni informasiya ötürmür. Onun istifadə etdiyi müraciət forması informativ olmur. Bu müraciətin əsas məqsədi əlaqənin yaradılmasıdır. Qarşı tərəf onun ünsiyyətə cəlb edilməsini başa düşməli və ünsiyyətə cəlb edilmə ona neqativ təsir göstərməməlidir. Kommunikativ funksiyanın vasitəsi olan dilin köməyi ilə ötürülən informasiyanın həcmi çox olduqca kommunikativ aktın səmərəliliyi artır. Lakin bu o demək deyildir ki, kommunikasiya prosesində izafi informasiya ötürülsün. İzafi informasiya kommunikasiyanın neqativ göstəricisidir. Adresant adresatla müəyyən referentlə bağlı əlaqəyə girir və yalnız bu zaman kod kimi dildən istifadə edir. Referent real gerçəklikdə sözə uyğun gələn və ya sözün ifadə etdiyi predmetdir.

İnformasiyanı ötürmək üçün müxtəlif vasitələrdən istifadə olunur. Dil və nitq belə vasitələrdəndir. Adresant informasiyanı müəyyən şəkildə formalaşdırır, onu dil və ya nitq vasitəsilə müəyyən bir dilə uyğun gələn kod şəklinə salır. Kodlaşdırma dilin leksik və qrammatik vasitələrinin köməyi ilə aparılır. Bu kodlaşmanın mexanizmi həm informasiyanı ötürənə, həm də onu qəbul edənə məlum olur. Əks təqdirdə, informasi­yanın ötürülməsi və qəbulu prosesində çətinlik yarana bilər. Deməli, məlumatı ötürül­məsi verbal (sözlə) və qeyri-verbal vasitələrlə həyata keçirilir. Verbal kommunikasiya sözlərlə yaradılan ünsiyyətdir [8, s.7].

Nitqin fatik funksiyası adresant ilə adresat arasındakı əlaqənin davam etdirilməsi və ya kəsilməsi məsələlərini də əhatə edir. Bu hallarda informasiyanı qəbul edən tərəf çox zaman təktərkibli cümlələrdən istifadə edir və bu cür cümlələrin işlədilməsində məqsəd informasiyanı ötürən tərəfi bu prosesi, yəni informasiyanı ötürmə prosesini davam etdirməyə istiqamətlənir.

Kommunikativ funksiya diqqəti məlumat üzərində cəmləşdirməyə xidmət edir. Nitqdə referentiv funksiyanı yerinə yetirən müxtəlif konstruksiyalardan istifadə olunur. Bu konstruksiyalar hər bir dildə vardır. Referentiv funksiya informasiyanı qəbul edənin diqqətini cəmləşdirmək, onu informasiyanı düzgün, ötürən tərəfin məqsəd və məramına uyğun şəkildə başa düşməsinə kökləmək üçün istifadə olunur. Referentiv funksiya yerinə yetirən sözlər yalnız diqqəti müəyyən istiqamətə yönəldir.

Dil kommunikativ funksiyanı yerinə yetirərkən kommunikativ aktın iştirakçı­la­rının məqsədlərini ifadə edir. Bu məqsədə çatmaq üçün kommunikasiya aktında iştirak edənlər müəyyən strategiyanı seçirlər. Kommunikativ strategiya bir sıra anlayışlarla sıx bağlıdır və onların toplusu ilə təyin olunur. Bu topluya kommunikativ məqsəd, kommunikativ niyyət, kommunikativ vəzifə, kommunikativ intensiya, kommunikativ taktika, kommunikativ perspektiv və kommunikativ səlahiyyət kimi anlayışlar daxilidir. 

Nitq etiketləri müxtəlif sistemli dillərdə müxtəlif qəliblərdən istifadə olunması ilə səciyyələnir və müxtəlif funksiyaları yerinə yetirir. Hər bir dildə müəyyən formalaşmış, qəlibə salınmış elementlər vardır.

Ədəbiyyat

  1. Ferdinand De Sössür. Ümumi dilçilik kursu. Bakı: BDU nəşri, 2003, 408 s.
  2.  Halliday M.A. Language as code and language as behaviour: A systemic-functional interpretation of the nature and ontogenesis of dialogue,Vol.1, L.,1984, p.3-35
  3. Формановская Н.И. Употребление русского речевого этикета. Москва, 1984
  4. Федесюк М.Ю. Комплексные жанры разговорной речи: убеждения, утешение, уговоры // жанры речи. Саратов, 1995
  5. Лингвистическая энциклопедия. Москва, 2000, с.413
  6. A.Axundov. Ümumi dilçilik. Bakı, 1979, s.270
  7. Adilov M., Verdiyeva Z., Ağayeva F. Dilçilik terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı, Maarif, 1989, 364 s.
  8. Кобозева И.М. «Теория речевых актов» как один из вариантов теории речевой деятельности // НЗЛ.Вп.М.Прогресс, 1986, с.7-21

Units of speech etiquette in language

Summary

Modern linguistic studies focus on speech communication issues. It is possible to approach to speech etiquette from different aspects. One of such aspects is special sayings, ready forms used in speech etiquette. In linguistic literature meets terms like “ready form”, “formulas of etiquette”, “units of etiquette”, “constructions of etiquette”.

Key words: speech etiquette, language, unit, communication, addressant

 

Единицы речевого этикета в языке

Резюме

Современные лингвистические исследования сосредоточены на вопросы речевой коммуникации. К речевому этикету возможно подойти с различных аспектов. Одним из таких аспектов - специальные высказывания, готовые формы используемые в речевом этикете. В лингвистической литературе встречаются такие термины, как “готовая форма”, “формулы этикета”, “единицы этикета”, “конструкции этикета”.

Ключевые слова: речевой этикет, язык, единица, коммуникация, адресант

 

Rəyçi: fil.e.d.Əliyeva Zemfira

 


Zumrud Farzaliyeva

INTERPRETATION OF ENGLISH CULTURALLY COLORED IDIOMS

Culturally colored words are usually translated into other languages in two main ways: descriptively or through metaphorical way. The culturally colored words with denotative meaning, not used in a native language are translated descriptively while those having metaphorical function, require finding semantical equivalents in the native language in order to keep original metaphorical color.

This type of translation takes place in the interpretation of connotative realities. As it was mentioned above, culturally coloured expressions with connotative or metaphorical meaning are not translated literally but a translator should find out the functional, semantical, metaphorical equivalent of such expressions in the native language. Metaphors are not lexical devices whose meanings are observed in all languages in various structures. Different structural units in English and other languages are observed to have the same metaphorical meaning and for this reason for an experienced translator it is not difficult to find the metaphorical equivalent of an English connotation in his native language.

As different people have the same way of thinking, in their languages the same connotations are materialized in different and sometimes in the same structures. This type of translation is used as the interpretation of phraseological units, idioms, all kinds of metaphorical expressions. All kinds of words may have got metaphorical meanings: 1. Ordinary words denoting generally known objects and notions not having any national colour; 2. Denotative realities denoting objects and notions referring to a concrete nation or a country.

For the ordinary words, which have acquired metaphorical meaning can be shown following examples. For instance, armchair is an ordinary domestic object universal for many people. However, in American English this word is observed to have attained the meaning of “comfort” [ 2, p 277]

Besides ordinary words metaphorical meanings appear in the denotative realities denoting objects or notions characteristic of a concrete nation. For instance, toboggan in American English, borrowed from  a local Indian language, has got a metaphorical colour in association with its quick move from hills or mountains. In combination with the word price it denotes a sharp decrease of prices: prices tobogganed “prices sharply decreased.

Addition of connotation to ordinary and culturally coloured words is known to create some problems for translators from English into native language as well as for those who communicate with English speaking people. Elimination of such a difficulty requires acquaintance with metaphorical realities, additional meanings found in the semantics of words. Translator having a deep information about metaphorical words should have an equal information about metaphorical words and expressions of his native language. Only in this case he can find metaphorical equivalent in his native language for English or such an equivalent does not exist in his native language, he will have to use a descriptive translation of the English idioms.

For instance, devil, which is considered the most powerful evil spirit in Christianity, has got a lot of metaphorical meanings. Some of them find its metaphorical equivalent in the idioms consisting of words other than devil, but sometimes we can observe the same word in Azerbaijani language (şeytan, iblis) having the identical  metaphorical meanings. In the meaning of an evil person: That devil can do everything, he can hurt you [2,p354]. In the translation of this  sentence we can use Azerbaijanian equivalent of devil in the same metaphorical meaning ( a bad person): O iblis sənə xəsarət yetirmək üçün hərşeyə qadirdir.

The comparison shows that we can find the same connotation in different lexical unit in our native language  particularly in colloquial language. Therefore, translators of English texts with nationally coloured expressions and metaphors should have a deep experience about native metaphorical expressions in order to find the semantical- functional equivalents of English metaphors. It’s necessary for keeping original colour, the stylistic functions of English connotative realities.

Nationally coloured expressions, idioms in the English language cover different layers of the English vocabulary. They are associated with English customs and traditions, historical events, culinary, houses and domestic tools, lifestyle, mythology, superstitions, religion, etc. Numerous words referring to these sphere of an English culture through different associations have acquired metaphorical meanings, translation of which is not possible about Azerbaijanian metaphorical, stylistic devices.

A number of cultural idioms reflect traditions. For instance, Gretna Green marriage is understood in Britain as “an easy marriage” or a “quick marriage”. The expression is derived from the name of the village Gretna located on English-Scottish border. Young people who wanted to marry easily not being required formalities used to come to this village to marry quickly. Gretna Green marriage can not be understood by Azerbaijanis at once, as they are not acquainted with the tradition of easy marriage. There can be two ways of its interpretation in the process of translation. It can either be translated descriptively by using above mentioned explanation. If the translator is deeply acquainted with idioms, sayings, metaphorical expressions in his native language, he can find idiomatic expressions which can serve as metaphorical equivalents for Gretna Green marriage. There are some expressions in Azerbaijani colloquial language denoting “ a quick marriage” such as “at üstü evlənmə or “tez bazar evlənmə”. They can just be used as emotional, stylistic equivalents of Gretna Green marriage.

It’s raining cats and dogs. This idiom denotes “heavy rain”. How was “ heavy” rain associated with “cats” and “dogs”? It comes from an English tradition. In the past, people usually kept domestic animals in the roof of their flat. When there was heavy rain the roof was slippery or damaged, cats and dogs fell down into the flat together with rain water. The question is how we can translate this idiom into the Azerbaijanian language when we come across with it in a text. If we don’t find its metaphorical equivalent in our native language we can naturally translate it descriptively using Azerbaijani “leysan” with the meaning “heavy rain”. As such a translation does not include the emotiveness of  “It’s raining cats and dogs”, we can search for its metaphorical equivalent in Azerbaijani phraseology where we can discover “ yağış elə yağır ki tut ucundan göyə çıx”. In this case the metaphorical meaning of the English idiom more or less can be given in the translation.

Mind your P’s and Q’s. “Mind your own business”, “Do not interfere into other’s affairs”. This idiom got that meaning in association with a tradition: in old England ale was drunk in pints and quarts. When the customers drank much and interfered into other’s affairs, the owner of the pub cried at them  telling  “mind your P’s and Q’s”. It meant not to interfere into other’s affairs. Descriptively it can be translated as “ öz işinizlə məşğul olun”, “başqasının işinə qarışmayın”. 

An important item connected with life-style is national culinary which served as a rich source for metaphorically coloured idioms. Numerous English culinary terms have got  metaphorical meanings in association with their importance or with their certain features. For instance, bacon, salted or smoked meat from the back or sides of a pig has been a widely used English food and for its importance it has attained a connotation denoting a very important item for life: bring home bacon  “to succeed, especially in providing food for one’s family”. The metaphorical equivalent of this idiom in Azerbaijani language is found in the phrase in which the leading component is bread (çörək)

Some English culinary terms have got metaphorical meanings in accordance with their shape.

Sandwich-two pieces of bread usually spread with butter and with some other cold food between them. Many people have sandwiches for their midday meal and there are often sandwiches in city centers.

For its shape it has got a metaphorical meaning of fitting or placing tightly or with difficulty between two other things. In this case the noun sandwich is converted into a verb: Our car was sandwiched between two big trucks, almost touching them [ 2, p.119]. This connotation can be translated into Azerbaijanian language by means of the colloquial expression “pərçim olmaq” or descriptively (sıxışıb qalmaq). In the first case emotiveness is a bit higher than the descriptive one: “zim maşınımız iki böyük yük maşını arasında elə pərçim olub qalmışdı ki, az qala onlara toxunacaqdı”; To ride sandwich [ 8, p. 369]. “İki nəfər arasında sıxılmış vəziyyətdə getmək”.

In Azerbaijani colloquial language there is also an emotional version of to sit sandwich with more emotive colour to denote the notion of  being pressed between two objects: “İki nəfər arasında xəşili çıxmaq”

To sandwich in the English language means to place a job between two other jobs or objects in case if a man has very little time to do it: I’m very busy but I’ll try to sandwich that job in between visitors. In this context to sandwich can be translated as “ arasına salmaq”; “mən çox məşğulam, lakin bu işi iki müştərinin qəbulu arasına salmağa çalışaçam”; Study should be sandwiched with periods of rest[ 4, p. 369] which means “Dərs istirahət vaxtları arasına salınmalıdır”

Biscuit, a flat thin dry cake, sweetened or unsweetened has got a metaphorical meaning  “ to be the best thing” or “to be the worst thing one has ever seen or heard of”. It is seen to be used  both as a positive or as a negative colour. Azerbaijanis usually use in such situations a borrowed expression “sürpriz olmaq”: This latest excuse of his really takes the biscuit” which means “Onun bu son üzrxahlığı gerçək bir sürpriz oldu”

Hot dog, a cooked frankfurter or  sausage in long bread roll is considered to be  the very American food which is very popular. This culinary term has got a connotation “ to behave in a showy, attention- getting way, especially by performing actions requiring physical skills, strength. Its translation into Azerbaijani language with addition of the expression “nümayişkaranə şəkildə” to the predicate of the sentence which means  “an effort to draw others’ attention”. Skiers hotdogging down the slopes [ 2, p. 644] which means “ Nümayişkaranə şəkildə yamacdan üzü aşağı sürüşən xizəkçilər”.

Pie, a pastry especially a round one filled with meat or fruit and covered with pastry such as a cherry pie, a meat pie. This culinary term in association with its deliciousness has got the following connotation: pie in the sky a hopeful plan or suggestion that has not been or has little chance of being realized: This talk of moving to Australia is all just pie in the sky [ 1, p. 1138]. Pie in the sky can be translated descriptively as “əlçatmaz arzu”

Nice as pie is used in order to say that someone is being very nice to you especially when you did not expect them to  be or are not sure that they really like you: Bill was nice as pie to us but I still felt uncomfortable around him [ 2, p. 1012]

In these sentences the expression nice as pie finds its metaphorical equivalent in the Azerbaijani word-combination “bal-yağ kimi”. By using we can translate above-mentioned sentences as follows: “Bil bizimlə bal yağ kimi idi, lakin mən hələ də onun yanında özümü rahat hiss etmirdim”.

Pemmican, denoting in American English “dried meat mixed with fat”, borrowed  from local Indian culinary. It is usually used by travelers in distant places where food cannot be found. For its quality of being delicate this food has got the metaphorical meaning of a “laconic statement” or  a “ laconic word”, a statement which is very expressive and emotional.

In the process of translation, the Azerbaijani expression sözümün canı can be used to indicate the essence of one’s idea or report. It is usually said to keep someone far away from using a long word and to tell the most important item of one’s report: sözünün canını de, sözünün canı nədir?

Thus, culture is found to be a rich source of English connotative lexicon which is largely represented in the English language and it makes it actual to be researched. Novelty in the article is that for a number of cultural connotations the semantic metaphorical equivalents are discovered in Azerbaijanian language for the first time. Therefore, the article has a deal of importance in getting skills of translation of English metaphors into Azerbaijanian language.

Literature

  1. Radford E. Unusual words and how they came about. M.Z, Prosvesheniye, 1964
  2. Longman Dictionary of English Language and Culture. Longman, 1998
  3. Большой англо-русский словарь. Том 2. М: Русскийязык, 1987
  4. Hornby A.S. Oxford Advanced Learner’s Dictionary. OxfordUniversity Press, 2007

Key words: culture, language, idiom, interpretation, translation

Açar sözlər: mədəniyyət, dil, idiom, şərh, tərcümə, metafor

Ключевые слова: культура, язык, идиома, интерпретация, перевод, метафора

 

                                                                                                           Xülasə

İngilis dilindəki mədəni çalarlıqlı idiomların şərhinə  dair

İngilis həyat tərzi və mədəniyyəti ilə bağlı idiomlar dilin lüğət tərkibində, eləcə də ingiliscə mətnlərdə geniş təmsil olunduğundan onların doğma dildə şərhinin praktik əhəmiyyəti böyükdür. Bu isə öz növbəsində yalnız ingilis frazeologiyasının deyil, eyni zamanda doğma dilin frazeoloji sistemi haqqında ətraflı məlumat tələb edir. Məqalənin nəticələri ingilis dilini öyrənənlərin tərcümə sahəsində vərdişlərini inkişaf etdirməkdən ibarətdir.

 

Резюме

Интерпретация английских идиом с культурным колоритом

Идиомы, связанные с английским образом жизни и культурой представлены очень широко. Поэтому их изучение и интерпретация имеет большое практическое значение. Однако формирование навыков перевода английских идиом требует наличия достаточной информации о фразеологической системе как английского так и родного языка. Результаты статьи могут формировать навыки в области перевода с английского языка на родной язык

 

i: prof. Ç. Qaraşarlı

 

 


İsmayilova  Esmira

MÜASİR    DİLÇİLİKDƏ   MƏCAZLAR   VƏ   ONLARIN  NÖVLƏRİNƏ DAİR

  Linqvistik qiymət çoxluqları dilin güc mərkəzlərindən biri olan məcazlar sayəsində məna sıçrayışları və addəyişmə, adköçürmə, məfhum mübadiləsi nəticəsində geniş yaradıcılıq, törədicilik perspektivləri açır, yeni hüdudlar, reallıqlar kəsb etməklə dərk­etmə imkanlarını genişləndirir. Bu cəhətdən məcazlara, metaforaya  spesifik, kifayət qədər geniş və əhatəli, daim daha da genişlənə, özünü doğrulda  bilən dərk­etmə mexanizmləri kimi yanaşmaq lazımdır.[ 1,s.504]  Məhz buradan – köhnədən yeniyə, məlun olandan hələ məlum olmayana, real olandan qeyri-reala, konkret olandan mücərrədliyə məna sıçrayıçları başlayır. Dərketmənin, mental proseslərin gücləndiyi, ruhun maddiləşməyə can atdığı kreativ, yaradıcı mikromühitdə metaforada həmişə bir mistik-irrasional başlanğıc, xəyal gücü, gerçəkliyə fəal emosional müdaxilə və təkid-təhrik elementi olur. [1,s.505]  Məşhur Volf  Şnayder metaforanı “fantaziyanın oyu­nu” (das Spiel der Phantasie) adlandırır [8, s. 46]  Lorkanın “fantaziyanın köhlən atı” metaforası da məcazın bu yaradıcı, dəfolunmaz idrakı gücünə, koqnitiv perspektiv­lərinə işarə edir. [1, s. 506] Məcazların, onların qavranılmasının arxasında gerçəkliyin predmet, hadisə və növbənöv obyektlərinin zahiri və daxili oxşarlığa, funksiya bənzərliyinə - addəyişmələrin, əvəzlənmə və alternativlərin müxtəlifliyinə əsaslanan, yaradıcı şəxsiyyətin daxili konteksti ilə şərtlənən mürəkkəb məntiqi-semantik strukturlar, fərqli koqnitiv strategiyalar, praqmatik məqsədlər dayanır. [1,s.505] Filoloji ədəbiyyatda belə bir fikir mövcuddur ki, istər metafora olsun, istər müqayisə və ya metonimiya, istərsə də digər vasitəli ifadə forması, qeyri-müstəqim   nitq  tam mənada, sonadək və bütövlükdə rasional, birqiymətli düşünülə bilməz. [1, s.504]

Məhz nitqi daha diqqətçəkən etmək üçün müxtəlif ritorik vasitələrdən istifadə olunur ki, bunlardan ən geniş yayılanı ritorik məcazlardır. Y. M. Skrebnev məcazları 2 yerə bölür: 1.Kəmiyyət məcazları 2. Keyfiyyət məcazları.

Keyfiyyət məcazları metaforalardır. Metaforanın yaranması üçün insanın təbiət haq­qındakı canlı müşahidələri, predmetlər arasındakı formal və funksional oxşarlığı mü­hüm rol oynayır. Koqnitiv metaforaların meydana gəlməsi insanın qeyd olunan asso­siasiyaları tuta bilmə qabiliyyəti ilə bağlıdır. C. Lakoff və T.Conson qeyd edirlər ki, metaforalar hələ insanların linqvistik duyuma qədərki təsəvvüründə - şüurunda dərin kök salmışdır. Onların fikrincə, insanların konseptual sistemi  metaforikdir,  hətta  biz  özümüz də hiss etmədən gündə çoxlu sayda metaforalardan istifadə edirik, yəni meta­forikləşmə dünyanı dərketmə xüsusiyyətlərindən biridir. Bunun da əsasında dünyanın müəyyən xüsusiyyət və hissələrə  bölünməsi, kateqoriallaşması dayanır.  [4,s.256]

   Metaforalar  köçürmə  əsasında  yaranan  məcazlardır. Lakin bu zaman mexaniki de­yil, müəyyən prinsiplərə əsaslanan köçürmələr nəzərdə tutulur. Bu zaman real­lıqdan uzaqlaşan dolğun ifadələr yaradılır. Metaforanın qavranılmasına yaş təsir edə bilər. Psixolinqvistlərin fikrincə, 11-12 yaşına qədər uşaqlar metafora işlətmirlər, çünki onların  şüurunda metaforanın  başa düşülməsi üçün tutuşdurmaq, interpreta­siya etmək kimi mürəkkəb proseslər getmir. Xarici tədqiqatçılardan Kurts, Keller-Bauer və başqaları metaforanın əsas üç növünü fərqləndirirlər:1.parlaq 2.oturuşmuş 3.leksikalaşmış.

Parlaq metaforalara poetik mətnlərdə rast gəlinir və onlar əsasən kontekstdə tanınır. Oturuşmuş metaforalar daha çox işgüzar səviyyəli mətnlərdə, xüsusilə, mətbuatda  işlədilir və onlar parlaq metaforalardan fərqli olaraq, daha az obrazlılığa və yeniliyə malikdirlər. Belə metaforaların qavranılması üçün də kontekstin olması lazımdır. Leksikalaşmış (sönükləmiş) metaforalar gündəlik nitqdə, ədəbiyyatda, mətbuatda istifadə olunur, parlaq və oturuşmuş metaforalar kimi obrazlılığa malik deyil və onlara yenilik əlaməti xas deyil. Leksikologiyada metafora dilin lüğət tərkibinin zən­ginləşdirilməsi üsulu kimi, metaforanın leksikalaşdırılması mühüm semantik proses kimi nəzərdən keçirilir. Poeziyanın əsasını təşkil edən metaforanın bədii üslubda daha mənalı və daha orijinal formaları mövcuddur. Bədii yaradıcılıqda metafora ən qüvvətli bədii ifadə, təsvir vasitəsidir və obrazlı təsvir üçün ən güclü vasitə hesab olunur. Metafora əsas nitq hissələri ilə ifadə oluna və cümlə üzvləri kimi işlənə bilər. Metaforada əşya və hadisələr arasındakı oxşarlıq dərəcəsi onun cümlədəki funk­siyasına və ifadə olunduğu nitq hissəsinə görə fərqlənir.Belə ki, metafora təyin və ya xəbər rolunda olan söz, söz birləşməsi ilə ifadə olunduqda  onu aydınlaşdırmaq  çox asan olur. Məlum olduğu kimi, metafora və metonimiyalar, ayrıca konseptlər əsasın­da mövcud olur, onların  sistemindən  yaranır, yəni  freym  formalaşır.

Məsələn, London said that, bildiyimiz kimi, London paytaxtdır və ayrıca konseptdir. Londonla bağlı Britaniya siyasi hakimiyyəti və müvafiq partiyalar bu freymə daxildir. Bu məqamda London mətndə əlavə nominativliklə yüklənir, yeni freymə çevrilir və onun  lüğəti  mənasında dəyişiklik yaranır. Metaforalarda da belədir. Məsələn, “She is foxy”. Bu metaforik cümlədir. Həmin cümlədə iki obyekt- iki konsept və onun iki əlaməti verilmiş və onlardan birinin əlaməti digərinin üzərinə köçürülmüş və bununla  da yeni freym meydana gəlmişdir. Yəni “fox”konseptində bir yeni freym modeli formalaşdırır.

C. Lakoff və T.Conson qeyd etdiyi kimi, metaforiklik insan təfəkkürünün ayrılmaz tərkib hissəsidir. [ 6, s. 167 ] Hər bir mədəniyyət daşıyıcısında etnik xüsusiyyətləri özündə təcəssüm etdirən metaforalara rast gəlinir. Məs: türk xalqları içərisində yuxu-ölüm assosasiyası kimi.  Yuxu ölüm deyil, yuxu təkrarlanandır, ölüm isə buna nisbətdə yox, o, bir dəfə baş verir.Görünür, türk xalqları içərisində yatmaqla dünya unudulursa, hər şeydən bixəbər olursa, bununla da o, ölümə yaxınlaşır; yuxu ilə ölüm arasındakı assosiasiyanın mənbəyində də bu dayanır. Bu düşüncə tərzi həm insanların kulturoloji duyumu, həm də əvvəlki həyat təcrübəsi ilə səsləşir.

“Time is money” modelli metaforalar mürəkkəb assosiasiyalara əsaslanır.Sadə assosiasiyalardan fərqli olaraq, burada assosiasiyanın böyük zənciri, səbəb-nəticə ilə bağlanan motivi vardır. Ancaq bu mədəni freym elə bir konkretliyə malikdir ki, yayıldığı arealda məlum hədəfə yönəlmiş məqsəd kimi dərk olunur. Belə freymlərin açılması yeri gələrsə, böyük şərhlə ifadə oluna bilər.

 Buradan belə nəticə çıxartmaq olur ki, hər bir xalqda mədəni freymlər fərqlənə bilər, bu həmin xalqın etnopsixoloji  xüsusiyyətlərindən, yaşadığı sosial mühitindən çox asılıdır. Bədii diskursda bu istiqamətdə tədqiqatların aparılması freymlər , onların linqvokoqnitiv xüsusiyyətləri barədəki fikirləri xeyli zənginləşdirərək , konseptual metafora və metonimiyaların, habelə hiperbolanın etnokulturoloji mahiyyətini açmağa imkan verəcəkdir.  

Bir çox dilçilərin də etiraf etdiyi kimi, ən böyük praqmatik relevant problemlər kompleksini məhz danışan subyektə müraciət bildirməsidir. Bundan çıxış edərək, müəyyən şərtiliklə üslubiyyat və praqmatikanın predmet sahələrinin üst-üstə düşməsindən danışmaq olar. Nəzəri baxımdan bu üst-üstə düşmənin əsas mənbəyi, görünür, bir elmi fənn kimi üslubiyyatın formalaşmasına başlanğıc vermiş  Ş. Ballinin linqvistik konsepsiyasıdır. Ş. Ballinin əsərləri yeni elmi paradiqmanın əsasında durur ki, bunun da mərkəzini onun verdiyi proqram təşkil edir.

Praqmatika və praqmaüslubiyyatın get-gedə daha çox aktuallıq kəsb etdiyi hazırkı dövrdə mövcud metafora nəzəriyyələri yeni formada dərk olunmağa başlayır.Bu nəzəriyyələri iki istiqamətə bölmək olar; substitusional və interaksionist. Substi­tu­sional istiqamət ənənəvidir, o, Aristotel və Kvintilianın metafora haqqında təsəvvür­lə­rinə əsaslanır. M.Blek tərəfindən işlənmiş interaksionist istiqamət bir sıra nəzəriy­yələrdə, o cümlədən, E.Makkormakın (mədəni-koqnitiv aspektin əlavə edilməsi hesa­bına genişləndirilmiş), D.Lörlün praqmalinqvistik yönümlü interaksionist nəzəriyyə­lə­rinin bütün versiyalarında, V.Köhlerin predikasiya nəzəriyyəsində, Q.Vaynrixin mətn nəzəriyyələrində geniş təmsil olunmuşdur. Müqayisəli baxışa görə, metafora deyimi ona adekvat təşbihlə əvəz edilə bilər. Substitusional nəzəriyyənin formala­rın­dan biri olan bu nəzəriyyə müqayisə edilən predmetlər arasında oxşarlıq və ya analo­giya məqamının olmasını nəzərdə tutur. Substitusional nöqteyi-nəzərdən istənilən metafora ifadəsi ona adekvat qeyri-metafora  ifadəsi ilə əvəzlənə bilər. Bu nəzəriyyə metaforanı yalnız söz ifadəsi ilə məhdudlaşdırılır, çünki burada metafora yalnız müqayisə bildirir. Metafora müqayisə ilə daimi qarşılıqlı əlaqədədir. Müəlliflərin çoxu metaforanın sıxılmış müqayisə olduğuna israrlıdır, bir qismi isə bu nöqteyi-nəzəri inkar edir.Metafora təşbihə söykənir, amma hər halda metafora sadəcə təşbih deyil. Klassik təşbih üç üzvlü, metafora isə ikiüzvlü xarakterə malikdir. Bundan başqa metafora və təşbih fərqli mənalara malikdirlər. [6, s.20] “Təşbih” və “metafora” anlayışları, fikrimizcə yaxındırlar, lakin eyni deyillər.

Metaforanı söz səviyyəsində nəzərdən keçirən substitusional nəzəriyyənin əksinə olaraq, interaksionist nəzəriyyədə o, kontekstdəki söz kimi nəzərdən keçirilməyə  baş­­layır.  İnteraksiya  aralarında qarşılıqlı əlaqə baş verən danışanın və qavrayanın olmasını nəzərdə tutur, yəni bu nəzəriyyənin adında və mahiyyətində praqmatik  amil  durur. Bir çox tədqiqatçıların fikrincə (Bleck və b.)  metaforanın substitusional nəzəriyyəsinin çatışmazlığı bundadır ki, ona məzmunsuzluğa yaxın qeyri müəyyənlik  xasdır. M.Blek oxşarlıq/ analogiya terminlərinin özünü doğrultmamasından  danışır. Müəllif hesab edir ki, metafora oxşarlığı ifadə etmir, məhz yaradır . Q.Kurts, Y.Ni­rad, E.Makkormak və b. da  bu fikirdədirlər. Metaforik mülahizənin iki müxtəlif sub­yekti var-əsas və köməkçi. Metaforalaşma mexanizmi əsas subyektə danışanın şüu­run­da köməkçi subyektlərlə assosiasiya edilən implikasiyalar sisteminin əlavə edil­məsindədir. İmplisit şəkildə metafora özündə əsas subyekt haqqında adətən köməkçi subyektə əlavə edilən mülahizələri ehtiva edir. Köməkçi mahiyyət sanki əsas mahiy­yət haqqında təsəvvürlərin onun assosiativ sahəsindən keçirmiş kimi formalaşır. Bundan başqa, bu prosesdə metafora sintezi üçün kontekst çərçivəsinin yaratdığı re­levant cizgiləri metafora yaradıcısının fokuslaşdırması da iştirak edir.E. Makkorma­kın tədqiqatı interaksionist nəzəriyyəyə əsaslanır.  Sintaktik struktur və leksik məna arasındakı interaktiv proses ayrıca sözü  müəyyənləşdirir.[ 2, s. 360]  Metaforanın semantikası dilin səthini idrak sahəsi ilə birləşdirən interaktiv mexa­nizmdir. Metafora adətən bir-biri ilə əlaqələndirilməyən iki və daha artıq referentin olmasını nəzərdə tutan koqnitiv prosesin nəticəsidir ki, bu da semantik konseptual anomaliyaya səbəb olur. E Makkormak metaforanı mədəni kontekstdə təqdim edir, yəni metafora prosesi yalnız insan şüurunu, onun beynini deyil, həm də zahiri aləmi əhatələyir. Metafora, bir tərəfdən, cəmiyyətin ayrıca götürülmüş üzvünün uzunmüddətli yaddaşında  sax­lanılan dil fondundan asılıdır. Digər tərəfdən, metafora həmin fona təsir edir [2, s.363].

İnteraksionist istiqamətin digər nümayəndəsi  D.Serl hesab edir ki, metafora prosesi interaksionist nəzəriyyənin mövcud versiyalarında təmsil olunduğundan daha zəngin və rəngarəngdir [3, s.134].

Bu proses onun fikrincə, metaforanın kommunikasiyada yerinə yetirəcəyi koqnitiv və praqmatik funksiyaları verən metaforalaşma subyektinin  intensiyasını ehtiva edir. Metafora problemi, bir tərəfdən, söz və cümlə və digər tərəfdən isə, deyimin mənası və ya danışanın mənası arasındakı münasibətlərə toxunur. Söz və ya cümlənin mənası söz və cümlənin özü-özlüyündə bildirdiyidir. Metaforanın  mənası həmişə danışanın deyiminin mənasıdır [3, s. 308].

Bu kimi deyimlər metaforanı praqmalinqvistika baxımından təqdim etmək lazım olduğunu söyləməyə əsas verir, çünki o, danışanın niyyətini, onun adresata və ün­siy­yət vəziyyətinə münasibətini nəzərdən keçirir. Üslubiyyatda çıxış nöqtəsi adresatdır, hər şey onun mövqeyindən nəzərdən keçirilir. Adresat praqmalinqvistika tərəfindən özü-özlüyündə deyil, dil işarəsinin təyinat komponenti kimi nəzərdən keçirilir .

Predikasiya nəzəriyyəsi məntiqi predikasiya anlayışından çıxış edir ki, bu da formal məntiqdə nəzərdən keçirilir və onun tərəfindən belə qavranılır; müəyyən predmetə müəyyən xüsusiyyətlər aid edilir və onlar arasında müəyyən münasibətlər yaranır.

  Predikasiya nəzəriyyəsinin əsas nümayəndəsi V.Köller hesab edir ki, metaforanın semantik anomaliyasının təbiətini açmaq üçün onu predikasiya aspektində nəzərdən keçirmək lazımdır. Metafora müxtəlif sintaktik formalarda: tam cümlələrdə, söz birləşmələrində,  kompositlərdə yarana bilər.

   Metaforalar kimi, metonimiyalar da nitqin bəzədilməsində iştirak edir. Bu əvəzləmə prinsipinə əsaslanır. Belə ki, metanimiyalarda  ya hissə tamı, ya da tam hissəni əvəz edir. Metanomiyanın da bir neçə növləri vardır. Metanomiyanın bir növü olan meta­lepsis ilkin anlayışın bölünməməsi prinsipinə əsaslanır. Metanimiyanın digər bir növü də sineqdoxadır.  Lakin onlar arasında bir sıra fərqlər də mövcuddur. Amma bu şərti xarakter daşıyır. Belə ki, obyektin bütün keyfiyyətləri metonimiyada, kəmiyyəti isə sineqdoxada  baş verir. Məcazın növlərindən  biri də ironiyadır. İroniya  diskursda bir cümləyə, eyni zamanda bütöv diskursa aid ola bilər. Göründüyü kimi, bu vasitələr zən­gin xüsusiyyətlərə malik olub,  bütün  diskurs növlərinin  bəzədilməsində iştirak edir.

ƏDƏBYYAT

  1.Abdullayev  Sərxan . Qeyri-səlis dilçilik təcrübəsi. Bakı-2013. 597s.

  2.Маккормак Э. Когнитивная теория метафоры // Теория метафоры – М: П. 1999, с. 81-85

  3. Серль Д. Метафора «Теория метафоры». М: Прогресс, 1990, с. 308-339.

 4. Сопер П.Л. Основы искусства речи. М: Яхтсмен, 1995, 200 с.

  5. Lakoff G. Johnson M. Metaphors ue live by. Chicago. 1980. 200p

  6. Polanyi, L. A formal model of the structure of discourse. Journal of Pragmatics 12, pp. 601-638.

  7. Veysalli F. Linguistic encyclopedia, p. 188-189. Morris A. (1983). Pragmatics, New York: Longman.

    8.Schneider W.(2) Wörter machen Leute, Piper, München/ Zürich, 2002

Açar sözlər: metafora, nitq, freym

Key words: metaphor, speech, frame

Ключевые слова: метафора, речь, фрейм

Summary

On the metaphors and their types in modern linguistics

This article deals with the metaphor, metonymy  and  etc.   The author  emphasizes  their   role . Referring to the works of scientists  that have been researched in this field of linguistics she emphasizes the emergence metaphor, metonomy and etc.   in   linguistics. It is noted that this gives us more power to understand the communication process clearly and use the language more competently. The analysis shows that  all these  are interrelated. They are interact and complement each other in the process of  speaking. While analyzing   great attention was given to the linguistic facts taken from the  linguistic literature.

Резюме

К  вопросу о метафор   и  их   типы  в современном лингвистике

В статье речь идёт о метафорe  и т.д. Автор пытается  раскрыть  их  роль . Она ссылаясь на работы ученых исследовавших эту область лингвистики, а также подчеркивает ее важность в лингвистике. Отмечается, что эта дает воспоминать смысл текстов во время анализа еще более ясно, а также использовать язык в еще более разнообразном колорите. Анализ показывает, что эти компоненты взаимосвязаны. Они в процессе формирования речи  взаимодейст­вуют и дополняют друг друга. В течение анализа  большое внимание обращено на лингвистические факты, полученные из лингвистических литератур.

Rəyçi: fil.f.d. Nuriyyə Əliyeva


Məlahət Gərayzadə

NİTQ ÜNSÜRLƏRİNİN QEYRİ-ADİ DÜZÜLÜŞÜ NƏTİCƏSİNDƏ

YARANAN İFADƏ VASİTƏLƏRİ

                İngilis dilində qrammatik mənaların analitik ifadə üsulları daha geniş yayılmışdır və cümlədə sözlərin ardıcıllığı sabit və dəyişməzdir. Nitq komponentlərinin adi düzülüş qaydasında edilən istənilən dəyişikliklər müəyyən funksiya həyata keçirir. Cümlədə qəbul olunmuş, adi söz düzülüşündən kənara çıxmalar, yəni cümlədə sözlərin yerini dəyişməsiinversiyaadlanır (1, 317). Əgər cümlənin hər hansı bir komponentinin emfatik vurğulanması məqsədilə cümlənin qrammatik mənasında heç bir dəyişikliketmədən bu komponent cümlədə ona xas olmayan bir yerdə yeləşdirilirsə bu, üslubi inversiyadır.

                Cümlədə mübtəda və xəbərdən sonra gələn cümlə üzvlərinin cümlənin əvvəlinə gətirilməsi onların emfatik vurğulanmasına gətirib çıxardır. Cümlədə birinci yerə gətirilə bilər: predikativ, zərflik, təsirli tammalıq, təsirsiz tamamlıq.Nitq daxilində əlaqəli olan cümlələr, qonşu və ya bir-birindən ayrı olan cümlələr arasında məntiqi və məna əlaqələri, onların əsasında struktur baxımından müəyyən qarşılıqlı təsir mövcuddur. Bu qarşılıqlı təsir, adətən, özünü bir cümlənin digərinə struktur baxımından tam və ya qismən oxşamasında büruzə verir. Bu da bu və ya digər üslubi effekt yaradır.

                Paralel konstruksiya bir-birinin ardınca gələn iki və daha artıq cümlənin sintaktik strukturunun tam və ya qismən uyğunluğu deməkdir. Paralelizm hər cümlənin bir və ya bir neçə üzvünün leksik uyğunluğu ilə müşayiət olunur. O, mətndə və nitq kəsiyində ritorik güclənmə üçün istifadə olunur. Məsələn: When the lamp is shattered, The light in the dust lies dead (2, 269).Bu hallarda paralelizm nitqdə bu və ya digər semantik-üslubi fiquru vurğulamaq üçün sintaktik vasitə funksiyasını daşıya bilər. O, həm də üslubi vasitələri birləşdirmək və möhkəmlətmək üçün texniki vasitə kimi istifadə olunur, yəni onların vəhdətini təmin edir.

                Xalis paralel konstruksiya yalnız cümlənin sintaktik quruluşunun təkrarından asılıdır. Bəzi hallarda bu konstruksiya oxşarlığı vurğulayaraq ünsürlərin əhəmiyyətini eyniləşdirir. Digər hallarda isə fikirlərin müxtəlifliyini və ziddiyətini vurğulayır. Bundan başqa, paralelizm aləti sintaktik strukturlar yaxın ardıcıllıqla bir-birini izlədiyinə görə daim ritm yaradır.

                Xiazm (tərs paralel konstruksiya) sintaktik vahidin təkrarına əsaslanan üslubi vasitələr qrupuna daxildir, lakin xiazm söz və ifadələrin tərs düzülüşünü nəzərdə tutan vasitədir (3, 29).Tərs paralel konstruksiyada cümlələrdən birinin söz düzülüşü digərində əks istiqamətdə öz əksini tapır.

                Bəzən xiazm məlum növdən məchul növə, ya da əksinə məchul növdən məlum növə keçid nəticəsində əldə olunur. Nə məqsədlə istifadə olunmasından asılı olmayaraq o, daim ikinci hissəyə yeni məna çaları və ya emfatik vurğu əlavə edir. Bu konstruksiyanın üslubi effekti kifayət qədər öyrənilməyib, müşahidələr göstərir ki, xiazm bir tam vahid kimi qəbul olunmalıdır. Belə ki, xiazmın birinci hissəsi natamamlıq təəssüratı oyadır və davam tələb edir; bu zaman konstruksiyanın ikinci tərəfi üzə çıxır və fikri tamamlayır.

                Üslubiyyatda nitqi təşkil edən ayrı-ayrı ünsürlər arasında əlaqələrin – cümlə üzvləri arasında və bütöv cümlələr arasındakı əlaqələrin xarakteri məsələsi böyük əhəmiyyət kəsb edir. Cümlə üzvləri arasında sintaktik əlaqənin xüsusi forması deyəndə ikinci dərəcəli üzvün ayrılması nəzərdə tutulur. Bəzən ikinci dərəcəli üzvlərdən biri yazıçı tərəfindən elə yerlşdirilir ki, məntiqi olaraq aid olduğu sözdən formal olaraq ayrı, müstəqil görünür.

                Ayrılmış hissə öz aid olduğu sözdən uzaqlaşdırılaraq daha böyük əhəmiyyət kəsb edir və intonasiya ilə vurğulanır. Ən geniş yayılmış hallar təyinin və ya zərfliyin aid oluğu sözün yanında deyil, başqa yerdə yerləşdirilməsidir.

                Təcrid edilmiş hissələr cümləyə daxil edilmiş müstəqil vahidlər kimi çıxış edirlər, lakin onlar cümlənin baş üzvləri səviyyəsinə qalxa bilməzlər. Ayrılma konstruksiyalarının struktur və semantik aspektləri arasındakı bu toqquşma arzu olunan effekt yaradır – oxucu cümlənin tərkib hissələri arasındakı əlaqələri şərh etməli olur. Nitq parçası elə qurulur ki, nisbətən az əhəmiyyətli, təsviredici, ikinci dərəcəli ünsürlər parçanın əvvəlində yerləşdirilir, əsas ideya isə cümlənin sonuna saxlanılır. Beləliklə, oxucunun diqqəti toplanır və marağı artmağa başlayır.

                Cümlənin arasında sintaktik əlaqənin xüsusi forması dedikdə tabeli əlaqə əvəzinə tabesiz əlaqənin istifadə olunması nəzərdə tutulur. İngilis dilində tabeli budaq cümlələri, əsasən, rəsmi yazışmada, sənədləşmələrdə, hesabatlarda və məruzələrdə istifadə olunur; zaman, səbəb-nəticə və s. əlaqələri ifadə edən tabesiz budaq cümlələrindən isə gündəlik şifahi ünsiyyətdə, həmçinin müəyyən üslubi funksiya ilə bədii əsərdə istifadə olunur.

                Tabeli əlaqəni əvəz edən tabesiz əlaqə qrammatik mənanın qarışıqlığı ilə xarakterizə olunur. Bu hallarda oxucu iki fikirlə üz-üzə qalır və özü onlar arasındakı məntiqi əlaqəni tapmalı olur. Ara cümlələrin əlaqələndirilməsi ilk görüşdən əlaqəli olmayan iki cümləni bir-birinə bağlamaq və sözlə verilməyən, lakin nəzərdə tutulan fikri başa düşməyi oxucunun öhdəsinə buraxmaq funksiyasını daşıyır.

                Sintaktik konstruksiyaların yenidən mənalandırılması ritorik sualda öz əksini tapır. Ritorik suallar sual formasına malikdir, lakin məlumat almaq üçün deyil, nəyisə təsdiq etmək üçün işlədilir (1, 336).Rutorik suallardan mövzu yaratmaq üçün istifadə olunur və ya əvvəlki suala diqqəti çəkmək üçün verilən cavabın qarşısında işlədilir. Məsələn: Mike is not here yet – Who cares? (I do not care).

                Ritorik sual sual formasında salınmış müsbət və ya mənfi fikirdir. Ritorik sualdan istifadə edən müəllif şübhə etmir ki, onun sualına yalnız bir cavab var, oxucu da bu cavabı anlayaraq öz şəxsi düşüncəsi hesab edir (4, 244). Bu vasitədə iki struktur mənanın qarşılıqlı təsiri öz əksini tapır: qrammatik, təsdiq və ya inkar struktur. Bu mənaların hər ikisi eyni zamanda əks olunur (5, 34).

                Ritorik sualın üslubi effekti iki mənanın – birbaşa və məcazi mənaların eyni zamanda başa düşülməsi nəticəsində əldə olunur. Suallar daha emosional olduğundan ifadənin emosionallıq dərəcəsi artır və o, yeni məna çaları əldə edir.

                Nağıl etmədə sual əsl təbiətini dəyişərək üslubi vasitəyə çevrilir. Nağıl etmədə sual eyni insan (adətən müəllif) tərəfindən soruşulur və cavablandırılır, bəzən nağıl etmədə sual yazıçı ilə oxucu arasında özəl söhbət təəssüratını oyadır. Sual öz linqvistik və psixoloji təbiətindən irəli gələn funksiyasını həyata keçirməyə başlayanda müəyyən emosional çalar əldə edir.

                Təqdim Olunan Nitqin mahiyyəti nədədir? Bu üsulda müəllifin nitqi əsərin qəhrəmanının nitqi ilə birləşdirilir. Bu daha çox əsərin qəhraəmanının şəxsi prizmasından keçən hadisələrin müəllif tərəfindən təsviri və qəhraəmanın daxili nitqidir. Leksik-frazeoloji aspektdə müəllifin sözlərinə obrazın nitq tərzinin xüsusiyyətləri əlavə olunur; onun sintaktik struktur xüsusiyyəti vasitəsiz nitqin ayrı-ayrı ünsürlərinin səbəb olduğu qırıqlıqdan ibarətdir.

Vasitəsiz nitq kimi təqdim olunan nitq də dırnaqlarda verilmir, birinci şəxs əvəzliyinin yerinə üçüncü şəxs əvəzliyindən istifadə edir və burada da zamanlar uzlaşır. Lakin vasitəsiz nitqdən fərqli olaraq, təqdim olunan nitqdə müəllif verilən obraza məxsus söz və ifadələrdən istifadə edir, sual və nida cümlələri, yes (hə) və no (yox) kimi sözlər saxlanılır.

Ədəbiyyat:

  1. M.Məmmədova M., D.Yunusov. İngilis dilinin qrammatikası. II nəşr, Bakı, Adiloğlu nəşriyyatı, 2011, 450 s.
  2. Борисова Ел. Б., Кулинич М.А., Перов Р.В. Практикум по стилистике современного английского языка. Учебное пособие для студентов IV курса институтов и факультетов иностранных языков. Самара  Издательство СГПУ, 2006, 83 с.
  3. Латышев Л.К. Теория перевода. Изд. Академия, Москва, 2005, 320 с.  
  4. Pозентель Д.Э., Теленкова М.А. Словарь справочник лингвистических терминов. Просвещение, 1976, 543 с.
  5. GalperinI.R. Stylistics. Second edition, Moscow, 1977, 344 p.

Açar sözlər: cümlə, üslüb, sintaktik konstruksiya, müstəqil vahid, qrammatik məna

Ключевые слова: предложение, стиль, синтаксическая конструкция, независимая единица, грамматическое значение

Key wordssentence, style, syntactic construction, independent unit, grammatical meaning

               

Summary

Expression means arose at the result of uncommon order

of speech elements

The article deals with the expression means. The author shows that expression means are important in speech. There are different expression means arose as the result of uncommon order of speech elements and they have an influence on the text, some of them increase and rich it, but some of them have little influence on the text.    

 

Резюме

Средства выражение возникшие в результате необычного порядка речевых элементов

В статье рассматриваются средства выражения. Автор показывает, что средства выражения важны в речи. Существуют различные средства выражения, возникающие в результате необычного порядка речевых элементов, и они влияют на текст. Некоторые из них увеличивают и обогащают его, но некоторые из них мало влияют на текст.

                                              

Rəyçi: dos.S.Abbasova                          

                                                                       


Nərmin Əliyeva

TÖRƏDİCİ QRAMMATİKAYA BAXIŞ

                XX əsrin ortalarına doğru ümumən dilçilikdə, o cümlədən struktur dilçilikdə bir çox tədqiqatçılar böhranın özünü göstərdiyini qeyd edirlər. Bu böhranı XX əsrin əvvəllərində müqayisəli-tarixi dilçiliyin üzləşdiyi böhranla müqayisə etmək olar. Bu zaman elmi-tədqiqat metodunun böhranı daha qabarıq görünürdü. Fonoloji və morfoloji səviyyələrdə aparılan tədqiqatlar seqmentasiya və distribusiya proseslərin həllində faydalı ola bilmirdi. Düzdür, bu şəraitlə barışaraq işləyən strukturalistlər də var idi, belə ki, bu problemlərin həllində kompüterin roluna ümid edirdilər.

                Böhranı qəbul edən strukturalistlər sırf deskriptivist yanaşma prinsiplərindən imtina etmək zəruriyyəti qənaətinə gəlməyə başladılar. Bu qənaətin formalaşmasında deskriptizmin E.Sepir ideyaları ilə sintezi sahəsində araşdırmaları, eləcə də linqvistik universalilərin dilçilik üçün əhəmiyyətini qeyd edən digər tədqiqatları qeyd etmək olar. Mühafizəkar deskriptivist sayılan Z.Hərris ənənəvi tədqiqat sferini genişlən­dirə­rək sintaksisə müraciət etməyə cəhd edirdi. Onun “Diskursiv təhlil” əsərində bu aydın şəkildə özünü büruzə verir. Bu kitabda seqmentasiya və distribusiya qaydaları kifayət etmədiyindən o, transformasiya adlanan yeni bir təhlil qaydasını tətbiq edirdi. Elə bir dövrdə dilçilikdə strukturalizm əsasında iki yeni istiqamət – janrlıq və funksionalizm təşəkkül tapıb inkişaf etməyə başlaвж. Məlum olduğu kimi, transformasiya ümumi mənaya malik, formal cəhətdən müxtəlif sintaktik konstruksiyalar arasında ciddi qaydalara uyğun münasibətlərin qurulmasını ehtiva edir. Bu cür münasibətləri des­krip­tivizmin məlum antimentalist baxışları çərçivəsində tədqiq etmək kifayət qədər çətin idi. Təsadüfi deyil ki, deskriptivizm daxilində yeni elmi paradiqm – törədici dilçilik yarandı.

                Son illər N.Xomski sosiologiya sahəsində araşdırmalar aparmasına baxma­yaraq, bu günədək dünya dilçiliyində nüfuzlu simalardan biri olaraq qalır. “Sintaktik quruluşlar” kitabının yaradılması mahiyyətinə görə empirik, bihevaristcə­sinə yönəl­miş və distributiv təhlil metodları məqsədlərinə görə taksonomik (fonoloji və morfo­loji səviyyələrdə), dil ünsürlərinin statik zəncirinin tam verilənlərinin öyrənil­məsinə yönəlmiş müstəqim tərtibçilər metodunun və onlarda invariant vahidlərinin (fonem, morfem, sintaktik konstruksiyalar) aşkar edilməsinə reaksiya idi. Törədici qram­matikanın bir tərəfində deduktiv konstruktivizm və rasionalizm durur. Dilin əsas vahidi cümlə götürülür. Cümlənin ciddi qaydalar və transformasiyalar qaydaları əsa­sında bəsit mücərrəd vahidlərdən törəməsi prosesləri nöqteyi-nəzərindən tədqiq edilməsi transformativ-törədici qrammatikanın əsas qayəsidir. 

                N.Xomskiyə görə, universal qrammatik bilgi geniş mənada ruhun anadangəlmə xüsusiyyətini müəyyən qaydalar və prinsiplərdən ibarət olan sistem kimi çox cüzi şəkildə əks etdirir və o, həqiqətən bizim ixtiyarımızda olan təcrübə bazası əsasında sonsuz miqdarda cümlələrin forma və mənasını müəyyənləşdirir ki, bu da bizim bilik və fikrimizin sonsuz olması deməkdir (7, 37). “N.Xomskinin işlətdiyi dil savadı, dil işlət­mə səriştəsi və aktiv nitq (competence-performance) F.de Sössürün langue-parole konsepsiyasını xatırladır” (1). Bu nəzəriyyə çərçivəsində elmi araşdırmalar nəticə­sində bir sıra universal prinsip və parametrlər müəyyən olunmuşdur. Bunlar təbii dillərdə müşahidə olunan bir çox dil hadisələrinin mövcud olması ilə yanaşı, bu hadisələrin olmaması səbəbini də izah edir. Burada faktiki olaraq, söhbət dil universalilərinin tədqiqindən gedir (2, 18).

                Törədici qrammatikaya tənqidi yanaşsaq görərik ki, o, kəskin surətdə struk­turalizmdə semantikanın zərərinə səs formasını üstün tuturdu. Lakin bununla belə, o da bunu nəinki aradan qaldırmamış, hətta onu daha da şişirtmişdi.  Düzdür, törədici qrammatikanın daha sonrakı işlənməsində “semantik komponent” önə çəkildi ki, mahiyyət etibarilə o, əsas sintaktik quruluşa əlavə idi. Dilin əməliyyat mexanizmləri haqqında danışan Xomski sintaksisi nəzərdə tuturdu. O, sintaksis deyəndə seman­tikadan tam məhrum, xaric olunmuş formal sintaksisi nəzərdə tuturdu. O, öz əsərində bunu dəfələrlə qeyd edirdi: “Sintaktik struktur anlayış və məna probleminə işıq üzü aça bilər fikrini ehtimal etsək, biz təhlükəli zəminə qədəm qoyuruq” (5, 104). “Məna­ya müraciət edərək qrammatikanı qurmaq tezisi əsassızdır” (5, 105). Fikrimizcə, tam formal əsasda qrammatik nəzəriyyənin yaranması üçün möhkəm baza əldə etmək olar. Sonradan törədici qrammatika nəzəriyyəsində nəzərə çarpacaq dərəcədə düzəlişlər olundu, lakin bununla belə, sintaksisin formallığı haqqında tezis olduğu kimi qalır. N.Xomski üçün sintaksis semantik məzmundan xaric olan bilavasitə strukturu törədən alət kimi başa düşür.

                N.Xomski dil deyəndə “cümlələr çoxluğunu (sonu məlum olan ünsürlərdən düzələn sonu məlum olmayan cümlələr) başa düşür, onlardan hər birinin son uzun­luğu var və onlar sonu məlum olan ünsürlərdən düzəlir” fikrini irəli sürürdü (6, 3). O, “Müasir həbəş dilinin morfonemikası” əsərində müxtəlif cümlələrin, özünü müəyyən etdiyi cümlələrin, qapalı çoxluğunu yaratmaq, törətmək məqsədini qarşısını qoy­muşdu. Bu məqsədlə düşünülən qrammatika N.Xomskiyə görə, ən səmərəli, qənaətcil və riyazi baxımdan münasib alət vəzifəsini yerinə yetirməli idi. N.Xomski elan edir ki, qrammatika cümlələrin mümkün düzümünü açan, onların morfem düzümünü əks etdirən sintaktik qaydalardan ibarət olmalıdır. Bu da son nəticədə morfemləri fonem ardıcıllığına çevirməli idi. Bu məqsədlə o, NP, VP, PP kimi ifadələrində və -, (), []? ◇ rəmzlərindən istifadə etməklə cümlələri ağac şəklində təsvir edirdi (3, 187).

                N.Xomskinin nəzəriyyəsi əvvəl Amerika, sonra dünya dilçiliyində inqilabi çevriliş yaratdı. Onun ideyaları psixolinqvistikada üç münasibəti formalaşdır­mışdır:

1) dilin biheviorist şərhinin tənqidi və linqvistik nəzəriyyəsi məqsədlərinə baxışı koqnitiv dilçiliyin inkişafında həlledici rol oynadı;

2) N.Xomskinin dilin mənimsənilməsi haqqında məntiqi problem kimi formalaşdırma məsələsi;

3)  eksperimental psixolinqvistikanın əsası qoymuş transformasiya modeli (8, 1-4).

                Amerika psixolinqvistikası törədici qrammatikaya yönəlir, bütün cümlələrin biliyi qeyri-mümkündür, dilin əsasında müəyyən məhdud qaydalar sistemi – dilin qrammatikası durur. O, saysız “doğru” cümlələrin sayını verir. Törədici qrammati­kaya görə, dil daşıyıcısı və eşidəni hər dəfə törədici qrammatikanı işə salır ki, onun vasitəsilə “düzgün” söyləmlər qursun. N.Xomski iki termin irəli sürür: dil bacarığı və dil aktivliyi. Alimin fikrincə, dil bacarığı ilkindir, o, dil aktivliyini müəyyənləşdirir. N.Xomskinin törədici qrammatikası dərin struktur anlayışı ilə koqnitiv dilçiliyin yaranmasına yol açdı. İlkin planda dil faktlarının izahı ideyası önə çıxır: törədici nəzəriyyəsində insanın dil bacarığındakı dərin struktura açıq bəzi mübtədalar tədqim olunur (bu törədici qrammatikanı digər proqramlardan fərqləndirir), digər proqramlar isə dil faktlarını qeyri-dil təbiəti faktları baxımından izah edir. Koqnitiv dilçilik bütün münasibətlərdə transformasion-törədici qrammatika ideyalarını özündə ehtiva edir, əsasən, dilə törədici qurğu kimi, hər hansı bir danışanın mental reprezentasiyası, men­tal proseslərinin modelləşdirilməsi kimi nəzərdən keçirir. Koqnitivistika N.Xomski­nin insanın dil bacarığının tədqiqi ideyasını inkişaf etdirir. Onlar nitqin dil vasitəsilə törəməsi və qavranılmasını formalaşdırır. N.Xomskinin dil verilənlərinin mental reprezentasiyası haqqında olan kitabı pioner əsərdir, biliklər reprezentasiyası və insanın mentallığında dil sistemi sahəsində nümunədir. Dil bacarığı haqqında məsə­ləyə həsr olunmuş və kompetensiya anlayışının izahına danışanın dil biliyi və dil haqqında biliyin anadangəlmə mənbəsi kimi o, dil haqqında mental reprezentasiya sistemini daxili sistem anlayışı ilə əlaqələndirir.

                Qeyd etmək lazımdır ki, törədici nəzəriyyə sonradan bəzi dəyişikliklərə məruz qalmışdır. Bununla belə, qeyd etmək lazımdır ki, o, ümumi ənənələrə xas olanları reallaşdıraraq müasir dilçilikdə əhəmiyyətli yer tutur. Törədici paradiqmin getməsi ilə yeni istiqamətin – koqnitiv dilçiliyin yaranmasını görmək olar. Bəzi dilçilər belə hesab edir ki, XX əsrin sonunda bir-birini tamamlayan çoxlu linqvistik nəzəriyyələr yaranır, bu nəzəriyyələr təbii dilin müasir şərhini vermişdir. E.S.Kubryakovanın fikri bu barədə maraq doğurur: “Müşahidə olunan inteqrasiya proseslərinə, müxtəlif məktəblərdəki mövqelərin birləşməsinə baxmayaraq, hər bir məktəb müxtəlif tədqiqat sahələrinə uyğun olaraq, ayrı-ayrı elmi paradiqm biliyini nümayiş etdirərək öz inkişaf yolunu seçir. Bu statusda müasir dilçilik poliparadiqmatik kimi səciyyələnir” (4, 144-238).

                Transformasion qrammatika cümləyə fonoloji və semantik məzmun verir, spesifik qrammatik mexanizmlər vasitəsilə iki müvafiq hissə arasında əlaqələri gös­tərir. Genişlənmiş standart nəzəriyyə son semantik nəzəriyyədir. Törədici semantika­nın ən son variantında semantik izomorfizmdən ibarət olması iddia edilir, ona görə də başlıca qaydalar mahiyyətcə semantik anlayışları birbaşa formalaşdırır. Bu halda həmin nəzəriyyə çərçivəsində baza ilə formalaşmış dairəsində olan müstəqil dərin strukturun olmadığını demək olar. 

                Ədəbiyyat:

1. Qocayeva M. Törədici qrammatik konsepsiya. tədqiqlər jurnalı, № 4, 2017, 164-169.

2. Məmmədov A. Dilçiliyin müasir problemləri. Bakı, 2008, 91 s.

3. Veysəlli F.Y. Dilçiliyin əsasları. Bakı, Mütərcim, 2013, 186, 417 s.

4. Кубрякова Е.С.Эволюция лингвистических идей во второй половине ХХ века // Язык и наука в конце ХХ века. М., 1995, c. 144-238

5. Хомский Н. Синтаксические структуры. Сб. Новое в лингвистике. M., 1962, с.104-107.  

6. Chomsky N. Syntactical Structures. The Hague: Moulton, 1957, 58 p.

7. Reading in English Transformational Grammar. ed.R.A.Rosenbaum. Mass., 1970, 37 p.    

8. TanenhausV.K.Psycholinguistics: аn overview//Language: psychological and biological aspects. Cambridge, 1988, p. 1-37.

Açar sözlər: alt və üst struktur, nəzəriyyə, transformasiya, sintaksis, komponent

Ключевые слова: глубокая и поверхностная структура, теория, трансформация, синтаксис, компонент

Key words: deep and surface structure, theory, transformation, syntax, component

 

Summary

A view to the generative grammar

The article is about generative grammar. The author tries to view generative grammar from different point of view. She shows that nowadays cognitive linguistics is investigated more often than the other spheres of linguistics, but the generative grammar keeps its actuality, as other spheres of linguistics is compared with generative grammar. 

 

Резюме

Взгляд на генеративную грамматику

Статья посвящена генеративной грамматике. Автор пытается рассматривать генеративную грамматику с разных точек зрения. Она показы­вает, что в настоящее время когнитивная лингвистика исследуется чаще, чем другие сферы лингвистики, но порождающая грамматика сохраняет свою актуальность, поскольку другие сферы лингвистики сравниваются с генеративной грамматикой.

 

Rəyçi: dos.E.Vəliyeva


Gülər Qasımova

İBRİ DİLİNDƏ ALINMA SÖZLƏRİN MƏNŞƏYİ

Tarixi inkişaf prosesində bütün dillər bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqədə inkişaf edir və zənginləşirlər. Dünyada elə bir dil yoxdur ki, onda başqa dillərdən alınma sözlər olmasın (1, səh. 83). Bütün dillərdə alınma sözlər mövcuddur və onların istifadəsi məqbul hesab olunur. Uzun illər ölü dillər sırasına daxil olan ibri dili təqribən 2000 il ərzində linqvistik proseslərdən kənarda qalmışdır. İbri dilinin dirçəldilməsindən sonra ibri dili yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoyur və dilin dirçəldilməsi prosesi gedişatında müxtəlif dil islahatları (dildə olan sözlərin semantik mənasının genişlənməsi, başqa dillərdən tərcümə prosesi və söz alınması) həyata keçirilir (2, səh. 27); bu, isə öz növbəsində ibri dilinin lüğət tərkibinin zənginləşdirilməsinə gətirib çıxarır.

                Qeyd etmək lazımdır ki, ilk dövrlərdə dildə alınmaların işlədilməsinə münasibət birmənalı olmamışdır. XIX əsrdə bəzi dilçilər (İ. Sırkin) ibri dilinə Avropa və rus dillərindən keçən sözləri qəbul etmir və bu sözlərin “müqəddəs dilə ləkə gətirdiyini” düşünürdülər (4, səh. 37). Dilin dirçəldilməsi hərəkatının başçısı Eliezer ben Yehuda dilə alınma sözlərin keçməsini və onlardan istifadəni qətiyyətlə pisləyirdi. O, hətta, əsər və lüğətlərindən Talmudda rast gəlinən yunan və latın sözlərini də çıxarmışdı. Buna görə də o, bu cür sözlərin qarşılığını tapır, beynəlxalq teminləri sami mənşəli sözlərlə əvəz edirdi. Burada diqqət çəkən məqamlardan biri də bir sıra dillərdən alınan sözlərin ibriləşdirilməsidir. Yəni hər hansı bir dildən alınan sözün kök samitləri götürülür, onlardan eyni mənanı verən, lakin ibri dilinin daxili fleksiyası ilə düzələn yeni söz yaradılır. Bu sözlərin bir qrupu daxili fleksiyaya salındığından onları ilk baxışdan tanımaq çətinlik doğurur. Məsələn, ibri dilində “telephone” sözündən טלפן-tilpen-zəng etmək, “organ” sözündən ארגן-irqen-təşkil etmək sözləri yaranmışdır.

İbri dilinin inkişaf və zənginləşməsində mühüm rol oynayan alınmaları semantik cəhətdən müxtəlif qruplara ayırmaq olar: ictimai-siyasi mənalı sözlər (פרלמנט-parlament, קומוניסט-komunist, פרוטוקול -protokol, טקטיקה -taktika və s); məişətlə bağlı olan sözlər (məişət əşyalarının adlarını bildirən sözlər: רדיו-radio,וידא -video, סרוויס -servis və s.; paltar-parça adları bildirən sözlər: פיג'מה -pijama, טריקו-triko, ניילון-neylon, ברט -beret və s.; məişət xidməti ilə bağlı anlayışları bildirən sözlər: בופט-bufet, פאב-pab, מניקור-manikur və s.; ərzaq mallarını bildirənlər: yeməklə əlaqədar bütün anlayışlar: מרגרינה-marqarin, ונלין-vanilin, ופל-vafli, רום -rom, קוקטיל -kokteyl və s.; ölçü-çəki bildirən sözlər: מטר-metr, קילומטר-kilometr, טון-ton, סנטימטר-santimetr, גרם-qram və s.); elm və texnikanın müxtəlif sahələrinə aid olan sözlər; incəsənətin müxtəlif sahələrinə aid olan sözlər (קלרנט-klarnet, מוזיקה-musiqi, מוזיאון-muzey və s.), iqtisadiyyat və nəqliyyata aid olan sözlər ( טרסט-trest, טרקטור-traktor, קומביין-kombayn, מטרו-metro və s.), hərbi sahəyə aid olan sözlər (אדמירל-admiral, גוורדיה-qvardiya, בטליון-batalyon, קפיטן-kapitan, גנרל-general, טנק-tank və s.).

                Alınma sözlər təsnif olunarkən mənbə dil əsas götürülməlidir. İbri dilindəki alınma sözləri mənşəyinə görə beş qrupa bölmək olar: a) qədim dillərdən alınan sözlər; b) ərəb mənşəli sözlər; c) arami mənşəli sözlər; ç) Hind-Avropa mənşəli sözlər; d) rus mənşəli sözlər (8).

Qədim dillərdən alınan sözlər. Belə sözlərə daha çox Bibliya ədəbiyyatında rast gəlinir. Bu dövr b.e.ə XII-II əsrədək olan mərhələni əhatə edir və yəhudi ədəbiyyatının böyük hissəsini təşkil etməklə bərabər özündən sonrakı ədəbiyyatda da öz nəhəng  təsirlərini əks etdirir. Bibliyada rast gəlinən alınam sözləri belə qruplaşdırmaq olar:

a)              Qədim misir dilindən alınan sözlər. Tarixdən bizə məlumdur ki, qədim yəhudi xalqı uzun müddət (təqribən 190 il) Misirdə yaşamışlar və  bu vaxt ərzində dövrün nəhəng və zəngin mədəniyyətlərindən biri hesab olunan Misir mədəniyyəti və dilinin təsirinə dümüşlər. İbri dilində  40-a yaxın söz var ki, bu sözlər misir dilindən keçmə sözlərdir. Belə sözlərdən müasir ibri dilində “kapitan” mənasını ifadə edən סרן (seren) sözünü misal göstərə bilərik. 

b)             Akkad dilindən alınan sözlər. Qədim sami dillərindən biri hesab olunan akkad dili Assuriya və Babilistan əhalisinin dili idi. Akkad dilinin ibri dilinə təsirini əsasən məişətdə istifadə olunan sözlərin çoxluğunda və bu dildən ibri dilinə bir sıra terminlərin keçməsində görürük. İbri dilindəki ay adlarının kökü akkad mənşəlidir: אלול (Elul, 12-ci ay), ניסן (Nisan, 7-ci ay), סיוון (Sivan, 8-ci ay), תמוז (Tamuz, 10-cu ay) və s. Qeyd etmək lazımdır ki, Bibliyada akkad mənşəli çoxsaylı söz mövcuddur. Məsələn,

ארץ  על  מים  המבול  את  מביא  הנני  ואני  (Va-ani hineni mavi et ha-mabul miyam al ha-arets – Mən indi daşqını (tufanı) dənizdən ölkəyə gətirirəm) nümunəsində המבול işlədilmişdir (7, səh. 63). Eyni zamanda müasir ibri dilində də çoxsaylı akkad mənşəli sözlərdən istifadə olunur: אגם-aqam-göl, כפר-kfar-kənd, דלת-delet-qapı, גן-qan-bağ, ספר-sefer-kitab və s.

c)              Qədim fars dilindən alınan sözlər. Bibliya dövrü yəhudi ədəbiyyatı mərhələsində fars dilli sözlərin alınması və istifadəsi Fələstin ərazisinin uzun müddət farslar tərəfindən işğal olunması ilə bağlıdır. Fars dilindən ibri dilinə söz keçmə prosesi bir neçə mərhələdə olmuşdur. Baş verən siyasi hadisələr mədəniyyətə, dilə təsirsiz keçmədi və ibri dilinə bir sıra sözlər daxil oldu. Məsələn, qədim fars dilində “qapı” mənasını verən “pərvər” sözü ibri dilində פרוור və ya פרבר (parvar) “şəhər ətrafı” mənasında işlədilir. Və yaxud da qədim fars dilində “cənnət” mənasını ifadə edən “ferdos” sözü ibri dilində  פרדס (pardes) şəklində olub “sitrus bağı” mənasını ifadə edir (8). Qədim fars dilində “gəncur” (“xəzinə”)  sözü ibri dilində “xəzinədar” mənasını verən גזבר (qizbar) sözüdür. Lakin bəzi mənbələrdə göstərilir ki, bu söz fars dilinə qədim kaldani (babil) dilindən keçmişdir. Mənbələrdə həm də qeyd olunur ki, qədim kaldanilər Fars körfəzi ətrafında yaşamışlar. Ona görə də ola bilsin ki, bu söz elə qədim fars sözüdür. Qədim fars dilindən ibri dilinə keçən sözlərdən biz tərcümədə “xəbər, söz” mənasını verən “peyğam” sözünü misal göstərə bilərik. İbri dilində bu söz “atalar sözü” mənasında işlədilən פתגם (pitqam) sözüdür. İbri dilindəki דת (dat-din) sözü də qədim fars dilindəki “dəta” (qanun) sözünün ibriləşmiş formasıdır.

a)              Qədim yunan dilindən alınan sözlər. Qeydetmək lazımdır ki, ibri dilinə qədim dillərdən keçən sözlər içərisində yunan dili xüsusi çəkiyə malikdir. Bu sözlərin ibri dilinə keçməsi Bibliya dövrünün son mərhələsinə təsadüf edir, çünki bu dildən alınan sözlər əsasən Bibliyadan sonrakı dövr mərhələsində çoxluq təşkil edir. Bununla belə qədim yunan dilindən qədim yəhudi dilinə keçən çoxsaylı sözlər mövcuddur. Məsələn, qədim yunan dilində “pesanter” (musiqi alətinin adı) qədim yəhudi dilində פסנתר (psanter-pianino) formasında təzahür edir. “Piyalə” mənasını verən “agartal” sözü isə אגרטל (aqartal) “meyvə qabı, vaza” sözü kimi istifadə edilirdi.

b)             Qədim latın dilindən alınan sözlər. Qədim latın dilindən yəhudi dilinə keçən sözlərdən istər qədim, istərsə də müasir dövrdə geniş istifadə olunur. Bu sözlərə biz אולטימטום – ultimatum, בלדה – ballada, בקטריולוגיה – bakteriologiya, מדליה – medal, סאטירה – satira, פרפין – parafin və digərlərini nümunə göstərə bilərik.

c)               Qədim sanskrit dilindən alınan sözlər. Qədim yəhudi dilinə qədim sanskrit dilindən keçən sözlər azlıq təşkil edir. Bu sözlərə aşağıdakıları nümunə göstərə bilərik: qədim sankskrit dilində “upalah” (daş) kimi oxunan  उपलः sözü qədim yəhudi dilinə אופל (opal) şəklində, פאלי (pali) (xətt, sətir) mənasında işlənən  पालि (pali) sözü qədim yəhudi dilinə “pali” kimi keçmiş, tərcümədə isə “qəpiyin bir tərəfi” mənasında işlədilirdi (8).

d)             Qədim hind dilindən alınan sözlər. Bu sözlər də digər sözlərlə müqayisədə azlıq təşkil edir. Belə sözlərdən  xocolātl sözünü nümunə göstərə bilərik. Bu söz ibri dilində שוקולד (şokolad) mənasında işlədilir.

e)              Qədim monqol dilindən alınan sözlər. Belə sözlərdən monqol pul vahidi olan טוגריק (tuqrik) sözünü nümunə göstərə bilərik.

Ərəb mənşəli sözlər.Ərəb dilindən ibri dilinə söz alınması prosesi həm orta əsrlər, həmçinin də müasir dövrdə müşahidə olunur. Orta əsrlər dövründə bir sıra yəhudi ədibləri öz əsərlərini ərəb dilində yazırdılar. Sonradan bu əsərlər tərcümə olunarkən söz alınması baş verirdi. Yazılı nitqlə yanaşı, danışıq dilində də çox sayda ərəb sözlərindən istifadə olunurdu. Alınması orta əsrlər dövrünə təsadüf edən sözlərdən aşağıdakıları nümunə vermək olar:

1)        אבו (أﺑﻭ)- atası, danışıq dilində “yiyəsi”                                                     

2)                           אוסול - köklü, əsaslı, ərəb dilində (ﺃﺻﻭﻠﻲ) “əsas, kök, əsil”

3)        אחוק - əsasən  cəm formasında  qəbul olunur, “bir ürəkli, bir nəfəsli dostlar”. Ərəb dilində söz ( ﺃﺨﻭﻙ ) - sənin qardaşın mənasını verir.

4)        באסה (ﺒﺂﺴﻪ) - “bədbəxtçilik”, bu sözün התבאס, התבעס formaları da  mövcuddur.

5)        אכבר – “çox  böyük”. İbri dilində  bu sözlə işlədilən çoxsaylı birləşmələr mövcuddur.    

6)                           חפיף ( ﺧﻓﻳﻒ )  - “xəfif, asan”. Ərəb dilində də eyni mənanı verir.

Hər iki dildə eyni olan digər sözlərə baxaq:

1)            שלום-(salam)-salam

2)            שטן-(şaytan)-şeytan

3)            מדרש-(mədrəsə)-öyrənmə

4)            שורה-(sura)-sıra

5)            חרם-(hərəm)-haram

                Müasir ibri dilində danışıqda da ərəb dilindən alınma sözlər də çoxluq təşkil edir. Bu, təsadüfi deyildir. Çünki İsrailin vətəndaşlarına ərəblər də daxildir və bu ərəblərin ibri dilinə müəyyən dərəcədə təsir etmələri nəticələnir. Müasir ibri dilində ərəb dilinin təsiri ilə אנשאללה-İnşaala (Allah qoysa), יאללה-Yaala (başla, davam elə)   çox istifadə olunur.      

Arami mənşəli sözlər. İbri dilinin lüğət tərkibinin bir hissəsi olan alınma sözlərin böyük hissəsi arami dilindən alınma sözlərdir. Bu, təsadüfi deyil. Yəhudilər uzun müddət arami dilindən istifadə etmişlər. Qədim dövrlərdə arami dili Yaxın Şərqin ən zəngin və ən nüfuzlu dili hesab olunurdu. Təsadüfi deyil ki, arami dili Babil dövləti zamanı bütün Yaxın Şərqin bir nömrəli ünsiyyət dilinə çevrilmişdi.

                Arami dilindən ibri dilinə keçmiş sözləri iki qrupa ayırırlar (5, səh. 93):

1)            danışıq dilindən alınan sözlər: איכא-var; היכי-necə; הני-bunlar; הכא-bura; השתא-indi; זיל-sənə; טפי-əlavə; סיפא-son; פלג-hissə; בתר-sonra; דידי-mənim; כולי-hər; מאי-nə?; מאן-kim?; קושטא-həqiqət; תו-hələ ki və s. 

2)            ədəbi dildən alınan sözlər: אתר-yer, məkan; דומיא-oxşar; בירא-quyu; בר-oğul; גברא-kişi; אי-əgər; גיסא-ov; חדא-yeganə; חכימא-ağıllı; טעמא-dad; חמרא-çaxır; זעיר-balaca və s.

                Hind-Avropa mənşəli sözlər. Avropa dillərinin ibri dilinə böyük təsiri olmuşdur. Bildiyimiz kimi, yəhudilər məskunlaşdıqları ölkənin dili ibri dilinə təsir etmişdir. İibri dilinin lüğət tərkibinin ən vacib hissəsi Qərbi Avropa və slavyan dillərinin təsiri altında formalaşmışdır Lüğət tərkibinin formalaşmasında  ingilis, fransız, idiş və alman dillərindən alınan sözlərin böyük rolu olmuşdur.

                İngilis dilinin ibri dilinin lüğət tərkibinə təsiri iki tarixi mərhələdə baş ver­mişdir: İsraildə Britaniya Mandat dövründə (1917-1948) və hal-hazırda (4,  səh. 39).

                İngilis dilinin ibri dili üzərində böyük təsiri var. İbri dilindəki nəqliyyat,idman və donanmaya aid sözlərin əksəriyyəti ingilis dilindən keçmə sözlərdir:

1)                   אגזוז-(exhaust)- tükəndirmək,əldən salmaq,üzmək         

2)                   גס-(gas)-qaz  

3)                   גיר-(gear)-dişli çarx

4)                   קרבורטור- (carburetor)-karbirator

Texniki terminlərdən başqa bir sıra idmana aid terminləri də ingilis dilindən keçmədir:

1)      אופסייד-(offside)- ofsayd

2)      פאוול-(foul)-kobudluqla dayandırmaq

3)      פנדל-(penalty kick)-on bir metrlik cərimə zərbəsi.

                Bu sözlərlə yanaşı müasir ibri dilində ingilis dilli ifadələr istifadə olunmaqdadır. Müasir İsraildə ordu da ingilis dilli söz və ifadələr işlənməkdədir. Bundan başqa danışıqda istifadə olunan או.ק-OK, בי-bye sözləri ingilis mənşəlidir.      Fransız dilindən alınan sözlər. Fransız dili Hind-Avropa dillərindən olan latın dillər ailəsinə aiddir. Fransız dili Napaleon Bonapartın dövründə dünyanın ən məhşur dilinə çevrildi və Fələstin ərazisində də onun nüfuzu başqa dillərə nisbətən böyük idi. 1870-ci ildə Fələstin ərazisindəki ilk təssərrüfat məktəbinin əsası qoyuldu. Bu məktəbdə bütün fənnlər fransız dilində keçirilirdi. Müasir danışıq dilində və ədəbi əsərlərdə tez-tez fransız sözlərinə və ifadələrinə rast gəlinir (7, səh. 129):

1)            בגט-(baguette)-uzun fransız çörəyi, çubuq mənasını da verir

2)            בוטיק-(boutique)-balaca dükan

3)            וו  ה' דז-(Deja Vu)- tanış vəziyyətlə yenidən qarşılaşma

4)            שלאנטי-נון-(non chaloir)-narahat olmadan

5)            סינמטק-(cinematheque)- kinomataqrafiya

6)            פודרה-(poudre)-pudra (qrim tozu)

7)            'פסאז- (passage)-keçid

8)            קלסר-(classeur)-xizək 

                Alman dilindən alınan sözlər. Alman dilinin yəhudi dilinə təsiri təhsil və tikinti sahələrindəki terminologiyada müşahidə olunur (5, səh. 58). Məhkəmə və qanun sahəsinə də alman dilinin təsiri vardır. Belə ki חוק־יסוד idarəsinin adı alman dilində “əsas qanun” (das Grundgesetz) deməkdir. Bundan başqa פירמה “ticarət idarəsi sözü”  (Firma) alman mənşəlidir və əksər dillərdə də biz bu alınma sözü rast gələ bilərik. Alman dilindən ibri dilinə keçmiş bir sıra sözlərə diqqət yetirək:

1)             קונסרבטוריון-(Konservatorium)-konservatoriya

2)             קורס-(Kurs)-kurs

3)             לקמוס-(Lakmus)-vərəq

4)             פקולטת-(Fakultät)-fakültə

5)             הרוח מדעי-(Geisteswissenschaften)-humanitar fənlər

İdiş dilindən alınan sözlər. İdiş dili Şərqi Avropa yəhudilərinin min il boyunca danışıq dili kimi istifadə etdikləri dildir. Bu dil dünyanın ən səlis və zəngin dillərindən biri hesab olunur. İbri dilində bir sıra idiş mənşəli şəkilçilər də işlənir. Bunlardan kiçiltmə və əzizlətmə mənasında işlədilən  “לה'”, "ניק" sonluqlarını göstərmək olar (4, səh. 283): מושבניק-moşavnik-moşavda yaşayan, חפיפניק-xafifnik-diqqətsiz adam və s. Bir çox dillərdə mövcud olan “ֶר” şəkilçisi ibri dilində dəistifadə olunur ki, bu sonluğun da idiş dilindən keçdiyi güman olunur:  בלופר-blofer-yalançı, קוטר-koter-kalibr, שוויצר-şviçer-lovğa və s. İdiş dilindən ibri dilinə keçən sözlərdən isə aşağıdakıları qeyd edə bilərik:

1)             אעפס-sanki

2)             בובקעס-dəyərsiz

3)             בלוף-yalan

                Türk dilindən keçən sözlər. Yəhudilərlə türklərin  əlaqələri orta əsrlərə təsa­düf edir. Yaşadıqları dövlətlərdən qovulan yəhudilər hər zaman türk xalqından dəstək görmüşdür. Hətta orta əsrlərdə türklər (Osmanlı imperiyası) yəhudiləri müdafiə etmiş, onlara öz ərazilərində sığınacaq vermişdir. Yəhudilər türklərlə kompakt halda yaşa­dıqlarına baxmayaraq digər dillərlə müqayisədə yəhudi dilindəki türk sözlərinin sayı olduqca azdır. Bu sözlər daha çox müxtəlif yemək adlarıdır: 

1)            בקלאווה-paxlava

2)            קיוסק-kiosk           

3)            יוגורת-yoqurt

4)            קבב-kabab

Rus dilindən keçən sözlər. Ruslarla yəhudilərin əlaqələri isə əsasən XIX-XX əsrlərdən başlayır. Sovet Respublikasında isə illər boyu milyonlarla yəhudilər məskunlaşmışlar. Rusiyadan İsrailə mühacirət, bu ölkəyə ən böyük və ən əsas köçlərdən biri hesab olunur. Bu sosial-siyasi hadisələ ibri dilinə də təsirsiz ötüşmədi. Qısa müddət ərzində ibri dilinin lüğət tərkibi rus dilindən alınan alınma sözlərlə daha da zənginləşdi. Rus dilindən ibri dilinə keçən sözlərlə tanış olaq:

1)            בנדיט-(бандит)-cani

2)            סמטוחה-(суматоха)-qarmaqarışıqlıq

3)            ברדק-(бардак)-anarxiya

4)            רףג-(граф)-qraf

5)                      חוליגן-(хулиган)-avara, səfil

6)            וודקה-(водка)-araq

7)                      פוגרום-(погром)-soyğun

 

 

Ədəbiyyat siyahısı

1)                Rəcəbli Ə. “Dilçiliyə giriş”. Bakı 2008

2)                Айхенвальд А.Ю. «Современный иврит», Москва 1990

3)                Кодухов В.И. «Введение в общее языкознание» Москва, 1979

4)                Крюков А.А. «Краткая история возрождения разговорного иврита», Москва 2003

5)                 A Short History of the Hebrew Language, Chaim Rabin, Jewish Agency and Alpha Press, Jerusalem, 1973

6)                Harris Z.S. “The Linguistic Structure of Hebrew”.//JAOS.1961,vol.61

7)                א.לאודן ורות שושן "שעת עברית,, תל-אביב 1991

8)                http://hamelamed.narod.ru/pravila.htm

Summery

 The origin of the borrowed words in Hebrew

Borrowing is available in all languages and its use is considered acceptable. The borrowing foreign words is one way of the development of modern Hebrew. By the nature and amount of borrowings in Hebrew, one can trace the path of the historical development of the Hebrew. For 2000 years, Hebrew was considered as "dead language" and did not pass linguistic changes. In the process of revival, the semantic meaning of words is expanded and also borrowed many words from other languages​.

Резюме

 Происхождение заимствований в иврите

Заимствование доступно на всех языках мира и его использование считается приемлемым. Заимствование иностранных слов один из способов развития современного иврита. По характеру и объёму заимствования в иврите можно отследить пути исторического развития еврейского языка. В течение 2000 лет иврит считался «мертвым языком» и не проходил лингвистических изменений. В процессе возрождения было осуществлено расширение семан­тичес­кого смысла слов и так же заимствование из других языков мира.

 

Açar sözlər: dilin dirçəldilməsi, alınma sözlər, linqvistik proses, beynəlmiləl söz

Ключевые слова: возраждение языка, заимствованные слова, лингивистический процесс, интернационализм

Key words: the revival of the language, the borrowed words, the linguistic process, internationalism

 

Rəyçilər: dos. əv. G.M.Abdullayeva ,dos..T.H.Hüseynbalayeva

 

 

               

 

                                        


Vaqif Tapdıqoğlu

ФЕИЛИ БИРЛЯШМЯЛЯРИН ФЕИЛИ ТЯРКИБЛЯРДЯН МЯЗМУН ФЯРГИ

Dilçilikdə bu məsələlərə münasibət müxtəlif cür olmuşdur. Elmi qrammatikalarda vahid konsesus da formalaşmışdır, lakin şübhəli məqamlar da yox deyildir. [2] Həmin şübhə doğuran suallar belədir:

1) Nə zaman birləşmə, nə zaman tərkib deməli?

2) Sintaktik bütövlük amili nədən asılıdır?

M.Ş.Şirəliyev keçən əsrin 70-ci illərinin əvvəllərində belə yazmışdı: «Azərbaycan dilinin sintaksisinin öyrənilməsi nəzərə çarpan dərəcədə irəli getmişdir. Bu, hər şeydən əvvəl, tədqiqinə görə Azərbaycan dilçilərinin türkologiyada böyük nailiyyətlər qazandığı cümlə və söz birləşmələri haqqında təlimə aiddir. Respublika dilçilərinin budaq cümlə, feili bağlama, feili sifət, məsdər tərkibləri nəzəriyyəsinə gətirdikləri yeniliklər…layiqincə qiymətləndirilmişdir. Xüsusilə Azərbaycan dilçiliyində öz təbiətinə görə ilk dəfə qeyri-predikativ tərkiblə budaq cümlə arasındakı köklü fərq açılmışdır. Türk dillərində təktərkibli cümlələrin tədqiqində də birincilik Azərbaycan dilçilərindədir» [Bax: 1, s.3] Feili vahidlərin iki cür adlandırılması Mirzə Kazımbəydən də qabaqdır. Ərəblərin dilçiliyi əsasında gedən linqvistik təsvirdən sonra rus dilinin əsasında dilçiliyimizin təsviri qrammatikası başlayandan словосочетание – söz birləşməsi, глагольные составы – feili tərkiblər adlanmaqdadır. Bu hökmü Mirzə Kazımbəyin qrammatikası əks etdirmiş olur.

Azərbaycan dilçilərindən M.Şirəliyev, M.Hüseynzadə, Y.Seyidov, Z.Tağızadə, Ə.Abdullayev, İ.Əfəndiyev, Əliyev, A.Babayev, B.Xəlilov və b. alimlərin əsərlərində sadə cümləni genişləndirən vasitələr kimi hər iki ifadədən istifadə olunmuşdur [3, 4, 5]

Biz də bu fikirdəyik ki, sadə cümlə bu yolla, yəni birləşmə və tərkiblərlə genişlənir. Ara söz, ara cümlə, xitab və s. ilə də. Çünki dilimizdə komponent çoxluğuna görə genişlənmə ilə üzvə görə genişlənmə cəhətdən də maraqlı cəhətlər müşahidə olunur.

Bu cümlələrdə nələri müşahidə edə bilərik.

1. Nizami Gəncəvinin ən böyük şair olması, İmadəddin Nəsiminin qəhrəman sənətkar sayılması, Cəfər Cabbarlının qısa, qaynar bir həyat yaşaması Ulutürk şeirlərində daim vurğulanmışdır.

2. Hər zaman hər yerdə mənəm deyənlər,

Dostunun ağ günündə qara geyənlər.

Qəlbini qurd kimi söküb-yeyənlər

Daş üstə bir daş da qoymadı getdi.

3. Muğanın pambığı faraş gələndə,

Qozalar gül açıb üzə güləndə,

Qızlar iş gününə ipək biləndə

Könüllər mülkündə laləzar olur.

Bu üç cumlənin hər biri feili birləşmələrlə genişlənmişdir. Birincidə – məsdər birləşmələrilə, ikincisi də feili sifət birləşmələri ilə, üçüncüdə isə feili bağlama birləşmələri ilə.

Bəs birləşmələrin hər biri də tərkibcə genişlənməmişdirmi? Genişlənmişdir. Deməli, birləşmələrin genişlənib tərkib əmələ gətirməyindən də danışmaq lazımdır və belə bir mülahizədə möhkəm-möhkəm dayanmaq olar ki, tərkiblər əmələ gətirmək ifadəsini mürəkkəb komponentli bcvb birləşmələh də deməliyik, hər cür feili birləşmələrə yox. Buradan da başqa bir nəticə də çıxarmalıyıq: çox komponentli ismi birləşmələr də tərkib əmələ gətirir, feili birləşmələr də. Ancaq bunların üzərində məqsədli müşahidələr obyekti təşkil etsək, konkret predmetlər müəyyən edə bilərik.

Bunlar hansılardır?

Birincisi. İsmi birləşmələrin tərkibi də intonasiya ilə müəyyənləşir. Məsələn:

1) Əziz Əfəndizadə Bakı şəhərindəki Mikayıl Müşfiq adına 18 saylı orta məktəbdə təhsil almışdır.

2) Badam ağacının rişələrinin torpağın dərinliklərinə gedib çatması  nədən asılıdır?

Bu iki cümlə də orta məktəb birinci növ ismi birləşmə, badam ağacının torpağın dərinliklərinə gedib çatması üçüncü növ ismi birləşmədə genişlənmiş və tərkib əmələ gətirmişdir.

Nədənsə dilçilər bunlara mürəkkəb söz birləşməsi, çoxkomponentli feili birləşmələrə tərkib deyirik. Onunla da əsaslandırırlar ki, ismi birləşmələr üzvlərə görə təhlildə sintaktik suallara görə parçalanır, feili tərkiblər isə parçalanmır.

Halbuki dilimizdə mürəkkəb ismi birləşmələrin bir üzv kimi götürülməsi də qəbul edilmişdir. Məsələn: Şəkinin adı dillər əzbəri, məşhur ipək kombinatı, kəndin qabaqcıl maldarları, S.Vurğunun lirik şeir, poema və dram əsərləri və s.

Bu linqvistik müşahidələrdən hansı konkret nəticələrə gələ bilərik.

1. Dilçi babalarımız (və nənələrimiz) çoxkomponentli feili birləşmələri ismi birləşmələrdən fərqləndirməkdə özlərinə görünən məntiqi mülahizələri əsas götürmüşlər və ya digər dillərdəki ideyalara ustanovkaedici nəzərlə baxmışlar. Halbuki tabeli mürəkkəb cümlələri sadə cümləyə çevirəndə budaq cümlə ismi birləşmə şəkli də ala bilər, feili tərkib şəkli də.

2. Çoxkomponentli ismi birləşmələrin də tərkibi söz birləşmələri ilə genişlənir, çoxkomponentli feili birləşmələrlə də.

3. Budaq cümlə ilə feili tərkiblərin qrammatik  sinonimliyi məsələsi doğurur. Lakin məsələyə zorəntəbib prinsiplə yanaşmaq da olmaz.

Sadə və anlaşıqlı tabeli mürəkkəb cümləni üslubi cəhətdən ağırlaşdıran sadə cümləyə çevirməyə nə ehtiyac var? Axı dil səlislik, aydınlıq sevir.

Bu məsələyə bir daha qayıdaraq yekun vurmuş olsaq, deməliyik ki, feili tərkiblər yalnız sintaktik kateqoriya kimi tədqiq edilmir, eyni zamanda morfemləri morfoloji kateqoriya kimi də tədqiqatlara çevrilir. Çünki nitq hissələrinin sintaktik əsasda, habelə sintaksisin morfoloji əsasda araşdırılmasının nəticəsidir ki, əslində cümlənin tərkib hissəsi olan mürəkkəb feili söz birləşmələri feili tərkiblər adlanır.

Feilin təsriflənməyən formalarının üç əsasda: leksik məna, morfoloji əlamət və sintaktik zəmində araşdırılması həmin mövzuların daha yeni aspektlərdən tədqiqinə yollar açmış olur.

Ədəbiyyat

  1. Kamal Abdullayev. Azərbaycan dili sintaksisinin nəzəri problemləri. Bakı, «Maarif», 1998, 281 səh.
  2. Казымбек М. Грамматика турецко-татарского языка. Казань, 1846.
  3. Əliyev V. Azərbaycan dilində feili sifət. Bakı, 1989.
  4. Əliyev V. Azərbaycan dilində feili bağlama. Bakı, 1989.
  5. Əliyev V. Azərbaycan dilində feilin təsriflənməyən formaları. Məsdər. Bakı, 1976.

Açar sözlər: feili birləşmələr, feili tərkiblər, sintaktik vahidlər, morfoloji     əsas, cümlə üzvlərinin vəzifəsi, budaq cümlə məsələsi.

Ключевые слова: глагольные словосочетания, глагольные составы,   синтактические единицы, морфологическая основа, в роли члена предложения, вопросы придаточного  предло­жения.

 

РЕЗЮМЕ

В лингвистической литературе многокомпонентные глагольные составы, как инфинитивные, деепричастные и причастные, также показывают как глагольные словосочетаний, так ка эти единицы по своему грамматическому значению не отличаются друг от друга.

Системный анализ показывает, что в азербайджанском языке есть и многокомпонентных именных словосочетаний, и они составляют синтактическое целое в предложение, а также  отличаются от прида­точных предложений и остаются не предикативными единицами.

                                                                            

                                                                             SUMMARY

In the linguistic literature, multicomponent verbal compositions, as infinitive, participial and participial, also show how verbal word combinations, since these units do not differ in their grammatical meaning from each other.

System analysis shows that there are multicomponent nominal word combinations in the Azerbaijani language, and they form a syntactic whole in the sentence, and also differ from subordinate clauses and remain not predicative units.

RƏYÇİ: dos.L.Ələkbərova                                        

 


Теймурова Гюляра

КАТЕГОРИИ СЕМАНТИЧЕСКОЙ СТРУКТУРЫ   ПАРЕМИОЛОГИЧЕСКИХ ЕДИНИЦ

Исследование категориальных свойств предикативных единиц производилось в теории в основном на материале обычных (канонических) предложенческих единиц. И результаты этих воззрений распространялись на все языковые единицы, имеющие предикативную структуру, в том числе и на инвентарь паремиологических конструкций любого типа – пословицы, общеизвестные афоризмы, поговорки и т.д.

Подобная квалификация синтаксических категориальных признаков предложения стала фактически фронтальной. Она представляется не только в частных исследованиях, но и в академических изданиях по синтаксису русского и азербайджанского языков.

Правда, в последнее время в паремиологии стали говорить об особой лингвологической и отчасти синтаксической природе «пословичных изречений», которая не во всем адекватна с параметрами обычных предложений, каковыми являются категории предикативности, модальности, времени, лица и пространства.

Особую актуальность в этом плане приобретает категория ассертивности (утверждения/отрицания) и ее представление в паремиоконструкциях. И в этом ракурсе обычные предложения и паремиологические единицы оказываются раздвинутыми на определенное расстояние.

Мы, конечно, применили принцип анализа «от имеющегося», поскольку категориальные свойства предложения изучены достаточно хорошо применительно синтаксиса обоих языков – русского и азербайджанского. Однако, имеющиеся в области отмеченных категорий предложений разногласия, на наш взгляд, во многом связаны с одним широко распространенным просчетом в теоретических заключениях. Дело в том, что когда изучается предложение как языковая (или речевая) единица, авторы не принимают или не считают необходимым принимать во внимание тот бесспорный факт, что предикативные единицы бывают различной степени обобщения их смысла, т.е. семантической структуры. Иначе говоря, то, что различные предикативные единицы обладают различной степенью семантической обобщенности (генерализованности смысла), как факт обходится и остается неучтенным.

Поэтому предложенческие единицы «Книга оказалась весьма интересной», «На суд потомства явка необязательна» (афоризм), «Дорога милостыня во время скудости» (пословица), «Будто тихий ангел пролетел» (поговорка) оказываются вовлеченными в анализ как предикативные единицы одинакового «пошива», и по отношению ко всем этим единицам применяются одни и те же операции разбора. Особенно это дает о себе знать при анализе по членам предложения и при классификации односоставных предложений. Сложившаяся традиция одинакова характерна как для русской, так и для азербайджанской лингвистики.

Для большей убедительности предлагаемого  принципа о необходимости разграничения степени семантической обобщенности в сфере предикативных единиц обоих языков мы сочли нужным акцентировать внимание прежде всего на безусловной реальности двух основных функций предложения – быть единицей общения (сообщения) и быть единицей формирования концептуализирующей мысли – мысли, которая является символическим названием фрагмента универсальной картины мира.

Эти две основные функции главной синтаксической единицы нами приняты в качестве отправной теоретической платформы при дифференциации степеней семантического обобщения предложения.

Исследования современных паремиологов призваны, насколько мы поняли, служить формированию идеи о необходимости создания системной теории паремиологии, в которой особое место отводится сугубо лингвистическому осмыслению паремиологических конструкций: будучи языковыми знаками, они представляют достаточно удобный материал для лингвистических интерпретаций, «в них хорошо видно то, что трудно разглядеть в знаках меньшего объема» (Г.Л.Пермяков).

Наше исследование так же ставит задачу посильного уточнения некоторых положений общей теории паремиологии, задачу посильного развития теории паремиологического синтаксиса. Мы будем считать свою задачу выполненной, если удастся этой работой привлечь внимание лингвистической общественности к тем важным вопросам, которые мы рассматриваем. С другой стороны, мы осознаем, что далеки от окончательного решения системного представления категориальных свойств паремиоединиц. Для этого нужна целевая деятельность многих исследователей – синтаксистов и паремиологов. Паремиологическая система изучаемых нами языков, особенно азербайджанского языка, заслуживает самого пристального внимания: здесь очень большое, благодатное поле деятельности.

Принимая во внимание строгость категориальной характеристики объекта нашего внимания, мы сочли нужным характеризовать паремиологические единицы с позиции их представления в системе «язык-речь». И заключили, что признание паремиоединиц одновременно единицами и языка, и речи (в духе Г.Л.Пермякова) будет не совсем корректным, если не установить отношение этих единиц к категории «структурная схема предложения».Если исходить из общепринятых определений структурной схемы предложения, то они не удовлетворяют требованиям глобальности: паремии не вычленяют тот каркас (инвариантную сущность), на основе которого определяется структурная схема обычных предложений.

Анализ, проведенный нами, показал, что при отсутствии классического парадигматико-синтагматического потенциала паремиологическая единица не может быть рассмотрена с позиций наличия в их архитектонике тех структурных схем, по которым строятся обычные предложения. Паремии не строятся по структурным схемам обычных предложений; они имеют собственные модели, реализующиеся в объеме заданного лексического наполнения.

Наши аргументы поддерживают идею реальности синтаксической омонимии на уровне так называемых структурных схем, т.е. отвлеченных образцов предложения. Подобная постановка вопроса нами осуществляется впервые.

Вопрос о структурной схеме предложения требует рассмотрение не менее важной проблемы – категории семантической структуры паремиологических единиц. Последняя складывается из обязательного единства следующих смысловых параметров:

а) специфически высокая степень семантического обобщения, поддерживаемся обобщенностью категорий модальности, синтаксического времени, лица и пространства;

      б) эквивалентность их смыслового содержания целостным, универсальным ситуациям, общим для всех говорящих на данном языке, не будучи обозначанием точечного факта, известного только субъектам диалога;                                    

        в) отсутствие соотносительности между самой пословицей и ее мета- языковой моделью (типа «чем больше одно, тем больше другое» по отношению, например, к таким единицам, как «Больше думай, меньше говори»); такая искусственная модель представления семантики пословиц не адекватно сути семантики этой единицы. Такая «метамодель» применима лишь к обычным предложениям.

Для иллюстрации семантической структуры паремиоединиц нами, поэтому, предлагается схема ее компонентного состава; «модели» пословичных единиц включают несколько иные параметры, чем обычные предложения. Что касается выражения чисто синтаксических категорий предложения, то традиционный комплекс П= (М+В+Л) нами расширяется за счет включения в этот комплекс категории пространства: Предикативность = (модальность + синтаксическое время + лицо – субъект + пространство).

Речь идет, конечно, о том, что параметры, по которым определяется отмеченный комплекс конститутивных признаков обычных предложений, не во всем совпадают с показателями паремийных конструкций. Эти категории на фоне паремий получают несколько иные свойства. И при определении категориальных свойств русской или азербайджанской пословиц, прежде всего, следует исходить из реальности факта степеней семантической обобщенности того или иного типа предложений.

Недифференцированный подход здесь себя не оправдывает: поэтому, например, предикативность, определяемая с опорой на обычные предложения, не может быть исчерпывающей по отношению к афоризмам, либо пословицам, либо даже загадкам: ведь все эти единицы строятся как предложения. В то же время, они лишены традиционно определяемой широкой парадигматико-синтагматической системы форм, на основе которых устанавливается инвариант обычного предложения и по семантике этого инварианта определяется его общее грамматическое значение, т.е. предикативность.   Определение категорий предикативности и модальности формулируются нами, исходя из параметров, дающих возможность установить специфику этих категорий в рамках пословичных конструкций. Нет типов предложений по видам предикативности. Это общепринятая установка относительно обычных предикативных единиц. Но эта установка не объемлет паремиологический фонд. Предикативность (также и модальность) имеет свою «форму бытия» в паремиоконструкциях.

В области паремиологии следует выделить единицы, в которых

а) все еще наблюдаются предикативные свойства (пословицы, поговорки, общепринятые афоризмы), т.е. живые связи соотнесенности их содержания с реальностью,

б) предикативность как грамматическое значение нейтрализована (ФЕ «предикативного строения»). Поэтому некорректно считать, что если конструкция оформлена по модели предикативной единицы, то в ней обязательно наличие предикативности.

Паремиоединицы в плане модальности проявляют весьма отчетливую полифункциональность – или сами в целом являются средством выражения модальности отрезка текста, в который они входят, или участвуют в выражении модальности нормального предложения в качестве элемента общей структуры последнего. Это наблюдается в случаях креативного (несистемного, окказионального) употребления.

Изучение модально-временного и предикативного свойств окказионализмов в области паремиоединиц ждет своего системного представления, составляя, на наш взгляд, неотъемлемый аспект изучения семантики и строения пословично-фразеологических конструкций.

Категория лица (персональности) также имеет свою специфику на фоне паремий и может быть квалифицирована лишь с позиций всеобщности (пансубъектности) во всех видах паремиологических конструкций обоих языков. Изучение этой категории, ее объемного смысла также наталкивает на идею отграничения двух уровней синтаксиса как науки – синтаксиса обычных (канонических) предикативных единиц и синтаксиса паремиоединиц.

Данная идея всецело поддерживается хотя бы на плоскости дифференциации односоставных предложений из области обычных и из области паремиологических предложений. В паремиологии представлены все основные, конструктивные типы односоставных предложений, которые имеют достаточно признаков противопоставляющих их односоставным предложениям из обычного языка-речи. И такая классификационная позиция может составить сферу паремиологического синтаксиса, имеющего исторические корни как в русистике, так и в азербайджанистике.

Типология модальностей, представленная в нашей работе всецело опирается на значение субъекта-лица и времени, которые в обоих языках выражаются в своих инвариантных воплощениях: и I лицо, и II лицо в паремиях обоих языков представляют обобщенное (тотальное) лицо, так как позиция повествователя-лица, столь существенная для обычных предложений, сводится фактически на нет.

Понятийный пласт представления лица-деятеля в обоих языках очень широк, и в обоих языках это представление происходит по единым законам и правилам, кроме случаев выражения субъекта-деятеля (носителя признака) многочисленными изафетными сочетаниями. Морфологизированные средства выражения лица-деятеля в пословицах обоих языков занимают массу всех частей речи, включая субстантированные и пропоминализированные слова.

Категория времени в пословичных единицах обоих языков также представлена в своем панхроническом исполнении. Азербайджанские пословицы, правда, имеют более широкий диапозон использования форм настоящего времени вместо будущего времени и наоборот. Такая взаимозаменяемость наблюдается между настоящем временем и инфинитивом в русских пословичных единицах.

 

СПИСОК ИСПОЛЬЗОВАННОЙ ЛИТЕРАТУРЫ

  1. Алекперов А.Г. Синтаксис русского словосочетания в сопоставлении с син­таксисом азербайджанского словосочетания // Aydın Ələkbər. Yazı- pozularımda сечмяляр. Бакы, 2006, с.58-148.
  2. Амрахова Р.Ф. Окказиональные (несистемные) формы паремиологиче­ских единиц русского языка и вопросы их перевода на азербайджанский язык: Автореферат дисс... канд. филол. наук. Баку, 2005.
  3. Гамидов И.Г. О разграничении пословиц и поговорок // Филоло­ги­че­ский сборник (Сб. Статей, посвященных 80-летию М.Т.Тагиева). Баку: изд-во БСУ, 2001, с.238-252.
  4. Крикманн А.А. Некоторые аспекты семантической неопределенности пословицы // Паремиологический сборник. М., 1978, с.82-104.
  5. Савенкова Л.Б. Русская паремиология: семантический и лингвокуль­ту­ро­логический аспекты. Ростов-на-Дону, 2002, 240 с.
  6. Тарланов З.К. Русские пословицы. Синтаксис и поэтика. Петрозаводск: изд-во Петрозаводского гос. ун-та, 1989, 448 с.

 

PAREMİOLOJİ VAHIDLƏRİN  SEMANTİK QURULUŞUNUN KATEGORİYALARI

Xulasə

Məqalədə predikativlik, modallıq, zaman, şəxs və məkan kateqoriyalarına aid olan adi cümlələrin parametrləri ilə kifayət qədər adekvat olmayan atalar sözləri və zərbülməsəllərin xüsusi linqvistik və qismən sintaktik təbiətindən bəhs edilir.

 

CATEGORIES OF THE SEMANTIC STRUCTUREOF THE PAREMIOLOGICAL UNITS.

Summary

The article deals with the special linguological and, in part, syntactic nature of the "proverbial sayings", hich is not in all adequate with the parameters of the usual sentences, which are the categories of predicativity, modality, time, personality and space.

Ключевые слова: паремиологические единицы, предикативные единицы, ассертивность (утверждения/отрицания), модальность, синтаксическое время, лицо, пространство, окказиональный (несистемный).

 

RƏYÇİ: dos.E.Vəliyeva

 

 

 

 

 

 

 

DILÇİLİK-ЯЗЫКОЗНАНИЕ

Мурсалов Ризван Джаванхан оглы

ФРАЗЕОЛОГИЧЕСКИЕ СОЧЕТАНИЯ С КОЛИЧЕСТВЕННОЙ ТЕМАТИКОЙ И

СПОСОБЫ ИХ УПОТРЕБЛЕНИЯ В АЗЕРБАЙДЖАНСКОМ И АНГЛИЙСКОМ ЯЗЫКАХ

1. Фразеологические сочетания в азербайджанском и  английском языках. Как известно, фразеология, являясь составной частью языкознания, изучает фразеологическую систему языка. Фразеология подразделяется на две части:

1. Общая

2. Специальная

В общей фразеологии обобщенно исследуются и уточняются материалы, полученные в результате сравнительного изучения языков.

В специальной фразеологии на основе конкретных языковых фактов дается структурно-семантическая картина фразеологической системы языка. История языка, представляющая собой общественное явление, включает в себя и фразеологический пласт данного языка. Так, собственно фразеологические единицы формируются, обогащаются и приобретают определенную системную форму постепенно, по мере необходимости. Именно в связи с этим изучение фразеологии языка имеет два основных аспекта:

1. Диахронический

2. Синхронический

В диахроническом аспекте исследуется развитие структурно-семантических особенностей.

В синхроническом плане находит свое отражение современный структурно-семантический уровень фразеологии языка.

Термин «фразеология» образовался в результате слияния греческих слов phrasis – «выражение» + loqos – «учение», и заключает в себе два основных значения:

1.   Фразеологические единицы, существующие в определенной языковой группе.

2. Область языкознания, посвященная изучению этих единиц.

В целом, к фразеологии относятся целостные, неразложимые по смыслу словосочетания, имеющие форму пословицы, поговорки, идиомы, жаргона, закрепленные в языке в качестве цитатного материала. Фразеологические единицы образуются за счет семантико-синтаксических связей слов и словосочетаний в составе предложения.

1. Часть фразеологических сочетаний в азербайджанском языке имеет одно-единственное значение. Основную роль в определении значения таких фразеологизмов играет контекст.

2. Значение определенной части употребляющихся в азербайджанском языке фразеологизмов зависит от текста, а также уточняется, конкретизируется в результате их взаимосвязи с другими соседними словами. В таком случае одна группа самостоятельных словосочетаний целиком используется в переносном смысле (абстрагируется) и определяется только в контексте. Иногда кроме количественных числительных в составе фразеологических сочетаний также могут использоваться противопоставленные друг другу неопределенные, или собирательные числительные азербайджанского языка «много-мало», «больше-меньше»:

Малое насытит, от многого вспучит (пословица).

Больше знай, да меньше болтай (пословица).

Подобные сочетания часто встречаются и в английском языке:

Many are called but few are choosen. – Много званых, да мало избранных(пословица).

Manywishbutfewwill.Многие желают, но мало кто проявляет волю (пословица).

Пословицы, используемые в азербайджанском языке, отличаются от пословиц английского языка. Лексический состав пословиц и поговорок азербайджанского языка, в основном, остается неизменным, стабильным. Например, «За большим погонишься – малое потеряешь» (пословица).

В свою очередь, в английском языке такие сочетания в большинстве случаев различаются. Например:

1. Onehalf of theworlddoes not knowhowtheotherhalflives.” (proverb) – Одна половина мира не знает о том, как живет другая половина/Сытый голодного не разумеет (пословица).

2. One hour’s sleep before midnight is worth two after (proverb). – (Один) час сна до полуночи стоит двух после (пословица).

Однако, иногда последовательность компонентов, лексический состав пословиц и поговорок азербайджанского языка может использоваться по аналогии с их английскими эквивалентами. Например:

1.Лучше один раз увидеть, чем сто раз услышать (пословица).

2. Не тот умён, кто много читает, а тот, кто много видел (пословица).

Незначительная часть фразеологических единиц, употребляемых в азербайджанском языке, носит полисемантический характер. В таких случаях только из контекста становится ясно, какое именно значение выражают данные единицы.

Лексическое значение каждого фразеологизма носит не типичный, а единичный характер. Характерные особенности английской фразеологии проявляются тогда, когда существует смысловая связь между словами.

2. Логическая и языковая связь в категории числа.

Как известно, количество – это философская категория, которая, составляя в присущей ей форме единство с категорией качества, способствует образованию других категорий (причина и следствие, случайность и необходимость). Исследование различных способов выражения категорий сознания в языке является одной из актуальных задач, стоящих перед лингвистикой. При определении соотношения связи логики и языка в категории количества следует выделить ряд важных задач:

  1. 1.         Определение этапов развития понятия «количество» в английском и азербайджанском языках, а также исследование истории формирования и проблемы дальнейшего развития выразительных средств используемого языка.
  2. 2.         Определение системы числительных и выявление подобных систем, существовавших в используемом языке в их связи с развитием понятия «количество» в человеческом мышлении.
  3. 3.         Определение причин, способствующих появлению трансформации во фразеологических сочетаниях с количественной тематикой в азербайджанском и английском языках.
  4. 4.         Объяснение этимологии числительных, обозначение схемы их формирования в языке.

3. Символика чисел в культуре народов мира. В современных языках понятие количества выражается различными лексическими и грамматическими средствами. В развитых языках имеются специальные показатели для обозначения количества (числа). Эти лексические показатели, окончательно потеряв связь со своими реальными корнями, становятся в языке абстрактными выразителями понятия количества. Приведем тому следующий наглядный пример: в древнерусском языке число «40» выражалось словом «четыредесять», которое в процессе дальнейшего развития языкаприняло форму «сорок». Как видим, для обозначения понятия или категории количества широко используются различные лексико-грамматические средства. В ряде языков мира выражение понятия количества лексическим способом, т.е. посредством отдельной части речи – числительного, не получило какого-либо развития. Числа в таких языках выражаются только с помощью единиц. В некоторых языках категория количества передается через единичность-множество, а в некоторых – в форме единичность-двоичность-множество.

В целом, в азербайджанском языке не так уж и много фразеологических сочетаний, в составе которых есть числительные. Например:  в один голос,на (одну) голову выше, на одном дыхании, одним словом, от одного до двух (т.е. когда-нибудь), от одного сердца к тысячам сердец(т.е. всем сердцем/всей душой), внеделе восемь дней, я – девятый/дневать и ночевать (т.е. неотлучно находиться где-либо) и др. В свою очередь, в английском языке хотя и используется определенное количество фразеологических единиц с числительными, все же во многих случаях они не могут наиболее полно выразить свое значение не только в пословицах или поговорках, но и в других лексических сочетаниях. Такие выражения в переводе на азербайджанский язык употребляются в совершенно ином значении. Например:

1.Scoretwicebeforeyoucutonce (proverb). – Дважды отмерь, прежде чем один раз отрезать.

2. Sixofoneandhalfadozenoftheother (proverb). Шесть одного и полдюжины другого (т. е. одно и то же).

4. Анализ взаимосвязи языка и культуры во фразеологических единицах с количественной тематикой. Как известно, язык является выразителем духа народа. Поэтому культура, традиции, менталитет того или иного народа оказывают влияние на язык, оставляя в нем глубокий след. Культура является созданной человеком совокупностью характерных для него форм жизнедеятельности, а также процессом создания и воспроизведения этих форм. В этом плане понятие «культура», в отличие от понятия «природа», характеризует чело­веческий мир и заключает в себе ценности и нормы, убеждения и традиции, знания и умения, обычаи и законы, язык и искусство, технику и технологии и т.д. В широком смысле, культура является совокупностью жизнедеятельности, достижений и творчества народа и этнической группы. Мастера слова особенно тонко ощущают прочную связь между языком и этнической ментальностью. Различия между языками зависят от разнообразия психологических особенностей народов. Как известно, азербайджанский язык имеет большую тенденцию к передаче психологического состояния человека, однако если дело касается настроения, то здесь перевод является незаменимым.

Менталитет, будучи социально-философским феноменом, формируется также благодаря традициям, морально-духовным ценностям, религиозным убеждениям, сознанию, привычкам, языку. Культура, национальный характер, менталитет, идеология азербайджанцев, турок, славян, англичан и других народов являются неотъемлемой частью общемировой культуры.

  1. 5.         Синонимия во фразеологических единицах с количественной тематикой. Фразеологизмы с количественной тематикой по своим характерным осо­бен­ностям схожи с синонимическими лексическими единицами. Как известно, такие слова, способные заменить в тексте близкие по смыслу лексические единицы, называются синонимами. Однако такая замена не всегда возможна. Иногда имеются определенные ограничения, которые чаще всего связаны с полисемией этих слов. В свою очередь, причиной последней является выражение лексическими единицами отличающихся друг от друга значений в других предложениях. Эта особенность проявляется и во фразеологических единицах. Поэтому способные заменить друг друга устойчивые сочетания называются фразеологическими синонимами. Фразеологические синонимы играют значительную роль в семантическом обогащении лексических синонимов, создании экспрессивности языка.
  2. 6.         Антонимия во фразеологических единицах с количественной тематикой. Антонимия во фразеологизмах с количественной тематикой проявляется в двух основных формах:
    1. Антонимия однозначных фразеологических единиц
    2. Антонимия омонимичных фразеологических единиц

Антонимия однозначных фразеологизмов проявляется тогда, когда данные единицы обладают одним и тем же лексическим составом и структурой.

Антонимичные слова состоят в основном из морфем. А состоящие из слов фразеологические антонимы выражают различные значения.

Make a good first at something-make a poor first at something.

Play one’s cards well - play one’s cards badly.

Be in one’s element – be out of one’s element.

Такие фразеологические сочетания, используемые в английском языке и обладающие количественной тематикой, по своим качественным показателям относятся к антонимичным.

Антонимы являются активными лексическими носителями, используемыми в языке. Термин «антоним», образованный при слиянии двух греческих слов anti (против) и onoma(имя),используется в лингвистике для обозначения противоположных по смыслу слов. В общем языкознании антонимия определяется двумя основными способами:

  1. По семантическому критерию
  2. По лексическому критерию

Полное противопоставление слов рассматривается как антонимия. Общие свойства антонимов определяются посредством этих слов не в реальности, а в семантическом плане. В азербайджанском языкознании проблема антонимии также остается предметом дискуссий. Здесь даются совершенно различные определения этого понятия: «слова, выражающие противоречия, противопоставленные друг другу значения и понятия», «слова, являющиеся обратными по смыслу по отношению к синонимам», «слова, разные по форме и с противоположным значением» и т.д. Смысловой элемент слов является основным фактором, объединяющим антонимы. Так, нахождение этих слов в оппозиции друг другу, выражение ими значения противо­положности исходят из самих жизненных реалий. Подобные случаи имеют место и в английском языке. Например:

1.Hear much, speak little(proverb). – В буквальном переводе эта пословица звучит так: «Слушай много, говори мало».

2.Much cry and little wool (proverb).– Много шума из ничего (пословица).

3.Most haste, worse speed(proverb). – Буквально: «Большая поспешность, худшая скорость», или вражение, наиболее точно отражающее смысл этого фразеологизма: «Кто поспешит, тот людей насмешит» (пословица).

Использованная литература:

  1. Seyidov Y., Mərdanova S. Azərbaycan dilçiliyinin qrammatika problemləri. Bakı: BDU-nun nəşriyyatı, 2008
  2. Seyidov Y. Azərbaycan ədəbi dilində söz birləşmələri. Bakı: Maarif, 1966
  3. Azərbaycan dilinin qrammatikası. Bakı: Azərb. SSR EA Nizami ad. Ədəbiyyat inst., 1959
  4. Bağırov Ə.A. Azərbaycan dilinin üslubiyyatı. ADU, 1985
  5. Aslanov A. Müasir Azərbaycan dilində inkarlıq və kəmiyyət kateqoriyaları. Bakı: Azərb. SSR EA nəşriyyatı, 1963
  6. Xəlilov R. Saylar. Bakı: Azərnəşr, 1978
  7. Bayramov H. Azərbaycan dilinin frazeologiyasının əsasları. Bakı: Maarif, 1978
  8. Abbasov A.A. Dictionary of English-Azerbaijan Proverbs and Saying. Baku: “Turan evi” Publishing House, 2009
  9. Hajiyeva A., Jafarov A. English Phraseology. Baku: “Elm və Tahsil” Pablishing House, 2016
  10. Garasharli Ch. Language and Culture (English-speaking Countries). Baku: Elm ve Tahsil, 2008
  11. Амосова Н.Н. Основы английской фразеологии. Л.: Изд-во Ленинградского ун-та, 1963
  12. Qıpçaq M. Kəmiyyət anlayışının dildə ifadəsi. Bakı: Elm, 2000
  13. Фразеологическая антонимия в современном английском языке. Челябинск: Изд-во Челябинского политехнического института, 1968
  14. Hacıyeva A. Zoometaforizmlər. Bakı: Nurlan, 2007
  15. Hajiyeva Ə. İngilis və Azərbaycan dillərində somatik frazeologiyanın əsasları. Bakı: Nurlan, 2008

|Резюме

В  лингвистике фразеология  описывает содержание,  в котором употребляется слово. Сюда  входят  такие типичные употребления и последовательности, как идиомы, фразовые глаголы и многословные  лексические единицы.  Фразеология изучает такие сочетания слов, при которых значение всего сочетания отличается от обычной  сути  буквального значения слов, образуя фразеологическую единицу. Фразеологические обороты зачастую метафоричны по своей природе и содержат элементы скрытой информации, которую можно легко   понять без формального присутствия в разговоре.

Ключевые слова: фразеологические сочетания, числительные, много-мало, способы употребления, азербайджанский язык, английский язык, антонимия, синонимия, полисемия.

 

Xülasə

Kəmiyyət məzmunlu frazeoloji birləşmələr və onların Azərbaycan və İngilis dillərində işlənmə yolları

Dilçiliyin frazeologiya bölməsi sözlərin hansı məzmunlarda işlənməsini  öyrənir. Buraya çox vaxt səciyyəvi olan birləşmələr, o cümlədən, idiomlar, frazeoloji birləşmələr və bir neçə sözdən ibarət olan leksik birləşmələr aid edilir. Leksikologiya sözlər və onların mənalarından bəhs edərkən, frazeologiya dildə olduqca aktiv istifadəyə malik olan sabit söz birləşmələrini öyrənir. Bu cür leksik birləşmələrin istər şifahi, istərsə də yazılı nitqdə əhəmiyyəti böyükdür. Müxtəlif məcazi mənalara malik olan bu cür frazeoloji birləşmələrin bir çoxu dildə kəmiyyət məzmununun ifadəsinə xidmət edir. Bu qəbildən olan frazeoloji birləşmələr həm ingilis, həm də Azərbaycan dillərində olduqca yüksək işlənmə tezliyinə malikdir.

Açar sözlər:  frazeoloji birləşmələr, say, çox-az,istifadə yolları, способы Azərbaycan dili, ingilis dili, antonimlik, sinonumlik, polisimiya

 

Summary

Phraseological Combinations With Quantitative Subjects And Ways Of Its Use In The Azerbaijani And

English Languages

In linguistics, phraseology describes the content in which a word is used. This often includes typical usages and sequences, such as idioms, phrasal verbs and multi-word lexical units. Lexicology deals with words and their meanings, whereas phraseology is the study of set (fixed) expressions. Phraseology studies such collocations of words, where the meaning of the whole collocation is different from the simple sum of literal meanings of the words, comprising a phraseological unit. They have important roles in spoken language and in writing, in particular in conveying evaluations. They are concise sentences, expressing some truth as ascertained by experience of wisdom and familiar to all. They are often metaphoric in character and include elements of implicit information well understood without being formally present in the discourse.

Key words:phraseological combinations, numerals, much-little, directions of use, Azerbaijani language, English language, antonymy, synonymy, polysemy.

 

Научный руководитель: Доктор филологических наук, профессор Цурикова Любовь Васильевна (Воронежский Государственный Университет. Кафедра английской филологии)

 

 

                                                                                                                                                                                                                                  


Fərəcova Sənəm

AZƏRBAYCAN ATALAR SÖZLƏRİNDƏ "DOST" MOTİVİ QİYMƏTLƏNDİRMƏ KONSEPTİ MƏNZƏRƏSİNDƏ

                Bildiyimiz kimi, konsept hər hansı bir ideyanı özündə cəmləşdirən anlam deməkdir. Anlam insanın yaddaşında buraxdığı izdir, onun dəyəri isə gerçəklikdir. Bu gerçəkliyin qavram içərisindəki ana xətti konseptdir. Konsept adın, işarənin fikri adı və oxucuya çatdırmaq istədiyi motivdir. Ətrafımızda olan məfhum və anlayışların ifadə imkanları ümumilik, konkretlilik bildirib obyektin xarici anlamıdırsa, konsept isə obyektin daxili, fikri adıdır. Konsept düşüncə və inancımızın əsas təməlidir. O, idrakın bütün aspektlərində mühüm rol oynayır. Təcrübə nəticəsində dərk edilən, qavranılan mücərrədlik və ümumiləşmədir. Bu, insan idrakının tərkib hissəsidir.

                E.S. Kubryakova  hesab edir ki, konseptlər -insan təcrübəsini əks etdirən şüur və məlumat strukturlarının vahididir. Müəllif həmçinin  konsepti yaddaşın operativ vahidi, bütün dünya mənzərəsi, kvant biliyi adlandırır [7,43].

                Konsept fikri bilikləri təcəssüm etdirir. Varlıqlara və ya anlayışlara birtərəfli deyil, müxtəlif istiqamətlərdə yanaşmaq konseptin başlıca vəzifələrindən biridir. "Mə­lumdur ki, insanların obyektiv həqiqətlər haqqındakı bilikləri konseptlər şəklində təşkil olunmuşdur, mücərrəd mental dəyərlər insan fəaliyyətini müxtəlif sferlərdə əks etdirir. İnsan konseptlərlə fikirləşir, onları birləşdirir, təfəkkürdə yeni konseptlər formalaşdırır" [7,43]. Konsept təkcə fərdi deyil, həm də kollektivin, cəmiyyətin düşüncə və şüurunun vahididir.

                "Konsept təkcə koqnitiv dilçiliyin tərkibi deyil, həm də şəxsiyyətin ayrıca fikri və psixi vahidi, mədəni fakt, xalqın tarixidir...Anlamdan fərqli olaraq konsept özündə anlamlı, qiymətləndirici, obrazlı komponentləri cəmləşdirir" [7, 45]. Bütün anlamlar konsept yarada bilməz. Konseptin daşıdığı motiv müxtəlifdir. Həmin motiv vasitəsilə müəyyən fikirlər çatdırılır. Çatdırılan fikir hər bir fərdin, yaxud onun təmsil etdiyi cəmiyyətin düşüncələrini əks etdirir. Konsept təkcə şüurun anlamı deyil, həm də eyni vahidin müxtəlif istiqamətlərdə dərk edilməsidir. Konseptlər müxtəlifdir. Araşdırmada  məhz qiymətləndirmə konseptinin üzərində dayanırıq.

                Bildiyimiz kimi, ətraf-aləmdə hər şey öz daxili və xarici keyfiyyətlərinə görə adlandırılır. Bu ad  bəzən sadəcə ad funksiyası daşıyaraq adlandırır, bəzən isə verilən ad və yaxud digər adlar həmin adın əlamət və xüsusiyyəti ilə bağlı olur. Məhz ikinci  fikir qiymətləndirmə konseptini təcəssüm etdirir. Qiymətləndirmə konsepti dedikdə, müxtəlif  konseptləri şüurda təcəssüm etdirən, dəyərləndirən  qiymətləndirici sözlər toplusu nəzərdə tutulur. Qiymətləndirici sözlər müxtəlif konseptlərin tərkibində olur. Həmin konsepti dəyərləndirir və fərdi xüsusiyyətləri cəmləşdirir. Belə qiymətləndirici sözlər qiymətləndirmə konseptinin əsasını təşkil edir.

                Şifahi və yazılı ədəbiyyatın ana xətlərindən biri, əlaqə və düşüncələrin yarandığı ilk dövrlərdən bu günə kimi müxtəlif qiymətləndirici sözlər vasitəsilə dəyərləndirilən "dost"(dostluq) konsepti olmuşdur. Müxtəlif dillərdə, xüsusilə rus dilində "dost" kon­septi  üç istiqamətdə qiymətləndirilir: 1) kimləsə yaxın əlaqədə olan  insan; 2) tərəfdaş, istənilən kimsənin müdafiəçisi; 3) müraciət forması [6, 7]. Azərbaycan dilinin bədii nümunələrində bu tiplərə rast gəlmək mümkündür. Amma atalar sözlərində "dost" kon­septini qiymətləndirən sözlər birinci tipə aiddir. Qiymətləndirmə konseptində müx­təlif qiymətləndirici sözlər bu konsepti ifadə etmişdir. "Xalq mədəniyyətində dostlu­ğun qiymətləndirilməsi həmişə müsbət olsa da, bəzən bu anlamı ifadə etmir" [3, 175].

                ""Dost" konseptinin genişlənmə dərəcəsini qiymətləndirmək, əsas istiqamət­lərinin  dəyişikliklərini təyin etmək üçün "dost, dostluq, yoldaş" mənalı leksemləri tərif və kom­ponent analizinə istiqamətlənmiş, nüfuzlu leksikoqrafik mənbələrdən istifadə edilmiş­dir... bir çox qiymətləndirmə mənalarının və onların sosial fikrinin üzə çıxarmağına imkan vermişdir" [6, 2]. "Dost" konseptini qiymətləndirən sözlərə "dost", "yaxın", "yol­daş", "qardaş"  anlayışları daxildir. Bu qiymətləndirici sözlərin bəziləri atalar sözlərində də öz əksini tapır.

                Dilçilikdə "dost" anlayışı "dostlar vacib sosial kateqoriyanı əmələ gətirir: bu insanlara kömək və dəstək lazım olanda inanmaq olar" [4, 109] , "dostla əlaqə dərin və möhkəmdir, onu sınaq etməklə əmin olmaq olar ki, o hər şeyə tab gətirəcək" [5, 46]  kimi qiymətləndirilir. Azərbaycan dilidə "dost" sözü köməyə hazır olan, inanılan, etibar edilən, aktiv əlaqələr olmamasına rəğmən uzun illər davam edilməsi mümkün olan əlaqələri ifadə edir. Lüğəvi mənasına görə "dost " anlayışı birisi ilə dostluq münasibə­tində olan adam, yoldaş, arxadaş, birinin yaxşılığını istəyən, onu ürəkdən sevən, onunla yaxın olanı adlandırır. Atalar sözlərində "dost" sözü qiymətləndirmə konseptində  "dost"("dostluq")  əlaqələrini qiymətləndirir. "Dost" qiymətləndirici sözünə nümunələr­də diqqət yetirək: Dostsuz insan-qanadsız quş. Hər rast gələnə dost demə. Köhnə dost yəhərli ata bənzər. Vəfasız dost, kölgəsiz ağacdı. Vəfalı dost yad olmaz, görməsə səni yüz il. Yaxşı dost qardaşdan əzəldi. Yaxşı dost qara gündə məlum olur.  Yaxşı dost yaman gündə məlum olar. Bir dost min ildə qazanılar. Qərib- dostu olmayandı. Dost dostun aynasıdır. "Dost" sözü atalar sözlərimizdə müsbət əlaqələri qiymətləndirmişdir. Atalar sözlərimizin qiymətləndirmə konseptində "dost" qiymət­ləndirici sözü etibar, inam, doğruluq, dəqiqlik, səmimiyyət, daxili təmizlik, dəstək, vəfa, çətin günün yardımcısı, mənəvi zənginlik kimi etik modeli dəyərləndirir.

                Atalar sözlərində "dost" və "düşmən" anlamları bu konseptdə əsas qiymətlən­dirici sözlər mövqeyindən çıxış edir. Hər iki söz semantik baxımından atalar sözlərində eyni anda işlənərək təzad yaradırlar: Anlayan düşmən anlamaz dostdan yaxşıdır. Ağıllı düşmən ağılsız dostdan yaxşıdır. Köhnə düşmən dost olmaz. Mərd düşmən namərd dostdan yaxşıdır. Nadan dostdan ağıllı düşmən yaxşıdır. Dost ağlar, düşmən gülər. Dost başa baxar, düşmən ayağa. Dost bir, düşmən on bir. Dost evin sil-süpür, amma düşmən evinə getmə. Dost gələr, düşmən gedər. Dost sevinər, düşmənin gözü çıxar. Sən get özünə dost qazan, düşmən ocaq başında. Hirs düşməndi, ağıl dost. Semantik cəhətdən eyni istiqamətdə işlənməsinə baxmayaraq, "dost" və "düşmən" qiymətləndirici sözlərinin subyektləri müvəqqətidir. Məhz buna əsasən də onların əlamətlərinin dəqiq qiymətlən­diril­məsi üçün təzad şəklində işlədilmişdir. "Dost istənilən vaxt düşmən ola bilər və yaxud əksinə" [6, 3].

                Atalar sözlərimizdə "dost" və "düşmən" sözləri qrammatik məna baxımından ad, insan anlayışı bildirirlər. Bu iki isim bir- birilərinin məna cəhətdən seman­tika­larının aydınlaşmasına kömək edir. "Dost", "düşmən" qiymətləndirici sözlərin sub­yekti proses nəticəsində müəyyənləşir. Lunçov bildirmişdir ki, "dostluq vəziyyətinin semantikası hisslərə, əlaqələrə və onlardan doğan hərəkətlərə bölünür.  Dostluğun əsasında emo­sional duyğular əsas rol oynayır: insan öz ətrafına bağlılıq hiss edir, yadlara isə düşmən kimi baxır" [5, 48]. Deməli, dostluq əlaqələrin əsasında sevgi, sevinc, şən hisslər daya­nır. Ona görə də qiymətləndirmə konseptində "dost" sözü emosiyaları da qiymətləndirir.

                Dost münasibətlərin yaratdığı əlaqələr "dostluq" sözü ilə qiymətləndirilir. Atalar sözlərində "dostluq" sözü öz həqiqi mənasına uyğun işlənərək qiymətləndirici söz kimi çıxış edir: Dostluq həmişə qalib gələr. Ən böyük dövlət dostluqdur. "Dostluq  səadətdir, bu xoşbəxtlikdir, bütün insan həyatının lazımi şərtlərindəndir, bu dostlar arasında inam, səmimi münasibətlər, düzgünlük, dəqiqlik, etibar və uzunmüddətli münasibət, dosta yetinmək, alicənablıq, dostu müdafiə, bərabərlik(rəqabətdə olma­ma), rəsmiyyətdə olmama, mənəvi rahatlıq, emosional, yaxud maddi münasibətə (mü­badiləyə) imkan yaradır; həmçinin dost insan əxlaqının ölçüsüdür, dosta görə mənəvi hakim hesab edilir" [5, 48]. Bəzi atalar sözləri isə yalnız  semantik məna cəhətdən "dostluq" konseptini qiymətləndirir: Sınanmamış atın dal- qabağına keçməzlər.

                "Yoldaş" sözü Azərbaycan dilində müxtəlif semantik məna çalarlarına malikdir: Bir kəsə yaxın olan, dost, adam, vətəndaş, biri ilə birlikdə yola çıxan və ya yol gedən adam, həyat yoldaşı (ər-arvad). Atalar sözlərimizdə "yoldaş" sözü, demək olar ki, "dostluq" konseptini qiymətləndirir. "Yoldaş" sözü lüğəvi mənasına görə iş, həyat şəraiti ilə bir- birinə yaxın olan adamlar, rəfiq mənasını ifadə edir və "dost" anlayışını özündə təcəssüm etdirir : Yaxşı yoldaş gec tapılar. Yaxşı yoldaş yaman gündə tanınar. Yaman yoldaş ilandan betərdir. Yoldaşını mənə de, sənin kim olduğunu deyim. Nümunələrdən göründüyü kimi,  "yoldaş" sözü "dost" sözü ilə  semantik cəhətdən eyniləşir və səmi­miyyəti, yaxşılığı, doğruluğu, düzgünlüyü, ədalətliliyi, hörməti, ürəkaçıqlığını, təmizliyi ifadə edir. "Yoldaş -  dostluq əlaqələri, qısa münasibətlər yaradılan yaxın tanış, insandır " [6, 9].

                Atalar sözlərinin az bir qismində "yoldaş" sözü bir-birilə birlikdə yola çıxmaq, yol getmək, yaxud yol gedənə qoşulan  adamı qiymətləndirir. Əslində, ifadə tərzi yenə də "dost" konsepti ilə uzlaşır. Yolun başında bir-birilərini tanımırlar, lakin müəyyən müddətdəndən sonra yuxarıda dediyimiz "yoldaş" sözünün ifadə etdiyi semantikalara malik olduqdan sonra "dost" sözü ilə məna cəhətdən eyniləşir: Yoldaşı yolda tanı. Yoldaşın yaxşı olsa, uzun yol yaxın olar. Nümunədən göründüyü kimi "yoldaş" sözü yoldaşlıq əlaqəsini ifadə edir ki, bu da "dostluq" semantikası ilə yaxınlaşır. 

                Atalar sözlərimizdə "qardaş" anlamının "dost" konseptinin qiymətlən­dirilmə­sin­də işlənmə yerinə az rast gəlinsə də,  mövcuddur. "Dost" insana, yaxınına açıq­ürəklə ya­xın­lıq etmək, ona qarşı ədalətli olmaq dəyərlərini qiymətləndirdiyi üçün məhz "qardaş" anlamı ilə yaxınlaşır. "Qardaş" anlamı dostluq etmək, yaxınlıq etmək anlamlarını qiy­mətləndirir. Bundan başqa  birlikdə yaşayan, müəyyən əlaqələr quran, düşmən olmayan mənalarını da özündə daşıyır. Azərbaycan bədii ədəbiyyatında "qar­daş" təkcə ailə bağ­ları olan insanları deyil, həm də aparılan döyüşlərdən sonra barışıq zamanı qarşı tərəfi qiymətləndirərkən bu sözdən istifadə edilmişdir, yəni "biz artıq dostuq" semantikasını daşımışdır. Atalar sözündə məhz bu semantikanı görə bilərik: Qardaş olaq, yarı bölək.

                Araşdırmamızdan belə nəticəyə gəlmək olar ki, atalar sözlərində "dost" sözü öz həqiqi məna konseptini ifadə etmişdir. Bununla  yanaşı, atalar sözlərimizdə "yoldaş" sö­zü  həm "dost", həm də dost semantikasını səciyyələndirən "yaxın adam" , "yol yoldaşı" mənalarını qiymətləndirmişdir. "Yoldaş" sözünün digər semantikaları qiy­mət­lən­dirmə konseptində iştirak etmir. Atalar sözlərimizdə dostluğu qiymət­ləndirən "qardaş" sözü isə "ailə üzvü" mənasında deyil, məhz "dost" mənasında qiymətlən­dirmə konseptinə daxil olur. Bədii nümunələrdə qiymətləndirmə konseptində iştirak edən "vətəndaş", "əmək­daş", "yaxın", "rəfiqə" sözləri "dost" konseptini qiymət­ləndirdiyi halda, atalar sözlə­ri­miz­də dostluğu qiymətləndirmə konseptində belə qiy­mətləndirici sözlər olan nümunələ rast gəlinmir. Qiymətləndirmə konseptində dost­luğu dəyərləndirən qiymətləndirici sözlər semantik çalarlıqlar yaradaraq Azərbaycan dilinin leksik-semantik  sisteminin zənginliyindən xəbər verir.

 

İstifadə olunmuş ədəbiyyat

1.  Atalar sözləri. Tərtib edən: Mətanət Yaqubqızı. Bakı: "Nurlan", 2013, 476 səh.

2.  Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti. 4 cilddə. Bakı: Şərq-Qərb, 2006

3.  Арапова. О.А.  Концепт  "Дружба":системный  и  функционально- когнитив­ный

анализ: Дисс. канд. филол. наук: 10.02.01– М.: РГБ, 2005, 242с.

4.  Вежбицкая. А. Понимание культур через посредство ключевых слов / А. Вежбицкая – М.: Языки славянской культуры. 2001, 288 с.

5. Коняева Е. В.  Концепт "Дружба" по данным научных исследований / E.B.  Коняева // Cовременные  коммуникации: Язык. Человек. Общество. Культура : сборник статей.- Екатеринбург: Изд-во УМЦ УПИ, 2014,    с. 45-51.

6. Попович Е. С. Социальные аспекты развития концепта «друг» в русском языке , Научный журнал КубГАУ, №115(01), 2016, с.1-13

7. Сурина В. Н. Понятие  концепта и концептосферы. "Молодой учëный" № 5(16), Том II, "Издательство Молодой учëный" , 2010, с .43-46

Açar sözlər: konsept, qiymətləndirmə konsepti, atalar sözü, semantika

Key words:  concept, evaluation concept, proverb, semantics

Ключевые слова: концепт, концепция оценивания, пословица, семантика

 

"Friend" motive in the view of the evalution concept in  Azerbaijani proverbs

SUMMARY

                The word "friend" is described as the concept of evaluation in the proverbs in Azerbaijani language.This article is devoted to the development of the social and semantics aspects of the concept of "Friend" in the concept evaluation. The scientific ideas directed to the "friend" theme in the view of  the concept  evaluation. It has been clarified that some meanings express the same or similar semantic meanings in proverbs. These factors are an indication of the lexical-semantics wealth of  Azerbaijani language.

 

Мотив «друг» в концептуальной картине оценивания в азербайджанских пословицах

Резюме

                Слово "друг" описывается как концепция оценивания в Азербайджанских пословицах. Данная статья посвящена вопросу развития социальных и семанти­чес­ких аспектов концепта «Друг» в  концепции оценивание. Научные идеи нап­равленные на тему «друг» с точкой зрения  концепции оценивание. Было разъяснено, что некоторые значения выражают одни и те же или сходные семан­тические значения  в пословицах. Эти факторы являются показателем лексико-семантического богатства азербайджанского языка.

 

Rəyçi: prof.H.Əsgərov


Məmmədova Mənzərə Həsən qızı

NİZAMİ GƏNCƏVİNİN “İSGƏNDƏRNAMƏ” ƏSƏRİNDƏ CANLI VARLIQLARA

AİD  ÜSLUBİ ANTONİMLƏR

          Antonimlər bəşər cəmiyyəti və onu əhatə edən təbii mühitin əksliklərindən yaranmış dil vahidləridir. Onlar çox rəngarəng və müxtəlif şəkildə təzahür edən və hə­yatın bütün sahələrində müşahidə olunan ziddiyyətləri dildə əks etdirir, onu insanlara çatdırır. Əslində, ziddiyyət, şairin və ya yazıçının əks mənalı sözləri öz məharətinə görə işlətməsidir (4, 30). S.M.Səfərli hesab edir ki, təzad, duyğu və düşüncələrin qarşı-qarşıya qoyulmasıdır (1, 642).  Buna görə də antonimlərdə, başqa sözlə desək, təzadlarda iki cəhət xüsusilə özünü göstərir və onlar biri-di­gərini çox təbii və münasib şəkildə tamamlayırlar. Yəni həyatda müşahidə etdiyimiz və edə bilmədiyimiz müxtəlif əkslikləri lokanik şəkildə insan nəzərinə çatdıran ən maraqlı leksik vahidlər antonimlərdir. Belə ki, sinonim, omonim  və s. kimi leksik va­hidlər yalnız bir məna ifadə etməyə qadirdirsə, antonimlərdə, eyni zamanda, biri-digərinə zidd iki məna haqqında məlumat verilir. Başqa sözlə, əgər biz “yaxşı” sö­zünü işlədiriksə, elə oradaca onun antonimi “pis” fikrimizdən keçir və ya “gecə” deyiriksə, həmin anda “gündüz”ü də düşünürük və ya düşməni dostdan ayırırıq.

Əlbəttə, həyatdakı əksliklər həddən artıq çoxdur və bunun dildə əksi olan antonimlər də həm çox, həm də rəngarəngdir. Bu rəngarəngliyin dərk olunması, dildə leksik vahidlərin çoxalması və onların əlvanlığına zəmin yaratmışdır.

Antonimlərin yaranması insan həyatının ilk dövrlərindən başlamış və bu günə qədər böyük bir inkişaf mərhələsi keçmişdir. Onlar əsaslı müşahidə və dəqiq qarşılaş­dırmanın məhsuludur. Həyat hadisələri, varlıq və keyfiyyətlər, fiziki və əxlaqi cəhətlər, davranış və hərəkətlər, münasibət və xarakterlər, xarici və daxili əla­mətlər və s. kimi ziddiyyətli cəhətlər yalnız biri-digəriylə qarşılaşdırılanda anlaşılır, mənfi və müs­bət olmaları başa düşülür. Bu deyilən cəhətləri geniş kütlələrə çatdırmaq üçün ən ümdə vasitə dil-müxtəlif səpgili ünsiyyətlərdir. Bu dil materialları nə qədər çox və hərtərəfli qarşılaşdırılmış olarsa, antonim obyekti bir o qədər anlaşılır və tez təsəvvür olunur.A.N.Qvozdyevin qeyd etdiyi kimi, bu və ya digər vəziyyəti qiymətləndirərkən biz, adətən, onun müsbət və mənfi olub-olmamasını öyrənməyə çalışır və bunun üçün bir-birinə zidd cərgədə qarşılaşdırırıq (3,38).

   Antonimlər belə bir qarşılaşdırma əsasında müxtəlif ziddiyyətləri üzə çıxarır və dildə yığcamlıq yaradır. Buna görədir ki, antonimlərdən müxtəlif səpgili, o cümlədən ədəbi-bədii əsərlərdə geniş istifadə olunur və müəlliflər çoxcəhətli ziddiyyətlərlə dolu səhnələri onun vasitəsi ilə oxucuya çatdıra bilirlər.

Yeri gəlmişkən, qeyd edək ki, fars dilində antonimlər mövzusu Ş.Əlibəyli tərəfindən geniş tədqiqata cəlb olunmuşdur (2). Antonimlər bədii ədəbiyyatda güclü təsvir vasitəsidir və onun gücü müəllifin müşahidə və qarşılaşdırmalarının keyfiyyətindən çox asılıdır.

   Nizami Gəncəvinin əsərlərində, o cümlədən “İsgəndərnamə”də antonimlərdən geniş istifadə olunmuşdur və bunlar şairin böyük müşahidəçiliyinə və təsvirə aldığı ziddiyyətlərin bütün incə cəhətlərinin özünəməxsus  ustalıqla qarşılaşdırdığına əyani misaldır. Bu antonimlər vasitəsi ilə çox geniş ziddiyyətli cəhətlər təsvir edilmişdir ki, onları aşağıdakı şəkildə qruplaşdırmaq olar.

  1. Mücərrədlik  ziddiyyətləri: ، کين - مهربلندی– پستی، بيداری – بيخودی، بدی– نيکی
  2. Məkan ziddiyyətləri: بالا– پست،  آسمان– زمين ، افلاک– خاک ، مغرب– مشرق
  3. Kəmiyyət ziddiyyətləri: افزوده–کم ، بيش کم، بيش– اندک ، بسيار- اندکی ،يکی– صد
  4. Fiziki ziddiyyətlik: زيردست– ياوری ده ، ضعيفی– زور
  5. Münasibət ziddiyyətləri: آشنا – بيگانه ، دوست – دشمن
  6. İctimai vəziyyət ziddiyyətləri: گناهگار- آمرزگار
  7. Təbiət ziddiyyətləri: شب- روز، بامداد- شام
  8. Dini ziddiyyətlər:  آن عالم– اين عالم، خداوند– بنده ، آفريده– آفريننده، خداترس - ناخداترس
  9. Rəng ziddiyyətləri: سياه – سپيد

10.Keyfiyyət ziddiyyətləri:، زر- آهنتنگ – فراخی ، نيک – بد، کهن – نو، ديبا – ژنده

11.Məsafə ziddiyyətləri: دور – نزديک

12.Mifik ziddiyyətlər: فرشته – اهريمن

13.Tərz ziddiyyətləri: بجرعه – بساغر

14. İş ziddiyyətləri:، آشتی – پرخاش، صلح – جنگ بخنده درآمدن – گريستن

15.Atmosfer ziddiyyətləri: سرد –گرم ، سرما – گرما

16. Xarakter ziddiyyətləri: مهربان – نامهربان

17. Zaman ziddiyyətləri: امروز- فردا، ربيع- تموز، گاه- بيگاه

Nizami Gəncəvinin əsərlərində antonimlərin bədii variantı olan oppozisiyalar diqqə­ti xüsusilə cəlb edir. Şairin bütün əsərlərində, xüsusən də “İsgəndərnamə”də bədii əsərin məzmunu və müəllifin əsərdə qarşıya qoyduğu məqsədinə çatmaq üçün istifadə etdiyi bədii təsvir vasitəsinin güclü qol­larından olan oppozisiyadan-mövqelərin qarşılaşdırılmasından böyük ustalıq və sənət­karlıqla istifadə olunmuşdur. Bədii əsərlərdə müəllifin fikrini, ideologiya və amalını oxucuya çatdırmaqda oppozisiya başqa təsvir vasitələri və obrazlı ifadələrdən ən güclüsüdür,-desək yanılmarıq. Çünki burada qarşılaşdırılan mövqelərdən biri müəl­lifin öz mövqeyi, öz fikirləri, hikməti, təlqin etdiyi amallarıdır. Burada muəllifin öz personajlarına, təsvir etdiyi hadisə və xarakterlərə münasibətı, onun hansı mövqedən çıxış etməsi açıqlandığından bu amalları başa düşmək müəyyən qədər asanlaşır.

Nizami Gəncəvinin əsərləri oppozisiya-mövqelərin qarşılaşdırılması baxımından çox maraqlıdır. Şair əsərlərinin hamısında öz ideya və amalını oppozisiya vasitəsilə çox gözəl açmış, söz sənəti şərtlərinə sadiq qalaraq, hümanizm, xeyirxahlıq, doğruluq, sülh, şər əməllərdən imtina, gözəllik, incəlik, yüksək mədəniyyət, beynəlmiləlçilik, sədaqət və s. kimi yüksək insani duyğular carçısı olaraq çıxış etmişdir. Belə ki, əsərlə­rində çox tez-tez müxtəlif mövqe qarşılaşdırmalarını işlədən şair, bu məqsədlə çox müxtəlif sahələrə əl atmış, oradan ən obrazlı, ən parlaq, ən aydın və anlaşılan söz və ifadələri seçmiş, onları poemalarında işlədərək, bir tərəfdən öz fikrini təkrara yol vermədən ifadə etmiş, digər tərəfdən söz və sənət vəhdətinin nəticəsi olan nadir incilərini yaratmışdır.

Oppozisiya Nizami Gəncəvi əsərlərinin dilinin axıcı, oxunaqlı olub, söz təkrarının qarşısını almağa kömək edən ən əlverişli vasitə olmaqla bərabər, onun leksiko­nunda şairə məxsus orijinal dil vahidlərinin, bədii sözlərin, söz birləşmələrinin, poe­tik, idiomatik ifadələrin işlənməsinə də səbəb olmuşdur.

Nizami dilində işlənən oppozisiyalarda həm nominativ, həm də şair tərəfindən məcazlaşmış orijinal dil vahidlərindən istifadə edilmişdir.

Müxtəlif insan münasibətləri, ictimai vəziyyət, dini, mifik anlayışlar, coğrafi yer, məkan və adlar, heyvanat və bitki növləri, müxtəlif keyfiyyət və qeyri-müəyyən kəmiyyətlər, xeyir və şər işlər, dəmir və qiymətli metallar, güclülük və zəiflik, ədalət və ədalətsizlik, astronomik hadisələr, sülh və müharibə, insan həyatının müxtəlif dövrləri, zərrə və küll, müxtəlif dad və hisslər, fərqli rənglər, cürbəcür hərəkətlər, iş və hallar, ayrı-ayrı parça növləri, tarixi şəxsiyyətlər, qəhrəman, döyüşçü və elçi adları, silah və qab növləri, bədən uzvləri, müxtəlif maddələr və s. oppozisiya yaratmaqda şairə geniş imkanlar açmışdır. Bu mövqe qarşılaşdırılması müqayisəyə əsaslandığından burada məcazlaşma baş vermiş, fars dilində biri-digərinə zidd mənada işlənməyən sözlər oppozisiya obyektinə çevrilmişlər.

“İsgəndərnamə” əsəri üzərində aparılan iş onu deməyə əsas verir ki, burada oppozisiya nominativ antonimlərdən çoxdur və onların böyük bir qismi Nizami qələminin məhsuludur. Başqa sözlə desək, şairin ən böyük məsnəvisində qələmə aldığı epik hekayələr, lirik səhnələr, elmi məclislər, insanı dəhşətə gətirən döyüş səhnələri, bu səhnələrin təşkili, cəngavərlərin döyüş bacarığı, döyüş qaydaları, qədim silahlar, döyüş sursatı, döyüşdə istifadə olunan heyvanlar, maraqlı səyahətlər, bu səyahətlər zamanı keçilən ölkələr, oranın adamları, xanlar, xaqanlar və s., hamısını sadalamaq mümkün olmayan digər maddi varlıq və mücərrəd anlayışlar çox orijinal və fərdi üslubi antonimlərlə biri-digəri ilə qarşılaşdırılır, onların fərqli cəhətləri aydınlaşır.

“İsgəndərnamə”də işlənən oppozisiya qruplarını iki əsas hissəyə bölməyi məqsədəmüvafiq hesab etdik: canlı varlıqlara aid edilən üslubi antonimlər, cansız əşyalara və mücərrəd anlayışlara aid edilən üslubi antonimlər. Təbii ki, hər qrupun daxilində də yarımqruplar mövcuddur. Bu baxımdan canlı varlıqlara aid edilən üslubi antonimlərə aşağıdakı yarımqruplar daxildir:

  1. Xaliq-məxluq oppozisiyası

Bütün yaranışların yaradanı təkdir, vahiddir və öz yaratdığı varlıqlarla çox müxtəlif cəhətlərdən qarşılıqlı mövqelərə malikdir. Başqa sözlə desək, özünün min bir adıyla əlaqədar min bir də epitetə malik olan Allahla yaratdıqları arasında olan oppo­zisiya çox zəngindir. Mövqe qarşılaşdırmalarında İslam dininin müqəddəs səmavi kitabı Qurani-Kərimin motivləri əsas götürülərək, Allahın məziyyətləri, o cümlədən “Üsuliddin”-in nəzəri əsasları bütün incəlikləri ilə acıqlanır, qavranılası çətin mətləb­lər aydın üsulla təqdim olunur. Nizaminin islamşünaslığının bariz göstəricisi olan bu təqdimat “İsgəndərnamə”nin müqəddimələrində, minacat və meraclarında, həmçinin əsərin müxtəlif səhifələrində çöx münasib, dəqiq və özəl şəkildə səpələn­miş, burada Allahın vahidlik, qadirlik, alimlik, müridlik, müdriklik, qədimlik, sadiqlik, tanrılıq, kömək edən, əl tutan, bağışlayan, xəzinə verən, hidayət edən, məsləhət verən və s. kimi keyfiyyətləri oppozisiya vasitəsilə ifadə olunmuşdur. Məsələn:

زبان آوران را بتو بار نيست      که با مشعله گنج راکارنيست(5 ، 6)

(Söz sahiblərinin sənin məqamına yolu yoxdur, çünki xəzinənin məşəl ilə işi yoxdur.)

Bu beytdə Nizami, Allahı söz ustadları ilə qarşılaşdıraraq birincini گنج (xəzinə), ikinciləri مشعل (məşəl) adlandırır. Yəni söz ustadları nə qədər işıqlı zehnə və iti sözə malik olsalar da, sirlər xəzinəsi kimi həmişə əlçatmaz olan Allah qarşısında acizdirlər. Odur ki, beytdəki گنج və  مشعله sözləri oppozisiya baxımından şərh olunarsa, گنج Allah, مشعله  şairlər, ziyalı fikir, işıqlı təfəkkürə malik insanlar kimi başa düşülmə­lidir. Həmçinin beytin birinci misrasında تو (Allah) və   زبان آوران(şairlər,ziyalı şəxs­lər) sözlərindən yaranan oppozisiya da dediklərimizi təsdiq edir. Başqa sözlə desək, həmin oppozisiya tərəflərini ikinci misrada məcazi mənada işlənmiş گنج və مشعله  sözləri əvəz etmiş, təkrarın qarşısını alan bu obrazlar mövqelərin qarşılaşdırılmasını təmin edən üslubi priyoma çevrilmişdir.

  Əlbəttə, “İsgəndərnamə”də islam motivli beytlərdə oppozisiya göstərilənlə məhdudlaşmır, onlar əsərdə kifayət qədərdir.

  1. Zəif-güclü oppozisiyası

Zəif və güclü anlayışları istər birbaşa,yəni nominativ, istərsə də uslubi şəkildə biri-digəriylə ziddiyyət təşkil etdiklərindən antonim münasibətindədirlər. Bu məf­humlar Nizami dilindəçox geniş şəkildə və müxtəlif sahələrə məxsus sözlərlə ifadə olunmuşlar.

  1. Nizami-digər şairlər oppozisiyası

Nizami əsərlərində yeri gəldikcə özünü müasiri olduğu şairlərlə müqayisə edərək qarşılaşdırır və bu münasibətlə bir sıra söz və ifadələr işlədir. Buna görə də şairin əsərlərində üslubi antonimlərdən danışarkən bu cəhət nəzərdən qaçırılmamalıdır.

  1. Dost-düşmən oppozisiyası

Nizamiyə görə, eybörtən, eybyuyan düşmən, eybaxtaran dostdan üstündür və buna görə də şair özünü birinci mövqedə-eybörtən, eybyuyan kimi təqdim edir. Bu fikrinin ifadəsi üçün çox maraqlı və orjinal şəkildə دريا və  آيينه sözlərini qarşılaşdırır. Şairin nəzərində دريا eybörtən, eybyuyan düşmən, آيينه isə eyb axtaran dostdur.

  1. Oğru-gözətçi oppozisiyası

Aşağıdakı beytdə bu münasibəti bildirmək üçün دزد (dozd)-oğru və  پاسبان(pa­seban)-gözətçi sözlərindən istifadə olunmuşdur:

دوهندوبرآيدزهندوستان     يکی دزدباشديکی پاسبان(5 ، 37)

(Hindistandan iki hindli çıxar: biri oğru, biri gözətçi)

  1. Nüsrətəddin-başqaları oppozisiyası

 Məlum olduğu kimi, Nizami “İsgəndərnamə”ni Səid Nüsrətəddin Əbubəkrin dövründə yazmış və əsərin əvvəlində və sonunda şahın mədhinə beytlər nəzmə çəkmişdir. Bu mədhdə dövrün hakimi bir neçə cəhətdən, ony əhatə edən varlıqlar, keç­miş şahlar, tarixi və müasiri olduğu adamlar, mühit və s. ilə qarşılaşdırılmış, xarak­terizə edilmişdir. Bu qarşılaşdırmalarda, adətən, Nüsrətəddin şaha üstünlük verilmiş və bunun bəyanı ilə əlaqədar başqa ədəbi priyomlarla yanaşı, oppozisiyadan da is­tifadə olunmuşdur.

  1. Şah-dünya oppozisiyası
  2. Qalib- məğlub oppozisiyası
  3. Xeyirxah-bədxah oppozisiyası
  4. İsgəndər-əsərin qəhrəmanları oppozisiyası

“İsgəndərnamə” əsərində onun əsas qəhrəmanı İsgəndərlə əlaqədar mövqelərin qarşılaşdırılması əsərdəki uslubi antonimlərin ən maraqlı bölmələrindən biridir. Çünki müəllif burada dünya fatehinin bütün cəhətlərini çox incəliklərinə qədər vermək, onu oxucusuna ideal şah, dövlət başçısı, sərkərdə və s. kimi təqdim etmək niyyətində olmuşdur. Təbii ki, bunlar Nizami sözünün, Nizami qələminin gücü ilə mümkün ola bilərdi. Əsərin poetik ustalıqla yazılıb, klassik poeziya normalarından yüksək səviyyədə işlənməsinə görədir ki, şair buna müvəffəq olmuşdur. İsgəndər bütün bəşəri göstəri­cilərlə elə başqalaşdırılmış, elə insani xüsusiyyətlərlə xarakterizə edilmişdir ki, o dünya fatehi yox, bəşəriyyətin ürəyinin fatehi kimi cilvələnmişdir.

İsgəndər əsərdə çox geniş və əhatəli şəkildə, istər canlı, istər cansız personajlarla, mücərrəd anlayışlar, mifik qəhrəmanlar, tarixi şəxsiyyətlər, döyüşçülər və s. ilə qarşılaşdırılır. Sözlər bu qarşılaşdırmalarda mənaca rəngdən rəngə girir, yaxın məna uzaqlaşır, uzaq məna yaxınlaşır. Beləliklə, əsərin dilinin və onun semantikasının dairəsi genişlənir. Ona görədir ki, burada sinonim sözlər antonimlərə çevrilir, biri-digəriylə əlaqəsi olmayan tamamilə yad sözlər sinonimlər şəklində işlənir, har­dasa mənfi mənada işlənən sözlər müsbət məna verir. Ona görədir ki, şair məqsədinə çatır, başqa məqsədlərinə çatdığı kimi İsgəndəri də oxucusuna sevdirir, onun gözləri qar­şısında ideal şahın nə demək olduğu canlanır.

  1.  İsgəndər-zənciappozisiyası
  2.  İsgəndər-Zərracə oppozisiyası
  3.  İsgəndər-Pələngər oppozisiyası

İsgəndərin əsərdə döyüşdüyü digər zənci pəhlivan güclü, şücaətli, qorxmaz, heybətli, fil cüssəli, şir ürəkli, qarğa kimi qara Pələngərdir. İsgəndər Pələngərin bu xü­susiyyətləri qarşısında qızmış şir, düşmən gəmisini çevirməyə qadir külək, ağ rəngli şahin və incəlik simvolu gurla eyni mövqedə verilir.

  1.  İsgəndər-Dara appozisiyası

 Bu şəxsiyyətlərlə əlaqədar əsərdəki üslubi antonimlər çox sənətkarlıqla işlənmiş ədəbi priyomdur. Təəccüblü deyildir ki, İran mütəxəssisləri Firdovsi və Nizami sənətkarlığını müqayisə edərkən məhz İsgəndər və Dara konfiliktini, İran şahının ölüm səhnəsini təsvir edən beytləri misal gətirərək Nizaminin dilinə üstünlük vermiş, onların bədii cəhətdən misilsiz və təsirinin daha çox və dərin olmasını göstərmişlər.

  1. İsgəndər-Filiqus oppozisiyası
  2. İsgəndər-atı oppozisiyası
  3. İsgəndər-Rövşənək oppozisiyası
  4. İsgəndər-elçi İsgəndər oppozisiyası
  5. İsgəndər-Nüşabə oppozisiyası
  6. İsgəndər-Keyd oppozisiyası
  7. İsgəndər-Çin xaqanı oppozisiyası
  8. İsgəndər və Çin ordusu oppozisiyası
  9. İsgəndər-ruslar oppozisiyası
  10. İsgəndər-qoşun başçıları oppozisiyası
    1. İsgəndər-rus əskəri oppozisiyası
    2. İsgəndər-Çin kənizi oppozisiyası
    3. İsgəndər-qulamları oppozisiyası
    4. İsgəndərin ordusu-Daranın ordusu oppozisiyası
    5. İsgəndərin vəziri-Daranın hərəmxanası oppozisiyası
    6. Rumi-zənci oppozisiyası
    7.  İran - Zəngibar oppozisiyası
    8. Dara-məsləhətçisi oppozisiyası           
    9.  Varlı-yoxsul oppozisiyası
    10.  Dara-başqa şahlar oppozisiyası
    11.  Dara-ölüm oppozisiyası
    12. Səməndər-pərvanə oppozisiyası
    13. Mifik qəhrəmanlar oppozisiyası
    14. Beyin-şərab oppozisiyası
    15. Rövşənək-yer oppozisiyası
    16.  Rövşənək-bətnindəki övlad oppozisiyası
    17.  Kəniz-zövcə oppozisiyası
    18.  Ədalətli-haqsız oppozisiyası
    19.  Ağıllı-nadan oppozisiyası
    20. Burtas-atı oppozisiyası
    21. Burtas-Hendi  oppozisiyası
    22.  Hendi-digər döyüşçülər oppozisiyası
    23.  İlaqi-İsgəndərin əsgəri oppozisiyası
    24. Silah-döyüşçü oppozisiyası
    25. Rus əskəri-çinli kəniz oppozisiyası
    26.  Nizami-Nüsrətəddin oppozisiyası

Qeyd olunan antonim və oppozisiyaların hər birinə aid “İsgəndərnamə” əsərində onlarla misallar mövcuddur və “İsgəndərnamə”ni onlarsız təsəvvür etmək mümkün deyildir. Məhz bu kimi cəhətlər Nizaminin əsərlərini digər klassiklərin əsərlərindən fərqləndirir və onları əlçatmaz və təkrarolunmaz edir. Nizaminin ədəbiyyata gətirdiyi çoxsaylı appozisiyaların geniş və hərtərəfli tədqiqata cəlb olunması zəruridir.

Ədəbiyyat

  1. Səfərli Ə.M. Divan ədəbiyyatı sözlüyü. Bakı: Elm və təhsil, 2015, 703 s.
    1. Алибейли Ш. А. Антонимы в персидском языке. Баку: Элм, 1991, 107 с.
    2. Баевский С.И. Словарь Зафангуйа и джаханпуйа и его место в истории персидской лексикографии / V Межвузовская научная конференция по иранской филологии. Душанбе: ТГУ, 1966, 168 с.
    3. بالازاده عبدلرضا. قارسی عمومی.  چاپ سوم. رشت، 1388 ، 252 ص.            
    4. نظامی گنجوی، شرفنامه، متن علمی وانتقادی ازعبدالکريم عليزاده، باکو،1947، 507   ص.

 

Açar sözlər: Nizami,“İsgəndərnamə”, canlı varlıq, “Xəmsə”, üslubi, antonim, yaradıcılıq

 

Стилистические антонимы о живых существах в произведение

«Искендернаме» Низами Гянджеви

Аннотация

Данная статья посвящена к изучению стилистических антонимов в произведение «Искендернаме» Низами Гянджеви. Потому что, стилистические антонимы являются одной из разновидностей антонимии в языке Низами Гянджеви и употребляются широко и многозначно.В статье характеризуются образы стилистических антонимов с точки зрения их области употребления, в результате чего становится ясно, что эти изобразительные средства широко охватывают многие детали жизни.

                Стилистические антонимы в языке Низами по мастерски оживляются и становятся оригинальными символами и эталонами и приобретают своеобразные художественные облики и значения.

В данной статье исследуются лишь те стилистические антонимы из «Искендернаме», которые обозначают живые существа.

И подчёркивается необходимость изучения богатых стилистических антонимов творчества Низами Гянджеви, в рамках их более масштабного и полного исследования.

Ключевые слова:Низами, “Искендернаме”, живое существо, “Хамса”, стилистический, антоним, творчество

 

Stylistic antonyms about alive realitiesin the work of

“Iskendername” by Nizami Gancavi

Abstract

This article is dedicated to the study of stylistic antonymsin the work of “Iskendername” by Nizami Ganjavi. Because, stylistic antonyms are one of the varieties of antonyms and used widely and multi-menacingly in Nizami Ganjavi’s language. In the article the forms of stylistic antonyms are characterized from the point of view of their fields of usage, as a result of which it became evident that these figurative means widely cover many details of life.

Stylistic antonymsin Nizami’s language get animated become original symbols and references and acquire peculiar artistic aspects and meanings.

In the present article only investigated those stylistic antonyms from “Iskendername” which stand for aliverealities.

And it is emphasized the necessity of more comprehensive and detailed searching of rich stylistic antonyms of creation by Nizami Ganjavi.

Keywords: Nizami, “Iskendername”, alive reality, “Xamsa”, stylistic, antonym,   creation.


Nadirov Özbəy Vəli oğlu

MƏDƏNİ NİTQIN ETİK MƏSƏLƏLƏRİ

Hər bir adamın davranışını, fəaliyyyətini müəyyən edən əsas amillər bütün bəşəriyyətin və ya nisbətən kiçik insan kollektivinin ictimai-tarixi təcrübəsi müəyyən edir. Deməli insanın şəxsi təcrübəsi-özünün fərdi təcrübəsinin başqa adamların təcrübəsinin və cəmiyyətin təcrübəsinin bir növ qaynağıdır.

Yalnız ünsiyyət prosesində biz gerçəklik haqqında bizim üçün yeni biliklər əldə edə bilərik. İctimai-tarixi təcrübəni yalnız ünsiyyət prosesində başqalarına verə bilərik. Bəs ünsiyyət nədir? Ünsiyyət hər hansı bir adama və ya başqa adamlara bu və ya digər münasibəti ifadə etmək tərzidir. Nitq fəaliyyəti insanın ünsiyyət üçün dildən istifadə etməsi prosesidir. Dil insanı cəmiyyət üçün yaradır. Dilin yoxsa, demək cəmiyyətin böyük bir kəsimindən kənardasan.

Biz hansı dillə bir-birimizlə danışırıq? Bu dil nə qədər mədəni, təbii, nəzakətlidir? Danışıqda, ünsiyyətdə dilin nəzakət qaydalarından istifadə edirikmi? Və bütün bu nəzakət qaydaları bizim gündəlik həyatımıza necə öz təsirini göstərir? Bütün bu suallara məqalədə cavab tapmağa çalışacağıq.

Nitq mədəniyyətinin əsas müddəalarından biri danı­şıq etikası ilə bağlıdır. Etika insanların bir-birinə, cəmiy­yətin insanlara münasibətini tənzimləyən mədəni, nəza­kətli danışığı və əxlaq normalarını özündə ehtiva edir. Etikaya görə əxlaq cəmiy­yətdə, insanlar arasında qarşı­lıqlı münasibətləri nizamlayır. Etik normalar əxlaqi key­fiy­yətlərin toplusudur. Mənşəcə latın sözü olan etika (ehtica) termini adı altında insanların bir-birinə mədəni, nəzakətli danışıq, əxlaq normaları nəzərdə tutulur. Bu normalar uzunmüddətli tarixi dövr ərzində formalaş­mışdır. Etika termini ilk dəfə Aristotelin “Nikomaxin etikası”, “Böyük etika”, “Evlem etikası” əsərlərində işlənmiş, əməli nəsihət xarakterli fikirləri özündə ehtiva etmişdir. Aristotelin etikası ilk əxlaq nəzəriyyəsi olmuş­dur. Aristotelə görə etikanın vəzifəsi insanı mənasız və qeyri-təbii ehtiraslardan uzaqlaşdırmaq, ona cəsurluq və ədalətlilik keyfiyyətləri aşılamaqdır.

Antik dövrdə etikanın «atası» Sokrat (e.ə.469-399) hesab olunur. O insanların davranışı,onların bu və ya digər vəziyyətlərdə necə hərəkət etmələri barədə müdrik tövsiyyələr və göstərişlər vermişdir. O hesab edirdi ki,insan təbiətcə xeyirxahdır və əgər o mənəviyyata zidd hərəkətə yol verirsə, deməli onun elmi səviyyəsi zəifdir, ki­fayət qədər etik biliklərə malik deyildir. Onun fikrincə, mənəviyyatın mənbəyi və ya­ra­dıcı başlanğıcı xeyirxah əməldir. Bunu dərk etmək hər bir kəsin insanlıq borcu­dur. Kim həqiqəti dərk edirsə, o, əxlaq və mənəviyyatca xeyirxah insan adlandırıla bilər. Əxlaq etikanın tədqiqat obyektidir. Lap qədim dövr­lərdən başlayaraq etika “insan necə hərəkət etməlidir?” sualına cavab axtarır, əxlaqın mənşəyi və mahiyyəti mə­sə­lələri ilə məşğul olur.

Əxlaq normaları müxtəlif mənbələr əsasında formalaşır. Onların sırasında adət və  ənənələr,əxlaqi nüfuz, ictimai rəy başlıca yer tutur. Ümumilikdə götürdükdə, əxlaq normaları real sosial münasibətlərin məhsulu kimi çıxış edir. Etikaya görə, əxlaq cəmiyyətdə, insanlar arasında qarşılıqlı münasibətləri tənzim etmək tələbatından doğ­muş­dur. Etika dünyagörüşü elmidir, ictimai münasibət­lərin tənzimlənməsi və təkmilləşdirilməsində bilavasitə iştirak edir. Xalqın yaratdığı bu etik qaydaların insanların əlaqə və münasibətlərinin tənzim olunması, normal həyat tərzinin yaradılması sahəsində rolu böyükdür. Xalqımızın görkəmli şəxsiyyətləri, yazıçı və mütəfəkkirləri insanın təhsili, tərbiyyəsi, mənəvi-əxlaqi keyfiyyətləri haqqında qiymətli fikirlər söyləmişlər. N.Tusi yazırdı: “Böyüklər danışarkən kinayə işlətməməli... nalayiq sözlər işlətmə­məli, dilini söyüşə öyrətməməli, zərurət üzündən ayıb kəlməyə ehtiyac yarananda onu obrazlı, məcazi ifadələrlə anlatmalı, şux və zərif ifadələrdən qaçmamalı, hər məclisdə münasib danışmağı bacarmalıdır” .

Adamlar həmişə hər yerdə mədəni ünsiyyətinə, nəzakətli danışığına görə təqdir olunmuş, müsahibinin (və ya müsahiblərinin) nəzakətli sözləri, ifadələri ilə “müka­fat­landırılmışlar”.Nəzakətli danışıq, eləcə də onu  tamamlayan hərə­kətlər də başqa normalar kimi müəyyən sistemə malikdir. Bura nitqin müraciət, dinləmə, sualvermə, söhbətə­qoşulma, suala cavabvermə, şad və bəd xəbəri çatdırma və s. qaydaları kimi komponentlər daxildir. Nəzakətli nitq, hərəkət, davranış mədəniyyətimizin çox mühüm amillərindəndir.

Böyük mütəfəkkür N.Tusinin “Əxlaqi Nasiri” əsə­rin­də bu baxımdan söylədiyi aşağıdakı fikirlər, müla­hizələr xüsusilə dəyərlidir, ibrətamizdir: Çox danışma­malı, başqasının sözünü yarımçıq kəsməməli, başqasının nağıl etdiyi hekayət və rəvayəti bilirsə, bunu üzə vur­mamalı və onun danışıb, qurtarmasına imkan yarat­malıdır.

Hər xalqın milli təfəkkürünə uyğun olaraq müxtəlif müraciət üsulları vardır ki, bunlara nitq etiketləri, yaxud yarlıqları deyilir. Nitq prosesində bu etiketlərə əməl et­mək həm nitq, həm də insani mədəniyyətin göstəriciləri sayılır.

Nitq etiketlərinin aşağıdakı növləri var:

1. Müraciət etiketləri. Ünsiyyət üslubu nitq fəaliy­yətinin müxtəlif sahələrini əhatə etməklə müraciət etiket­lərini həmişə nəzərdə saxlayır.

Müraciət etiketləri: rəsmi (məsələn: Cənab prezi­dent!, Cənab hakim!, Hörmətli rektor!) və s. qeyri-rəsmi (məsələn: Oğlum! Qızım! Qadan alım! və s.) olmaqla iki yerə ayrılır

2. Görüşmə etiketləri: Salam! Salam-əleyküm! Əleyküm-salam! Xoş gördük! Gün aydın! Sabahınız xeyir! Xoş gəlmişsiniz! və s.

3. Ayrılma etiketləri: Xudahafiz! Əlvida! Salamat qalın! Sağ olun! Uğur olsun! Yaxşı yol! Xeyrə qənşər gedin!

4.Təbrik etiketləri: Təbrik edirəm! Gözünüz aydın! Mübarəkdir! Mübarək olsun və s. (hamısının cavabında sağ olun!)

5.Alqışlar: Allah sizə (sənə) kömək olsun! Yastığınız yüngül olsun! Allah rəhmət eləsin! və s.

6.Qarğışlar: Allah öldürsün! Allah bəlanı versin! Allah evini yıxsın!

7. Söyüşlər: Səni yerə soxum! Üzünə tüpürüm! Boyunu yerə soxum! və s.

Nitq etiketlərindən yerli-yerində istifadə olunması ünsiyyətin normal gedişinə, anlaşmaya kömək edir, səmimi münasibətlər yaradır. Qarşıda sizə nitq etiketləri haqqında geniş məlumat verəcəyik.

Azərbaycan nitq etiketində bir çox müraciət for­maları vardır ki, onlardan yerində və düzgün istifadə nitq mədəniyyəti baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

İnsanlara müraciət məqsədilə işlədilən sözlər - xi­tab­­lar dinləyənin diqqətini cəlb etmək, onu çağırma, nəyəsə sövq etmək, nədənsə çəkindirmək və s. məqsədi daşıyır. Qohumluq əlaqələrinə, yaşa, cinsə, ictimai möv­qeyinə, vəzifəyə və sairəyə görə hamının qəbul etdiyi sözlər (bunlara vokativ sözlər deyilir) müraciət olunan­ları razı salır, onları hərəkət etməyə, fəaliyyət göstərməyə sövq edir. İnsanlara edilən müraciət formaları müxtəlifdir, rəngarəngdir. Bunların bir qismi qohumluq münasibətini bildirən adlardır. Məsələn, ana, anacan, atam balası, ata­can, qardaş, bacı, baba, anam-bacım, bala, bacıqızı, bacı­oğlu, əmiqızı, əmican və s. Müraciət bildirən baş sözlərə “ay” vokativ sözü də əlavə olunur: ay dayı, ay anam, ay bacı, ay qız və s.

Müraciət bildirən sözlərin digər qismi şəxsin cəmiy­yətdəki mövqeyi, vəzifəsi, peşəsi, milli və yaş mənsubiy­yətini, insanların qarşılıqlı əlaqə və münasibətini ifadə edir. Məsələn, həkim, sürücü, tələbə, mühəndis, biznes­men, dekan, dosent, professor və s. belə sözlərdəndir. Müraciət formalarından ünsiyyət prosesində yaşca böyük olanlara, tanış olmayanlara, vəzifə sahiblərinə, qadınlara “siz” yaxın adamlara, dostlara isə “sən” deyə müraciət edirlər.

İngilislər heç zaman «mənə çay ver » deməzlər. Onlar«please bring me a cup of tea» deyərlər. «Mənə o kitabı verin». Bizdə adətən heç «verin»də demirlər, elə «ver» deyirlər. Nəyisə anlamayanda biz «nə ?» deyə sual veririk. İngilis üçün bu böyük nəzakətsizlik olar «What» desən. Gərək «pardon ?»yaxud «sorry?» deyəsən.

Niyə biz sürücüyə «zəhmət olmasa saxlayın» yox «burda saxla» deməliyik, niyə  lazım olan yerlərdə «zəhmət olmasa » yaxud «lutfən»,«bağışlayın» deyə müraciət etmirik? «Ala yol ver »,«qaqaş yol ver keçim »,«o tərəfə keç»,«o tərəfə otur» bu sözlərin əvəzinə «zəhmət olmasa yol verin» demirik?

 Niyə bizdə nəzakət xatirinə işlədilən sözlər və hərəkətlərə «saxta;qeyri-ciddi; yaxud səmimi olmayan» kimi yarlıqlar vurulur.

Son dövrlərdə «bəli»,«baş üstə»,«oldu» sözləri demək olar ki, leksikondan çıxarılıb. İnsanların ən çox işlətdiyi nəzakətli müraciət forması«müəllim» olub. O da mühafizəçi,qapıçı,xidmətçi, sürücü və digər peşə sahiblərinə ucdan tutma «muəllim» deyildyinə görə gülüş hədəfinə çevrilib. Axı niyə biz gülüş hədəfinə çevrilməmək üçün bir-birimizə «qardaş»,«dost»,«əfəndim»,«əzizim»,«yoldaş» deyə müraciət etməyək. Və bir jest olaraq üz-üzə gəldikdə bir-birimizə gülümsəməyək.

Hələ XI əsrdə M.Kaşğari yazırdı ki, türklər özlərin­dən yaşca və vəzifəcə kiçiklərə “sən”, böyüklərə “siz” deyirlər (Divan, I c., “Daşkənd” nəşri, s. 326). İctimai yerlərdə  aşna, lələ, ay arvad, a gədə, qağa, canciyər və s. kimi müraciət formalarının işlənməsi baş­qa­larına hörmətsizlik kimi qiymətləndirilməlidir. Həzrəti Məhəmməd Peyğəmbərin kəlamlarının birində deyilir: “Kim birisini öz adı ilə deyil, onun xoşlamadığı bir adla çağırırsa, mələklər ona lənət oxuyar”. Suallar (xüsusilə rəsmi yerlərdə, geniş auditori­yalarda, radio və televiziya verilişlərində qoyulan suallar) ölçülüb-biçilməli, onların əhatəli, düşündürücü, məntiqli, maraqlı olmasına diqqət yetirilməlidir.

Sualların verilməsində nəzakət qaydaları gözlənil­məlidir. Həzrəti Məhəmməd Peyğəmbərin kəlamlarından birində bu münasibətlə deyilir: “Qarşımızdakıların söh­bət­lərini diqqət və ciddiyyətlə dinləməliyik... əgər bir top­lantıda olduqda mövzunu düzgün və yaxşı anlama­mışıqsa, qəlbə dəyməyən suallar verərək daha çox izah edilməsini rica etməliyik”.Nitqi dinləmə bacarığına yiyələnmək.Başqasını dinləməyi bacarmaq böyük məharət tələb edir. Səbrlə, təmkinlə həmsöhbətə qulaq asmaq, onu diqqətlə dinləmək yüksək mədəniyyətin, nəzakətliliyin nəcib əxlaqın təzahü­rüdür” . Bu keyfiyyət hər bir savadlı və mədəni adam, xüsusən natiq üçün olduqca vacibdir. Ə.M.Bəhmən­yar öz əsərində yazır: “Dinləyə bilmək bacarığı yaxşı danışmaq bacarığına bərabərdir”. Mustafa Kamal Atatürk analara müraciətlə deyirdi ki, ey ana, istəsən ki, övladın əsl vətəndaş olsun, ona təkcə danışmağı deyil, dinləməyi də öyrət.

Sədi şeirlərinin birində dilin şirinliyi, yumşaqlığı haqqında deyirdi:

Kimin olsa əgər bir şirin dili

Tük ilə çəkər o dalınca fili.

Şirin, nəzakətli danışmaq Allahın, peyğəmbərin buyruğudur. Həzrət Əli Əleyhi­salam buyurur: “Qəzəblən­məyin, simic olmayın, bərkdən salam verin, şirin danı­şın”.

Natiqin nitqi, danışığı onun şəxsiyyətini, mədəni səviyyəsini, dünyagörüşünü müəyyənləşdirən, ətrafdakı­larla münasibətini nizamlayan başlıca amildir.

Göründüyü kimi, ünsiyyət, danışıq mədəniyyəti ziyalı - müəllim portretinin əsas cizgilərindən biridir.

Nəzakətli danışıq qaydalarının tələbələr üçün tərtib edilib hər bir dekanlığın qarşısında divardan asılması dərs auditoriyalarında deyilməsi və ya I kurs tələblərinə kitab­ça, açıqlama formasında çatdırılması ancaq fayda verə bilər. Belə bir praktika 60-70-ci illərdə bəzi ali məktəb­lərdə həyata keçirilmişdir.

Bir az öncə dediklərimizi təsdiq etmək üçün bizim­də aşağıdakı  tövsiyələrimiz vardır:

1) Yalnız bildiyini de, uzunçuluq etmə. Hər şeyi səlis qaydasında danış. Dediyin sözü çalış təkrar etmə. Yarımçıq danışma.

2) Söhbət zamanı ehtiramlı və diqqətli ol. Söhbət etdiyin adamın sözünü yarımçıq kəsmə, ona diqqət və nəzakətlə qulaq as.

3) Səninlə danışan adamı eşitmədikdə və ya başa düşmədikdə belə de: “Bağışlayın, mənə aydın olmadı”, son­ra isə ondan dediyini bir də təkrar danışmasını xahiş et.

4) Yeri gəldikcə “xahiş edirəm”, “buyurun”, “təşək­kür edirəm”, “çox sağ olun”  sözlərini işlədin.

5) Danışarkən nitqin düzgün və ədəbi olsun. Pis, kobud sözlər işlətmə, “bəli” əvəzinə “hə” demə, “əşşi”, “şeydir”, “zaddır” və s. kimi sözləri işlətmə. Yoldaşlarına inciklik gətirən pis ləqəblər vermə (adlandırma).

Mədəniyyətə o cümlədən də nitq mədəniyyətinə sahib olmaq hər bir vətəndaşın ümdə borcudur.

Böyük mesenat (xeyriyyəçi) H.Z.Tağıyev olduqca sadə və təvazökar insan olmuşdur. Onu yaxından tanıyan ingilis yazıçısı O.Nilin öz əsərlərinin birində yazırdı ki, Azərbaycan tarixində tanınmış simalardan olan H.Z.Tağı­yev təbiətən az danışan olub. Özü haqqında isə ümumiy­yətlə az danışarmış. Bu onun təbiətindən, təvazökar­lığın­dan, irəli gəlirdi. Dahilər həqiqi mənada elm adamları, savadlı və mədəni şəxsiyyətlər özləri barədə, fəaliyyətləri haqda həmişə mümkün dərəcədə az danışmağa çalışmış, başqa­larının onları tərifləməsinə razı olmamışlar.

Şübhəsiz, mədəni nitqin etiketləri dediklərimizlə məhdudlaşmır.Dilimiz bu baxımdan olduqca zəngindir.

Yuxarıda deyilənlərə yekun olaraq qeyd etməliyik ki, insanın etik, əxlaqi baxışları qısa zaman daxilində yaranıb formalaşmır. Bu, uzun sürən bir proses olub, ömrün bütün dövrlərini əhatə edir. Mədəni nitq, danışıq etikası, nəzakətli hərəkətlər hələ uşaq ana bətnində olarkən, məktəbəqədər yaşından və ibtidai siniflərdən şagirdlərə öyrədilməlidir.

Sonda  belə nəticəyə gələ bilərik ki,əxlaq normaları digər normalardan fərqli olaraq daha çox fərdi xarakter daşıyır. Əxlaqi normaların irəli sürdüyü tələblər insanlığın daxili təbiətindən irəli gəlir. Bu normaları xüsusi institutlar deyil, məhz xalq «işləyib hazirlayır», onları sanksiyalaşdırır və yerinə yetirilməsi üzərində mənəvi  nəzarəti həyata keçirir. Sözün,fikrin kəsərini və mənasını deyil,sonda qoyulan nida ilə bildirməliyik. Hamının ortaq kəlmələri ola biləcək «zəhmət olmasa»,«lütfən»,«təşəkkür edirik»,«çox sağ olun»,«minnətdaram»,«bəli» və sair ifadələrdən istifadə etməliyik.

Ədəbiyyat

1. Abdullayev A.S. Nitq mədəniyyəti və natiqlik sənəti. Bakı, “Maarif”, 1981.

2. Axundov A.A. Dil və mədəniyyət. Bakı, 1992.

3. Əliyev K. Antik dövrün natiqlik məktəbləri. Bakı, 1985.

4. Xacə Nəsirəddin Tusi. Əxlaqi-Nasiri. Bakı, “Elm”, 1989.

5. İmam Əlinin qısa kəlamları. Bakı, “ADN” 1991.

6. Qabusnamə. Bakı, 1989.

7. Ə.Namazova, Q.Əliyev Təbabət etikası. Bakı, «Təhsil»,2004

Açar sözlər:danışıq etikası, mədəni nitq,əxlaq, müraciət etiketləri,ünsiyyət,nəzakət, zehmet olmasa,bəli,siz,sən,baş üstə,oldu,gülümsəmək.

Ключевые слова:этика говорения, культурная речь, мораль, этические формы обращения, общение, вежливость, пожалуйста, ты, вы, обязательно, не пременно, улыбка

Keywords:ethics of speaking, cultural speech, morality, tags of application, communion, politeness, please, you, your, be sure, not necessarily, smile

Xülasə

Hər bir adamın davranışını, fəaliyyətini müəyyən edən əsas amillər bütün bəşəriyyətin və ya nisbətən kiçik insan kollektivinin ictimai –tarix təcrübəsi müəyyən edir. Əxlaq normaları müxtəlif mənbələr əsasında formalaşır. Şirin, nəzakətli danışmaq Allahın peyğəmbərinin buyruğudur.

Göründüyü kimi,ünsiyyət danışıq mədəni ziyalı müəllim portretinin əsas cizgilərindən biridir. Nəzakətli danışıq qaydaları tələbələr üçün tərtib edilib, hər bir dekanlığın qarşısında asılmalı və yaxud kitabça (açıqca) şəklində çap olunub tələbələrə (şagirdlərə) paylansa yaxşı olar.

Mədəniyyətə, o cümlədən də nitq mədəniyyətinə, sahib olmaq hər bir vətəndaşın ümdə borcudur.

Резюме

Поведение и деятельность отдельного человека определяют конкретные факторы, опирающиеся на общественно-исторический опыт человечества  в целом или отдельно взятого сообщества. Нормы морали формируются под влиянием различных факторов.

Умение уважительно и вежливо говорить –это одно из велений Пророка.

Как видим, общение  культура речи-это отличительные особенности пре­по­да­вателя-интеллигента.  Было бы полезно, чтобы нормы литературной речи были систематизиро­ваны в виде отдельных требований и вывешены перед деканатами, либо изданы в виде буклетов и открыток, и розданы студентам (учащимся).

 Быть культурным человеком, владеть культурной речи-это долг каждого современного гражданина.

Summary

The behavior and activity of the certain person define the concrete factors relying on socio-historical experience of mankind in general or separately taken community. Moral standards are formed under the influence of various factors.

The ability validly and politely to speak is one of commands of the Prophet.

As we see, communication  the culture of the speech are distinctive features of the teacher intellectual.

It would be useful that standards of the literary speech have been systematized in the form of separate requirements and are hung out before dean's offices, or are published in the form of booklets and cards, and are distributed to students (pupils).

 To be a cultural person, to own the cultural speech is a debt of each modern citizen.

 


ŞəhlaQəhrəmanqızıİsmayılova, VaqifTapdıqoğlu,

ФЕИЛИ БИРЛЯШМЯЛЯРИН ФЕИЛИ ТЯРКИБЛЯРДЯН МЯЗМУН ФЯРГИ

Dilçilikdə bu məsələlərə münasibət müxtəlif cür olmuşdur. Elmi qrammatikalarda vahid konsesus da formalaşmışdır, lakin şübhəli məqamlar da yox deyildir. [2] Həmin şübhə doğuran suallar belədir:

1) Nə zaman birləşmə, nə zaman tərkib deməli?

2) Sintaktik bütövlük amili nədən asılıdır?

M.Ş.Şirəliyev keçən əsrin 70-ci illərinin əvvəllərində belə yazmışdı: «Azərbaycan dilinin sintaksisinin öyrənilməsi nəzərə çarpan dərəcədə irəli getmişdir. Bu, hər şeydən əvvəl, tədqiqinə görə Azərbaycan dilçilərinin türkologiyada böyük nailiyyətlər qazandığı cümlə və söz birləşmələri haqqında təlimə aiddir. Respublika dilçilərinin budaq cümlə, feili bağlama, feili sifət, məsdər tərkibləri nəzəriyyəsinə gətirdikləri yeniliklər…layiqincə qiymətləndirilmişdir. Xüsusilə Azərbaycan dilçiliyində öz təbiətinə görə ilk dəfə qeyri-predikativ tərkiblə budaq cümlə arasındakı köklü fərq açılmışdır. Türk dillərində təktərkibli cümlələrin tədqiqində də birincilik Azərbaycan dilçilərindədir» [Bax: 1, s.3] Feili vahidlərin iki cür adlandırılması Mirzə Kazımbəydən də qabaqdır. Ərəblərin dilçiliyi əsasında gedən linqvistik təsvirdən sonra rus dilinin əsasında dilçiliyimizin təsviri qrammatikası başlayandan словосочетание – söz birləşməsi, глагольные составы – feili tərkiblər adlanmaqdadır. Bu hökmü Mirzə Kazımbəyin qrammatikası əks etdirmiş olur.

Azərbaycan dilçilərindən M.Şirəliyev, M.Hüseynzadə, Y.Seyidov, Z.Tağızadə, Ə.Abdullayev, İ.Əfəndiyev, Əliyev, A.Babayev, B.Xəlilov və b. alimlərin əsərlərində sadə cümləni genişləndirən vasitələr kimi hər iki ifadədən istifadə olunmuşdur [3, 4, 5]

Biz də bu fikirdəyik ki, sadə cümlə bu yolla, yəni birləşmə və tərkiblərlə genişlənir. Ara söz, ara cümlə, xitab və s. ilə də. Çünki dilimizdə komponent çoxluğuna görə genişlənmə ilə üzvə görə genişlənmə cəhətdən də maraqlı cəhətlər müşahidə olunur.

Bu cümlələrdə nələri müşahidə edə bilərik.

1. Nizami Gəncəvinin ən böyük şair olması, İmadəddin Nəsiminin qəhrəman sənətkar sayılması, Cəfər Cabbarlının qısa, qaynar bir həyat yaşaması Ulutürk şeirlərində daim vurğulanmışdır.

2. Hər zaman hər yerdə mənəm deyənlər,

Dostunun ağ günündə qara geyənlər.

Qəlbini qurd kimi söküb-yeyənlər

Daş üstə bir daş da qoymadı getdi.

3. Muğanın pambığı faraş gələndə,

Qozalar gül açıb üzə güləndə,

Qızlar iş gününə ipək biləndə

Könüllər mülkündə laləzar olur.

Bu üç cumlənin hər biri feili birləşmələrlə genişlənmişdir. Birincidə – məsdər birləşmələrilə, ikincisi də feili sifət birləşmələri ilə, üçüncüdə isə feili bağlama birləşmələri ilə.

Bəs birləşmələrin hər biri də tərkibcə genişlənməmişdirmi? Genişlənmişdir. Deməli, birləşmələrin genişlənib tərkib əmələ gətirməyindən də danışmaq lazımdır və belə bir mülahizədə möhkəm-möhkəm dayanmaq olar ki, tərkiblər əmələ gətirmək ifadəsini mürəkkəb komponentli bcvb birləşmələh də deməliyik, hər cür feili birləşmələrə yox. Buradan da başqa bir nəticə də çıxarmalıyıq: çox komponentli ismi birləşmələr də tərkib əmələ gətirir, feili birləşmələr də. Ancaq bunların üzərində məqsədli müşahidələr obyekti təşkil etsək, konkret predmetlər müəyyən edə bilərik.

Bunlar hansılardır?

Birincisi. İsmi birləşmələrin tərkibi də intonasiya ilə müəyyənləşir. Məsələn:

1) Əziz Əfəndizadə Bakı şəhərindəki Mikayıl Müşfiq adına 18 saylı orta məktəbdə təhsil almışdır.

2) Badam ağacının rişələrinin torpağın dərinliklərinə gedib çatması  nədən asılıdır?

Bu iki cümlə də orta məktəb birinci növ ismi birləşmə, badam ağacının torpağın dərinliklərinə gedib çatması üçüncü növ ismi birləşmədə genişlənmiş və tərkib əmələ gətirmişdir.

Nədənsə dilçilər bunlara mürəkkəb söz birləşməsi, çoxkomponentli feili birləşmələrə tərkib deyirik. Onunla da əsaslandırırlar ki, ismi birləşmələr üzvlərə görə təhlildə sintaktik suallara görə parçalanır, feili tərkiblər isə parçalanmır.

Halbuki dilimizdə mürəkkəb ismi birləşmələrin bir üzv kimi götürülməsi də qəbul edilmişdir. Məsələn: Şəkinin adı dillər əzbəri, məşhur ipək kombinatı, kəndin qabaqcıl maldarları, S.Vurğunun lirik şeir, poema və dram əsərləri və s.

Bu linqvistik müşahidələrdən hansı konkret nəticələrə gələ bilərik.

1. Dilçi babalarımız (və nənələrimiz) çoxkomponentli feili birləşmələri ismi birləşmələrdən fərqləndirməkdə özlərinə görünən məntiqi mülahizələri əsas götürmüşlər və ya digər dillərdəki ideyalara ustanovkaedici nəzərlə baxmışlar. Halbuki tabeli mürəkkəb cümlələri sadə cümləyə çevirəndə budaq cümlə ismi birləşmə şəkli də ala bilər, feili tərkib şəkli də.

2. Çoxkomponentli ismi birləşmələrin də tərkibi söz birləşmələri ilə genişlənir, çoxkomponentli feili birləşmələrlə də.

3. Budaq cümlə ilə feili tərkiblərin qrammatik  sinonimliyi məsələsi doğurur. Lakin məsələyə zorəntəbib prinsiplə yanaşmaq da olmaz.

Sadə və anlaşıqlı tabeli mürəkkəb cümləni üslubi cəhətdən ağırlaşdıran sadə cümləyə çevirməyə nə ehtiyac var? Axı dil səlislik, aydınlıq sevir.

Bu məsələyə bir daha qayıdaraq yekun vurmuş olsaq, deməliyik ki, feili tərkiblər yalnız sintaktik kateqoriya kimi tədqiq edilmir, eyni zamanda morfemləri morfoloji kateqoriya kimi də tədqiqatlara çevrilir. Çünki nitq hissələrinin sintaktik əsasda, habelə sintaksisin morfoloji əsasda araşdırılmasının nəticəsidir ki, əslində cümlənin tərkib hissəsi olan mürəkkəb feili söz birləşmələri feili tərkiblər adlanır.

Feilin təsriflənməyən formalarının üç əsasda: leksik məna, morfoloji əlamət və sintaktik zəmində araşdırılması həmin mövzuların daha yeni aspektlərdən tədqiqinə yollar açmış olur.

 

Ədəbiyyat

  1. Kamal Abdullayev. Azərbaycan dili sintaksisinin nəzəri problemləri. Bakı, «Maarif», 1998, 281 səh.
  2. Казымбек М. Грамматика турецко-татарского языка. Казань, 1846.
  3. Əliyev V. Azərbaycan dilində feili sifət. Bakı, 1989.
  4. Əliyev V. Azərbaycan dilində feili bağlama. Bakı, 1989.
  5. Əliyev V. Azərbaycan dilində feilin təsriflənməyən formaları. Məsdər. Bakı, 1976.

 

Açar sözlər: feili birləşmələr, feili tərkiblər, sintaktik vahidlər, morfoloji     əsas, cümlə üzvlərinin vəzifəsi, budaq cümlə məsələsi.

Ключевые слова: глагольные словосочетания, глагольные составы,   синтактические единицы, морфологическая основа, в  роли члена предложения, вопросы придаточного   предло­жения.

                                                                                              

                                                                                               РЕЗЮМЕ

В лингвистической литературе многокомпонентные глагольные составы, как инфинитивные, деепричастные и причастные, также показывают как глагольные словосочетаний, так ка эти единицы по своему грамматическому значению не отличаются друг от друга.

Системный анализ показывает, что в азербайджанском языке есть и многокомпонентных именных словосочетаний, и они составляют синтактическое целое в предложение, а также  отличаются от прида­точных предложений и остаются не предикативными единицами.

 

SUMMARY

In the linguistic literature, multicomponent verbal compositions, as infinitive, participial and participial, also show how verbal word combinations, since these units do not differ in their grammatical meaning from each other.

System analysis shows that there are multicomponent nominal word combinations in the Azerbaijani language, and they form a syntactic whole in the sentence, and also differ from subordinate clauses and remain not predicative units.

 

RƏYÇİ: dos.E.Vəliyeva

 

 

Gözəlova Səfurə Məmməd qızı

RƏSMİ VƏ YA RƏSMİ İŞGÜZAR ÜSLUBUN İMKANLARI

Azərbaycan dilinin müxtəlif inkişaf dövrlərində ünsiyyətin hansı şəraitdə (rəsmi, qeyri-rəsmi yerlərdə, bir nəfərlə və ya kollektivlə, savadlı və ya savadsızla, uşaqla və ya böyüklə, tanışla və ya yadla və b. ilə) baş verməsi onu (nitqi) şəraitə uyğun formalarda qurmaq, dil vasitələrindən məqsədəuyğun şəkildə istifadə edə bilmək tələbatından (ünsiyyətin məqsəd və şəraitə uyğunluğundan) dilin (nitqin) üslubları yaranmışdır. Dil və nitq üslublarından bəhs edərkən bir cəhəti xüsusi vurğulamaq lazımdır ki, dilin funksional üslubları ilk növbədə ümumi-obyektiv xarakter daşıyır, bu dildə danışan ayrı-ayrı fərdlərin iradəsindən asılı olmayaraq bir potensial şəklində mövcud olur. Nitq üslubları isə danışanın (yazanın) dünyagörüşü, savadı, nitq qabiliyyətivə s.  uyğun realizə edilməsindən ibarət olur.

Ünsiyyətin insan fəaliyyətinin müxtəlif sahələrini əhatə etməsi, müxtəlif vəzifələri yerinə yetirməsi onların funksional, yəni vəzifəcə bölgüsünə səbəb olmuşdur. Üslublar konkret bir ədəbi dilin spesifik keyfiyyətləri ilə fərqlənən struktur və funksional sistemdir. Funksional üslublar konkret bir ədəbi dilin tarixi şəraitindəki struktur sistemini təşkil edir.

“Nitqin funksional üslublarından bəhs edərkən bir amili həmişə nəzərdə saxlamaq lazımdır ki, onlar məhz fərdi üslubun hüdudları çərçivəsində fəaliyyət göstərir və bu mənada obyektiv şəkildə mövcud olan müvafiq dil üslublarından fərqlənirlər” (7,58). Dilçilik ədəbiyyatında onların bir sıra növündən bəhs olunur ki, bunların iki növ üzrə qruplaşdırmaq olar:

1) Kitab üslubu – bura daxildir: bədii üslub, elmi üslub, ictimai-publisistik üslub, rəsmi üslub, şəxsi yazışma-epistolyar üslub;

2) Danışıq üslubu – bura danışıq, məişət, əməli danışıq, sadə danışıq üslubları aiddir.

Birinci qrupa daxil olan funksional üslublar, əsasən, yazılı olur. Lakin onlar şifahi ifadə formasında da özünü göstərir. Məsələn, alimin öz elmi qənaətləri barədə yazdığı əsər, məqalə, şübhəsiz ki, yazılı formaya əsaslanır. Başqa bir vəziyyətdə - auditoriyada, televiziya və radio verilişləri ilə həmin elmi nailiyətlər haqda aparılan söhbət şifahi formada həyata keçirilir.

Danışıq üslubu, adından məlum olduğu kimi,  nitqin şifahi formasına aiddir. Bu üslubda əsas məqsəd ünsiyyət yaratmaq, müəyyən məlumat vermək və ya almaq, insanlara, şeylərə, hadisələrə, deyilənlərə və s. münasibət bildirməkdir.

Rəsmi sənədlər, təlimatlar, qanunvericilik aktları və s. bu üsluba uyğun yazılır, tərtib olunur. İfadə düzgünlüyü, fikir dəqqiliyi, yığcamlıq rəsmi üsluba xas olan xüsusiyyətlərdir. Bu üslubda ümumişlək sözlərlə yanaşı, rəsmi üsluba məxsus leksikadan da istifadə olunur ki, onlar müxtəlif məzmunlu sənədlərin dilinə müvafiq üslubi-semantik çalar, kolorit verir.

Dilçilik ədəbiyyatında rəsmi sənədlərin dili aşağıdakı şəkildə səviyyələndirilir:

a)hər bir məsələ aydın və olduqca qısa izah edilir;

b)artıq, lüzumsuz sözlərə, təkrarlara, bədii ifadələrə yol verilmir;

c)ikimənalılığa, dolaşıqlığa yol verməmək üçün hər bir anlayışa dair dəqiq terminlər seçilir;

ç)hər hansı bir məfhumun izahı üçün ədəbi dilin qrammatik normalarına düzgün riayət olunur;

d) ştamp xarakterli xüsusi tərkiblərdən, ifadələrdən geniş istifadə edilir.

Rəsmi üslubun əhatə dairəsi geniş, buraya daxil olan materiallar bir-birindən fərqli olması, müəyyən yarımqruplara bölünməsi onun leksikasını da coxcəhətli edir. Lakin diplomatik sənədlərin leksik xüsusiyyətləri ilə qanunvericilik sənədlərinin leksikası bir-birindən fərqlənsə də, funksiya cəhətdən bir üslubda birləşirlər.

Rəsmi üslubun leksik xüsusiyyətlərindən danışarkən tədqiqatçılar 4 məsələyə fikir verməyi lazım bilmişlər:

1.Müəyyən sözlər, frazeoloji birləşmələr canlı danışıqda, bədii üslubda da işlənə bilir. Lakin rəsmi sənədlərin dilində bunlar rəsmi səciyyə daşıyır;

2.Müəyyən sözlər ancaq rəsmi üslubda məxsusdur, rəsmi üslubda işlənir;

3.Terminlər elmi üslubda işlənə bildiyi kimi, rəsmi üslubda da işlənir. Daha doğrusu, hər iki üslubda –həm elmi, həm də rəsmi üslubda eyni terminlər işlənə bilir.

4.Rəsmi sənədlər müxtəlif sahələri əhatə etdiyi üçün bunları qruplaşdırmaq, hər bir qrupun leksik xüsusiyyətlərindən ayrıca danışmaq lazımdır.

Yuxarıda göstərildiyi kimi, müəyyən qrup sözlər həm ümumxalq canlı danışıq dilində, həm də bədii ədəbiyyatda, həm də rəsmi üslubda işlənir. Ümumxalq dilində ümumi mənada işlənən söz rəsmi üslubda konkretləşir, rəsmiləşir. Məsələn, elçi, qonaq, danışıq, görüş, söhbət və s. Bu sözlər həm diplomatik həm də dövlət qanunvericilik sənədlərində konkretləşən və rəsmi üslubun leksik tərkibinə daxil olan sözlərdir. Bu prosesdə “rəsmi” sifətindən də istifadə olunur. Məsələn, rəsm, görüş, rəsmi qonaq və s.

Diplomatik sənədlərin lüğət tərkibi başqa rəsmi sənədlərin lüğətinə görə xüsusi yer tutur. Məsələn, konsul, bəyannamə, səfər, bəyanat, diplomatik, nota, ultimatum, atteşe, demarş, iqamətgah, krant not, vakkum, saziş, müqavilə, beynəlxalq, məsləhət, məsləhətləşmə, görüş, razılıq, danışıq, söhbət, imzalamaq, işgüzar, işgüzarlıq, mərasim, protokol, qeyd etmək, bildirmək, dövlətarası, əməkdaşlıq, təhlükəsizlik, sülh, yekdil, razılıq hissi, arzuolunmaz, razılığa gəlmək, parlament, hökumət, vəziyyət, təcavüz, birgə, baş nazir, xarici işlər, fitnəkarlıq, rəsmən, rəsmi, müşaiyət etmək və s.  

Əlbəttə, buraya daxil olan sözlərin bir çoxu başqa rəsmi sənədlərdə də işlənə bilər.

“Diplomatik münasibətlər əsas iki ölkə arasında olduğu üçün qərarlar, razılıqlar hər iki tərəfə aiddir. Buna görə də diplomatik sənədlərdə tərəflər, ikitərəfli bəzən isə tərəflər çox olduqda çoxtərəfli sözləri çox işlənir” (9,44)

Diplomatik sənədlərdə təntənəlik yaratmaq üçün hörmət əlaməti olaraq cənab, koral, kral, şah, şer, şahzadə, xanım, zat, zati-ailələri kimi sözlərdən istifadə edilir (3,44).

Rəsmi üsluba aid səənədlərin çox hissəsi dövlət qanunvericilik sənədləri, nizamnamələr, hüquqi sənədləri təşkil edir. Bu sənədlərin leksikası çox rəngarəngdir. Belə ki, qərarların leksikası ilə hüquqi sənədlərin leksikasında fərqli və yaxın cəhətlər də vardır.

Dövlət qanunvericilik sənədlərinin dilinin leksik tərkibinin əsas hissəsini terminlər təşkil edir. Bu terminlər qərarın məzmunu, məqsədilə əlaqədar işlənir.

Rəsmi sözlər qərarları rəsmiləşdirir, onları elmi üslubdan, canlı, danışıqdan ayırır. Dövlət qanunvericilik sənədlərinin dilinin leksikasında aşağıdakı sözlər sırf rəsmi səciyyə daşıyır:

Əmr, qərar, fərman, hüquq, göstəriş, təsdiq etmək, əssnamə, nizamnamə səlahiyyət, şikayət, ərizə, akt, maddə, mübahisə, hərb, müqavilə, saziş, qərara almaq, təyin etmək, sədr, katib, rəyasət heyəti, sovet, qərar vermək. Tələb etmək, müəyyən etmək, tələbat, mülkiyyət, səmərəli vəzifə və s.

Nitq hissələrinə görə bunlar müxtəlifdir. Rəsmi sənədlər əsas fellərin yardımı ilə formalaşır. Dövlət qanunvericilik sənədlərinin leksikasında aşağıdakı fellər çox işlənir:

Qərara almaq, təsdiq etmək, təqdim etmək, təmin etmək, qəbul etmək, məruzə etmək, nitq söyləmək, nitq söyləmək, tədbir görmək, müzakirə etmək, qadağan olmaq (etmək), tədbir görmək, etiraf etmək.

Əlbəttə, rəsmi sənədlərdə işlənən fellər bunlarla bitmir. Rəsmi-işgüzar sənədlərin dilində ödəmək, rol oynamaq, görülmək, tələb etmək, irəli sürmək, müdafiə etmək, həyata keçirmək, yerinə yetirmək, cəlb etmək. Yönəltmək, genişləndirmək, təkmilləşdirmək, istifadə etmək, təşkil etmək, təltif etmək, təsis etmək, nəzərdə tutmaq və s. bu kimi sadə və mürəkkəb fellərdə işlənir.

Rəsmi –işgüzar üsluba aid sənədlərin dilində əsas nitq hissələrinə məxsus olan sözlərlə yanaşı, bir sıra köməkçi nitq hissələri də xüsusən, barəsində, haqqında qoşmaları çox işlənir.

Rəsmi üslub əsasınnda qurulan nitqdə əməli nitq, əməli yazı da deyilir. Əməli nitq həyatın praktik tələbləri ilə bilavasitə bağlıdır. O, dövlət və ictimai idarələrin bir-biri ilə, həm də idarələrin, müəssisələrin əhatəli ilə əlaqəsini yaradır, təmin edir. Nitqin bu formasından rəsmi sənədlərin tərtibi, ayrı-ayrı faktların hesaba alınması üçün istifadə olunur.

Funksional üslublardan bəhs edən müəlliflərin demək olar ki, hanısı rəsmi üslubu funksional üslubun bir növü hesab etmişlər. Lakin bu üslub bəzən rəsmi, bəzən isə rəsmi işgüzar adlandırılmışdır. Bununla belə,  bu üslubun izahında da müəyyən ziddiyyətli fikirlərə rast gəlmək olur.

Müasir dövrün funksional üslubları içərisində rəsmi üslubun xüsusi mövqeyi vardır. Rəsmi-işgüzar üslub məlumat (xəbər vermə) funksiyasını həyata keçirir, sözlərin birbaşa nonativ mənasının işlədilməsini (ştamplı nomenklatur adları, şərti ixtisarları və s.) göstərir.

1.Rəsmi sənədlər üslubu.

2.Gündəlik, işgüzar üslub.

Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, rəsmi üslubun adı, əhatə dairəsi haqqında müəlliflər, tədqiqatçılar müxtəlif fikirdədirlər. Onlar bu üslubu rəsmi üslub, işgüzar dil, dəftərxana dili, qanunların dili, rəsmi-işgüzar üslub, rəsmi-epistolyar üslub və s. adlandırmışlar. Rəsmi üsluba rəsmi yazışmalar, qərarlar, əmrlər, hüquq sənədləri, diplomatik sənədlərin dili daxil edilmişdir.

Təsnifatların müxtəlifliyinə baxmayaraq, rəsmi üslub bütün müəlliflər tərəfindən qəbul olunmuşdur.

Rəsmi üslubdan dilçiliyimizdə bəhs edən ilk alimlərdən biri Ə. Dəmirçizadədir. O, “Azərbaycan dilinin üslubiyyatı” kitabında rəsmi üslubu ayrıca funksional kimi yox, ictimai-siyasi üslubun bir qolu kimi verirdi. Yazırdı ki, istifadə sahəsinin, ifadəlilik vasitələrindən istifadə imkanına və şərtlərinə görə siyasi və ictimai üslubun rəsmi və qeyri-rəsmi olmaqla iki əsas budağı vardır (9,137). Rəsmi budağı, əsasən rəsmi münasibətlərdə, dövlət idarələrində-dövlət sənədlərində işlədilir. Bu üslubda standart söz, ifadə və ibarələrdən çox istifadə olunurvə subyektiv münasibət bildirən dil vahidləri işlədilmir. Ədəbiyyatda ictimai-siyasi üslubun “rəsmi budağı”, “rəsmi dil”, “soyuq üslub” adları ilə də tanınır.

Prof. A. Qurbanov öz əsərlərində rəsmi üslubu başqa bir üslubun budağı kimi yox, ayrıca funksional üslub kimi verir və üç mikro üslubunu qeyd edir: 1. hüquqi-qanunvericilik üslub; 2 siyasi-diplomatik üslub; 3 idarə-dəftərxana üslubu. O yazır ki, cəmiyyətdə rəsmi münasibətləri bildirmək üçün yazılan dövlət sənədlərinin üslubu rəsmi üslub adlanır. Buna eyni zamanda rəsmi sənədlərin üslubu, rəsmi dil də deyilir. Buraya bütün dövlət sənədlərinin-protokol, akt, nota, əmr, qərar, fərman, bəyanat, qətnamə və s. sənədlərin dili daxildir (9, 42).

V.Vinogradov üslubların vəzifəsini insan fəaliyyəti, dilin insanlar arasındakı ünsiyyət vəzifəsi ilə bağlayır. O, dilin ünsiyyət, məlumatvermə, təsiretmə vəzifələrini belə təsnif edir: “Məişət üslubu (ünsiyyət), rəsmi-işgüzar, elmi üslublar (məlumat­vermə), publisistik, bədii üslublar isə (təsiretmə)” (В.Виноградов. Стилистика. М.1969).

Rus dilçiliyində rəsmi üslubun ayrı-ayrı sahələrinə dair xeyli əsərlər yazılmışdır. K.A.Loqinovaya görə, rəsmi-işgüzar üslub dövlət aktlarının, qanunlarının, beynəlxalq sənədlərin, nizamnamələrin, işgüzar yazışmaların dilidir.

B.E.Oqorodnikov öz əsərində göstərir ki, rəsmi üslubun dili dəqiq, sadə və lakonik, ardıcıl və inandırıcı olmalıdır. Rəsmi üslub xalq dilindən təcrid olunmuş bir üslub olmadığı üçün burada ümumxalq dilinə məxsus sözlər, ifadələr, qrammatik formalardan istifadə edilir. Bununla belə, rəsmi-işgüzar üslubun özünəməxsus dil xüsusiyyətləri vardır. Rəsmi üslubda köhnəlmiş sözlərə, ifadələrə, arxaizmlərə, dialektizmlərə, arqo vəjarqonlara yol verilmir. Rəsmi-işgüzar üslubun qrammatik quruluşundan danışarkən müəllif qeyd edir ki, bunların dili nəqli səciyyə daşıyır. Əsərdə sənaye sahələrinə aid teleqram, məktub, akt, maliyyə sənəd, protokol və  yoxlamalardan nümunələr verilərək izah edilir, onların dil xüsusiyyətindən danışılır.

Rəsmi-işgüzar üslub XX əsrdə, daha doğrusu XX əsrin ikinci yarısından sonra daha çox inkişaf etməyə başlayıb. Xüsusən də əsrin sonlarından dövlətimizin müstəqillik əldə etməsi, bütün dövlət sənədlərinin Azərbaycan dilində tərtibi ədəbi dilin bu üslubunun imkanlarını xeyli genişləndirmişdir.

 

İstifadə olunmuş ədəbiyyat

1.Axundov A. Ümumi dilçilik. Bakı, 1973

2.Bağırov A. Azərbaycan dilinin üslubiyyatı. Bakı, 1985

3.Babayev A. Müasir Azərbaycan dilinin funksional üslubu. Bakı, 2001

4.Əliyev K. Nitq mədəniyyəti və üslubiyyatın əsasları. Bakı, 2001

5.əfəndizadə Ə.R.Tələffüzün müxtəlif üslubları haqqında

6.Həsənov H. Nitq mədəniyyəti və üslubiyyatın əsasları. Bakı, 1999

7.Həsənzadə N. Pənahova G, Abbasov Ə. Azərbaycan dili və nitq mədəniyyəti. Dərslik, Bakı, 2016

8.Muradov B. Nitq mədəniyyəti. Bakı, 2007

9.Mustafayeva Q. Azərbaycan dilinin üslubiyyatı. Bakı, 2010

Açar sözlər: üslub, mətbuat, dilçilik, ünsiyyət, diplomatik, sənəd, rəsm, akt, leksik

 

Резюме:

Возможности для официального или формального бизнес-стиля

Ключевые слова: стиль, пресса, языковедение, документ, официальный акт, лексический, функциональный, речевой.

В статье исследуются вопросы официально делового стиля. Дается объяснение различных видов функциональных стилей, отличающихся на лексическом, грамматическом и семантическом уровнях. Группируется язык официальных документов в научной литературе. Рассматривается употребление лексических единиц, в том числе условных и номенклатурных слов.

Summary :

Opportunities for official or formal business style

Key words: style, press, linguistics, document, official protocol, lexical, functional, speech

In this article the questions of official-business style are researched. The explanations of different types of functional styles are given, differentiated on lexical, grammatical and semantic levels. The language of official documents in scientific literature are grouped. The usages of lexical units, also terms, conditional and nomenclature words are examined.

 

Rəyçi:   dos. A. Salahova


 

Əhmədova Samirə Tofiq qızı

DETEKTİV ƏSƏRLƏRİN DİLİNDƏ ƏCNƏBİ SÖZLƏRİN

İŞLƏDİLMƏ XÜSUSİYYƏTLƏRİ

Azərbaycan detektiv əsərlərinin yaşı çox azdır. Bu baxımdan onun dili haqqında tədqiqatlar da, demək olar ki, yox səviyyəsindədir. Bu əsərlər ədəbiy­yatşünaslıq baxımından az da olsa, araşdırılsa da, dil məsələləri toxunulmamış qalmışdır. Ona görə də bu sahədə araşdırmalara böyük ehtiyac vardır.

Dil ictimai hadisə olmaq etibarilə insanlar arasında mühüm ünsiyyət vasitəsi kimi çıxış edir, dünya haqqında, bizi əhatə edən aləm haqqında düşüncələrimizi, fikirlərimizi ifadə edir. Dilimiz qədim tarixə malik olub, zəngin struktur-semantik xüsusiyyətlərə malikdir; gerçəklik haqqında hər şeyi ifadə etmək imkanına malik olan dilimizin lüğət tərkibində ümumişlək sözlərlə yanaşı, sahə leksikası da mühüm yerə malikdir. Dilçiliyimizdə sahə leksikası haqqında zəngin araşdırmalar vardır; müxtəlif peşə, sənət sahələrinə aid leksik sistem araşdırılmışdır. Detektiv sahə ilə bağlı olan leksika isə diqqətdən kənarda qalmışdır.

Hər şeydən əvvəl onu deyək ki, kriminal aləm də bizi əhatə edən dünyanın bir parçasıdır və ona görə də bu sahəyə aid olan leksik tərkibin əsas hissəsini məhz ədəbi dilimizə aid leksika təşkil edir. Bununla yanaşı, başqa sahələrdə olduğu kimi, bu sa­hə­də də özünəməxsus leksika vardır. Bununla belə, cəmiyyətimizin müxtəlif təbə­qələri, o cümlədən elm, peşə sahələri ilə kriminal aləm arasında müəyyən bağlar var­dır ki, bu baxımdan müxtəlif peşə sahələri ilə, xüsusən də dövlət orqanları, ictimai təşkilatlar, kriminala qarşı hüquq orqanları ilə əlaqəli leksika da burada özünə yer tapır.

Cinayətkar aləm cəmiyyətin aşağı təbəqəsi olub (cinayətkarın kim və ya hansı vəzifənin sahibi olmasından asılı olmayaraq), hərəkətləri kimi, danışıqlarında da normadan kənar, qeyri-ədəbi dil materialından istifadə olunur. Burada cinayətkar aləmin bilavasitə spesifik leksikası ilə yanaşı, varvarizm, vulqarizm, dialektizm, loru danışıq, saya danışıq və s. leksikadan da istifadə olunur. Bunlar detektiv əsərlərin dilinin leksik tərkibini səciyyələndirən xüsusiyyətlərdəndir(1: 124).

Detektiv əsərlərin dilində geniş şəkildə işlədilən sözlərin bir qismi əcnəbi dillərə aiddir. Məlumdur ki, bədii əsərlər ədəbi dildə yazılır və burada da digər üslublarda olduğu kimi, ədəbi dilin normaları gözlənilir. Lakin bədii əsər obrazlı dildə yazıldığından burada emosional-ekspressiv leksikadan da geniş istifadə olunur. Varvarizmlərə gəldikdə isə yazıçı dilində bunlara yol verilməsə də, obrazın xarakterini açmaq, hadisələrə birbaşa münasibətini göstərmək üçün bəzən onların dilində əcnəbi sözlər işlədilir. Bu, bədii üslub üçün məqbul hesab edilən haldır.

Ümumiyyətlə, dildə işlədilən əcnəbi sözlər bir neçə qrupda birləşdirilir: ümum­işlək alınmalar, beynəlmiləl sözlər, ekzotizmlər və varvarizmlər (2:31)Bəzi dilçilər varvarizm və ekzotizmləri alınma sözlər kimi təqdim edirlər (3:152), halbuki həmin sözləri alınma hesab etmək doğru olmazdı. Müəyyən qrup tərəfindən işlədilən bu sözləri sadəcə, əcnəbi sözlər adlandırmaq daha düzgün olardı. Bu tip sözlərin bədii əsərlərdə işlədilməsi dərəcəsi müxtəlifdir.

Detektiv əsərlər cinayət hadisələri, onların təhqiqi mövzusundadır; cinayətin isə konkret milləti, məkanı yoxdur. Bu baxımdan da həmin əsərlərdə əcnəbi sözlərin işlədilməsi təbiidir. Lakin detektiv əsərlərin dilində əcnəbi sözlərin işlədilmə xüsusiy­yətlərinə keçmədən onu deyək ki, bu tip sözlərdən istifadə edilməsi ayrı-ayrı sənətkarlarda və mövzunun xarakteri, əhatə dairəsi ilə bağlı olaraq fərqli səciyyəyə malikdir. Elə sənətkarlar var ki, onların əsərlərində bu tip sözlərə ya rast gəlmirik, ya da az halda və mədəni formada rast gəlirik. Məsələn, C.Əmirovun, E.Elatlının, Ə.Piriyevin əsərlərində əcnəbi sözlərdən varvarizm və ya vulqarizm səviyyəsində az halda işlədilir. Ə.Azayevin, Varisin və başqalarının əsərlərində bir-birindən fərqli forma və üsullarda əcnəbi sözlərdən istifadə olunur.

Detektiv əsərlərin dilində əcnəbi sözlərin işlədilməsi müxtəlif məqsədlərə xidmət edir. Bunlardan bəziləri zərurət kimi meydana çıxır; buraya əcnəbi adlar, soyadlar, yer adları və s. daxildir. Cinayətin baş verdiyi və ya axtarışın aparıldığı məkan müxtəlif ölkələr ola bilər ki, bu zaman müvafiq yer adlarının işlədilməsi bir zərurət kimi özünü göstərir. Məlumdur ki, Sovetlər birliyində vahid bir məkan var idi və o zaman müxtəlif respublikaların, ayrı-ayrı xalqların nümayəndələri SSRİ-nin istənilən yerinə sərbəst gedə və orada yaşaya bilərdi. Bu baxımdan cinayətin baş verdiyi məkan məhz SSRİ-nin müxtəlif şəhər və vilayətlərində baş verirdi ki, detektiv əsərlərdə bu şəhərlərin adları da məkan kimi çəkilirdi. Qeyd edək ki, Rusiyada və ya digər regionlarda olan yer adları məhz etimon dildə olduğu kimi işlədilir, yəni müasir Azərbaycan dilində həmin yer adlarının hər hansı komponentinin tərcüməsi olsa da, toponim tərcümə şəklində yox, mövcud olduğu dildəki kimi verilir. Məsələn: Təyyarə ilə Mineralnıye Vodı stansiyasına gəldilər (C.Ə.”B.M.”); Novo-Bataysk, SamarovskoyeAleksandrovna kəndlərinə keçmək lazımdır (C.Ə.”B.M.”); Ora Mayma çayının üstündəki böyük körpüyə yaxındır (E.E.”B.G.X.”);Sabah günortadan sonra Novosibirskə yola düşməliydi (E.E.”B.G.X.”); Neçə dəfə Qorno-Altayskdə Seymurun qonağı olmuşdu (E.E.”B.G.X.”)  və s.

Lakin yer adlarından yazıçı üslubi məqamda da istifadə edir. Belə ki, avam kənd camaatı “Rusiya” sözünü “Rusiyyət”, “Rusyet” kimi verilir. Məsələn:Nə işim vardı burda, işləyirdim Rusiyyətdə(Ə.A.”İ.S.”); Yoxsa yenə Rusyet sərgüzəştləri yadına düşdü? (Ə.A.”İ.S.”)

Bəzən yazıçı yer adından ləqəb kimi də istifadə edir. Məsələn: Mənə Tümen Sənan deyərlər (V.”BOT”). Bu halda yer adı çinayətkar aləmin adına qoşularaq, onun qorxulu adam olduğuna işarə edir.

Qeyd edək ki, varvarizm şəklində yer adlarının işlədilməsi faktına da rast gəlmək olur. Bu hal, bir qayda olaraq, obrazın dilində özünü göstərir. Bilirik ki, Bakıda səkkizinci km əraziyə xalq arasında rus variantında “Vosmoy” deyilir. Detektiv əsərlərdə də adların bu şəkiuldə ənənəvi formada işlədildiyi diqqəti cəlb edir. Məsələn: Bakıda, Vosmoyun bazarında olub hadisə. (V.”BOT”)

Detektiv əsərlərdə tez-tez rast gəldiyimiz əcnəbi sözlər içərisində şəxs adlarının çəkisi daha çoxdur. Dediyimiz kimi, cinayətkar aləmin milləti də olmur. Digər tərəfdən isə cinayətkarlığa qarşı mübarizədə çox vaxt müxtəlif ölkələrin hüquq-mühafizə orqanı işçiləri birgə fəaliyyət göstərir. Bu baxımdan bu prosesin gedişində müxtəlif millətlərə aid insanların adları keçir.

Azərbaycan çoxmillətli bir ölkədir: burada xeyli sayda müxtəlif millətlərin nümayəndələri yaşayır. İstər cinayətkar aləmin özündə və istərsə də onlara qarşı mübarizədə iştirak edən insanlar arasında bu millətlərdə olan nümayəndələr az deyil. Onların adları heç bir üslubi vəzifə daşımadan nominativ funksiyada, yəni ancaq adlandırma funksiyasında çıxış edir. Məsələn: Sumqayıt Şəhər Şilis Şöbəsinin işçiləri, o cümlədən Aqofonov getdilər (Ə.P.”ZYŞ”);Saşa, sən də yaxşı bilirsən ki, cinayəti Vahid törədib (Ə.P.”ZYŞ”); Bu gənc cibgir Qrant Nalbandyan idi.C.Ə.”B.M.”)

Lakin əcnəbi şəxs adları işərisində, təbii ki, başqa ölkə vətəndaşlarının da adı tez-tez keçir. Xüsusən istintaq həmin ölkələrdə davam etdirilərkən rus və digər millət adlarının müxtəlif formalarından istifadə olunur. Bəzilərində ad, soyad, yaxud ata adı rus qəlibində verilir. Məsələn: Fominin həyat yoldaşı Mariya Zaxarovna da əri kimi istiqanlı idi (E.E.”B.G.X.”); Pavel Matveyeviç, buyurun, siz burda oturun. (Ə.P.”ZYŞ”)

Maraqlıdır ki, sonunçu müraciət forması hətta azərbaycanlılara da şamil edilir. Bunun səbəbi SSRİ dövründə elit təbəqədə, vəzifə mövqelərində məhz bu cür müraciətin olması idi. Yazıçılar da reallığı qorumaq üçün məhz həmin müraciət formasından xüsusən başqa millətlərin nümayəndələrinin dilində istifadə edir. Məsələn: Qambay Fərhadoviç, mən də sizinlə Qorno-Altaya gedəcəyəm (E.E. ”B.G.X.”); Əzim Səlimoviç, yoldaş polkovnik, bizə inandığınıza görə çox sağ olun.(Ə.P.Z.Y.Ş.”)

Bu forma əksərən yazıçının özünün təhkiyəsində olur, obrazların dilində və bir çox halda yazıçının da təhkiyəsində daha çox yalnız adla kifayətlənilir ki, bu da danışıq dilinin xüsusiyyəti kimi alınmalıdır. Məsələn: Olqa adlı tatar qızı ilə burada tanış olmuº, burada evlənmişdi E.E.”B.G.X.”);Rantik lap uşaq yaşlarından yalan danışmağa adət etmişdi.(C.Ə.”B.M.”)

Şəxs adlarından da yazıçı bəzən üslubi məqsəd üçün istifadə edir. Məlumdur ki, Azərbaycan dilində, habelə başqa dillərdə şəxs adlarının qısaldılmış və əzizləmə formasından da istifadə edilir. Lakin bəzən azərbaycanlıya qoyulan həmin ad başqa dilin ləhcəsində səslənir. Yazıçı belə üsulu seçməklə əslində rus mühitində yaşayan insanın adının mühitə uyğunlaşdırılmasını göstərməyə çalışmışdır. Məsələn: Tamerlandı adı, Tomik deyirlər(E.E.”B.G.X.”); İncimə Lyuda (Lyudmila), bir az hirsləndim(C.Ə.”B.M.”); Ancaq, Yura (əslində Yadulla), məni bir şey çox maraqlandırır.(C.Ə.”B.M.”)

Şəxs adlarından yazıçı digər üslubi məqsədlər üçün də istifadə edir. Daha doğrusu, insanlara şəxsi münasibət, onların xarakterinin digər obraz tərəfindən qiymətləndirilməsi və s. məqsədlərlə müqayisə üsulundan istifadə edilir. Məslən: Qoy onun dediklərinə özünü Komissar Meqre hesab edən Bakıdan bura gələn o Don Kixot inansın.(E.E.”B.G.X.”) Göründüyü kimi, bir cümlə daxilində eyni adama şəxsi münasibəti bildirmək üçün iki addan istifadə edilmişdir. Bununla da danışanın haqqında danışdığı adama mənfi münasibəti əksini tapmışdır.

Detektiv əsərlərin dilində əcnəbi sözlər daha çox ümumi sözlər—apelyativlər kimi işlədilmişdir. Bu sözlərin işlədilməsi isə müxtəlif məqam və məqsədlər, müxtəlif xarakterli insanlar tərəfindəndir. Hər şeydən əvvəl, bu gün xalq dilində bir sıra sözlər vardır ki, onlar ədəbi dilə daxil olmayan, lakin xalqın bu və ya digər təbəqəsi tərəfindən fəal işləkliyə malikdir. Sözsüz ki, bunlar varvarizmlərdir və dilimizin qanunları baxımından qəbuledilməzdir. Lakin gündəlik məişətimizdə tez-tez rast gəldiyimiz bu sözlər elə məişət adamları tərəfindən də istifadə edilir və bunlara detektiv əsərlərin dilində daha sıx-sıx rast gəlirik. Buraya “salyarka, optovoy, tolkuçka, skorı, advokat, xolodnı, kruq və s. sözlər daxildir. Məsələn: Yaxşı fikirləş, o gün salyarkanı kimlə gətirmişdin?(Ə.A.”İ.S.”);Optovoylarda, tolkuçkalarda olan borclularımızdan pulları rahatca yığırıq(V.”BOT”); Paşa:--Tez skorı çağır!—dedi (V.”BOT”); Əlbəttə, Seymur Muradovun bacarıqlı bir advokatı vardı(E.E.”B.G.X”); Birinin kotletini iki elə, xolodnı ver.(V.”BOT”) və s.

Bu tip sözlər detektiv əsərlərdə həm sadə insanlar tərəfindən, həm də cinayətkar ünsürlər tərəfindən işlədilir ki, bu da əsərin dilinə bir təbiilik gətirir.

İkinci qrup sözlər isə varvarizm olaraq az adam tərəfindən işlədilir. Buraya “Xodlamaq, platnı, voobşi, razmer, davay, zapravka, samolyot, spor eləmək, prosto, şot, povod, moyka, tormoz, zanit, provodnik və s. sözlər daxildir. Bu sözlər daha çox cəmiyyətin savadsız və qeyri-düzgün həyat şəraiti yaşayan insanların dilində işlədilir. Məsələn: Maşını xodlayıb küçəyə çıxarmaq üçün geri döndü(Ə.A.”İ.S.”); Ancaq ora havayı deyil ey, platnıdı(Ə.A.”İ.S.”); İndi davay, düşün şirvanı(V.”BOT”); Zapravka və maşın sexlərində də vəziyyət pis deyil (V.”BOT”); Bircə onu bilirəm ki, atanın ata-anası samolyotda uçanda qəzaya düşüblər(V.”BOT”); Hər kəs öz kruqu ilə tanınar (V.”BOT”); Elə şey-zad olmayıb, prosto qız qaçırıblar(C.Ə.”B.M.”); Xəlil bayaq biz təlimdən çıxanda Zaura yaxınlaşıb, onunla spor elədi(V.”BOT”)  və s.

Bu tip sözlərin və ya birləşmələrin içərisində elələri də var ki, yazıçı obrazların xarakterini açmaq üçün həm Azərbaycan dilində olan sözü, həm də əcnəbi variantını işlədir. Bu gün azərbaycanlıların bir qismi “ad günü” ifadəsindənsə “rojdeniye” sözünü daha çox işlədir. Sözsüz ki, bu, ciddi səhv olub, onu işlədənin mədəni səviyyəsinin aşağı olduğunu, öz dilinə sayğısız münasibət göstərdiyini büruzə verir. Yazışı bədii əsərdə eyni anlayışı müxtəlif obrazlar tərəfindən başqa-başqa adlarla verməklə onların mədəni səviyyəsini göstərməyə çalışmışdır. Digər tərəfdən isə bu iki ifadə eyni adam tərəfindən müxtəlif məqamlarda, müxtəlif adamlarla söhbətdə də işlədilə bilər. Məsələn: Həlimə: Bağışlayın, cənab rəis, mən dünən axşam rojdeni­yaya getmişdim; Dedim ki, dünən ən yaxın rəfiqəmin ad günü idi.(C.Ə.”B.M.”) və s.

Buradakı nümunələrdə hər iki ifadə eyni adam tərəfindən işlədilmişdir, lakin onları söyləyən şəxs birincisinin varvarizm olmasının fərqinə varmır, daha doğrusu, bu barədə məlumata da malik deyil, çünki bu tip söz və ifadələr cəmiyyətimizdə qınağa çevrilmir; hər kəs necə gəldi, hansı söz oldu, işlədir. Onu danışan, bir növ, sinonim kimi işlədir.

Nəhayət, bu tip varvarizmlər içərisində elələri də var ki, onlar çox az adam tərəfindən işlədilir. Bu adamlar ya rusdilli insanlarla ünsiyyəti prosesində bu sözlərə yiyələnirlər, ya da ümumiyyətlə düşdükləri mühitdəki insanlar o sözləri adi sözlər kimi işlədirlər. Buraya “priboylamaq, szarovı, bezdelnik, bezpridellik, tormoznoy, dakazat, uxajivat eləmək və s. daxildir. Məsələn: Elə bir az sürmüşdüm ki, gördüm, traktor priboyladı (Ə.A.”İ.S.”); Oğlan da sğzə qoşulub: --Zdarovı kişi idi,--dedi(C.Ə.B.M.”); Ə, bu da burdadı, bezdelnik(Ə.A.”İ.S.”);Sənin qardaşın da, sən də axı mənə heç nəyi dakazat eləyə bilməzsiniz(V.BOT”); Sən tamam bezpridellik eləyirsən (V.BOT”); Ağəlinin adamları maşının tormoznoy şlanqını kəsiblər (V.BOT”) və s.

Əcnəbi xarakterli söz və ifadələr içərisində mürəkkəb ixtisarların da müəyyən çəkisi vardır. Belə ki, müasir dilimizdə olan bəzi ixtisarlar vardır ki, xalq dilində onların rus dilindəki variantəna daha tez-tez rast gəlmək olur. Bunun səbəbi SSRi dövrünün təsiridir. Sövetlər dönəmində bəzi söz və ifadələr kimi, mürəkkəb ixti­sarların da içərisində rus variantlarına müraciət etmək, onları işlətmə adi hal almışdı. QAİ, OBXS, JEKvə s. kimi mürəkkəb ixtisarlardan yeri gəldikcə detektiv əsərlərin dilində də istifadə olunur. Məsələn: Dedim ki,mənim oğlum oxuyacaq, OBXS ola­caq(Ə.A.”İ.S.”);QAİ-lər də məni görəndə uzaq qaçırlar, sən də başlamısan ki, belə-elə(Ə.A.”İ.S.”); Bir dəfə lap JEK-in müdirini çağırıb gətirmişdi(Ə.A.”İ.S.”) və s.

Ümumiyyətlə, demək lazımdır ki, detektiv əsərlərin dilində əcnəbi dillərə aid varvarizm xarakterli söz və ifadələr daha zəngin təsnifata malikdir. Burada cinayətkar aləmdə işlənən və yalnız onlara aid olan sözlər də vardır ki, onlar ayrıca bir məqalənin mövzusudur.

  

Ə D Ə B İ Y Y A T

1.Шанский Н.М. Лингвистические детективы. М., 2010, 528 с.

2.Фомина М.И., Шанский Н.М. Лексика современного русского языка. М., «Высщая школа», 1973, 152 с.

3.Həsənov H.Müasir Azərbaycan dilinin leksikası. Bakı Universiteti nəşriyyatı, Bakı, 2000, 399 s.

Açar sözlər: bədii ədəbiyyat, detektiv, alınma sözlər, istifadə, jarqon

Ключевые слова: художественная литература, детектив, заимствованные слова, употребление, жаргон

Keywords: fiction, detective, borrowed words, use, jargon

 

Особенности употребления иностранных слов в языке детективных произведений

Резюме

В детективных произведениях освещается определенный период жизни общества. Тем не менее, в них находят свое отражение различные сферы жизне­деятель­ности. Поэтому здесь широкое место отводится словам из народного языка, бытовой лексике, и особенно арго и жаргонизмам. Определенную часть этой лексики составляют слова иностранного происхождения. В заключение статьи делается вывод, что отчасти эти слова в народном языке стали почти общеупотребительными, другая часть используется в языке русскоязычных лиц, а третья – только в криминальных кругах.

The using features of foreign words in detective products’ language

Summary

In detective products, the certain period of a life of a society is shined. Nevertheless, in them find the reflexion various spheres of a live. Therefore, here the wide place is taken away to words from national language, household lexicon, and especially slang and to jargons. The certain part of this lexicon is made by foreign extraction words. In the conclusion becomes a resume that partly these words became almost common in national language, other part is used in language of Russian-speaking persons, and the third part only in criminal circles.

 

 

Rəyçi: prof.Tofiq Hacıyev


Əliyeva Kəmalə Arif qızı

MÜASİR AZƏRBAYCAN DİLİNDƏ CÜMLƏ ÜZVÜ MƏSƏLƏSİ

Azərbaycan dilinin sintaktik quruluşu zəngin olub, fikirlərimizin ifadəsində hər cür imkana malikdir. Dilimizin sintaktik quruluşu haqqında keçən əsrdə dəyərli tədqiqat əsərləri yaranmış, monoqrafik əsərlər meydana çıxmışdır. M.Hüseynzadə, M.Şirəliyev, Ə.Abdullayev, Z.Budaqova, Z.Tağızadə, Y.Seyidov, K.Abdulla və başqalarının monoqrafik tədqiqatları dilimizin sintaksisinin mühüm sahələrini əhatə edir. K.Abdulla yazır: “Doğrudan da XX əsrin axırıncı onillikləri Azərbaycan dilçiliyində sintaksis sahəsindəki nailiyyətlərlə səciyyələnir, 40-cı illərdən başlayaraq, xüsusilə, 60-70-ci illərdə, Azərbaycan dilinin sintaksisinin ayrı-ayrı sahələrinin tədqiqi, mövcud təsnifata münasibət, sintaktik vahidlərin incə nüanslarının üzə çəxarılması və başqa məsələlər N.Z.Hacıyevanın, Ə Abdullayevin, Z.Tağızadənin, H.Bayramovun, Y.Seyidovun, H.Mirzəzadənin, M.Cəfərzadənin və başqalarının işlərində öz əksini tapmışdır”.(1:3-4) Sintaktik araşdırmalar intensiv xarakter aldıqca müəyyən bir sıra məsələlər öz həllini tapsa da, müəyyən problemlər də meydana çıxır. Bu sahədə özünü göstərən problemlərdən biri cümlə üzvü məsələsi, daha doğrusu, cümlə üzvü sərhədinin müəyyənləşməsidir.

Dilçilikdə cümlə üzvlərinin müəyyənləşməsində müxtəlif kriteriyalar tətbiq edilir ki, bu zaman oradakı dil vahidlərinin leksik mənası və sintaktik funksiyası vəhdətdə götürülür. Cümlə üzvlərinin formalaşmasında, təbii ki,  nitq hissəsi aparıcı yerə malikdir, lakin cümlədəki yerinə görə nitq hissəsi ilə cümlə üzvünü eyniləşdirmək olmaz. Belə ki, hər hansı bir söz morfoloji cəhətdən müəyyən bir nitq hissəsinə daxildir ki, bu zaman nitq hissəsinə verilən tələblərə cavab verməlidir. Bununla belə, həmin söz sintaktik mühitdə özünün semantik-qrammatik özəllikləri ilə yanaşı, başqa sözlərlə əlaqədə digər qrammatik-funksional xüsusiyyətlər də qazanır. Bu zaman onlar özünün morfoloji özəlliklərini saxlaya bildiyi kimi, müəyyən dəyişikliklərə də uğraya bilir. Bu baxımdan nitq hissələrinin konversiyası xüsusilə qeyd edilməlidir.  Buradan belə nəticə çıxarılır ki, nitq hissəsi ilə cümlə üzvünü tamam eyniləşdirmək düzgün deyil.

Məlumdur ki, cümlə ünsiyyətə xidmət edir və məqsəddən asılı olaraq, bir və ya bir neçə sözdən ibarət ola bilər. Lakin cümlə üzvlərini sayı, bir qayda olaraq,  bütün dünya dillərində beş müəyyənləşmişdir: mübtəda, xəbər, tamamlıq, təyin, zərflik.  Bu baxımdan cümlədəki sözlərin çoxluğu cümlə üzvlərinin kəmiyyətcə artımı demək deyildir. Digər tərəfdən isə, cümlə üzvlərinin müəyyənləşdirilməsinin bir sıra özünəməxsus kriteriyaları vardır ki, bu kriteriyalar tətbiq edilmədiyi zaman cümlə üzvlərinin müəyyənləşməsin dəqiq ola bilməz.

Qədim zamanlardan bəri cümlə və cümlə üzvü məsələsi dilçiliyin əsas, prioritet  məsələləriundən olmuş, zaman-zaman bu məsələ ilə bağlı müxtəlif problemlər qaldırılaraq həll edilmişdir. Bununla belə, həmin sahədə hələ də mübahisə doğuran məsələlər qalmaqdadır. Hətta bəzi məsələlər sonradan meydana çıxır. Xüsusən də,  nitq hissəsi və cümlə üzvünün münasibəti, tərkibdaxili sözlərin cümlə üzvü olub-olmaması, zərfliyin sayının müəyyənləşdirilməsi, tamamlıq və zərfin sərhədinin müəyyənləşdirilməsi, xəbərin tərkibinin dəqiqləşdirilməsi və s. məsələlər dilçiliyimizdə hələ də mübahisə obyekti olaraq qalmaqdadır. Məqaləni yazmaqda məqsədimiz cümlə daxilində ikinci mübtədanın olması, yaxud feili tərkiblərdə cümlə üzvünün olub-olmamasına münasibət bildirməkdir.

Son vaxtlar dilçiliyimizdə əsas problemlərdən biri bir sadə cümlə daxilində birdən çox mübtədanın ola bilməsi məsələsidir. Məlumdur ki, cümlənin qrammatik əsası, yəni mübtəda və xəbərin qarşılıqlı əlaqəsi normal cümlənin struktur-semantik müəyyənliyidir. Digər cümlə strukturları, o cümlədən təktərkibli cümlələr bu özül əsasında formalaşır, fikirdən, məqsəddən asılı olaraq rəngarəng formalarda meydana çıxır. Mübtəda və xəbər cümlənin quruluş əsasını və bütövlüyünü əmələ gətirsə də, bu, bir faktdır ki, onlar həmişə cümlədə mənaca, fikir cəhətdən üstünlüyə mülik olmur. Əksinə, bəzən ikinci dərəcəli üzvlər cümlədə aparıcı məzmunu, fikri özlərində daşıyır. Mübtəda və xəbər baş üzv olmaq etibarilə məhz qrammatik cəhətdən ikinci dərəcəli üzvləri özlərinə tabe edir.

Bu məsələ ilk dəfə A. Həsənov tərəfindən qaldırılmış və sadə cümlədə həmcins olmayan iki mübtədanın varlığından bəhs etmişdir. Müəllif qeyd edir ki, məlum növ təsirli feillərin məchul növ təsirsiz feillərə və bununla da məntiqi obyektin qrammatik subyektə çevrilməsi nəticəsi olaraq, iki vasitəsiz tamamlıqlı təsirli feillər iki mübtədalı təsirsiz feillərə çevrilir (2: 38)Maraqlıdır ki, sonradan bu fikir ali məktəb dərsliyində özünə yer tutdu (3: 45). Lakin onu da demək lazımdır ki, dərsliyin növbəti nəşrində bu dəyişiklik aradan qaldırılmışdır(4: 131-132).Burada həmin konstruksiyalardan bəhs edilərək onların tamamlıq olduğu qeyd edilir.Bu barədə yazılır: “Bəzən hesab etmək, zənn etmək, sanmaq feilləri və bu feillərin mənasına yaxın saymaq, bilmək, adlandırmaq feilləri ilə ifadə olunan xəbərlər iki vasitəsiz tamamlıq tələb edir. Bu tamamlıqlardan əvvəlincisi müəyyən vasitəsiz tamamlıq (dərketmə obyekti),ikincisi isə qeyri-müəyyən vasitəsiz tamamlıq olub, gümanetmə və qismən müqayisə ( bu halda kimi qoşması ilə işlənir) obyekti olur.Təyin etmək, həmçinin bu mənada işlənən qoymaq feili də iki obyekt tələb edir; məs.: Mən səni bu gündən dəstəyə başçı təyin edirəm (4:132).

Müəllifin bəhs etdiyi həmin cümlələrdə xəbərin “hesab edilmək, zənn edilmək, sayılmaq, elan edilmək, təyin edilmək” məchul feilləri ilə ifadə olunduğu göstərilir. Bir nümunəyə müraciət edək: Elxan bütün qüvvələrə sərkərdə təyin olundu (M.S.Ordubadi);  Azərbaycan zəbt ediləndən sonra torpaqların və suvarma sularının çox hissəsi xəlifənin mülkiyyəti elan edildi  (M.S.Ordubadi). Birinci cümlənin mübtədası “Elxan” isimlə , ikinci cümlənin mübtədası “torpaqların və suvarma sularının çox hissəsi” III növ təyini söz birləşməsi ilə ifadə olunmuşdur. Adı qeyd edilən tədqiqatçılar birinci cümlədəki “sərkərdə” sözünü, ikinci cümlədəki “xəlifənin mülkiyyəti” birləşməsini də həmçins olmayan ikinci mübtəda adlandırırlar.

Bizə belə gəlir ki, bu münasibət İ.İ.Meşşaninovun aşağıdakı fikrindən qaynaqlanır: “Cümlə quruluşundan istifadə edən hər bir dil sistemi cümlə üzvlənməsindən istifadə edir”.(5:233) Lakin müəllif cümlə üzvlənməsi deyərkən heç də tərkibin daxili komponentlərinin də ayrı-ayrılıqda cümlə üzvü iolmasından bəhs etməmişdir.

 Q.Kazımov bu məsələyə münasibət bildirir. Alimin fikrincə, ikinci mübtəda adlandırılan sözlər əslində xəbərin daxili komponentlərindəndir; belə ki, həmin sözlər olmadan xəbər yarımmüstəqil vəziyyətdə olur (6: 114).K.Abdulla da cümlə üzvü məsələsinə yeni baxışdan yanaşsa da, təhlil üçün verdiyin nümunədəki feili bağlama tərkibini (köhnə ev uçarkən) vahid bir cümlə üzvü kimi təqdim edir. (1:70) Demək lazımdır ki, cümlə üzvləri müəyyənləşdirilərkən ilk olaraq onların qarşılıqlı əlaqələrinə baxmaq lazımdır. Belə ki, xəbər qrammatik cəhətdən mübtədadan asılı olub, ona aid müəyyən hökmü, məlumatı özündə əks etdirir. Baş üzvlər olmaq etibarilə onlar ikinci dərəcəli üzvlər olmadan da müstəqil işlənmə imkanlarına malikdir. Q.Kazımov verilən tip cümlələrdə xəbərin “ikinci mübtəda” adlandırılan sözsüz işlənə bilmədiyini əsas gətirir. Əslində bu fikirlə razılaşmaq mümkün deyil. Birinci nümunəyə nəzər salaq. Əvvəla, burada mübtəda və xəbəri digər söz və ifadələr olmadan işlətmək mümkündür: Buğatay təyin olundu. Bu isə onu göstərir ki, “təyin olundu” sözü həmin cümlənin müstəqil xəbəridir. Başqa bir məsələ ondan ibarətdir ki, mübtəda ilə xəbərin əlaqəsi yalnız semantik münasibətlərə görə deyil, daha çox onlar arasında olan qrammatik münasibətlər əsasında  müəyyənləşir.

Bir məsələni də deyək ki, bütün qrammatika kitablarında “mümkün, gərək....” tipli sözlər predikativlər kimi müstəqil xəbər olaraq təqdim olunur və belə bir izahat da verilir ki, onlar sual tələb eləmir. Bu sözlərin qrammatik cəhətdən tam formalaşmaması onların xəbər olmasına mane olmadığı halda, qrammatik cəhətdən tam formalaşmış və tələblərə cavab verən “təyin olundu” tipli sözlərin müstəqil xəbər kimi işlənə bilməməsi fikri də qəbul edilən deyil.

Onu da deyək ki, bu tip cümlələrdə qeyd edilən sözləri istənilən qədər başqa sözlə əvəz etmək olar. Bu isə xəbərlə həmin sözlər arasında mütəhərrik bir əlaqənin olması deməkdir, daha doğrusu, bu əlaqə həm semantik, həm də qrammatik cəhətdən biri digərini şərtləndirən əlaqədir və bu mütəhərrik əlaqə bir anlayış formalaşdıran söz birləşməsi də deyil.  Bu isə onu göstərir ki, həmin cümlədəki “sərkərdə təyin olundu” ifadəsini bütöv şəkildə bir cümlə üzvü hesab etmək səhv olardı.

Verilən cümlələrdə ikinci söz və ya ifadənin mübtəda adlandırılması fikri tamam məntiqsiz görünür. Hər şeydən əvvəl, cümlənin mübtədası ilə xəbəri arasında uzlaşma əlaqəsi olur. Bunu həmin cümlələrə şamil etmək olmur. Düzdür, mübtədası üçüncü şəxsdə olan cümlələrdə təsadüfi uzlaşmanı görə bilərik. Yuxarıda verilmiş nümunələr bunu göstərir; xəbər üçüncü şəxsin təkində olduğu kimi, “birinci” və “ikinci” mübtəda adlandırılan söz və ifadələr də üşüncü şəxsdədir. Lakin bu,təsadüfi uyğunluqdur, burada əsil mübtəda müxtəlif şəxslərdə ola bildiyi kimi ona aid olan xəbər də müvafiq olaraq şəxslərə görə dəyişir: Mən sərkərdə təyin olundum; Sən sərkərdə təyin olundun və s. Bu isə onu göstərir ki, cümlə üzvlərinin əlaqələnməsində özünü göstərən əsas prinsiplərdən birinə riayət olunmur. Verilən nümunələrdə birinci sözlər (mən, sən) müvafiq cümlələrin mübtədalarıdır. Hər iki cümlədəki “sərkərdə” sözü ən azı ona görə mübtəda kimi alına bilməz ki, həmin söz bu cümlələrin heç birində xəbərlə uzlaşma əlaqəsi ilə bağlanmır; bu isə Azərbaycan dilində cümlənin baş üzvləri üçün birinci tələb kimi səslənir. Xəbər və mübtəda cüttərkibli cümlələrin təşkiledici mərkəzi hesab olunur. Cümlənin quruluş əsasını və bütövlüyünü əmələ gətirən mübtəda və xəbər məzmun və qrammatik cəhətdən əlaqədardır. Baş üzvlərin qarşılıqlı əlaqəsi dedikdə mübtədanın əlamətinin xəbərlə ifadəsi başa düşülür. Bu məzmun bağlılığı öz qrammatik ifadəsini uzlaşmada tapır” (7: 53). Deməli, bu mövqeyində həmin sözlərin mübtəda adlandırılması da düzgün deyil. Bu fikri qeyd edilən istənilən cümlədə müvafiq söz haqqında söyləmək olar. Məsələn: Sən Allah, bax buranı öz evin hesab elə (İ.Əfəndiyev); Ondan sonra Təbriz şəhərini  paytaxt seçərsən (Ə.Nicat) və s. Bu cümlələrdə əslində mübtəda üzdə deyil, lakin cüttərkibli cümlələrdir, ona görə ki həmin mübtədalar xəbərin şəxs formasından aydın olur; bunlar “sən” sözü şəxs əvəzliyidir, xəbər də həmin mübtəda ilə üzlaşma əlaqəsindədir, başqa heç bir üzvlə belə əlaqə yoxdur.

Cümlənin ikinci dərəcəli üzvü olan tamamlıq çox böyük əhatə dairəsinə və zəngin ifadə vasitələrinə malikdir. Bu cümlə üzvlərinə müxtəlif təriflər verilsə də, ümumi fikir ondan ibarətdir ki, tamamlıq adlıq və yiyəlik hallardan başqa, digər hallarla və qoşmalarla formalaşan cümlə üzvüdür. Burada diqqəti cəlb edən adlıq hal məsələsidir. Belə ki, adlıq hal heç bir formal göstəriciyə malik olmayan qrammatik kateqoriyadır və bu hal da digər hallar kimi sözlər arasında əlaqə yaratmağa xidmət edir. Adlıq halın mübtəda, təyin, xəbər, hətta bəzi hallarda zərflik funksiyasında iştirak etdiyi də inkar edilmir. Ona görə də adlıq hallı sözün tamamlıq oa bilməsi məsələsi diqqəti cəlb edir.

Qeyd etmək lazımdır ki, bəzi dilçilər morfoloji əlaməti olmayan bütün sözlərin adlıq halda olduğunu qəbul edirlər. Bu fikrin tərəfdarları adlıq halın tamamlıq halı olduğu fikrinə də gəlirlər, daha doğrusu, ənənəvi dilçilikdə qeyri- müəyyən təsirlik halda olan sözləri adlıq halda hesab edərək onları tamamlıq kimi izah edirlər. Bu isə özlüyündə tamamlığın adlıq hal formasında ola bilməsi faktının təsdiqidir. Ona görə də belə fikirləşirik ki, verilmiş nümunələrdə müvafiq sözlər mübtəda kimi deyil, məhz tamamlıq kimi təhlil olunmalıdır.

Tamamlıq əsas etibarilə obyekt məzmununa malik olur. Verilmiş nümunələrdə də qeyd edilən söz və ifadələr obyekt məzmunundadır. Onların obyekt məzmununa malik olması həm ifadə etdikləri semantikalarında, həm də qrammatik özəllik­lərin­dədir. Semantik cəhətdən həmin sözlər subyekt tərəfindən müəyyənləşmiş obyektdir. Qrammatik cəhətdən isə formaca adlıq halda olsa da, potensial digər hallar, o cümlədən yönlük, yerlik, çıxışlıq hal funksiyasındadır. Bu cümlələrdə məzmun tam bərpa edilsə belə alınar: Buğatay bütün qoşuna sərkərdə vəzifəsinə təyin olundu. Bu­ra­da cümlə məzmunu, daha doğrusu, informasiyası elliptik formada verilmişdir. El­liptik formalar bütöv bir informasiyanı versələr də, onlar semantik-struktur cəhətdən bitkin olmur. Ona görə də onların tam semantikasını informasiya ilə bərabərləşdirmək üçün ellipsisə uğramış tərkib komponentlərini bərpa etmək ehtiyacı yaranır. Həmin cümlələrdə də rekonstruksiya cümlənin əsl mahiyyətini üzə çıxarır, onun struktur özəlliyini müəyyənləşdirir. Belə nəticəyə gəlirik ki, verilmiş nümunələrdə müvafiq sözlər vasitəli tamamlıq kimi təhlil olunmalıdır. Ona görə vasitəli tamamlıq ki, cümlənin xəbəri təsirsiz feildir və təsirsiz feil təbii olaraq təsirlik halında söz və ya ifadə, deməli, vasitəsiz tamamlıq tələb eləmir.

Bu tipli cümlələrin ikinci qismində cümlənin xəbəri “işləmək” feili ilə ifadə olunur. Bu xəbər əslində təsirsiz feillə ifadə olunur və təsirlik haldan başqa, digər hallarda olan sözlərlə əlaqəyə girə bilir. Bəzi cümlələrdə həmin xəbərlə əlaqədə olan və hər hansı peşə, vəzifə anlayışı bildirən sözlərin cümlə üzvü kimi təyinatı haqqında da yekdil fikir yoxdur. Məsələn: O zaman atam zavodda fəhlə işləyirdi (İ.Şıxlı).

Bu tip cümlələrdən bəhs edən əsərlərin bəzilərində “fəhlə” sözü ayrılıqda “ikinci mübtəda”, digər əsərlərdə isə “fəhlə işləyirdi” ifadəsi birlikdə xəbər kimi təqdim edilir. Birinci fikrin düzgün olmadığı barədə biz yuxarıda kifayət qədər bəhs etdik. İkinci fikrə gəlincə, demək lazımdır ki, bu fikir çarəsizlikdən söylənmiş fikir təsiri bağışlayır. Bu fikrin düzgün olmaması hər şeydən əvvəl onda özünü göstərir ki, xə­bərin yanında verilmiş sözün iştirakı olmadan da həmin cümlə struktur və semantik bütövlüyə malikdir: O zaman atam zavodda işləyirdi. Bu cümlənin nüvə formasına nə qədər sözün, o cümlədən cümlə üzvünün artırılması orada informasiya genişliyinə xid­­mət edir; bu zaman konstruksiyanın formalaşma sxeminə, yəni cümlə kimi qurul­ma mexanizminə əsaslı təsir etmir. Cümlə bir sözdən də ibarət olduğu kimi, bir neçə sözdən də ibarət ola bilir ki bu zaman yalnız informasiyada semantik geniş­lən­mə özünü göstərir. Bu isə o deməkdir ki, mürəkkəb söz, frazeoloji birləşmə, yaxud sər­bəst söz birləşməsi kimi formalaşmayan ifadələrin komponentləri bir cümlə üzvü kimi alına bilməz.

Yuxarıda verdiyimiz nümunədə “fəhlə” sözünün yerində bu tipli istənilən söz işlənə bilər(həkim, arxitektor, mühəndis və s.). Bu iki komponentin bir-biri ilə semantik-qrammatik əlaqəyə girməsi sintaktik zəmində, daha doğrusu, cümlə daxilində baş verir. Bu sözlərlə xəbərin istər semantik, istərsə də qrammatik əlaqəsi çox kövrəkdir və asanlıqla bir-birindən ayrıla bilirlər. Digər hal ondan ibarətdir ki, bu tip cümlələrdə elliptiklik aşkaq şəkildə özünü göstərir. Bu cümləni belə qavrayırıq: O zaman atam zavodda fəhlə vəzifəsində işləyirdi. Burada “vəzifəsində” sözünün düşməsi nəticəsində onun birinci komponenti ilə xəbər arasındakı birbaşa əlaqə xaraktercə dəyişmiş olur. Müqayisə üçün: Mən bu gün beş aldım.

Adi danışıq dili materialıdır və heç kim, demək olar ki, bütöv formanı (Mən bu gün beş qiymət aldım) işlətmir. Birləşmənin ikinci komponentinin işlədilməməsi cümlənin komponentləri arasında birbaşa əlaqənin xarakterinə təsir etdiyi kimi, onun sintaktik təhlilində də müəyyən problemlərin meydana çıxmasına səbəb olur. Burada “beş” sözü sustantivləşmiş say olaraq, cümlədə elliptik formada çıxış edir və cümlənin vasitəsiz tamamlığıdır.

ƏDƏBİYYAT

1.Abdulla K. Azərbaycan dili sintaksisinin nəzəri problemləri.—Bakı: MTM- İnnovation, 2016.—360 s.

2.Həsənov A. Azərbaycan dilində iki vasitəsiz tamamlıqlı təsirli və iki mübtədalı təsirli feillər—xəbərlər haqqında // ADU-nun Elmi Əsərləri (Dil və ədəbiyyat seriyası, Bakı: 1975, № 1, s.32-39

3.Abdullayev Ə., Seyidov Y., Həsənov A. Müasir Azərbaycan dili. IV hissə, sintaksis, Bakı: “Maarif”, 1985, 365 s.

4.Abdullayev Ə., Seyidov Y., Həsənov A. Müasir Azərbaycan dili. IV hissə, sintaksis, Bakı: “Şərq-Qərb”, 2007, 424 s.

5.Мещанинов И.И. Члены предложения и части речи. Л., 1978

6.Kazımov Q.Müasir Azərbaycan dili. Sintaksis. Bakı: “Elm və təhsil”, 2010, 500 s.

7.Budaqova Z. Azərbaycan ədəbi dilində sadə cümlə. Azərb. EA nəşriyyatı, Bakı: 1963, 222 s.

Açar sözlər: Azərbaycan dili, cümlə üzvləri, sintaktik əlaqələr, xəbər, mübtəda

Ключевые слова: азербайджанский язык, члены предложения, синтаксические связи, сказуемое

Keywords: Azerbaijani language, parts of sentences, syntactic relations, predicate, subject

 

Проблема членов предложения в современном азербайджанском языке

Резюме

Проблема членов предложения является одним из актуальных вопросов в современном азербайджанском языкознании. В последнее время в центре внимания находятся вопросы о принадлежности компонентов глагольных сочетаний к членам предложения, о втором подлежащем в простом предложении. В связи с этим в статье рассматриваются наиболее спорные аспекты данной проблемы. Здесь исследуются синтаксические связи между членами предложения, а также их морфологическая структура. В заключение делается вывод, что слова, находящиеся в динамической связи со сказуемым, становятся его составной частью и выступают в качестве отдельного члена предложения – дополнения.

 

Problem of sentence parts in modern Azerbaijani language

Summary

The problem of sentence parts is one of pressing questions in modern Azerbaijani linguistics. Recently there are considered such questions as an accessory of components of verbal combinations to sentence parts, and as the second subject in a simple sentence. In this connection in the article, the most disputable aspects of the given problem are considered. Here syntactic links between sentence parts and their morphological structure are investigated. The conclusion in summary becomes, that the words which are in dynamic communication with a predicate, become its component and represent itself as a separate sentence part as additions.

 

Rəyçi: prof.Tofiq Hacıyev

 

 

Ибрагимовa Шахла

ГЛАГОЛЫ, ОБРАЗОВАННЫЕ ОТ СОМАТОНИМОВ

(На материале азербайджанского и русского языков)

Как известно, соматонимы – названия частей человеческого тела (от греч. soma – тело, телесный, относящийся к телу) – составляют древнейшее универсальное ядро лексики в любом языке. «Человеческое тело оказалось одним из самых доступных для наблюдения и изучения объектом, и слова, обозначающие части тела, так же древни, как и само человеческое сознание». Соматическая лексика имеет высокую степень систематизации, в основной своей части совпадает с терминологической (анатомической), очень устойчивая, в малой степени подвергается узкой локализации, частотная в речи, широко метафоризированная. Соматонимы репрезентируют значительный фрагмент языковой картины мира. Их своеобразние неоднократно выделялось в лингвистической литературе, и, в первую очередь, они вызывали большой интерес как классические примеры семантических сдвигов.

Объектом исследования данной статьи являются глаголы, образованные от соматонимов, в азербайджанском и русском языках по данным толковых и двуязычных словарей. Весьма интересную мысль по поводу исследования соматонимов на материале неродственных языков высказал Е.М.Сендровиц: «При сравнении образной стороны названий частей человеческого тела в неродственных языках обнаруживаем, что большинство таких слов имеет в отдельных языках одинаковые внутренние формы. Группировка языков с указанной точки зрения носит произвольный характер, причем при отношении к разным частям тела могут объединяться в данном плане разные языки».

С этой точки зрения большой интерес представляют слова, образованные от соматонимов, в азербайджанском и русском языках. «Казалось бы нет более конкретных слов, чем названия частей человеческого тела, однако детальное определение их смысловой структуры показывает, насколько сложно организовано их смысловое содержание».

Соматическая лексика – одна из универсальных лексических групп в любом языке, в том числе и в русском, и в азербайджанском языках. Ученые признают, что проведение параллелей между реальным миром и отражением его языковыми средствами через соматонимы не случайно, поскольку передаваемая ими информация является указанием на определенные объекты окружающего мира. При помощи языка, слова человек не только отображает процессы реального мира и мира субъективной оценки, эмоции и чувств, но и сам выступает одним из звеньев этого мира.

Следует отметить, что и в азербайджанском и в русском языке соматонимы обладают широким словообразовательным потенциалом – от них образуются разные части речи – прилагательные, глаголы, наречия.  Однако, как показали наши наблюдения, в азербайджанском языке соматонимы обладают большей активностью и продуктивностью в глаголообразовании, чем в русском языке. Рассмотрим конкретные примеры:

В русском языке: Глаголы образованы от следующих соматонимов: глаз – глазеть, сглазить; рука – приручить / приручать; пятка – пятиться; зубы – зубоскалить; горло – горланить; локоть – облокотиться / облокачиваться.

В азербайджанском языке: В азербайджанском языке, в отличие от русского, практически от всех соматонимов образуются различные структурно-семантические типы глаголов:

  1. айаг– нога

От этого соматонима образовано шесть глаголов:

1)             айагламаг «топтать, растоптать»; 2) перен. попирать, попрать; 3) обходить, обойти; 4) перен. оказывать, оказать давление, принуждать, принудить.

  1. айагландырмаг – «перен. поднимать, поднять на ноги; приводить, привести в движение».
  2. айагланмаг– «1. быть затоптанным; 2. быть утоптанным; 3. попираться, было попранным. 4. травиться, быть потравленным. 5. осмелеть, наступать на кого-то».
  3. айаглатдырмаг–«просить, заставить, приказать, топтать кого-что».
  4. айаглатмаг– «допустить потраву (скотом), например:Тарланы мал-гарайа айаглатмаг – Допустить потраву поля скотом».
  5. айаглашмаг- «1. идти, шагать, ступать в ногу; 2. успевать, поспевать, угнаться за кем-то; 3. сравняться. Зяманя иля айаглашмаг «идти в ногу со временем». Глагол айагламаг входит в синонимический ряд айагламаг-басмаг-тапталамаг «топтать; наступить (на что-то)».
  6. ял – рука (верхняя конечность человека от запястья до кончиков пальцев; кисть руки). От этого соматонима образовано пять многозначных глаголов:

1)             яллямяк– «1. щупать, ощупывать»; 2. трогать, тронуть рукой, слегка надавливая. 3. медиц. пальпировать. 4. звать, позвать, сделав знак рукой, поманить кого-либо.

2)             яллянмяк – 1. ощупываться, быть ощупанным. 2. трогаться, быть тронутым кем-либо; 3. мед. пальпироваться.

Как видно из рассмотренных примеров, глаголы яллямяк и яллянмяк употребляются и как медицинские термины.

3)             ялляшдирмяк – 1. трогать некоторое время; тронуть несколько раз; 2. касаться руками, надавливая на что-либо; 3. нарушать состояние неподвижности чего-либо: Шейляри ялляшдирмяк «трогать вещи». 4. разбередить (прикосновением вызвать боль).

4)             ялляшмяк–1.драться, биться; бороться; 2. добиваться чего-либо; чрезмерно трудиться; 3. мучаться, мучиться (испытывать затруднения, изводиться): Дцз бир саат ялляшдим «Ровно час мучался»; 4. стараться, биться над чем-либо: Ня гядяр ялляшдися дя щеч ня алынмады – «Как он ни старался, ничего не получилось»; 5. хлопотать, похлопотать: Щамыдан чох о ялляширди «Больше всех хлопотал он»; Бцтцн эцнц ялляширди «хлопотал весь день»; 6. Возиться, заниматься каким-либо делом, доставляющим много хлопот, труда.

Данный глагол синонимичен глаголу чалышмаг: ялляшмяк – чалышмаг «стараться, хлопотать, норовить».

5)        яллятмяк – «давать, дать кому-либо потрогать, пощупать что-либо».

3. гол – рука (верхняя конечность человека от плеча до кистей рук). От этого соматонима образовано два глагола:

1)        голламаг – «разг. подпи