MÜNDƏRİCAT-CONTENTS-ОГЛАВЛЕНИЕ

DİLÇİLİK – ЯЗЫКОЗНАНИЕ........................................

T. MƏLİKOV. Ərəb dilində morfoloji üsulla əmələ gəlmiş neologizmlər.....

M. QƏHRƏMANOVA, İ. İSMAYILOVA. Main trends in phoneme theoryЛ. 

ГУЛИЕВА. Частеречная представленность топонимических  тезаурусов............

Ü. ƏHMƏDOVA.  Azərbaycan frazeologizmləri və atalar sözlərində «qadın» konsepti....

A. МУРАДОВА. Драгоценные камни в ботанической и медицинской терминологии.....

H. ХАЛИЛОВА . Классификация числительных...

A. ƏHMƏDOVA, S. QASIMOVA. England before the norman conquest...

A. ƏHMƏDOVA. -IŞ şəkilçisinin Orxon abidələrindən müasir türk dillərinə qədər inkişafı.

Z. SALAMOVA. İngilis dilində alınma frazeoloji birləşmələr

C. ГУСЕЙНОВА. Особенности функционирования экзотизмов в публицистическом тексте.

Ф. БАХШИЕВА. Концептуальное содержание зоонимов и картина мира..

Z. ƏLİYEVA. Məkan kateqoriyasınin linqvosemiotik təhlili

Ş. MAHMUDOVA. Əlavə deyksis əsas deyksisin transformasiyası kimi.

F. ALLAHVERDİYEVA. Dilin modelləşdirilməsi prinsipi haqda.

A. BAYRAMOVA. Qərbi Azərbaycanın Ağbaba şivəsinin leksik xüsusiyyətləri

K. ƏZİZOVA . Cins kateqoriyasının yaranması və inkişafı tarixi.L. İBADOVA. Müasir İspan dilində işlədilən ərəb mənşəli astronomiya terminləri..

Э. ГАДЖИЕВА. Отрицательные предложения, не имеющие урвердительных коррелятов..

A.  FƏRƏCOVA. Dilin tarixi -xalqın tarixidir...

S. SƏLİMOVA.  Rusiyada türkoloji fikrin formalaşmsı və inkişafı.

K. ABDURƏHMANOVA. Выражение эмоций в несобственно-прямой речи

.N. ABBASOVA. Semasiology.

F. KƏRİMOVA. İngilis dilinin  “RP” aksenti və fonoloji xüsusiyyətləri.

M. MEHDİYEVA. Zərifə Budaqovanın elmi yaradıcılığında cümlənin həmcins üzvləri 

M. ABDULLAYEVA. Yusif Seyidovun ədəbi-bədii fikir dünyası.M. ƏHMƏDLİ. Passiv növün fеilin zaman formalarında işlənməsi.

A. MURADOVA. Müasir dilçilikdə diskursun strukturu və onu təşkil edən əlaqə vasitələri....

Q. QƏMBƏROVA. “Kitabi- Dədə Qorqud” dastanlarında –sa2(-sı4) morfemlərinin diaxronik-dialektoloji aspektləri...

Р. МАГЕРРАМОВА. Русские пословицы о совести.....

S. BALAHÜSEYN QIZI. İngilis və Azərbaycan dillərində ləqəblərin leksik-semantik əlamətləri.

Ф. АГАКИШИЕВА. Привативные глаголы как лексические средства выражения  отрицания..

S. MUSTAFAYEVA. Azərbaycan dili tarixşünaslığına bir nəzər…

X.ABDULLAYEVA. Sitatın mətndə funksionallaşma qanunauyğunluqları…

M. ƏMRAHOVA. Tovuz şivələrinin tədqiqinə bir baxış…

A. İMANOVA. Roma tarixçilərinin əsərləri Azərbaycan dilinin tarixi toponimiyasının öyrənilməsində mənbə kimi…

H. MEHDİYEVA. İngilis dilinin artikulyasiya bazasının əsas xüsusiyyətləri..

D. QULİYEVA. Sintaksis  nitqin quruluş əlaqələrini öyrənən bölmə  kimi....

A. ŞƏFİYEVA. Müasir fransız dilində fitonim tərkibli frazeoloji birləşmələrin semantik xüsusiyyətləri 

Ü. ASLANOVA Xitablar  və ara sözlər haqqında Y.Seyidovun mülahizələri....

Ф. ШИРИНОВА. Рифмованный сленг: его специфика и история происхождения.....

L. MAHMUDOVA. Şəxssiz cümlələrin mənaca növləri ............

Т. ORUCOVA.Nitq mədəniyyətinin başlıca problemləri haqqında linqvistik düşüncələr.......

X. HƏMİDOVA. Şifahi xalq ədəbiyyatında təktərkibli cümlələrin işlənməsi...

А. КАДЫМОВА. Словообразовательные типы фитонимических единиц в  азербайджанском языке..

 M. ƏSƏDOVA . Qərb qrupu dialekt və şivələrindəki sabit söz birləşmələrinin bədii əsərlərdəki inikası...  

X. ƏLİYEVA. Sintaktik konstruksiyaların ambiqyutivliyi...

 

ƏDƏBİYYATŞÜNASLIQ – ЛИТЕРАТУРОВЕДЕНИЕ..

S. HACI. Nizamiyə görə bu dünya və axirət əlaqəsi...

G. MAHMUDOVA. Mir Cəlal hekayələrinin tədqiqinə dair..

O. BABAYEVA . Sezai Karakoç yaradıcılığının  özünəməxsus fərd-üslub xüsusiyyətləri...

H. KAPLAN .Ahmet Mithat'tan,  Oğuz Atay'a türk romanında doğu-batı  meselesi...

Z. HÜSEYNOVA . İsanın “Mehr və Vəfa” poemasında peyğəmbər obrazı....

B. İBRAHİMOVA.  Fransız ədəbiyyatı və onun dünya ədəbiyyatındakı rolu.............

İ. ORUCƏLİYEV. Hüseyn Cavidin ədəbi-nəzəri görüşləri: Qərb və Rus klassikləri haqqında...

A. QARAYEVA. Ali ilahi qüvvənin, yaradanın adlarıının dini-mifoloji izahı.....

Г. ГАСАНОВА. Лев Tолстой и великие русские писатели...............................

Д. АДИЛОВА. Сцлейман Рящимовун «Мящтабан» повести.....G. YUNUSOVA. Haruki Murakaminin “Norveç meşəsi” əsəri: yazıçı həyatı və qəhrəman.

A. QURBANOVA. XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan ədəbiyyatında  satirik hekayənin yeri və roluC.

СИДЕИФ-ЗАДЕ. Художественно-мифологическая система и английские традиции в жанре  фэнтези...

D. ƏLİYEVA. Qaqauz folklorunun dili və üslubu: tədqiqatlar və mülahizələr........

B. ƏSGƏROV.  M.S.Ordubadi romanlarında tarixiliklə müasirliyin vəhdəti........

A. RÜSTƏMZADƏ. Süleyman Rəhimovun “Ağbulaq dağlarında”  romanında müasirlik..........

T. MİRZƏZADƏ. Antonia Bayett yaradıcılığında postmodern romanının janr xüsusiyyətləri.....

K. NƏCƏFOVA. Nəqşbəndilik və onun Azərbaycan ədəbiyyatına təsiri........................
K.YƏHYAYEVA. Şekspir dramaturgiyası...............

У.АЛИЕВА. Восстановление фоновой информации в азербайджанском переводе повести Л.Толстого «Отец Сергий»..

М. ГЕРАЙЗАДЕ.  Проявление магического реализмa в романе С.Ахмедли «Запрешенная игра»

S. İSMİZADƏ. C.M.Kutzeenin “Rüsvayçılıq” romanında mənəvi “çöküş” problemi......

H. ƏLİYEVA. Fransız epik poeziyasında imaqologiya məsələləri: ərəb etnotipi  “özgə” konsepti kimi...........                                                                                                                                 

P. MÜRSƏLOVA. ABŞ multikultural ədəbiyyatının formalaşmasında Asiya-Amerika yazıçılarının rolu...

S. MƏMMƏDOVA. Şeyx Mahmud Şəbüstərinin “Səadətnamə” əsərindən təmsil örnəkləri....

H. NOVRUZOVA. Akademik Ramiz Mehdiyevin tarixi-fəlsəfi tədqiqatları tarixi romanın elmi dəyərləndirilməsində..................

E. BABAYEVA. İsmayil Şıxlının “Ölən Dünyam” əsərində əxlaqi dəyərlər..............

M. ЯКУБОВА. А.А.Фет – переводчик  Xафиза....... КЯЗИМОВА. Роль и значение нравственно-патриотического идеала в романтизме............

A. SƏFƏRLİ. Nurməhəmməd Qərib Əndəlibin təxəllüsü, təvəllüd tarixi və doğum yeri haqqında fikirlər...........

R. CƏFƏROVA.ABŞ-da türk mühacirət ədəbiyyatı: Elif Şafak....................................

C. КАДИЕВА.   Проблема адекватности и эквивалентности в переводе на русский.............

PEDAQOGİKA-ПЕДАГОГИКА………...…

Г. РАСУЛОВА . Роль письменных упражнений в обучении иностранному языку..............

L. MƏMMƏDOVA. Fars dilində sifətlərin tədrisinin funksional aspektləri................

Д. КАЗИ-ЗАДЕ. Актуальные  проблемы преподавания   русского языка...................

A. BƏKİROVA. Информация и коммуникация как предметы научного изучения.......

A. ŞEYDAYEVA. Orfoqrafiyanın orfoepiya ilə əlaqəli tədrisi zamanı qarşıya çıxan problemlər.

S. BƏŞİROVA. Pedaqoji innovasiyalar və onlardan  istifadənin əhəmiyyəti..

A. RZAYEVA.  İnformatlaşma dövründə məktəblilərin mənəvi  dəyərlər əsasında tərbiyəsi..

C. ГАСАНОВА. Использование аудиоматериалов в формировании коммуникативной компетенции студентов ...

Л. АХУНДЗАДЕ, Н. ОРУДЖЕВА. Принцип адэкватности перевода и его значение для методики..........

Ə. ƏLİZADƏ.   Sərbəst mövzuların nitq mədəniyyəti məşgələlərində əhəmiyyətli rolu….

 

İNSANŞÜNASLIQ-ЧЕЛОВЕКОВЕВЕНИЕ…………

А. АЗИЗОВА. Школа мастерства в формировании творческой личности Арифа Азиза.

T. BABAYEV, T. ŞAHBAZOV. Basqal: tarix, mədəniyyət və müasirlik...

H. МИКАИЛОВА.К вопросу о специфике «Bторой природы»...

Y. YUSIFLİ. Yəhudilikdəki bəzi simvol və qavramlar...

E. BABAYEV. Böyük İpək yolunun İslamdan öncəki türklərin dini və ticari həyatına təsirləri.

Ü. MİRZƏYEVA. Cənubi Qafqaz tarixi  haqqında qədim mənbələrin araşdırılması.

А. НАМАЗОВА. Концепция реинкарнации и 

А. ГАМБАРОВА. Мифы и религии как условие формирования человеческой жизни.........

 

JURNALİSTİKA - ЖУРНАЛИСТИКА…………………....………………….

Q. QULİYEVA. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə mətbuatşünaslıq (1918-1920)...

B. NİFTƏLİYEV. Canlı yayımda ünsiyyət formaları....................

N. NƏBİYEVA. Sənədli televiziya filmlərinin ekran "sənədliliyindən" fərqləndirici xüsusiyyətləri......

G. BABAYEVA. “Molla Nəsrəddin” jurnalında ana dili problemi.............

 

KİTABŞUNASLIQ-КНИГОВЕДЕНИЕ…………………………………………………………………………

M. MƏMMƏDOV. Sahəvi kitabxanalarda mühəndis-texniki işçilərə kitabxana-informasiya xidmətinin təşkili....

A. ƏLİYEV, D. MƏHƏMMƏDLİ. Kitabxana resyrsları və informasiya axtarış sistemləri....F. VƏLİZADƏ. Azərbaycanda əlyazma kitab mədəniyyəti.

S. SƏFƏROVA. İlk dərsliklərimiz..........

S. İSMAYILOVA. Azərbaycan folkloruna dair sənəd axınının biblioqrqfik tədqiqi........

 

MƏRUZƏLƏR - ДОКЛАДЫ.....................................................

S. HƏSƏNOVA. H.Cavidin lirik-romantik şeirləri mətbuatda.............

Л. ГУЛИЕВА, Э. РЗАЕВА. К вопросу об употреблении видов глагола........

C. АЗАДАЛИЕВА.О некоторых принципах тестирования по русскому языку в азербайджанской школе

Z. MAHMUDOVA. İngilisvə Azərbaycandillərində inkar modallığınsemantiktəhlili…...

S. MANSUROVA. Şair Qərib  Əli  Ucatürkün  yaradıcılığında Turanin və turançılığın  tərənnümü....

S. ALLAHVERDIYEVA, V.M.ÇIRAQOVA. Müasir təhsil və tələbə..................

T. RAMAZANOVA. Xoşbəxtlər bağçası....................................................

K. QULİYEVA. Frazeoloji  vahidlərin struktur-semantik xüsusiyyətlər...

 

ДИЛЧИЛИК-ЯЗЫКОЗНАНИЕ

Məlikov Tərlan Paşa o.

ƏRƏB DİLİNDƏ MORFOLOJİ ÜSULLA ƏMƏLƏ GƏLMİŞ NEOLOGİZMLƏR

             Ərəb dilçiliyində də ta qədim zamanlardan bəri sözlərə sufiks, prexiks, infikslərin əlavə edilməsi ilə yeni sözlərin yaradılması prossesi morfoloji üsula aid bir hadisə kimi xarakterizə edilmişdir. Ərəb dilinin müasir inkişaf mərhələsində leksik, semantik, morfoloji və sintaktik qayda-qanunlara əsasən neologizmlərin əmələ gəlmə üsulları daim bir-birini tamamlayıb zənginləşdirmişdir.            Dilin lüğət tərkibində mövcud sözlərdən yeni feil forması yarandığı kimi, dilə əcnəbi dillərdən daxil olmuş isimlərin də morfoloji üsulla feil modeli də yarana bilir. Ərəb dilində əcnəbi dillərin təsiri nəticəsində meydana gəlmiş alınma sözlər dilin qrammatikasına uyuşdurulması o qədər uğurla həyata keçmişdir ki, bu sözlərdən sonralar daxili cəmlər və ya başqa isimlər düzəldiyi kimi, müəyyən model və ya formalara uyğun yeni feillər də yaradılmışdır. Belə ki, dilin əcnəbi dillərin ehtiyatı hesabına lüğət tərkibini zənginləşdirməsi prossesində alınma sözlərdən ibarət morfoloji üsulla yaranmış neologizmlərin də xüsusi əhəmiyyəti vardır. Çünki, hər hansı bir dilə mənsub leksik vahid ərəblərin ictimai həyatında fəal olduğuna görə ərəb dilinə daxil olduqdan sonra, həmin söz ərəb vəznlərinə uyğunlaşdırılmaqla daha bir neçə neologizmi morfoloji yolla əmələ gətirilir. Yəni “muarrab” sayılan bu sözlərin böyük əksəriyyətini bu üsulla söz yaradıcılığının məhsulu kimi qiymətləndirmək olar. Məsələn: فبرك [fəbrakə] “istehsal etmək”, تلفن  [təlfənə] və yaxud تألفن [təʼəlfənə] “telefonla zəng vurmaq”, أكسجن  [əksəcənə] və yaxud إستكسج [istəksəcə] “kiməsə oksigen vermək”, برمج [bərməcə] “proqramlaşdırmaq, planlaşdırmaq”,مكنن  [məknənə] “maşınlaşdırmaq”,أتمت  [ətmətə] “avtomatlaşdırmaq”,  مغنط[mağnətə] “maqnitləşdirmək”,  هدرج[hədracə] “hibridləşdirmək”,  تهدرج[təhədracə]  “hibridləşmək”, دبلج [dəbləcə] “dublyaj etmək” (4; 5; 6; 14; 15), və s.

             İstər dilin daxili bazası hesabına, istərsə də əcnəbi dillərin təsiri nəticəsində ərəb dilində meydana gələn leksik vahidlər əsasında morfoloji üsulla bir neçə söz əmələ gələ də bilir. Məsələn:  دبلاج[dublə:cun] “dublyaj” sözündən morfoloji yolla دبلج  [dəbləcə] “dublyaj etmək”,  دبلجة[dəbləcətun] “dublyaj etmə”,  مدبلج [mudəblicun] “dublyaj edən”, مدبلج [mudəbləcun]  dublyaj edilmiş, صابون [a:bu:nun] sözündən morfoloji üsullaصابوني  [a:bu:niyyun] “sabunlu”,  صبّان[abbə:nun] “sabunçu”,  مصبنة[maşbənətun] “sabun zavodu”,  صبّن[şabbənə]  “sabunlamaq”,  تصبّن[təşabbənə]  “sabunlanmaq, sabunla yuyunmaq”,صوبن  [şavbənə] “sabun çəkmək, sabunlamaq”, və s. kimi neologizmlər yaradılmışdır.

             Ədəbi dildə baş verən bəzi prosseslər ləhcələrdə də baş verir. Demək istərdik ki, bu gün ərəb əhalisinin danışıq dilində ingilis və fransız sözlərinin olduğu kimi işlənməsinə rast gəlmək mümkündür. Bu sözlərin müəyyən qrammatik normalara uyğun olmamağı səbəbindən fushada deyil, məhz müxtəlif ləhcələrdə işlədilməsi heç də təsadüfü bir hal deyildir. Habelə həmin sözlərin morfoloji yolla digər yeni sözlərin yaratması da mümkündür. Bir daha qeyd etmək lazımdır ki, bu sözlər yalnız ərəb danışıq dili üçün xarakterik olur və qısa bir zaman sonrasında onlar tamamilə danışıq dilindən belə kənarlaşmış olur. Lakin bu gün bir çox dilçi tərəfindən dilə olan hörmətsizlik kimi dəyərləndirilən bu hadisəni bəzi sözlərin timsalında müqayisə etməyimiz yerinə düşərdi.

                İngilis dilindəki finish “qurtarmaq, bitirmək” sözündən            فنّش[fənnəşə],  يفنّش[yufənnişu],  مفنّش [mufənnəşun],  تفنيش[təfni:şun] kimi, cansel “ləvğ etmək” sözündən  كنسل[kənsələ], مكنسل [mukənsəlun],  يكنسل[yukənsilu] kimi, freezer “dondurucu, kamera” sözündən فرّز [fərrazə],  يفرّز [yufərrizu],  مفرّز[mufərrazun],  مفرّز[mufərrizun],  تفريز[təfri:zun] kimi sözlər məhz morfoloji üsulla söz yaradıcılığının şifahi nitqdəki göstəricisidir.

             Ərəb dilində “dəzgah, qurğu və ya maşın” bildirən neologizmlərə nəzər saldıqda, onların əsasən  فَعَّالـَة [fə”a:lətun] modeli üzrə düzəlməsini müşahidə etmiş olarıq. Məsələn: عصّارة [aşşa:ratun] “şirəçəkən, şirəsıxan”, جرّارة [cərra:ratun]  “traktor”, حفّارة [haffə:ratun] “ekskavator”, برّادة [bərra:dətun] “soyuducu”, كبّاحة [kəbbə:hatun] “əyləc, tormoz”, سمّاعة [səmmə: ətun] “telefon dəstəyi; radio qulaqcıqları”, غَسَّالَةٌ  [ğəssə:lətun] “paltaryuyan maşın”, حوّامة [havva:mətun] “vertolyot”, طيّارة [tayyə:ratun] “təyyarə” və s.

             Müasir ərəb ədəbi dilində فَاعِلَةٌ [fa:ʽilətun] modelində olan neologizmlərə طائرة  [ta:iratun] “təyyarə”, شابكة [şə:bikətun] “internet”, طابعة [ta:biətun] “printer”, حافرة [ha:firatun] “ekskavator”,  باخرة[bə:xiratun] “buxar gəmisi”, və s.  kimi sözləri misal göstərmək olar.

              Dilin lüğət tərkibində təzəcə yaranan حَاسُوبٌ [ha:su:bun] komputer, سَارُوخٌ [sə:ru:xun] raket, ناسوخ [nə:su:xun] “faks”, كاشوف [kə:şu:fun] “radar”, və s. kimi neologizmlər isə فَاعُولٌ [fə:u:lun] modelindədirlər.

             حَاسُوبٌ [ha:su:bun] sözü Azərbaycan dilində “komputer” mənasını verir. Ümumiyyətlə kompüter informasiya üzərində müxtəlif əməliyyatların avtomatlaşdırılmış yerinə yetirilməsi üçün nəzərdə tutulmuş universal hesablama maşınıdır. Başqa sözlə kompüter, informasiyanı emal etmək üçün nəzərdə tutulmuş maşındır. حَاسُوبٌ sözü ərəb dilinin lüğət tərkibində daim mövcud olmuş sözlərlə bəzən izafətə girir, bəzənsə sifətləşib uzlaşan təyini söz birləşmələri şəklində neologizm əmələ gətirir.  Məsələn;  الطابعة الحاسوبيّة“printer”,  تحريك حاسوبيّ“animasiya”,  خادم فى شبكات حاسوبيّة “server”, və s.

                صاروخ [şa:ru:xun] “raket” sözü – صرخ “qışqırmaq, çığırmaq” feilinin kök hərfləri əsasında yaransa da müasir ərəb dilində yaranmış neologizmlərin ən məhsuldar olanlarındandır. Belə ki, صاروخ – “Atəşfəşanlıq, habelə işıq siqnalları vermək üçün işlədilən içi barıt tərkibli maddələrlə doldurulmuş gilizdən ibarət mərmi; reaktiv mühərrikli uçucu aparat; hərb. çıxan qaz reaksiyasının gücü ilə hərəkətə gətirilən döyüş mərmisi” kimi çox mənalı söz kimi müasir ərəb dilində işlədilməsi çox uğurla həyata keçmişdir. صاروخ sözünün ərəb dilində س hərfi ilə yazılmış ساروخ [sa:ru:xun] kimi forması da mövcuddur. Bundan başqa bu sözün əlavə bəzi sözlərlə birlikdə birləşmə şəkillərinə də təsadüf edilir. Məsələn:  الصاروخ البالستيكيّ العبار القارّات“ballistik transkontinental raket”, ضد الصواريخ“raket əleyhinə”,  صاروخ كلّيّ“qlobal raket”,  الصاروخ متعدّد المراحل“çoxpilləli raket”, صاروخ موجّه عبر القارات yaxud  صارخ قاطع القارات“transkontinental raket”, الصاروخ الناقل “raket daşıyıcısı”,  صواريخ ذات الرؤوس النوويّة“nüvə başlıqlı raketlər”, الصواريخ من الارض الى الارض “Yer-Yer tipli raketlər”,  الطابق الثانى من الصاروخ “raketin ikinci pilləsi”, və s. Nisbi sifət şəkilçisi ــِيٌّ qəbul etməklə morfoloji yolla digər neologizm peyda olur. Ərəb dilində  صاروخيّ[ṣa:ru:xiyyun] bir sıra sözlərlə uzlaşan təyinlər əmələ gətirməklə بسرعة صاروخيّة “raket surətilə”,  الحرب الصاروخيّة النوويّة“raket-nüvə müharibəsi”,  اسلحة صاروخيّة “raket silahları”,  قاعدة صاروخيّة“raket bazası”,  قنبلة صاروخيّة“raket mərmisi”, محرّك صاروخيّة “raket mühərriki”,  مركب صاروخيّة“raket gəmisi”,  və s. kimi yeni-yeni ifadələr yaranır (5, 127).

             Latın dilində sonu “loqos” sözü ilə bitən, elm mənasını ifadə edən beynəlmiləl sözlər bəzən ərəb dilindəفعالة  [fialətun] modeli üzrə sözlərlə ifadə olunur. Məsələn:تقانة  [tiqanətun] “texnologiya”,صحافة   [şıha:fətun] “jurnalistika”,خطاطة  [xıta:atun] “qrafologiya”,صواتة  [şıva:tətun] “fonetika”,صرافة  [şıra:fətun] “morfologiya”, və s. Ümumiyyətlə elm adlarını ifadə edən sözlər ərəb dilində  sözünün köməkçi element kimi müəyyən sözlərlə işlədilməsi ilə düzəlir. Elə istisna hallar da mövcuddur ki, düzgün və sınıq cəm modelindəki bəzi sözlər məzmununa görə elm adlarını ifadə edir. Bu barədə növbəti fəsillərdə daha ətraflı məlumat veriləcəkdir.

             Ərəb dilində  مِفـْعَال [mifalun] modeli üzrə yaranmış neologizmlərə misal olaraq مضمان [mıdmə:nun] “modem”, مِسْبَارٌ [misbə:run] “zond”, مغيار [miğyə:run] fiz. “variometr”,ممطار  [mımta:run] “yağışölçən”, مصواتٌ [mışva:tun] “mikrofon”, مِسْمَاعٌ [mismə:tun] tib. “stetoskop”, مطياف [mıtyə:fun] “spektroskop”, مكشاف [mikşə:fun] “elektroskop”,مبيان  [mibyə:nun] “diaqram”, və və s. kimi yeni sözləri qeyd etmək olar. Adını çəkdiyimiz neologizmlərə əsasən onu deyə bilərik ki, bu model üzrə əmələ gəlmiş sözlər اسم الآلة, yəni  “alət bildirən isimlər” hesab olunur.

             Ərəb dilində bir sıra xəstəlik və fiziki nöqsan bilidirən sözləri ifadə edən  isimlər əsasən فـُـعال [fua:lun] modelində işlənən neologizmlərdir. Məsələn;عصاب  [uşa:bun] “nevralgiya”,  زُحَارٌ[zuha:run] “dizenteriya”, və s.

             Qeyd etdiyimiz misallardan başqa məkani mənaya daha çox təsadüf edilən مَفـْعـَلٌ [məfəlun] və مَفـْعـَلة [məfələtun] modeli üzrə yaranmış  مصنع [maşnə”un] “zavod”,  معمل [mə”məlun] “fabrik”,مشغل  [məşğalun] “sex”,  مصبنة[maşbənətun] “sabun zavodu”, və s.  kimi neologizmlər də mövcuddur. Qrammatik baxımdan bu sözlər “məkan və zaman bildirən isimlər” sırasına daxildir.

              مُفـَعِّلٌ[mufa”ilun] modeli üzrə yaranmış neologizmlər alət bildirən isimləri ifadə edir. Məsələn: مبخّر  [mubaxxirun] “karbürator”, مُرَحِّلٌ [murahhılun] “rele”, مُعَجِّلٌ [mu”əccilun] “fiz. sürətləndirici, tezləndirici”, معجّل القسيمات المشحونة “yüklənmiş hissəciklərin sürətləndiricisi”, مُظَهِّرٌ [muzahhirun] “maliy.indossant”, مُحَوِّلٌ [muhavvılun] “transformator”, مبرّد [mubarridun] “soyudan, soyuducu”, və s.

             Ərəb qrammatik qaydalarında adı إسم التصغير kimi keçən üç kök samitli sözlər üçün xarakterik olan فـُعَيْلـَةٌ [fu”eylətun] kiçiltmə isim modelinə uyğunlaşdırılan رسالة [risə:lətun] sözündən رُسَيلة [ruseylətun] “sms, qısa mesaj” (14) kimi neologizm meydana gəlir və bu sözün خدمة الرسالة القصيرة kimi qarışıq təyini söz birləşməsi kimi işlənən forması da mövcuddur. Yaxud باخرة “buxar gəmisi” sözündənبخيرة  [buxeyratun] “kiçik buxar həmisi” sözü əmələ gəlmişdir. Habelə, dörd kök samitli feillərin də فعيلل [fu”eyləlun] kimi kiçiltmə formaları vardır. Misal üçün كهرباء [kəhrəbə:”un] “elektrik” sözündən كهيرب [kuheyrabun] “elektron” kimi yeni mənalı söz meydana gəlir.

             فَعَّالٌ [fa”a:lun] modeli üzrə yaranmış neologizmlərə  طَبَّانٌ [tabbə:nun] “şin, təkər qurşağı”, عدّاد [“addə:dun] “sayğac, indikator”,حصّار  [başşa:run] “tormoz”, حفّار  [haffə:run] “katalizator”, və s. kimi yeni sözləri misal göstərmək olar.

             Müasir ərəb dilində morfoloji yolla əmələ gəlmiş neologizmlərdən bəziləri həm də sifət ola bilir. Misal üçün  فعول[fə”u:lun] modelində olan bir çox neologizmləri qeyd edə bilərik. Qrammatikada bu model və ya formada olan sözlər “sifəti-müşəbbəhə” adlanır. Həm feillik, həm də sifətlik kimi ikili xarakteri daşıyan “sifəti müşəbbəhə” əşyanın hərəkətlə bağlı əlamətini bildirir. Belə ki, فعول modelində işlənən sözlər مقابل sözü ilə məchul növdə işlənən feilin birlikdə bildirdiyi mənanı  əvəz edir, ingilis dilindəki “able” sonluqlu sözləri, Azərbaycan dilindəki an2 şəkilçili feili sifətləri ifadə edir. Məsələn; ذؤوب [zə”u:bun] “həll olan”,  طروق [ṭaru:qun] “döyülələn”, غسول [ğasu:lun]  “yuyulan”, صهور [şahu:run] “əriyəbilən”,  خثور [xasu:run] “laxtalanan”,  نقول [nəqu:lun] “daşınan”, خلوط [xalu:ṭun] “qarışan”, مرون [məru:nun] “əyilən” (12, 172).Burada əşyanın elə əlaməti nəzərdə tutulur ki, o özlüyündə hərəkət mənası da daşıyır və ya əksinə eyni zamanda həmin hərəkət başqa bir cəhətdən müəyyən bir predmeti, əşyanı, subyekti də əlamətləndirmiş olur. Belə ki, bu tip sözlərin Azərbaycan dilindəki qarşılığı feili sifətdir (3,183).  Habelə “sifəti muşəbbəhə” kimi qeyd etdiyimiz bu sözləri مفعوليّة [məfu:liyyətun] modelinə uyğunlaşdırmaqla yeni isimlər yaratmaq mümkündür. Qeyd etdiyimiz sözlər ingilis dilindəki “ity” şəkilçili sözlərə tam uyğundur. Məsələn: مذوبيّة “Həll ola bilmə qabiliyyəti”, منقوليّة “Daşınma qabiliyyəti”, مصهوريّة “ərimə xüsusiyyəti”, مطروقيّة “döyüləbilmə xüsusiyyəti”, və s. Yaxud bu tip yeni isimlərin digər yaratmaq üsulu kimi, kök hərflərin məchul növ feil formasının sonuna ـيّـةٌ şəkilçisi əlavə etməklə mümkündür. Məsələn:يذابيّة  [yuza:biyyətun],  يصهريّة [yuzhariyyətun], يطرقيّة [yutraqiyyətun], ينقليّة [yunqaliyyətun], (12, 174) və s.

                Müəyyən modelə uyğunlaşdırmaqla düzəldilən digər neologizmlər daxili cəm və ya sınıq cəm üsulu ilə yaranan yeni sözlərdir. Daxili və ya sınıq cəm (جمع التكسير/جمع مكسّر) sözün quruluşunda baş verən müxtəlif mahiyyətli, lakin sabit səciyyəli dəyişikliklər (fleksiya) vasitəsilə düzəlir. Dəyişikliklər nəticəsində ismin təkində kök samitlərindən əlavə iştirak edən səslərə digər samit və saitlər artırılır (sözün həcmi böyüyür), ya da əksinə, əlavə samit və saitlər bu və ya digər şəkildə ixtisar edilir (sözün həcmi kiçilir), yaxud da mövcud qısa saitlər digər qısa saitlərlə əvəz edilir və s (7, 480-510). 

                Daxili cəm formasında olan neologizmlərin müxtəlif növ modelləri vardır.

                a) فعللة [fə”lələtun] modelində olan neologizmlər فعالل [fə”a: lilu] modeli üzrə cəmlənirlər. Məsələn:  فرملة [fərmələtun] - فرامل [fəra:milu], və s. kimi olur. Bəzi isimlər فعالل [fə”a: lilu] modeli üzrə cəmlənən zaman müəyyən fonetik dəyişikliklərə məruz qalır. Misal üçün برنامج [bərnə:məcun] “proqram” sözündəki üçüncü samiti olan ن hərfi həzf olunaraq برامج [bəra:micu] kimi cəmlənir.

                b)  فاعول[fa:”ulun] modelində olan neologizmlər فعاليل[fə”a:li:lu] modeli üzrə cəmlənirlər. Məsələn: ساروخ [sa:ru:xun] - سواريخ [səva:ri:xu], حاسوب [ha:su:bun] - حواسيب [hava:si:bu], ناسوخ [nə:su:xun] - نواسيخ [nəva:si:xu], və s. kimi olur.

                c)  مفعال[mif”ə:lun] modelində olan neologizmlər مفاعيل [məfə:”i:lu] modeli üzrə cəmlənirlər. Məsələn; مكشاف [mikşə:fun] - مكاشيف [məkə:şi:fu], مضمان [midmə:nun] - مضامين [məda:mi:nu], مسبار [misbə:run] - مسابير [məsə:bi:ru], مغيار [miğyə:run] - مغايير [məğa:yi:ru], ممطار [mimta:run] - مماطير [məmə:ti:ru], مصوات [mışva:tun] - مصاويت [məşa:vi:tu], مسماع [mismə:”un] - مساميع [məsə:mi:”u], مطياف [mıtyə:fun] - مطاييف [mata:yi:fu], مبيان [mibyə:nun] - مبايين [məbə:yi:nu], və s. kimi olur.

                ç)  مفعل[məf”əlun], [mif”əlun] və ya  مفعلة[mif”ələtun] modelində olan neologizmlər مفاعل [məfə:”ilu] modeli üzrə cəmlənirlər. Məsələn; مصنع [məşnə”un] - مصانع [məşa:ni”u], معمل [mə”məlun] - معامل [mə”a:milu], مشغل [məşğalun] - مشاغل [məşa:ğilu], معصرة [mı”şaratun] - معاصر [mə”a:siru], مكبحة [mikbəhatun] - مكابح [məkə:bihu], مبخرة [mibxaratun] - مباخر [məbə:xiru],  مخرز [mixrazun] - مخارز [məxa:rizu], və s. kimi olur.

                d) فعل [fə”lun] modelində olan neologizmlər  فعول[fu”ulun] modeli üzrə cəmlənir. Məsələn;  بنك[bənkun] “bank” -  بنوك[bunu:kun],  برق[bərqun] “teleqraf” -  بروق [buru:qun], və s. kimi olur.

             Deməli neologizmlərdən ibarət cəm isimlərin müxtəlif modelləri vardır və onların yalnız bir qisminin seçilib işlədilməsi qrammatik qaydalarla az-çox müəyyənləşdirilmişdir. Əksər hallarda isə isimlərin məhz hansı forma üzrə cəmlənməsi dildə işlədilməsi təcrübəsi əsasında, yəni ərəb ənənəvi qrammatikasının istilahı ilə desək, “səmai” (سماعيّ eşidildiyi kimi işlədilən) yolla müəyyənləşdirilir. Məhz buna görə də isimlərin daxili cəmləri ya onların özləri ilə birlikdə leksik vahidlər kimi yadda saxlanılmalı, ya da cəm formalarını müəyyənləşdirmək üçün lüğətə müraciət edilməlidir. Lüğətlərdə daxili cəmlər isimlərin tək formaları ilə yanaşı göstərilir (7,510).                   

              ات[ə:tun] sonluqlu neologizmlər ərəb dilinin qrammatikasında müənnəs isimlərin sonuna əlavə edilən düzgün cəm şəkilçisi kimi qəbul edilir. Düzgün cəm şəkilçisi dedikdə,  ات[ə:tun] və ـون [u:nə] şəkilçiləri qəbul etmiş isimlər başa düşülür. Belə ki, ات [ə:tun] müənnəs, ـون [u:nə] isə müzəkkər isimlər üçün xarakterik olan cəm şəkilçiləridir. Tə mərbutəli olan neologizmlərin böyük bir qismi  ات[ə:tun] şəkilçisi ilə cəmlənir. Bu zaman sözün sonunda gələn tə mərbutə atıldıqdan sonra sözün sonuna  ات[ə:tun] əlavə olunur. Məsələn; برّادة  – برّادات “soyuducu”,  جرّارة–جرّارات  “traktor”,  طائرة–  طائرات “təyyarə”, və s. Bəzi hallarda  ات[ə:tun] şəkilçisi qəbul edən isimlərin bir çoxu tə mərbutəsiz isimlər də ola bilir. Məsələn: عدّادات – عدّادٌ “sayğac”,  محوّلات – محوّل “transformator”, və s.

                Düzgün müənnəs cəm şəkilçisi olan ات ilə cəmlənən bəzi neologizmlərdə müəyyən fonetik dəyişikliklər baş verir. Belə ki, ات şəkilçi qəbul etməzdən əvvəl ərəb dilçiliyində naqis hərf kimi bilinən و və ي hərfləri ilə bitən neologizmlərin sonuna ه hərfi əlavə olunur. Məsələn:  راديو–راديوهات  “radio”,  ستوديو–ستوديهات  “studiya”,  كازينو–كازينوهات  “kazino”,    شاسّى–شاسّيهات  “şassi”,    تابلو–تابلوهات  “tablo”,  فيديو–فيديوهات  “video”,  və s.

             Bəzi hallarda isə sözün sonu əlif məmdudə ilə bitdiyinə görə, onun cəm formasını əmələ gətirməkçün ات sonluğu deyil təkcə ت əlavə olunur. Misal üçün كاميرا sözü cəmdəكاميرات  [ka:mi:ra:tun] “kameralar” kimi olur. Təsadüfi deyildir ki, bəzi isimlərin müxtəlif cür cəm modelləri olduğu kimi, neologizmlərin də iki və ya üç cür cəm forması ola bilir. Bu nöqteyi nəzərdən qeyd etmək lazımdır ki, كاميرا sözünün  كمرة[kəməratun] kimi də cəm forması vardır.

             Ərəb dilində ات [ə:tun] sonluqlu elə neologizmlər də movcuddur ki, onlar müəyyən tək halda olan ismin cəm formasını ifadə etmir. Əksinə, mənasına görə bu sözlər təkdə hesab olunurlar. Misal üçün ərəb dilinin qrammatikasında mövcud qaydalara görə, formaca  خاماتcəmdə müənnəsdə,  خامtəkdə müzəkkərdə,  خامة təkdə müənnəsdə olsa da, onlar eyni mənaları ifadə edirlər. Belə ki, خامات [xa:mə:tun] və ya  خام[xa:mun] və ya خامة [xa:mətun] sözlərinin hər üçü dilimizdə “xammal, xam mədən” kimi başa düşülür. Ümumiyyətlə, xammal sözünün mənası sonradan sənayedə müxtəlif şeylər emal edilmək üçün yerdən çıxarılan və ya istehsal edilən material deməkdir.

             محروقات [məhru:qa:tun] sözü isə “yanacaq” deməkdir. Daha dəqiq desək, motor və mühərriklərin işləməsi üçün lazım olan maddələr kimi anlaşılır. Sonu ات şəkilçisi ilə bitən bu söz heç də محروق sözünün cəm forması deyildir. محروق sözü حرق feilinin əsasında yaranmış, mənası “1) yandırılmış; alovlanmış; yanıb kül olmuş; 2) yanıb tökülən” deməkdir. ات sonluğu qəbul etməklə mahruqatun kimi morfoloji üsulla neologizm əmələ gətirmiş olur. Həmçinin bu söz uzlaşan və uzlaşmayan təyini söz birləşməsi tərkibində yeni ifadələr meydana gəlir. Məsələn:  محروقات جامدة“bərk yanacaq”,  محروقات سائلة“maye yanacaq”,  صناعة المحروقات“yanacaq sənayesi”, və s.

             Bu cür sözlərin bəziləri formaca yeni olmasalar da məzmununa görə yeni anlayış və mənaları bildirir. Məsələn:  صادرات[şa:dira:tun] “eksport, yəni satış üçün xaricə göndərilən mallar”,  واردات[va:ridə:tun] və yaxud  مستوردات[mustavridə:tun] “import, idxalat, kənardan gətirilmiş mallar”,  مصتلحات[muştələha:tun] “termin”,  مصبّرات [muşabbəra:tun] “konserv”,  حمضيّات[hamdiyyə:tun] “sitrus meyvələri”, və s.

              Elə neologizmlər də vardır ki, onların cəm forması həm sözün sonuna şəkilçi əlavə etməklə, həm də sözün kök hərfləri müəyyən modelə uyğunlaşdırılmaqla düzəlir. Bir sözlə desək bəzi neologizmlərin iki cür daxili və xarici cəm forması olur. Məsələn:

 

Tək

Tərcümə

 

Daxili cəm

 

Xarici cəm

 

فبريقة

Fabrik

-

فباريق

[fəba:ri:qu]

فبريقات

[fəbri:qa:tun]

فاتورة

Faktura

-

فواتير

[fəva:ti:ru]

فاتورات

[fə:tu:ra:tun]

كابيل

Kabel

-

كوابيل

[kəva:bi:lu]

كابلات

[kə:bilə:tun]

كاميرا

Kamera

-

كمرة

[kəməratun]

كاميرات

[kə:mi:ra:tun]

قطار

Qatar

 

قطر

[quturun]

قطارات

[qıta:ra:tun]

             Düzgün müənnəs cəm şəkilçisi olan bir çox neologizmləri qeyd edərkən, bəzi hallarda müzəkkər cəm şəkilçisi ilə bitən neologizmlərdən də danışmaq lazımdır. Çox nadir hallarda unə şəkilçisi ilə

             Ərəb dilində morfoloji yolla əmələ gələn neologizmlərin bir hissəsi qrammatik cəhətdən nisbi sifət, yəni إسم المنسوب və  إسم النسبةyaxud  adlanır. Bildiyimiz kimi, nisbi sifətlər isimlərin sonuna  ــِيٌّvə ya ـَـويٌّ şəkilçiləri artırılmaqla düzəlir, əşyanın kimə, nəyə və ya haraya mənsub olduğunu, ya da nədən düzəldiyini bildirir. Məsələn: إئتلافيّ [i”tulə:fiyyun] “koalisyon”, صحفيّ [şuhufiyyun] “jurnalist, mətbuat işçisi”, və s.

             Habelə, nisbi sifət şəkilçiləri alınma sözlərin sonuna da əlavə oluna bilir. Məsələn: إلكترونيّ  [iliktru:niyyun] “elektron”, və s. Nisbi sifətlərdən ibarət neologizmlərin düzəldilməsinin bir sıra xüsusiyyətləri vardır:

             a) Nisbi sifətlər nisbətən az işlənən ـَـانِيٌّ şəkilçisi ilə də düzələ bilir. Məsələn;صيدلانيّ  [şaydələ:niyyun] “aptekçi, əczaçı”,  غراوانيّ[ğıravaniyyun] “kolloid”,قلوانيّ  [qaləva:niyyun] “alkoloid”,  كروانيّ[kurava:niyyun] “sferoid”, və s.

             b) Əlif məmdudə ilə bitən neologizmlərin sonundakı “əlif” hərfi həzf olunur. Məsələn;  إثنولوجيا[isnu:lu:ciyə:] “etnologiya” sözündən  إثنولوجيّ[isnu:lu:ciyyun], أنتروبولوجيا [əntru:bu:lu:ciyə:] “etnologiya” sözündən  أنتروبولوجيّ[əntru:bu:lu:ciyyun], və s. düzəlir.

             c) İsim tə mərbutəsi atıldıqdan sonra ــِيٌّ şəkilçisi qəbul edir: Məsələn;

             d) Nisbi sifətlər bəzən ismin cəm formasından düzəlir ki, bu da məna fərqi ilə əlaqədardır. Məsələn; مصوّر [muşavvirun] sözü cəmdə  مصوّرات[muşavvira:tun] olur. “Rəssam, şəkilçəkən; fotoqraf, kinooperator” kimi mənalar bildirir. Cəm modelinə ــِيٌّ şəkilçisi əlavə olunduqdan sonra  مصوّراتيّ[muşavvira:tiyyun] “fotoqraf” kimi yeni bir neologizm meydana gəlir. Və yaxud  مبخّر[mubəxxirun] sözününمبخّرات  [mubəxxira:tun] cəm formasının sonuna ــِيٌّ nisbi sifət şəkilçisi artırılmaqla  مبخّراتيّ[mubəxxira:tiyyun] “bitkilərə tüstüverən” kimi daha bir neologizm əmələ gəlir.

             Morfoloji yolla meydana gələn digər neologizmlər qrupu (mücərrəd isimlər) adlanır. Bu tip isimlər nisbi sifətlərin sonuna “tə mərbutə” əlavə etmək yolu ilə düzəlir. Misal üçün  ممثّليّة[muməssiliyyətun] “nümayəndəlik” sözü  ممثّليّ[muməssiliyyun] “nümayəndə” sözündən,  تجريديّة[təcri:diyyətun] “abstraksionizm” sözü  تجريدي [təcri:diyyun] “abstraksionist” sözündən,  إرهابيّة[irhə:biyyətun] “terrorizm” sözüإرهابيّ  [irhə:biyyun] “terrorist” sözündən,  إشعائيّة[iş”a:”iyyətun] “radioaktivlik” sözüإشعائيّ  [iş”a:”iyyun] “radioaktiv” sözündən,  عقلانيّة[aqlə:niyyətun] “rasionalizm” sözüعقلانيّ  [aqlə:niyyun] “rasionalist” sözündən,  إنطباعيّة[intıbə:iyyətun] “impressionizm” sözüإنطباعيّ  [intıbə:iyyun] “impressionist” sözündən,  إشتراعيّة[iştira:iyyətun] “qanunvericilik” إشتراعيّ [iştira:iyyun] “qanunverici” sözündən,  غيريّة [ğayriyyətun] “alturizm” sözü  غيريّ[ğayriyyun] “alturist” sözündən, واقعية [va:qiiyyətun] “realizm” sözü واقعي  “realist” sözündən,طبيعية   “naturalizm” sözüطبيعي  “naturalist” sözündən سريالية [siryə:liyyətun] “sürrealizm” sözüسريالي  [siryə:liyyun] “sürrealist” sözündən əmələ gəlmişdir (13, 34).

             Beləliklə, yuxarıda qeyd etdiklərimizdən sonra onu deyə bilərik ki, yeni sözlərin morfoloji yolla əmələ gəlməsində məhsuldar şəkilçilər və müəyyən söz modelləri əsas əhəmiyyətə malikdir. Bu şəkilçi və modellər qrammatik xüsusiyyətinə görə müəyyən məfhum ifadə edən neologizmlər yaratmaqla yanaşı, onların başqa sözlərlə əlaqəyə girməsi tələbini özündə əks etdirir. Bəzi hallarda isə, yeni düzələn leksik vahidlərin başqa sözlərlə əlaqəyə girməsini tələb etmir (2, 139). Şəkilçilər sifət və ya isim sonluqları əmələ gətirdiyi kimi, modellər də öz növbəsində müəyyən feil bab formaları və onların məsdər, fail, məful formalarında ifadə olunur.

 

İSTİFADƏ EDİLMİŞ ƏDƏBİYYAT SİYAHISI

1.

Abıyeva S.R. Müasir Azərbaycan dilində kalkaşəkilli siyasi-iqtisadi terminlər haqqında “Az SSR EA Xəbərləri (ictimai elmlər seriyası), N:8, 1961

2.

Cəfərov S., Azərbaycan dilində söz yaradıcılığı, Bakı Azərnəşr 1960, 204 s.

3.

Cəfərov S., Müasir Azərbaycan dili, II hissə. Leksika, Bakı-2007, 192s

4.

Əliyev R. Ərəbcə-Azərbaycanca lüğət, I cild, Bakı 2007, 440s

5.

Əliyev R. Ərəbcə-Azərbaycanca lüğət, II cild, Bakı 2008, 816s

6.

Məmmədəliyev V.M., Qaradağlı V.A., Məlikov T.P., Azərbaycanca-ərəbcə lüğət, Bakı 2012, 536 s.

7.

Məmmədov Ə.C., Ərəb dili (dərslik), Bakı, 1998

8.

Serdar Mutçalı, Arapça-Türkçe sözlük, İstanbul 2012

9.

Баранов Х.К. Большой Арабско-русский словарь, том 1, 10-е издание, Москва 2002,

10.

Борисов В.М. русско-арабский словар. Москва 2004

11.

Оруджева Л.М. Словарь арабских лингвистических терминов, Баку, 2005, 130 с.

12.

مجلّة لسان العرب، العدد: الثانى والخمسون (52)،  الرباط – كانون الأوّل 2001، ص208

13.

عناني، محمد: المصطلحات األدبية الحديثة، مرجع سابق، ص 34

14.

http://www.almaany.com

15.

http://ar.wikipedia.org

16.

http://azerdict.com/izahli-luget

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

.

XÜLASƏ

Ərəb dilində morfoloji üsulla əmələ gəlmiş neologizmlər

Ərəb dilində yeni sözlərin morfoloji yolla əmələ gəlməsində məhsuldar şəkilçilər və müəyyən söz modelləri əsas əhəmiyyətə malikdir. Bu sözlər qrammatik xüsusiyyətinə görə müəyyən yeni məfhum ifadə edən neologizm hesab olunurlar. Qeyd etməliyik ki, dilin lüğət tərkibində mövcud sözlərdən morfoloji yolla yeni bir söz yarandığı kimi, alınma sözlərdən də müəyyən prefiks, sufikslərin köməyi ilə neologizmlər də yarana bilir.

Açar sözlər: suffiks, prefiks, infiks, model, şəkilçi, forma

 

SUMMARY

The neologisms that created in a morphological method

The productive affixes and some new word models have significant place to create new Arabic words in a morphological way. According to grammatical characters these words considered as expression of new concept of neologism. We have to mark that how the new words can be created by the help of the own existing structure of the dictionary of the language, it can also possible to create neologism by the help of suffix and prefix.

Keywords: affix, suffix, prefix, infix, form, model

 

РЕЗЮМЕ

Неологизмы в арабском языке, которые образовались морфологическим способом

В арабском языке в образовании неологизмов морфологическим способом большое значение имеют окончания и определенные формы слов. По грамматическим качествам эти слова считаются неологизмами, выражающими определенно новые концепции. Следует отметить, что неологизмы могут образоваться из заимствованных слов с помощью определенных префиксов, суффиксов, так же как и морфологическим методом, из слов уже существующих в словарном составе языка.

Ключевые слова: Суффикс, префикс, инфикс, модель, окончание, форма        

 

Rəyçi: akademik V.Məmmədəliyev

 

 


Qəhrəmanova Mirvari, İsmayılova İlkanə

MAIN TRENDS IN PHONEME THEORY

Most linguists have looked upon the phoneme as one of the basic language units. But not all of them have described it in the same way. The majority of them agree that the phoneme serves to distinguish morphemes and words thus being a functional unit. However, some of them define it in purely “psychological” terms, others prefer physically grounded definitions. Same scholars take into consideration only the abstract aspect of the phoneme, others stick only to its materiality. This has divided the various “schools” of phonology some of which will be discussed below: View of the phoneme seem to seem to fall into four main classes.

The “mentalistic”  or “psychological”  view regards the phoneme as an ideal “mental image” or a target at which the speaker aims. He deviates from this ideal sound partly because an identical repetition of a sound is next to impossible and partly because of the influence exerted by neighboring sounds. According to this conception allophones of the phoneme are varying materializations of it. This view was originated by the founder of the phoneme theory, the Russian linguist I.A. Baudauin de Courtenay and something like it appears to have been adopted by E.D. Sapir. The same point of view was shared by other linguists, Alf. Sommerfelt (76) for one, who described phonemes as “models which speakers seek to reproduce”. The functional view of the phoneme gave rise to a branch of linguistics called “phonology” or “phonemics” which is concerned with relationships between contrasting sounds in a language. Its special interest lies in establishing the system of distinctive features of the language concerned. Phonetics is limited in this case with the precise description of acoustic and physiological sounds without any concern to their linguistic function. The supporters of this conception even recommend to extract phonetics from linguistic disciplines which certainly cannot be accepted by Soviet phoneticians.

A stronger form of the “functional” approach is advocated in the so –called “abstract” view of the phoneme, which regards phonemes as essential independent of the acoustic and physiological properties associated with them that is of speech sounds. This view of the phoneme was pioneered by L. Hjelmslev and his associates in the Copenhagen Linguistic Circle, H.J. Uldall and K. Togby. The views of the phoneme discussed above can be qualified as idealistic since all of them regard the phoneme as an abstract conception existing in the mind but not in the reality, that is in himan speech, speech sounds being only phonetic manifestations of these conceptions.

The “physical” view regards the phonemeas a “family” of related sounds satisfying certain conditions notably:

1. The various members of the “family” must show phonetic similarity to one another, in other words be related in character.

2. No member of the “family” may occur in the same phonetic context as any other.

The system of english phonemes - İngilis fonemlərinin sistemi

In this section we are going to give a brief and readable description of the problems which scholars face trying to describe the English sounds from the functional point of view. We shall try to explain what is understood by quality of a sound, what articulatory characteristics may be considered constituents of quality and to determine which of them are important enough to arrest our attention as phonologically relevant.

By way of introduction we would like to remind you that there are two major classes of sounds traditionally distinguished by phoneticians in any language. They are termed consonants and vowels. It would be fair to mention that the distinction is based mainly on auditory effect. Consonants are known to have voice and noise combined, while vowels are sounds consisting of voice only. From the articulatory point of view the difference is due to the work of speech organs. In case of vowels no obstruction is made. In case of consonants various obstructions are made. So consonants are characterized by so –called close articulation, that is by a complete, partial or intermittent blockage of the air –passage by an organ or organs. The closure is formed in such a way that the air –stream is blocked or hindered or otherwise gives rise to audible friction. As a result consonants are sounds which have noise as their indispensable and most defining characteristic.

Phonetics as a branch of a linguistic subject

Phonetics began long before there were either grammar or linguistics. Ancient objects, drawings, and written documents show that voice and speech always fascinated men. Written documents and evidences from the ancient civilizations point to an awareness of speech, its origin and abnormalities a long time ago.

Here are some data connected with the history of phonetic development:

1829 laryngoscope was invented,

1852 first observation of the vocal cords were made,

1877 gramophone was invented,

1886 International Phonetic Association (IPA) was founded.

IPA started publications of a special phonetic magazine “Le Maitre Phonetique”. It stated phonetic symbols for sounds of many existing language. For the sounds of the English language IPA suggested the following broad and narrow transcription symbols:

Broad

Narrow

Phonetics is an independent branch of linguistics like lexicology, grammar and stylistics. It studies not only separate sounds but their functions as well. It also studies the relation between written and spoken language. Phonetics is connected with other, non –linguistic sciences; acoustics, physiology, psychology, logic, etc.

Phonetics has branches of its own. The most important of them are special phonetics and general phonetics. The aim of special phonetics is to study the sounds of one language at a particular period of time, that is synchronically or diachronically, that is to study the sounds of a language in its historical development. General phonetics studies the sound system of several languages. It is part of general linguistics.

The connection of phonetics with grammar, lexicology and stylistics is exercised first of all via orthography which in its turn is very closely connected with phonetics. Phonetics formulates the rules of pronunciation of separate sounds and sound combinations. The rules of reading are based on the relation of sounds to orthography and present certain difficulties in learning the English language, especially on the initial stage of studying. Thus, vowel sounds, for instance, are pronounced not only as we name the letters corresponding to them: the letter “u” as (j) u; the letter “o” as (ou); but “a” can be pronounced as:                                                     

One of the most important phonetic phenomena –sound interchange  -is another manifestation of the connection of phonetics with grammar. For instance, this connection can be observed in the category of number. Thus, the interchange of /f –v/, /s –z/, /  -  / helps to differentiate singular and plural forms of such nouns as: calf – calves /f –v/, leaf –leaves /f –v/, house –houses /sz/.Besides, vowel interchange is connected with the tense forms of irregular verbs, for instance: sing –sang –sung; write –wrote –written. Phonetics is also connected with grammar through its intonation component. Sometimes intonation alone can serve to single out the logical predicate of the sentence. Phonetics is also connected with stylistics first of all through intonation and its components: speech melody, word stress, rhythm, pausation and voice tamber which serve to express emotions, to distinguish between different attitudes on the part of the author and speaker. Very often the writer helps the reader to interpret his ideas through special words and remarks such as: a pause, a short pause, angrily, hopefully, gently, incredulously, etc. Phonetics is also connected with stylistics through repetition of words, phrases and sounds. Repetition of this kind serves the bases of rhythm, rhyme and alliteration. Regular recurrence of accented elements, or rhythm, may be used as a special device not 0nly in poetry, but in prose as well.

Problems  of  phonostylistics.

Pronunciation is by no means homogeneous. It varies under the influence of numerous factors. These factors lie quite outside any possibility of signaling linguistic meaning so it is appropriate to refer to these factors as extra linguistic. The chapter that follows is based on the idea that information about stylistic variations in learning, understanding and producing language is directly useful for the design, execution and evaluation of teaching phonetics. The branch of phonetics most usually applied for such information is phonostylistics. It is the purpose of this chapter to offer brief, readable and scholarly introduction to the main themes and topics covered by current phonostylistic studies. We should point out right at the beginning that phonostylistic is a rapidly developing and controversial field of study though a great deal of research work has been done in it. It would not be accurate to say that phonostylistics is a new branch of phonetics it is rather a new way of looking at phonetic phenomena. Linguists were until recently not aware of this way of analysis and awareness came only as a result of detailed analysis of spoken speech.

Before we go on to describe in detail what the problems and tasks of phonostylistics are we should want to give you some understanding of what gave a mighty impulse to this new way of looking at phonetic phenomena. The point is that during the first half of our century linguists have shown interest in written form of the language and so the emphasis in language study was laid on analyzing written speech. It is only during the last thirty–five years that the situation has changed. It may be said that it was the invention of the tape –recorder and other technical aids that was the real turning point in phonetics and linguistics in general. Linguists got a good opportunity of studying the other form of language realization –spoken speech –the variety which had hitherto been largely or completely ignored. It is not only the absence of mechanical aids which accounts for the lack of linguistic research that has been carried out into this variety of language and the procedure difficulty of obtaining reliable data to investigate. There is however, a further reason. Until quite recently theory and research on language was based on the assumption that it is only the written form of language realization that can serve a reliable object of investigation, while the spoken form is not worthy of selentific analysis because it produces deviation from the literary norm.

The principles of this selection and arrangement, the ways of combining the element form what is called “the style”. Style integrates language means constructing the utterance, and at the same time differs one utterance from another. It must be noted that the category of style is not new in linguistics. The branch of linguistics that is primarily concerned with the problems of functional style is called functional stylistics. Stylistics is usually regarded as a specific division of linguistics, as a sister science, concerned not with the elements of the language as such but with their expressive potential. We should point out here that we are not going into details as to the problems of stylistics. We shall only try to show how phonostylistics overlaps with functional stylistics and to explain why there is no simple correspondence between functional and phonetic styles.

It has been suggested that a functional style can be defined as a fuctional set of formal patterns into which language means are arranged in order to transmit information. A considerable number of  attempts have been made in recent years to work out a classification of functional styles. But in spite of this fact it is still an open question in linguistics. In other words, there is no universal classification that is admitted by all analysts.

This fact can be accounted for by the following reasons. As was pointed out earlier, language events take place in situations. The factors that determine the usage of certain language means are quite numerous and various. Their interdependence and interconnection are of complex nature. Consequently it is difficult to decide which of the factors are of primary importance and should be considered the most reliable criterion.

As was mentioned above, there exist various classifications of functional styles. The terns that are most commonly dealt with are: scientific style, publicistic style, business style, belles –lettres style and colloquial style. The letter functions predominantly in everyday oral speech though most scholars share the opinion that there is no simple correspondence between the styles and the form of language realization.

We have attempted to show what is generally understood by an extralinguistic situation and what components may be considered as its constituents. It is perhaps, easy to see how numerous the main factors determining variation in language usage are. What we are interested in here is variants of phonetic means. A framework for understanding and describing them has to deal with the consonant and decisive features of the situational circumstances of language event that are relevant for phonetic level of analysis. It would be true to say that this problem was given a good deal of attention and there is a lot of data obtained with the help of special investigation. It allows us now to single out a number of factors which result in phonostylistic varieties. They are:

1) the purpose, or the aim of the utterance;

2) the speaker’s attitude;

3) the form of communication;

4) the degree of formality;

5) the degree of spontaneity

İt should be mentioned right here that the purpose or the aim of the utterance may be called a phonetic style –forming factor. All other factors cause modifications within this or that style and that is why may be referred to as style –modifying factors. Considering the form of communication we should say that nature of participation in the language event results in two possible varieties: a monologue and a dialogue. It should be mentioned here that a distinction between a monologue and dialogue is a fairly conditioned one but we note this distinction for a number of reason. Among the social factors determining the usage of stylistic means it is the formality of situation which is very often referred to. Analyzing extra linguistic factors we should add some more to the above –mentioned ones. They are: the speaker’s individuality, temporal provenance, social provenance, range of intelligibility, sex and age of the speaker.  The first thing to know about them is that they are incidental, concominant features. They are characteristics of a language user can not vary, with very little exception, like all the above –mentioned ones. One of the most important style –modifying is the degree of spontaneity.

The basis of the phonetic system of a language is its system of phonemes. A phoneme is a smallest sound –unit of a language capable of distinguishing one word from another word or one grammatical form from of the same word. The number of phonemes in every language is limited. There are 44 phonemes in the English language.

In connected speech phonemes are united into various combinations in which they influence one another and change their quality to a certain degree. Such slightly modified speech sounds are termed phonetic variants, or allophones. Phonetic variants cannot differentiate words or grammatical forms of words.

The variant of a phoneme which keeps all its principal characteristic features unchanged (it is usually the one pronounced in isolation) is called the principal variant of the phoneme. All the other variants are called subsidiary variants. The wrong use of one phonetic variant instead of another does not change the meaning of the word, but gives it as unusual pronunciation which sounds as a foreign accent in speech. Such mistakes are called phonetic. When phonetic mistakes are numerous in speech they may hamper its understanding. Therefore, when learning a language it is necessary to learn to articulate all the phonetic variant which occur in different sound sequences.

The phonetic system of language includes all the phonemes with their variants.

Literature

1) O. J. Dickushina “English phonetics”. Baku, 1965.

2) D. Vasilyev “English phonetics”. Baku 1970.

3) Torsuyev “English phonetics”. Moscow,  1996.

4) S. Babayev, M. Garayev “English phonetics”. Baku - 1983.

5) F. Huseynov “Introduction to the English phonetics”. Baku - 2003.

6) F. Vasilyev “English typology”.Baku -  2004.

Açar sözləri:  Fonem, fonetika, fonologiya, nitq səslər, allofon.

       Key words:   Phoneme, phonetics, phonology, speech sounds, allophone.

      Ключевые слова: Фонема, фонетика, фонология, речевые звуки, аллофон

 

Хцлася

Фонетика дилин чох ваъиб бир щиссясидир. Грамматика вя лексика фонетикадан айры шякилдя мювъуд дейил. Фонетика гядим елмдир. О илк дяфя Йунаныстанда таныныб. Анъаг Гярби Авропа вя Русийада инкишаф едиб. Фонетиканын 2 сащяси вар : Хцсуси фонетка вя Цмуми фонетика.

Фонетика вя фонолоэийа арасында фяргляр мювъуддур, анъаг онлар бир-бириня якс щесаб едиля билмяз. Аллофонлар фонемлярин вариантларыдыр.

Rəyçi: dos. L.Əlekbərova

     

 


Лала Гулиева

ЧАСТЕРЕЧНАЯ ПРЕДСТАВЛЕННОСТЬ ТОПОНИМИЧЕСКИХ  ТЕЗАУРУСОВ

(на материале топонимии Азербайджана)

      Азербайджанская топонимическая система формировалась в течение многих столетий в сложных географических, исторических и лингвистических условиях на территории, которая постоянно служила местом сосуществования различных этносов и их языков.  На современной карте Азербайджана с большей или меньшей этимологической надёжностью исследователи выделяют семь топонимических страт, начиная с древнейшей. Таким образом, азербайджанская топонимия многослойна и многоязычна, а топонимическое взаимодействие языков – реальность, которую следует учитывать во всей её многоаспектности.

      Исследование словообразовательно-номинативных процессов в конкретных топонимических тезаурусах различных языков должно быть подкреплено наблюдениями над частеречной представленностью номинативных единиц в пределах обозначенного словообразовательного типа с целью выявления инвентаря категориальных единиц, а также способов построения из них географических имен (ГИ) в рамках исследуемого региона.

      Критерий частеречного характера мотивирующих основ применяется в рамках ономасиологической структуры каждого отдельного языка, при этом ономасиологическая категория является первичной, а категория части речи – вторичной, хотя обе они теснейшим образом связаны. Как отмечают исследователи, критерий номинативной структуры предопределяет характер словообразовательной основы, это обусловлено тесной взаимосвязью  между такими ономасиологическими категориями, как субстанция, свойство, действие, отношение, и основными частями речи – именем существительным, именем прилагательным, глаголом и наречием[3].  В работе привлечены адекватные данные из родственных тюркских языков.  Для анализа выбран  азербайджанский топонимический тезаурус, включающий в себя все строевые элементы 5080 топонимов, насчитывающий 3115 единиц, без учёта  их индекса частотности в топонимиконе. В указанном числе слов, представляющих собой имена, - 2997, глагольных форм -113, звуко­подра­жатель­ных слов – 4, наречий – 1. Таким образом,  в азербайджанском языке основная роль в образовании собственных наименований отводится именам. Среди последних предпочтение отдано непроизводным существительным (1550 единиц), производным (аффиксальным) прилагательным (763 единицы), производным (аффиксальным) существительным (413 единиц), непроизводным (безаффиксальным) прилагательным (232 единицы). Содержательная сторона всех топонимов раскрывается в лексико-семантических группах.

     Непроизводные существительные представляют собой безаффиксальные словоформы однокоренных основ, а также такие, которые на уровне топонимов не претерпели слово- и формопроизводства, все словообразовательные процессы  у них произошли вне топонимии, топонимические единицы  были взяты уже в готовом виде: аd, аbdаl, аğa, ağac,ay, ayna,alma и другие. К другой группе относятся топонимические единицы, словообразование в которых произошло за пределами топонимии: babaxan, balaoğlan, bəyəhməd и другие. Основная часть непроизводных существительных входит в следующие ЛСГ: «Личные имена, прозвища» (əli, baba, hacı, həsən, qulu, tahir, şəkər), «Объединение людей, этнонимы»  (kürd, ərəb,  lək, padar и др.), «Рельеф» (avaş, alaşa, bel, qaya, qobu, daban, dağ, daşи др.), «Водоёмы» (arx, axmaz, bənd, boğaz, bulaq, qazan, qaynaq и др.), «Места поселения человека и его нахождения» (abad, artupa. aul,bina, qazma, qoş, kənd, kəran,köy, ormaq, xana),  а также ряд других ЛСГ.     Прилагательные непроизводные образуют ЛСГ  «Цвет» (abı, ağ, ala, qara, qızıl, zərd, göy,  sarı,tutgun, çal и др.) «Расположение в пространстве» (aşağı,yaxın, yuxarı , orta, sol, üstü, şərq, şimal  и др.), «Размер» (böyük, qısa, ən, yekə, yoğun, kiçik, uzun и др.). А также и другие ЛСГ.      Прилагательные производные представляют собой аффиксальные формы, создаваемые на топонимическом уровне. Среди аффиксальных прилагательных распределение  аффиксов идет в следующем порядке убывания: -lı, -li, -lu, -lü, -ca,, -lıq, -luq, -cə, -lə, -lik, -sız,  -t, -çi;  аффиксы dı, -iş, --luk, -lük, -maqn, -n, -ni, -nı, -siz, -suz, -xah, -caq, -can, -cik зафиксированы исследуeмой топонимией только по одному разу.

      Самым продуктивным в ГИ аффиксом является и его варианты, фиксируемые топонимией , -li, -lu, -lü,  -lıq, -luq,  -lə, -lik.   Указанные аффиксы многократно подвергались анализу  как в обще­лингвистической, так и топонимической литературе. Ни одно исследование по тюркской ономастике не обходит своим вниманием приведенные аффиксы. С точки зрения типологической характеристики аффиксы группы со значением «обладающий чем-то», «состоящий из чего-то», «содержащий что-то» составляют ядро проприальных деривационных процессов во всех тюркских языках. Они имеют общетюркский характер распространения. Функциональный подход к изучению аффиксов общетюркского происхождения дает интересные результаты при рассмотрении вопроса о типологических средствах и различиях  тюркских языков в области топонимо образования.

      Типологически сходных функциональных признаков у перечисленных аффиксов в тюркских языках значительно больше, чем различий. Они проявляются: 1. В значительной продуктивности аффиксов группы  в топонимии тюркских территорий. 2. В характере лексической реализации словообразовательных значений аффиксов, которые выступают как в своем основном значении показателя совокупности или множественности предметов, так и дополнительном, становясь морфологическим средством субстантивации плюс топонимизации, функционально равным ГН сложных форм: Almalı «яблочный, имеющий яблоки», Qamışlıgöl «камышовое озеро». 3. В семантической ориентации аффиксов при образовании имен различных видов географических и культурных  объектов (в простых формах азербайджанские аффиксы группы выражают отношение территориальной принадлежности, указывают на место, где изготавливаются орудия труда, растут какие-то деревья, кустарники, живут представители того или иного народа, племени и т.п. [7, 43-63]. 4. В значительной общности ЛСГ  тюркских имен, образуемых данными аффиксами. 5. В единстве словообразовательных связей указанных аффиксов, сочетающихся с именными основами. 6. В параллельном по всем тюркским языкам развитии деривационных процессов с аффиксом и его вариантами.

      Особенности дистрибуции аффиксов в определенных семантических полях, и преимущественное обслуживание  только некоторых  создают типологическую специфику их деривационных способностей, а также функционирования по отдельным группам тюркских языков.

      Типологически различных функциональных признаков указанных аффиксов немного. К ним можно отнести исключительно широкую их употребляемость с личными именами и прозвищами в азербайджанской топонимии : Abbasali, Abbasbəyli, Abbaslı, Ağabəyli, Ağalarbəyli и т.д.

      Отметим значительную по сравнению с алтайским языком вариативность аффикса и его вариантов в азербайджанской топонимии, в которой сосуществуют современные формы аффикса с диалектными и древнетюркскими. Это –luq (buzluq ‘ледяной’, quzuluq ‘с ягнятами, барашками’, quzğunluqс ястребами-ягнятниками’, kolluq ‘с кустарниками’,-lıq (qarğalıq ‘с тростником, камышом’,  qulanlıq ‘с жеребятами’,  narlıq ‘с гранатами’,  şamlıq ‘с соснами’,  -lik (süsənlik ‘c женщинами по имени Süsən’ çeyilik ‘с болотистым местом, озером’, -luk (naftalik  ‘ с несгораемой лечебной нефтью’ -lük (tülkülük ‘с лисицами’).

      Значение множественной совокупности передаётся в азербайджанских ГИ и другими аффиксами прилагательных: -man (otman ‘богатый травами’), –çak (qalınçak ‘склонный к массивности, широте, большому размеру’), –can (xancan ‘ханский’). Сюда же можно отнести и аффиксы множественного числа, множественной совокупности, присоединение к производной форме прилагательного: günnül ‘солнечные’   sulun ‘обильные водой’.  Азербайджанская топонимия фиксирует лексемы, имеющие аффикс –sız (-siz, -suz), противоположный по значению  –lı: adsız ‘безымянный’,   boransız ‘безметельный, безбуранный’, susuz ‘безводный,  qibləsiz ‘неправедный, греховный’. Помимо аффиксов со значением наличия, совокупной множественности в тюркской топонимии продуктивна группа –ca (-cə, -iş, -çi, -cik) со значением уменьшительности, уподобительности, ослабления качества ağırca ‘тяжело­ватый, трудноватый’, ağca ‘беловатый’, ağcağı ‘подобный беловатому’ ballıca ‘небольшой, с мёдом’, qızılca  ‘красноватый’, duruca ‘чистенький, прозрач­нень­кий’, körca  ‘слепенький’, sarıca ‘желтоватый’, yellicə ‘небольшой, с ветром’ и т.д.

      Перечисленные значения аффиксальной группы –са реализуются , как и с li, в одноосновных и двуосновных формах, во-вторых не происходит топонимизации аффикса( ağcaqovaq  ‘беловатый тополь или осина’, durucaçay ‘чистенькая, прозрачненькая река’,  körçabulaq ‘слепенький родник’); в первых аффикс топонимизируется, т.е. становится морфологическим средством субстантивации прилагательного с дополнительной сигнификацией размера: Ağırca (‘трудноватая+небольшая речка’) Ballıcа (‘медовая+небольшая речка’),   Daşlıca (‘каменистая+небольшая речка’),  Sarıca (‘желтоватая+небольшая речка’) и т.д.

      В алтайской топонимии наблюдается такая же картина: Abaçak  -Малая Аба (гидроним), Anqaça-Малая Анга (гидроним),  Karaça - ‘черноватый- название реки и т.п. [8,137].

      Итак, одни аффиксы прилагательных –lı, -li, -lu, -ca являются деривационно активными, находятся близко к ядру тюркского топонимообразующего типа, другие – на его периферии, очерчивая круг деривационных возможностей словообразовательного типа, не меняя общего направления словообразовательно-деривационных процессов в топонимии. Таким образом, наряду с чертами, имеющими общетюркский характер, отчётливо прослеживаются признаки, свидетельствующие о словообразовательной специфике отдельных тюркских языков и групп языков.

      Существительные производные представлены как словообразовательными, так и словоизменительными аффиксами: -a,-aq, -an, -var, -vü, -ğa, -dar, -dək, -diq, -din, -ən, -ət, -əş, -i, -ik, -in, -i, -ik, -in,-ıc, -yan, -yı, -lar, , -lər, -lik, -lıq, -luq, -lük,  -ı, -ım, -m, -n,  -nı, -nıq, -si, -sı, -su, -ta, -u, -un, -ut, - -ü, -ça, -çə, -cək, -cik, - cı, -ci, -ciq, -cü, -şa.  Среди немногочисленных падежных аффиксов в группе словоизменительных отметим аффиксы род.п. (qayadın), дат.п. (arla, daqa),вин.п. (suyu, fatmayı),местн.п. (daşla).

      Особую группу в топонимии составляют словоизменительные аффиксы мн.числа: -var, -dar, -lar, -lər. Следует отметить, что употребление в ГИ форм мн. числа является топонимической универсалией, присущей не только тюркским языкам. О значении аффиксов мн. числа  в топонимии Азербайджана  можно найти  достаточно сведений в работах ономастов, но что ещё важнее – это признание ими факта топонимизации  -lar и его вариантов в одноосновных, реже двуосновных топонимных моделях, приближение его к топоформанту со значением ‘место, где, проживают, имеется’ и т.п.: zağalar ‘пещеры, место, где есть пещеры’, hacıağalar   ‘место, где проживают мужчины по имени Hacıağa’, Bulaqlar  ‘родники’,  Arabaçılar  ‘возчики, извозчики, место, где есть (живут) извозчики’ и др.   Как известно, аффикс множественного числа в древнетюркских памятниках использовался только с существительными, обозначающими лица, и имел собирательное значение. Он был непродуктивен.      

     В глагольных формах, присутствующих в изучаемой топонимии Азербайджана, наибольшее число составляют причастия  настоящего времени на –an (-ən), -un: alan, alçalan, aparan, atan,  axan, aşan, basan, batan, baxan, boğan, qazğan, qaralaran, qıran, qovuşan,qoparan, qorğan, qoruqun, qoturğan, qoşan, qoruyan, dağılan,dolanlar, duran,durğan,düşən,əriyən,zarağan, yeyən, keçən, kəsən, kətən, gəgirən, giçan, qöynüyən, olan,öldürən, ölən, sındıran, soyulan, tökən, uçan,ütən, çatan, çəkən, çimən, çağırğan, çildıran, şırlan.      Перечисленные причастия или сами самостоятельно мотивируют  ГИ (одноосновные формы) или входят в состав двуосновного топонима: н.п.Gülalan (‘цветок берущий’),  Camaparan  (‘медную чашу, миску несущая), Selaxan (‘сель текущий’), Aşan(‘переходящий, переваливающий), Selbasan (‘селем сплошь покрытая’), Dəvəbatan (‘верблюд тонущий’),  Daşkəsən (‘камень режущий’),  Daşuçan (‘камень летящий’), Tazıuçan (‘собака падающая, летящая’) и др.

      К перечисленным формам причастия настоящего времени примыкают причастия прошедшего времени mış/-miş:  Aldanmış (‘обманутый’), Gedəmiş, (‘ушедший’), Satılmış (‘проданный’), Çаpılmış (‘рассечённый’).

     Небольшую группу составляют номинативные модели с отрицательной    формой глаголов: Qalmaz (‘не останется, невечный’),  Dəymədağıldı  (‘не трогай, развалилась’), Çuxadurmaz (‘верхняя мужская одежда не стоит’), Qazandurmaz (‘казан не стоит, не станет’), Keçməz (‘не пройдёт’), Ceyrankeçməz (‘джейран непройдёт’), Eşşək keçməz (‘ишак не пройдёт’),  Qonaqgörməz (‘гостя не увидит’),  Atuçmaz (‘лошадь не упадёт’), Ətiyeməzli (‘не едящие мясо’) и др.  В азербайджанских ГИ значительна группа словоформ повелительного наклонения: Batabat (‘тони, тони’), Kolayır (‘куст, лес разделись’),  Qumatir (‘песок выброси), Dikdaşdur (‘отвесный камень, стой’), Gicəl (‘кружись’)и др.     В топонимии отмечены также формы будущего времени на –аr: Selbasar (‘селем покроется), Sudaşar (‘вода разольётся’),  Çeşməbasar (‘родником будет затоплен’),   и др. а также настоящего времени на ır, -ur, -ür: р. Bazirxani   (‘затопляет дом, селение’), г. Gülürdaq    (‘смеётся гора’),  г.Uçurdag (‘разваливается гора’), а также формы прошедшего времени на dı//tı: н.п. Axtı (‘протекал’), р.  Axtıçay (‘текла река’), н.п.Qızqayıtdı (‘девушка вернулась’), врш. Eyvazkəsdi (‘Эйваз отрезал’) и др.

      Итак, подавляющее большинство глагольных форм в азербайджанской топонимии – это причастия, а среди них – причастия настоящего времени, что вполне объяснимо грамматическим значением субстантивности, ярко выраженным в данной глагольной форме. Общее присутствие в анализируемом количестве топонимии глагольных форм - 113 (из 3115). Наличие такого количества глагольных словоформ характерно для тюркских языков и входит в понятие тюркский топонимический тип.

      Числительных в указанном количестве тополексем – 33: altı, altıcı, beş, bir,birinci, bisi, qırx, qırxıncı, qırxlar,qırxlarda,doqquz,dörd,dörlər, dördöncü, dü,   iyirminci, ikinci, yeddi, yüz, min, minci, on, оnca, otuz,otuziki, otuzunçu,sə, üç,üçüncü, həft, çar, çahar, çox, В приведённом списке есть числительные и из иранских языков, присутствующие в ГИ Азербайджана. При этом следует учесть, что категория «Количество» гораздо шире представлена в изучаемой топонимии, чем данный выще список. В ней есть также существительные, прилагательные со значением количества. В этой категории преобладают лексемы со значением не столько точного счёта, сколько дополнительных признаков, например: 1) ‘один+одинокий, непарный,  единственный’, 2) ‘два+пара; парный, сдвоенный, смежный, спаренный, раздвоенный, чётный’, 3) ‘сто, тысяча и т.п. + группа, пачка, множество обилие’. Среди перечисленных преобладают лексемы второй группы; н.п.  Qoşa (‘парный, смежный, вдвоём’), Qoşa­ya­taq(‘парное место остановки, место содержания скота в открытом поле, хлев, овин, овчарня, сарай’), ур. Yalqızağac (‘одинокое дерево’),  г. Yüzbaşı    (‘сто, много, множество голов’), г. Yüzbulaq (‘сто, много, множество родни­ков’), г.Topa­dağ      (‘куча, несколько, множество гор’) и др.

      Звукоподражательные слова, наречия представлены в топонимии ограниченно: вулкан Boğboğa (‘подражание звуку выталкиваемой грязи’), оз.Bülbülə .(‘звукоподражание грязевому вулкану’), оз. Güngür (‘звукоподражение по действию сильный грохот’), рдн.‘Şırşırbulag  

 (‘ звукоподражение течению воды в водопаде+родник’) и др.    

        Представленный анализ составляет первую часть исследования, посвященного частеречной организации топонимиконов. Продолжение – в следующих статьях.  Можно apriori  считать, что сопоставление неродственных  языков (азербайджанского и славянского топонимических тезаурусов)  с учётом качественных различий способов  номинативной деривации  и соответственно типов производных единиц, может привести к выделению не только общих, но и противоположных деривационных категорий и парадигм. Вероятнее всего, последние выявятся при наложении внутренних частеречных структур топонимических тезаурусов сопоставляемых языков. Славянская частеречная организация является предметом отдельного исследования.

Литература

1. Гаджиева Н.З. Понятие типа языка (на материале тюркских языков// Всесоюзная конференция по лингвистической типологии. Тезисы докладов. М., 1990,с.33.

2. Гарипова Ф.Г. Исследования по гидронимии Татарстана. М., Наука, 1991, с. 100.

3. Гулиева Л.Г. Типология семантической структуры топонимиконов разносистемных языков (на материале топонимии Азербайджана), Баку, 1990.

4,Дмитриева Л.В. Некоторые итоги изучения названия растений в тюркских языках сопоставительно с другими языками алтайской семьи // Советская тюркология, 1975, №2, с.20.

5. Зятковская Р.Г., Зейкан М.П. Формально-функциональные характеристики нетранспонирующих суффиксов // Семантика и структура слова. Сб. научных трудов. Калинин, 1985, с. 3-11.

6. Кондратьев В.Г. Очерк грамматики древнетюркского языка. Л., 1970, с.7.

7. Моллазаде С.М.  Топонимия северных районов Азербайджана. Баку, 1979.

8. Молчанова О.Т. Структурные типы тюркских топонимов Горного Алтая, Саратов, 1982.  

     


Əhmədova Ü.A.

AZƏRBAYCAN FRAZEOLOGİZMLƏRI VƏ ATALAR SÖZLƏRINDƏ «QADIN» KONSEPTİ

«Qadın cinsi», «qadın tayfası», «qadın zümrəsi»  frazeoloji birləşmələrində «qadın»  struktur komponenti həmin frazeologizmlərin mənalarında obyektivləşmiş «qadın cinsinə mənsub»luq konseptual əlamətin aktuallaşmasının güclənməsinə kömək edir. Amma  dil daşıyıcısının bu frazeologizmlərdə nəzərdə tutduğu məna onların lüğəti mənasında nəzərdə tutulan «qadın cinsinə mənsubluq» əlaməti ilə bitmir. Dil işarəsinin konsepti dildə obyektivləşdirən bu xüsusiyyəti bir çox tədqiqatçılar tərəfindən qeyd olunur (3;  4; 5; 6 və b.)  və birbaşa dil mənası və məzmunu problemi ilə bağlıdır. Bu mürəkkəb məsələdir və linqvistik tədqiqatlarda dəfələrlə qoyulmuşdur. Məsələnin dərinliyinə varmadan, qeyd edək ki, konsept çoxölçülü məna qurumu kimi (3, s. 128), «məna» termininin sinonimi qismində nəzərdən keçirilir (8, s. 44), dil vahidi tərəfindən aktuallaşan konseptual əlamətləri isə başqa sözlə məna əlamətləri adlandırmaq olar. Dil mənası isə bu zaman adlandırılan predmet və ya proseslə bağlı əlamətlərin ən yığcam, ən mənalı kompleksi kimi nəzərdən keçirilir (7, s. 9). Bu zaman bir məqama diqqət yetirmək və terminləri differensiasiya etmək lazım gəlir. Sözün lüğəti mənası (mənaları) onun bütün potensial imkanlarını (məna çoxluğunu) özündə ehtiva etsə də, dildə realizə zamanı bu məna çoxluğunun konkret situasiyaya uyğun mənası təzahür edir və konkret kontekstdə mənalar çoxluğunun biri və ya bir qismi realizə olunur. Buna görə də demək olar ki, kontekstual məna (başqa sözlə, konseptual əlamət) ümumi mənanın (konseptin) ayrıca təzahürüdür. Hətta demək olar ki, qeydə alınmış dil mənaları dildə statikanın təzahürü olduğu halda, nitqdə realizə olunan mənalar konseptin və onun dil reprezentasiyalarının inkişaf dinamikasını əks etdirirlər. Özü də mütləq qeyd olunmalıdır ki, məsələn, «Qadın» konsepti əlamətlərinin daşıyıcıları mütləq «Qadın» leksik vahidi ilə ifadə olunmalı deyil və olunmur da.

Frazeologizmlər bir tərəfdən xalqın insanların yaradıcı idrak fəaliyyəti prosesi nəticəsində formalaşan müəyyən dünyagörümü, dünyaqavrayışını əks etdirir, digər tərəfdən isə bu linqvomədəni kollektivin gerçəkliyin bu və ya digər hadisələrinə münasibətini əks etdirir və onların qiymətləndirilməsi cəmiyyətdə qəbul olunmuş mədəni dəyərlər və dini-mənəvi preskripsiyalara uyğun həyata keçirilir. «Qadın» konseptinin ilk nəzərdən sadə və anlaşıqlı görünməsinə baxmayaraq, onu ən müxtəlif bucaqlar altında nəzərdən keçirmək mümkündür  və ən əsası, onun vasitəsilə xalqın tarixi keçmişinə «baş vurmaq», «sözün» arxasında açılan linqvokulturoloji informasiyanı «oxumaq» olur.  Bu informasiya dil daşıyıcısı xalqın söz ehtiyatlarında cəmlənsə də, tam şəkildə yalnız kontekstdə açılır. Konsept frazeoloji vahidlərdə və atalar sözlərində daha dolğun realizə olunur. Özü də maraqlı məqam budur ki, əgər frazeoloji vahidlər konkret dövrün (yəni onu doğuran dövrün) nişanələrini özündə daşıyırsa, atalar sözlərində xalqın həyat təcrübəsi, dünyaya baxışı ümumiləşdirilmiş şəkildə əks olunur. İnsanla bağlı konseptlər (o cümlədən qadın konsepti) ən az üç mikrokonseptdən ibarət olur. Bu da insanın bioloji varlıq kimi zahiri xarakteristikası, şüurlu varlıq kimi daxili xarakteristikası və ictimai varlıq kimi sosial xarakteristikası olmasından irəli gəlir.

Mikrokonseptlər öz növbəsində aspektlərə, onlar isə seqmentlərə bölünür və eyni bir seqment müxtəlif mikrokonseptlərə aid ola bilir. Məsələn, sosial xarakteristika mikrokonseptində fərqləndirilən «ailə vəziyyəti» aspekti bir neçə seqmentdən ibarətdir: «Qız», «Gəlin», «Arvad», «Dul qadın», «Ərsiz qadın» («Ərə getməmiş qadın», «Qartalmış qız»), «Qarı». Bu seqmentlərin hər birinin isə həm zahiri, həm də daxili xarakteristikası ola bilir. Bunlardan ən çox təsadüf olunan «Arvad» seqmentidir. Bu vahidlərin məna strukturunda «Ərli qadın»  əlaməti obyektivləşir. Məsələn, Azərbaycan dilində «Arvad – Qadın. Ərli qadın, əri olan ya olmuş qadın». (2, s.119) mənası verir. Artıq bu izahda «arvad» sözünün həm «qadın» sözünün sinonimi olması (məsələn, «arvad tayfası»), həm rus və ingilis dillərindən fərqli olaraq yalnız əri olan deyil, həm də olmuş (boşanmış və ya dul) qadın nəzərdə tutulur. Təsadüfi deyil ki, Azərbaycan dilinin izahlı lüğətində «Arvadlıq» və «Qadınlıq» sözləri eyni mənalı kimi verilir (2, s. 120). «Arvadlaşmaq» sözündə artıq ərdə olub-olmamaq əsas rol oynamır, qadın cinsindən olanın getdikcə gəncliyini itirib, yaşlı qadına oxşaması (2, s. 120) ön plana çıxır ki, bu da sosial xarakteristikadan çox, bioloji xarakteristikadır (Bundan başqa, kişinin arvat sifətləri gəsb etməsi də bu leksik vahidlə bildirilir və konsept kəskin mənfi konnotasiyalı olur.). Bununla belə qeyd etməliyik ki, istənilən halda «arvad» sözünün əsas konnotativ mənası məhz ailə vəziyyəti, ərdə olan qadındır. Bunu aşağıdakı misallardan bariz görmək olar:

Arvad iki olanda ev süpürülməmış qalar (1, s.39).

Arvad var ev yığar, arvad var ev yıxar.

Arvadı ahıl gözüylə, atı - cahıl gözüylə.

Arvadı bəd olanın saqqalı tez ağarar (1, s.40).

Əri döymüş arvadı it da tutdu bir yandan (1, s.116).

Qadın ətrafdakılarla münasibətdə ən müxtəlif rollarda təsvir olunur: ana, qız, bacı, kişinin rəfiqəsi, məşuqə və s. Özü də bütövlükdə qadın zümrəsi üçün səciyyəvi əlamətlər obyektivləşir, bu zaman frazeoloji vahid həm kişi, həm də qadın nöqteyi-nəzərini əks etdirir.

Cəmiyyətdə müəyyən qadın stereotipləri formalaşır. Tarix boyu Azərbaycan, daha geniş götürdükdə türk, aləmində qadının yeri və rolu Avropaya nisbətən fərqli olmuşdur. Bu qismən islami dəyərlərlə bağlı olsa da, daha çox qədim adət-ənənələrdən, qadının ailə ocağının qoruyucusu kimi funksiyalarından gəlir. Təsadüfi deyil ki, Azərbaycan dilində «Ana vətən», «Ana dili» ifadələri var, azərbaycanlılar «Ana südü»nə and içir, «Ananın südü kimi halal olsun» deyirlər. Artıq bu deyimlər Azərbaycan cəmiyyətində «Qadın» konseptinin təzahürlərindən biri olan «Ana» aspektinin başqa dillərdəkindən fərqli yerinin və rolunun olduğunu göstərir. Təsadüfi deyil ki, «Qadın» konsepti ilə bağlı Azərbaycan atalar sözləri əsas etibarilə tərbiyəvi əhəmiyyət daşıyır və bu gün də həmin funksiyanın yerinə yetirilməsinə ünvanlanıblar.

«Dədə Qorqud»dan gələn «Qız anadan görməyincə öyüd almaz» (1, s.165) deyimi bu gün də aktuallığını saxlayır. Bilavasitə onunla səsləşən atalar sözləri də var:

«Qız anadan qorxmasa, öyüd almaz» (1, s.165).

«Qızın döyməyən dizin döyər» (1, s.166).

Dilimizdə bir sıra atalar sözləri var ki, bilavasitə yuxarıdakı deyimlərlə səsləşir və onların vasitəsilə izah olunur. Məsələn:

Yetim qızsan, qıvrıl yat! (1, s.241)

Anası olmayan qızın öyüd almağa yeri olmadığı kimi, sözünü deyəni, qaydına qalanı da olmaz:

«Analı qızın ozü boyüyər, anasız qızın sözü» (1, s.35).

«Qız alan alana kimi, qız verən ölənə kimi» (1, s.165).

Həqiqətən də ananın bir əli qızının üstündə olar, amma yetim qız bu diqqətdən kənardır.

El məsəllərində qızın kim tərəfindən tərbiyə olunmasına və bunun onun xasiyyətinə necə təsir etməsinə də diqqət yetirilir:

«Ata yetirən qız ərlənər, ana yetirən oğul qızlanar» (1, s.45)

Gördüyümüz kimi burada da ana amili xüsusi vurğulanır. Ananın qız üçün örnək olması əsas şərt hesab edilir.

«Anası çıxan ağacı qızı budaq-budaq gəzər» (1, s.35)

Bu atalar sözündə əsas etibarilə mənfi konnotasiya özünə yer alsa da, əslində «Qızın anasına bənzəməsi, ondan tərbiyə alıb, onun yolu ilə getməsi» mənasında müsbət konnotasiya da daşıya bilər. Buna görə də el arasında «Anasına bax qızını al, qırağına bax bezini al» deyirlər.

Anasızın gördüyü ış danlaqsız bitməz (1, s.35) .

Əslində, bu məsəl yuxarıda nəzərdən keçirdiyimiz məsəlin səsləndirdiyi fikri başqa tərəfdən şərh edir, yəni anadan görməyən, ondan öyrənməyən qız danlaqlı olar. Digər tərəfdən bu məsəl «yetim qız»la bağlı məsəllə də səsləşir, çünki yetim qızın öyüd yeri yoxdur.

Nəzərdən keçirdiyimiz atalar sözlərində əsasən ana və qız münasibətləri stereotipləri əks olunmuşdur. Bu, yalnız məsələnin bir tərəfidir. Digər tərəfdən Atalar sözlərində xalqın şüurunda formalaşmış başqa stereotiplər də əksini tapır. Bunlardan biri övladlara fərqli münasibətdir:

Oğlan doğdum - öydü məni,

qız doğdum - söydü məni (1, s.191)

Gördüyümüz kimi, bu atalar sözündə oğulun daha yüksək qiymətləndirilməsi, oğul doğan qadının daha hörmətli olması vurğulanır. Bu da ta qədimdən oğulun nəslin davamçısı hesab edilməsi ilə bağlıdır.

Bir sıra atalar sözlərində sosial mənşə məsələsi səsləndirilir, lakin ingilis məsəllərində olduğu kimi o, həlledici rol oynamır, burada əslində başqa məqamlar nəzərdə tutulur. Məsələn:

Naxırçı qızından xanım olmaz. (1, s.185)

Azərbaycan məsəlində tərbiyə, soy-kök, davranış mədəniyyəti önə çəkilir, sosial mənşə özü-özlüyündə zümrələr arasında keçilməz hədd kimi qavranılmır, çünki əsas qızın isməti, namusu, abır-həyasıdır. Təsadüfi deyil ki, atalar sözündə «Qızın isməti - atanın dovləti»,- deyilir. «Qıznan qızıl gizlin gərək» (1, s.166) atalar  sözündə də  həmin fikir təsdiqlənir, doğrudur, obrazlı şəkildə, qızın qızılla müqayisə edilməsi yolu ilə.

Azərbaycan mentalitetinin atalar sözlərində bariz təzahürü başqa dillərlə, xüsusilə Avropa və o cümlədən ingilis cəmiyyətindəki vəziyyətlə müqayisədə bariz görünür. Məsələn, ingilis cəmiyyətində qadına onun cehizi, yəni cehiz kimi verilən varidata görə qiymət verildiyi və kişinin bunu daha çox qiymətləndirməsi, hətta arvadın ölümündən sonra da onun bu «qazancı» əldən verməməsi faktdır. Bu baxımdan Azərbaycan ənənəsində bunun tamamilə əksini görürük.

Arvadın puluna görə evlənən kişi, Azərbaycan stereotiplərinə görə, çətin ki xoşbəxt olsun. Bu fikir el məsəllərində dönə-dönə vurğulanır:

Arvad evınə gırənın qapısı alçaq olar.(1, c.39)

Arvad malı alçaq qapı kımıdı; girəndə də başına dəyəcək, çıxanda da.

Arvad malı başa toxmaq kımı dəyər (1, s.39).

Burada milli mentalitet məsələsi ön plana çıxır. Artıq qeyd etdiyimiz kimi, ingilis mentalitetində hətta ən yuxarı təbəqələrdə belə qadına onun varidatına görə qiymət verilirsə və kişi qadının hesabına yaşamağı norma hesab edirsə, Azərbaycan cəmiyyətində qadının daxili və zahiri xarakteristikaları önə çıxır, həlledici rol oynayır, onun maddi baxımdan kişidən daha təminatlı olması kişinin alçalması kimi qavranılır.

Azərbaycan mentalitetində valideynin övladın taleyində həlledici rol oynaması, onun müqəddəratında yaxından iştirakı əsas şərtdir və yuxarıda nəzərdən keçirdiyimiz atalar sözlərində bu dəfələrlə bu və ya digər şəkildə səslənir.

Beləliklə, «Qadın»  ən qədim konseptlərdən biridir. Atalar sözləri və frazeologizmlər əsasında onun nəzərdən keçirilməsi cəmiyyətin inkişafının müxtəlif mərhələlərində qadının mövqeyi və ona münasibəti aşkarlamağa, onun formalaşmasına təsir edən amilləri (sosial, mədəni, tarixi, dini və s.) müəyyənləşdirməyə imkan verir. «Qadın» konseptini obyektivləşdirən frazeoloji vahidlər lüğəti mənada əlamətlərlə məhdudlaşmır. «Qadın» konseptini obyektivləşdirən frazeologizmlər və atalar sözləri əsasən qadın haqqında ənənəvi təsəvvürləri əks etdirirlər və bu konseptual strukturun bütün tərkib hissələrində təzahür edir.

 

   Ədəbiyyat

1. Atalar sözü. Bakı: Öndər, 2004..

2. Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti. 1-ci cild.  Bakı: Az.EA nəşriyyatı, 1966.

3. Карасик В.И. Языковой круг: личность, концепты, дискурс. — Волгоград: Перемена, 2002.

4. Никитина С.Е. О концептуальном анализе в народной культуре // Культурные концепты. Логический анализ языка / Под. ред. Н.Д. Арутюновой. М., 1991. С. 117-123.

5.  Ройзензон Л.И. Русская фразеология: Учебное пособие. - Самарканд: Изд- во Самарканд, гос. ун-та, 1977.

6. Сентенберг И.В. Динамический аспект лексической семантики английского глагола: Автореф. дис.... д-ра филол. наук. - Л., 1991.

7. Середина O.E. Тендерные отношения в английских фразеологизмах // Сб. ст. Studia Lingüistica. Вып. 9. Когнитивно-прагматические и художественные функции языка. - СПб.: «Тригон», 2000 - С. 84-89.

8.Степанов Ю.С. Константы: словарь русской культуры. - М.: Академический Проект, 2001.

 

Açar sözlər: konsept, mikrokonsept, frazeologizmlər, atalar sözləri

Keywords: concept, microconsept,phraseologisms , proverbs

Ключевые слова: концепт, микроконцепт, фразеологизмы, пословицы

 

 

Резюме

Концепт женщина в Азербайджанский фразеологизмах и пословицах

Концепт «женщина», будучи одним из древнейших и самых сложных, включает в себя три микроконсепта (внешняя характеристика, внутренняя характеристика и социальная характеристика), которые в свою очередь подразделяются на аспекты и сегменты. Один и тот же аспект и сегмент может быть представлен в разных микроконцептах. Рассмотрение концепта на примере фразеологизмов и пословиц, позволяет выявить глубинный смысл, заключенный в нем. При этом фразеологизмы содержат чаще всего лингвокультурологическую информацию конкретного периода, породившего их, а пословицы больше отражают национальную специфику его.

 

SUMMARY

The concept of a woman in Azerbaijan phraseologisms and proverbs

The concept of a "woman" as one of the oldest and most complex includes three micro concepts (external characteristics, internal characteristics and social characteristics), which in turn are subdivided into segments and aspects. The same segment and aspect can be represented in different micro concepts. Consideration of the concept on the example of phraseology and proverbs, reveals profound meaning enclosed in it. The same idioms contain mostly linguocultural information in a specific period and proverbs longer reflect the national specifics of it.

 

i: dos. E. VƏLİYEVA

                                                                                                             


Мурадова Айтен Гасым гызы

ДРАГОЦЕННЫЕ КАМНИ В БОТАНИЧЕСКОЙ И МЕДИЦИНСКОЙ ТЕРМИНОЛОГИИ

(на материале  Русского, Украинского и Белорусского языков)

                Терминология - важная часть науки, функция которой – выработка и теоретическая систематизация объективных знаний о действительности.  Считается, что терминология в современном представлении зародилась вместе с развитием производства и промышленности в эпоху Нового времени. Следовательно, можно сделать вывод о том, что возникновение научной терминологии обусловлено научно-техническим прогрессом.

                «Терминология относится к числу интегрирующих факторов, которые позволяют создавать единое информационное (экономическое, научно-техничес­кое и т. п.) пространство, поскольку именно терминология обеспечивает информационное взаимопонимание на национальном и межнациональном уровнях» [1, с.198]. При этом влияние носит взаимный характер, поскольку «на состоянии терминологических систем отражаются история развития данной науки, смена научных взглядов, интеграция и дифференциация научных дисциплин, культурные связи, влияние лексико-семантической системы языка» [3, с. 26].

                Как показали наши наблюдения над материалами русского, украинского и белорусского языка, названия следующих драгоценных камней являются компонентами терминологических сочетаний в ботанике и медицине: агат, алмаз, аметист, бриллиант, жадеит, жемчуг, змеевик, кварц, коралл, малахит, нефрит, оливин, рубин, турмалин, сапфир, халцедон, хризолит, циркон.Рассмотрим следующие примеры: в ботанике: Использование драгоценных камней в названиях растений служит связывающим компонентом, являющимся постоянным в вариантных терминах.

В русском языке:донской агат – витязь – один из столовых видов винограда. Ягоды темно-синего цвета, при полном созревании почти черные, ассоциируются с цветом камня агат (отсюда и название).

агатовый тюльпан – тюльпан Коршунова – растение семейства фиалковые. Цветы абрикосового цвета, как тюльпаны в роспуске. Алмазник – делосперма – растение из рода низкорослых суккулентов (суккулент – от лат. succulentus, «сочный» растения, имеющие специальные ткани для запаса воды – А.М.). На поверхности листьев выделяются сверкающие кристаллики кальция, похожие на алмазы.  Из-за этого цветок иногда называют «алмазным растением» или «ледяным растением». Жадеитовое дерево – жадеитовое растение – толстянка – денежное дерево – дерево дружбы – дерево удачи[7, с. 261-263]– кустарниковое суккулентное растение.  Называется «жадеитовым деревом» из-за того, что издавна и по сей день жадеит считается камнем счастья, долголетия, власти. Все это говорит о том, что растение, содержащее в своем имени этот минерал, сулит богатство своему владельцу. Жемчуг Саба – столовый сорт винограда. Ягоды средние, округлые, светло-зеленые или желтоватые, как жемчужины (отсюда название). Безвременник змеевиковый — многолетнее травянистое растение. Листья темно-зеленого цвета, схожие с камнем змеевиком (змеевик – горная порода темно-зеленого цвета с характерным змеиным рисунком – А.М.). коралловый грибежёвик коралловидный –– гериций коралловидныйморской гриб – ледяной гриб – снежный гриб – гребешок – дрожалка белая – серебряное ухо – съедобный гриб.  Назван так из-за сходства с морскими кораллами. Грибы яркого цвета всех оттенков желтого, оранжевого и красного. Коралловая бегония – относится к числу пряморастущих видов бегоний. На листьях коралловой бегонии имеются белые или серебристые крапины, а летом нижняя сторона листьев приобретает красноватый оттенок. Нефритовая лоза – стронгилодон крупнокистевой — растение семейства бобовые. Окраска цветков напоминает сильно разведённый раствор бриллиантовой зелени. Их цвет был на столько ярким и сочным, что растение сразу же окрестили нефритовым.

Рубиновый магарача — сорт винограда. Окрас ягод темно-красного цвета (отсюда название).

обыкновенная рубиновая – сорт вишни.  Имеет ярко-красные, округлые ягоды.

                В украинском языке:коралова бегоніяотносится к числу пряморастущих видов бегоний. На листьях бегонии имеются белые или серебристые крапины, сторона листьев имеет различные оттенки кораллового цвета. Рубінове дукизимний сорт яблок, выведенный на Украине. Плоды имеют розовато-рубиновый оттенок (отсюда название). Рубіновий магарача – сорт винограда. Окрас ягод темно-красного цвета (отсюда название). Хальцедоновий ліхніс – вид двудольных цветковых растений. Цветки огненно-красные с выемчатыми лепестками. Хризолітові водорости – это водоросли, окрашивающие воду в различные цвета. Придают воде сияние желтого цвета, как хризолит.

                В белорусском языке: аметыставая фіалка –относится к числу анюток. Крупные средне-фиолетовые лепестки с темной сине-фиолетовой каймой покраю и белым тонким кантом.

                 Как видно из вышерассмотренных примеров, драгоценные камни играют немаловажную роль в образовании фитонимических терминов.

                Драгоценные камни нашли широкое применение в хирургии, стоматологии и фармакологии. Например, алмаз используют в изготовлении хирургических инструментов, которые активно используются в сверхточных операциях. Искусственный сапфир применяют для изготовления брекетов. Жемчуг известен в фармацевтической промышленности как источник кальция. Минерал турмалин используют в медицинских приборах благодаря его пьезоэлектрическим (эффект возникновения поляризации диэлектрика под действием механических напряжений – А.М.) свойствам для синтеза отрицательных ионов. Драгоценные металлы широко применяются для изготовления различных лекарственных средств, зубных протезов. Рассмотрим конкретные примеры:

В медицине: в русском языке:Жемчужный кальций медицинский препарат, великолепно подходящий для профилактики и дальнейшего лечения остеопороза, остеохондропатии, гиперплазии костного вещества. Основной материал, используемый в его производстве, – натуральный чистый жемчуг (отсюда название).

Жемчужная болезньжемчужница – чахотка – бугорчаткатуберкулез – болезнь домашних животных, чаще всего рогатого скота, но встречается и у кур. Название свое она получила от внешнего вида бугорков - "жемчужин", которыми бывают усыпаны определенные части тела животного.

Кварцевая сауна – это сауна, отделанная изнутри кварцем. В ней используются уникальные свойства кварца. Прозрачные, как вода, и бесцветные кристаллы кварца называют горным хрусталем.

Оливиновый пневлиокониоз – оливиноз –пневмокониоз (группа заболеваний лёгких вызванных длительным вдыханием производственной пыли – А.М.), вызываемый систематическим вдыханием пыли минерала оливина [9].

Сапфировые брекеты –сложные ортодонтические несъёмные конструкции, для коррекции положения зубов. Изготавливают из сапфира медицинского назначения, который выращивается по той же технологии, что и кристаллы для ювелирной и часовой индустрии.

Турмалиновая сауна – снижает повышенное кровяное давление, укрепляет функцию миокарда, улучшает сон, повышает иммунитет и замедляет старение человека.

Циркониевые виниры –один из типов зубных микропротезов. Виниры, выполненные на основе циркония, представляют собой тонкие, почти прозрачные керамические пластинки, которые приклеиваются на переднюю поверхность зубов.

на украинском языке:

Агатове сауна – рекомендуется при эпилепсии, заболеваниях горла и зубов, при подагре. В отделке таких саун используется агат.

Діамантова цілюща –лекарство, имеющее противовоспалительное действие, налаживает нарушенный обмен глюкозы в крови.

Перлинна ванна – лечебная воздушно-водная ванна, в которой тело больного укрывается пузырьками воздуха; применяется для нормализации сердечной деятельности, успокоения нервной системы.

Перлинна хвороба – старинное название туберкулеза крупного рогатого скота.

Кристальна разкладка –один из способов вхождения в медитативное состояние. Медитация с кристаллами позволяет человеку расслабиться и пребывать в глубоком медитативном состоянии.

Коралова вода –изменяет кислотно-щелочное равновесие организма  в сторону ощелачивания.

                Также можно отметить одинаковое образование медицинских терминологических сочетаний в  русско-украинском, русско-украинско-белорусском языках. Рассмотрим конкретные примеры:

Аметистовая сауна –укр. Аметистове сауна – снимает стресс и мышечное напряжение, укрепляет эндокринную и нервную системы, увеличивает активность правого полушария мозга.

Агатовый бальзам – укр.Агатовий бальзам – бальзам, структурированный ионами кремния, одной из природных форм которого является агат.

Бриллиантовый зеленый – укр. Діамантовий зелений –бел.  Дыяментавая зеленіна –антисептическое средство, применяющееся в виде водных или спиртовых растворов для смазывания кожи при её заболеваниях и повреждениях [ 8, с. 1125-1126].

Кварцевая лампа – укр. Кварцові лампи – бел.Кварцавая лямпа – электрическая ртутная газоразрядная лампа. Кварцевая лампа предназначена для общих и внутриполостных облучений при воспалительных заболеваниях в оториноларингологии.

Малахитовая зелень – укр. Малахітовий зелений – зеленый минеральный пигмент на основе малахитового песка. Используется для лечения паразитов, которые бывают у аквариумных рыбок.

Циркониевая коронка –укр.Цирконієві коронки –  способ протезирования, используемый в стоматологии. Цирконий часто называют «белым золотом», поскольку он имеет ту же прочность и надежность, что и этот драгоценный металл.

                Как видно из вышерассмотренных примеров, многие из таких терминоло­гических сочетаний формируют ряды абсолютных синонимов в ботанике: донской агат – витязь; агатовый тюльпан – тюльпан Коршунова; алмазник – делосперма; жадеитовое дерево – жадеитовое растение – толстянка – де­неж­ное дерево – дерево дружбы – дерево удачи;коралловый гриб – ежёвик коралловидный –– гериций коралловидный — морской гриб – ледяной гриб – снежный гриб – гребешок – дрожалка белая – серебряное ухо; нефритовая лоза – стронгилодон крупнокистевой.

                Термин как слово или словосочетание определенного языка для специальных целей, являющегося подсистемой естественного языка, которое обозначает понятие определенной области знания или деятельности и используется в ходе профессиональной коммуникации. Термин неразрывно связан с обозначаемым понятием, поскольку «понятия могут быть полезными для дальнейшего развития науки только тогда, когда за ними закрепляются строго определенные слова или словосочетания» [2, с. 7].

 

СПИСОК ИСПОЛЬЗОВАННОЙ ЛИТЕРАТУРЫ

1. Виноградов, С.И. Культура русской речи: учебник для вузов / С.И. Виноградов, Л.К. Граудина, Е.В. Карпинская, Т.Л. Козловская, Е.М. Лазуткина, О.В. Платонова, Б.С. Шварцкопф, Е.Н. Ширяев; отв. ред. Л.К. Граудина, Е.Н. Ширяев. – М.: Норма: ИНФРА-М, 2001. –549 с.

2.  Гвишиани, Н.Б. Язык научного общения: вопросы методологии / Н.Б. Гви-шиани / Изд. 2-е, испр. – М.: Издательство ЛКИ, 2008. –280 с.

3. Квитко, И.С. Терминоведческие проблемы редактирования: монография / И.С. Квитко, В.М. Лейчик, Г.Г. Кабанцев. – Львов: Изд-во при Львовском государственном университете изд. объедин. Вища школа, 1986. –151 с.

4.Сорокина, Э.А. Новое в отечественной лексикографии: историко-этимоло­гический словарь русской лексики конца XVIII-XIX века / Э.А. Сорокина // Вестник МГОУ. – Сер. Русская филология. – 2014. – № 5. – c. 18-23.

5.  Temmerman R.  “Sociocultural situatedness of terminology in the life sciences: The history of splicing”. In: Zlatev, J.; T. Ziemke; R. Frank & R. Dirven (eds.) Body, Language and Mind. Vol II.  Interrelations  between Biology, Linguistics and Culture. Berlin: Mouton de Gruyter, 2006.

6. Temmerman R. “Sociocognitive terminology theory”. In: Cabré, M.T. & J. Feliu (eds.) Terminología y Cognición. Barcelona: Universitat Pompeu Fabra. 2001, p.p. 75-92.

СЛОВАРИ

7. Ботаника. Энциклопедия: Все растения мира. Пер. с англ. Botanica/ ред. Д. Григорьев и др. – М.: Konemann, 2006, издан. 2010 с. 261-263.

8. Большая медицинская энциклопедия. Под ред. акад. Б. В. Петровского, 3-e издание, М., Советская энциклопедия, 1975, том 3.

9. Малая медицинская энциклопедия. — М.: Медицинская энциклопедия. 1991—96 гг..

 

The gems in the botanical and medical terminology

 (on the material of the Russian, Ukrainian and Byelorussian languages)

SUMMARY

                The article deals with the semantic peculiarities of the gems that form the different botanical and medical terms in the East Slavonic languages – Russian, Ukrainian and Byelorussian. Such terms are grouped and analyzed on the basis of the concrete facts and material from the different terminological dictionaries. The similarities and distinctions are revealed during the comparative research. It is also emphasized that there are absolute synonyms among such terms.

Keywords: gems, botanical and medical terms, Russian, Ukrainian, Byelorussian, absolute synonyms

 

XÜLASƏ

      Botanika və tibbi terminologiyada qaş-daşlar (rus, Ukrayna və belorus dillərinin material əsasında)

                Məqalədə Şərq Slavyan dillərində botanika və tibbi terminlərinin formalaşma­sında fəal iştirak edən qaş-daşların adları müxtəlif terminoloji lüğətlərdən toplanmış material əsasında qruplaşdırılır və tədqiq olunur. Müqayisəli tədqiqat  zamanı oxşar və fərqləndirici xüsusiyyətlər aşkar olunur. Həmçinin qeyd olunur ki, belə terminlər arasında mütləq sinonimlər də müşahidə edilir.

Açar sözlər: daş-qaş, botanika və tibbi terminlər, rus, Ukrayna, belorus, mütləq sinonimlər.

                              

Рецензент: проф.С.А.Магеррамова

 

 

 


Халилова Нигяр Назим кызы

КЛАССИФИКАЦИЯ ЧИСЛИТЕЛЬНЫХ

Имя числительное – это часть речи, которая обозначает количество или порядок предметов при счете (который?). В предложении числительные могут выступать в роли любого члена предложения.

По значению числительные делятся на количественные, собирательные и порядковые.

Количественные и собирательные числительные обозначают количество предметов и отвечают на вопрос сколько?

(Сколько окон и дверей в аудитории?) В аудитории две двери и пять окон.

Один, два, три, четыре, пять и т. д. — количественные числительные:

(Сколько детей у брата?) У брата двое детей.

(Сколько суток он ехал?) Он ехал четверо суток.

Двое, трое, четверо, пятеро, шестеро, семеро — собирательные числительные.

Порядковые числительные обозначают порядок предметов при счёте и отвечают на вопрос, который?

(Который месяц вы занимаетесь языком?) Шестой месяц.

(Который раз ты читаешь эту книгу?) Второй раз.

Первый, второй, третий, четвёртый, пятый и т. д. — порядковые числительные.

Количественные числительные

Простые, сложные и составные числительные

По составу и образованию числительные делятся на простые, сложные и составные.

Простые числительные: один, два, три, четыре, пять, шесть, семь, восемь, девять, десять, сорок, сто, тысяча, миллион, миллиард.

Сложные числительные:

1.Одиннадцать, двенадцать, тринадцать, четырнадцать, пятна­дцать, ... девятнадцать.

   2.Двадцать, тридцать, пятьдесят, ... восемьдесят, девяносто.

3.Двести, триста, четыреста, пятьсот, шестьсот, ... девятьсот.

Части сложного числительного пишутся слитно.

Составные числительные состоят из двух или нескольких простых или сложных числительных: двадцать один, сто двадцать, триста пятнадцать, четыреста восемьдесят шесть, тысяча девятьсот сорок шесть.

Части составного числительного пишутся раздельно: три­дцать семь, сто сорок.

Правописание количественных числительных

1.     В числительных 15, 16, 17, 18, 19, 20, 30 мягкий знак пишется только в конце слова: пятнадцать, шестнадцать, семнадцать, во­семнадцать, девятнадцать, двадцать, тридцать.

2.     В числительных 50, 60, 70, 80, числительных 500, 600, 700, 800, 900 мягкий знак пишется в середине слова между частями сложного числительного: пятьдесят, шестьдесят, семьдесят, во­семьдесят, пятьсот, шестьсот, семьсот, восемьсот, девятьсот.

Первый десяток

Второй десяток

Десятки

Сотни

1     —один

2     —два

3      — три

4      — четыре

5     — пять

6      — шесть

7     — семь

8     — восемь

9      —девять

11    —одиннадцать

12    — двенадцать

13    — тринадцать

14    —четырнадцать

15    — пятнадцать

16    — шестнадцать

17    —семнадцать

18    —восемнадцать

19    —девятнадцать

10 — десять

20 — двадцать

30 — тридцать

40 — сорок

50 — пятьдесят

60 — шестьдесят

70 — семьдесят

80 — восемьдесят

90 — девяносто

100 —сто

200 —двести

300 — триста

400 — четыреста

500 — пятьсот

 600 —шестьсот

700 — семьсот

800 — восемьсот

900 —девятьсот

Сочетание количественных числительных с существительными

Количественные числительные не изменяются по родам, кроме числительных 1, 2.

Числительное 1 имеет формы для всех трёх родов: один — для мужского рода, одна — для женского рода и одно — для среднего рода: один дом, одна книга, одно письмо.

Так же изменяются и составные числительные, имеющие в конце один: двадцать один дом, двадцать одна книга, двадцать одно письмо.

Числительное два имеет только две формы: два — для муж­ского и среднего рода, две — для женского рода: два дома, два письма, две книги.

Так же изменяются и составные числительные, имеющие в конце 2: сорок два дома, сорок два письма, сорок две книги.

Остальные количественные числительные не изменяются по родам и с существительными всех трёх родов употребляются в одной и той же форме: три дома, три книги, три письма.

С числительными 1, 21, 31, 41 и т. д. (т. е. с числительными, имеющими в конце один, одна, одно) существительные сочетаются в именительном падеже:

один дом, одна книга, одно письмо,

двадцать один дом, тридцать одна книга.

При числительных 2, 3, 4, 22, 23, 24; 32, 33, 34 и т. д. (т. е. с числительными, имеющими в конце два, две, три, четыре), стоящих в именительном падеже или сходном с ним винительном, сущест­вительные ставятся в родительном падеже единственного числа: два дома, три книги, четыре письма.

При всех остальных числительных (5, 6, 7, 8 и т. д.), стоящих  именительном падеже или сходном с ним винительном, сущест­вительные ставятся в родительном падеже множественного числа: пять домов, шесть книг, семь писем, двадцать пять рублей.

При склонении во всех падежах, кроме именительного и сход­ного с ним винительного, все числительные согласуются с сущест­вительными в падеже и стоят во множественном числе.

И.

Р.

Д.

В.

 

Т.

П.

три книги

трёх книг

трём книгам

три книги

трёх сестёр

тремя книгами

о трёх книгах

учебника

учебников

учебникам

учебника

братьев

учебниками

учебниках

пять книг

пяти книг

пяти книгам

пять книг

пять сестёр

пятью книгами

о пяти книгах

учебников

учебников

учебникам

учебников

братьев

учебниками

учебниках

 

Сочетание количественных числительных с существительными

и прилагательными

Если числительное употреблено в именительном или винительном падеже, сходном с именительным, то:

1. После числительного один, одна, одно прилагательное стоит именительном падеже и согласуется в роде с существительным: один большой дом, одна большая комната, одно большое письмо.

2.После числительных два, три, четыре прилагательное стоит во множественном числе. Если прилагательное относится к суще­ствительному мужского или среднего рода, то обычно стоит в ро­дительном падеже множественного числа: два больших дома, три важных известия.

3.Если прилагательное относится к существительному жен­ского рода, то после числительных два, три, четыре оно стоит обычно в именительном падеже множественного числа:  две трудные задачи; четыре больших аудитории (но возможен и родительный падеж прилагательные: трудных задачи, четыре больших аудитории).

4. После всех остальных числительных (пять, шесть, семь и т. д.), стоящих в именительном или сходном с ним винительном падеже, прилагательное стоит в родительном падеже множествен­ного числа независимо от рода существительного и согласуется с существительным: пять больших домов, шесть трудных задач.

5. В косвенных падежах числительные и прилагательные согла­суются с существительными: Не решил двух трудных задач. Занятия идут в четырёх боль­ших аудиториях.

Склонение количественных числительных

Склонение числительных один, одна, одно

 

Падеж

Единственное число

Множественное

число

Мужской и средний род

Женский род

Для всех родов

И.

один

             одно

одна

одни

Р.

                       одного

 

одной

одних

Д.

                       одному

 

одной

одним

В.

          как И. или Р.

             одно

одну

как И. или Р.

Т.

                        одним

 

одной

одними

П.

                   об одном

 

об одной

об одних

 

Некоторые случаи употребления числительного один во

множественном числе

Во множественном числе числительные одни, одних, одним и т. д. употребляются в следующих случаях:

1. В значении «только»:

На собрании были одни женщины (это значит: на собрании были только женщины).

В этом шкафу одни учебники (это значит: в этом шкафу только учебники).

2.  При существительных, которые не имеют единственного числа:

одни часы, одни сутки, одни ножницы.

3.  В значении «некоторая часть, некоторые»:

Я взял сначала одни книги, потом другие. Одни избиратели приходили, другие уходили. Я говорил с одними товарищами, по­том с другими.

(В единственном числе числительные один, одна, одно могут также употребляться в значении, близком к словам «некоторый», «некто». Был у меня один знакомый, который был страстным охот­ником) .

Склонение числительных пять, пятьдесят, пятьсот

  И.

пять

пятьдесят

пятьсот

  Р.

пяти

пятидесяти

пятисот

  Д.

пяти

пятидесяти

пятистам

  В.

пять

пятьдесят

пятьсот

  Т.

пятью

пятьюдесятью

пятьюстами

  П.

о пяти

о пятидесяти

о пятистах

1.   Числительное пять склоняется как существительные треть­его склонения (дверь, тетрадь). Так же склоняются числительные от пяти до двадцати и числительное тридцать. Числительное во­семь в косвенных падежах не имеет е: восьми (родит., дат., пред­ложи.), восьмью (тв.). Иногда встречается форма восемью (творит, п.).

2.   При склонении числительного пятьдесят изменяются обе его части. Каждая часть склоняется как существительные III склоне­ния, только в именительном и винительном падеже вторая часть числительного пятьдесят имеет твёрдую основу. Так же склоняются числительные шестьдесят, семьдесят, восемьдесят.

3.   При склонении числительного пятьсот изменяются обе его части. Первая часть изменяется как числительное пять, вторая часть (сот) имеет во всех падежах, кроме именительного и вини­тельного, такие же окончания, как и существительные во множест­венном числе.

Так же склоняются числительные шестьсот, семьсот, восемьсот, девятьсот.

Склонение числительных двести, триста, четыреста

 И.

двести

триста

четыреста

 Р.

двухсот

трехсот

четырехсот

 Д.

двумстам

тремстам

четыремстам

 В.

двести

триста

четыреста

 Т.

двумястами

тремястами

четырьмястами

 П.

о двухстах

о трехстах

о четырехстах

 

При склонении числительных двести, триста, четыреста изменяются обе части.

Числительные тысяча (ж. р.), миллион, миллиард (м. р.) склоняются так же, как существительные с соответствующими оконча­нии. В сочетании с этими числительными существительное стоит в родительном падеже:

Библиотека купила тысячу книг. Расстояние измеряется тысячами километров.

Склонение составных количественных числительных

При склонении составных количественных числительных изме­нится все его части.

И.

В нашей библиотеке девятьсот пятьдесят две книги.

Р.

От девятисот пятидесяти двух отнять сорок, будет девятьсот две­надцать.

Д.

К девятистам пятидесяти двум прибавить восемь, будет девятьсот шестьдесят.

В.

Библиотека купила девятьсот пятьдесят две книги.

Т.

Мы отправились на экскурсию с девятьюстами пятьюдесятью двумя рублями.

П.

Нам нужно отчитаться в девятистах пятидесяти двух рублях.

СОБИРАТЕЛЬНЫЕ ЧИСЛИТЕЛЬНЫЕ

К собирательным числительным относятся следующие числи­тельные: двое, трое, четверо, пятеро, шестеро, семеро, восьмеро.

Слова оба, обе также относятся к собирательным числитель­ным: оба брата, обе сестры.

Собирательные числительные близки по значению к количест­венным числительным. Они обозначают количество предметов и отвечают на вопрос сколько?

Во дворе играло четверо детей. (Сколько детей?) Четверо. Мы отправились на лыжную прогулку. Нас было шестеро. (Сколько нас было?) Шестеро.

После собирательных числительных существительные стоят в родительном падеже множественного числа: двое друзей, трое детей, четверо товарищей, пятеро охотников. (Сравните: два друга, три ребёнка, четыре товарища, пять охотников).

Собирательные числительные склоняются как прилагательные во множественном числе:

И.

двое

двоих

двоим

двоих

двое

двоими

о двоих

трое

троих

троим

троих

трое

троими

о троих

четверо

четверых

четверым

четверых

четверо

четверыми

о четверых

(друзей)

(друзей)

(друзьям)

(друзей)

(суток)

(друзьями)

(друзьях)

Р.

Д.

В.

 

Т.

П.

Числительные пятеро, шестеро и др. склоняются как четверо.

Употребление собирательных числительных

Собирательные числительные употребляются реже, чем соот­ветствующие количественные числительные. Собирательные чис­лительные употребляются только в сочетании со следующими словами:

1. С существительными, обозначающими лиц мужского пола: двое мальчиков, трое учеников, четверо студентов, пятеро рабочих.

А также с существительными дети и люди: трое людей, четверо детей.

В этих случаях, наравне с собирательными, возможно употреб­ление количественных числительных: два мальчика, три чело­века, четыре ребёнка, пять рабочих.

С существительными, обозначающими лип, женского пола, упо­требляются только количественные числительные: две девочки, три ученицы, четыре студентки, пять работниц.

2.       С местоимениями чаще в том случае, если речь идёт о ли­цах мужского пола:

Их было пятеро. Не было вас двоих. Пришли все четверо.

3.       Самостоятельно, без местоимений и существительных:

Трое стояли на углу. Он работает за двоих. Семеро одного не ждут (Поел.).

В таких случаях речь может идти и о мужчинах, и о женщинах:

Шли трое: двое мужчин и женщина.

4.       С существительными, обозначающими детёнышей животных: двое котят, четверо щенят, семеро козлят.

С остальными названиями животных употребляются только количественные числительные: две кошки, два кота.

5.       С существительными, не имеющими единственного числа: двое ножниц, трое суток, четверо саней.

С этими существительными употребляются обычно числитель­ные двое, трое, четверо только в именительном и винительном па­дежах:                                                                                        

Он прожил здесь четверо суток. Он купил трое ножниц.

В остальных падежах употребляются количественные числи­тельные:

Он прожил здесь около четырёх суток. Они приехали на трёх санях.

6. С названиями парных предметов: двое рук (значит «две пары рук», трое лыж (значит «три пары лыж»).

Примечание. С другими существительными, обозначающими неодушев­лённые предметы, собирательные числительные не употребляются.

Существительные с собирательными числительными двое, трое, четверо, пятеро и т. д., стоящими в именительном и сходном с ним винительном падеже, стоят в родительном падеже множествен­ного числа: трое детей, пятеро детей.

Личные местоимения с числительными могут стоять в имени­тельном падеже (Только мы двое остались здесь. Мы трое были в кино) и в родительном (Нас осталось только двое. Нас было в кино трое).

К собирательным числительным относятся также слова оба и обе (оба брата, обе сестры). После этих числительных, стоящих в именительном или сходном с ним винительном падежах, сущест­вительные ставятся в родительном падеже единственного числа.

Числительные оба, обе употребляются в сочетании с любыми существительными мужского, женского и среднего рода: оба дома, оба брата, обе руки, обе сестры, оба окна.

Склонение числительных оба, обе

Падеж

Мужской и средний род

Женский род

И.

оба

обе

Р.

обоих

обеих

Д.

обоим

обеим

В.

как И. или Р.

 

Т.

обоими

обеими

П.

об обоих

об обеих

1. Порядковые числительные образуются от основы родитель­ного падежа соответствующих количественных числительных. При этом отбрасывается окончание родительного падежа или и прибавляются окончания прилагательных: пят-и — пят-ый, пят-ая, пят-ое, пят-ые

                                               пятидесят-ипятидесят-ый, -ая, -ое, -ые

                                               девяност-а — девяндст-ый, -ая, -ое, -ые

2.     Особо образуются числительные:

первый, -ая, -ое, -ые; второй, -ая, -ое, -ые

третий, -ья, -ье, -ьи; четвёртый, -ая, -ое, -ые

седьмой, -ая, -ое, -ые; сороковой, -ая, -ое, -ые

3.     От слов тысяча, миллион, миллиард порядковые числитель­ные образуются при помощи суффикса -я- и окончаний прилага­тельных: тысячный, миллионный, миллиардный.

4.     При образовании порядковых числительных от составных количественных числительных только последнее слово принимает форму порядкового числительного: двадцать пятый, двести сорок восьмой.

5.     Порядковые числительные обычно употребляются вместе с существительными. Они всегда согласуются с существительными в роде, числе и падеже.

Порядковые числительные изменяются по родам, числам и па­дежам, как прилагательные: первый экзамен, первая лекция, пер­вое занятие, первые занятия, первого экзамена, первой лекции и тд.

6. Числительное третий при склонении имеет перед оконча­ниями ь: третьего, третьему, третьим, о третьем (так же, как ме­стоимение чей).

7.     При склонении составных порядковых числительных изме­няется только их последняя часть:

Я читаю двести сорок восьмую страницу.

Он живёт в пятьдесят второй квартире.

8. При обозначении времени порядковые числительные упо­требляются в следующих случаях:

а) для обозначения времени часами и минутами:

Сейчас десять минут четвёртого (или: Сейчас три часа десять минут).

б) для обозначения времени числом и месяцем:

 Занятия начались первого сентября.

в) для обозначения времени годом:

Я приехал в Москву в тысяча девятьсот пятьдесят пятом году.

Дробные числительные

Дробные числительные обозначают часть единицы. Они обра­зуются путем соединения (сочетания) количественных числитель­ных с порядковыми. Числитель дроби обозначается количествен­ным числительным в именительном падеже. Знаменатель дроби обозначается порядковым числительным в родительном падеже множественного числа:  — пять восьмых;   — семь девятых (подразумевается «долей единицы»).

Если в числителе единица, то для обозначения числителя упо­требляется форма женского рода, а порядковое числительное, обозначающее знаменатель, стоит в именительном падеже жен­ского рода:  —одна вторая;  — одна пятая;  — одна восьмая (подразумевается «доля единицы»).

Если в числителе стоит 2, то также употребляется форма женского рода:  —две пятых;  —две восьмых (подразумевается «долей единицы»).

При склонении дробных числительных изменяются обе части:

И.

три пятых

В.

три пятых

Р.

трёх пятых

Т.

тремя пятыми

Д.

трём пятым

П.

о трёх пятых

Имя существительное при дробных числительных всегда стоит в родительном падеже единственного числа: три пятых метра, шесть десятых участка.

При склонении дробного числительного существительное всегда остается в родительном падеже:

И. три пятых участка

Р. трёх пятых участка

Д. трём пятым участка и т. д.

В значении одна вторая —  в разговорной речи употребляется существительное половина (половина участка).

В значении одна четвёртая —  употребляется существитель­ное четверть (четверть метра).

Числительное полтора имеет форму полтора — для мужского и среднего рода (полтора часа, полтора ведра), полторы — для жен­ского рода (полторы минуты).

Склонение числительного полтора

Падеж

Мужской и средний род

Женский род

И.

 Р.

Д.

В.

Т.

П.

полтора (часа, ведра)

полутора (часов, вёдер)

 полутора (часам, вёдрам)

 полтора (часа, ведра)

 полутора (часами, вёдрами)

о полутора (часах, вёдрах)

полторы (минуты)

полутора (минут)

полутора (минутам)

полторы (минуты)

полутора (минутами)

о полутора (минутах)

Если дробные числительные употребляются с целыми числами, то к количественным числительным, обозначающим целые числа, иногда присоединяется прилагательное целый:

одна целая и пять шестых

две целых и четыре пятых

пять целых и три четверти (или: три четвёртых)

0,6 — ноль целых, шесть десятых

7,5— семь целых, пять десятых

Литература:

1. «Русский язык». М.Т. Баранов, Т.А Костяева., А.В.Прудникова.

2. «Учебник русского языка». Пулькина И.М., Захавя Е.Б. для студентов – иностранцев.

3. «Русский язык». А.В. Дудников.

 

Xülasə

Məqalə rus dilində əsas nitq hissələrindən biri olan saylara həsr edilmişdir. Burada sayların təsnifatı, onların quruluş və qrammatik növləri, yazılış qaydaları, isim və sifətlərlə birgə işlənməsi, hallanma qaydaları, sintaktik funksiyaları haqqında məlumat verilir, çoxsaylı nümunələr göstərilir.

 

Summary

The article is devoted to the numeral as one of the main parts of speech of Russian language. There is given information about the classification of numerals, its structure and grammatical types, spelling rules, the using with nouns and adjectives, declension rules, syntactic functions and shown in numerous examples.

 

Açar sözlər: say, sayın qrammatik növləri, sintaktik funksiyaları, sayın hallanma xüsusiyyətləri

Ключевые слова: имя числительное, грамматические разряды числительных, синтаксические функции,  особенности склонения

Keywords: the numeral, the grammatical classes of the numeral, syntactic functions, the declension features of the numeral

RƏYÇİ: dos. L.Ələkbərova

 

                                          


Əhmədova Aybəniz, Qasimova Səbinə

                                               ENGLAND BEFORE THE NORMAN CONQUEST 

 Early maps show a world  in which Britain is a remote outpost ,a shapeless group ofislands in the ocean.This fact shows that centuries before the making of anymaps  have survived.Britain lay not outside the world ,but on a regular and freguent  trade route  rahich  linked  Mediterranean civilization with the amber –bearing North ,In Cornwall,in Ireland and along  the  coast  of Wales  and  Scotland we can see the monuments left reached and peopled Britain between 3000 and 2000 years B.C. at this  time the land subsidence which had begun a thousand  years larlier was still going  on and  shorter  and safer route up Channel and along European coast was closed , as  the straits  there were  narrow ,shiftling  and swept by  rapid  tides.This  is perhaps  the  first reason for  the settlement of  Iberian  man in Britain

   Finnaly there is some exidence that  Iberian  culture was mainly uniwarlike .Few finds ,that can be classed as weapons have been unearthed of an earlier date than the first Celtic invasions  in the Late Bronze Age

Soon afterr 2000 B.C. a new race of Alpine Stock entered  the country this time from the sount east and east. They are known as the Beaver Folk.The race was  certainly familiar with the use  and  working of bronze .The two peoples were closety related in culture  and the new –comers spread along the East coast,through East Anglia and up the Thames Valley .Iberian and Wiltshire  area which is the  focus of all pre-Celtic  civilisation  in Britain

 The  geltic  tribes. Soon  after 700 B.C. the first wave of Geltic invaders  entired Britain .There invasions were part of a widespread westwad movement of tall ,fair haired,warlike tribes which over ran  the  Mediterranean civilization  much as the later Teutons were to overrun the Roman Empire

 In Britain the first Geltic invaders were the Goidels or Gaels. About two centuries later there were followed by the Brythons(or Britons),a branch of the Gelts who had learnt a use of iron The Geltic conquerors blended with  their Iberian predecessors in different parts of the  country

    The basic until of the  Geltic  was  the Kinship group,or  enlarged family . The economic  life of Gelts centred upon this enlarged family.They were  mainly a pastoral  people,but practised a rude  agriculture based upon  the heavy plough drawn by four  or more often by eight oxen .This large plough  is the technical key not only to the argriculture of the Gelts but  through  out the wholl of the  feudal period .

 The coming of the Belgae opens a new and important stage in the divelopmentof Geltic Britain.

The Belgae kept up a close relation with Gaul and a regular,if not extersive trade dereloped .With this came the earliest native coined money.The Britons  had emp loyed iron bars rather like half-finished swords in appearance,but now gold coins were struck

Roman Invasion/ In the year 55 B.C. Gelts of Sout-eastern Britain frist came in contact wiht  a Roman army.The Romans were a civilised  people,and had been engaged for some centuries in conquering the peoples living ruond the Mediterranean by the begining of this year Gains Julins Caesar had made himself master of Gaul.When Canute died in 1035 his sons were incap,able of holding his dominations together and famiy of Codwine were able to restore the old English kings without oppositions.The new king.Edward the Confessor ,retured from his exile in Normandy and brought Norman monks and nobles with him.He gave them the best and richest bishoprics and lands.During his reign there was constant strugglebetween the Norman influence at court and the power of the Codwine .

  The family of Codwine triumphiled,and established complete coutrol over the King All England was now divided into six great earldoms and of there three were held by the Codwine.When Edward died in January 1066,The Witon council of wise men, proclaimed.

Harold,eldest son of Conwine ,king at Senlac King Harold and his brathers werekilled.William had broken the power of the Codwinsons and laid all Englandsouth of the Thames open to invasion.

 The  XVth centurywas an age of violet contrasts which are reflected in the deverse and contradictory vilws experessed about it by historians.Others have pointed to the real increase of prosperty of the mass of the people,to the growth of trade and industry and tothe development of parliamentary institutions in the period from 1399 to1450.Contemporary records are full of the complaint of their decary,of ruined houses and streets unparved and of population in decline.

  An important exception tp this decline was the continued progress of London and a few great portslike Bristol.

 When in october 12.1492  Christopher Columbus stepped ashore on the island which he later named San Salvador,in the Bahamas,it was one of the great moments in world history.The discovery of America gave an enormous stimulus to human progress in many directions.

  Columbus,of course,was not the first to “discover” America-the presence of the Indians here at that time of his arrival.

 The end of the XV century was also a time of tremendous intelleetual ferment in Europe.The thousand year long heavy grip of the Catholic Church upon the mind of man was being shaken and loosened by developing capitalism.The Dark Ages were ending and science and art were growing in such a way which they did not know for a full two thousands years,since the Colden Age Cireece.

It was the period of Leonardo da Vinci and of many other famous artists and scientists.

In 1418 a Portuuese captian had succeesed in reaching the Madeira Islands,in1432 another had discovered the Azores,which are about  one third of the way across the Atlantic.In 1488 Bartholomew Diaz rounded the Cape of Cood Hope at the southern tip of Africa.

Potugal’s aim was to reach the Far East by the southern route,either around Africa or around South America Portuguese captain sailing for Spain  discovered the South American starits that now bear his name.

Henry VII of England did not wat listen to Columbus’s offers,that country just than recovering from the devastating Wars of the Roses,which had lasted from 1455 to 1485.King John  II of Portugal also refused to help Columbus.

Ltaly,England and Portual rejected Columbus but Spain seized the chance of using him in this historical enterprise.

When Columbus reached this mainland they were living all over the Americas from Alosca to Cape Horn.

The numbers of Indian tribes were legion at the end of the XVth century.There were different languages and dialects there .33principal Indian tonques are spoken and they are little related each other.

 The Indians’ economies differend as widely as their lanquages and colours.

 The most highly developed of the American Indian people were the Aztecs and the Incas.The Aztecs,the militant,warlike people, occupie the middle and nothern Mexico.

The Aztecs and their forebearers were reat builders,their many forts,aqueducts,temples and other structures are marvels for everybody who sees them.Their pyramids surpass in mass and area those in Egypt.

Like theAztecs,the Incas were a young people,having established themselves only some five hundred years before the arrival of the Spaniards.

Like the Aztecs,the Incas were the successors of highly developed societies, that had gove before them.The best known of these were the so-called pre-Incas.

The Aztecs and Inca general social organizations were confederacies of tribes .

Both the Incas and the Aztecs in their ‘’empires’’ held  many tribes in SubjectBoth ‘’empires’’are generally believed to have passed their zenith when the Spaniards arrived.

When the Spaniards arrived in America both the Incas and the Aztecs were in the process of developing societies like those of ancient Greece and Rome.

The incas did not equal the Azetecs with to theirscience,particulary astronomy.They were advanced in the developmentof writing. Their biggest achievement in the latter respect was so-called quipus a system ofcords,knots and colours by which they wereable to carry  on calculations and to keep a complex records of events.They had ageneral lanquage B smoke signals the Incas could send messages as for as 2000 miles in four hours.

The Peruvians were gifted art workers in metals,especially in gold,silver and copper.They did notknow of iron.They also developed pottery,carving and painting.A marvelous achivement was their surgery. Inca surgeans were most skilled and possessed a knowlege of surgery and anotomy.They even performed brain operations and they probably used some form of  anaesthetics.The Incas were also great builders and workers in stone.The great Temple of the Sun in Cuzco was the most magnificient building in the New World and it compared in ornamentation with the best structures in the Old World.The Incas without steel taols cut huge stone blocks from the living rock,some of them weighting as much as 200 tons .

 The Nordic Heritage. For a long time the Nordic countries (Denmark,Norway,Sweden) have been regarded  as a homogeneous area.The Nordic people differed from one another and from time to time this fact has completely dominated their mutual relationships.

 During the last decades the gradual progress of Nordic cooperation and the general development of Nordic interrelations have actively contributed towards,increasing the awareness of comman ties among the five nations of the region.

The end of the Middle Ages all the Nordic countries were joined together for some decades in an actual Baltic and North Sea Empire under Danish leadership.Nordic countries spoke the same language .

Nordic countries under the same govenment were called Kalmar Union.1523 Sweden-Finland established itself as a national Kingdom .The political disintegration process continued in 1809 when Finland become  a grand duchy under the Russian tzar.Five years later Norway was served from Denmark and instead became united with Sweden,no longeras a subordinate province as in relation to Denmark.

The leadership in a foreign offairs homever,remained withSweden.The union was dissolved in 1905,and Norway gained full sovereignty.

Finland established itself as an independent state pften the Russian revolution in 1917.

Trus,by 1950 industrialization had advanced fulther in Sweden and Norway pies a significant place in economic life.In these countries the economic and social changes of the societics have almost uniformly advanced in thesame direction.

In Denmark ,Finland and Sweden the earlier estate-deminated societies havedissolved and given way to modern class societies.

 Iceland was to become an independent republic when ofter the endf the war the union with Denmark would be dissolved.Meanwhile,a regent was elected to serve in the monarch’s pace for the duration ofthe War.

At the same time,a parliamentary commision perpared the plans to change the Icelandic constition.It recommended that Iceland should take advantage ofthe clause in the Act of Union that legalizeol a unilateral decision to terminate its existence.

 The Danish reaction to this attitude wascertainly not enthusiaslic ,but Iceland’s decisions to more on towards full independence created hardly any bitterness.When  Iceland proclaimed its complete independence of Denmark in 1944 , it was inded the logical conclusion of a centry-long constitutional and  national struggle.

 A list of books used in the Reader

  1. Texs from the history of English language by Kuperov G.University of Senmrad 1971
  2. A.People’s History of England ,by A.l.Mortom 3rd  impr.ed.London 1952
  3. A. People’s History ofEngland ,by A.L.Morton London 1946
  4. A.Student’s History of England, by Samuel R.Gardiner.London-New York 1895
  5. Outline of English History,by Samuel R. Gardiner London-New York-Bombay 1903
  6. Outline Political History of the Americas by Williom Z. Foster.New York,1951
  7. Govermental and Politics in nordic Countries (Denmark,Finland,Inceland,Norway, Sweden),by Kils Andren.Stockholm 1964

 

 Keywords -  map, remote, islands, century, to reach, to establish, to move,  to gain, to serve, to solve, to change, independent

Açar sözlər: xəritə, uzun, adalar, əsr, yaxinlaşmaq, əsasını, qoymaq, hərəkət etmək, təcrübə əldə etmək, xidmət etmək , həll etmək,  dəyişmək, müstəqil

Ключевые слова: карты, длинный , острова, век , относится, основа, двигаться , получить, служить, разрешеть, изменить, независимый

Xülasə

Məqalədə İngilis dilinin formalaşmasında rol oynamış xalqlardan və onların dillərindən danışılır. Qeyd olunur ki, dünyanin ən qədim xəritələri göstərir ki, Britaniyanın çox qədim tarixi vardır. Dünyada əsirlərcə qorunub saxlanılan xəritələr Britaniyanın tarixini hər də kənara qoymamışdir. Biz bu tarixi eramızdan əvvəl 2000 və 3000-ci ildə (B.C). Britaniyada yaşamış insanlar olan İyberian və Megalislər tərəfindən düzələn tarixi abidələrdə görürük. Konvol bu tsrixi abidələrə Şotlandiya İrlandiya və Veyls sahillərində rast gəlmək olar. Britaniyada ilk məskunlaşmış insanlar İberianlar olmuşdur.

Резюме

В статье рассматривается роль народов, живущих в Британии, в формировании английского языка. Подчеркивается, что  самые античные  карты мира показывают что Британия является ярким показателем древней истории мира, исторические  памятники, сделанные людьми Ийберман и Мегалие относятся к 200-300 годам до нашей  эры. Эти памятники  можно встретит на берегах Конвала   Шотландии и   Уелса. Первыми поселенцами   Британии   были и  Ибериани.

 

RƏYÇİ: dos. L.Ələkbərova

 

 

 


Aysel Əhmədova

-IŞ ŞƏKİLÇİSİNİN ORXON ABİDƏLƏRİNDƏN MÜASİR TÜRK DİLLƏRİNƏ QƏDƏR İNKİŞAFI

Orxon abidələrinin dilindəki sözdüzəldici şəkilçilərin müasir türk dilləri ilə müqayisəsi göstərir ki, bu şəkilçilərdən bir qismi abidələrin dilində daha məhsuldar olduğu halda, müasir dövrdə işləkliyini itirmiş və yalnız bir neçə sözün tərkibində qalıq kimi saxlanmışdır, digər qismi isə əksinə abidələrin dilində öz məhsuldarlığı ilə seçilməsə də, müasir dövrdə söz yaradıcılığının fəal elementinə çevrilmişdir. İkinci qrupa daxil olan şəkilçilərdən biri də feildən ad düzəldən -ış şəkilçisidir.

Müasir türk dillərində -ış şəkilçisi ilə feildən düzəlmiş sözlərin sayı çoxdur. Orxon abidələrində isə yalnız bir neçə sözün tərkibində bu şəkilçiyə təsadüf olunur ki, onların da çoxu qarşılıq növlü feillərlə eyniyyət təşkil edir və hərəkətin qarşılıqlı yerinə yetirilməsi mənasını bildirir. Məsələn, uruş sözü “vuruşma” mənası daşıyır, bu sözün kökü ur- müasir ədəbi dildəki “vurmaq” feilidir ki, onda qarşılıqlı hərəkət mənası yoxdur. Deməli, sözə qarşılıq mənası verən -uş şəkilçisidir. Bu da belə bir ehtimal irəli sürməyə imkan verir ki, -ış əslən feilin qarşılıq növ göstəricisi olmuş, sonralar bu şəkilçini qəbul etmiş feillər ismə keçmişdir (konversiya olunmuşdur). Orxon abidələrinin dili bu keçidin izlərini əks etdirir. Sonralar tərkibində -ış şəkilçisi olan bu isimlərə analogiya olaraq eyni üsulla yeni isimlər düzəlmişdir. Bu yeni yaranan isimlər əvvəlkilərdən fərqli olaraq qarşılıqlı hərəkət mənası daşımır.

-ış şəkilçisinin Orxon abidələrindən müasir türk dillərinə qədər inkişafında üç mərhələni fərqləndirmək olar:

1. Yalnız feillərlə omonim isimlərin tərkibində nəzərə çarpması. Bu mərhələdə -ış şəkilçisi ilə düzəlmiş sözlər qarşılıqlı icra olunan hərəkət prosesinin adını bildirmişdir.

2. Feildən ad düzəldən müstəqil şəkilçi kimi işlənməsi. Bu mərhələdə -ış şəkilçisi ilə düzəlmiş isimlər proses mənasından əlavə iş görən, işin obyekti, işin nəticəsi və s. mənalar da ifadə etmişdir, onunla düzəlmiş bir çox sözdə qarşılıqlı hərəkət mənası olmamışdır.

3. Hərəkət adı bildirən şəkilçi kimi işlənməsi. Bu mərhələdə -ış qrammatik şəkilçiyə yaxınlaşır, bütün feillərə artırıla bilir.

Birinci mərhələyə Orxon abidələrinin dili aiddir. Burada -ış şəkilçisi məhdud sayda sözlərin düzəlməsində iştirak etmişdir. Bu sözlər əsasən proses bildirir (11, 92).

Uruş “vuruşma, döyüş”: Ebkə təgdükim uruş kılıp “Evə çatanda vuruşub” (O ö10).

Bu sözün ur- “vurmaq” sözündən əmələ gəldiyi aydındır. Uruş- “vuruşmaq” feili ilə omonimdir. Uruş- feili Orxon abidələrinin dilində işlənməsə də, digər qədim türk yazılı abidələrində qeydə alınmışdır (9, 616). Uruş sözünün sinonimi olan uruşğu “Oğuz kağan dastanı”nın (XIII əsr) dilində müşahidə olunur (9, 616). Bu da onu göstərir ki, uruş sözünün əsas vəzifəsi hərəkət bildirmək olmuşdur, ona görə də bu sözdən uruşğu isminin düzəlməsinə ehtiyac yaranmışdır.

Süŋüş “döyüş”: Bes balıkda tört süŋüs süŋüsdükdə Küli çor oplayu təgip bulğayu... “Beş balıkda dörd döyüş döyüşdükdə, Küli çor cəld hücum edib qarışdırıb...” (KÇ 11); Süŋüs bolsar, çərig itər erti... “Vuruşma olsa, qoşun göndərərdi” (KÇ 9).

Bu söz də -ış şəkilçisi ilə düzəlmişdir. Onun da feil omonimi Orxon abidələrində işlənmişdir:

...kağanın birlə Soŋa yışda süŋüşdim “...xaqanı ilə birlikdə Sona meşəsində vuruşdum” (BK ş 26-27); ...alpın üçün Tabğaçka yeti yegirmi süŋüsdi, Kıtayka yeti süŋüsdi, oğuzka bis süŋüsdi “igid olduğu üçün Tabğacla on yeddi dəfə vuruşdu, kıtayla yeddi dəfə vuruşdu, oğuzla beş dəfə vuruşdu” (T 49).

Süŋüs-ün kökü “ordu” sözüdür: Süsi kəlti, karasın yığdım, bəgi qaçdı... “Ordusu gəldi, qara camaatını yığdım, bəyi qaçdı” (O ö 9); İlki taşıkmış erti, ekin ebdə erti “Birinci ordu kənara çıxmışdı, ikinci ordu evdə idi” (BK ş 32).

Ancaq onun hansı feildən düzəldiyini müəyyənləşdirmək çətindir. Bu feilin *süŋ- “döyüşmək” olduğunu güman etmək olar (1, 842). Eyni kök süŋüg/süŋü “süngü” sözündə (9, 517) də var.

Feil kimi süŋüs sözü abidələrin əksəriyyətində işlənmişdir. İsim kimi isə bu sözə yalnız Küli çor abidəsində 5 nümunədə təsadüf olunur.

Təgiş “düşmənlə qarşılaşma, vuruşma”. Bu sözə yalnız bir məqamda Kül tigin abidəsində rast gəlinir: Sü təgisintə yitinç ərig kılıçladı “Ordu vuruşmasında yeddinci adamı qılıncladı” (KT şm 5).

T.Tekin bu sözün işləndiyini göstərmişdir (6, 93). C.Klouson da “düşmənçilik, ziddiyyət” mənalı təgiş ismini qeydə almışdır (1, 487). III şəxs mənsubiyyət şəkilçisi və yerlik hal şəkilçisi ilə işlənməsi bu sözün isim olduğunu təsdiqləyir. Bu cümlədə təgiş sözünü isim kimi qəbul etsək, onda bu sözün təgis- “vuruşmaq” (9, 548) feili ilə omonim olduğunu da qeyd etməliyik. Hər iki sözün kökü təg- feilidir. Bu feilin ifadə etdiyi mənalardan biri kimi “hücum etmək” mənası göstərilir (1, 476). Bu mənaya Orxon abidələrinin dilində də təsadüf olunur:

Nə basınalım, təgəlim, – tidim “Niyə məğlub olaq, hücum edək, – dedim (T 39).

Təgiş “vuruşma”, təgiş- “vuruşmaq” sözləri də məhz bu məna əsasında meydana çıxmışdır.

-ış şəkilçisi ilə düzəlmiş sözlərə verilən hər üç nümunə bir-biri ilə sinonimdir. Digər qədim türk abidələrində də oxşar mənalı sözlərə rast gəlinir, məsələn, tokış “müharibə” (tokı- “döymək, vurmaq”) (6, 93).

Üküş “çox”: Üküş öltəçi anta tirilti “Çox öləcəklər orada dirildi” (BK ş 31); Yabız bat biz, azığ üküsig körtig irti, sülətim tir ermis “Biz zəif və pisik, azı çoxu görmüşdük, qoşun çəkdim, – deyirmiş” (O 7).

Üküş sözü ük- “yığmaq, toplamaq” feilindən düzəlmişdir. Bu sözlə eyniköklü olan ükül- sözü “artmaq, toplanmaq”, ükün “yığın, kütlə”, ükli- “artmaq”, üklimək “artım”, üküllük “çoxluq” mənaları bildirmişdir (9, 623-624). Məsələn, Kəlir ersər, kü ər ükülür “Gəlsə, səsdən adamlar yığışar” (T 32).

Bu söz Orxon abidələrində -ış şəkilçisi ilə düzəlmiş digər sözlərdən fərqli olaraq isim deyil və heç bir qarşılıqlı hərəkət mənası ifadə etmir. Onu sonrakı mərhələyə keçidin göstəricisi hesab etmək olar.

-ış səkilçisinin inkişafında ikinci mərhələ Orxon abidələrindən sonrakı dövrü əhatə edir. Bu mərhələdə ismə çevrilmiş -ış şəkilçili sözlərə analogiya olaraq digər feillərdən də bu şəkilçi ilə isimlər düzəlmişdir. Bu mərhələdə -ış feildən isim düzəldən müstəqil şəkilçiyə çevrilmişdir.

M.Kaşğari “Divan”ında da -ış şəkilçili sözlərdən hərəkətin qarşılıqlı icrasını bildirənlərlə yanaşı (atış “atışma”, təgiş “mübadilə”, tokuş “toqquşma”, koçuş “qucaqlaşma”, uruş “vuruşma”), bu mənaya malik olmayan, hərəkətin nəticəsini bildirənlər (alkış, karğış, ülüş “hissə”) də var (3, 133). Birincilər ilkin, ikincilər isə sonrakı mərhələnin izlərini əks etdirirlər.

Ülüş sözü daha maraqlıdır. Belə ki, Orxon abidələrində “hissə, pay” mənasında bu sözlə eyniköklü olan ülüg sözü işlənmişdir: İki ülügi atlıq erti, bir ülügi yadağ erti “İki hissəsi atlı idi, bir hissəsi piyada idi” (T 4).

Bu da göstərir ki, Orxon abidələrində -ış hələ isim düzəldən şəkilçi kimi inkişaf etməmiş, sonrakı dövrlərdə isə bu mövqedə möhkəmlənərək, əvvəllər daha məhsuldar olan -ığ şəkilçisini də əvəz etmişdir.

Bu xüsusiyyət sonrakı dövrlərin yazılı abidələrinin dilində də davam etmişdir. Məsələn, okşaş “oxşarlıq”, yügrüş “qaçış”, olturuş “yığıncaq” (12, 150). -ış şəkilçisinin qeyri-məhsuldardan məhsuldara keçidini Azərbaycan dili tarixi də təsdiq edir (5, 59).

Müasir türk dillərində də bu şəkilçi ilə düzəlmiş sözlər var:

ayanış “yazıq” (ayan- “yazığı gəlmək”), ökiniş “dərd, qəm” (ökin- “kədərlənmək”), ötiniş “xahiş” (ötin- “xahiş etmək, yalvarmaq”) (qaraqalpaq) (8, 409); alğış “alqış” (alka- “alqış eləmək”), ülüş “hissə” (üle- “bölmək”), cuuaş “sakit” (cuua- “sakitləşmək”) (qaraçay-balkar) (15, 142-143); adış “atış” (Altay); talaş “dava” (başqırd); soruş “sual”, oturuş “yığıncaq” (qaqauz), kürĭnĭş “görünüş” (tatar); tınış “nəfəs” (Tuva) (17, 164); kiriş “giriş” (özbək), örinis “xoşbəxtlik” (örin- “sevinmək”) (xakas), uçuş (qırğız) (13, 107); ceş “qida” (ce- “yemək”) (qırğız), pĕlterĕş “məna” (pĕlter- “bildirmək”) (çuvaş) (12, 145); qaçış, gülüş, gediş, gəliş, yeriş (Azərbaycan), duruş (Türkiyə türkcəsi).

Orxon abidələrinin dilində -ış şəkilçi yalnız bir neçə sözdə işlənir və bu şəkilçinin yaratdığı məna iki çaları özündə birləşdirir:

1) hərəkətin qarşılıqlı icrası;

2) hərəkət prosesinin adı.

Müasir türk dillərində isə -ış şəkilçisi daha müxtəlif mənaların yaranmasında iştirak edir:

1. Bir neçə şəxsin iştirak etdiyi hərəkət: sox- “döymək” – soğıs “döyüş” (xakas), kırq- “qırmaq, məhv etmək” – kırqıs “döyüş, vuruşma” (yakut);

2. Hərəkətin adı: araçılan “qorunmaq” – araçılanıs “müdafiə”, xoptan- “şikayət etmək” – xoptanıs “şikayət” (xakas);

3. Hərəkət prosesi: püdir- “tikmək” – püdiris “tikinti”, pızır- “bişirmək” – pızırıs “bişirmə” (xakas);

4. Nəticə: kırbaa- “tikələrə bölmək” – kırbas “tikə” (xakas) (14, 67), düzəliş (Azərbaycan).

-ış şəkilçili isimlərin substantivləşmə prosesi nəticəsində eyni şəkilçili feillərdən düzəlməsi fikrini qəbul edən tədqiqatçılardan bir qismi bu məsələdə ifrata varır və müasir türk dillərində -ış şəkilçisi ilə düzəlmiş, məzmununda heç bir qarşılıqlı hərəkət çaları olmayan isimləri də substantivləşmə nəticəsi hesab edirlər. Məsələn, atış, sükeş “çəkic”, üŝeş “inkişaf” (16, 87). Ancaq nəzərə almaq lazımdır ki, bu sözlərlə eyni formaya malik heç bir feil yoxdur, ona görə də burada feillərin ismə çevrilməsindən danışmaq olmaz. Bu artıq müstəqil isim düzəldən şəkilçi kimi formalaşmış -ış morfeminin söz yaradıcılığı vasitəsi kimi işlənməsidir.

Müasir türk dillərinin bir qismində (uyğur, özbək, türkmən, qırğız) bu şəkilçi daha məhsuldardır və onunla düzəlmiş sözlər hərəkət adları hesab olunur, çünki bu dillərdə -ış şəkilçisi heç bir məhdudiyyət olmadan bütün feillərə artırıla bilir, yəni bir növ məsdər şəkilçisi kimi çıxış edir: keliş “gəliş”, biçiş “yazı”, tipildeş “döyüntü”, uçuş, taskadınış “məşq” (Altay) (7, 671-672).

Müasir Türkiyə türkcəsini də bura daxil etmək olar. M.Ergin -ış şəkilçisini feildən isim düzəldən digər şəkilçilərdən fərqləndirmiş, -mak, -mek-ma, -me şəkilçiləri ilə bir sıraya daxil etmiş və onları feil isimləri adlandırmışdır. Müəllifin fikrincə, bu şəkilçilərlə düzələn sözlər feildən düzəlmiş digər isimlərdən fərqli olaraq əşya yox, iş mənası ifadə edir: alış, geliş, arayış, söyleyiş, oturuş, okuyuş, öksürüş, yürüyüş (2, 187). Bu dildə -ış şəkilçisinin isim düzəldən şəkilçidən daha çox qrammatik şəkilçiyə yaxınlığını təsdiq edən bir cəhət də onun inkar şəkilçili sözlərə də artırıla bilməsidir, məsələn, bilmeyiş “bilməmək” (10, 117). Bunu -ış şəkilçinin inkişafında üçüncü mərhələ hesab etmək olar. Burada şəkilçinin məhsuldarlığı artmış, işlənmə dairəsi genişlənmiş və nəhayət, hərəkət adı bildirən şəkilçiyə çevrilmişdir. Şəkilçinin mənşəyi ilə bağlı müxtəlif fikirlər var. Bunlardan biri -ış şəkilçisinin iş/eş “təxminən”, “eyni ölçülü”, “birlikdə”, “və başqaları” sözündən yaranmasıdır (15, 141). V.N.Xangildinə görə, hərəkətin adını bildirən -ış şəkilçisi “hərəkət, iş”, qarşılıq-birgəlik növ bildirən -ış şəkilçisi isə “qoşa, cüt” sözündən yaranmışdır (14, 70). Başqa bir fikir isə bu şəkilçinin ilkin olaraq hərəkətin nəticəsini bildirən, feili sifət düzəldən şəkilçi olmasıdır (13, 108). Bəzi tədqiqatçılar isə isim düzəldən -ış şəkilçisində, əslində, iki şəkilçinin üst-üstə düşdüyünü göstərmişlər:

1) birgəlik növ şəkilçisi ilə qohum olan -ış şəkilçisi – bu şəkilçi ilə düzəlmiş sözlər “bir neçə subyektin iştirak etdiyi hərəkət” mənası daşıyır;

2) əsl hərəkət bildirən -ış şəkilçisi.

E.V.Sevortyan birgəlik bildirən isimlərlə “qarşılıq-birgəlik feillərinin” omo­morf olduğunu və omomorf şəkilçisi ilə düzəldiyini qeyd etmişdir (14, 70). Bizcə, feildən ad düzəldən -ış şəkilçisinin əsasında məhz feilin qarşılıq-birgəlik növ şəkilçisi durur.

-ış şəkilçisinin tarixi inkişafı sözün bir nitq hissəsindən digərinə çevrilməsinin onun tərkibindəki şəkilçi əsasında yeni şəkilçinin meydana çıxması ilə nəticələnə bildiyini, eləcə də qrammatik şəkilçilərdən leksik şəkilçilər yarana bildiyi kimi, buna əks olan prosesin də mümkünlüyünü, yəni leksik şəkilçilərin qrammatik şəkilçilərə çevrilmə imkanını təsdiq edir.

ƏDƏBİYYAT

  1. Clauson G. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Oxford: Clarendon Press, 1972, 989 pp.
  2. Ergin M. Türk Dil Bilgisi. İstanbul: Bayrak, 2013, 408 s.
  3. Əsgər R. Mahmud Kaşğarinin «Divanü lüğati-it-türk əsəri üzrə biblioqrafik və qrammatik göstərici. Bakı: MBM, 2008, 192 s.
  4. Gabain A. von. Eski Türkçenin Grameri. Çeviren: M.Akalın. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1988, 313 s.
  5. Mirzəzadə H. Azərbaycan dilinin tarixi qrammatikası. Bakı: Azərbaycan Universiteti nəşriyyatı, 1990, 376 s.
  6. Tekin T. Orhon türkçesi grameri. İstanbul, 2003, 272 s.
  7. Tidikova N. Об особенностях имени действие в алтайском языке // Turkish Studies / Türkoloji Araştırmaları Volume 2/2, Spring 2007, s. 665-679.
  8. Баскаков Н.А. Каракалпакский язык. Том II. Фонетика и морфология. Часть первая. Части речи и словообразование. Москва: Издательство АН СССР, 1952, 544 p.
  9. Древнетюркский словарь. Ленинград: Наука, 1969, 677 с.
  10. Кононов А.Н. Грамматика современного турецкого литературного языка. Москва-Ленинград: Издательство Академии Наук ССР, 1956, 570 с.
  11. Кононов А.Н. Грамматика языка тюркских рунических памятников (VII-IX вв.). Ленинград: Наука, 1980, 256 с.
  12. Севортян Э.В. Аффиксы именного словообразования в азербайджанском языке: опыт сравнительного исследования. Москва: Наука, 1966, 436 с.
  13. Серебренников Б. А., Гаджиева Н. З. Сравнительно-историческая грам­ма­тика тюркских языков. Баку: Маариф, 1979, 304 с.
  14. Тараканова И.М. Словообразование имен существительных в хакасском языке (в сопоставительном аспекте). Хакасское книжное издательство, 2008, 173 с.
  15. Хабичев М. А. Карачаево-балкарское именное словообразование. Черкесск. 1971. С. 269.
  16. Хамитова Н.Р. Семантика и словообразовательная структура отглагольных дериватов в башкирском языке // Вестник Челябинского государственного университета, 2009, № 17 (115). Филология. Искусствоведение. Вып. 32, с. 85-89.
  17. Щербак А.М. Очерки по сравнительной морфологии тюркских языков: имя. Ленинград: Наука, 1977, 188 с.

Açar sözlər: qədim türk dili, söz yaradıcılığı, məhsuldar və qeyri-məhsuldar şəkilçilər, feilin qarşılıq növü, hərəkət adları

Ключевые слова: древнетюркский язык, словообразование, продуктивные и непродуктивные аффиксы, взаимный залог глагола, имена действия

Keywords: Old Turkic language, word-formation, productive and non-productive suffixes, reciprocal voice of verbs, verbal nouns

SUMMARY

Development of the Suffix -ïš from Orkhon Inscriptions to Modern Turkic Languages

-ïš is one of the most productive noun-forming suffixes in modern Turkic languages. But it was among the none-productive suffixes in the language of Orkhon Inscriptions. There were only a few examples of the nouns formed with the suffix -is in the Inscriptions which were homonyms with verbs. So it makes us to think that -iswas the suffix of reciprocative voice in the oldest times, then it turned into deverbal noun-forming suffix, an at last it became the suffix of verbal nouns similar to -mak and -ma in some modern Turkic languages.

РЕЗ,МЕ

Развитие аффикса -ыш от орхонских памятников до современных тюркских языках

-ыш один из самых продуктивных аффиксов именного словообразования в современных тюркских языках. Но это было среди непродуктивных аффиксов в языке орхонских памятников. Были лишь несколько образцов аффикса -ыш в памятниках, которые были омонимы с глаголами. Это заставляет нас думать, что в самые древние времена -ыш был аффикс взаимного залога затем превратился аффиксу отглагольного словообразования и наконец, стал аффикс имена действия похоже на аффиксы -мак и -ма в некоторых современных тюркских языках.

Rəyçi: prof. M.Nağısoy

 

Zeynəb Seyfər qızı Salamova

İNGİLİS DİLİNDƏ ALINMA FRAZEOLOJİ BİRLƏŞMƏLƏR

Nitqin dəqiqliyi və ifadəliliyi sözlərin, ifadələrin qanunauyğun şəkildə işlə­dil­mə­sindən asılıdır. Biz nitqimizi müəyyən qrammatik qaydalar əsasında qururuq. Söz­lər kimi, bütövlükdə bir məna ifadə edən sabit birləşmələr də dilin lüğət tərkibinin zənginləşməsində böyük rol oynayır. Bir çox hallarda müəyyən mənanı bildirmək məqsədi ilə tək bir sözdən yox, vəhdət təşkil etmiş sözlər qrupundan da istifadə olunur.

Dildə olan bütün sabit söz birləşmələrinin, bölünməz ifadə və ibarələrin məc­mu­suna frazeologiya deyilir.  Frazeologiya mənşəcə yunan sözü olub, phrases-ifadə, logos-nəzəriyyə, elm sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Frazeologiya sabit söz birləşmələrinin qanunauyğun inkişafını, mənşəyini və yaranmasını, xüsusiyyət­lə­rini, forma və məzmun zənginliyini, işlədilmə imkanını, semantik və qrammatik strukturunu, söz və sərbəst birləşmələrlə əlaqəsini və.s. tədqiq edir.

Frazeoloji birləşmələr xalqın müdrikliyinin və mədəniyyətinin əsas dil daşı­yı­cılarıdır. Ən azı iki sözdən ibarət, maksimum cümlə uzunluğunda olan bu sabit birləş­mələr həmişə tam və ya qismən anlaşılır,bir qayda olaraq özündə ifadəlilik və ekspressivlik əks etdirir. Hətta onlar arasında  köməkçi sözlər əsasında qurulduğun­dan ifadəlilikdən məhrum olan birləşmələr belə  müəyyən ekspressivliyə malik olur. Onları tərcümədə qoruyub saxlamaq çox vacibdir, ekspressivliyi olmayan mətn çox natamam hesab olunur.

Hər bir dilə məxsus frazeoloji birləşmələr özünəməxsus olub, dilin xüsusiy­yə­tini və  çalarlarını əks etdirdiyindən  tərcümə zamanı bu xüsusiyyətləri qoruyub sax­lamaq çox çətindir.İki dili müqayisə edən zaman aydın olur ki, bir dildə parlaq idiom digər bir dilə tərcümə olunan zaman neytral sözlərlə ifadə oluna bilər və ya ümu­miyyətlə hazır məna kəsb edə bilməz.Belə frazeoloji lakunların sayı kifayət qədər çox olduğundan onların tərcümədə ifadə edilməsi tərcüməçinin seçim və bacarığından asılıdır.Tez-tez tərcüməçi kompensasiya üsulundan istifadə edir, müəyyən bir parça­dakı frazeoloji birləşməni tərcümə etmək mümkün olmadıqda mətnin ekspressivlik balansını qoruyub saxlamağa çalışaraq başqa bir hissədə  müvafiq idiomlardan isti­fadə edir.

İngilis dilinin frazeologizmləri müxtəlif ictimai-tarixi şəraitdə və çox müxtəlif səbəblər əsasında əmələ gəlmişdir. Bu dilin frazeologizmlərinin əsas mənbələri Bibliya, bədii ədəbiyyat nümunələri, rəvayətlər və əfsanələr  hesab olunur.

İngilis dilinin frazeologizmlərlə zənginləşməsində Bibliyanın böyük rolu var. Qədim dövrlərdən indiyədək Bibliya insanlar tərəfindən ən çox oxunan kitab ol­muşdur. Buna görə də, ingilis dilindəki frazeologizmlərin əksəriyyəti Bibliyadan gö­türülmüşdür. İngilis dili Bibliyadan götürülmüş frazeologizmlərlə o qədər zən­gindir ki, onların sayını söyləmək qeyri-mümkündür. Bibliyadan götürülmüş frazeologizm­lər bibleizmlər adlandırlır. İngilis dilində geniş yayılmış bibleizmlərə aşağıdakıları misal göstərmək olar:

To be of one mind “bir fikirdə qalmaq”; to answer a fool according to his folly “bir kəslə layiq olduğu kimi davranmaq”; at the eleventh hour “son məqamda”; in the twinkling of an eye “bir göz qırpımında”; a wolf in sheep’s clothing “qoyun dərisi geymiş canavar”; to possess one’s soul in patience “səbrini yığmaq”; forbidden fruit “haram”; to strengthen somebody’s hand “bir kəsi dəstəkləmək”; to hide one’s light under a bushes “istedadını boğmaq”; a drop in the bucket “dənizdə bir damla”; daily bread “gündəlik ruzi”; to heap coals of fire on somebody’s head “bir kəsi utan­dırmaq”; to cast pearls before swine “xamlamaq”; the promised land “həsrəti çəkilən yer”; the prodigal son “fərsiz oğul”, “ata-anasına ağ olmuş oğul”; can the leopard change his spots “qozbelə qəbr qazar”; to laugh to scorn “istehza ilə gülmək”; Juda’s kiss “riyakarlıq”, “xəyanət”; a dead letter “kağız üzərində qalmaq”, “həyata tətbiq olunmamış”; to worship the golden calf  “sərvətə baş əymək”; to beat the air “boş yerə çalışmaq”, “xəlbirlə su daşımaq”; to bend the knee to (smb) “diz çökmək” və s.

Frazeologizmlərin bəziləri dualardan götürülmüşdür. Məsələn: for better, for worse “yaxşı və pis gündə”, “hər nə olursa, olsun”; from the bottom of the heart “səmimi qəlbdən”, “ürəkdən”; lay violent hands on oneself “özünə qəsd etmək”; the world, the flesh and the devil “yanlış həvəs”; like a giant refreshed “yeni qüvvə ilə”, “yeni hisslə” (6, 205).

Bəzi bibleizmlər zaman keçdikcə formaca qismən dəyişdirilmiş və ingilis dilinin lüğət tərkibinə müasir formada daxil olmuşdur:

The gall and the wormwood “nifrət oyadan bir şey”, “mənfur” frazeologizmin komponentlərindən “the” artiklı götürülərək onun forması qismən dəyişdirilmişdir. Bu frazeologizmin müasir forması belədir: “wormwood and gall”.

A man soweth, that shall he reap “nə əkərsən, onu da biçərsən” frazeologizmində to sow felinin arxaik forması atılmışdır. Bu frazeologizmin müasir forması isə belədir: “Whatever a man sows, that shall he reap”.

A lost sheep “yolunu azmış”, “yolundan çıxmış (adam)” frazeologizmi Bibliyada “for I found my sheep which was lost” formasındadır.

 A drop in the bucket “dənizdə bir damla”, “çox az” (Bibliyada: as a drop of bucket).

Başqa dillərdən alınma frazeologizmlər ingilis dilində böyük rol oynayır. Müasir dövrdə elə bir dil yoxdur ki, onun lüğət tərkibi yalnız öz frazeoloji birləş­mələ­rindən ibarət olsun. Müasir inkişafla əlaqədar olaraq xalqlar bir-biri ilə elmi, mədəni, siyasi, iqtisadi cəhətdən sıx əlaqədardır. Bu dillərin yaxınlaşması, birinin digərini frazeoloji birləşmə ilə zənginləşdirməsi  üçün zəmin yaradır. Bir dildən başqa bir dilə keçən, müxtəlif xalqların bir-biri ilə sıx əlaqəsi, əmək fəaliyyəti, elm və incəsənətin inkişafı nəticəsində əmələ gələn frazeologizmlər beynəlxalq frazeologizmlər adlanır.

İngilis dili frazeologizmlərinin əksəriyyəti Qədim Roma və Yunan ədəbiyyatından götürülmüşdür. Bu frazeologizmlər aşağıdakılardır:

The golden age “qızıl əsr” (bu frazeologizm yunan yazıçısı Qesiodun poema­sın­dan götürülmüşdür. Bu poemada Saturun əsri təsvir olunmuşdur ki, bu əsrdə insanlar qayğısız, rahat, müharibəsiz həyat keçirmişlər); a labor of Hercules “Herkules əməyi” (həddindən artıq çətin iş); Lares and Penates “larlar və penatlar” (dindar ailə); Achilles’ heel “axilles dabanı” (yeganə ən zəif yer); Augean stables “avgi tövlələri” (bərbad, çirkin, baximsiz , xaraba qalmış bir yer); a labour of  Sisyphus “Sizif əməyi” (ağır və faydasız əmək).

Homerin “İlliada” və “Odisseya” poemalarından və digər əfsanələrdən götürülmüş frazeologizmlərdən:

Homeric laughter “qəhqəhə ilə gülüş”, “qəhqəhə çalıb gülmək”; a sardromic laugh “acı gülüş”, “istehzalı gülüş”; winged words “qanadlı sözlər”; between Scylla and Charybdis “iki od arasında qalmaq”, “çıxılmaz vəziyyətdə qalmaq”; on the knees of the Gods “bir Allah bilir”; the Trojan horse “troya atı” (gizli təhlükə); like a Trojan “cəsur”, “igid”; on the razor`s edge “təhlükəli vəziyyət”; Penolope’s web “Penelop planı”.

Yunan tarixindən, Ezop və digər əfsanələrdən götürülmüş frazeologizmlər: to blow hot and cold “ikili mövqe tutmaq” (Ezop əfsanələri); the lion`s share “ən yaxşı hissə”, “ən çox hissə”; the last straw “səbir kasası dolmaq”; to nourish a viper in one`s bosom  “qoynunda ilan bəsləmək”; to take time by the forelock “fürsətdən istifadə etmək”; to call a spade a spade  “necə var, elə demək” (Plutarx ); the Gordian knot “dolaşıq iş”, “müşkül məsələ”, “əngəl”; the unwritten law “yazılmamış qanun”; Platonic love “platonik sevgi” (filosof Platonun yaradıcılığından götürülmüş frazeologizm); there’s many a slip’ twixt the cup and the lip “arxı keçməmiş hop demə” (Aristotel); one swallow does not make a summer “bir güllə bahar olmaz” (Ezop əfsanələrindən götürülmüşdür); the dog in the manger “nə özü yeyir, nə başqasına verir” (Lukian); take the wolf by ears “özünü riskə atmaq” (3,76).

İngilis dili frazeologizmlərinin çoxu Qədim Romaya aiddir. Bu frazeolo­gizm­lər Qədim Roma tarixindən, Qədim Roma yazıçılarının əsərlərindən götürülmüşdür. İngilis dilində istifadə olunan bu frazeologizmlər aşağıdakılardır:

The watches of the night “dəqiq vaxt”; a snake in the grass “əfi ilan” (məkirli, hiyləgər insan); the sinews of war “pul”, “maddi vəsait”; a bed of rose “xoşbəxt, dinc həyat” (Qədim Romada zənginlərin oturduqları yerlərə qızılgül ləçəkləri səpirdilər); the die is cast “püşk atılmışdır”, “qərar qəbul edilmişdir” (Sezarın yürüşləri ilə bağlı yaranmış frazeologizm); be (turn) thumbs down “əlehinə olmaq”, “qadağan etmək”; be (turn) thumbs up  “lehinə olmaq” “həvəsləndirmək” (döyüşdə qalib gələn qladiatorun həyatı imperatorun əl işarələrindən aslı idi, yəni böyük barmağı aşağı salmaq ölüm, yuxarı qaldırmaq isə yaşamaq demək idi) (4,128).

İngilis dilinin frazeologizmləri sırasına fransız, ispan, italyan, alman, ərəb, çin dillərəndən alınmış frazeologizmlər də daxildir.

İngilis dilindəki bəzi frazeologizmlər latın dilindən fransız dilinə, fransız dilin­dən də ingilis dilinə keçən frazeologizmlərdir. Məsələn: Homer sometimes nods “hər kəs səhv edə bilər”, “səhvsiz insan yoxdur”; at the Greak Calends “heç vaxt”; to pass under the yoke “məğlubiyyətlə barışmaq”; a word is enough to the wise “arifə bir işarə” (3, 56).

Fransız yazıçılarının əsərlərinin bir çoxu ingilis dilinə tərcümə olunmuşdur. Onlara misal olaraq Fransua Rable, Jan Batist Molyer, Latonten və başqalarının əsərlərini göstərmək olar ki, bu əsərlərdəki frazeologizmlərin bir qismi ingilis dilinin lüğət fonduna daxil olmuşdur.

Fransız dilindən alınan frazeologizmlər: to burn the candle at both ends “öm­rünü puç etmək”; to cultivate one’s garden “öz işi ilə məşğul olmaq”; to leap to the eye “diqqəti özünə cəlb etmək”; let us return to our muttons “söhbətimizə qayıdaq”; place of arms “müharibə meydanı”, “əməliyyat meydanı”; to pull the devil by the tail “ehtiyac içində olmaq”, “yoxsulluq çəkmək”, “ağır vəziyyətdə olmaq”; pure and simple “ümumiyyətlə”, “şübhəsiz”, “əlbəttə”; castles in Spain “xam xəyal”.           

İngilis dilindəki frazeologizmlərin bəziləri qədim fransız dilindən götürül­müş­dür. Məsələn: to cry havoc “dağıtmaq”, “güclü zərbə endirmək”; to curry favour with somebody “yaltaqlanmaq”, “qılığa girmək”; a bird in the hand is worth two in the bush “soğan olsun, nağd olsun”; look not a gift horse in the mouth “bəy verən atın dişinə baxmazlar”.

Qeyd etmək lazımdır ki, ingilis dilində fransız dilindən alınan frazeolo­gizm­lərin sayı o qədər də çox deyil.

Alman dilindən ingilis dilinin lüğət tərkibinə daxil olmuş frazeologizmlər: speech is silvern, silence is golden “danışmaq gümüşdürsə, susmaq qızıldır”; storm and stress “iztirablı günlər”; between hammer and anvil “od ilə su arasında”; the mailed fist “hərbi güc”; storm and stress “gərginlik” (5, 178).

Müasir ingilis dilində yalnız bir neçə ispan dilindən alınmış frazeologizmlər var. Məsələn: the fifth column “beşinci kolon”, “düşmənin gizli köməkçiləri”( bu frazeologizm İspaniyada vətəndaş müharibəsi dovründə yaranmışdır. Madridi azad edən faşist Mola əhaliyə onun şəhərdə beş kolonunun, yəni beş gizli köməkçi dəstələrinin olduğunu bildirmişdi), war to the knife “yaşamaq üçün deyil, ölüm üçün mübarizə”(bu frazeologizm qubernator Saraqosun fransızların təslim olma tələbinə Palafoksun verdiyi cavab ilə bağlı yaranmışdır) Migel de Servantesin əsərlərindən tərcümə olunmuş bəzi frazeologizmlər də ingilis dilinin frazeologizmlər sırasına daxil olmuşdur.

Hollandiya dilindən alınma frazeologizm: Forlorn hope “son ümid”.

Çin dilindən alınma frazeologizm: to lose face “etibarını itirmək”, “nüfuzunu itirmək”.

Ərəb bədii ədəbiyyatından alınmış frazeologizmlər, əsasən, “Min bir gecə” nağıllarından tercümə edilmiş frazeologizmlərdir. Məsələn: Alladin’s lamp                                          “Ələd­dinin sehirli çırağı”. Bu nağıldan rub the lamp “arzularını asanlıqla həyata keçirmək” frazeologizmi ingilis dilinin lüğət tərkibinə daxil olmuşdur.

Alnaschar`s dream “boş xəyallar”, “boş arzular” (Alnaşar bütün pullarını şüşədən olan mallara sərf edir, onları bir səbətə yığır və ümid edir ki, bir gün varlanacaq. Lakin Alnaşeri öz gələcək arvadına hirsləndiyi zaman bu səbətə əli ilə zərbə endirir və səbətdəki bütün şüşələr qırılır).

The old man of the sea “zəhlətökən insan”, “əlçəkməyən insan” (dəniz səyyahı Sindibad heç cürə öz yaxasını bir qocadan qurtara bilmirdi)

An open Sesand “bir şeyi əldə etməyin asand və tez yolu” (“Əlibaba və qırx quldur” nağılında istifadə olunan bu sehirli söz vasitəsi ilə quldurların mağarasının qapısını açmaq mümkün idi) (2, 265).

İngilis frazeologizmlərinin çoxu İngiltərəyə ABŞ-dan gətirilmişdir. Bunların sırasına aşağıdakı frazeologizmləri aid etmək olar:

Bread-and-butter letter “təşəkkür məktubu”, cut no ice “əhəmiyyət olmamaq; a hard row to hoe “çətin tapşırıq”, “çətin iş”; in the soup “çətin vəziyyətdə”; to make a monkey out of somebody “bir kəsi ələ salmaq”; to make the fur fly “səs-küy salmaq”,“dava salmaq”; on the level “vicdanlı”, “namuslu”; spill the beans “ağızdan qaçırtmaq”, “sirri vermək” və s. (1, 98).

Amerika mənşəli frazeologizmlərin müəyyən bir qismini Amerika bədii ədə­biy­yatından alınmış frazeologizmlər təşkil edir. Amerikalı yazıçıların əsərlərdən alınmış frazeologizmlər ingilis dilinin lüğət tərkibinə daxil olmuş və hal-hazırda da ingilislər tərəfindən geniş istifadə olunur. Bunlara aşağıdakı frazeologizmləri misal göstərmək olar:

Vaşinqton İrvinq (XVIII əsr) – A Rip Van Winkle “Rip Van Vinkl”, “irticaçı”, “köhnəpərəst”, “tərəqqi düşməni”.

Fenimor Kuper (XIX əsr) –bury the hatchet “sülh bağlamaq”, “barışmaq”; dig up the hatchet “müharibəyə başalmaq”.

Q. Lonqfello (XIX əsr) – ships that pass in the night “təsadüfi görüş”(Tales of Wayside Inn); smoke the pipe of peace “barışmaq” (The Song of Hiawtha)

Ralf Voldo Emerson (XIX əsr) – hitch one`s wagon to a star  “xəyala dalmaq”(Society and Solitude).

Cek London (XX əsr) – the iron heel “dəmir daban”, “imperializm” (romanın adı).

Marqaret Mitçell (XX əsr) – gone with the wind “mövcud olmayan”, izsiz itən” (romanın adı) (3,125).

Beləliklə, yuxarda göstərdiyimiz frazeologizmlərin ingilis dilinin lüğət tərkibinin frazeologizmlərlə zənginləşməsində çox böyük rolu olmuşdur.

 

Ədəbiyyat

1. Hacıyeva Ə.H., Hacıyeva A. K. İngiliscə-azərbaycanca frazeoloji lüğət. Bakı, 2006, 368s

2. Кунин А.В. Большой англо- русский фразеологический словарь, М., 2005, 944p.

3. Кунин А. В. Курс  фразеологии современного английского языка. М., 1996, 381с.

4. Zikova I.V. A practical course in English Lexicology , M.,2008, 288p.

5. The Oxford  Advanced Learner's Dictionary by A.Hornby, E. Gatenby, H.Wake-field; 2015, 1795 p.

6. Dixson, Robert James.Essential Idioms in English. Phrasal verbs and collocations. Pearson, 276p.

Açar sözlər: milli kolorit, frazeoloji birləşmələr, dilin lüğət tərkibi, tərcümə vasitələri, ekvivalent.

Ключевые слова: национальный колорит, фразеологические единицы, словарный запас, средства перевода, эквивалент.

Key words: national coloring,phraseological units, word stock of the language, means of translation, equivalent.

 

Заимствованные  фразеологические единицы в английском языке

Резюме

Главная цель этой статьи заключается  в изучении фразеологических единиц и свойств их перевода в английском языке. Фразеологические единицы изображают  национальный колорит, первоначальное значение языка, сущность и богатство интеллекта. Их содержание, так же как и богатство формы и частое употребление в языке тоже привлекло внимание ученых. Внутренняя и внешняя структура значение фразеологических единиц, их место и выявление позиции в отдельных языках, изучение возможностей перевода, объяснение национальной и международной сущности и анализ характеристик и сферы использование имеет огромную важность и с теоретической и с практической точки зрения.

 

Borrowed  phraseological units in the English language

Summary

The main purpose of this article is to study phraseological units borrowed from other languages  and their translation properties   in the English language. Phraseological units reflect the national coloring, original means of the language, the essence and wealth of intelligence.  Their content, as well as the richness of form and frequent usage in the language has attracted the attention of scholars. The internal and external structure of meaning of phraseological units, their place and disclosure of position in separate languages, the study of their translation opportunities, the explanation of national and international nature and analyzing the characteristics and fields of usage are of great importance from both theoretical and practical points of view.

Rəyçi: f.f.d. M.M.Mürsəlova


Cевда ГУСЕЙНОВА

ОСОБЕННОСТИ ФУНКЦИОНИРОВАНИЯ ЭКЗОТИЗМОВ

 В ПУБЛИЦИСТИЧЕСКОМ ТЕКСТЕ

Лексика русского языка, на протяжении всей истории своего развития,  формировалась и развивалась не только за счёт собственно русских слов. Особую активность в этом процессе проявляли также иноязычные слова. Заимствования, как из близкородственных, так и неродственных языков, являлись одним из важных путей обогащения словарного состава языка. При наличии большого числа работ (статей, монографий, диссертаций), посвящён­ных проблемам вхождений в русский литературный язык заимствований из различных языков (европейских и восточных), отдельные группы заимствований до сих пор описаны далеко неполно.

В лингвистической литературе иноязычная лексика получила различные наименования: заимствования, экзотическая лексика (А.Е.Супрун), варваризмы(А.А.Реформатский), алиенизмы (В.П.Берков), интернационализмы, локализмы, регионализмы (М.М.Маковский), иноязычные вкрапления (А.А.Леонтьев), экстремальные заимствования (В.Г.Дружин), квазизаимствования - Л.М.Баш, этнолексемы - Л.А.Шейман, лакуны - И.И.Ревзин др.  [3, с. 7].  

Заметное место среди указанных лексических единиц занимают экзотизмы, иноязычные по происхождению лексические единицы, по праву считаю­щиеся  отражением наших представлений о культуре того или иного народа. Данный пласт лексики, с точки зрения своеобразия их функ­ционирования, представлен в статьях А.М.Бабкина, А.А.Леонтьева, Н.Г.Михайловской, А.Е.Супруна, Э.А.Вихляевой и М.В.Вербицкой и др. Описание экзотизмов, являющихся обозначениями реалий, специфичных для современной жизни и истории других народов, выяснение особенностей их функционирования в текстах разных жанров (художественных и публицистических) требует от исследователя языка особой тщательности, так как «системы номинаций разных языков никогда не совпадают»  [2, c. 77].         

И.С.Воронкова писала по этому поводу: «На отдельных участках этих систем проявляются признаки, составляющие национальное своеобразие словарного фонда каждого конкретного языка. К таким национально свое­образным разрядам номинаций принадлежат и экзотизмы»[2, c.77].Мы придерживаемся той точки зрения, что экзотическая лексика, чаще характеризуя материальную культуру, значительно реже обозначает абстрактные понятия.Следует полностью согласиться с теми языковедами, которые основным категориальным признаком экзотизма считают его «национальную самобытность». Именно национальная самобытность и является основным в характеристике экзотизмов  [2, c. 78].

К сказанному можно добавить, что состав экзотической лексики, характеризую­щейся нерегулярностью в русских текстах, чрезвычайно многообразен и подвижен. С особой остротой сегодня  встаёт вопрос о том, каковы основные языковые черты и в чём специфика экзотизмов как лингвистической группировки слов.

Учитывая сложность и многоаспектность указанного разряда заимствований, представляется интересным также и выяснение вопроса о своеобразии их функциональных свойств, свидетельствующих о продуктивности/непродук­тив­ности функционирования отдельных тематических групп экзотизмов в современной русскоязычной прессе. Справедливо считается, что экзотизмы, равно как и многие другие типы иноязычных заимствований, обладают всеми свойствами языка (фонетическими, лексико-грамматическими, семантико-стилис­тичес­кими и функциональными), «которые в совокупности характеризуют их как особый пласт слов в составе иноязычной лексики»  [2, c. 78].

По мнению О.И.Кальновой, «эксплицитное выражение “экзотичности” наблюдается не у всех слов-экзотизмов»  [4, c. 96]. Наблюдения показывают, что то или иное заимствование может считаться экзотизмом, то есть восприниматься как «чужое», только с учётом того контекста, в котором оно употребляется. Сказанное находит своё подтверждение в замечании О.И.Кальновой  о том, что  «особенно важную роль для языковой характеристики экзотизма — от лексической семантики до грамматических признаков      — играет       контекст»      [4,c.102].    

В то же время, ставится под сомнение способность контекста (условий употребления экзатизма) дать исчерпывающее прояснение значения заимствованной лексики и полную информацию о его грамматических свойствах. Не вызывает особого возражения следующее утверждение автора: «Одним из типичных способов ввода экзотизмов в текст является употребление их в так называемом “диагностирующем” контексте, в котором значение слова не поясняется, а лишь “контурно” очерчивается»  [4, c. 103].  Автор, говоря о специфике лексической и грамматической семантики рассматриваемых слов,указывает также на важность наличия в контексте соответствующих определителей, диагностирующих предметно-понятийную сферу, к которой относится обозначенная экзотизмом реалия  [4, c. 103].          

При всём многообразии взглядов на природу и сущность указанных лексических единиц, традиционно рассматривающихся и различающихся по степени употребительности и сфере использования в современном языкознании, всё настойчивее высказывается мысль о важности их изучения. Особенно интересными, на наш взгляд, являются вопросы, связанные с выяснением состава и функционирования экзотизмов в публицистических текстах, так как влияние газеты как могущественного средства массовой информации неуклонно и чрезвычайно растёт.

Анализ языка газет с точки зрения использования в нём заимствованной лексики позволяет проследить общие и частные законы проницаемости языковой системы в целом и в отдельных звеньях, рассмотреть вопрос о целесообразности использования в нём тех или иных средств того или иного  языка-донора. Справедливо считается, что роль газеты в жизни общества, в формировании сознания невозможно приуменьшить, ибо газетный язык – система явлений, полностью неповторяемых ни в какой другой сфере общения  [1, c. 1].  В.Г.Костомаров пишет: «Без материалов, извлечённых из газет становится всё более невозможным изучение языка в целом, определение его общих норм и актуальных стилистических направлений» [5, с. 71].

Изучение фактического материала свидетельствует о том, что лексико-тематические группы, в которых наблюдается приток экзотизмов, достаточно разнообразны. Справедливо считается, что большая часть экзотической лексики попадает в язык через переводную литературу. Переводчик, не находя соответствующего эквивалента в родном языке, «вводит в текст экзотизмы без перевода или толковательного комментария» [3, c. 5].   

Сказанное в большей степени касается заимствований, не вполне освоенных русским литературным языком и являющихся чуждыми для носителей данного языка. Многие из них, войдя в определённую лексико-тематическую группу заимствованных слов, с течением определённого времени становятся освоенными заимствованиями. Ф.П.Сороколетов по этому поводу пишет: «Заимствованные слова, вошедшие в лексическую систему русского языка, на первых порах употребляются как наименования новых чуждых русскому человеку предметов и явлений. Лишь в результате длительного сожительства с русскими словами иноязычные заимствования полностью осваиваются русским языком, становятся элементами его лексической системы» [6, c. 250].                   

Видимо, этим и объясняется сегодня не различение в речи многих иноязычных слов и выражений как чего-то инородного, «чужого». Подтверждением сказанного может послужить указанный ниже перечень заимствованных слов различной лексико-тематической группы, свидетельствующих о продуктивности их использования в современном русском языке наряду с собственно-русской лексикой: адаптер, аутсайдер, бакалавр, бандероль, бенефис, бифштекс, бренд, бретельки, вундеркинд, гангстер, грейпфрут, дебаты, декор, демонтаж, депрессия, детонатор, диспансер, жонглёр, имидж, импичмент, импотенция, инвестор, интерфикс, камин, капюшон, катапульта, киллер, колледж, консонант, кортеж, ксерокс, кузен, ландшафт, лизинг, логопедия, магистр, майонез, маникюр, мониторинг, мотель, мэрия, номенклатура, ноутбук, омбудсман (омбудсмен), отель, памфлет, партер, патетика, пенсне, презентация, принтер, продюсер, протеже, резиденция, резюме, рейтинг, саммит, сауна, сканер, спикер, спонсор, стресс, супермен, сэр, тезаурус, тендер, тостер, трайлер, турне, файл, фермер, фальцет, форпост, хореография, хризантема, чайхана, чарльстон, шербет, шпатель, эвфемизм, эйфория, эксклюзив, экстерн, экстрасенс, эмбарго, эпилепсия, эсперанто и т.д. 

Указанные заимствованные слова считаются иноязычными лишь по происхождению, многие из них (депрессия, диспансер, жонглёр, камин, капюшон, колледж, магистр, майонез, маникюр, мониторинг, фермер,  хореография и др.)лексически освоены языком и потеряли связь с первоисточником.

Иначе обстоит дело с экзотизмами, иноязычными заимствованиями, непонятными многим носителям языка и труднопроизносимыми в силу необычной графической оформленности. Ввиду слабой связанности с лексической системой заимствующего языка, они ещё не полностью в нём освоены и резко выделяются на фоне собственно русской лексики. Поэтому, при передаче заимствований, имеющих культурную мотивацию, переводчики часто пользуются  приёмом транскрипции, отмечая при этом соответству­ющие  пояснения и  ком­мен­тарии. Не подлежит сомнению утверждение о том, что чем прочнее связано заимствованное слово с системой заимствующего языка, чем автономнее его семантика, тем меньше вероятности замены этого слова в тексте описательным оборотом  [1, с. 8].                   

Исследователи, занимающиеся изучением иноязычных слов в языковой системе вообще, в заимствующем языке, в частности, говоря о специфике экзотизмов, использующихся для описания реалий жизни и быта других народов, указывают на их неполную ассимилированность, низкую частотность употребления, ярко выраженный национальный колорит, отсутствие полных синонимов среди исконных слов. Главным условием лексико-семантического освоения экзотизмов считается частотность их употребления в зависимости от отражаемой тематики.

Современная пресса, концентрированно отражающая все динамические процессы, происходящие внутри страны, не ограничивает свои возможности и выходит далеко за её пределы, систематически освещая события между­народной жизни.Специфика экзотизмов разных тематических групп, являю­щих­ся постоянным источником пополнения словарного состава русского языка, системность их признаков определяется, в первую очередь, своеобразием функ­циональных свойств этих слов. Считаем, что исследование функционирования экзотизмов в современной русскоязычной прессе послужит хорошим подспорьем в изучении важнейшего аспекта указанного пласта заимствованной лексики – лексико-семантического их освоения.

 

ЛИТЕРАТУРА

1.  Алекперова Х.Т. Тюркизмы в русскоязычной прессе Азербайджана: Автореф. дис… канд. филол. Наук. Баку, 1996

2.  Воронкова И.С. О понятиях «экзотизмы» и «варваризмы» // Вестник ВГУ, серия: Лингвистика и межкультурная коммуникация, 2006, №2

3. Гадимова Д.А.. Семантико-грамматическая и стилистическая адаптация полонизмов в русском литературном языке ХIХ-ХХ вв. АКД, Баку, 2014

4. Кальнова О.И. Экзотизмы как лингвистическая категория // Проблемы русской лексикологии. — Самара, 1991

5. Костомаров В.Г. Русский язык на газетной полосе: Некоторые особенности языка современной газетной публицистики. М., изд-во МГУ, 1971

6. Сороколетов Ф.П.  История военной лексики в русском языке XI – XVII вв. Л., 1970

Ключевые слова:  экзотизм,реалия, публицистический текст, система номинаций, межкультурная коммуникация.

Açar      sözlər: ekzotizm, realiya, publisistik mətn, nominasiya sistemi, mədəniyyətlərarası ünsiyyət.

Key words: exotic words, reality, journalistic text, system of nominations, intercultural communication.

                                                                 Xülasə

Ekzotizmlərin publisistik mətnlərdə işlənmə xüsusiyyətləri                               

Məqalədə publisistik mətnlərdə ekzotizmlərin spesifik xüsusiyyətlərinin əks olunması, onların milli-mədəni koloriti qoruyub saxlamasından bəhs olunur. Ekvi­valent olmayan leksik vahidlərin linqvokulturoloji xüsusiyyətlərinə diqqət yetirilib.

 

Summary

The usage of exotisms in publicity texts

The article tells us about the reflection the specific peculiarities of exotisms in publicity texts and their preservation of national and cultural colours. The linquo-cultural features of lexical units are on the focus of this article.

 

Rəyçi: prof. T.H.Məmmədova


Бахшиева Фидан Сурат гызы

КОНЦЕПТУАЛЬНОЕ СОДЕРЖАНИЕ ЗООНИМОВ И КАРТИНА МИРА

Концепт «петух» в русской языковой картине мира соотносится с концептом «курица». В МАС слово курица зафиксировано в двух значениях, которые являются номинативными. Первое определяется как «самка петуха», второе – «самка отряда куриных» (3, 2, 152). Приводятся ФЕ мокрая курица, денег куры не клюют, писать как курица лапой, курам на смех (3, 2, 153). Можно отметить, что концепт «курица» сам по себе ассоциируется со слабостью, беспомощностью, трусостью, хотя МАС и не отмечает этих оттенков у слова курица. Следует также отметить, что все отмеченные выражения характеризуются употребительностью, кроме того, в семантической структуре этих ФЕ обнаруживаются когнитивные признаки, существенные для концепта «курица» в русской языковой картине мира. Даже выражение курам на смех имплицитно содержит когнитивный признак, характеризующий данный концепт. Наши эмпирические знания соотносятся с образом курицы, всегда озабоченной и серьезной, далекой от смеха. Этот признак «далекость от смеха» чрезвычайно характерен для образа курицы.

Все остальные приведенные выражения также носят прозрачный характер и отражают наши обычные и стандартные представления об этой домашней птице.  В отличие от слова петух, слово курица в «Словаре молодежного сленга» вполне соответствует «лояльным» мотивациям. Слово отмечается в двух значениях, первое «девушка» – вполне предсказуемо по основным когнициям, связанным с концептами «петух» и «курица». Значение снабжается пометами шутливое и ироническое (2, 333). Здесь же по первому значению дается употребление в значении не просто «девушка», а «глупая девушка» (2, 334). По первому же значению дается ФЕ курица мажорная (2, 334). Выражение курица мажорная носит в жаргоне пренебрежительный характер. В этой связи следует отметить одну особенность не только молодежного сленга, но, видимо, и в целом литературного языка. Определение мажорный, как и вообще представления о мажоре, характеризуются отрицательной коннотацией. Причина состоит в неприятии в сегодняшних сложных экономических условиях обеспеченных и беззаботных людей. «Мажор» ассоциируется с беспечностью, которая вызывает как зависть, так и просто неприятие, недоброжелательство.

Второе значение слова курица носит «специальный» характер: «шутл.-ирон. Арм. Эмблема воздушно-десантных войск» (2, 334). Это значение не вписывается в систему мотивационной стратегии и строится скорее всего на обыгрывании самой эмблемы, ее внешнего вида.  В «Словаре русской брани» слово курица зафиксировано в двух значениях. Первое, просторечное и презрительное, определяется как  «неуклюжая, неповоротливая женщина. Второе – «жадная, мелочная женщина» (1, 183). Второе значение дается без помет. Вообще следует отметить, что пометы, представленные в этом словаре, не всегда понятны, так как не всегда логичны. Например, не просто понять, зачем в Словаре, специально посвященном брани, давать помету просторечное. Ведь просторечные слова представлены и во всех нормативных словарях. Ни одно из значений слова курица в этом Словаре не «заслуживает» того, чтобы попасть в специальный словарь русской брани.     

В азербайджанском языке эквивалентом русского слова курица является лексема toyuq. В ТСАЯ значение слова toyuq определяется в точном соот­веет­ствии с дефинициями, представленными в МАС. Никаких ассоциаций с когнитивными признаками концепта «курица» не указывается. Приводится семь фразеологизмов с компонентом toyuq, в которых так или иначе представлены различные черты этой птицы. Например, чисто формальное и факультативное употребление имеет данный компонент в составе ФЕ toyuq bir qıçlıdır (ki, bir qıçlı). Образная основа фразеологизма связана с курицей формаль­­но, потому что представленная структура соотносится с ут­верждениями упрямого и вздорного человека, способного утверждать, что у курицы всего лишь одна нога. Более употребительным в азербайджанском языке является выражение qatıq qaradı ki, qara. В семантической структуре любого подобного выражения представлен парадоксальный вывод о действии­тельности, факте, эмпирическое знакомство с которым находится в очевидном противоречии с утверждаемым в ФЕ. Следовательно, говорить о том, что в выражении toyuq bir qıçlıdır образ строится на концепте «курица» не приходится. Тем не менее, поскольку семантика ФЕ строится на парадоксе утверждения необычного, неестествен­ного, то имплицитно (утверждая парадоксальное) здесь содержится указание на когнитивный признак концепта «курица». Если ФЕ высмеивает, высказывает неодобрение по поводу утверждения о том, что курица однонога, следователь­но, она не однонога. Имплицитно подразумевается, что курица двунога, т.е. ФЕ призывает адресата к здравому смыслу, двуногость подразуме­вается как нечто обязательное. На этом и строится выражение отношения к адресанту выска­зывания. Таким образом, анализ показывает актуальность когнитивного приз­нака концепта «курица». Однако, поскольку речь здесь идет об эмпи­рически поз­наваемом признаке, никакой игры со знаком здесь в принципе не наблюдается.

Напротив ФЕ toyuq kimi büzüşmək не только строится на известном эмпирически познаваемом, стандартном и постоянно наблюдаемом признаке концепта «курица», но и эмоционально окрашена. Буквально ФЕ означает «съёжиться, как курица», таким образом, в основу фразообразования ложится постоянно наблюдаемый и, следовательно, когнитивно релевантный признак. С другой стороны, ассоциация по этому признаку носит характер негативной коннотации. Вообще образ мокрой, съёжившейся от холода курицы, видимо, является универсальным.  Эмпирически наблюдаемый признак ложится также в основу ФЕ toyuq kimi hinə girmək. Буквально фразеологизм означает «спрятаться, как курица, в курятнике». Актуальным здесь когнитивным признаком является «трусость».

Многозначным и сложным в плане когнитивной основы является выра­жение toyuq ölsə bir çəngə tükdür, dəvə ölsə dərisi bir yükdür. Буквально выражение­ означает «если умрет курица, от нее останется клок перьев, умрет верблюд – его шкура целый груз». Когнитивный признак концепта «курица» здесь, безусловно, представлен, но он носит относительный характер, пос­кольку пред­ставлен в сравнении с концептом «верблюд». Тем не менее здесь реали­зуется устойчивая ассоциация с «курицей», реализуются такие множители, как «незначитель­ность» и «перья». В ТСАЯ отмечается, что этот фразеологизм говорится для сравнения чего-то маленького с чем-то большим. Указание на это сравнение предлагается Словарем вместо дефиниции. На наш взгляд, это не совсем верно, поскольку смысл выражения состоит не просто в сравнении, абстрактном сопоставлении маленького с большим, а в определении размеров бедствия, которое обычно сопровождает разрушение чего-то значитель­ного, привычного и воспринимаемого как несокрушимое. Именно эти семы актуализируются в семантической структуре данного выражения. Вне актуализации указанных представлений toyuq ölsə bir çəngə tükdür, dəvə ölsə dərisi bir yükdür вообще тер­яет смысл. Конечно, в структуре выражения пред­ставлен когнитивный признак концепта «курица», но он сливается с общим значением и не играет решающей роли в образовании целого, комбинирован­ного фразеологического значения. Как символ «незначительности» лексема toyuq играет здесь формальную роль.

В структуре ФЕ toyuq tara çıxanda (çıxan vaxt) смысл выражен экспли­цитно, фактически здесь отсутствует фразеологическое значение. Буквально выражение означает «когда курица садится на насест», значение определяется в ТСАЯ как «сумерки» (4, 4, 363). Анализ этого значения в соответствии с формальной структурой выражения, суммой денотативных значений компо­нентов, непосредственно составляющих, однозначно свидетельствует о том, что все они сохраняют непосредственную связь с исконными денотатами. Ни о какой фразеологизации здесь и речи быть не может. Ясно, что при сохранении денотативной основы высказывания, смысл выражается дискурсивно. Следова­тельно, и когнитивный признак концепта «курица» представлен здесь непосредственно и эксплицитно, т.е. курицы в сумерки садятся на насест. Если в русском языке употребительно выражение курам на смех, то в азербайджанском – bişmiş toyuğun gülməyi gəlir (tutur). Русское выражение так или иначе связано с образом курицы, азербайджанское – не обнаруживает ни одного ассоциативного признака и строится на парадоксальной (фантасти­ческой) гиперболизации. Конечно, можно предположить тот же когнитивный признак, что и русской ФЕ: «курам не свойственно смеяться, у них всегда озабоченный вид»; в таком случае азербайджанский фразеологизм строится по той же модели, здесь преувеличение доходит до фантастики: не просто курам на смех, но даже вареным курам на смех.

Таким образом, в азербайджанском языке слово toyuq совершенно не обыгрывается. Ни один из когнитивных признаков концепта не становится сим­волом переноса. Во фразообразовании участвуют такие особенности этого образа, как «трусость», «беспомощность», «незначительность», «озабоченность».             

В русском языке семантическое развитие и преобразование связано с не­нормативной лексикой. Тем не менее слово курица обыгрывается по признакам «самка», «глупость», «ограниченность», «неповоротливость», «тупое довольство», «жадность», «мелочность». В целом и в этом случае наблюдается более интенсивное развитие значений и соответственное обыгрывание знаков в русском языке по сравнению с азербайджанским. Имена животных дают очень много коннотаций во всех языках и соответственно служат основанием для игры со словами. Сопоставление  слова курица в русском и азербайджанском языках дает основание утверждать, что в азербайджанском языке она вполне укладывается в «классические» стандарт­ные рамки осмысления и переосмысления мира и обычных для него явлений.

 

Литература

1. Мокиенко В. М., Никитина Т. Г. Словарь русской брани. СПб. «Норинт», 2003, 448 с

2. Никитина Т. Г. Молодежный сленг: Толковый словарь. М.: ООО «Издательство Астрель»: ООО «Издательство АСТ», 2003, 912 с.

3.Словарь русского языка в 4-х томах. АН СССР. Институт русского языка. Том 1. М.: Русский язык, 1981, 698 с. Том 4. М.: Русский язык, 1984, 794 с

4. Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti. 1 cild. Bakı: Şərq-Qərb, 2006, 744 s. 4 cild. Bakı: Şərq-Qərb, 2006, 712 s.

 

РЕЗЮМЕ

      Статья посвящена обыгрыванию концепта курица в русском и азербайджанском языках. В азербайджанском языке эквивалентом русского слова курица является лексема toyuq. Сопоставительный анализ данных фрагментов русского и азербайджанского языков однозначно свидетельствует о том, что семантическая система русского языка значительно богаче. Имена животных дают очень много коннотаций во всех языках и соответственно служат основанием для игры со словами.

Ключевые слова: языковая игра, концепт курица, метафора, русский язык, азербайджанский язык

                                                                              

XÜLASƏ

        Məqalədə rus və Azərbaycan dillərində “toyuq” konseptində  dil oyunu təsvir edilir. Azərbaycan dilində rus “курица” sözünün  ekvivalenti “toyuq” leksemasıdır. Bu konseptin rus və Azərbaycan dillərində müqayisəli təhlili göstərir ki, rus dilinin semantik sistemi daha zəngindir. Bütün dillərdə heyvanların adları  böyük miqdarda konnotasiya verir  və bu da söz oyunu üçün əsas yaradır.   

Açar sözlər: dil oyunu, toyuq konsepti, metafor, rus dili, Azərbaycan dili

 

SUMMARY

In the article in the Russian and Azerbaijani language in the «hen» concept language game is described. In the Azerbaijani language the equivalent of the Russian word «курица» is “toyuq”. The comparative analysis of this word shows that the semantic system of the Russian language is weaker. In all the languages the names of animals establishes connotation in a great number, which creates a basis for the play on the word.

Keywords:language game, hen concept, metaphor, Russian language, Azerbaijani language.

 

Rəyçi:   prof. N.Ş.Məmmədov

 


Zemfira Musa qızı Əliyeva

MƏKAN KATEQORİYASININ LİNQVOSEMİOTİK TƏHLİLİ

Analitik təlimlər dili fəlsəfənin predmeti kimi seçir, onun təhlilini fəlsəfənin əsas vəzifəsi kimi müəyyənləşdirirlər. Bu təlimlər özlərini məna axtarışı kimi müəyyənləşdirirlər. Məna dünyagörüşünün fundamental problemidir. İnsan öz fəaliyyətini özü ilə dünya arasındakı münasibətləri mənalılıq prinsipləri üzərində qurur. Analitik dünyagörüşü insan üçün mənalılıq paradiqmaları hazırlayır.

Dil bəşəri fəaliyyət forması kimi meydana gəldikdən sonra təfəkkürə müstəsna əhəmiyyət vermişdir. İnsan və cəmiyyət üçün dil və şüur taleyüklü problemdir. Təəssüf ki, insan onlar haqqında bu günə qədər mükəmməl təsəvvürə malik deyildir. Şüur və dil – onların hər ikisini öyrənən empirik elmlərin mövcudluğu danılmazdır. Lakin müasir elm heç də iddia edə bilməz ki, o həmin elmlərin, həmin fenomenlərin fəaliyyət və mövcudluq mexanizmlərinin qanunlarını tam dolğunluğu ilə dərk etmişdir. Həyat inkişaf etdikcə, insan dünyanı və özünü tədqiq etmək üçün yeni – yeni metod və metodologiyalardan tədqiqat proqramlarından istifadə edir. Bu zaman fenomenlərin qanunlarının, mövcudluq və fəaliyyət mexanizminin açılışı çətinləşir.

Almaniya Elmlər Akademiyası 1878-ci ildə dilin və şüurun dünyanın yeddi möcüzəsindən olduğunu elan etmişdi. XX əsr dili fəlsəfənin predmeti hesab edir. XX əsrin axırlarında dil fəlsəfəsi üzrə mütəxəssis M.Fuko sübut edir ki, dil sirrdir (1, 398-400). Dil və şüur həqiqətən insanın ruhi və linqvistik fəaliyyəti üçün möcüzə olaraq qalmaqdadır. XX əsr fəlsəfəsi nəinki şüur probleminin, o cümlədən bütün fəlsəfi problematikanın dilə apelyasiya vasitəsilə həll edilməsinin mümkünlüyü ideyasını əsaslandırır.

Bu fəlsəfənin dilə doğru radikal dönüş etməsinə səbəb olur, linqvistika klassik metafizikanın, bütünlüklə fəlsəfənin problematikasının onun çərçivəsində həll edilməsinin mümkünlüyü ideyasını ortalığa atır.

Linqvistlər fəlsəfənin, hətta riyaziyyatın metodoloji funksiyasını öz üzərinə götürməyə çalışırlar.

Dil fəlsəfənin, hətta elmlərin böyük əksəriyyətinin çıxış nöqtəsində dayanır, o həyatda insan üçün heç şeylə əvəz edilməsi mümkün olmayan, çoxşaxəli və çoxfunksiyalı fenomendir. Dilsiz nə həyat var, nə də insan. İnsanın danışan məxluq olması, dillə gerçəklik gətirir. Dünya, fikir, təfəkkür, şüur, tarix, məntiq arasında identiklik olması haqqında təsəvvürlər, onlar arasında paralellər aparılması filosofları dilə doğru dönüş etməkdə səhv etmədikləri qənaətinə gətirib çıxarır. Hətta alimlərin bir çoxu fəlsəfəni, onun genezisini dillə əlaqələndirirlər (2, 136).

Qərb fəlsəfəsinin antropologiyaya dönüşü elə bir dünyagörüşü hazırlamaq məqsədi daşıyır ki, onun norma və prinsipləri insanın mahiyyətindən doğur.

İ.Kant insanı “gözəlliyin idealı”, Platon isə onu “ilahiliyin qəribəliyi” adlandırırdı.

Filosoflar “hər şey sözlə müəyyən edilir, sözdə gizlənir, sözdən əmələ gəlmişdir” kimi hind aforizmini; “başlanğıcda söz olmuşdur, allahın sözü olmuşdur” kimi Evangeliya hikmətini qəbul edirlər. Filosoflar qəti şəkildə müəyyən edirlər ki, onların idrakda və təfəkkürdə, nəzəriyyədə və praktikada axtardıqları aydınlıq və səhihlik dil və onun ifadələrində gizlənir.

“Əgər söz adlı bir məşəl dünyanı işıqlandırmasaydı, o, zülmət içərisində olardı” kimi hikmət filosofların tədqiqat proqramlarına çevrilir. Bir çox filosofların fikrincə,  XX əsr fəlsəfəsinin tarixi sözün geniş mənasında məna anlayışının tarixidir. Fəlsəfə məna anlayışından çıxış edərək elmə doğru dönüş edir, özünü dərk etməyə can atır. Bu sahədə analitik fəlsəfə xüsusilə seçilir.

Analitik fəlsəfə və ya təhlil fəlsəfəsi öz qarşısına reallığın, o cümlədən insanın linqvistik varlığının həqiqətini kəşf etmək, insanın dilə və dilin insana münasibətinin anatomiyasını təsvir etmək, insanı və onun mahiyyətini dildən konstruksiya etmək vəzifəsini qoymuşdur.

Antik və orta əsr fəlsəfəsi üçün materiya nə kimi məna və əhəmiyyət daşıyırsa, müasir fəlsəfə üçün linqvistik problematika da o cür əhəmiyyət daşıyır. Sözün klassik mənasında materiyanın və onun problematikasının dilin təhlilindən konstruksiya edilməsi gündəmə gəlir. Analitik fəlsəfə faktlara, dünyaya deyil, dil materialına – anlayışlar, kateqoriyalar, mühakimələr, terminlər, ifadələr, bir sözlə linqvistik reallığa əsaslanır, ondan çıxış edərək dünya mənzərəsinin konstruksiyasını verməyə cəhd edir.

Başqa fəlsəfi sistemlərdən fərqli olaraq, analitik fəlsəfə üçün dil yeganə tədqiqat materialı kimi çıxış edir. Dildə və onun ifadələrində verilən materialların təhlili fəlsəfənin anlama dönüşünü təmin edir – insanın dünyanı duyma, görmə və sezmə imkanlarının hüdudlarını genişləndirir.

Anlamaq üçün təhlil etmək – təhlil obyektini elə hisslərə parçalamaq lazımdır ki, alınan hisslər özü-özünə aydın olsun.

Mur və Rassel hesab edirdilər ki, bizim dünya haqqındakı təsəvvürümüz dünya, varlıq, mahiyyət, reallıq, fakt, zaman, məkan, zərurət və s. kimi ifadələrin məntiqini və mənasını anlamağımızdan asılıdır (3, 110-114).

Vitqenşteyn yazırdı: “Fəlsəfi problemlər dilin və təfəkkürün imkanı xaricində olduqlarına görə ağlasığmazdır və mənasızlıqdan başqa bir şey deyildir”. O sübut etməyə çalışırdı ki, mənanın rasional əsaslarını ayırd etmək, bütünlüklə intellektual varlığın qanunlarını – onun anatomiyasını üzə çıxarmağa imkan verir. Vitqenşteynin fikrincə, fəlsəfi problemləri anlamaq üçün dilin ifadələrini təhlil etməyi bacarmaq lazımdır (4, 31).

Husserl yazırdı: “Dünyagörüşü son məqsədin ideyasıdır. Hər kəs, hər nəsil özü üçün məqsəd və son məqsəd seçir ki, onların məzmun və mənası zamanla müəyyənləşir (5, 16).

Dünyagörüşünün mərkəzində obyekt deyil, insan dayanır. Dünyagörüşünün mənaya istiqamətlənməsi də bununla izah olunur. Ona görə ki, insan mənanı öz dünyagörüşünə əsaslanaraq yaradır; Yəni insan öz dünyagörüşünü mənalı və mənasız etmək üçün hansısa dünyagörüşündən gələn qayda, norma və ya prinsiplərə əsaslanır. İnsanın dünyaya və özünə münasibəti, onun dünya ilə ünsiyyətini müəyyən edən qayda, norma, prinsiplərə əsaslanır. Bu qaydalar necədirsə, dünyagörüşü də elədir.

Bunlar elmdən götürülürsə, bir elmi dünya – dindən götürülürsə, dini dünya­görüşə, fəlsəfədən götürülürsə – fəlsəfi dünyagörüşə, dildən götürülürsə, linqvistik dünyagörüşə, mifdən götürülürsə, mifik dünyagörüşə, adi həyatdan götürülürsə – sağlam fikrin dünyagörüşünə malik oluruq.

İnsan həyatında böyük məna daşıyan fenomen kimi dil həmişə folosofların diqqət mərkəzində olmuşdur. Qədim hind fəlsəfəsinin müxtəlif məktəblərində dil probleminə müstəsna əhəmiyyət verilirdi; onların tərəfdarları inanırdılar ki, insanlararası münasibətlər, bütünlüklə cəmiyyət dil tərəfindən tənzim edilir. Qədim Hindistanda nitq ilahəsinin dilindən deyilirdi: “Mən insanlar arasında münasibətlər yaradıram”. Hind fəlsəfəsi, sonralar Çin fəlsəfəsinin müxtəlif sistemləri dili dünyanın və həyatın güzgüsü hesab etmişlər.

Platon dili – “hər şeyin şahı adlandırırdı”. O inanırdı ki, dillə gerçəklik, adla əşya arasında əlaqə vardır. Filosof yazırdı: “Ad – ruhun əşyalar ətrafında dolanmasıdır. “O, adı idrakın qardaşı hesab edirdi (6, 33- 35; 7, 140-141).

Platon isə dili cəmiyyətin hərəkətedici qüvvələrindən biri hesab edirdi. Platon özünün məntiq elmini dil materialları əsasında yaratmışdı. Filosofun fikrincə, insan anlayışlardan bütöv dünya hasil edir; ona görə də dillə dünya arasında oxşarlıq; hətta eyniyyət olduğunu söyləmək olar (8, 459-462).

Platon dünya mənzərəsi yaradarkən insandan dünyaya doğru gedirdi, bu isə əslində dildən dünyaya doğru gediş idi.

Xristianlıq təlqin edirdi ki, “başlanğıcda söz olmuşdur; bununla da dildə yaradıcılıq funksiyası olduğuna işarə edilmişdir.

Dilçilikdə V.Humboldtun təlimi dillə metafizikanı, dillə dünyagörüşünü eyniləşdirirdi. Alimin fikrincə, dil – ruhun fəaliyyətidir və buna görə də hər bir dildə dünyagörüşü vardır. Dil öz külliyyatında ruhdur və ruhun qanunları əsasında inkişaf edir. Hər kəsin dili onun dünyasıdır, xalqın dili onun ruhu olur (9, 346-348).

Avropa alimlərindən Q.Şuxardt, B.Kroçe, K.Fosler, C.Bonfanti və b. sübut etməyə çalışırdılar ki, dil – estetik yaradıcılıqdır (6, 352-357). Feyerbax sözü və dili bəşəri cinsə məxsus müqəddəsliklərdən biri hesab edir və inanırdı ki, insanı insan edən söz və ünsiyyətdir (7, 112-115). Söz dünyanın işığıdır, ona görə də dil ilahi mahiyyətə malikdir. Bəşəriyyət tarixinin ayrı-ayrı dövrləri dilin inkişaf səviyyəsilə bir-birindən fərqlənir. Dil cəmiyyət və insan üçün hərəkətverici qüvvədir; söz yoxsa, heç nə yoxdur. Dilin zənginləşməsi doğru olaraq maarifin əsası hesab edilir.

Humboldtun təlimi dillə metafizikanı, dillə dünyagörüşünü eyniləşdirməyə gəlib çıxmışdır. Dil. Himbolta görə ruhun fəaliyyətidir və buna görə də hər bir dildə ruh vardır (6, 350).

Dil öz külliyyatında ruhdur, o ruhun qanunları əsasında inkişaf edir; insanın dünyaya, predmetlərə münasibətini dil müəyyən edir. “Xalqın dili onun ruhudur və onun ruhu onun dilidir – başqa bu cür eyniyyət təsəvvür etmək çətindir” (6, 350-352).

Q.Şuxardt “sözlər və əşyalar” cərəyanının banisidir. Şuxardt qeyd edirdi ki, adi həyatda tez-tez sözləri və əşyaları eyniləşdirirlər və bu da əbəs deyildir. Ona görə ki, sözlərin və əşyaların tarixi eynidir. Bu tarixin qanunlarının dərki sözlərlə əşyaların eyni olduğunu söyləməkdə bir qəbahət olmadığını sübut edir (8, 203-205). Heohumboldçuluq özünün fəlsəfi və metodoloji əsaslarını E.Kassirenin simvolik formalar metafizikasından götürmüşdür. Kassirer dildən, simvolik formalardan insan metafizikası yaradırdı. Simvol, Kassirerə görə, yeni dünya yaradır, reallığın yeni növ ölçüsü kimi çıxış edir (9, 170-172).

Dillə metafizikanın əlaqəsi məsələsində amerikan alimləri E.Sepir və V.Uortun konsepsiyası xüsusilə seçilir. Sepir və Uort sübut etmişlər ki, avropalıların dünyagörüşü ilə az inkişaf etmiş xalqların dünyagörüşü arasındakı fərq onların dilləri ilə deferminasiya olunur, yəni dünyagörüşü, metafizika dillər dəyişdikcə dəyişir. Bu konsepsiya Sepir-Uort hipotezası və ya linqvistik nisbilik adlanır. Etnolinqvistika belə bir faktdan çıxış edir ki, insan tamamilə dilin hakimiyyəti altındadır, onun dünyaya münasibəti mədəniyyəti və xalqın dünya haqqındakı təsəvvürləri, məntiqi, düşüncə tərzi dillə müəyyən olunur (9, 231-233).

Materiya, substansiya, əşyəvilik formasız və məkanlı anlayışlardır. Məkan, zaman və materiyanın Nyuton anlayışları intuisiyanın məlumatı deyildir. Onlar mədəniyyət və dil tərəfindən verilir. Nyuton da onları məhz bu mənbələrdən götürülmüşdür.

Linqvistik fəlsəfənin banisi L.Vitqenşteyn analitik hərəkatda müstəsna xid­mətlərə malik bir simadır. Sözün tam mənası ilə demək olar ki, XX əsr fəlsəfəsi onun ətrafında birləşir. O, saysız-hesabsız sistemlərə malik bütöv bir hərəkatın lideri idi. Əgər neopozitivist filosoflar ilkin Vitqenşteyndən, onun Traktat sistemindən çıxmış­dırsa, linqvistik hərəkat sonrakı Vitqenşteynə – onun fəlsəfi tədqiqatlarına əsaslanırdı. İngiltərədə sonralar iki fəlsəfi məktəb: Kembric və Oksford məktəbləri Vitqenşteynin son təlimi üzərində formalaşmışdı (4. 102-107). Vitqenşteynin fəlsəfəsini fəlsəfədə növbəti bir inqilab kimi xarakterizə etmək az olardı. Söhbət fəlsəfədə yeni inqilabdan deyil, yeni eranın Vitqenşteyn erasının başlanmasından gedə bilər. Bu eranın fundamental əlaməti ondadır ki, fəlsəfə xahiş reflektiv şüura çevrilir, yəni obyektə və obyektivliyə, dünyaya yönəldən elmi təfəkkür forması olaraq qalmır; fəlsəfi şüur obyektdən özünə doğru qayıdır və metafəlsəfəyə çevrilir (4, 105-106).

Elmi-fəlsəfi dünyagörüşünün bünövrəsində durmaqla onun mahiyyətini ifadə edən fəlsəfə və təbiət elmlərinin qarşılıqlı əlaqəsi şəraitində həll oluna bilən belə ümumi və fundamental problemlər içərisində məkan problemi mühüm yer tutur. Fəlsəfənin yarandığı ilk gündən etibarən diqqət mərkəzində olan ayrı-ayrı filosoflar, fəlsəfi təlimlər tərəfindən müxtəlif cür başa düşülən məkan problemi ətrafında ciddi münasibətlərə girmiş, o, bir mənalı şəkildə həll olunmamışdır. Məlum olduğu kimi, fəlsəfə və təbiətşünaslığın fundamental anlayışı olan məkan özünü eyniadlı fəlsəfi kateqoriyada tapmışdır. Məkan haqqında təlim daim filosofların diqqət mərkəzində olsa da uzun müddət fəlsəfi kateqoriya kimi ifadə olunmamış məkanın növləri, quruluşu və xüsusiyyətləri haqqındakı təbii elmi təsəvvürlərlə eyniləşdirilmişdir.

Hər cür dünyagörüşünün fundamental anlayışlarından olan məkan kateqoriyası dünya haqqında fəlsəfi düşüncələrin mərkəzində olmaqla onun uzun sürən inkişafı gedişində işlənmişdir. Fəlsəfi dünyagörüşünü maraqlandıran çoxlu məsələləri öz ətrafında birləşdirən insan – dünya problemi, təfəkkürün məkana münasibəti məsələsinin həlli ilə əlaqədar olaraq “məkan” anlayışı və onunla bağlı olan məkan haqqında təlim ətrafında həmişə mübahisələr getmiş və getməkdədir. Məkan kateqoriyası və onun haqqında təlim bu mübahisələrin gedişində təşəkkül tapmışdır. Buna görə də həmin təlimin əsasında duran məkan kateqoriyasının məzmununu açmaq, fəlsəfi kateqoriyalar içərisində yerini və əhəmiyyətini başa düşmək üçün onun inkişaf tarixinə nəzər salmaq lazımdır.

Məkan, onun təbiəti haqqında fikirlərə hələ fəlsəfəyəqədərki, dünyagörüş­lə­rində – mifologiya və dini təsəvvürlərdə rast gəlinir. Qədim xalqların ilk dünyagörüş­ləri olan mifologiyada fövqəltəbii, mifin məkanların olduğuna inanırdılar. Dində də dünya mövcud olduğumuz müvəqqəti, keçici, fani dünyaya, o biri, transendent, axirət dünyasına bölünür və onların müxtəlif məkanlar olduğundan bəhs olunur. Fövqəltəbii varlıqların mövcud olduğu bir dünya ilkin və ədəbi, bizim mövcud olduğumuz dünya isə müvəqqəti və keçici məkandır. Məkan problemi insanın özünü xarici aləmdən ayıraraq ona qarşı qoyduğu, dünya, onun mövcudluğu və mahiyyəti, özünün bu dün­yada yeri və ona münasibəti kimi ümumi dünyagörüşü məsələləri üzərində düşündü­yü və onların həlinə cəhd etdiyi vaxtlardan yaranmağa başlamışdır. Həmin problemin fəlsəfi anlaşılması üzrə ilk cəhdlər artıq qədim şərq-hind və çin fəlsəfəsindən edilmişdir. O dövrün filosofları özlərini əhatə edən ətraf aləm, onun yaranması, ədəbi və ya keçici, sonlu və ya sonsuz olması barədə düşünmüşlər (10, 41-47; 7, 84-88). Hələ Hind fəlsəfəsinin ilk abidələri olan Vedlərdə və onların dini-fəlsəfi şərhləri olan Upanişadlarda məkan haqqında ideyalara rast gəlinir.

Qədim Hind və Çin fəlsəfəsində əsasən material məkandan söhbət gedir. İlk yunan filosofları fövqəltəbii məkanı qəbul etməyərək yalnız təbiəti, kosmosu yeganə məkan sayır, onun mahiyyətini açmağa çalışaraq hər şeyin əsasını maddi dünyanın özündə axtarırdılar. Belə əsası Fales suda, Anaksimen havada, Anaksimandr qeyri-müəyyən başlanğıc olan apeyronda, Heraklit isə odda görürdü. Qədim dövrdə məkanı bir kateqoriya kimi ayıran və fəlsəfi təhlil obyektinə çevirərək onu səciyyələndirməyə və mahiyyətini açmağa çalışan Eley məktəbinin nümayəndəsi Parmenid olmuşdur. Parmenidə qədər filosofların düşüncə predmeti məkan deyil, onun konkret formaları olmuşdur.

Parmenidə görə məkan ədəbi, vahid, dəyişməz və hərəkətsizdir. Məkanın ya­ran­ması və məhv olması ona görə mümkün deyildir ki, yoxluğun özü mümkün de­yildir. Ona görə də məkan ya əbədi mövcuddur, ya da mövcud deyildir. Məkan hissi duyğu orqanları ilə deyil, ağılla, təfəkkür vasitəsi ilə dərk oluna bilər (11, 110-118). İnsanın hissi qavrayışlarında ancaq dəyişkən, müvəqqəti, keçici məkan anlaşılır, dəyişməz, əbədi, yeganə, özünün eyni olan heç nəyə möhtac olmayan məkan isə ancaq ağılla dərk olunur. Həm də məkanı fikirlə eyniləşldirən Parmenid subyektiv insan fikrini deyil, kosmik ağıl, obyektiv ilahi zəka kimi başa düşülən loqosu nəzərdə tuturdu. Parmenidə görə, ancaq məkan adlanan görünməz, hiss edilməz dünya vardır, yalnız belə bir məkan düşünülə bilər (11, 116-117).

Məkan haqqında Parmenidin təlimi Samoslu Melis tərəfindən davam və inkişaf etdirilmişdir. Melisə görə, hər şeyi əhatə edən məkan hüduda malik deyildir, çünki məkanın hüdudları olmasının qəbul edilməsi onun özündən xaricdə mövcud olan nə iləsə sərhədlənməsi deməkdir. Lakin məkandan xaricdə ona əks olan qeyri-məkan ilə olmadığından məkan heç nə ilə sərhədlənə, yeni hüduda malik ola bilməz (11, 117-118).

Məkan haqqında təlimdən bəhs edən digər qədim yunan filosofları məkan probleminə bu və ya digər real məkanı bütün şeylərin ölçüsü sayır və onun mövcudluğunun statusunu müəyyənləşdirdiyi bildirirdi. Sokrat isə Parmenidin məkan təlimini qəbul etməyərək bildirirdi ki, həmin ilahi təlim ilahi zəkanın, ağlın rolunu hədsiz dərəcədə şişirdərək subyektiv ağlın, fikrin rolunu aşağı salır. Parmenidin əksinə olaraq, Sokrat duyğu ilə dərk olunmayan məkanı deyil, subyektiv şüurun qəbul etdiyi məkanı reallıq sayırdı (11, 120-123).

Məkan problemi orta əsrlərdə də istər qərb, istərsə də şərq fəlsəfəsində diqqət mərkəzində olmuşdur. Qərbi Avropanın Xristian ilahiyyatında və geosentrik xarakter daşıyan fəlsəfəsində Allah və onun məkanı həqiqi məkan sayılır. Orta əsrlərin xristian fəlsəfəsində Allahın həqiqi məkanına bütün atributlar xasdır, yəni Allahın məkanı dəyişməzdir, heç nədən asılı deyildir.

Xristian ilahiyyatçısı Avqustin yazırdı ki, Allahın məkanı alidir və bütün məkanlar Allah sayəsində mövcuddur. Akvinalı Foma da məkan dedikdə yalnız ilahi məkanı başa düşərək, onu ali başlanğıc sayırdı. O, cisimlər aləmi olan maddi məkanı qeyri-müstəqil, ilahi varlıqdan törəmə, onun təcəssümü sayırdı. Onun fikrincə, yalnız Allahın məkanı həqiqi məkandır. Orta əsrlərin xristian fəlsəfəsində ilahi məkan və real məkan bir-birinə qarşı qoyularaq həqiqi aktual və mümkün potensial imkanı halında olan məkan müəyyənləşdirirdi (12, 562-563).

Orta əsr islam şərqində də məkan problemi filosofların diqqətindən kənarda qalmamışdır. Fəlsəfənin digər ümumi məsələlərin qoyuluşunda və həllində məkan prinsipi islam fəlsəfəsinin çıxış nöqtəsi olmuşdur. Xristian ilahiyyatında olduğu kimi, islam fəlsəfəsində də  məkan mahiyyətcə iki yerə bölünür. Məsələn, islam ilahiyyat­çı­sı və filosofu Əl-Qəzaliyə görə məkan iki cürdür: ilahi məkan və maddi məkan. Əzəli mövcud olan ilahi məkan ədəbi mahiyyətdir, ilkin səbəbdir və ilahiyyatın predmetidir.

Yaradılmış maddi məkan isə mahiyyətə və mövcudluğa bölünür və metafizi­kanın (fəlsəfənin) tədqiqat obyektidir. Ümumiyyətlə islam üç cür məkanı: ilahi məkanı, obyektiv məkanı və subyektiv məkanı qəbul edir. İslam fəlsəfəsinə görə ilahi  məkan bilavasitə ilahiyyatın, obyektiv məkan fəlsəfənin predmetidir. Subyektiv mə­ka­na gəldikdə isə islam mütəfəkkirləri onu obyektiv məkanla vəhdətdə götürərək, bu qənaətə gəlirlər ki, subyektiv məkan fəlsəfənin predmetindən kənarda qala bilməz (16, 115-117).

Orta əsr şərq filosoflarından Əl_Fərabi, İbn-Sina və b. da məkan prob­lemindən bəhs etmişlər (17, 14-15). Məsələn, İbn-Sina məkanı zəruri məkan və mümkün məkan kimi iki yerə bölür, İbn-Sinaya görə, mümkün məkan özünün bütün müx­təlifliyi ilə mövcud olan təbiət, bütövlükdə maddi dünyadır. İbn-Sinanın sevimli şagirdi və davamçısı olan Ə.Bəhmənyar da öz müəlliminin ardınca məkanı vacib, zəruri və mümkün olmaqla iki yerə bölür. Zəruri məkan səbəbsizdir, mümkün olan məkan isə səbəblidir. Bəhmənyarın fikrincə, vacib isə elə məkandır ki, onun qeyri məkanını fərz etmək olmaz. Mümkün məkan isə vacib məkandan başqa yerdə qalan bütün mövcudatdır (13, 118-120). (Ardı var).

 

İstifadə olunmuş ədəbiyyat

  1. Фуко М. Слова и вещи. М., 1977, стр. 398-400.
  2. Шарден Г. Феномен человека. М., 1987, стр. 136.
  3. İsmayılov F.Q. XV əsr. Qərb fəlsəfəsi tarixi. B., 2000, II c. səh. 110-114.
  4. Витгенштейн Л. Логико-философский трактат. М., 1958, стр. 31.
  5. Доброхотов А.М. Категории в классической западноевропейской философии. М., 1986, стр. 16.
  6. Эмирова Т.А. Очерки по истории лингвистики. М., 1975, стр. 346-348.
  7. Фейербах Л. Сущность христианства. М., 1965, стр. 112.
  8. Шухардт Г. Слова  и вещи. Избранные статьи по языкознанию. М., 1950, стр. 203-205.
  9. Мостепаненко М.В. Философия и методы научного познания. Л., 1972, стр. 170-172.
  10. Вопросы теории языка в современной зарубежной лингвистике. М., 1961, стр. 231-233.
  11. Древнеиндейская философия. М., 1975, стр. 41-45.
  12. В.Томсен. История языкознания до конца XIX века. М., 1936, стр. 110-118.
  13. История религии в двух томах. М., 2002, стр.  562-563.
  14. C.Zahidi. İslam fəlsəfəsinə bir baxış. Təbriz, 1997, səh. 115-117.
  15. Ал-Фараби. О разуме и науке. Алма-Ата. 1975, стр. 14-15.

 

Açar sözlər: linqvosemiotik təhlil, məkan kateqoriyası, elmi problemlərin tədqiqi, xüsusi maraq, fəlsəfi kateqoriya

Ключевые слова: лингвосемиотический анализ, категория простран­ства, исследование научных проблем, особый интерес, философская категория

Key words: linguosemiotic analysis, category of space, investigation of scientific problems, particular interest, philosophical category

Резюме

Лингвосемиотический анализ категории пространства

Статья посвящена лингвосемиотическому анализу категории простран­ства. В наше время очень актуально изучение, исследование научных дисцип­лин в сравнительно-сопоставительном аспекте. С этой точки зрения особый интерес представляет лингвосемиотический анализ философской категории пространства.

Summary

Linguosemiotic analysis of the catefory of space

The article is devoted to the linguosemiotic analysis of the category of space. Nowadays it is very important study, investigation of scientific disciplines in the comparative aspect. From this point of view the particular interest is linguosemiotic analysis of the philosophical category of space.

 

Rəyçi: fil.üzrə.fəl.d.Allahverdiyeva Aytən


Mahmudova Şəfaqət

ƏLAVƏ DEYKSİS ƏSAS DEYKSİSİN TRANSFORMASİYASI KİMİ

                    Məqalədə deyksis anlayışı dəqiqləşdirilir. Nitq situasiyası ilə bilavasitə əlaqədə olmayan və xüsusi nitq rejimində əsas deyksisin (yəni öz mənasını daşıyan deyksis)  transformasiyasını özündə göstərən əlavə deyksisin araşdırılmasına xüsusi diqqət yetirilir. Insan kommunikasiyası istər istəməz kommunikasiya fəaliyyətinin digər sahələrinə ekstrapolizasiya ola bilən adi dialoq mətninə əsaslanır.               Dialoq mətni kommunikasiya iştirakçıları arasında replikalarla mütləq mübadilə (hansı ki, həqiqətdə reallaşdırıla bilər ya da yox) güman etmir, lakin bunun ola biləcəyini nəzərdə tutur. Bu mənada dialoji mətn çərçivəsində narrasiyanın sporadik elementləri kimi monoloq da mümkün ola bilir. Bununla belə dialoji nitqi replikalarla requlyar mübadilə güman edən, monoloq və narrasiya elementlərini istisna edən dialoji söhbətə  yönəm xarakterizə edir. Monoloq və narrasiya öz mənalarında dialoji nitqə xas olmayaraq dialoji nitq çərçivəsində mümkündür. Dialoji nitq yer və vaxtla bağlı, eyni sahəni görmə, bir birinin jest və mimikasını görməyə malik danışan və dinləyən olan yerdə kanonik nitq situasiyasını müəyyən edir. Burada ən əsas nitq aktı vaxtı ilə bir olan  danışan və dinləyənin  mövcudluğudur.                                                                                                                              Linqvistik aktivliyin müxtəlif formaları, yəni dilə malik olma, dialoji ünsiyyətlə kifayətlənmir, amma əhəmiyyətli dərəcədə ona əsaslanır. Bununla belə məhz dialoji nitq şəraitində özünü göstərən əsas mənalar və digər şəraitdə reallaşan, birincilərin mənası ilə  şərh olunan  əlavə  dərəcəli mənalar fərqlənə bilər.

           Bu hal deyksis misalında aşkar şəkildə üzə çıxır. Sözün əsl mənasında deyksis özünü ünsiyyət zamanı yerlərini dəyişən danışan və dinləyənin iştirakını təsəvvür edən dialoji nitq fenomeni kimi təmsil edir. Bununla belə nitq  vəziyyəti ilə bilavasitə bağlı olmayan və özünü xüsusi nitq rejimində  ilkin deyksisin transformasiyası kimi təmsil edən “əlavə deyksis” mövcuddur. Biz bunu “əlavə deyksis rejimi” adlandıracayıq. Deyksis nitq vəziyyəti ilə bilavasitə bağlı olan zaman biz “nitq rejimi” yaxud əsas deyksis rejimi haqda danışacayıq.

                Deyktik sözlər adətən öz işarəediciləri ilə bilavasitə uyğun olmayan, lakin kommunikasiya prosesi zamanı dildə yox nitqdə, yəni nitq aktı zamanı uyğunlaşan sözlər adlandırılır.

                Adi halda bizim şüurumuzda sözlər kommunikasiya prosesindən asılı olmayaraq müəyyən reallığa – aktual yaxud virtual- aiddir. Məsələn masa sözü bu və ya digər xüsusiyyətlərin əsasında əlaqələndirilən hər bir açıq sinfə aid üzvü vurğulamağa xidmət edir. Bu cür klassifikasiya kommunikasiya prosesinin, yəni nitq fəaliyyətindən ayrılma, yer almasından asılı olmayaraq dildə təqdim olunmuşdur. Deyktik sözlər bununla belə birbaşa  kommunikasiya aktına aiddir. Yalnız  nitq  aktı vasitəsi ilə kommunikasiya predmeti olan  reallıqla (aktual yaxud virtual) uyğunlaşır. Bu sözlər müstəqil olmayan kommunikasiya aktından bütövlükdə abstragirasiya olunmuş mənaya malik deyil.

                Beləliklə deyksis anlayışı sözün öz işarəedicisi ilə nitq aktına işarə vasitəsi ilə (eksplisit yaxud implisit) uyğunlaşdırılır. Bu deyksisin ümumən müəyyən olunmasıdır (dialoji nitqdə əsaslanan).  Nitq aktına işarə dialoji  nitqdə  aktual yaxud potensial danışana yönəm kimi həyata keçirilir.

                Aktual və  potensial danışanın ayrılığı prinsipcə 1-ci, 2-ci və 3-cü şəxsin (I, you, he, she, it) ayrılığına cavab verir.” I” aktual diskursda aktual danışan deməkdir (“I” – danışan deməkdir ). You  aktual diskursda potensial danışandır ( you – bu dialoqda ola biləcək bir kəsdir ). He,  she  və it əgər bu sözlər şəxsə aiddirsə potensial diskursda potensial danışan deməkdir (bunlar hal-hazırda kommunikasiyadan kənar olan, dialoqda iştirak etməyən, lakin prinsipcə məlum olan şəraitdə iştirakçı ola bilən şəxslərdir).

                Dialoji nitq kommunikasiya iştirakçıları arasında ifaların dəyişməsi imkanı ilə xarakterizə olunur. Burada  dialoq  prosesində danışan dinləyici olur, dinləyici isə danışan, yaxud sözü gedən şəxs dinləyici olur bu da sonra ona kommunikasiyada  iştirak  etmə imkanı verir (yəni danışan rolunda).  Bununla belə I adlanan  şəxs  you ya da  he (yaxud  she, it) kimi işarələnir; you adlanan  şəxs  I yaxud he (she, it);  he (she, it) I yaxud you adlanır.

                Məhz bu fenomen deyktik sözlərin  özəyini yaradan şəxsi əvəzliklərin istifadə­si­nin əsasında yer alır. Doğrudan da bütün deyktik sözlərin semantikası şəxsi əvəzliklərdə təqdim olunmuş referensiyanı  (referensial işarəedici) özünə daxil edir.

                Beləliklə ilkin deyksis dialoji nitqin adi şəraitində realizə olunur. Dialoji nitq məlumatı göndərən və qəbul edən arasında rolların dəyişməsi imkanını fikirləşərək  danışan və qəbul edənin olmasını xarakterizə edir.

                Təqdim etdiyimiz təyinlə uyğun olaraq deyksis fenomeni bundan ibarətdir ki,   söz öz işarəedicisi ilə nitq aktına işarə ilə uyğunlaşır və burada  nitq aktı aktual yaxud potensional danışana yönəm kimi həyata keçirilir. Lakin kommunikasiyanın daha da xüsusi növləri mövcuddur. Yəni nitq fəaliyyəti prosesində nitq situasiyasından sporadik yaxud növ ilə ayrılma özünə yer alır və bu hallarda işarə etmə və işarə olunanın uyğunlaşdırılması nitq aktına işarə vasitəsi ilə həyata keçirilir. Lakin  danışan və dinləyicinin olması bu nitq aktı nitq situasiyası ilə bılavasitə əlaqədə deyil. Belə şəraitlərdə deyktik sözlər aktual  və potensial danışana yönəmi nəzərdə tutmur, lakin xüsusi təsvirlə  fəaliyyət göstərir.  Onların  istifadəsi  nitq situasiyasına əsaslanmır, amma onu imitasiya edir yaxud belə deyək modelləşdirir. Buna uyğun hallarda adətən əlavə deyksis  haqda danışılır. Əlavə deyksis nitq fəaliyyəti parametrlərinin dəyişildiyi vaxt əsas dərəcəli deyksisin transformasiyasını bildirir. Söhbət deyktik sözlərin elə bir şəraitdə istifadəsindən gedir ki, burada onların yaranması bilavasitə dialoji nitqin adi şərtləri ilə motivasiya olunmayıb (birinci növbədə nitq aktının vaxtı ilə birləşən danışan və dinləyənin olmasını nəzərdə tutur).

                Əlavə deyksis haqda o vaxt danışmaq məqsədəuyğundur ki, əgər təsvir edilən  mövqe danışanın mövqeyinin müəyyən transformasiyası kimi təqdim oluna bilər.

                Beləliklə iki  fərq var: əsas  yaxud öz mənasını daşıyan deyksis və əlavə deyksis, hansının iştirakı ilə  nitq aktı ilə nisbət birbaşa olmayan hərəkətlə həyata keçirilir. Əsas deyksis vəziyyətində kommunikasiya iştirakçısına, yəni tipik halda nitq subyekti kimi danışana  (aktual yaxyd potensional) bilavasitə yönəm yer tutur. Burada  deyktik sözləri nitqin yaranma şəraitinə əlavə edirlər.

Əlavə deyksis halında isə danışanın nitq  mövqeyinə yaxud nitq roluna (maska) yönəmi yer tutur, hansı ki nitq yaradan ünvanlayanın (danışan yaxud yazan)  real pozisiyasından seçilir.

                Bununla belə nitq aktı ilə uyğunlaşdırma hansısa instansiyadan həyata keçirilir. Bu  instansiya  öz  növbəsində  danışanla dolayı uyğunlaşır yaxud mətnin müəllifi ilə bir real şəxs kimi daha da ümumi terminlərlə ya da danışanın davranışını instansiya edərək substitut kimi çıxış  edir. Birinci halda anafora yaxud katafora yer alır, ikinci halda danışanın substitutu  hadisənin qəhrəmanı yaxud burada implisit  kimi iştirak edən nəzarətçi olur.

                Əlavə deyksisin anaforik yaxud kataforik istifadəsində bir neçə misalı gözdən keçirək. Bu halda nitq mövqeyi seçimi dildə qrammatik səbəb ola bilər.

                Beləliklə, plyunskvamperfektlə ifadə olunan vaxt nitq anına hal yaxud hərəkətin münasibəti ilə yox, (bu əsas deyksislə mümkün olur) onun nitq aktının real vaxtı ilə bilavasitə uyğunlaşan digər hərəkətə ya hala münasibəti ilə müəyyən olunur. Məsələn I had done my work when he returned from the office  ifadəsində   had done   fel forması ilə ifadə olunan vaxt   returned forması ilə qeyd edilən vaxtla nisbət olur, hansı ki, nitq aktı vaxtı ilə nisbət olur.  Returned  forması burada əsas deyksisi ifadə edir, had done forması isə əlavə deyksisi ifadə edir. Bununla belə azərbaycan dilində plyuskamperfekt  yoxdur  və mənaca uyğun olan  Mən işimi o qayıdanda bitirdim ifadəsində hər iki fel nitq aktı vaxtı ilə əlaqədardır. Biz yalnız kontekstə uyğun olaraq fikirləşə biləırik ki, həqiqətən mi, bu iki halın vaxtı uyğun olaraq  biri- birini qabaqlayır yaxyd  eyni vaxtda yarandılar.  Beləliklə  azərbaycan dilində hər iki fel ilkin deyksisi ifadə edir. Əgər  He said that he wanted to stay at home  ifadəsində  wanted  fel forması ilə qeyd olunan vaxt   said  fel forması ilə qeyd olunur nitq aktı ilə  uyğunlaşırsa  onda  azərbaycan dilində  mənaca uyğun ifadədə O dedi ki, evdə qalmaq istəyir, istəyir   fel forması ilə  ifadə olunan vaxt dedi fel forması ilə  qeyd olunan vaxtla uyğunlaşır, hansı ki, öz növbəsində nitq aktının vaxtı ilə uyğundur.  Başqa cür demək olar ki, istəyir felinin indiki vaxtı reallıqla yox onu təsvir edən mətnlə uyğunlaşır.  Doğrudanda felin indiki vaxtı nitqin anı ilə uyğunlaşmağa yox, keçmişdə baş verənlə ,  dedi  feli ilə ifadə olunan keçmiş hərəkətlə  uyğunlaşır və beləliklə indi keçmişlə qeyd edilir. Bu misallarda ingilis ifadəsində hər iki fel əsas deyksisi ifadə edir, azərbaycan dilində isə biz həm əsas (dedi formasında) həm əlavə (istəyir formasında) deyksisə malikik.

                Beləliklə birinci (ingilis) və sonuncu (azərbaycan) misallarda həm əsashəm əlavə deyksis təqdim olunub. Əsas deyksis deyktik sözün nitq aktla uyğunlaşmasını güman  edir, əlavə deyksis isə nitq aktı ilə uyğunlaşan sözə yönəm, yəni  əlavə deyksis bu hallarda əsas deyksis vasitəsi ilə həyata keçirilir.

                İngilis ifadələri harada ki, əlavə deyksis hərəkətə yaxud keçmiş zamanla ifadə olunan hala aiddir vaxt  registrini dəyişən kimi ifadə olunur. He said that he wanted to go to the cinema  ifadəsində budaq cümlədə indi keçmişlə  I thought that he would come  ifadəsində isə gələcək keçmişlə ifadə olunur. Bu cür misallar prinsipcə mürəkkəb cümlələrə uyğunlaşdırılmır. Belə bir halla “indiki tarixi”-yə keçərək üzləşirik. Burada fiksasiyadan sonra sözü gedən hadisə (keçmişdə baş verirdi və bu da felin keçmiş zamanı ilə ifadə olunurdu) felin indiki zamanı ilə istifadə olunur. Misal: I came and say  və s. Digər hallarda əlavə deyksis danışan və yazanın narrativ strategiyasından yaranır. Söhbət danışan ya da yazanın real nitq strategiyasından ayrılaraq deyktik mərkəzə özünü yaxud kommunikasiyanın digər iştirakçısını yox (əsas deyksisdə olduğu kimi) hansısa bir təmsilçisini qoymaqdan gedir. Beləliklə deyktik sözlər, yəni adi halda (ilkin deyksisin olmasını hesab edən nitq rejimində) aktual və potensial danışana  oriyentasiya  olan sözlər hansısa bir şəxsə yönələ bilərlər ki, o danışanı söyləmdə əvəz edir və danışan ona öz hakimliyini nümayiş edir.

                Beləliklə, söyləm danışandan fərqlənir, lakin onun funksiyalarını icra edən danışanın nümayəndəsinə aid hallarda qurulur.

                Bu şəxs  söyləm qəhrəmanı ilə (sözü gedən) uyğun olur. Bu halda uyğun personaj necəsə subyektin funksiyalarını öz üzərinə götürür, yəni söyləm mətnin hansısa bir hssəsində onun adından qurulur. Məhz  bu personaja    mətndəki deyktik işarələr istiqamətləndirilib. Lakin söyləm həm də mətndə implisit iştirak edən heç bir iştirakçı ilə uyğunlaşmayan hansısa bir şərti nəzarətçiyə yönələ bilər. Deyktik referensiya bu halda məhz həmin  nəzarətçiyə yönəlir.

   Qeyd edək ki, əsas deyksisdə yönəm həm danışan həm dinləyənə, hərdən də sözü gedənə olur, əlavə deyksis halında isə personaj yaxud seyr edən deyktik referensiyanın obyekti olaraq danışanı əvəz edir. Bu aydındır. Əlavə deyksis nitq situasiyasından yayınmanı güman edir və burada kommunikasiya iştirakçılarının bir-birinə qarşıdurması yoxdur.Əlavə deyksis  bədii parrativə xarakterizə olunur. Bununla belə öyrənilən hal, nitq situasiyasından davamlı ayrılıq olanda ədəbi sənətə uyğunlaşdırılmır. Yəni danışan və dinləyən yoxdur, yalnız müəllif və oxuyucu var. Parrativdə əlavə deyksis misalını gətirək. Biz ingilis feli to come istifadəsi haqda danışırdıq. Bu fel bir yerdən digər yerə (təyin olunmuş yer) hərəkətdir. Bununla belə kommunikasiyanın  bu və ya digər iştirakçılarının (danışan yaxud qulaq asan) fikrinə deyktik yönəm duyulur. Onlardan biri nitq anı keçidin  istiqamətləndiyi (yəni göndərilən yer) yerdədir, yaxud orada sözü gedən əhvalat vaxtı , ələlxüsus sözü gedən hadisə vaxtı orada olacaq.

                Bu cür vəziyyət adi dialoq mətnindədir, yəni nitq rejimində və bununla belə burada əsas deyksis yer alır. Bəs bir-birləri ilə  mövqelərini  (nitq rejimində olduğu kimi) uyğunlaşdıran kommunikasiya iştirakçılarının olmadığı narrativdə nə baş verir? Narrativ mətndə danışana yönəm ədəbi qəhrəmana  (personaj) yönəmlə  əvəz oluna bilər. Bu qəhrəmanla danışan özünü müqayisə edir və bununla belə misal çəkə bilərik: The thief came into her bedroom (hekayənin qəhrəmanının (qadın) fikrini nəzərdə tutaraq ). Eyni halda deyktik yönəm hadisənin getdiyi yerdə olan implisit seyr edənin fikri ilə müəyyən edilə bilər. Məsələn: People rapt  coming and  going all day söyləmi dialoji nitqdə insanların gəldiyi yerdə hekayənin qəhrəmanı yaxud implisit seyrçinin olması fikirləşir. Bununla belə narrativ mətndə bu seyr edən hər bir ayrılmaz hissəsi kimi hesab oluna bilər. Lakin əlavə deyksis o halda bilinir ki, seyr edən danışan yaxud yazanla (yəni söyləmin real müəllifi) uyğun gəlmir. Məhz bu halda seyr edən haqda danışmaq olar. Beləliklə  “seyr edən əlavə deyksisdə danışanın analoqudur”. Telefon danışığını təsəvvür edək: bir kəs digərinə zəng edir və soruşur: Professor  N-lə danışmaq olar?  Bu halda  telefona professor özü cavab veribmiş. O nə deyə bilər?  Bu tip suala ingilis dilində birinci şəxs əvəzliyi işlədilir, üçüncü şəxs əvəzliyinin  işlənməsi mümkün deyil. Məsələn: this is me (yaxud This is I). Azərbaycan dilində isə bu halda birinci şəxs əvəzliyi (Bu mənəm) həmçinin üçüncü şəxs əvəzliyi (Bu odur  yaxud  O telefondadır) istifadə oluna bilər. Bu tip cavabları müqayisə edək: Professor  N. is speaking yaxud Professor N qulaq asır  və s.

                Biz hesab edə bilərik ki, bu hallarda kənar  seyrçinin fikri təqdim olunub, hansı ki, kommunikasiyanın real iştirakçıları danışan və dinləyənlə heç cür uyğunlaşmır.  Prof. N danışan tərəfdən üçüncü şəxsdə verilmişdir və dinləyən belə də deyir, lakin bu halda nə danışan nə də dinləyənin fikri bildirilir. Burada aktual kommunikasiyada rol almayan üçüncü şəxs yer alır. Dinləyən söhbət gedən faktdan ayrılaraq özü haqda üçüncü şəxsdə bildirir. Bizim qarşımızda real yox duyulan nitq vəziyyətidir. Burada oriyentasiya verənlər dəyişilir və müəyyən bir vaxta narrativ regiminə keçid edilir.

                Biz görürük ki, əlavə deyksis həm dialoji nitqdə həm də narrativdə mümkundur. Xüsusən o, hipotaksisdə, yəni anafora yaxud narrasiya elementləri ola bilən yerdə mümkündür. Bununla belə əsas deyksis yalnız dialoji, yəni nitq dialoji rejimində mümkündür. Nitq rejimindən danışaraq  (dialoq) biz həmişə danışanın  hipotaksisdə reallaşdırılan  avtonom mövqeyini nəzərdə tuturuq.

                Beləliklə əlavə deyksis nitq vəziyyəti ilə birbaşa əlaqədə deyil və özündə əsas deyksisin (yəni deyksis öz mənasında) xüsusi nitq rejimində transformasiyasını göstərir. Əlavə deyksis əlavə semiozisin fenomenidir. Əlavə semiozis formanın məzmunla bilavasitə nisbətini yox, onun digər işarə ilə nisbətini ehtimal edir (Uspenski 1976; 80-82: qeyd 34). 

Ədəbiyyat

  1. Виноградов В.А. Дейксис/ Лингвистический энциклопедический словарь – М.: Сов. Энциклопедия, 1990- стр.128
  2. Вольф Е.М. Грамматика и семантика местоимений - М.: Наука, стр. 197-224 
  3. Добровольский Д.О., Падучева Е.В. Дейксис в отсутствии говорящего.: О семантике немецких дейктических элементов him and her \\ 21http www dialog – 21 rudialoq 2008 materials pdf  21 pdf
  4. Бюлер К. Теория языка. Репрезентативная функция языка (текст) \  Бюлер К. - М.: Прогресс, 2000- стр. 528
  5. Бэнвенист Э. Общая лингвистика Мю: 1974
  6. Элих К. Анафора и дейксис (текст) \  Элих К.\\ Речь, место и действие. – Chic ester, Нью-Йорк, Сингапур: Джон Вилей и сыновья, 1982 – стр. 315-338

Açar sözlər: deyksis, transformasiya, əlavə deyksis, sporadik elementlər.

Key words: deixis, transformation, secondary deixis, sporadic elements.

Ключевые слова: дейксис, трансформация, вторичный дейксис, спорадические элементы.

Summary

Secondary deixis as the transformation of the main deixis

                        This article deals with the secondary deixis,its being the transformation of the main deixis. Special attention is paid to the secondary deixis,which is not connected with the speech situation and introduces itself as the transformation of the main deixis in special speech regime.

 

Резюме

Вторичный дейксис  как трансформация  первичного дейксиса

                В статье уточняется понятие дейксиса Особое внимание уделяется рас­смотрению так называемого вторичного дейксиса который не связан непосред­ственно с речевой ситуацией и представляет собой трансформацию первичного дейксиса

 

Rəyçi: dos.Allahverdiyeva Fəridə


Fəridə Allahverdiyeva Məhəmmədəli qızı

DİLİN MODELLƏŞDİRİLMƏSİ PRİNSİPİ HAQDA

Diçilik sahəsinə dair kitablarda model və modelləşmə anlayışlarının dərk olunması bir sıra çətinliklərin yaranmasına gətirib çıxarır. Başqa sözlə, modelləşmə anlayışı yalnız linqvistlərə şamil olunmadığı üçün “Model və modelləşmə nədir?” sualı verilən zaman bir sıra fərziyyələr və mənalar ortaya çıxır. Ümumilikdə götürüldükdə model sözü latın mənşəli “modulus” sözündən götürülüb, tərz, ölçü, nümunə kimi başa düşülür. Dilçilikdə N.Xomskinin və onun ardıcıllarının nəzəriyyələri ilə tanış olan istənilən dilçi modeli dərhal cümlə və söz birləşməsi yaratma ilə əlaqəli olan sintaktik strukturlarla əlaqələndirəcək. N.Xomskiyə görə cümlə qurulmasındamodel funksiyası yerinə yetirən müəyyən bir sintaktik nümunəyə tabe olur.(7, s.241)

Lakin bütün bu linqvistik proseslərdə modelləşmənin və modelin rolunu dərk etmək üçün ilk əvvəl model anlayışının ümumi izahını vermək vacibdir. Model elmi dərketmə vasitəsi kimi real mövcud olan obyektin xassələrini özündə saxlayan və onun öyrənilməsi üçün xüsusi yaradılan obyektdir. Modelləşmə isə modelin yaradılması, ifadə edilməsi prosesidir. Modelləşmə zamanı xüsusi yaradılmış obyekt, yəni model prototiplə oxşarlığı olan və təsvir vasitəsinə xidmət edən və ya prototipin davranışını proqnozlaşdıran obyekt kimi başa düşülür. Dilçilikdən uzaq olsa belə, belə bir misal yuxarıda qeyd olunanları anlamaq üçün yaxsı nümunədir : qlobus yerin modelidir. Z.Verdiyeva yazır: “Dildə modelləşmə nümunələrinə şifahi və yazılı şəkildə rast gəlmək olur. Məsələn, dəniz bayraqları, morze əlifbası, teleqraf və s. modelləşməyə ilkin nümunə kimi göstərmək olar. Praqa dilçilik məktəbinin nümayəndəsi Yelmslevin fikrinə görə“işıq siqnalları, morze əlifbası və bu kimi modelləşmə nümunələrinin öyrənilməsi dilçiliyə xeyir verə bilər, çünki təbii dilə məxsus mürəkkəbliklərdən məhrum olan bu strukturlar ibtidai modellər şəklində təzahur edir.” (1, Səh.132)

Dilin modelləşdirilməsi ilə bağlı linqvistik işlər göstərir ki, tədqiqatçı əsasən modelin mətni tədqiqata tətbiqinin mümkünlüyünün öyrənilməsinə səy göstərir. Təsvirin formal dili çox zaman mürəkkəb olur və dilin struktur nəzəriyyəsinin müzakirəsini mürəkkəbləşdirir. Beləliklə, linqvistik modellərin qurulmasında məqsəd və vəzifələri yadda saxlamaq lazımdır. Modelləşməyə ehtiyac elmin öz obyektini müşahidə edə bildiyi bütün elmlərdə ortaya çıxır. Obyekti öyrənmənin yeganə yolu isə ilkin və son məlumatları müqavisə yolu ilə obyektin obrazıınn qurulmasıdır, yəni onun quruluşu haqqında fərziyyənin irəli sürülməsidir. Dilçinin üzərində işlədiyi yeganə ünsür mətndir, onu maraqlandıran insanın nitq fəaliyyətinin əsasını təşkil edən dil mexanizmini dilçi müşahidə edə bilmir. Ona görə də dilçilikdə obyekti dərk etmək üçün lazım olan vasitələrdən biri də modellərin qurulmasıdır.

Son illərə qədər dilçiliyin fonetikadan başqa bütün şöbələri demək olar ki, modelləşmə metodlarından kənarda qalmışdır. Struktur dilçiliyin meydanagəlməsi və inkişafı sintaksis və morfologiyanın modelləşməsinə gətirib çıxardı. Dilçilikdə strukturalizmin yaranması F.dö Sössürün adı ilə bağlıdır. Strukturalizm öz yaranması üçün dilin sistemliliyi prinsipinə borcludur. Dilin sistemliliyi dedikdə dilin bütün ünsürlərinin öz aralarında əlaqədə olan işarələr sistemi kimi fəaliyyəti nəzərdə tutulur.

Bəzi mənbələrdə dilin modelini faktların ümumiləşdirilməsinin nəticəsi kimi çıxan və məlumatların bəzi ünsürlərini verən mətn materialının təsviri adlandırırlar. Bu mənada hər hansı bir lüğət və qrammatikanı dilin modeli hesab etmək olar.Çox vaxt modeli mətnin verilənlərin yaranması üsulu ilə bağlayırlar. Bu vaxt model dilin kiçik vahidlərinin təsviri zamanı istifadə olunan rəmz, sxem və şəkillərlə əlaqələndirilir. Burada modeli səslərin yazılması və sonrakı təhlilinin rahatlığı üçün vasitə olan transkripsiya ilə müşahidə etmək olar.

Lakin əsas mənada model anlayışma başqa cür yanaşılmalıdır. XX əsrin 60-70- ci illərində fransız dilçiliyinin məşhur nümayəndəsi Andre Martine yazır: “Əsas mənada model dilin strukturunun nəzəriyyəsi və ya daha dar dilin funksiyalaşdırma mexanizmi kimi başa düşülməlidir. Belə ki, modelin vacib hissəsi onun dilidir, struktur dilçilikdə model təbii dilin təbiətində olan strukturunun semiotik analoqu kimi çıxış edən müəyyən nəzəriyyənin rəmzi aparatıdır. (10. Səh 192) Dilin modelləşdirilməsi ilə bağlı dilçilik işləri göstərir ki, modelin, əsasən, mətni materiala tətbiqinin mümkünlüyünün öyrənilməsinə səy göstərmək lazımdır. Təsvirin formal dili çox zaman mürəkkəb olur və dilin struktur nəzəriyyəsinin müzakirəsini mürəkkəbləşdirir. Bununla belə linqvistik modellərin qurulmasında məqsəd və vəzifələri yadda saxlamaq lazımdır. Modellərin aşağıdakı xüsusiyyətlərinə nəzər yetirərək onların öyrənilməsi daha səmərəli şəkildə ola bilər. Modellərin müxtəlif xüsusiyyətləri vardır:

a)           Elə hadisələri modelləşdirmək olar ki, onların əsas xüsusiyyətləri onların struktur xüsusiyyətləri ilə bitsin, fiziki xüsusiyyətləri ilə bağlı olmasın. Obyektin təkcə funksional xüsusiyyətləri əhəmiyyətli olduğu üçün funksiyasına görə ona oxşayan hər hansı bir tərtibat obyektin modeli hesab edilə bilər. Modeldən tələb olunur ki, onun davranışı obyektin davranışına oxşasın. Məsələn, Azərbaycan dili fellərinin təsriflənmə modeli və obyektin özü. Yəni azərbaycanlıların beyninin əsəb hüceyrələrində kodlaşdırılması eyni bir substansiya ilə həyata keçirilsin. Bütün bu hallarda onun ifadə etdiyi qaydalar Azərbaycan dili fellərinin təsriflənməsi üçün düzgün qaydalar kimi qəbul edilməlidir.

b)    Model həmişə obyektin ideallaşdırılmasıdır. Real hadisələr mürəkkəb olur. Mürəkkəb hadisələri anlamaq isə ən primitiv, sadə və ümumi hadisələri anlamaq vacibdir. Bu üsul hələ məktəb dərsliklərində, lobaratoriya işlərində fizika və kimya dərslərində praktikada təmiz halda rast gəlinməyən ideal hadisələri təsvir edən süni və asanlaşdırılmış məntiqi məsələlər kimi qarşıya çıxır.

Dilçilikdə də obyektin ideallaşdırılmasından istifadə edilir.Belə ideallaşdırma canlı varlığın kodlaşdırılması və faktarın sxemləşdirilməsinə gətirib çıxarır.Dilçilikdə “əvəzetmə” və “gümanetmə” prinsipi mövcuddur ki, linqvistik obyektlərin ideallaşdırılmasının sadə üsulunu özündə təcəssüm etdirir. “Əvəzetmə” prinsipi cox vaxt sintaksisdə müxtəlif tip cümlələri təsvir etmək üçün istifadə olunur. “Əvəzetmə” prinsipi nitqdə rast gəlinməyən, lakin bəzi nitq faktlarının izahında lazım olan söz birləşmələrinin qurulması prinsipinin tərkib hissəsidir. Məsələn: Mən istəyirəm ki, yeyim və ya Mən əmr edirəm ki, o gəlsin dildə normal birləşmələr olsalar da, nitqdə onlar təbiilikdən məhrumdurlar. Bu da başqalarının qarşısına dil materialının təmizliyinin əlamətidir.Bununla əlaqədar düzgün dil materialında nəyin deyildiyini və nəyin deyilə bilmədiyini fərqləndirmək vacibdir.

c)   Adətən model real obyektlər haqqındakı anlayışlarla deyil, konstruksiyalarla, yəni təcrübədən əldə edilmiş nəticələrlə deyil, müşahidələrin məcmusu və bəzi ümumi fərziyyələr əsasında sərbəst tərtib edilmiş anlayışlarla əməliyyat aparır. Hər hansı bir model müəyyən riyazi aparatın köməkliyi ilə fərziyyədən məntiqlə hasil edilmiş konstruksiyadır.

Nisbilik nəzəriyyəsinin tədqiqi zamanı Eynşteyn yazır: “Mən əminəm ki, məhz riyazi konstruksiyalar təbiət hadisələrinə açar verən anlayışlar və onları birləşdirən qanunları tapmağa imkan verəcəkdir. Təcrübə bizə lazım olan anlayışlar və onları birləşdirən qanunları tapmağa imkan verəcəkdir. Təcrübə bizə lazım olan anlayışları seçməkdə kömək edə bilər, lakin o, heç cür mənbə ola bilməz. Mən qədim adamların arzu etdiyi kimi xalis fikrin reallığı tutmağa qabil olduğunu həqiqət hesab edirəm.” (3, s. 276). Hər hansı model, eləcə də, linqvistik model formal olmalıdır.Modeldə ilkin obyektlər onları əlaqələndirən müddəalar və onlarla rəftar qaydaları aşkar şəkildə verilirsə, model formal hesab edilir.İdealda hər hansı formal modeldə müəyyən mənada formallıq anlayışı riyazilik anlayışı ilə kəsişir.Formallıq, dəqiqlik və birmənalılıq nəzəriyyədə ifadə olunan dilin xüsusiyyətləridir.Nəzəriyyənin dəqiqliyi onu təsdiq və ya inkar edən birmənalı eksperimentlərin qoyulmasını qəbul edir, lakin nəzəriyyənin dəqiqliyi və həqiqiliyi arasında heç bir məntiqi əlaqə yoxdur. Linqvistik nəzəriyyə isə təkcə materialı izah etmir, həmçinin əvvəlcədən müşa­hidə olunmayan faktları qabaqcadan xəbər verir. L.B.Şerba bu haqda yazır: “Mate­rialın faktlarından mücərrəd sistem qurub onu yeni faktlarla yoxlamaq lazımdır. Nəzərə alınmalıdır ki, bu faktlar həqiqətə uyğundur yoxsa yox.Bu zaman dilçiliyə eksperimental üsul tətbiq edilir. Bu və ya digər sözün, bu və ya digər formanın mənası, bu və ya digər sözyaratma qaydası və s. haqqında fərziyyə irəli sürülərkən sonra onu yoxlamaq lazımdır. Nəzərə almmalıdır ki, bu faktlar həqiqətə uyğundur ya yox.Bu zaman dilçiliyə eksperimental prinsip daxil edilir.Bu və ya digər sözün, bu və ya digər formanın mənası, sözyaratma qaydası və s. haqqında fərziyyə irəli sürüləndən onu yoxlamaq lazımdır.Müsbət nəticə postulatın düzgünlüyünü təsdiq edir.Lakin mənfi nəticələr ibrətamiz olur. Canlı dillərin araşdırılması nəzəriyyəsinin nöqteyi-nəzərindən eksperimentin tətbiqi imkanı böyükdür.” (2, s.308-309)

X. Xomski linqvistik modelin izahedici gücünü eksperiment yolu ilə yoxlamaq təklifini verir: “Model danışanın nitq fəaliyyətində işlədilmiş dil obyektini deyil, həm də hələ nitq praktikasında təsadüf edilməmiş, lakin prinsipcə yolverilən obyektlərini qurmağı bacarmalıdır. Dinləyənin nitq fəaliyyətini təqlid edən model təkcə modelin işlənib hazırlanması üçün ilkin material kimi xidmət edən nitq tələffüzlərini təhlil etmək bacarığına malik olmalıdır.”(2, s.98)

Dilçilikdə həm keyfiyyət, həm də kəmiyyət aspektini sübuta yetirən eksperimentlər tətbiq olunmağa başlanıb.

Beləliklə modelin tərtibində bunlar nəzərə alınır:

  1. Aydınlaşma tələb edən təsbit edilmiş faktlar.
  2. Həmin faktları izah edən fərziyyələrin irəli sürülməsi.
  3. Faktları qabaqcadan xəbər verən modellər şəklində həyata keçirilməsi.
  4. Modelin eksperimentlər vasitəsi ilə yoxlanılması.

Burada təcrübə böyük rol oynayır, əgər müəyyən bir müddəalar sistemini eksperiment yolu ilə yoxlamaq mümkün deyilsə, onu nə model, nə də nəzəriyyə adlandırmaq olmaz.

Linqvistik modellərin təsnifatına müxtəlif cür yanaşılır.Təsnifatın birinci növünə nəzər salınsa, 3 cür model ortaya çıxır. Konkret dil prosesləri və hadisələrin tədqiqat obyekti kimi çıxış etdiyi model­lər. Bu modellər insanın nitq fəaliyyəti ilə bağlıdır.Bu modellərin hazırlanmasında Praqa struktur məktəbinin səyləri böyükdür.Bu məktəbin dilçiləri nitq fəaliyyətinin səs baxımından öyrənilməsini tədqiq etmişlər.Bu məqsədlə onlar müxtəlif nominativ formalar sayılan sözdüzəltmə, mürəkkəb sözdüzəltmə kimi dil ünsürlərini əmələ gətirən nominasiya üsullarını, söz kateqoriyaları sistemini, onların daxili strukturunu aydınlaşdırmağa çalışmışlar.Nitq fəaliyyəti ilə bağlı olan modellərin aydınlaşdırıl­masında bu məktəbin nümayəndəsi V.Mateziusun tədqiqatları bu nəticəni verib ki, konkret söyləm olan cümlə ilə abstrakt modeliolan cümlənin fərqləndirilməsi birin­cinin nitqə, ikincinin dilə məxsus olduğunu sübut edir. Praqa dilçilik məktəbi dili səviyyələrə ayırmaq məsələsindən uzaq düşsə də, sonrakı araşdırmalarında dildə fonoloji, morfofloji, sintaktik və stilistik səviyyələrin oldu­ğunu vurğulayırdı, sintaktik səviyyəyə isə cümləni aid edirdi.Praqa dilçiləri fonolo­giya və qrammatikanın tədqi­qinə oxşar metodları cəlb edərək qrammatikada məna anlayışının mövcud­luğunu, fonologiyada da fonemin mənafərqləndirici funksiyasının olduğunu qeyd edir və hər iki şöbənin oxşar mövqedə çıxış etdiyini vurğulayırlar.

Ümumiyyətlə, deskriptiv dilçilik dil modellərinin izaha ehtiyacı olmayan təsvir modelini verir.Amerika dilçiliyində model və modelləşmə problemi ilə F.Boas məşğul olmuşdur.Onun tədqiqatlarına hind dillərinin sistemli təsviri üçün yazdığı əsərlərində rast gəlmək olur.(4,s.131) Hindu dillərinin struktur və sisteminin ənənəvi təsvir üsulları Amerika deskriptivistlərinə münasib gəlmirdi və yeni üsullar axtarmağa başlamışdılar.Belə ki, ənənəvi təsvir modelləri linqvistik strukturları tarixilik baxımından tədqiq etməyi üstün tuturdusa, sonra yaranan modellər dilin müasir şəraitdə inkişaf mexanizmini nəzərə almağa başladı.Həmin modellərin yaranmasında Z.Hərris, C.Hokket, C.Teycer və başqalarının rolu böyükdür.

Artıq hazır olan linqvistik təsviri obyekt kimi nəzərdən keçirən modellər. Bu üçüncü tip model meta-nəzəriyyə hesab edilir. Bu modellərin hazırlanmasında ilk ciddi addımları qlossematiklər atmışlar.Bu məktəbin mütəxəssisləri dəqiq elmlərin metodlarını humanitar elmlərə tətbiq edərək dilçiliyin cəbrini yaratmağa cəhd göstərmişlər.

İnformasiyanın çatdırılması baxımından da modellər müxtəlif ola bilər. Birinci mərhələdə çıxış informasiyası kimi model rolunda təkcə mətn iştirak edə bilər.Bu mətni törədən sistem, yəni dil haqqında bütün məlumat mətn məlumatlarından hasil olunur.İkinci mərhələdə model rolunu təkcə mətn yox, həm də dilin başqa ifadələri oynaya bilər.Bu mərhələdə dilçi və ya informant xüsusi rola malikdir.İnformant informasiya məqsədi daşıyan hər hansı bir ifadənin düzgün olub-olmadığını yoxlayır. Üçüncü, mərhələnin modellərinə isə semantik invariantlar daxildir.Bu mərhələdə informant və ya dilçi hər hansı bir ifadənin informasiya üçün düzgünseçilib-seçilmə­mə­sini deməkdən əlavə iki hər hansı ifadənin eyni məna verib-verməməsini də yoxlamalıdır.

Qrammatik cəhətdən düzgün formalaşmış mətnlər də öz mənasını itirir.Belə ki, əgər dil ünsiyyət vasitəsidirsə, onda məna müəyyən mənada dilin strukturuna daxildir. Dil mənaları isə qrammatik və qeyri-qrammatik olmaqla 2 tipə bölünür. Məna həmin dildə hökmən ifadə olunursa, qrammatik sayılır.Geniş şəkildə izah olunarsa, hər hansı bir söyləmdə mənası həmin qrammatik məna ilə birləşə bilən vahid varsa, bu qrammatik məna sayılır. Buna misal olaraq Azərbaycan, rus, ingilis dillərindəki kəmiyyət mənasını göstərmək olar.Belə ki, bu dillərdə hər hansı ismin mütləq kəmiyyət göstəricisi olur.Məsələn, uşaqlar, children, дети.Lakin çin dilində kəmiyyət mənası qeyri-qrammatik mənadır, yəni çin dilində əşyaların sayını göstərməyə ehtiyac olmadıqda kəmiyyət mənası ifadə edilməmiş qalır.

Nitq fəaliyyəti modellərinə isə semantik və qeyri-semantik modelləri aid edirlər.Qeyri-semantik model dedikdə qrammatikaya yiyələnməyi üstün tutan xalis sintaktik, semantik modellər dedikdə isə dil daşıyıcıların cümlələri anlamağa və anlaşılan cümlələr qurmağa xidmət edən modellər nəzərdə tutulur. Modelləşmənin obyektinin müəyyənləşdirilməsi baxımından nitq fəaliyyəti modellərinə təhlil və sintez modellərini əlavə etmək olar.Müəyyən dilin sonsuz sayda cümlələrini təhlil etməyə imkan verən sonsuz sayda qaydalar təhlil modeli adlanır.Sonsuz sayda düzgün cümlələri qurmaq üçün sonlu sayda qayadalar isə sintez modelləri adlanır. Analiz və sintez modelləri arasında aralıq mövqe tutan törədici modellər də mövcuddur.Əlifbanın ünsürlərindən ehtiva edərək sonlu sayda ifadələrin yaranmasına, verilmiş dilin sonsuz sayda düzgün cümlələrini qurmağa və onların hər birini müəyyən struktur səciyyəsinə aid etməyə xidmət edən modellərə törədici modellər deyilir.

Bütün bu model nümunələri qrammatik qaydalardan istifadə edərək düzgün ifadələr qurmaq, fikri anlaşılan şəkildə çatdırmaq, yeni tədqiqat işləri aparmaq üçün vacib məsələlərdir.

ƏDƏBİYYAT

  1. Verdiyeva Z., Ağayeva F., Adilov M. Dilçilik problemləri. Bakı, Maarif, 1982, 226 s.
  2. Щерба. «Избранные работы по языкознания и фонетике», 1958, стр. 308-309
  3. Эйништейн. «Эволюцияфизики», 1948, Мск. Стр.276
  4. Boas F. Handbook American Indian Languages, 1911, V.H. Washington, 1922, 421 p.
  5. Chomsky N. Aspects of the Theory of Syntax, Cambridge. Mass, 1965, 257 p.
  6. Chomsky N., Miller G.A., Introduction to the formal analysis of natural languages. N.Y., 1963, 321 p.
  7. Chomsky N. Languages and mind, N.Y. Chicago-San Francisco – Atlanta, 1968, 427 p.
  8. Chafe W.I. Meaning and the structure of language, Chicago, 1971, 178 p.
  9. Harris Z.S. Structural Linguistics, Chicago, 1963, 384 p.
  10. Martine A. The Unity of Linguistics “Word” V. 10 №2-3, 1954, p72-89
  11. www.homepages.tversu.ru/-ips/Applies09/htm

Açar sözlər: dilçilik sahəsi, model, söz birləşməsi, linqvistik proses, modelləşmə nümunələri

Key words: the language field, model, the word phrases, linguistical process, the model samples

Ключевые слова: языкознание, модель, фразы слово, лингвистический процесс, образцы модели

RESUME

On the principal of language modeling

Here is an importance in the field of linguistic models and modeling concept. For Chomsky, serving as a model for forming the sentence, the function of the model complies with a definite syntactic sample. However, all these linguistic processes in order to understand the role of modeling and model, the first model to explain the concept of a public duty.

The object was created during simulation, which was similar protoriple describe the new model, which serves as an object is understood for its character.

РЕЗЮМЕ

О принципе моделирования языка

Существует потребность в области лингвистических моделей и кон­цептний моделирования. Хомски считает что, некоторые синтактические предложения модели образца подлежат выполнению своей функции. Тем не менее, все эти лингвистические процессы для того, что бы понять роль модели­рования и модели решений важно объяснить общую концепцию первой модели. Объект был создан во время моделирования который был похож прототип новой модели, которая служит объектом, понимается для описания характера.

RƏYÇİ: T.CƏFƏRLİ

 

                                       Bayramova Arzu Aslan qızı

QƏRBİ AZƏRBAYCANIN AĞBABA ŞİVƏSİNİN LEKSİK XÜSUSİYYƏTLƏRİ

Dialekt leksikası uzun əsrlərin məhsulu olmaqla bərabər, zənginliyi ilə də seçilir. Dialekt leksikasının əsas əlamətləri onların məhdud dairədə işlənməsidir. Burada dilimizin ən qədim dövrləri ilə səsləşən və ədəbi dildə olmayan çoxlu sözlər işlənər. Bu sözlər bizim tariximizdir. Bu baxımdan Akademik Tofiq  Hacıyevin dialekt və sözlərini “dilin ən etibarlı arxivi” adlandırması təbiidir (3.2)

Dialekt leksikasının leksik –semantik və qrammatik cəhətdən qiymətli bir mənbə olması barədə B.B.Əhmədov yazır: “Dilimizin bu tükənməz sərvətini top­la­maq qruplaşdırmaq, onların elmi təhlilini aparmaq nəzəri və əməli əhəmiyyətə malikdir. Dildaxili qanunlar əsasında yeni sözlərin əmələgəlmə prinsiplərini öyrə­nil­məsində, ədəbi dilin ehtiyacı olan sözlərin üzə çıxarılmasında başlıca amildir” (4.4)

Tədqiqatlar onu göstərir ki, ədəbi dilin lüğət ehtiyatı nə qədər zəngin olsa da, onun şivələrə ehtiyacı var. Zaman –zaman sivələrdən ədəbi dilə yeni-yeni sözlər və terminlər keçir.

Ağbaba şivəsinin dialekt leksikasında işlənən sözlərin çoxu ona söykək olan Qars, Cıldır, Ərdahan bölgələrinin kəndlərində bu gün də işlənir (53.25). Bu təbiidir. Dediyimiz kimi, 1920-ci il Gümrü müqaviləsinədək həm Ağbaba kəndləri, həm də Qars, Cıldır, Axsqa, Axırkələk, Qocabəy eyni coğrafiyada və siyasi quruluşda bir toplum halında əsrlərlə yaşamışlar. Xüsusilə, Qars, Cıldır, Ərdahan, Axırkələk, Əsmincə, Qocabəy, Axısqada yaşayan türklərlə də yaxın qohumluq əlaqələri olmuşdur. Nə yazıq ki, 1944-cü ildə Axsqa türklərini də Orta Asiyaya deportasiya etdilər. Hələ də onlar öz tarixi yerlərinə qayıda bilmir və mücadilə edirlər (5.114)

Ağbaba şivəsinin lüğət tərkibini keçmiş ictimai quruluşu, qohumluq müna­si­bət­lərini, həyat və məişət şəraitini, təsərrüfat məşğuliyyətini - əkinçilik, qoyunçuluq, maldarlıq, quşçuluq və arıçılığı əks etdirən sözlər əhatə edir. Bununla belə etnoqrafik və onomastik leksikaya aid olan sözlər də çoxdur. Xüsusilə ərazinin relyefi ilə bağlı olaraq danışıqda çoxlu coğrafi terminlər nəzərə çarpır.

Yuxarıda dediyimiz kimi, sərhəd çəkilərkən, 20-ci illərdə 20-dən çox qara­pa­paq kəndinin əhalisi Türkiyəyə köç etmişlər. Ona görə də Qars, Cıldır, Ərdahan bölgələrində işlənən bir çox söz və termin səciyyəli leksik vahidlər dialekt leksikası kimi maraq doğurur. (2) Məsələn: danqalax (quru, arıq), deyin (kimi, qədər), dəng (bezmək), dün (dünən), dünbələk (zəif), dürzü (yaramaz), sadır (təzək), çotur (yas­tıburun), çömlək (saxsı qab), çuval (kisə), çilə (qəm, kədər), er (erkən), fırın (çörək bişirən soba), qəlet (peçenye), örtmə (eyvan), tuş (yuxu), salt (yalnız), hödürsüz (tərbiyəsiz), öc (intiqam), öysüz (tərbiyəsiz), gəlişməx (inkişaf etmək), çözmək (sökmək), hayıf (intiqam), səmə (səfeh, axmaq), əkmək//ətmək (çörək), sarp//sarf (dik), bedava (havayı), qırım (fikir), xarazan, cəhlim, rənd, seloy, kərə, gözə, batdax, lığlığa, qıraş, dələmə buğur (bəstəboy), basma (yerə yastılanmış mal peyini),  hıla//xıla (tualet), sapıtmax (yoldan çıxmax), qarınnamax (uçmaq), dirgan (yaba), çəmbər (yumru) və s. Bu sözlər eyni ilə Ağbabanın 22 kəndində də işlənirdi.

1977-ci ildə Bayandur kəndi yaxınlığında Arpaçay dəryaçası tikilərkən Türkiyənin Ağüzüm, Astana, İlanlı, Kinəyi və s. kəndlərində yaşayan azərilər başqa yerlərə köçürülmüş, ərazidə arxeoloji tədqiqatlar aparılmış, folklor və dialekt örnəkləri toplanmışdır. Toplanan materiallar “Arpaçay köylərindən dərləmələr” (398 səhifə) adı ilə 1976-ci ildə Ankarada nəşr olunmuşdur.

Görkəmli alim M.Sırəliyev qeyd edirdi ki, şivələr də əşyaların  müəyyən hissələrinin  adları daha dəqiq və genişdir. Orada növ anlayışı bildirən sözlər daha çoxdur (6.131). Doğrudan da, belədir, hər bir dialektdə müəyyən bir əşya və ya məfhumun öz adı var. Məsələn: xıla (tualet), cınqır (vedrə), avar (evin üstünə döşənilən ot), gont (kiçik atma), çəmbər (yumru) və s.

Yuxarıda qeyd etdik ki, Ağbaba (Amasiya) bölgəsinin kəndlərində əkinçilik, maldarlıq, qoyunçuluq, quşçuluq, toxuculuq, arıçılıq və texniki bitkilərin becərilməsi inkişaf etmişdir. Həmin məşğuliyyət sahələrini əhatə edən bir çox termin səciyyəli sözlər yaranmışdır. Ağbaba kəndlərində işlənən termin səciyyəli sözləri, eləcə də şivə leksikasını işlənmə sahəsinə görə belə qruplaşdırmaq olar:

a) Yabanı  bitki  adları. Ağbaba bölgəsinin dağı, dərəsi Alp çəmənliyi ilə örtülüdür. Zəngin bulaqlar və kiçik çaylar bu əraziyə can verirdi. Sahəsi 1000 hektardan çox Arpaçayın hər iki tərəfi ilə uzanan torflu çayırlıq vardı. 

Ərazinin florası və faunası zəngin olduğu üçün dəniz səviyyəsindən yüksəkdə bitən bitki örtüyü ilə də zəngin idi. Bu bitki adlarının bir çoxu yerli şivədə işlənirdi:

Türpək, dovşan topuğu, xatınbarmağı, yemlik, əvəlix', bağayarpağı, pərpə­tö­yün, yovşan, kəkotu, dəvədabanı//düyədabanı, qantəpər//qəntəpər, gicitkan, //gicit­kən, dəndən (əməköməci), soğanax, quşüzümü, gülül, xəmirtikanı, sarmaşıq// sarma­şıx, zəyrək//zəyərək, qazayağı//qəzəyağı, sormax, çayır çili, dəlibanda, qımı, quzu­qulağı, İrəvan əppəyi, çobanyastığı, qoyunqulağı, sabınotu, mundarça, kobux, mədik, qulançar, quşəppəyi, yemlik, at yemliyi, boymadərən, bozoğlan, kələməkeşir, at alması (yoncanın bir növü) buğa tikəni (tikanın bir növü), pıtraq, unnuca, çəmən, адойул, чамах, ямякюмячи, гырхбуьум, данагыран, лилпар, хирпих (вялямир) oymadərən, baldırğan, bat-bat//pat-pat, çaşır, tərə-təzə, pişikotu, çiyələm, pazı, baldırğan, qorunqa, cil, yarpız, mayçiçəyi, lilpar, kəvər, qoş-quzu, keçiməməsi, çəmən, itburnu, qoyungözü, öküz möcüyü, quymaqçiçəyi, xaş-xaş və s.

b) Əkinçiliklə  bağlı  sözlər. haros, gors, loda, bulul, herik, qırcun, saman, las, yehrə (kərəntinin saldığı ot izi), panpal, əlcək, nat (kərənti və ya yaba sapı),çəkic-zindan, tapan, kərənti, xozan, yazdıx, güzdüx; payızdıx, kəfşən (tarla, otlaq), xam, tapannama, qaraqılcıx, örənə, məc, cüt dəmiri, örüş, başağacı, qır, samı, samı bağı, boyunduruq altı, hodax, çağ, top, qabırğalar, ağ buğda, çılpax buğda (qılçıqsız), qırmızı buğda, yaz buğdası, yaz arpası, payız buğdası, zəyrəx', qazıxlar, laydır, müşnü, modux,  yastıq, döşək, qol, sırnı, başmax, hörük, məcgal, cülgü, laydır, şin, arat, yanoy, xarazan, qaraqayış, sapakell (kotanın palçığını qırıyan alət) və s.

c) Arıçılıqla  bağlı  sözlər. Ağbaba ərazisi dəniz səviyyəsindən yüksəkdə olduğu üçün yaz aylarında ərazi gülə-çiçəyə bürünərdi. Nadir, ətirli və şirəli çiçəklər, dəniz kimi dalğalanardı. Qorunqa və xırman çiçəyinin balı daha ətirli olardı. Qışın çox sürməsinə baxmayaraq arı saxlamaq və arı çoxaltmaq çox xeyirli idi. Qədim vaxtlarda arıları toxunma səbətlərdə saxlasalar da, sonralar iri taxta yeşiklərdə (arı kötüyü) saxlanılırdı. Məşhur arıçılar vardı: Təpəköylü Bayramov Qənbər, qaranamazlı Ələkbər müəllim, təpəköylü Mustafa müəllim, Yolçu müəllim, göllülü Ağəli kişi, Kərim müəllim və s. Burada arıçılığa aid termin səciyyəli sözlərin yaranması təbii idi. Məsələn:

Məməbağlamaq, küsüb getmək, pətəx', beçə vermək, haramı (qərib arı), bal arısı, it arısı, eşşək arısı, erkək arı, sarı arı, div arısı, ala arı topaları, götüqırmızı, ağ şan, qara şan, beçə arı, sürmə bal, xar bal, peyvənd arı və s.

Qeyd edək ki, Ağbabada vəhşi çöl arılarının da bir neçə növü vardı. Həmin arılar da çumbuzluxda, qayalıqda, daşın altında və digər yerlərdə yuva qurar və çox keyfiyyətli bal hazırlayardılar.

ç) Qoyunçuluqla  bağlı  olan  termin  səciyyəli sözlər. Ağbaba və ona yaxın olan ərazilərdə qoyunçuluq əlverişli sahə olduğu üçün zaman-zaman inkişaf etmişdir. Bu sahə ilə bağlı sözlər də işlənərdi: qoç, toğlu//tolğu, kərə (qulaqsız) kürə (gödək qulaq), kəlin (buynuzlu dişi qoyun), oğlax (erkək keçi balası), dibir (burux erkək keçi), şişək, burmanc, öyəc, erkək (bir yaşında erkək qoyun), qidik (dişi keçi balası), çəpiş, əmlik (2-5 aylıq quzu), qaradiş (5 yaşında qoyun), damazlıx, kola (buynuzsuz keçi), seyiz, şişək (2 illik dişi qoyun) kuz, (balasını tanımayan qoyunun dar yuvası) anaş qoyun, qumral qoyun, sarı kərə, çal kürə, qara təpəl, əbrəş, qara əbrəş, boz əbrəş murcümlü boyun, çəmbər quyruq, mazıx, meranos və s.

d) Quş adları. Ərazi soyuq və çəmənlik olduğu üçün ailələrdə sərt qışa dözən qaz daha çox saxlanılardı. Hər evdə 50-60 qaz bəslənərdi. Qaz əti qış ərzağının əsasını təşkil edərdi. Yaz aylarında Ağbaba yaylasında əlverişli iqlim şəraiti olduğu üçün bir çox ölkələrdən uçub gələn quşlar faunanı daha da zənginləşdirirərdilər. Quşlar bala çıxarıb payızda isti ölklərə geri qayıdardılar. Ərazidə xalqın danışığında aşağıda qeyd olunan quş adları daha çox işlədilirdi:

balıqudan (qağayının bir növü), cüllüt, anqut, mada (kəkliy), palan qarğa, qarazağ, gecəquşu, çil, bacaquşu, bildirçin, çobanaldadan, alabatdağ, qaraboğaz, sarıköynək, kəklik, qırğı, hophop (şanapipik), çalağan, qızıl qaz, göyərçin, çöl göyərçini, yaşılbaş, sona, hinduşka, hacıleylək, bayquş, sərçə, alaqarğa, qaz, bilik (qaz balası), durna, bozquş, çil, kəklik və s.

e) Maldarlıqla  bağlı  sözlər: bılıx (1 yaşlı dana),  bızoy//buzov, (6 aya qədər) düyə, yazabuğanı, buğa, qısır, yozmalı, cöngə, düyə, dana, kələ (5 yaşından yuxarı buğa), öküz, biçnə, axur, gəzyazma (1 il gec doğan inək),sulaqlıx, alaf, haqqına (vaxtında boğaz olan mal) svoy mal (cavan mallar), qısırəmən, öküz (2 yaşdan yuxarı axtalanmış və qoşqu üçün hazırlanmış erkək mal), köşə, gərgi (axuru dirəklə divara bərkidən ağac) qarrax (qış aylarında mal-qoyunu su ilə təmin etmək üçün pəyə və ya tövlənin hündür yerinə qar yığılan yer) və s.

Körpə mal-qaranı fərqləndirmək üçün erkək və dişi sözləri işlənir. Erkək bızoy, dişi buzoy. Bunlardan başqa, həm fərdi təsərrüfatlarda, həm də böyük kolxoz və sovxozlarda rəsmi qaydada inəklərin adı vardı. Kolxoz və sovxozdakı inəklər, öküz­lər, həm də atlar həmin adlarla və qulağındakı damğa ilə invertarlaşardı: Məxmər, Qolley, Muncuq, Pələş, Telli, Sona, Ceyran, Qaraş, Aloş, Qaraca, Xatın, Qızıl, Aladöş, Sarıtel, Qaraağız, Xınalı, Mina, Sədəf, Qaratel, Şeşə, Təkbuynuz və s.

ə) Atçılıqla  bağlı  sözlər:qulun, (1-3 aylıq at balası), dayça (1 yaşadək olan at balası), kürük, ayqır (5-8 yaşında at), yabı (10 yaşından çox), qulan (2-3 yaşlı olan dişi at), kəhər, madyan (5-6 yaşında dişi at), ürgə (4-5 yaşında erkək at), sıpa (eşşək balası), xotux, qarayeriş (nisbətən sürətli yeriş), yorğa (rahat və sürətli yeriş), löhrəm (narahat yeriş), ilanyerişi, qurdyerişi (sürətli yerişlər), dörddəmə və s. Atlara rənginə və xasiyyətinə görə adlar verilərdi. Məsələn: Alapaça, Qəmər, Səmənd, Qara kürən, Qaşqa yal və s.

Yəhər hissələrinin adları: dəhnə, noxda, tapqır, palan, üzəngi, cilov, kəmər, yastıq, qayış, tərlix′, təkaltı, sinəbənd, təhlim,  alıx, quşqun vəs.

f) Bina  və  onun  hissələrinin adları .mərək¢, unnux, kəran, gont, dirəkbaşı, dirəkdaşı, mərtək, hin, baca, qullava, taxça, palavar, həngama, avar, köşə daşı, pərdi, dirək, dirək daşı, duz daşı, kürsü, buxarı, dula (taxça), örtmən, kox, dəyə, alaçıx, künyə, ev damı, örtmə, təndirrik, səki, köşə, havlı//hoylu, qarqavan//qarqovan, küflə, çəndər, doqqaz, harma, çardax, yandamı, aşxana və s.

g) Xörək, yemək  və  yeyinti  məhsulları  adları. cılvıra, çəkməcə, şörlu qəy­ğanax, xəşil//xaşıl, pişi, xəngəl, ərdəx', quymax, bulğur, kələcoş, hasta, ploy, hədix¢, şil aşı, əriştə aşı, boz aş, süd aşı, lalanqa, həlisə, umac, əriştə, cılvır//cılvıra, umacaşı, hörrə, süd hörrəsi, qavırma, unnuca qovurması, qavırma hörrəsi, ayranaşı, qavırga, qovut, bozaş, qurut, çürük, bozartma, buğlama, əppəyaşı, əvəlikaşı, qəyğa­nax, so­yutma, qımıturşusu, bulqur ployu, kələm turşusu, yarma, çəçil, üz, çırat, lor, ağız, bulama, təndir kətəsi, xaş, baç-ayaq, üzdü qatıq, şırat qatığı, çiy, eymə, dələmə, umac halvası, tər halvası, un hörrəsi, lalanqa, yarma dolması, fətir və s.

ğ) Ev  əşyaları  adları. sini, məcməyi, təkqulp, cütqulp, qərəvənə, ləyən, sapılca, cam, parç, (dolça)çömçə, güyüm, həvəkdəstə, kirkirə, dibək, salğar, yalax, toxmaq, xana, kərənti, dəhrə, çapacax, masa, yalax, sac, kərki, kəsər, qəci, törpü, ərsin, xəcirgət, əyiş, təndir, rəfətə, toxa maqqaş, anaxdar, daşqa (əl arabası), çiyinnik, peşqun (üstündə xəmir yaymaq üçün işlədilən taxta) bardax, aftaxa, qrafinka, qantar, təhnə, tavax, üskük, oxley//oxlov, canax, paltar təhnəçi, çalğı, kürəx',xəlbir,teşt, şadara, yaba, qanquluş, (köklü bitkini çıxaran dəmir) tulux, dırmıx, mustux çəngəl, diləx', otkəsən, kəfrəm, bulut,  çirklik, (prostin),dəsdərxan, yava, dırmıx, döşəhcə, sələ, (çubuqdan hörülmüş aşsüzən) kəfkir, kəlpətin, ət kötüyü, sıyrıx, xamır təhnəsi, paltar təhnəçi, həvəx'dəstə, xırzel (xərək) və s.

h) Xəstəlik adları: tımo, zökəm, çiban, itdirsəyi, yel (ramatizm) kor çiban, ya­ğır, tutmaca (baş ağrısı), əsməcə, yel,  salım (qrip), dolama, keçəl, qabar, göz yara­sı, vurux (infarkt), doqquz dan (çiban), göy öysürəx', qurdeşənək (qaşınma) və s. Bu­nunla belə heyvan xəstəliyi adları da işlənərdi: qızdırma, qarayara,dabax, kəpənəh və s.

x) Geyim  adları:  arxalıx, çarıx, yanar-dönər, qolçax, qofta, qöcüx',  öngülük //önnük, dingə, şapqa, gepqa, birçəklik, sinəbənd, üzbənt, dizdix', çuxa, patava, gildıra, əllix', tulum, qondara, məst, postal, papış, pərək, üçdüymə (köynək), kürk, finka, cannıx, qalife şalvar, dolaq, yelək, qolsuz, papax, kələğay, gerzavoy çəkmə, qıdanı, tuman, qurduşqa, (ətəksiz paltar) ətəkli tuman, başdıx, əyinnix' və s.

i) Həşərat  və balıq  adları: qara milçəx¢, mığmığa, böcük, dozanqurdu, qırxəyaq, nünü, birə, gənə, yaşıl qurbağa, qulağagirən (gildan), dooşan, yaz böcüyü, pıs-pısa, korsiçan, uçuç, mözələn, sazan, siyənəx', ağzıyekə, (balıq),qarabalıq, murzu balığı,(qırma (balıq) qızılala, küflə böcüyü, su ilanı, sazan, cil balığı, soxulcan, cəərtgə, porsux, siyənəx′ və s.

j) Toy adətlərinə aid termin səciyyəli sözlər: belbağı, belbağlamaq,əyağaşdı, qapıkəsdi, qapıpusdu, nisan,duvaxqapdı, nəmər, bəlgə, atlı, paltarüstü, barışıq, хына­йахты, хына эеъяси, сах, сахапармаг, палтарпишти, газанашды, цзаьы, атдандырма,  başverəmək, uragına yığılmax, seyrangaha  çıxarmaq (may ayında) sağdış, solduş, dilbəndi, gərdəhtutdu, yengə nəməri, gənəsiklik və s.

k) Xalça, corab, xurcun və digər toxuna bilən əşyalara salınan, onlarda motivləşən naxış-çeşni adları. Məsələn: göl, qoşa göl, qazayağı, qocbaşı, buynuz, xoruz mimiyi, buta, dəvəboynu, karvanköçdü, yaylar, kəkil, küsdü,  yar-yardan küsdü, dişdəmə, bağaçənəsi, milgözü və s.

q) Uşaq oyunu  və oyun  havaları adları. “Dirədöymə”, “Molla-molla”, Сакга-сцдцк Эюзцбаьлыъа, Ашыг-ашыг, Эялин-эялин, Бешдаш, Эизлянпач, «Ай йолдаш» “səni kim apardı”, “Eşşəkbeliqırma”, “Ləpik-ləpik”, “Siçan-pişik”, “Qərçimədaş, “Beşdaş”, “Topaldıqaç”, “Baba ver qılıncı”, “Çilik-ağac”, “Zulatma”: “Qaradonnu”, “Paşaköçdü”, “Mirzəyi”, “Konyali”, “Cəngi”, “Sarıyaylıq”, “Alagülbəngi”, “Atdandırma”, “Köçəri”, “Ağbaba yallısı”, “İravan çuxuru”, “Dərbədəri”, “Uzundərə”, Cıldırı və s.

j) Vaxt adları. Ağbaba və Şörəyel şivələrində maldarlıq, qoyunçuluq və əkinçiliklə bağlı oalaraq ta qədimdən mövsümləri əks etdirən və zaman anlayışı bildirən sözlər el arasında işlənmişdir. Hələ saatın və informasiya vasitələrinin olmadığı bir dövrdə əkin-biçinlərini, məişətlərini, mal-qoyunun otlağa və ya yaylağa aparılmasını vəs. müəyyən söz və söz birləşmələri ifadə etmişlər. Məsələn: İrəlki gün//irəlüyün, ir gün (hər gün), böyün, bürsüyün, beycə //beycəm (bu gecə), tabürsüyün, obaşdannan, alatoran, şərqovuşan, kölgəitəndə, gün günortadan dönəndə, qoyun-quzu töküləndə, çeşt vaxtı, quşdux, bayram ağzı, yaz vaxtı, qışın oğlan vaxtı, otbiçimi, qorabişirən, quyruqdoğan, xırmanüstü, qoçqatımı, naxırqoyulanda, döl düşəndə, oğlaxqıran, xıdır elləz, naxıryığılanda, səpin vaxtı, günsəngiyəndə, səkkizə gəlməz, doqquza qalmaz, (boran) yaznan yayın təhrində, ay sinilənəndə, şər vaxtı, savaxlarım, qılçıxlı quyuya, quyruqlu pəyiyə girəndə (qar yağanda), mal-qoyun yellənən vaxtı, mal dama girən vaxtı, quzu əmişə gələn vaxtı, qoyun sağını vaxtı, inəyin sağın vaxtı, mal örüşdən dönən vaxtı, qoyun qırxımı vaxtı, böyüx' çillə (22 dekabrdan 1 fevrala qədər olan dövr), Kiçik çillə (1 fevraldan 20 fevraladək olan dövr), tulacezməzdən (obaşdan), Xıdır Elləz (Xıdır Nəbi) – (Novruza 40 gün qalmış), oğlaxqıran,atın su vaxtı, baca-baca gecəsi (21 mart) və s.

Qeyd edək ki, sünnü təriqətində olan “Xıdır Nəvi”, şiə təriqətində olanlar isə “Xıdır Elləz” deyirdilər.

m) Külək, qar, yağış, boran və s. adlar.kürtük, qırıc, tipi (çovğun, boran) qara yel, Cıldır yeli, dağ yeli, qıvla yeli (isti külək), ilğım, qırov, tozanaq (narın yağış), quşbaşı (qar), qurdyarması, sırsıra, şəpə (qar yığını), yaz yağışı, alaçalpo (sulu qar), tumurcux, ayaz, bürkü, qıroy, qarının boranı, hacıleyləyin boranı, hacıleyləyin boranı, qaranquşun boranı, Xıdır Elləzin boranı, qarı nənənin qurşağı, gün yağışı, çisəngi, şıdırğı və s.

n) İnsanın  bədən üzvlərinin  adları ilə  adlanan metoforik coğrafi  terminlər. Baş, döş, yaxa, göz, təpə, boyun, kəllə, burun, kürək, boğaz, ağız, bel, barmaq, qoltuq, qaş, qol, qarın, daban, çiyin, ətək və s. Məsələn: dağın yaxası, dərənin boynu, çayın ağzı, dağın qoltuğu, qayalığın ətəyi və ilaxır. Insanın bədən üzvlərinin adlarının coğrafi məfhumlara keçməsi əski mifik düşüncələrlə bağlıdır.

o) Qohumluq, nəsil və tayfa  əlaqələri  bildirən  sözlər. Külfət, göbək, ocax, tirə, öy (Alı öyü, Zərgarrarın öyü),aba (ana), akka//ata//qağa (böyük qardaş mənasında), bajı, əmi, dayı, xala, əmidostu, yengə (əmi, qardaş və dayının arvadı), dayoğlu, simsar (uzaq qohum) əmoğlu, dədə (ata mənasında), dadaş (dədə sözünün əzizlənməsi), mama (atanın bacısı), nənə, nəvə, nəticə, kötücə, yadıca, tullanıca, iticə, şennik, yeznə, kürəkən, baba, qayınana, qayınata, günü (ərin ikinci arvadı), ağamirzə (böyük qayın), oyəlix' (doğma olmayan bacı, qardaş), ağaqaynım (kiçik qayın), baldız, atalıq, analıq, bacılıq, qardaşlıq, bacanaq//bajanax, sağdiş, soldiş, kirvə, cici//ciyi, bibi, elti, deyikli, nişanlı, törəmə (Məşədi Hasanın törəməsi), xanımbacı (qayın arvadı), ögey (doğma olmayan ana)  və s. Qohumluq bildirən sözlərin çoxu müxtəlif fonetik formalarda digər türk dillərində də işlənir. Məsələn: çuvaş dilində inge (yengə),  yısna ( yeznə), anne, atte və s.(17.01.94)

ö) Rus dili və rus dili vasitəsilə keçən müxtəlif məzmunlu sözlər: saldat, afser, doxdur, melisə, melisəlix,zanka, lafet (qışda traktora qoşulan kirşə), pastronka (at qoşqu aləti), qnut (qamçı), traktarist, kombaynor, fersil, sapoq, gepka, akuşka, balqon, batifon, zanka (kirşə),priyomnik,  durba, əvdix, post, k'asılka, furqon, qənfet, lotqa, culku, telfun, iradio,nasqı, şinel və s.  belə sözlər 30-cu illərdən sonra dialekt və sivələrə keçmişdir. Qeyd olunmalıdır ki, hələ 1935-ci ildə qəzet  dilində belə alınma sözlərə rast gəlinir.  Məsələn:  qalxoz, seqtor, umivalnik, remont, hektar, qomitə, orqan, qontrol, poşt, qaravat, radio, qomitə və s (104.)

p) Ərazinin, relyef  formalarını  və  landşaft  xüsusiyyətlərini əks  etdirən  yerli xalq coğrafi terminləri: Ağbaba və ona yaxın olan yaylaq yerlərinin relyefi müxtəlif olduğu üçün termin səciyyəli sözlərin coğrafi nomenklatur leksikanın мцхтялифлийи нязяря чарпыр. Мясялян: йар, аралых, йарьан, тап, селов//селой, юрцш, юряня,  batdax, qarğın, yolaq, qobu, keş, yazı, örən, gədik, tirə, qılıc, yal, bənd, cəhlim, taxta, sızqı, gözə, qanov//qanoy, rənd, düz, yazı, şen (çoxluq), qızıl, qara, çal, ocaq, ziyarət, arxac, napzar, çayır və s.

тап (дцзян)-Кябля Салманын тапы, Хатыноьлу тапы, Оъахгулунун тапы, вя с.

rənd (sərhəd) - Məmmədin rəndi, Düzkəndin rəndi, Göllünün rəndi və s.

arxac-Şükürün arxacı, Təmrazın arxacı, Kosaların arxacı, Teyvin arxacı və s.

tirə (dağları ayıran dik yer)- Güneyin tirəsi, Cindağın tirəsi və s.

seloy-Saqqızdının seloyu,Seloylar, Bozqalanın seloyu, Göllünün seloyu və s.

yolağ (dərəyə doğru uzanan cığır,iz) - Şabbanıların yolağı, Usuflıların yolağı,   

 Astanoğlu yolağı və s. cəhlim -Cin dağının çəhlimi, Şişin çəhlimi və s.

 

Ədəbiyyat

1. Arpaçay köylərindən dərləmələr: Ankara, 1976, 398 s.

2. Ercilasun A.B. Kars ili ağızları. Səs bilgisi. Ankara, 2002, 283 s.

3. Əhmədov B. Leksika məsələləri. Bakı, 1990, 136 s.

4. Hacıyev T. Azərbaycan dilinin Cəbrayıl şivəsi. Bakı, 1961, 241 s.

5. Kazımov İ.B. Axsqa türkləri: dil, tarix və folklor. Bakı: “Elm”, 2012, 490 s.

6. Şirəliyev M. Azərbaycan dialektologiyasının əsasları. Bakı, 2008, 414 s.

Açar sözlər: dialekt, etnoqrafiya, şivə, lüğət, termin

Ключевые слова:диалект, этнография, диалект, словарь, термин

Key words: dialect, ethnography, dialect, vocabulary, term

 

Лексические особенности агбабинского диалекта Западного Азербайджана

Резюме

В статье собраны и на конкретных примерах проанализированы диалект­ные слова, распространенные в регионе Агбаба, расположенном на территории Западного Азербайджана. Главное внимание здесь уделяется лексическим особенностям диалектизмов, которые распределены по различным категориям.

 

An Aghbaba dialect’s lexical features of the Western Azerbaijan

Summary

In the article are collected and on concrete examples are analysed the dialect words extended in region Aghbaba, located on the Western Azerbaijan territory. There main attention is given to lexical features of dialecticisms which are distributed on various categories.

 

RƏYÇİ:  dos. E.VƏLİYEVA

 


Əzizova Kəmalə Əziz qızı

CİNS KATEQORİYASININ YARANMASI VƏ İNKİŞAFI TARİXİ

Məlum olduğu kimi, kateqoriya anlayışı və kateqoriyalara bölünmə dil haqqinda elmlə eyni zamanda formalaşmışdır. Qrammatik kateqoriya anlayışı dilçilik elmində müxdəlif tərəflərdən öyrənilmişdir. Məntiqi, psixoloji, müqayisəli-tarixi aspektlərdə aparılan araşdırmalar qrammatik kateqoriyaların daha dərindən öyrənilməsinə xidmət edir. Demək olar ki, müasir anlamda dil sistemlərinin qrammatik kateqoriyalara bölünməsi öz başlanğıcını qədim yunanlardan götürür. Bu sözü konkret olaraq əsas tədqiqat obyekti olan cins kateqoriyası haqqında da demək olar. Beləki, isimlərin qrammatik cins kateqoriyasına yunan filosofu Protoqorun əsərlərində rast gəlirik. Sonralar isə Aristotel öz əsərlərində isimlərin cins məsələsinə toxunur və “Ritorika” əsərində isimləri üç cinsə bölmüşdür.

İsmin daha çox tədqiq olunub, mühüm tədqiqat işlərinin obyektini təşkil edən qrammatik kateqoriyalarından biri olan cins kateqoriyasının yaranması və inkişafı həmişə tədqiqatçıların diqqətini cəlb edib. Bu haqda ən qədimdən formalaşan mülahizələri şərti olaraq üç qrupa bölmək olar:

Birinci isdiqamətə görə qrammatik cins kateqoriyasının əsasında fiziki cins anlayışı dayanır. Hələ bizim eranın V əsrində Aleksandriyalı Amoni Tesey nəzəriyyəsində dilin mənşəyindən, törəməsindən danışarkən gösdərirdi ki, əşya və predmetlərin adlandırılması zamanı onların əsas xasiyyətləri nəzərə alınır, eləcədə  qrammatik cins kateqoriyasının bünövrəsini analogiya əsasında canlı varlıqlardan cansız varlıqlara köçürülmüş təbii cins təşkil edir. Bu yanaşma müəyyən dövr üçün Avropa elmində aparıcı mövqeyə malik olmuşdur. Onu Adelunq, Qerder, V.Humbold və başqa alman dilçiləri müdafiə etmişlər. Müfəssəl şəkildə bu yanaşma müqayisəli-tarixi dilçiliyin yaradıcılarından biri olan Y.Qrimm tərəfindən formalaşdırılmışdır. Buna görə də, onu çox zaman Qrimm nəzəriyəsi adlandırırlar. “Alman dilinin qammatikası” adlı əsərində Qrimm cins kateqoriyası haqqında yazmışdır ki, daha üsdün, böyük, daha sürətli və aktiv, digər predmetlər üzərində aparıcı olan predmetlər kişi cinsinə, ikinci dərəcəli, daha zərif və passiv predmetlər isə qadın cinsinə aiddir. Orta cinsə isə az əhəmiyyətli, topluluq bildirən isimlər daxildir. Qerder, Qyurtler və başqaları düşünürlər ki, isimlərin qrammatik cinsə bölünməsi insanın yaradıcılıq fəaliyyətinin məhsulu, onun özünəməxsus canlandırmasının nəticəsidir. T.Yakobi, Qabelents və s. dilçilər hesab etmişlər ki, cins kateqoriyası ictimai şüurun müxtəlif formaları olan incəsənət, mifoloji, dini, fələsfi dünyagörüşünə xas olan prinsipləri əks etdirir. Qrimm nəzəriyəsi tərəfdarları cins kateqoriyasının formalaşmasının iki mərhələsini müəyyənləşdirirlər. Birinci mərhələdə cins kateqoriyası canlı varlıqları göstərən isimlərdə formalaşır. Burada isimlər təbi cins fərqlərinə malikdir. Ikinci mərhələdə isə canlı varlıqlara uyğun olaraq cansız varlıqları gösdərən isimlərdə də cins formalaşır. Şəxsləndirmə, predmetlərin canlı varlıqlar kimi təqdim olunması bu prosses üçün səciyyəvidir. Polyak dilçisi Yakub Xandel iddia edir ki, bu iki qrup canlı və cansız isimlər arasında keçid körpünü təbiət, bitki aləmi təşkil edir. Bu fikrini təsdiq edən misal kimi Y.Xandel bir sıra Hind-Avropa və Sami dillərində torpaq vətən sözlərinin məhz qadın cinsində olmasını torpağın törədici, ana məhsul mənbəyi olması ilə izah edir (4, 113).

Cins kateqoriyası haqqında ikinci istiqaməti isə morfoloji istiqamət adlandırmaq olar. Bu yanaşma da çoxəsrlik ənənələrə malikdir. Romalı ritorika müəllimi Arnobi belə nəticəyə gəlmişdir ki, cins kateqoriyası, xüsusilədə cansız isimlərdə sırf formal xarakter daşıyır və heç bir şəkildə bu predmetlərinmənası ilə əlaqədar deyil. Təxminən eyni mövqedə dayanan alman dilçisi K. Bruqman da Qrimm nəzəriyyəsinə qarşı çıxaraq cins kateqoriyasını sırf dilçilik baxımından izah etməyə çalışmışdır. O, cins kateqoriyasının canlı isimlərin kiçik bir qrupundan qalan bütün isimlərə yayıl­masını o qədər də inandırıcı hesab etməmişdir. K. Bruqmana görə isimlərin qram­matik cinsinin dəyişə bilməsi və heyvanların cinsinin ümumi şəkildə adlan­dı­rılması- yəni məsələn rus dilində муха, белка təbii cinsindən asılı olmayaraq həmişə qadın cinsində olması faktıda bunu təsdiq edir. K. Bruqman hesab edir ki, təbii cinslə qram­matik cinsin əlaqəsi ikinci dərəcəlidir. Faktik olaraq, insanlar poeziyada, dində, mifo­logiyada təbii cinsdən asılı olmayaraq formalaşan qrammatik cinsdən istifadə edirlər. K. Bruqman cins kateqoriyasının formalaşması tarixini a sonluqlu isimlərlə bağlıyır. Beləki, a sonluqlu isimlərin bir qismi qadın cinsində olmuşdur. Bu isimlərə uyğun olaraq digər a sonluqlu isimlərdə qadın cinsi kimi qəbul olunmağa başlamışdır. Bura­da fiziki cins bir növ ilkin təkan rolunu oynayır. Göründüyü kimi ikinci istiqamət cins kateqoriyasının yaranmasını sırf formallıq kriteriyası əsasında izah edir.

Y.Xandelin fikrincə, Qrimm nəzəriyyəsi və Bruqman nəzəriyyəsi biri-birinə əks mövqelər deyil. Qrimm nəzəriyyəsi qrammatik cins kateqoriyasının yaranmasında birinci etapı, yəni cins kateqoriyasının real asossiasiyalar əsasında formalaşmasını izah edir. Ikinci etap isə, yəni real asossiasiyaların yerini formallığa verməsi, isimlərin qrammatik cinsinin onların gösdəricilərinə görə  müəyyənləşməsi Bruqman nəzəriyyəsində izah olunur.

Üçüncü istiqamət isə cins kateqoriyasına sintaktik yanaşma hesab olunur. XIX əsrin sonlarında bu istiqamətin əsasını qoyan alman dilçisi Şteyntal belə hesab edir ki, əgər hər hansı bir dildə uzlaşma olmasaydı, o dilin isimləri cinsə görə müxtəliflik yaratmazdılar. Beləliklə, cins kateqoriyasını cümlədəki yerindən asılı olmayaraq sözlərin uzlaşması ilə əlaqələndirən yeni nəzəriyyə meydana gəlir. A.Martine hesab edir ki, qrammatik cins oppozisiyası ilk öncə so, sa formasında əvəzliklərdə meydana gəlmiş və təbii cins fərqlərini əks etdirmişdir (2, 65). Bu oppozisiyaya uyğun olaraq əsaslı, qadın cinsli isimlər formalaşmışdır. Ən nəhayət, cins bir qrammatik kateqoriya kimi isimlərədə keçmişdir. Göründüyü kimi, A.Martine cins kateqoriyasının yaranmasını və müxtəlif nitq hissələrində formalaşmasını tamamilə fərqli şəkildə izah edir. Oxşar fikirləri XIX əsrin sonlarında Yakob və Uiller də söyləmişdir. Ümu­miyyətlə, son zamanlar cins kateqoriyasının tarixinə sözlərin uzlaşması tarixi kimi baxan nəzəriyyə diqqət mərkəzində olmuşdur. Foduor, Leman, İoffe kimi dilçilərin tərəf çıxdığı bu nəzəriyyə qrammatik cinsin fiziki cinsdən asılı olmaması, onlar arasında əlaqənin ikinci dərəcəli olması, cins kateqoriyasının yaranmasının sırf dildaxili səbəblərə dayanması fikirlərinə əsaslanır.

Qrammatik cins kateqoriyasının müxtəlifsistemli dillərin müasir qrammatik quruluşunda yeridə maraq doğuran cəhətdir. Müxtəlifsistemli dünya dillərində cins kateqoriyasının inkişafı olduqca müxdəlif şəkildə baş vermiş, onun ifadə formaları isə müxtəlif formalarda təzahür edir. Dillərin morfoloji və tarixi xüsusiyyətlərindən asılı olaraq bir qisim dünya dillərində cins kateqoriyası morfoloji cəhətdən inkişaf etmiş, bir qisim dillərdə kasib ifadə formalarına malik qrammatik kateqoriyadırsa, digər bir qisim dillərdə isə ümumiyyətlə mövcud deyildir. Bəzən isə dillərin qrammatik quruluşunda kifayət qədər yaxşı ifadə olunan cins kateqoriyası onların sonrakı inkişaf prossesində aradan qalxır. Fin-uqor dilləri, Çin-tibet dilləri bu dillərə misal ola bilər. Bu qrammatik kateqoriya Hind-avropa dilləri, Darvid dilləriüçün səciyyəvidir.

Cins kateqoriyasının tədqiqi dilçilik elminin inkişafının müxdəlif dövrlərində müxdəlif səviyyədə olmuşdur. Əsrimizin əvvəllərində cins kateqoriyasının tədqiqi ilə məşğul olan dilçilər göstərirlər ki, isimlərin kişi və qadın cinsinə mənsubluğuna heç bir qanunauyğunluq yoxdur və bu mənsubiyyət ixtiyari olub motivləşməmişdir. Bu dilçilərdən A.Meye qrammatik cins kateqoriyasında məntiq olmadığını söyləmişdir.  Onun bu fikrə gəlməyinin başlıca səbəbi o dövrdə əsasən Hind-Avropa və Sami dillərinin daha yaxşı və dərindən təqiq olunmasıdır. Həmindillərin materiallarına əsaslanmaqla A.Meye haqlıdır. Lakin dilçiliyin sonrakı inkişaf axarında dilçilər fərqli dil ailələrinə daxil olan dilləri tədqiq edirlər. Beləki, Şimali Amerika hindularının dilləri, Afrikanın Bantu dilləri və bir sıra şərq dillərinin materialları əsasında cins kateqoriyası ətraflı tədqiq olunmuşdur. Bununla yanaşı, dilçilər əvvəllər tədqiq etdikləri Hind-Avropa, Sami dillərinin faktlarını daha dərindən və ətraflı nəzərdən keçirirlər. Nəticədə tədqiqatçılar belə qərara gəlirlər ki, cins kateqoriyasında cinslərin mövcud üç qrupa bölünməsi ənənəvi çərçivədən kənara çıxır, daha genişdir və bir sıra mənaların məcmusundan ibarətdir. Bu tədqiqatlar nəticəsində dilçilər müxdəlif dillərdə cins kateqoriyasının spesifik xüsusiyyətlərini ortaya çıxarırlar. Məsələn, Afrika Bantu dillərində isimlərə məxsus elə adlar qrupu vardır ki, yalnız uzlaşma vasitəsilə fərqlənir və deməli, qrammatik cinsə oxşatır. Eyni zamanda, uzaq şərqin bir sıra dillərində və Çin dilində bu kateqoriya yoxdur. Yapon dilində canlı-cansız anlayışını ifadə etmək üçün isimlər cəmdə olmalı və bu isimlə birlikdə əşyanın yerini gösdərən isimlər işlənməlidir. Bu araşdırmalar nəticəsində dilçilər qərara gəlirlər ki, bir sıra dillərdə cins kateqoriyasının iki sistemi müəyyən edilir.

1. Canlı-cansız, şəxs-qeyri-şəxs qrammemlərinin qarşılaşdırılması sistemi.

2. Kişi cinsi, qadın cinsi və orta cins qrammemlərinin qarşılaşdırılması sistemi.  

Sonralar bu tədqiqatları dərinləşdirən A.Meye bu iki sistemi birləşdirməyin mümkünlüyünü sübut edir. Göründüyü kimi, birinci qrup oppozisiya sözlərin ifadə etdiyi əşyalarla bağlıdır və semantikaca motivləşmişdir. İsimlərin qadın və kişi cinsinə bölünməsi göstərir ki, cins kateqoriyasının formalaşma və inkişafının müəyyən ekstralinqvistik əsası vardır. Beləki, cinslər üzrə qruplaşma insanların dünya haqqındakı təsəvvürlərinin dəyişməsi, təfəkkürün inkişafı, ümumiləşmə və abstraktlaşma qabiliyətiilə bağlıdır. Bəzən insanlar antropomorfizmlə əlaqədar təbiət hadisələrini şəxsləndirmişlər.

Cins kateqoriyasının tədqiqində ən maraqlı nüanslardan biri Şəxs bildirməyən isimlərin kişi və qadın cinsinə bölünməsi məsələsidir. Dilçilərin fikrincə, şəxs bildir­məyən isimlərin kişi və qadın cinsinə bölünməsi ibtidai insanlarda əmək bölgüsünün cinslərə və yaşa görə fərqlənməsi ilə əlaqədar olmuşdur. Beləki, ibtidai dövrlərdə bəzi işləri yalnız kişilər, bəzi işləri isə yalnız qadınlar görmüşlər. Elə məhz bu düşüncə tərzinin nişanəsi olaraq indidə “kişi işi”, “qadın işi” ifadələrini işlədirik. Kişilərin əməyi ilə əlaqədar bütün əşyalar bir cür dil əlaməti ilə işarə və ifadə olunmuşdur. Qadın əməyi ilə əlaqədar bütün əşyalar isə başqa dil əlaməti ilə qeyd olunub fərqləndirilmişdir. Tədricən birinci kişi cinsinə, ikincilər isə qadın cinsinə məxsus isimlər kimi qeyd olunmuşdur. Orta cinsin yaranmasını isə dilçilər belə izah etmişlər ki, təssərrüfat həyatı ilə bilavasitə əlaqədar olmayan əşyalar heç bir dil əlaməti ilə qeyd edilməmiş, neytral qalmışdır. Lakin cəmiyyətin inkişafının daha yüksək pillə­lərində tədricən kişi və qadın əməyi arasındakı fərqlər silinmiş, dil isə ənənəni davam etdirmiş, keçmişdə cinsə görə aparılan bölgü dilin sistemində xüsusi qrammatik kateqoriya kimi formalaşmışdır. Tədqiqatçılar belə hesab edirlər ki, ilkin inkişaf mərhələsində hind-Avropa ulu dilində yalnız iki cins mövcud olmuşdur; canlı və cansız. Bu qənaətə gəlməyə Hett dilində e.ə. II minillikyə aid yazı abidələri imkan yaradır. Üç cinsli müasir sistem bundan törəmədir. Lakin bu fərziyyənin tam əksini söyləyənlərdə var (3).

Cins anlayışı XX əsrin ikinci yarısında dilçilik elmində yeni bir çalarda--- cender dilçiliyi şəklində meydana çıxmağa başladı. Cender dilçiliyinin cins anlayışı ilə daha sıx bağlı olan istiqaməti Feminist dilçiliyidir. Bu istiqamət XX əsrin 60-70ci illərində ABŞ-da yaranmış, Almaniyada dahaçox inkişaf etmişdir. Feminist dilçiliyi əsasən leksik cender uyğunsuzluqlarını üzə çıxarır, dildə androsentrizmin dərəcəsini təhlil edir. Burada C. Qremel Pletsinin və L. Puşun əsərləri çap olunmuşdur. U. Kresdevanın əsərləridə diqqətə layiqdir. Feminist dilçiliyi öz başlıca məqsədini ictimai və mədəni həyatda kişi hökmranlığının ifşasında görür və bunu dildəki sözlərin cins mənası ilə əlaqələndirirlər.Feminist dilçiliyin nümayəndələri dünya dilləri praktikasında qadın obrazının alçaldılması faktlarını öyrənirlər. Onlar öz fəaliyyətlərində qadının dildə pozitiv imicinin qurulmasına nail olublar. Bütün bu qeyd olunanlar növbəti yüzilliklərdə də cins məsələsi və cins kateqoriyasında əsaslı dəyişikliklər  haqqında proqnoz verməyə imkan verir.

Ədəbiyyat

  1. Nesfield F. C. Outline of English Grammar, in five parts, London, 1818
  2. Rastarguyeva T. History of English. Moscow. Visshaya shkola, 1983
  3. Артюнова Н.Д. Морфологические Способы Выражения грамматических значений. М.: Просвещение, 1972
  4. Бернштейн С.Б. Очерки сравнительная грамматика славянского языков. М.: Наука, 1974
  5. Буранов Дж. Сравнительная типология английского и тюркских языков. М.: Visshaya shkola, 1983

 

Formation and development of gender category

SUMMARY

In this article one of the most studied grammatical categories of noun – Gender category, its development, different interesting theories about its formation are investigated. On the whole, in the grammatical system of some languages gender category is represented as a category with two grammatical opponents and in the grammatical system of other languages it is represented as a category with three grammatical opponents. The reason of this are explained with interesting considerations of different linguists as A.Martine, Y.Grimm, K.Brugman and others. These linguists explain formation and development of this category from biological, morphological, syntactical points of view.

 

Возникновение и история развития категории рода

РЕЗЮМЕ

 В статье исследуются один из наиболее изученных грамматических категорий существительного -грамматическия категория рода, ее развитие, разные теории о ее формировании. В целом, в грамматической системе некоторые языков категория рода представлена как грамматической категория с двумя оппонентами и в грамматической системе других языков она представлена как категория с тремя грамматическими оппонентами. Причина этого объясняется интересными соображениями различнымх  лингвистов как А.Мартине, Y.Гримм, К.Brugman и другие. Эти лингвисты объясняли формирование и развитие этой категории с биологической, морфологической и синтаксической точек зрения.

 

Rəyçi:  dos. F.M.Vəliyeva


İbadova Lalə Baladadaş qızı

MÜASİR İSPAN DİLİNDƏ İŞLƏDİLƏN ƏRƏB MƏNŞƏLİ ASTRONOMİYA TERMİNLƏRİ

Dili mürəkkəb və kinematik bir sistem kimi nəzərdən keçirən, keçmişi, müasir dövrü və gələcəyi olan dilçilik elmi daim inkişafdadır və dayanmadan təkmilləşir. Söz­lərin bəziləri ölərək keçmişə qovüşür, digərləri dünyaya gəlir, üçüncülər jar­qo­nizm­lərdən ədəbi dil sözlərinə çevrilir, dördüncülər isə ədəbi dil normalar­ından uzaq­laşıb loru sözlərə çevrilirlər. Sözün mənşəyi ilə tanış olanda, əmin olursan ki, dil, hər hansı bir sağlam və güclü orqanizm kimi, daima dinamik hərəkətdədir. Məhz buna görə də dilçilik ədəbiyyatında haqlı olaraq göstərilir ki,  dilin daimi keyfiyyətini təşkil edən dil dəyişiklikləri məsələsi dilin lüğət tərkibinin xarakteristikası üçün əsas amil sayıla bilər. Dilin dinamik xarakterini göstərən ən parlaq misal, onun öz lüğət fon­du­nun yeni leksik vahidlərlə zənginləşdirmə bacarığıdır. Demək yerinə düşərdi ki, son illər yeni sözlərlə dillərin zənginləşməsi  problemi daha aktualdır və bu proses get­dikcə intensivləşir.                                             

Eramızın ilk əsrlərindən bugünədək ispan və ərəb dilləri arasında mövcud olan dil əlaqələrinin müxtəlifliyini nəzərə alıb bu əlaqələri tematik qruplarda cəmləşdirdik. İspan dilində işlədilən ərəb alınmalarının müxtəlifliyi bir çox aspektdən izah oluna bilər. Bu baxımdan, ərəb dili ispan dilini nəinki özünəməxsus sözlərlə zəngin­ləş­dir­miş, həm də onun vasitəsilə ispan dilinə xeyli miqdarda etimoloji latın, yunan, fars, türk, və s. sözlər də gətirmişdir. Bundan əlavə, ərəb sözləri ispan dilinə fransız, italyan, portuqal və digər dillər vasitəsilə də gəlmişdir. Bu məqalədə onların hamısını “ərəbizmlər” (arabismos) anlayışı altında cəmləşdirib tədqiqata cəlb etmişik.

Tədqiqat materialları ispan dilində astronomiyaya aid 91 leksik vahidin olmasını aşkarladı. Bu da tematik qruplar içərisində bitki aləminə aid 110 leksik vahiddən sonrakı ikinci yeri tutur. V.S.Vinoqradov özünün “Лексикология испанского языка” əsərində yazır: “Uzun illər sürən ərəb hökmranlığı ispan dilinin lüğət tərkibinin ərəb mənbələri hesabına zənginləşməsinə şərait yaratdı. Bu mənbələrdən kifayət qədər ərəbizm (arabismos) alınmış, onlar işlənmə dairələrinə görə müxtəlifdir. Onlar arasında aşağıdakılar vardır:

hərbi və inzibati terminlər: alférez. alcaide, alcalde, adarga. alcaría, alfanje, acicate, aljaba, jinete, alarde, arrecife, regato, alguacile, albecca, etc.;

ticarət terminləri – almacén, almondea, arroba, quintal, quilate, aduána, fanega, tarifa, arancel, alcabalas, etc.;

tikintiyə aid terminlər – albañil, alféizar, atalaya, alcantarilla, alcázar, alcoba, zaguán, azotea tabique, etc.;

peşə, məşğuliyyətlə bağlı terminlər – alfombra, albornoz, alcanfor, talco, almohada, alcuza, tarima, zafra, alhaja, abalorio, albayalde, alfarero, etc.;

kənd təsərrüfatı terminləri – acequíla, aljibe, talega, albufera, zanja, noria, alberca, azúcar, albaricoque, alfalfa. azafrán, berenjena, sandía, alubia, algarroba, aceituna, etc. Ərəbizmlər demək olar ki, insanın həyat fəaliyyətinin bütün sahələrində işlədilir və üstəlik onların əksəriyyəti müasir ispan dilinin aktiv lüğətində qalmaqda davam edirlər”  [1, 73-74].

Amma müəllif heç astronomiya terminlərinin heç adını belə çəkməyib.

İspaniyanın fəthinədək və ondan sonrakı dövrdə ərəblərdə astrologiya öz inkişafının ən yüksək mərhələsində idi və Avropalılar onlardan həsəd aparılacaq dərəcədə geridə galırdılar. Orta əsrlərdə xristian məzhəbli krallar öz saraylarına gələcəkdən xəbər verməyi bacaran ərəb astronomları dəvət edirdilər. Çünki, bu vaxt, belə hesab edirdilər ki, onların bu sahədə tayı- bərabəri yoxdur. Buna görə də təəccüblü deyil ki, ulduzların böyük əksəriyyətinin adı ərəb adlarıdır və müasir beynəlxalq astronomik leksika da ərəb mənşəlidir. Bu elm sahəsində işlədilən ərəb sözləri nadir hallarda öz ilkin formasını və mənasını dəyişmişdir. Lakin əksər hal­larda ərəb dilini bilməyən və ya pis bilən orta əsr avropalı astronomlar bu adları öz bildikləri kimi köçürmüş, ərəb termininin (sözünün) yalnız bir hissəsini götür­müş və ərəb qrammatikası nöqteyi-nəzərindən kobud səhvlər etmişlər. Ulduz adlarının, . astronomik anlayışların əksəriyyəti ərəb kökləri ilə bağlıdır. Bu termin­lə­rin müəllifləri Əbu Abdullah Məhəmməd ben Cabir, Abu-əl-Vəfa Məhəmməd ibn Məhəmməd, Əbu Reyhan Məhəmməd ibn Əhməd (Əl-Büruni) kimi ərəb astronomları və alimləri idi. Onlar nəzəriyyəci yox, praktik idilər, çünki, ulduzlu səmanı tədqiq edərkən, onların əldə etdikləri biliklər həyatda-yerdə və dənizdəki səyahətlər vaxtı-tətbiq edilirdi. Məhz ərəb astronomlarının sayəsində qədim yunan və hind filosoflarının astronomiyanın ümumi problemləri – günəş, ulduzlar, cazibə nəzəriyyəsi – barədə olan fikirləri inkişaf etmişdir.

Tədqiqatımızın bu hissəsində biz ərəb dilinə məxsus və astronomiya sahəsini əhatə edən, müxtəlif dövrlərdə ispan dilinə gəlmiş 91 alınma sözü nəzərdən keçirmişik. Bu da tədqiqata cəlb olunmuş söz korpusunun 15 % dən çoxunu təşkil edir. Ərəb dilindən alınmış bütün bu sözlər nə roman dilləri qrupuna (italyan, fransız, və s.), nə də german dilləri qrupuna (ingilis, alman) formasını dəyişmədən gələ bilməz­dilər.

Bu Avropalıların nitqində ərəb səslərinin analoqu olmaması ilə izah olunur. Alın­ma vaxtı (və bəzən də ondan az sonra) onlar güclü fonetik dəyişmələrə məruz qalır­dılar ki, bu da onların alan dilin strukturunda özlərinə yer tutması ilə nəticə­lənirdi. Bu gün “ərəbizmlər”in uzun illər bundan əvvəl onlara prototip rolunu oynayan öz formantları ilə çox az uyğunluqları vardır. Bu deyilənlər müstəvisində  ərəb dilindən alinmiş bəzi ispan astronomiya terminlərinin təhlili lap yerinə düşərdi. Misallara müraciət edək:

isp. Aldebarán  < ər. ﺍﻟﺪﺑﺮﺍﻥ'  [ad-dabrān] “məsləkdaş, tərəfdar”. “Əldebaran”1-ci ölçülü forması altında gəlmiş, Taurus**(Buğa) zodyak bürcündə yerləşir və ən parlaq ulduz sayılır. Azərbaycan səmasında payızda və qışda görünür.   

İşıqlığı Günəşinkindən 150 dəfə böyükdür. isp. Cénit/Zenit < ər. ﺳﻣﺖ [samt] “yol, səmt”. Ispan sözü cénit < ərəb الرأس  سمت (səmt ar-ra:s) sözünün Orta əsrlərdə səhv oxunuşundan yaranmış və ərəb dilində “baş üzərində yol, istiqamət”i bildirir.  XIV əsrdə orta əsrlər latın dili vasitəsilə, bəlkə də əski ispan dili vasitəsilə, Avropaya yayılmışdır.  Ər. ﺳﻣﺖ [samt] sözü ola bilsin ki, latın semita  “ensiz yol, cığır” sözündəndir.  cenit və ya cénit m.xəttatların səhvi ucündan acimut kimi yazılıb.Törəməsi:  cenital adj.

isp. Azimut/Acimut < ər.  ﺍﻟﺳﻣﺖ  [as-sumut] yol, səmt, tərəf, istiqamət ﺳﻣﺖ  [samt] sözünün cəmi > İspan dilində du sözün həm isminin: 1. m. astr. azimut/acimut, həm də sifətinin iki orfoqrafik yazılış forması mövcuddur : 2. adj. azimutal //acimutal.

isp. Nadir < ər. ﻧﻅﻴﺮ  [naDīr] – “nadir” və “göy qübbəsinin zenitlə qarşı-qarşıya duraraq kəsişdiyi nöqtəsi” ni bildirir. Hərfi mənası- “eyni dəyərli, identik”. İspan“nadir” m. sözü ərəb dilində daha çox  ﻨﻅﻳﺮﺍﻟﺳﻣﺕ  [naD:ir as samt] “zenitə əks olan nöqtə, günəşə əks olan nöqtə” kimi işlədilir. Astronomiyaya aidiyyatı olmayan mənalar: nəyinsə ən aşağı  nöqtəsi, ən yüksək depressiya vaxtı, yeri,  və s., çünki günəş başımızın üstündə olanda bizim kölgımiz yox olur. isp.  Deneb < ər. ﺬﻧﺏﺍﻠﺩﺠﺍﺠﺔ [ðanab ad-dacacat] “toyuğun quyruğu”. Cygnus (Qu quşu) bürcündə ən parlaq və ən uzaq alfa-ulduzun adıdır. Ərəb astronomları bu bürcü Toyuq bürcü adlandırır və buradan da onun avropalı adı gəlir. İspan astronomları, o cümlədən də Avropalılar onun yalnız bir hissəsini  Deneb formasını götürmüşlər [2, 168].

isp. Fomalhaut // Fomahant  < ər. ﻓﻡﺍﻠﺣﻮﺕ [fum al-Hūt] “balığın ağzı”. Günəşdən 14 dəfə böyük olan, Piscis Austrinus (Cənub Balığı) bürcündə olan nəhəng alfa-ulduzun adıdır.İspan dilində iki orfoqrafiyaya malikdir.

Sopena adlı ispan ensiklopediyası göstərir ki, sözün Fomalhaut kimi müasir yazlışı fransız dilindən gəlir, o da öz növbəsində ərəb Famalhut sözündən götürülmüş hesab edilr. Bu əsərdə həmçinin göstərilir ki, müxtəlif müəlliflərdə bu sözün müxtəlif orfoqrafiyası mövcuddur.

isp.  Acliemar  < ər.  ﺍﺧﺮﺍﻠﻨﻬﺮ [axr an-nahr] “çayın sonu”.  Eridanus (Eridan) bürcündə yerləşən burulğana bənzər uzun alfa-ulduzun adıdır və İtalyada axan eyni adlı cayın adı da buradandır.Ərəblər ﺍﺧﺮﺍﻠﻨﻬﺮ [axr an-nahr] “çayın sonu” anlayışı ilə Eridanus (Eridan) ulduzlar bürcünü adlandırıblar.

isp. Albedo < ər. ﺍﻠﺒﻳﺍﺽ [al-beyāD] “ağlıq, qalaktikanın sonunda ulduz”. İspan dilində astronomiya termini kimi obyektdən (planetdən) əks olunan günəş işığının intensivliyi; fizika termini kimi səthdən keçən neytronun eyni səthdən geri dönəcək ehtimalı; bununla belə bir çox lüğətlər bu sözün latın mənşəli olduğunu göstərirlər.

isp. Alfirk. < ər.  ﺍﻠﻓﺮﻕ  [al-firq]  “qrup, sürü, dəstə, hissə, həmçinin orkestr”. Cepheus (Sefey) bürcundə alfa ulduzun adı.

isp. Alhena < ər.  ﺍﻠﻬﻧﻌﺔ [al-hena'] “donqar, əyri”. Gemini (Əkizlər) bürcündə qamma ulduzun adı.

isp. Caph <  ər.   ﺍﻠﻛﻑ ﺍﻠﺧﺿﻴﻑ   [al kef al xaDīb] “boyanmiş ovuc içi”, həmçinin  ər. ﺍﻠﻛﻑ ﺍﻠﺜﺭﻴﺍ  [al kef aþ þureya] “Pleyada ovucu”. Cassiopca (Каssiopeya) bürcündə beta-ulduzun adı.

isp. Alschain  < ər.  ﺍﻟﺷﺍﻫﻳﻥ  [aş-şāhīn] “şahin/çalağan (ulduzü), (hind şahini)”. Aquila (Qartal) bürcündən olan beta- ulduzun  adı.

isp. Altair//Atair//Alkayr < ər.  ﺍﻟﻨﺴﺮ ﺍﻟﻄﺍﺌﺮ   [al-nisr aT-Tāʼr] “uçan qartal”. Aquila (Qartal) bürcündən olan alfa- ulduzun  adı.

isp. Markab  < ər.  ﻤﺮﻜﺐ ﺍﻟﻓﺮﺱ  [markab al-faras] -  burada ﻤﺮﻜﺐ  [markab] – gəmi, gəminin burun hissəsi;   ﺍﻟﻓﺮﺱ  [al faras] –at. Pegasus (Peqas) bürcündən olan alfa- ulduzun  adı. 

isp. Mintaka  < ər.  ﺍﻧﻮﺮﺍﻟﻤﻧﻄﻗﺔ  [anvar al-minTaqa] “Orionun qurşağı”.  Bu ifadədə ispan dili yalnız söz birləşməsinin ikinci hissəsini “ ﺍﻝ “ artikli olmadan almışlar. Orion (Orion) bürcündən olan ən parlaq delta-ulduzun  adı.

isp. Mirzam  < ər.  ﻣﺮﺰﻡ ﺍﻟﺷﻌﺮﻯ  [mirzam aş-şaʼra] “tük ulduzu” (tük kimi nazik ulduz).Canis Major (Böyük Köpək) bürcündən olan beta- ulduzun  adı.

isp. Phact  < ər.  ﻓﺧﺫ ﺍﻟﺩﺐ  [faxðud-dub] “dişi ayinin ombası”. Bu termində isə söz birləşməsinin yalnız birinci hissəsi alınmışdər. Ursa Major (Böyük Ayı) bürcündən olan ulduzun  adı.

isp. Rigel (bax. Rigel, Bətəlgeyze, Bellatriks) < ər. ﺮﺠﻝ [ricil] “pəncə, ayağın altı”. Orion bürcündə ən parlaq beta-ulduz hesab edilir. Orion bürcünün ayağında yerləşdiyinə gərə bu adı alıb.

isp. Rukbat  < ər. ﺮﻜﺒﺔ ﺍﻟﺮﺍﻤﻲ [rukbat ur-rāmi] “oxatanın dizi”. Bu söz birləşməsində ikinci elementə ﺍﻟﺮﺍﻤﻱ   [al-rāmi] terminin alınması vaxtı əhəmiyyət verilməmiş və onun yalnız birinci hissəsini İspanlar almışlar.  Saggitarius (Oxatan) bürcündən olan alfa-ulduzun  adı.

isp. Sadalsiiud < ər. ﺳﻌﺩﺍﻟﺳﻭﺪ  [saʼad ‘us-sud] “uğurlar ulduzu »; sud - saʼad sözünün cəmidir: “uğur, xoşbəxtlik” deməkdir. Aquarius (Dolça) bürcündə beta-ulduz.

isp. Sciaitla  < ər.  ﺷﻮﺍﻟﺔ  [şavla] “vergül”. Avropa dillərindən fərqli olaraq ərəb dilində vergül yuxarı çevirilmiş vəziyyətdə, ispan dilində sual cümləsinin əvvəlində sual işarəsi kimi qoyulur. Bu durğu işarəsi əqrəbun neştərinə oxşayır.

Scorpius (Əqrəb) bürcündən olan lambda-ulduzun  adı.

Göründüyü kimi astronomiya terminləri üzrə ərəb alınmaları nəinki ispan dilində, digər avropa dillərində aparıca yerlərdən birini tutur.

isp. Sheratan  < ər.  ﺍﻠﺷﺭﻃﺍﻥ  [aş-şeratān] “qoyun buynuzlarını bildirən iki ulduz”  (ingilis orfoqrafiyası ilə yazılışı onu göstərir ki, söz ingilis dili vasitəsçili ilə gəlmişdir. isp. Vega < ər. ﻮﺍﻗﻊ [vaqeʻ] « veqa (ağacda oturan)”. Bu astronomiya termini Lyra (Lira) bürcündə olan alfa-ulduzdur, Günəşdən dəfələrlə parlaqdır və Şimal yarımkürəsində yerləşir. Veqadan düz aşağıda, şərq tərəfdə Cygnus (Qu quşu) görünür və şimal üfiqinə tərəf parlaq Deneb yerlıəşir.

ƏDƏBİYYAT

  1. Виноградов В.С. Лексикология испанского языка. М.: Высшая школа, 2003, 244 с.
  2. Шахбаз В.А. Слова арабского происхождения на территории испанского лингвистического ареала. Пути вхождения. M., 2005, 246 c.
  3. Enciclopedia Universal Sopena TI-XVIII, Ed. Ramon Sopena, 1988.
  4. Corominas Joan. «Diccionario Critico Etymologico de la Lengua Castellana». (4 Vols). Ed.Gredos, 1954.
  5. Corominas Joan "Diccionario Etymologico Castellano с Hispanico" (6 vol.) Ed. Credos, Madrid, 1980.
  6. Corriente Federico " Diccionario de Arabismos у voces afines en Iberoromance". Madrid, 2003.
  7. Menendez Pidal R. "Historia de Espana", Espasa-CalpeS.A. t-I-XVIII ,3. ed. Madrid, 1997-2002.

Açar sözlər:kinematik, jarqonizm, dinamik xarakter, intensiv proses, işlənmə dairəsi.

Ключевые слова: кинематический, жаргонизм, динамический характер, интенсивный процесс, круг применения.

Keywords: kinematic, slanginess, dynamic caracter, intensive process,  application circle.

 

The Spanish astronomical terms of Arabic origin

SUMMARY

The given article under the title “The Spanish astronomical terms of Arabic origin” investigates the matters concerning the astronomical terms composed of Spanish words of Arabic origin. The article includes 91 lexical units in the in the field of astronomy. The given problem was only partially studied in the provided article.

 

Испанские астрономические термины арабского происхождения

РЕЗЮМЕ

В данной статье под названием «Испанские астрономические термины арабского происхождения» изучаются вопросы,относительно астрономи­ческих терминов в составе испанских слов арабского происхождения. Материал исследования включает в себя 91лексических единиц в области астрономии. Эта статья ни в коем образом не претендует на полное освещение данного вопроса.

Rəyçi: prof. R.Cabarov

 


Эльмира Гаджиева

ОТРИЦАТЕЛЬНЫЕ ПРЕДЛОЖЕНИЯ, НЕ ИМЕЮЩИЕ УРВЕРДИТЕЛЬНЫХ КОРРЕЛЯТОВ

     Утвердительными коррелятами рассматриваемых дефективных предложений считаются такие предложения, которые и формально и семантически совпадают с этими последними. В русском языке имеются дефективные отрицательные предложения, которые не имеют утвердитель­ных коррелятов, а также такие, которые имеют утвердительные корреляты, совпадающие с ними или только формально, или только семантически и нередко бывает трудно ответит на вопрос, есть ли утвердительный коррелят у предложения. В таких случаях приходится учитывать частоту употребления: если утвердительный коррелят вообще не употребляется или употребляется крайне редко, то соответствующее ему дефективное отрицательное предложение включается в рассматриваемую группу.

     Анализ фактического материала выявил одну существенную законо­мерность. Как правило, все дефективные отрицательные предложения, не имеющие утвердительных соответствий, представляют собой фразеологические единицы разных типов (в основном это фразеологические единства и сращения) или свободные сочетания, приобретающие в определенных условиях характер и значение несвободных.

    Видимо, именно эта закономерность влечет за собой почти полное отсутствие у дефективных отрицательных предложений синонимических соответствий. Мы говорим «почти», потому что в некоторых отдельных случаях такие соответствия все же имеются. Но так как в нашем материале  представлено незначительное их количество они не могут противопоставляться основной массе дефективных предложений как особая группа.

      Поэтому все дефективные отрицательные предложения без утвердитель­ных коррелятов будут рассматриваться в статье как предложения, не имеющие и синонимических коррелятов. Те же немногочисленные случаи, которые этому противоречат, будут особо выделяться.

           В группе дефективных отрицательных предложений без синонимии­ческих соответствий выделяется ряд подгрупп, каждая из которых имеет некоторые общие формальные и семантические особенности.

    1.Дефективные отрицательные предложения представляют собой пословицы и поговорки:

               От добра добра не ищут;

              Лежа хлеба не добудешь;

             Из песни слова не выкинешь;

             Звезд с неба не хватает;

             Комар носа не подточит;

             Денег куры не клюют;

             Куда ворон костей не заносил.

   2. Не имеют синонимических коррелятов дефективные отрицательные предложения, в составе которых имеются ограничительные слова (ни копейки, ни грамма и т.п.) и уменьшительная форма существительных, здесь почти полностью превратившихся в наречие:

               Прораб изо всего этого не выгадал ни копейки;

               Дети выросли. И ... копейки матери не дают;

               Он дома грамма ласки не чувствовал.

3. Не имеют синонимических коррелятов дефективные отрицательные предложения, представляющие собой фразеологические сочетания:

       Не составляло труда;

        Не дает хода по службе;

        Не дают спуску;

       Удержу не знает;

       не выдерживают критики;

      не проронить ни слова.

 4. Как правило, нет синонимических коррелятов у дефективных отрицательных предложений, в составе которых имеется глагол ведать:

              Не ведал другого выхода ( невозможно: «Не ведал другой выход»); 

              Чувство, не ведающее компромиссов;

               Душа, не ведающая разлада;

               Не ведая его миссии (стыда).

           Объясняется это, очевидно, тем, что глагол ведать в значении «знать» в современном русском языке является устаревшим и поэтому его употребление ограничено рамками несвободных сочетаний. А они, как показывает анализ, синонимических коррелятов обычно не имеют.

   5. Наш материал не содержит синонимических соответствий дефективных отрицательных предложений, в которых частица НЕ относится к глаголу во 2-ом лице ед.ч. будущего времени и которые выражают значение невозможности действия. Часть этих дефективных отрицательных предложений прямо представляет собой фразеологические единицы, а часть – по значению сближается с ними:

 Да я Леонида так питаю, что ни в одном московском ресторане того не поешь;

Из меня ни «оха», ни воздуха не выжмешь;

Девушка успела приобрести сабо в числе первых...У нее всегда так – лучших не сыщешь!;

Сохранить мир , когда уж не трещина пробежала- осколков не сыщешь!?;

А шила, как известно, в мешке не утаишь;

Всего один пример: Ах, все не объяснишь!

6. Среди дефективных отрицательных предложений, употребляющихся без синонимических соответствий, имеются односоставные инфинитивные предложения со значением невозможности или ненужности совершения действия, указанного инфинитивом:

        Ондатровых шапок днем с огнем не сыскать;

       Не миновать тогда поломки (беды);

       Чувство юмора им не занимать; 

      Ему не занимать забот и хлопот;

      Не скрыть простодушной усмешки;

      Конца бумаготворчеству не разглядеть;

      Тебе этого не понять.

Но:

               Не спутать ни с каким другим и облик Толубеева.

Примеры показывают, что и в этом случае значительная часть дефективных отрицательных предложений представляет собой фразеологические единицы. Синонимические соответствия появляются в этой подгруппе редко:

                 Правду не утаит;

                 Доверие, потерянное однажды, может статься, не восстановить и

                 годами;

                Вне ее (революции) романтического пафоса не понять этих людей и

               поэзию их жизни.

7. Не имеют синонимических соответствий и дефективные отрицательные предложения с частицей ни при дополнении и союзом ни...ни. Здесь мы тоже встречаем фразеологические единицы или близкие им по значению предложения:

              Не говоря ни слова; не сказав ни слова; не произносит ни слова;

              Он не мог делать ни шага;

              Она открыла стол, но там не нашла ни листка;

              Хищник не оставил от нее (птицы) ни косточки, ни лоскутка плоти;

              Ни звука, ни шороха не доносилось из квартиры.             

8. Не имеют синонимических  коррелятов дефективные отрицательные предложения с глаголом стать в значении «перестать существовать, быть в наличии». В этом значении личный глагол стать образует безличные предложения:

             Плота не стало, он ушел в воду;

             Теперь вот не стало денег, но не стало и забот;

             Книги не стало на прилавках через неделю-другую после выпуска.

Такое значение глагола стать является связанным и ограничено рамками этих отрицательных предложений.

               Итак, можно прийти к выводу, что в русском языке имеют место дефективные отрицательные предложения, не имеющие утвердительных соответствий. Это в основном фразеологические несвободные сочетания в семантическом отношении.

                        Литература

  1. Архангельский В.Л. Устойчивые фразы в современном русском языке. Ростов-на-Дону, 1964.
  2. Фразеологический словарь русского языка. Под ред. А.Н. Молоткова. Москва,1968.                                                              

Ключевые слова: отрицательные предложения, фразеологические единицы, словосочетание, дефективные предложения, утверждение.

Açar sözlər: inkar cümlə, frazeoloji vahid, sözbirləşmə, qüsurlu cümlə, təsdiqləmə.

Key words: negative offers, phrase logical units, compliances, defective  offers, combinations.

 

S U M M A R Y

         The analysis of the actual material has revealed one essential regularity. As a rule, all defective negative offers which don't have affirmative compliances represent phraseological units of different types  or the free combinations gaining in certain conditions character and value not free.

 

X Ü L A S Ə

           Aparılan təhlil faktiki materialda bir qanunauyğunluq aşkar etdi. Bir qayda olaraq, bütün defektiv mənfi cümlələr   frazeoloji vahidlərin müxtəlif növlərini  bəzi hallarda sərbəst birləşmənin xüsusiyyət ini və əhəmiyyətini alir.

                                                                   Рецензент: проф. Л.Г. Гулиева

                                                                                  


Aynur  Fərəcova

DİLİN TARİXİ -  XALQIN TARİXİDİR

     Azərbaycan dili öz mahiyyətinə görə dünyanın ən zəngin milli dillərindən biri sayılır. Bu dilin özünəməxsus gözəlliyi və ahəngi vardır. Azərbaycan dili hər şeydən əvvəl, xoş avaz yaradansəslər sisteminə, zəngin və rəngarəng söz ehtiyatına, tam sabitləşmiş qrammatik quruluşa malikdir. Azərbaycan dilində ən dərin duyğuları, ən incə mənaları istədiyin şəkildə çox müxtəlif bədii boyarlarla ifadə etmək olur. Bu dil elmi, siyasi, fəlsəfi fikirləri çox aydın ifadə etməyə qadir olduğu kimi, bədii təfəkkürün gözəl nümunələrini yaratmaq üçün çox yararlıdır. Eyni zamanda dünya mədəniyyəti xəzinəsinə qiymətli hədiyyə kimi daxil olan və onu zənginləşdirən M.Füzulinin məşhur “Leyli və Məcnun” poeması, M.F.Axundovun komediyaları və bir çox sənət əsərləri həmin dildə-Azərbaycan dilində yaranmışdır.

   Dil cəmiyyətin varlığı, onun təşəkkülü və inkişafı üçün çox zəruri olan bir vasitədir. Cəmiyyətdə dilin başlıca rolu onun əsas ünsiyyət vasitəsi olmasıdır. Dil fikrin ifadə aləti kimi təzahür etdiyinə görə beyinin fəaliyyəti ilə bağlı olan təfəkkürlə sıx əlaqədədir. Dil ilə təfəkkür eyni vaxtda və eyni mənbədən yarandıqları üçün vəhdət təşkil edir. Lakin çox oxşar cəhətlərin olmasına baxmayaraq, dil ilə təfəkkür

heç də eyniyyət yaratmır. Bunların hər birinin özünəməxsus cəhətləri vardır. Bu fərqlərin ən başlıcası odur ki, dil lüğəvi və qrammatik vasitələrdən istifadə edir. Lakin təfəkkür üçün istifadə mənbəyi sözlər və cümlələr deyil, məfhumlar və hökmlərdir. Təfəkkürün ifadə vasitəsi olan dil ictimai hadisədir.Bu, digər ictimai hadisələrlə də əlaqədədir. Lakin dil heç də bütün cəhətləri ilə başqa ictimai hadisələrə oxşamır. Bunun özünəməxsus xüsusiyyətləri vardır. Dilin başlıca səciyyəvi əlaməti ondan ibarətdir ki, o bir neçə ilin, yaxud müəyyən bir dövrün məhsulu olmayıb,

bir çox əsrlər boyu yaranır və inkişaf prosesi keçirərək get-gedə formalaşır, zənginləşir. Həmçinin, dil yarandığı zamandan etibarən xidmət etdiyi cəmiyyət üzvləri arasında heç bir fərq qoymadan bütün üzvlər üçün eyni dərəcədə ünsiyyət vasitəsi olur. Buna görə də dil ictimai xarakterə malikdir. Dil xalqın tarixi ilə üzvi surətdə əlaqədar olub, çünki dil ancaq cəmiyyət daxilində təşəkkül tapır. Dili yaradan xalqdır. Elə buna görə də dilin taleyi onu yaradan xalqın taleyi ilə bağlı olur.

Hər bir xalq ünsiyyət üçün öz dilini yaratdıqdan sonra onu qoruyub və inkişaf etdirir. 

   Azərbaycan ədəbi dilinin hərtərəfli elmi tədqiqi sovet dövrünün nailiyyətidir. Bu, həm müasir Azərbaycan ədəbi dilinə, həm də ədəbi dilimizin tarixinə aiddir. Şübhəsiz, hər hansı bir dilin müasir səviyyədə tədqiqi ilə tarixi aspektdə öyrənilməsi eyni dərəcədə güc tələb etmir. Ədəbi dilin tarixini düzgün və yüksək səviyyədə öyrənmək üçün ilk növbədə müəyyən ərazidə yaşayan xalqın tarixini araşdırmaq vacibdir və ümumən xalqın tarixini bilmədən ədəbi dilin tarixini öyrənmək olmaz. Bizim tariximiz isə əsl elmi inkişaf üçün imkan yarandığı dövrdə – sovet dövründə, demək olar ki, “düzəliş” ilə yazılmışdır və bu cəhət xalqın tarixinin şüurlu surətdə saxtalaşdırılması ədəbi dilin tarixini, onun inkişaf yolunu obyektiv müəyyənləş­dirməyə imkan verməmişdir. Hələ 30-cu illərdə B.Çobanzadə ədəbi dilimizin tarixini ilkin dövrləşdirmə təşəbbüsündə olmuşdur. Az sonra ədəbi dil tarixi üzrə müstəsna tədqiqatçı kimi yetişən Ə.Dəmirçizadə bu sahədə proqram hazırlamış, dəfələrlə dövrləşdirmə  aparmış və nəhayət, çox qiymətli ”Azərbaycan ədəbi dili tarixi”nin I cil­dini nəşr etdirmişdir . T.Hacıyev 60-cı illərdən bu sahədə araşdırmaları genişlən­dirərək iki hissədən ibarət “Azərbaycan ədəbi dili tarixi”  kitabını oxuculara təqdim etmişdir.  Bu proses 50-ci illərə qədər davam etdiyindən Ə.Dəmirçizadənin böyük zəhmət hesabına yazdığı “Azərbaycan dilinin tarixi” əsərində də dilin mənşəyi dolayı yollarla – akademik H.Y.Marrın nəzəriyyəsinin prinsipləri əsasında axtarılır. Ə.Dəmir­çizadə Midiya və Alban dövrü abidələrinin köməyi ilə bir sıra sözlərin etimologiyasını araşdırsa da, yalnız 70-ci illərin materialları əsasında hazırkı ədəbi dilimizin köklərini uzağı Atropatena dövrü ilə əlaqələndirmiş, dilimizin mənşəyini oğuz və qıpçaq tayfa dilləri ilə bağlı izah etmişdir. 60-cı illər ədəbiyyatşünaslıq elmi, bədii nəsr və poeziya sahəsində yeniliklər dövrü olduğu kimi, dilçilikdə də yeni, cəsarətli addımların atıldığı, tarixi tədqiqatın düzgün istiqamət almağa başladığı dövrdür. 70-ci illərin ortalarında T.Hacıyev türk mənşəli Azərbaycan dilini beş min il əvvəlki şumer dili faktları ilə sistemli şəkildə müqayisə edir, xeyli miqdarda leksik müvazilik əsasında Azərbaycan ərazisində hələ o dövrlərdə türk tayfa dillərinin mövcudluğunu qətiləşdirir. Şumer dilinin türk mənşəli olduğunu sübut etmək müm­kün olmasa da, onun paraleli olan türk tayfa dillərinin qonşu Azərbaycan ərazisində mövcudluğuna şübhə qalmır. T.Hacıyev bunu sonrakı minilliklərin onomastik leksikasının etimoloji təhlili ilə də əsaslandırır. Bu, 60-cı illər oyanışının ilk nəticələri idi və bu cür tədqiqat meyl və cəsarəti bu dövrün səciyyəvi əlamətidir – müstəqilliyə aparan yoldur. 70-80-ci illər xalqın tarixinin və   dilinin minilliklər boyu keçdiyi həqiqi, təbii inkişafın tədqiqi sahəsində böyük yeniliklər dövrüdür. Bu dövrdə bir sıra tarixçilər tədqiq və araşdırmalarını yenə köhnə ənənələr ilə davam etdirirlər. Bu cür əsərlərdə onomastik leksika yalnız İran dilləri əsasında izah edilir; bu, mümkün olmadıqda Qafqaz dillərinə müraciət edilir, lakin sözün çox hallarda aşkar türk mənşəyi qətiyyən yaxına buraxılmır. Bu zərərli meylin hazırda yenə tərəfdarları var və onlar qədim Azərbaycan ərazisində türk tayfaları mövcudluğunun qəti əleyhdar­ları­dır.. Bir sıra tarixçilər bu cəhəti görürdülər. Onlar tarixin dərinliklərindən işıq saçan türk leksikasını da görürdülər. Bu sahədə 60-cı illərdən başlayan tədqiqat 70-ci illərdə gücləndi və son dövrlərdə xüsusi bəhrə verdi. Elmə zidd konsepsiyanın 80-ci illərin əvvəllərində ilk geniş tənqidini bədii yolla görkəmli yazıçı İsa Hüseynov verdi. Yaxşı niyyətlə yazılmış bütün tarix və dilçilik ədəbiyyatı göstərir ki, türklər bu yerlərin ən qədim sakinləridir; dəfələrlə türk tayfalarının gəlişləri, gedişləri olmuş və onlar tədricən qüvvətlənmişlər. Tədqiqatlar dərinlərə getdikcə sirlər açılır, müxtəlif ölkələrin ərazilərindəki aborigenlərin etnik tərkibi daha aydın müəyyənləşir. Türk tayfalarının əksərən Orta Asiyadan gəlmə olduqları göstərilir. Mövcud tədqiqatlara əsasən kitabda türk – Azərbaycan dilinin inkişaf yolu belə təsəvvür edilir: e.ə. IV və III minilliyin əvvəlləri protürk dövrü olmuş və məhz bu dövrdə türk dilləri kök dildən ayrılıb parçalanmağa başlamışdır. Bu baxımdan e. ə. III-I minilliklər protoazərbaycan dili dövrü olub, e.ə. V əsrə qədər davam etmişdir. E.ə. V əsrdən eramızın X əsrinə qədər qədim Azərbaycan dili, X əsrdən sonrakı dövr Orta və yeni Azərbaycan dili dövrü sayılır. Türk tayfalarının Azərbaycan ərazisinə III əsrdən, daha pis halda isə XI-XII əsrlərdən gəldiyini iddia edənlərin fikirlərini dil və tarix təkzib edir, qədim sak-massaket tayfalarının, hunların, oğuz-qıpçaqların tarixi bu cür mülahizələri alt-üst edir. Qədim onomastik leksika, Sak-Turan hökmdarı Alp Ər Tonqanın ölü- münə ağılar, Kaşğari divanının faktları, “Oğuznamə” materialları, Orxon-Yenisey abidələri belə bir ağlabatan qənaətə gəlməyə imkan verir ki, Azərbaycanda ən qədim dövrlərdən e.ə. I minilliyin ortalarına qədər müxtəlif türk etnoslarının konsolidasiyası dövrü, e.ə. I minilliyin ortalarından eramızın ilk əsrlərinə qədər türk etnoslarının ictimai-siyasi nüfuzunun güclənməsi, III-VII əsrlər isə Azərbaycan xalqının və ümumxalq Azərbaycan dilinin formalaşması dövrüdür. Azərbaycan ədəbi dili IX-XI əsrlərdə tam təşəkkül tapmışdır. XVI əsrin ilk günlərindən Şah İsmayılın fəaliyyəti ilə başlayan hərəkat milli oyanışın başlanğıcı idi. Şah İsmayıl da, Füzuli də, Qurbani də üç müxtəlif üslubun zirvəsində durmaqla ədəbi dilin axarını yeni mərhələyə – milli mərhələyə ötürmüş oldular.Ümumiyyətlə, Azərbaycan dili Azərbaycan Respublika­sında, Cənubi Azərbaycanda, eləcə də bir çox ölkələrdə yaşayan azərbaycanlıların ana dilidir. Hazırda dünyanın müxtəlif yerlərində yaşayan 30 milyondan çox azər­baycanlı bu dildə danışır. Bu dil müstəqil respublikamızın da dövlət dilidir. Azər­baycn dili türk dilləri ailəsinin oğuz qrupuna mənsubdur. Morfoloji quruluşuna görə iltisaqi dillərə daxildir. İctimai hadisə olan dil başqa ictimai hadisələrlə qarşılıqlı əlaqədə inkişaf edir. Dil cəmiyyətin bütün sahələrindəki dəyişikliklərə, geriləmə və irəliləyişlərə reaksiya verir. Müəyyən köhnəliklərlə bağlı dilin lüğət tərkibində bir sıra sözlər arxaikləşir, elmin, texnikanın, bütövlükdə mədə- niyyətin inkişafı yeni anlayışların yaranmasına səbəb olur. Dildə mədəniyyət anlayışı ilə bağlı çoxlu ifadələr var: əmək mədəniyyəti, iş mədəniyyəti, siyasi mədəniyyət, dövlətçilik mədəniyyəti, dil mədəniyyəti, nitq mədəniyyəti, hərbi mədəniyyət və s.  Mədəni inkişaf dildə yeni terminlərin yaranmasına səbəb olur, bu da dilin lüğət tərkibinin zənginləşməsi deməkdir. Müasir radio-televiziyanın kütləviləşməsi xalqda nitq mədəniyyətinin yüksəlməsinə güclü təsir göstərir. Cəmiyyətdə insanların mədəni səviyyəsinin qalxması ədəbi dilin fəaliyyət dairəsini genişləndirir, ədəbi dilin orfoqrafik, orfoepik və qrammatik normalarını möhkəmləndirir. Nəticədə dialektin sosial işlənməsi məhdudlaşır. İnsanların ümumi mədəni səviyyəsinin inkişafı elmin genişlənməsini şərtləndirir. Bununla da ədəbi-kitab dili ilə xalq danışıq təzahürünün yaxınlaşması, özünəməxsus şəkildə sintezi gedir və bu prosesin nəticəsi kimi dilimizdə bu gün xüsusi elmi-kütləvi üslub deyilən nitq forması müəyyənləşir. Dilin inkişafı xalqın tarixi ilə bilavasitə bağlıdır. Bu bağlılığı iki istiqamətdə görmək mümkündür. Biri budur ki, bir dövlətin ərazisində qohum tayfaların birləşməsi nəticəsində xalq formalaşdığı kimi, bu tayfaların dili də (buna dialekt dili deyirlər, yəni dialekt tayfa dilinə bərabərdir) qarışaraq-birləşərək həmin xalqın dilinə çevrilir. Məsələnin başqa tərəfi odur ki, müəyyən mədəni-tarixi hadisələrin aydınlaşmasında dil faktları mühüm rol oynayır. Dilimizdə ərəb və fars sözlərinin işlənməsi Azər­baycan xalqının tarixən həmin xalqlarla olmuş əlaqəsinin nəticəsidir. Məsələn, islam dinini qəbul etdikdən sonra türkcə uçmaq, damu, Tanrı, yalavac sözlərinin əvəzinə müvafiq olaraq cənnət, cəhənnəm, Allah, peyğəmbər isimləri işlənmişdir. Rus dilin­dəki tovar (əmtəə) sözünün bizim dildə və başqa türk dillərində xırda­buynuzlu hey­van mənasında işlənən ―davar, karandaş sözünün ―qara(n)daş­dan yaranması türk xalqlarının qüdrətli dövlətçilik tarixi haqqında dolğun təsəvvür yaradır. Şah Abbasın adı ilə bağlı yaranmış şahı, abbası pul vahidləri XVI əsr Azərbaycan dövlətçiliyi barəsində özlüyündə müəyyən təsəvvür yarada bilir. XI əsrin görkəmli alimi Mah­mud Qaşğarlı yazırdı ki,   türk və ərəb dilləri atbaşı (bərabər) gedir.  Qurani-Kərimin 112-ci surəsi olan İxlas surəsinin “ Kitabi-Dədə Qorqud”dakı Azərbaycan türkcəsinə tərcüməsi həmin fikri təsdiqləyir. Hər hansı bir xalqın milli mədəniyyətinin göstəricilərindən biri də gözəl nitqdir. Gözəl nitq üçün, əsasən, iki şərt tələb olunur:

  • Dilin özünün ifadə imkanlarının genişliyi, yəni hər hansı bir fikri ifadə etmək imkanının olması;
  • Bu dildə danışanın yüksək hazırlığı, yəni dilin ifadə imkanlarından düzgün şəkildə istifadə etməsi.

Azərbaycan dili fonetik, leksik və qrammatik quruluşuna görə dünyanın inkişaf etmiş və zəngin dillərindən biri sayılır. Bu dil özünəməxsus musiqili ahəngi, səlisliyi və axıcılığı ilə diqqəti cəlb edir. Çox-çox qədim zamanlarda dilimizdə şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələri, sonra isə yazılı ədəbiyyat yaranmışdır. Bu dildə “Dədə Qorqud” kitabı kimi dünya mədəniyyətinin nadir incisi yaranıb. Böyük türk alimi Fuad Köprülü “Dədə Qorqud “kitabını bütün türk xalqlarının ən sanballı əsəri adlandırıb. İstər şifahi, istərsə də yazılı ədəbiyyatımız xalqımızın gözəl və zəngin nitq mədəniyyətinin olduğunu sübut edir. Milli mədəniyyətin, o cümlədən də nitq mədəniyyətinin qoruyucusu, daşıyıcısı bütövlükdə xalqdır. Xalqın hər bir nüma­yəndəsi nitq mədəniyyətinə dərindən yiyələnməli və onu layiqli şəkildə qorumalıdır.

ƏDƏBİYYAT

  1. Babayev A.  “Azərbaycan dili və nitq mədəniyyəti”, Bakı- 2011.
  2. Abdullayev A.  “Nitq mədəniyyəti və natiqlik sənəti”, Bakı- 1981.
  3. Abdullayev N., Məmmədov Z. Nitq mədəniyyəti məsələləri”, Bakı- 1998
  4. Dəmirçizadə Ə. Müasir Azərbaycan dili”, Bakı- 1984
  5. Muradov B. Nitq mədəniyyəti”, Bakı- 2007

 

Açar sözlər: milli, dil, nitq mədəniyyəti, inkişaf.

Keywords: national, language, speech culture , development.

Ключевые слова: национальная, язык, культурa речи, развитие.

XÜLASƏ

Azərbaycan dili öz mahiyyətinə görə dünyanın ən zəngin milli dillərindən biri sayılır. Bu dilin özünəməxsus gözəlliyi və ahəngi vardır. Azərbaycan dili hər şeydən əvvəl, xoş avaz yaradansəslər sisteminə, zəngin və rəngarəng söz ehtiyatına, tam sabitləşmiş qrammatik quruluşa malikdir. Azərbaycan dilində ən dərin duyğuları, ən incə mənaları istədiyin şəkildə çox müxtəlif bədii boyarlarla ifadə etmək olur. Bu dil elmi, siyasi, fəlsəfi fikirləri çox aydın ifadə etməyə qadir olduğu kimi, bədii təfəkkürün gözəl nümunələrini yaratmaq üçün çox yararlıdır. İstər şifahi, istərsə də yazılı ədəbiyyatımız xalqımızın gözəl və zəngin nitq mədəniyyətinin olduğunu sübut edir.

 

РЕЗЮМЕ

История языка – это  история народа

Азербайджанский язык в силу своей сущности является одним из самых богатых языков мира. Этот язык обладает своеобразной красотой и гармонией. Азербайджанский язык, прежде всего, обладает системой звуков, создающих приятное созвучие, богатым и разнообразным словарным запасом и полностью устоявшейся грамматической структурой. На азербайджанском языке в самых разнообразных художественных красках можно выражать самые глубокие смыслы и нежные чувственные значения. На этом языке наряду с ясным выражением научных, политических и философских мыслей, есть возможность создания прекрасных образцов художественной мысли. Как устная, так и письменная литература нашего народа свидетельствуют о существовании красивой и богатой ку

льтуры речи. 

SUMMARY

The history of language is the history of people

     The Azerbaijani language is considered to be one of the world's richest national languages by its nature. This language has its own beauty and harmony. The Azerbaijani language, first of all, has the system generating fine voice, rich and colorful vocabulary, fully stabilized grammatical structure. The deepest feelings, the most subtle meanings can be expressed with very different artistic means in the Azerbaijani language. This language is very useful for creating beautiful examples of the art of thinking, as it is able to express scientific, political and philosophical ideas very clearly. Either our written or oral literature proves that our people have beautiful and rich speech culture.

 

RƏYÇİ: dos. L.Ələkbərova

                                  


Sədaqət Səlimova Rəşid qızı  BSU

RUSİYADA TÜRKOLOJİ FİKRİN FORMALAŞMSI VƏ İNKİŞAFI.

                Avropada türk-rus təmasının tarixi çox qədimdir: onlar arasında qonşuluq münasi­bətləri, tez-tez baş verən münaqişəlır onların həyatında dillərinin leksik qatında böyük  iz qoymuşdur. Qərbi Avropa xalqlarında olduğu kimi, rus həyatına, siyasi mədəniyyətinə türklərin böyük təsiri olmuşdur. A.N.Kononov bununla əlaqədar yazır: “I Pyotr dövrünə qədər rus knyazları və çarlarının saraylarında səfirlərin qəbulu mə­rasimi demək olar ki, tamamilə tatar, daha doğrusu, Asiya xarakteri daşıyırdı.“Çarlıq kitabı”nda 1536-cı ilə aid olan aşağıdakı qeyd bunu əyani şəkildə nümayiş etdirir. Burada göstərilir ki, Kazan xanı Şiqaleyin arvadı Fatmasoltan altı yaşlı böyük knyaz İvanın (sonralar IV İvan) və onun anası Yelena Qlinskayanın (III Vasilinin dul qadını) qəbulunda olarkən, “böyük knyaz çariçaya “Tabuq salam” söylədi və onunla görüşdü. Tabuq salam – türkcə tabuq (təzim) ərəbcə “salam” deməkdir [1. 17]. Ümumən götürdükdə isə hələ bundan çox-çox əvvəlki dövrlərə aid olan “İqor Polku haqqında dastan”da  heyvandarlıq və ovçuluqla bağlı terminlərə və soyadlara rast gəlinir. Məntiqən bu fakt onu deməyə imkan verir ki, qeyd olunan dastandan da çox əvvəllər çoxlu miqdarda türk mənşəli sözlər slavyan dilləri və o cümlədən, rus dilinə keçmişdir; dastan yaranana qədər onların leksik fondunda tam oturuşmuşdur. Xəzər xaqanlığı slavyanlar tərəfindən zəbt olunandan sonra türk-slavyan qaynayıb-qarış­ması güclənir, şubhəsiz ki, bu da həmin dillərə təsirsiz qalmamışdır. Belə türk-slav­yan təması, onların bir qisminin Kiyev rus dövlətinin ərazisində  məskunlaşması və türklərin tarix səhnəsindəki aktivliyi rus dilinin leksikasında xüsusi bir qat yaradır. Burada bir məsələni də xüsusi qeyd etmək lazımdır; rus knyazları hələ IX – X əsr­lərdə türk dilinə böyük maraqla yanaşırdılar. Bunu ölkənin tarixi-siyasi, coğrafi və etnik durumu tələb edirdi. Monqol – tatar istilası dövründə isə türk – slavyan qaynayıb-qarışması əvvəlki dövrlərdən fərqli xüsusiyyət daşıyır. Əsas fərq onun daha uzun müddətli və canlı, aktiv olması ilə bağlıdır. A.N.Kononov qeyd edir ki, Rusların türk dilləri ilə tanışlığı tarixinə dair ilk maraqlı mənbə və leksikoqrafik təcrübə, şübhəsiz, “Çe tatar-Skiy Язык” və “Tolkovanie yazıka polovesdtskoqo” adlı iki kiçik lüğətdir. Birinci lüğət 27 söz, 6 ifadə və 18 saydan ibarət lüğətçədir. [1.23]. Qeyd olunan lüğət XI əsrə aiddir. Son illərdə bu təşəbbüs müxtəlif səviyyələrdə davam etdirilmişdir. XVI-XVIII əsrlərdə rus-tatarca lüğətlərə ehtiyac əvvəlki dövrlətdən də çox hiss olunmuş və bu sahədə müəyyən işlər görülmüşdür. Daha çox tərcüməçilərə olan ehtiyac bu sahəyə böyük təkan vermişdir. Bu işlərə səyyahların, ticarət adam­larının qeydləri rus xronoqlarının məlumatları aid oluna bilər. XVI-XVII əsrlərdə Rusiyada digər şərq dilləri kimi türk dillərində tərcüməçilər hazırlanır; onlar ölkənin siyasi həyatında xüsusi mövqeyə malik idilər. A.N.Kononov yazır ki, XVII əsrin sonlarından türk dili üzə sistemli linqvistik tədqiqatlar başlayır[1.27]. O, göstərir ki, bu dövrdə türk dillərinə aid faktların toplanması prosesi güclənir; artıq türk dilinə dövlət səviyyəsində böyük maraq özünü göstərir, xüsusən I Pyoturun dövründə şərq dilləri, o cümlədən türk dili üzrə tərcüməçilər hazırlanır, onların adət-ənənələri öyrənilməyə başlanır. Bu proqram o vaxtkı imperiya siyasətinin marağına aid idi. A.N.Kononov bu barədə yazır ki, 1711-ci ildə fevral ayının 22-də I Pyotr “Türk sultanı Əhmədin əlahəzrət çar əleyhinə sülhü pozması haqqında” manifest, bəyanat və yaxud fərman verdi. Manifestin qısa məzmununu əhatə edən “Universallar”da çox güman ki, elə bu zaman tərtib olunmuş, türk-tatar dilinə tərcümə olunaraq bucaq (Bessarabiya) və Krım tatarları arasında yayılmışdı. Məzmunca, demək olar ki, eyni olan universallar, güman ki, Moskvada tərtib və tərcümə edilərək Moskva Sinod mətbəəsində mis lövhələrdə çap olunmuşdu[1.29]. Digər tərəfdən, Türkiyəni hər­tərəfli öyrənmək üçün böyük cəhdlər olunurdu. Bunun üçün xüsusi fərmanla 1716-cı il yanvarın 18-də xüsusifərmanla Moskvadakı latın məktəblərindən türk, ərəb və fars dilləri üzrə kadr hazırlamaq üçün şagirdlər seçilib səfarətxanaya təhvil verilir ki, yeni kadrlar hazırlasın. Bu tədbirlər ardıcıl olaraq, genişləndirilirdi. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, I Pyotrun türk məsələləri üzrə müşaviri var idi. Digər tərəfdən, Rusiyada Elmlər Akademiaysının təsis olunması elmi türkologiyanın yaranmasına ciddi təsir etdi; şərq dillərinin öyrənilməsi – tədrisi yeni mərhələyə qədəm qoydu və bununla Rusiyada şərq dillərinin, o cümlədən  türk dilinin, onun tarixinin dövlət səviyyəsində öyrənilməsinin möhkəm təməli qoyulur[5.70].

A.N.Kononov yazır ki, M.V.Lomonosovun bu sahədəki xidmətləri “Şərq Akademi­ya”sı layihəsidir[1.43].            XVII əsrdən başlayaraq türk dillərini, tarixini, etnoqrafiyası və coğrafiyasını öyrənmək üçün ekspedisiyalar təşkil olunmağa başlayır. Bu əvvəldə qeyd etdiyimiz “Şərq layihəsi”nin həyata keçirilməsi istiqamətində idi. Bu tədqiqatlarda qədim abidələrin öyrənilməsi ayrıca bir istiqamət idi; Qədim türk yazılı abidələrinin aşkarlanması və öyrənilməyə başlanması bu dövrə düşür, eləcə də Sibirə və Çukotiyaya ekspedisiyalar edərək onları öyrənməyə başlayırlar. XVIII əsrlərdə Rusiyada bu sahədə xeyli işlər görülür və elmi türkologiyanın əsası qoyulur. Bu dövrdəki türkoloji tədqiqatları belə ümumiləşdirmək olar:

Türk qrammatikası sözlük və dərs vasitələrinin  hazırlanması .

                Bu sahədə S.Peterburq məktəbi fərqlənir; 1769-cu ildə çuvaş dilinə aid qram­matika kitabı, 1785-vi ildə  rusca-tatarca sözlük Moskva gimnaziyalarında türk dilinin qrammatikasına dair dərsliklər və s. çap olunur. Göründüyü kimi, Moskva və Sankt Pterburq gimnaziya və müxtəlif təyinatlı təhsil müəssisələrində  türk dillərinə aid vəsaitlər hazırlanmağa başlanılır ki, bu da XIX və XX əsrlərdəki türkologiyanın inkişafında bir baza idi. Bu dövrdə türk dillərinə aid başqa dillərdə olan kitabların rus dilinə tərcümə olunub nəşr edilməsi də xüsusi yer tutur. Buna Daniel Holdermanın “qrammatika”sını (1680) misal göstərmək olar. Kitabın giriş sözündə Moskva Universitetinin bu kitabı hazırlamaqda nə məqsəd daşıdığını rus-türk münasibət­lərinin yaxşılaşmasından sonra onlar arasında ticarət əlaqələrinin yüksəlməsi məqsədi ilə gənclərin bu dil problemin həll etməyin yolu kimi təqdim olunur. J.B.Danie­lin “qrammatika”sı həmin dövrdə çox mükəmməl hesab olunurdu; bu səbəbdən idi ki, kitab çox böyük tirajla çap olunub. XIX əsrin əvvəllərində Rusiyada əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha mükəmməl dərsliklər hazırlanır. Həmin dərsliklərin üstünlüyü ondan ibarət idi ki, kitab hazırlanarkən başqa dillərin təcrübəsi ilə yanaşı türk dillərinin öz qanunauyğunluqlarından çıxış edilirdi. Bunu 1801-ci ildə Qiqanovun hazırladığı tatar dilinə dair qrammatika kitabının timsalında görmək olar. Qiqanovun müasirləri bu kitabın qeyd olunan xüsusiyyətini nəzərdə tutaraq onu Avropa dilçilərinin yazdığı qrammatikalardan fərqləndiyini xüsusilə vurğulayırdılar. Bu da təsadüfi deyil, çünki Qiqanov bu dərsliyi hazırlayarkən M.V.Lomonosovun hazırladığı rus dili dərsliyinin təcrübəsindən istifadə etmişdir. Bundan əlavə o, “Rus-tatar sözlüyü”nün də müəllifidir(1804), habelə 1802-ci ildə tatar əlifbası (ərəb) haqqında olan vəsait hazırlamışdır. Göründüyü kimi, təkcə Qiqanovun simasında tatar dili ilə bağlı çoxlu işlər görülmüşdür. Bu Rusiyada türkoloji  tədqiqatlara ehtiyacın təzahürü kimi qiymətlədirilə bilər.                                                                                                  Bu dövrdə M.Kazım bəyin ximətləri çox böyükdür. Onun “Türk-tatar dilinin qrammatikası”(1839) kitabı təkcə Rusiyada deyil, ümumən digər ölkələrdə  də türkologiyanın inkişafına böyük təkan vermişdir. Əsər alman mütəxəsssislərinin diqqətini cəlb etdiyindən onun ikinci nəşri bu dildə tərcümə olunur. Rusiyada türkologiyanın inkişafında elmi və metodiki istiqamətləri nəzərə almaqla deyə bilərik ki, M. Kazımbəy yeni bir mərhələnin əsasını qoyur. Bu dövr üçün spesifik bir əlamət də ondan ibarət idi ki, müəlliflər müvafiq sahələrə aid dərsliklərlə tanış idilər və onlardan kifayət qədər istifadə edirdilər, bəzən də əsərlərin ikinci  nəşrlərində müəyyən düzəlişlər edirdilər. Bu artıq həmin müəliflərin simasında türkologiyanın zənginləşməsi idi. M.Kazım bəy həm bu əsəri, həm də Sankt Peterburq universi­te­tin­də şərqşünaslıq fakültəsini açmaq təşəbbüsü ona çox böyük şöhrət gətirdi: (xatır­layaq ki, onun 1854-cü ildə çap etdirdiyi türk diliə aid tədris vəsaiti də bu qəbildən idi)

XIX əsrdə Azərbaycan dili üzrə kifayət qədər vəsaitlər çap olunur; xüsusilə 1848-ci ildə T.Makarovun “Qafqaz ləhcəsinin tatar qrammatikası”, L.Budaqovun “Türk-tatar Azərbaycan ləhcəsi üzrə əməli vəsait”i dövrünə görə böyük bir boşluğu doldurmuş­dur. Göründüyü kimi, bir-birinin ardınca nəşr olunan dərsliklər və sözlüklər imperi­yanın bu istiqamətdəki fəaliyyətinin praktik ehtiyaclarını ödəmək xarakteri daşıyırdı. Türk dillərinin fonetik, qrammatik quruluşu və leksikası haqqında araşdırmalar..

                XIX əsrdə Rusiyada türk dillərinin qrammatikaları meydana gəlir. Bu əvvəldə dediyimiz kimi, M.Kazımbəyin, T.Makarovun və L.Budaqovun Azərbaycan dilinin timsalında hazırladığı qrammatika kitablarının timsalında görmək olar. Bundan əlavə, S.M.Qənizadənin “samouçitel”i (1890-95) bu sahədəki ən böyük uğurlardan biridir. Burada bir məsələni də nəzərə almaq lazımdır ki, həmin vəsaitlər maariflənməyə nə qədər istiqamətlənsə də, imperiya siyasətinin tərkib hissəsi idi. Burada azərbay­canlılar və ya qeyri-azrəbaycanlılar da iştirak edirdilər.Ancaq bu danılmaz faktdır ki, həmin vəsaitlər Azərbaycan maarifçilik hərəkatına çox təsir göstərirdi. Qeyd olunan cəhəd digər türk dilləri  üçün də  spesifik idi. Məsələn:türkmən dili haqqında İ.N.Be­re­zi­nin, N.İ.İlminsikinin, İ.Şilmikeyeviç və A.N. Samoyloviçin tədqiqatları xüsusi olaraq qeyd olunmalıdır. Hələ bir qədər əvvəllər XVIII əsrin sonlarında İ.Gilden­ştedtin hazırladığı lüğətlər türkmən dilçiliyəndə leksikoqrafiyanın inkişafına ciddi təsir etmişdir. Bu dövrün spesifik cəhəti  onda idi ki, leksikoqrafiyadan dərsliklər hazır­lan­mağa keçilmişdi. Türkmən dili üzrə ilk elmi tədris vəsaiti XX əsrin əvvəl­lərinə təsadüf edir. Tatar dili ilə bağlı onu deyə bilərik ki, ruslar üçün tatar dili dərs­liyi XVIII əsrin ortalarına təsadüf edir. Tatar dili üçün bunu da deyə bilərik ki, ruslar üçün tatar dilin dərsliyi və bu proses XIX əsrin başlanğıcı ilə daha da sürətlənir. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, XIX əsrdə Rusiyada yaşayan türk dilli xalqlar içərisində də tatar dilinə maraq çox yüksək idi; əsrin sonlarına doğru bu proses daha da güclənir; onların dilinə dair tədris vəsaitləri, lüğtlər hazırlanır və etnik xüsusiy­yətləri öyrənilir. Başqırd dili ilə bağlı tədqiqatlar da XVIII əsrin sonları sistemli xarakter almağa başlayır; burada da həm metodiki, həm dəı leksikoqrafik tədqiqatlar üstünlük təşkil edirdi. A.Bessonov, N.F.Katanov, eləcə də bir sıra tarixçilərin fəaliyyətini qeyd edə bilərik. XIX əsrdə özbək və qazax  dillərinin öyrənilməsinə dair ilk tədqiqatlar M.A.Terentyev, R.M.Melioranski, V.V.Katarinsikinin və digərlərinin adı ilə bağlıdır. Eləcə də bu dövrdə qırğız dili və digər türk dilləri kimi, öyrənilir və tədris olunurdu.

                Artıq XIX əsrin sonlarında da təkcə türk dilləri deyil, həm də onların folkloru, ədəbiyyatı öyrənilməyə başlanılmışdır. Bu sahədə V.V.Radlovun “Türk tayfalarının xalq ədəbiyyatı nümunələri”. (С.Пб.1870) xüsusuilə qeyd oluna bilər[1.181].

                Çar Rusiyasının işğalçılıq siyasəti böyük bir ərazidə yaşayan Sibir türklərini də öyrənməyi zəruri edirdi. Əvvəldə qeyd etmişik ki, artıq bu ərazilərə ekspedisiyalar təşkil olunmuşdur, dövlət səviyyəsində onlar öyrənilirdi. M.M.Roberkin, İ.Redovski, İ.Kojevin və digərləri bu sahədə böyük işlər görmüşlər. Xüsusilə bu dövrdə yakut dilinə böyük maraq yaranmışdı. Buraya çavuş dilini də əlavə etmək olar. Bu dövrdə istər yakut, istərsə də çavuş dilinin morfologiyası, fonetikası və leksikasını əhatə edən bir-birindən dəyərli əsərlər meydana çıxır. Çünki çuvaş dilini Ç.F.Miller kimi təcrü­bəli dilçilər öyrənirdi. Məsələ onda idi ki, çuvaş dilini təkcə türk dilləri kontekstində deyil, həm də fin-uqor dilləri ilə müqayisədə öyrənilirdi. Buna səbəb həmin dilin bəzi spesifik xüsusiyyətlərini önə çıxartmaq idi. Yakut, xakas, altay dili üzrə aparılan tədqiqatlar Sibirdə yaşayan türk dilli xalqların öyrənilməsi sahəsində böyük uğurlar gətirirdi və müasir türkologiyanın möhkəm zəminini yaratdı.

  Qədim abidələrinin öyrənilməsi.

                Rusiyada Qədim Türk abidələrini öyrənilməsi XVII əsrin sonlarından başlanır; N.Vitsen və S.Remenovun adı ilə bağlıdır. Qədim abidələr üzrə pərakəndə, dağınıq tədqiqatlar isvəç alimi F.Stralenberq tərəfindən sistemləşdirilir və Qədim türk runi abidələrinin dərindən öyrənilməsinin əsası qoyulur. Onu da qeyd edək ki, Sibir ekspedisiyaları zamanı bu abidələr haqqında müxtəlif mənbələrdə məlumatlar var idi. A.N.Kononov yazır ki, sibir abidələrinin öyrənilməsində Q.İ.Spassikinin tədqiqatları yeni mərhələ təşkil edir[1.197]. Qısa bir vaxtda onun məqaləsinin latın dilinə tərcümə olunması həm məqalə müəllifini, həm də sibir abidələrini məşhurlaşdırırdı və Rusi­yadan kənarda bu abidə haqqında məlumatı olan mütəxəssisləri hərəkətə gətirdi. XIX əsrdə N.M.Yadrintsyev Monqolustan ərazisində, Orxon çayı sahilində bir neçə abidə aşkarladı. 1890-ci ildə V.V.Radlovun rəhbərliyi ilə oraya böyük ekspedisiya qrupu göndərilir. Beləliklə, Qədim türk abidələri haqqında toplanılan biliklər həm Rusiyada, həm Avropada rum əlifbasının sirrinin açıqlanmasını sürətləndirirdi. V.V.Radlov öm­rü­nün sonlarına qədər abidələrlə məşğul olmuş və qiymətli türkoloji əsərlər yazmışdır.

                XIX əsrin sonlarında V.V.Radlov  və P.Melioranskinin timsalında Orxon-Yenisey abidələrinin böyük mütəxəssisləri yetişdi. Bu dövr Rusiyada Qədim türk yazılı abidələrinin öyrənilməsinin ənənəsinin formalaşdığı dövrdür.

                XIX əsr həm də Rusiyada uyğur abidələrinin öyrəınilməsi sahəsində böyük uğurlar əldə olunan dövrdür. M.Kazımbəyin bu sahədəki tədqiqatları Rusiyada uyğur­şünaslığın əsasını qoyur. Qədim uyğur abidələrinin öyrənilməsi isə S.Y.Malovun adı ilə bağlıdır. Qaraxanilər dövrünün abidəsi “Kutatku bilik” bu dövrdə geniş tədqiq olunur. Beləliklə, bir-birinini ardınca türk yazılı abidələri elm aləminə tanıdılır və onların çox böyük tədqiqatçıları formalaşır. Müasir dövrümüzdə Qədim türk yazılı abidələri, türk tarixi ilə bağlı elə tədqiqatçı yoxdur ki, yuxarıda adı çəkilən müəllif­lərin əsərinə müraciət olunmasın. Onların yaratdığı türkoloji məktəb tələbələri tərə­fin­­dən davam etdirilmiş, müasir türkologiyanın təkminləşməsinə əvəzsiz elimi-tədqiqatlar vermişlər.

Orta əsrlər ərəb əlifbalı yazılı abidələrin tədqiqi.

                Ərəb əlifbalı türk abidələri həm yazılma tarixi, həm də ərəb əlifabasından istifadə tarixinə görə nisbətən sonrakı dövrlərə aiddir. Həmin abidlərin  ən möhtəşəmi XII əsrə aid olan “Divani hikəm” əsəridir. XII əsrdə yazılmış Əhməd Yəsəvinin bu möhtəşəm abidəsi təkcə Türk dünyasında deyil, həm də orta əsrlər mədəniyyətində xüsusi mövqeyə malikdir. K.Q.Zaleman, P.M.Melioranski tərəfindən gəniş şəkildə tədqiq olması bu əsər uyğur və xarəzm-türk ədəbi dilinin normalarını müəyyənləş­dirmək baxımdan çox qiymətlidir.

                Eləcə də XII-XIII əsrlərdə yaşamış Əhməd Yuqnəkinin “İbbətül həqaiq” əsəri V.V.Radlov tərəfindən təsdiq olunmuşdur və əsərin ümumfiloloji dəyəri ondadır ki, türk ədəbi dilinin Qaraxanilər ənənəsindən Xarəzm ənənəsinə keçidi özündə əks etdirir.

                XIV əsr abidəsi “Kodeks Kumanikus” XVI əsr abidəsi “Baburnamə”, XVII əsr abidəsi “Səcəreyi türk tarixi” əsərlərinin geniş planda tədqiqi türkoloji baxımdan çox qiymətlidir. Rus türkoloqların ən böyük xidmətlərindən biri də türk dillərinin təsnifi ilə bağlıdır. Türkologiyada bu istiqamət əvvəlki tədqiqatlarını məntiqi nəticəsidir. Bu İ.N.Berezin, V.V.Radlov, F.Y.Korsun  və ondan sonra gələn türkoloqların adı ilə bağ­lıdır. Türk dillərinin yuxarıdakı müəlliflər tərəfindən ilkin təsnifatı nə qədər tən­qid olunsa da, bu sahədə ilk təşəbbüs olaraq çox qiymətlidir. Həmin təsnifatların bəzilə­rində fonetik, bəzilərində fonetik-morfoloji prinsip əsas götürülmüş və sonrakı tədqi­qatlar tərəfindən coğrafi və tarixi prinsip də tədqiq olunmuşdur.

                Rusiyada türk əlyazmalarının öyrənilməsi sahəsində də xeyli işlər görülmüşdür.

                Rusiyada XIX əsrin sonu XX əsrin ortalarınnadək olan türkologiya sahəsindəki tədqiqatlar miqyasına görə çox genişdir; hətta bu istənilən Avropa ölkəsində türkoloji tədqiqatlarla müqayisəyə gələ bilməz.

 Rusiyada türkoloji fikrin inkişafında  Sankt-Peterburq və Moskva Universitetlərin in  müstəsna rolu vardır. Sankt-Peterburq universitetində türk filologiyasının  tədqiqi 1822-ci ildən başlayır. Burada məşhur şərqşünas O.İ.Senkovski osmanlı dilini osmanlı dilini tədris edirdi. Rusiyada osmanlı dilinə maraq o səviyyəyə çatır ki, 1835-ci ildə   S.Peterburq universitetində türk dili kafedrası yaradılır 1855-ci ildə həmin universitetdə Şərq dilləri fakültəsi təsis olunur və orada türk-tatar dili , eləcə də digər türk dillərinin dili və ədəbiyyatı tədris olunur.. Sonrakı illərdə bu fakültədə P.M.Me­lio­ranski, A.N. Samoyloviç, N.K.Dmitriyev, S.E.Malov, A.N.Kononov, S.N.İvanov, V.Q.Quzev və başqaları həmin kafedraya rəhbərlik etmişlər. Həmin kafedranın inkişaf tarixi aşağıdakı kimi olmuşdur:

 1835-1855; Türk dili kafedrası;

1855-1863; Türk-tatar dili kafedrası;

 1863-1919; Türk –tatar ədəbiyyatı kafedrası;

1944-cü ildən isə türk filologiyası kafedrası kimi adlandırılmışdır. Göründüyü kimi,  kafedra yarandığı gündən intensiv olaraq inkişaf etmişdir[7]. Həmin fakültənin  elmi və tədris istiqamətində beynəlxalq əlaqələri çox genişdir və mütəxəsiss hazırlamaq sahəsində çox möhtəşəm işlər görülür.

Rusiyada türkoloji fikrin inkişafından danışarkən  onun üç paradiqmasından bəhs edirlər; Birinci dövr -Radlov mərhələsi. Bu dövr  Radlovun Rusiyaya gəlməsi və dövlət səviyyəsində Sibir türklərinin dilini, folklorunun, etnoqrafiyasının öyrənilməsi ilə səciyyəvidir[6]. O, bu sahədəki fəaliyyətini hazırladığı möhtəşəm lüğətdə və sonradan çap etdirdiyi əsərlərdə öz əksini tapır. Sanki Radlov Pyotrun zamanında  və ondan  sonrakı dövrlərdə aparılan ekspedisiyalar, hazırlanan lüğətlər   və hazırlanan dərsliklər erasına yekun vurur . Bu dövrdə M.Kazımbəyin fəaliyyəti  xüsusilə qeyd oluna bilər[2]. Bu dövrü türkoloji fikrin  təşəkkül dövrü kimi səciyyələndirmək olar.

 İkincisi Sovet dövrüdür.  Bu dövr ü  A.N.Kononov on istiqaməti ilə 1). Fonetika və qrammatika; 2). leksikoqrafiya və leksikologiya; 3).dialektoqrafiya və dialektologiya; 4). Türk dillərinin tarixi və milli dillər; 5).qədim türk yazılı abidələrinin dillərinin öyrənilməsi; 6). Tarixi fonetika və qrammatika;7). Altay dilləri nəzəriyyəsi və türk dilləri;8). Qədim əlyazmaların öyrənilməsi; 9).Ölkədə türkoloji fikrin inkişafı;10). Türkoloji biblioqrafiyanın yaranması səciyyələndirir[6]. Bu, çox böyük və hərtərəfli  fəaliyyət proqramının reallaşması demək idi.

Üçüncü mərhələ isə Sovet dövlətinin dağılmasından sonrakı mərhələdə  dil quruculuğu və milli dillərin  inkişafı ilə bağlıdır[3].                       

  İstifadə olunmuş ədəbiyyatlar:

1.Кононов А.Н.Rusiyada türk dillərinin öyrənilməsi tarixindən ( 1917-1967), Bakı 2006.

2.Kazем-Беk M.A.- Языковед.Советская Тюркология 1970 №6

3.Юсупов Ф.Ю. Научная деятельность В.В.Радлова в становлении 4.Российский тюркологической науки./ Современные проблемы науки образования 2012 №4 ( Електронный научный журнал).

5.Zeynalov F. Türkologiyanın əsaslariı .Bakı Maarif 1981.

6.www .ayk.gov.\...\ Nasilov-D-M-,-Nasilov-D-M-, rossiyskaya....

 7.orient.spbuu,ru\department\..\department-of-türkic-philoloji\.

   

Açar sözlər: Rusiya, türkologiya, inkişaf, I Pyotr, Sovet və abidələr.

 Key words: Russia, Turks, development, Peter I, Soviet and monuments.

Ключевые слова:Россия, тюркская, развитие, ПетрI, Советские и памятники.

 

Резюме

Становление и развитие тюркологической мысли в России

Данная статья посвящена процессу становления и развитию тюркологической мысли в России. В  статье рассматриваются периоды образования тюрколо­гичес­кой мысли как в момент правления Царской Империи, так и во время существования Советского Союза. Но, тем не менее, по сравнению со странами Европы тюркологической мысли в России уделялось большее внимание.

 

Summary
Formation and development of the history of Turkic thought in Russia.

This article focuses on formation and development process of the history of Turkic mindset in Russia. The article examines periods of education of Turkic mind both at the time of reign of the Tsar Empire, and the existence of Soviet Union. Nevertheless, compared to European countries, Turkic thought has been given greater emphasis in Russia.

 

Rəyçi:          fil.e.n, dos İ.İ.Dadaşova


Könül Abdurəhmanova

ВЫРАЖЕНИЕ ЭМОЦИЙ В НЕСОБСТВЕННО-ПРЯМОЙ РЕЧИ

Несобственно-прямая речь - контаминированное, смешанное изложение, в котором присутствуют оба потока речи - и речь героя, и речь автора. Непосредственное выражение эмоций персонажей имеет место в их высказываниях. Автор передает прямую речь персонажа, как если бы он присутствовал при произнесении реплики и запротоколировал ее. Такой способ репрезентации эмоций персонажей предполагает использование эмотивной лексики, междометий, эксплетивов, аффективных синтаксических конструкций (восклицательные предложения, риторический вопрос, парцелляция, многосоюзие, повторы, повелительные предложения, эмфатические конструкции). Выражение эмоций персонажей в виде реплик может сопровождаться ремарками автора, в которых либо называется эмоция, либо описывается портрет персонажа, передающий характерные для данной эмоции выражение лица, жест, движение:

His son put up his eyebrows, made a soundless whistle. 'You don't mean it? Is that what it's about? He seemed less surprised than his father (533, 91).

Удивление персонажа выражено в виде апеллятивно-вопросительной конструкции (You don't mean it?) и риторического вопроса (Is that what it's about?). В тексте используется курсив как графическое средство передачи эмфатической интонации. Описана характерная мимика удивления (put up his eyebrows, made a soundless whistle). Типичное поведение, выражающее удивление, было искусно сыграно персонажем, который является профессиональным актером. Но его игра не вызывает доверия у полицейских (Не seemedlesssurprisedthanhisfather). Стратегия передачи эмоциональных состояний в прямой речи персонажей соответствует передаче эмоций в обычной нелитературной коммуникации. Автор передает эмоции* при помощи репрезентативно-иконических средств. Таким образом, неинтенциональное в речевом поведении посредством авторского отражения превращается в интенциональное в дискурсе литературного произведения.

Как было показано ранее, реплики персонажей уместно исследовать, пользуясь аппаратом, выработанным для анализа речевых актов. С точки зрения теории речевых актов эмоциональные высказывания персонажей представляют собой неоднородную группу: наблюдается асимметрия распределения эмоциональности по типам речевых актов. Эта асимметрия выражается в том, что эмоциональные высказывания' могут иметь замысел, соответствующий только четырем иллокутивным целям из пяти, выделяемых традиционно в теории речевых актов Дж. Остина и Дж. Р. Серля.

Эмоциональность может входить в ассертивные, комиссивные,  ирективные и экспрессивные речевые акты. Однако анализ примеров не дал эмоциональных декларативных речевых актов. Отсутствие эмоциональных декларативных речевых актов можно объяснить облигаторностью конституирующих внеязыковых установлений таких, как церковь, закон, государство (546,34), то есть социальных институтов, в которых произнесение эмоциональных высказываний (и вообще любое эмоциональное поведение) выходит за рамки, принятые данными институтами. Как правило, люди умеют контролировать свои эмоции и дают волю чувствам с учетом социального контекста. Таким образом, нами анализируются четыре класса эмоциональных речевых актов. Кроме этого, очевидно, что все эмоциональные речевые акты обладают общими чертами, а именно, имеют кроме основных иллокутивных целей дополнительную общую цель: повлиять на эмоции слушающего. Эмоциональные речевые акты, как правило, носят гетерогенный характер, являясь, по сути, косвенными речевыми актами. Иллокутивная цель эмоциональных речевых актов может быть  представлена как иерархия целей, включая «сверхзадачу» речевого общения, например, самоутверждение или социализация. Правда, сверхзадача не всегда осознается говорящим, поэтому она не может считаться иллокутивной. Приведем примеры выражения прямого выражения эмоций персонаже в тексте художественного, произведения, наблюдаемых автором и читателем: например, эмоциональные комиссивные речевые акты имеют своей целью обязать говорящего сделать что-либо. При этом данный речевой акт одновременно выражает чувства говорящего: 'Oh, what a blasted bore! I'll ring up and say I'm ill' (497, 6).

Эмоциональные директивные речевые акты произносятся с целью заставить другого сделать нечто путем эмоционального воздействия на него: 'Peter, shut up and listen!' Enid's frown was almost awesome as their father' scowl (577, 21).

Цель эмоционального ассертивного речевого акта —сказать, как обстоят дела, при этом также может быть выражена эмоциональная оценка: 'We managed to stop our distinguished President, the ufohonorable Franklin Delano Roosevelt!' Boos and cheers from the room (577, 12).

Экспрессивный речевой акт имеет своей целью выразить чувства и установки. Но не всякий экспрессивный речевой акт является эмоциональным: I thank you for paying me money (Пример из (546, 184)).

Б.А. Успенский рассматривает различные возможности контаминации авторского текста («слова») и текста какого-то другого лица («чужого слова»). Он выделил две возможности сочетания элементов авторского и чужого текста. Первый вариант: «видоизменение авторского текста под воздействием текста, принадлежащего не собственно автору, то есть влияние чужого слова на авторское слово» (3, 48). Второй способ сочетания: «видоизменение текста, принадлежащего не непосредственно самому автору, под воздействием авторской обработки, т.е. влияние авторского слова на чужое слово» (там же: 48). Несобственно-прямую речь Б.А. Успенский относит к первому способу сочетания речи автора и речи героя - это переходный случай, между прямой и косвенной речью. Второй случай ученый рассматривает как внутренний монолог, замещенную прямую речь. И внутренний монолог, и замещенная прямая речь обладают рядом свойств, которые отличают их от несобственно-прямой речи (3, 49).

В.А. Кухаренко выделяет следующие грамматические признаки несобственно-прямой речи: грамматическое время соответствует грамматическому времени авторского повествования, личные и притяжательные местоимения соответствуют местоимениям в перволичном повествовании (1, 204). При выделении категории несобственно-прямой речи оба автора и Б.А. Успенский и В.А. Кухаренко опираются на понятие точки зрения. Точка зрения - авторская позиция, с которой ведется повествование (описание) (1; 323).

В случае несобственно-прямой речи описание или изложение ведется в точки зрения персонажа, но слово ему не передается. Б.А. Успенский отмечает случаи скольжения точки зрения - «когда говорящий в процессе  речи незаметно меняет свою позицию» (3, 51). Объединение различных точек зрения может происходить внутри одного предложения, внутри одной фразы.

В несобственно-прямой речи в тексте художественного произведения  могут быть выражены эмоции персонажа или героя. Чаще всего встречаются случаи изображенной внутренней речи, которые передают эмоции персонажа в интерпретации автора:

(l)Mor stood up. Bledyard's didactic tone was beginning to anger him. He humbled himself quite sufficiently before the man (4, 146).

(2)As Мог neared the main door of Library he saw that Donald hadnoted his  approach. He was clearly uncertain what to do. He would have liked1 to slip away, but now that his father patently had him in his field of vision. It seemed importer to do this. On the other hand, Donald had no intention of making any approach to his father (4, 31).

В примере (1) автор описывает эмоции персонажа, воспроизводя то, что происходит в сознании персонажа, говоря за него то, что он мог бы сказать. Автор ведет повествование «изнутри» (термин Б.А. Успенского), то есть занимает позицию не стороннего наблюдателя, а внутреннюю точку зрения. Точка зрения персонажа и точка зрения автора сливаются, в результате чего мы воспринимаем эмоции персонажа (humbled himself), в то же время слышим и интерпретацию самого автора {to anger).

Судить о силе эмоционального переживания персонажа в данном случае можно не только по описанию его действий {stood up), которое дается автором вначале фрагмента, но еще и с позиции Наблюдателя, с внешней точки зрения. Причина возникновения эмоции в данном случае - поведение другого персонажа (Bledyard), которое оценивается и автором, и героем как неуместное (отрицательная дескриптивная оценка – didactic tone). Здесь восприятие автора сливается с восприятием персонажа – это переход от внешней точки зрения к точке зрения внутренней, когда автор ставит себя на место персонажа, сопереживает ему.

В примере (2) точки, зрения автора и героя, сливаются с точкой зрения персонажа. И автор, и герой видят одно и то же: неуверенность Дональда {clearlyuncertainwhattodo). Совместная точка зрения автора и героя смещается, и они оба видят то, что происходит в сознании Дональда (wouldhavelikedtoslipaway). Далее авторская точка зрения и точка зрения героя разделяются. Повествование ведется «изнутри» персонажа, автор передает его мысли и эмоции {impropertodo, по intention). Эмоции Дональда вызваны отрицательной оценкой возможной встречи с отцом, поскольку между ними  сложные, натянутые отношения. В данном примере автор не занимает позицию беспристрастного Наблюдателя, а сопереживает персонажу. В случае если автор не сопереживает персонажу, не разделяет его эмоциональное состояние, описание его эмоции носит иронический или гротескный характер:

Не never asked these people if they minded. Only shallow souls would smart at such trifling alterations (5, 14).

В данном примере автор занимает внутреннюю точку зрения: говорит за своего героя то, что он обычно говорил в таких ситуациях. Это так называемая замещенная прямая речь (по Б.А. Успенскому), то есть повторное воспроизведение ранее звучавшей речи (3, 191).

Герой испытывает самодовольство, чувство превосходства над другими людьми {these people), но автор иронизирует по поводу такого самодовольства. Впрочем, описание П. Ватт своего отца, хотя и иронично, не лишено любви и восхищения, что выражено уже в названии книги «Father, Dear Father «. Этот пример может быть проинтерпретирован и иначе. Вторую часть фрагмента можно истолковать и как передразнивание, где происходит совмещение двух сфер речи: имеет место внутриязыковое двуязычие, когда точки зрения сливаются еще более тесно. Разграничение точек зрения автора и персонажей можно провести на основе анализа «фразеологии» и в частности по смене наименований. В примере (2) герой сначала называется Мог (с точки зрения автора), затем his father (с точки зрения персонажа Дональда). Таким образом, выражение эмоций в несобственно-прямой речи может быть охарактеризовано как контаминированное, сочетающее в себе отражение внутреннего мира героя и авторскую интерпретацию переживаний героя. То есть, сочетание двух точек зрения приводит к порождению субъективного повествования.

Список литературы

  1. Кухаренко, В. А. Интерпретация текста: Учебное пособие для студентов пед. институтов [Текст] / В. А. Кухаренко. - М. : Просвещение, 1988. - 192 с.
  2. Лазариди М.И. Функционально-семантические поля психических состояний в современном русском языке. - Бишкек, 2000. - 179 с
  3. Успенский, Б. А. Семиотика искусства [Текст] / Б. А. Успенский. - М. :Языки русской культуры, 1995. – 360
  4. Mitchell M. Life Support // The Best American Short Plays. 1994-1995 / New York - London, 1995. - P. 115-122.
  5. Wyatt - Wyatt, P. Father, Dear Father. Life with Woodrow Wyatt .P. Wyatt. - London : Arrow Books, 2000. - 244 p
  6. Остин, Дж. Слово как действие / Дж. Остин // Новое в зарубежной лингвистике. Вып. 17. Теория речевых актов. - М.: Прогресс. - 1986. -С. 151-153
  7. Серль Дж. Р. Классификация иллокутивных актов // Новое в зарубежной лингвистике. Выпуск XVII. Теория речевых актов. Прогресс, М.,1986. С.170-195.
  8. e-mail: kenulchik@gmail.com

Key words: Syntaxems, semantic, active, addressee, emotive, improper direct speechcontaminated, mixed

Ключевые слова: Синтаксема, семантика, активный, единица, адресат, эмотивный, несобственная прямая речь, контаминированное, смешанное

Açar sözlər:Sintaksem, semantika, aktiv, vahid, adresat, emotiv, qeyrişəxsi vasitəsiz nitq, kontaminativ. Qarışıq

 

Резюме

В статье говориться об исследовании единиц коммуникации и несобственной прямой речи. Несобственно-прямая речь - контаминированное, смешанное изложение, в котором присутствуют оба потока речи - и речь героя, и речь автора. Непосредственное выражение эмоций персонажей имеет место в их высказываниях. Автор передает прямую речь персонажа, как если бы он присутствовал при произнесении реплики и запротоколировал ее.

 

Xülasə
Məqalədə qeyri-şəxsi vasitəsiz nitq və kommunikasiya vahidləindən bəhs edilir.Qeyrişəxsi vasitəsiz nitq hər iki danışıq axarının,yəni həm müəllif həm də qəhrəmanın danışığının, yer aldığı
 qarışıq, kontaminativ ifadədir. Pesonajların emosiyalarının birbaşa ifadəsi onların fikirlərində yer alır. Müəllif peronajının vasitəsiz nitqini elə qələmə alır ki, sanki, o, bunun səslənməsində orada idi və bunuprotokollaşdırmışdır.

 

Summary

The article talks about communicative unite and improper direct speech research. Improper direct speech is contaminative, mixed expression, where exists both authors and heroes speeches. The direct expression
 of emotions the characters takes place in their statements. The author conveys the character’s direct speech, as if he had been present in the pronunciation of replicas and records it.
 

 

Rəyçi:  Prof. F.E.D Azad Yəhya oğlu Məmmədov

 

                                                                          

 

Abbasova Nuridə Ayaz qızı

SEMASIOLOGY

The branch of the study of language concerned with the meaning of words and word equivalents is called semasiology. The name comes from the Greek word semasia meaning signification. As semasiology deals not with every kind of meaning but with the lexical meaning only, it may be regarded as a branch of Lexicology.

This does not mean that a semasiologist need not pay attention to the grammatical meaning. On the contrary, the grammatical meaning must be taken into consideration in so far as it bears a specific influence upon the lexical meaning.

If treated diachronically, semasiology studies the change in meaning which words undergo. Descriptive synchronic approach demands a study not of individual words but of semantic structures typical of the language studied and of its general semantic system.

Sometimes the words semasiology and semantics are used indiscriminately. They are really synonyms but the word semasiology has one meaning, the word semantics has several meanings.

Academic or pure semantics is a branch of mathematical logic originated by Carnap. Its aim is to build an abstract theory of relationships between signs and their referents. It is a part of semiotics – the study of signs and languages in general, including all sorts of codes (traffic signals, military signals). Unlike linguistic semantics which deals with real languages, pure semantics has as its subject formalised language.

Semasiology is one of the youngest branches of linguistics, although the objects of its study have attracted the attention of philosophers and grammarians since the times of antiquity. A thousand years before our era Chinese scholars were interested in semantic change. We find the problems of word and notion relationship discussed in the works of Plato and Aristotle and the famous grammarian Panini.

For a very long period of time the study of meaning formed part of philosophy, logic, psychology, literary criticism and history of the language.

Semasiology came into its own in the 1830’s when a German scholar Karl Reisig, lecturing in classical philology, suggested that the studies of meaning should be regarded as an independent branch of knowledge. Reisig’s lectures were published by his pupil F. Heerdegen in 1839 some years after Reisig’s death. At that time, however, they produced but little stir. It was Michel Breal, a Frenchman, who played a decisive part in the creation and development of the new science. His book “Essai de semantique” (Paris, 1897) became widely known and was followed by a considerable number of investigations and monographs on meaning not only in France, but in other countries as well.

The treatment of meaning throughout the 19th century and in the first decade of the 20th was purely diachronistic. Attention was concentrated upon the process of semantic change and the part semantic principles should play in etymology. Semasiology was even defined at that time as a science dealing with the changes in word meaning, their causes and classification. The approach was “atomistic”, i.e. semantic changes were traced and described for isolated words without taking into account the interrelation of structures existing within each language. Consequently, it was impossible for this approach to formulate any general tendencies peculiar to the English language.

As to the English vocabulary, the accent in its semantic study, primarily laid upon philosophy, was in the 19th century shifted to lexicography. The Golden age of English Lexicography began in the middle of the 19th century, when the tremendous work on the many volumes of the Oxford Dictionary of the English Language on Historical Principles was carried out. The English scholars R.C. Trench, J. Murray, W. Skeat constantly reaffirmed the primary importance of the historical principle, and at the same time elaborated the contextual principle. They were firmly convinced that the complete meaning of a word is always contextual, and no study of meaning apart from a complete context can be taken seriously.

Since that time indications of semantic change were found by comparing the contexts of words in older written records and in contemporary usage, and also by studying different meanings of cognate words in related languages.

In the 20th century the progress of semasiology was uneven. The 1930’s were said to be the most crucial time in its whole history. After the work of F. de Saussure the structural orientation came to the forefront of semasiology when Jost Trier, a German philologist, offered his theory of semantic fields, treating semantic phenomena historically and within a definite language system at a definite period of its development.

In the list of current ideas stress is being laid upon synchronic analysis in which present-day linguists make successful efforts to profit by structuralist procedures combined with mathematical statistics and symbolic logic.

This does not mean that a semasiologist need not pay attention to the grammatical meaning. On the contrary, the grammatical meaning must be taken into consideration in so far as it bears a specific influence upon the lexical meaning.

If treated diachronically, semasiology studies the change in meaning which words undergo. Descriptive synchronic approach demands a study not of individual words but of semantic structures typical of the language studied and of its general semantic system.

SEMASIOLOGY – an area of Lexicology that is devoted to the study of meaning. There is no universally accepted definition of meaning. Three main categories of definitions of meaning may be referred to: — Referential (analytical) approach; — Functional (contextual) approach; — Operational (information-oriented) approach.

  1. Referential Approach 3 components connected with meaning : 1. The sound-form of the linguistic sign; 2. The concept underlying the sound-form; 3. The referent – the part of aspect of reality to which the linguistic sign refers. The referential model of meaning – basic triangle concept sound-form referent
  2. The meaning is not to be identical with any of the three points of the triangle (sound-form – concept – referent), but is closely connected with them. The referential definitions of meaning are usually criticized on the ground that: 1. 1. They cannot be applied to sentences; 2. 2. They cannot account for certain semantic additions emerging in the process of communication; 3. 3. They fail to account for the fact that one word may denote different objects and phenomena (polysemy) while one and the same object may be denoted by different words (synonymy).
  3.  Functional Approach Principle : The meaning of a linguistic unit can be studied only through its relation to other linguistic units. It is based on analysis of various contexts. Arrive at, in / early, late, sudden arrival of, etc. Movement can be followed by a noun ( to move a table ) and preceded by a pronoun ( he moves ). Movement maybe followed by a preposition ( movement of a plane ) and preceded by an adjective ( quick movement ). They occupy different positions in relation to other words

The main objects of semasiological study are semantic development of words, relevant distinctive features and types of lexical meaning, polysemy and semantic structure of words, semantic grouping and connections in the vocabulary system, i.e., synonyms, antonyms, terminological systems, etc.

The two terms, semasiology and semantics, are sometimes used as synonyms referring to the science of meaning. According to Prof. J.R. Firth, the English word for the historical study of change of meaning was semasiology, until the new term semantics was introduced into linguistic studies.

As far back as the 1820s, German classicist C.Chr. Reisig set up semasiology as- an independent division of linguistics, and suggested that it should investigate the conditions governing the development of meaning. French philologist Michel Bréal argued that, alongside of phonetics and morphology, there ought also to be a science of meaning, which he proposed to call la sémantique, from the Greek sëma ‘sign’. In 1897 he published his Essai de sémantique which was translated into English under the title Semantics: Studies in the Science of Meaning. This translation played a decisive role in the diffusion of the new science and its name.

The term semantics has become highly ambiguous. It is used to cover several different meanings. It is used to refer to the study of meaning in linguistics. It is also used to denote the meaning of a word, sign, sentence, etc. Semantics, also called significs, is a branch of semiotics dealing with the relations between signs and what they denote. General semantics is a philosophical approach to language exploring the relationship between the form of language and its use and attempting to improve the capacity to express ideas.

For some linguists the term semasiology is preferable for the science of word meaning because it is less ambiguous.

As semasiology deals with lexical meaning only, it may be regarded as a branch of linguistic semantics which deals with all kinds of linguistic meaning (i.e., meaning of all kinds of units - words, morphemes, grammatical forms, word combinations, sentences). A polyseme is a word or phrase with different, but related senses. Since the test for polysemy is the vague concept of relatedness, judgments of polysemy can be difficult to make. Because applying pre-existing words to new situations is a natural process of language change, looking at words' etymology is helpful in determining polysemy but not the only solution; as words become lost in etymology, what once was a useful distinction of meaning may no longer be so. Some apparently unrelated words share a common historical origin, however, so etymology is not an infallible test for polysemy, and dictionary writers also often defer to speakers' intuitions to judge polysemy in cases where it contradicts etymology. English has many words which are polysemous. For example, the verb "to get" can mean "procure" (I'll get the drinks), "become" (she got scared), "understand" (I get it) etc.

In vertical polysemy a word refers to a member of a subcategory (e.g., 'dog' for 'male dog').[4] A closely related idea is metonym, in which a word with one original meaning is used to refer to something else connected to it.

There are several tests for polysemy, but one of them is zeugma: if one word seems to exhibit zeugma when applied in different contexts, it is likely that the contexts bring out different polysemes of the same word. If the two senses of the same word do not seem to fit, yet seem related, then it is likely that they are polysemous. The fact that this test again depends on speakers' judgments about relatedness, however, means that this test for polysemy is not infallible, but is rather merely a helpful conceptual aid.

The difference between homonyms and polysemes is subtle. Lexicographers define polysemes within a single dictionary lemma, numbering different meanings, while homonyms are treated in separate lemmata. Semantic shift can separate a polysemous word into separate homonyms. For example, check as in "bank check" (or Cheque), check in chess, and check meaning "verification" are considered homonyms, while they originated as a single word derived from chess in the 14th century. Psycholinguistic experiments have shown that homonyms and polysemes are represented differently within people's mental lexicon: while the different meanings of homonyms (which are semantically unrelated) tend to interfere or compete with each other during comprehension, this does not usually occur for the polysemes that have semantically related meanings.

For Dick Hebdige[13] polysemy means that, "each text is seen to generate a potentially infinite range of meanings," making, according to Richard Middleton,[14] "any homology, out of the most heterogeneous materials, possible. The idea of signifying practice — texts not as communicating or expressing a pre-existing meaning but as 'positioning subjects' within a process of semiosis — changes the whole basis of creating social meaning".

One group of polysemes are those in which a word meaning an activity, perhaps derived from a verb, acquires the meanings of those engaged in the activity, or perhaps the results of the activity, or the time or place in which the activity occurs or has occurred. Sometimes only one of those meanings is intended, depending on context, and sometimes multiple meanings are intended at the same time. Other types are derivations from one of the other meanings that leads to a verb or activity.

It could be argued for many NLP applications that a coarse differentiation between the different meanings associated with a single lexical form is adequate to establish a basic interpretation which can guide subsequent processing. This might be the case for some MT systems or NLU systems which only need to establish the general context of discourse. This coarse differentiation might be at the level of homonyms, leaving polysemous words to be associated with an underspecified lexical semantics which is never made fully precise. So what is the homonymy-polysemy distinction and on what grounds is it made? I will show that the distinction is not clear and therefore not a useful basis for deciding what words/senses to include in the lexicon.

 A word with (at least) two entirely distinct meanings yet sharing a lexical form is said to be homonymous (e.g. mogul, an emperor, or mogul, a bump on a ski piste), while a word with several related senses is said to be polysemous (e.g. mouth, an organ of the body, the entrance of a cave, etc.) lyons:77. While these definitions are intuitively clear, it has been pointed out many times in the literature on lexical semantics that a clear operational distinction between homonymy and polysemy is lacking. I will review some of the criticisms below, but will begin by introducing an example which emphasises the difficulties of establishing criteria for distinguishing between homonymy and polysemy.

 One of the most commonly cited examples of a homonymous word is bank, which has a financial institution sense and a edge of a river sense. These senses seem clearly unrelated, and the fact that they are associated with the same word form seems purely accidental. However, historical linguistics research on Italian has revealed that at some point in the development of the Italian language, these two senses of bank actually coincided by virtue of the fact that bankers (lenders of money) sat on the riverbanks while doing their business. So going to the financial institution meant going to the edge of the river, hence to the bank. Thus a connection between the two modern senses of bank can be established. The relationship between these two senses should presumably not be considered strong enough to establish a relation between them, and therefore to consider bank polysemous rather than homonymous, but what criteria for polysemy do they violate?

There's a good deal of overlap in meaning, but the key difference is that a polysemous word is one word with different meanings, while homonymous words are different words that share a shape (usually both spelling and pronunciation). For example, most people would consider the noun tire (the things on your car) and the verb tire (what happens when you exercise) to be completely different words, even though they look and sound the same. They're homonyms. On the other hand, most people agree that there is only one word offense, but that it has various meanings which are all related: the attacking team, a criminal act, a feeling of being insulted, etc. So offense is polysemous.

When we examine a word we see that its meaning though closely connected with the underlying concept or concepts is not identical with them. To begin with, concept is a category of human cognition. Concept is the thought of the object that singles out its essential features. Our concepts abstract and reflect the most common and typical features of the different objects and phenomena of the world. Being the result of abstraction and generalisation all “concepts are thus intrinsically almost the same for the whole of humanity in one and the same period of its historical development. The meanings of words however are different in different languages.  That is to say, words expressing identical concepts may have different meanings and different semantic structures in different languages. The  concept of ‘a building for human habitation’ is expressed in English by the word house, in Russian by the word дом, but the meaning of the English word is not identical with that of the Russian as house does not possess the meaning of ‘fixed residence of family or household’ which is one of  the meanings of the Russian word дом; it is expressed by another English polysemantic word, namely home which possesses a number of other meanings not to be found in the Russian word дом. The difference between meaning and concept can also be observed by  comparing synonymous words and word-groups expressing essentially the same concepts but possessing linguistic meaning which is felt as different in each of the units under consideration, e.g. big, large; to, die, to pass away, to kick the bucket, to join the majority; child, baby, babe, infant.The precise definition of the content of a concept comes within the sphere of logic but it can be easily observed that the word-meaning is not identical with it. For instance, the content of the concept six can be expressed by ‘three plus three’, ‘five plus one’, or ‘ten minus four’, etc. Obviously, the meaning of the word six cannot be identified with the meaning of these word-groups. To distinguish meaning from the referent, i.e. from the thing denoted by the linguistic sign is of the utmost importance, and at first sight does not seem to present difficulties. To begin with, meaning is linguistic whereas the denoted object or the referent is beyond the scope of language. We can denote one and the same object by more than one word of a different meaning. For instance, in a speech situation an apple can be denoted.

 

Literature

1.  Arnold  I.V. The English Word.-Moscow: Vyssaja Skola, 1986-P.112-115.

2.   Firth J.R. Papers in Linguistics- M.: Vyssaja Skola, 1991. –P.70-71.

3.  Ullmann  S. Meaning and Style.- Oxford: Basil Blackwell, 1973.- P.5-20.

4   Webster's New World Dictionary: 2nd College Edition, Indexed.

5.  John Andrew Simpson, E.S.C. Weiner (Editor)

 

Açar sözlər: semasiologiya, leksikologiya, məna, söz.

Key words: semasiology, lexicology, meaning, word.

Ключевые слова: cемасиология, лексикология ,смысл, слово.

 

Xülasə

Bu məqalədə ingilis dilinin semasiologiyası, homonimlər və onların işlənmə qaydaları,  semasiologiyanın tarixindən bəhs edilir.

Резюме

В этой статье рассказывается об истории разработки cемасиологии  и лексикологии  английского языка, и их правила.

 

Rəyçi: dos. E.Vəliyeva


Firuzə Fikrət qızı Kərimova

İNGİLİS DİLİNİN  “RP” AKSENTİ VƏ FONOLOJİ XÜSUSİYYƏTLƏRİ

İngilis dili dünyada ən çox danışılan dillərdəndir. 16-17-ci əsrlərdə İngiltərə imperatoruluğunun genişlənməsi ingilis dilinin bütün qitələrə yayılmasına zəmin yaratdı. Dünyanın bütün qitələrinə yayılan ingilislər tədricən məskunlaşdıqları yer­lərdə yerli dillərin qrammatik, leksik, fonetik fərqli xüsusiyyətlərini öz dillərinə trans­formasiya etməklə bu gün bildiyimiz İngilis dilinin varıantlarını yaratmışlar. İngilis dilinin bu aspekti kifayət qədər araşdırılmışdır, lakin hələ də öz həllini tapmayan bir sıra məsələlər ingilis dilinin variantları mövzusunda qalmaqdadır. İngilis dilinin aktual məsələlərindən biri də onun fonoloji regional müxtəlifliklərə malik olmasıdır. Belə ki, Şimali İngiltərə, Kokni, İrlandiya, Amerika, Kanada, Avstraliya və Yeni Zellandiya variantlarındakı, habelə Britaniya variantlarının özündə olan fonoloji xüsusiyyətlər zaman-zaman araşdırılsa da, dilin təkamül prosesinin bir elementi olmasını nəzərə alaraq onun daima araşdırmanın obyekti olmasını qeyd etmək lazımdır.

Araşdırma ingilis dilinin aktual məsələlərindən və onun variantlarından olan fonetik differensiallarının bir sahəsinin tədqiqinə həsr olunmuşdur. Belə ki, Şimali İngiltərə, Kokni, İrlandiya, Amerika, Kanada, Avstraliya və Yeni Zellandiya variant­larındakı, habelə Britaniya variantlarının özündə olan fonoloji differensiallıqlar, bu aksentləri bir-birindən ciddi şəkildə fərqləndirir. İngilis dilinin   fonoloji fərqlərini öy­rən­mək Azərbaycan Germanşünaslığı üçün zəruri bir məsələdir. Çünki, bu dilin tədrisi Respublikamızda geniş tətbiq olunur və tədrisin əsas mərkəzində duran tələbələrin bunları bilməsi vacibdir.

Bu baxımdan da İngilis dili variantlarında ümumi və s.spesifik fonoloji xüsu­siyyətləri üzə çıxarmağa imkan verən müqayisəli formada aparılan tədqiqat işləri xüsusi ilə aktualdır. İngilis dilində ən geniş yayılmış aksent “Received Pronounciation” (qəbul olunmuş tələffüz) kimi terminləşir. “Received Pronounciation Standart” “BBC English” kimi də adlandırılır. İkinci abreviaturanın standart İngilis dilinin aksenti ilə bağlı olması BBC kanalının ənənəvi olaraq bu aksentdən  televiziya verilişlərində istifadə etməsi ilə bağlıdır.

“RP” ümumilikdə həqiqətən mükəmməl bir bədii aksentdir desək, yanılmarıq. Çünki, bu aksentlə danışanın mənşəyinin nitq vasitəsi ilə müəyyən olunması çox çətindir.

Bu aksentin daha çox yuxarı və yuxarı orta sosial təbəqəyə aid olması kimi iddia edilir. Standart ingilis dilinin geniş arealda müəyyən peşələrlə-diplomatiya, vəkillik,səhm biznesi və s. sahələrdə tətbiqini və istifadəsini görmək mümkündür. Qeyd olunan sahələrdə çalışanların “RP” aksentində danışmaları onların iş karyera­sının qurulması üçün başlıca amillərdəndir. Qeyd etmək istərdik ki, İngiltərənin ictimai və zadəgan məktəblərində bu aksentdən istifadə olunur.

“RP” və ya “BBC ingilis dili” radio və televiziya sahəsində özünə yer tapmasının başlıca amili kimi, Gimson   bu aksentin, geniş regional fərqliliklər istisna olmaqla hamının başa düşməsi ilə izah edirdi. Hətta 1970-ci illərdə İngiltərədə televiziya və radio kanallarına bu aksentdə danışanları müxbir və ya aparıcı kimi işə götürürmüşlər [1, 78]. Maralıdır ki, ingilis dilində “RP” ilə nisbətdə öz xarakterlərini dəyişən variantlar və aksentlər mövcuddur. Yəni, ingilis dilinin regional müxtəlifliyi öz varlığını hələ də mühafizə etməkdədir, lakin  “RP” ingilis dilnin bütün variantları üzərində dominantlıq etmək iqtidarına malikdir.

İngilis dilinin vahid bir aksentinin tətbiq olunması ilə bağlı zidd qütblərdə dayanan mütəxəssislər vardır. Trudqil və Hanna spesifik aksentin öyrənilməsinin və danışılmasının pozitiv və neqativ cəhətlərini öz əsərlərində açıqlamışdır [2,16].

Bir tərəfdən, “RP” regionsuz aksentdir. Onun pozitiv tərəfi kimi müxtəlif ingilis dili aksentlərinin daşıyıcılarının və standart ingilis dili öyrənənlərinin RP-ni başa düşməsi və aydın dinləmək imkanı ilə şərtlənir. Neqativ tərəfinə gəldikdə isə, İngiltərə əhalisinin 10%-i bu aksenti doğma dil olaraq istifadə edən və 3-5 %-i “RP” aksentində danışa bilənlər kimi müəyyənləşdirilə bilər.  Buna görə də, xüsusi ilə də ingilis dilinin öyrənən əcnəbilərin, ingils dili daşıyıcılarının 95-97 %-ni anlamaqda problemləri ola bilər. Bu aksentin sosioloji neqativ tərəfi isə onun zadəgan  təbəqə tərəfindən daha çox istifadə olunmasıdır ki, bu da cəmiyyətdə kəskin sosioloji təbəqələşməyə səbəb ola bilir.

Nəticə olaraq, Trudqil və Hanna izah edir ki, RP-nu nəzərə çarpacaq qədər diftonqları vardır və hərdən tələffüz və yazı arasında əlaqələr  ixtiyaridir[2]. RP” aksentinin özündə də bir sıra variativləşmə mövcuddur. Gimson öz nəzəri tədqiqatında “RP”-nin variativliyi haqqında kifayət qədər şərhlər vermişdir. O,  kitabında “RP” aksentinin  üç variantını  müqayisə edir: ümumi RP, emal olunmuş RP və regional RP[1,80]. “Ümumi RP”, “BBC” aparıcıları  tərəfində danışılan, hər hansı bir regional sosial xarakterlər nümayiş etdirməyən aksentdir.

“Emal olunmuş RP” yuxarı təbəqə ilə, habelə o ailələr tərəfindən tutulan peşə sahiblərinin işlətdiyi aksentdir. Daha çox “emal olunmuş RP”-nin iki xarakteristikası  (əu)-nun (eu) kimi tələffüzüdür və həmçinin sözdə son yerdə schwa (ə) kimi açıq səs olmasıdır. (ə:) saiti kifayət qədər açıq bütün vəziyyətlərdə tələffüz olunur və son olaraq, sait səs (əe) adətən (eəe) kimi diftonqlaşır.

Regional “RP” sosial deyil, regional fərq nümayiş etdirir. Gimson izah edir ki, bəzi fonoloqlar bu variantı təzadlı hesab edirlər, çünki “RP” hər hansı bir regional xarakteristika nümayiş etdirməməlidir. Lakin, o bu etiketin  daha sərfəli olduğunu fikirləşir və “RP” danışanlar tərəfindən qeyd olunmayan bəzi regional xarakteris­tikaları özündə ehtiva etdiyini müsbət hal kimi önə çəkir[1]. 

Hyuc, Trudqil və Uat da variantlılığın bəzi faktorlarını və formalarını qeyd edir. Onlara görə İngilis aksentləri dialektlərdir: Britanıya və İrlandiyada İngilis dilinin sosial və regional variantları müqəddiməsində “RP”-də üç variantlılıq formasını müəyyən edirlər:Sistemik,  reallaşan və leksik [2].

Huge, Trudqil: “sistemik variantlılıq, müxtəlif cür danışanlar, müxtəlif qrup fonemlərdən istifadə edərkən baş verir.”Bəzi yaşlı “RP” danışanları (oə)və (o:)arasında fonetik fərqi qoruyub saxlayır. Bu onlara pore və paw kimi sözləri fərqləndirmək imkanı verir. Lakin, bu fərqlilik gənc nəsillər tərəfindən artiq qorunmur və istifadə olunmur. Onlar bu iki fonemi birləşdirərək vahid (o:) kimi tələffüz edirlər [2].

Sistemli variantlıqdan fərqli olaraq, reallaşdırma variantlılığı bir fonemin müxtəlif fonoloji reallaşdırılmaları olanda tətbiq olunur. Məsələn, Hazırda bütün “RP” istifadəçilər boat leksemini (bəut) kimi tələffüz edirlər, lakin bu diftonqu (bout) olaraq tələffüz edən yaşlı nəslin nümayəndələri də vardır.  İkinci tələffüz tipi köhnə dəbli olaraq hesab olunmur.

Leksik variantlılıq eyni bir leksik vahid üçün müxtəlif fonemlər qrupuna istinad edir. Bu variantlılığın aydın nümunəsini “off”-un tələffüzündə görmək olar. Bu söz (af) və eyni zamanda (o:f) kimi tələffüz oluna bilər. İkinci hal yuxarı təbəqə tərəfində daha çox istifadə olunur.Bu tip variantlılıqlar sözlərin izolyasıyasında baş verir. Əgər biz davam edən nitqə baxsaq, digər kiçik fərqlər müşahidə edə bilərik. Bu formallığın dərəcəsindən, sürətindən, insanlar və onların qeydə alınmayan  istifadə yerlərindən asılıdır.

Variantlılığın yaranmasına səbəblər olaraq, Hyuc və Trudqil nisbəti əsas faktorları müəyyən edir: danışanın yaşı, onların sosial kateqoriyası və son olaraq “RP” variantına danışanın hansı yaşda yiyələnməsi. Onlara görə, digər şəxsi keyfiyyətlərin də səbəb ola biləcəyi kiçik faktorlar mövcuddur. Bura təhsil,  başqa aksentlərlə davranış, danışanın məsləki və s. bu kimi faktorlar səbəb ola bilər[2].

“RP”-də saitlər sistemi əsas mübahisə obyektlərindən biridir. İngilis dilinin sait sisteminə monoftonqlar, diftonqlar və triftonqlar daxildir. Mövzu geniş olduğu üçün sadəcə monoftonqların üzərində dayanmağa çalışacağıq.

“RP” variantda 12 monoftonq sait vardır. Onlar həmçinin “pure vowel” (təmiz saitlər) olaraq da adlanırlar. Onların bu cür adlanmasının səbəbi onların artikyulasi­yasının  əvvəldən sona qədər əlaqəli olmasıdır.Başqa sözlə desək, onları tələffüz edərkən, biz dilimizin və yaxud dodaqlarımızın istiqamətini dəyişmirik. Tipik “RP” monoftonq saitlər bunlardır: (i:) – tree.

Bu periferik olub, ön, demək olar ki, tam bağlı, gərgin, uzun, dodaqlanmayan saitdir və dodaqların bir-birindən ayrılması ilə tələffüz olunur: Simvollarla ifadə olunması <ee>, <e>, <ea>,<ie>, <ei>, <ey>, <i>, <eo>, <oe>, (ı)-bit.

Bu mərkəzləşmiş, ön, demək olar ki, yarım açıq, zəif, qısa, dodaqlanmayan və sərbəst tələffüz olunan saitdir.  Simvollarla ifadə olunması <i>, <y>, <e>,<ie>, <a>, <ui>, <u>, <o>, <ai>. (e)-bet.

Bu periferik, ön, yarım bağlı yarım açıq, zəif, qısa, dodaqlanmayan sərbəst ayrı olan dodaqlarla tələffüz olunur. Simvollarla ifadə olunması: <e>, <ea>, <a>,<ai>, <ay>.(ǣ)-bat.

Bu fonem periferik, ön, yarım açıq və açıq, qısa, dodaqlanmayan neytral vəziyyətdə olan dodaqlar vasitəsi ilə tələffüz olunur. Simvollarla ifadə olunması: <a>, istisna hallarda <ai>.(à:) bard.

Periferik, tam geri, açıq, gərgin, uzun. Dodaqlanmayan neytral dodaq mövqeyi ilə tələffüz olunur. Simvollarla işarələnməsi: <a>, <ar>, <al>,<au>, <ear>,<er>, <oir>. (ɒ)-top.

Periferik, arxa, tam bağlı, zəif, qısa, azacıq dodaqlanan sait. Simvollaşması: <o>, <wa>, <ou>,<ow>, <au>, <aw. (ɔ:)-board.

Periferik, arxa, yarım açıq yarım bağlı, gərgin, uzun,  dodaqlanan saitdir. Simvollaşması: <or>, <aw>, <ou>,<au>, <a>, <ore>, <oor>, <oar>,<oa>, <ure>. (ʊ)- boot.

Mərkəzləşmiş, arxa, yarım açıq-yarım bağlı, gərgin, uzun, dodaqlanan saitdir. Simvolaşması: <u>, <o>, <oo>,<ou>, <or>. (u:)-food.

Periferik, arxa, bağlı, gərgin, uzun, tam dodaqlanan saitdir. Simvollaşma: <oo>, <o>, <ou>, <u>, <eu>, <ew>, <ue>, <ui>, <oe>, <eau>. (ʌ)-but.

Mərkəzləşmiş, tam və yarım açıq, qısa, dodaqlanmayan sait. Simvolaşması: <u>, <o>, ou>,<oo>, <oe>. (ʒ:) third.

Orta mərkəz,  yarım açıq yarım bağlı, uzun, dodaqlanmayan saitdir. Simvollaşma: <ir>, <yr>, <er>, <err>,  <ear>,  <ur>, <urr>, <wor>, <our>, <ol>. (ə)-teacher.

Orta mərkəz, yarım açıq yarım bağlı, zəif, qısa, dodaqlanmayan sait. Simvollaşması: Hər hansı bir qrafik saitlə verilə bilər.

Ingilis dilinin “RP” variantında bəzi sait səslərin xarakteristikalarına toxunmaq  da zəruridir. (ı) fonemi ilə (ı:) fonemi  arasındakı fərq bəzi kontekstlərdə yox olur. Hyucun açıqlamalarına görə, city (siti) tələffüzünün –sitı- kimi qədim tələffüz tendensiyası vardır. Bu tendensiya happy-tensing (gərəlmə) olaraq ingilis fonetikasında adlanılır.(3). Bu fonemin tamamən əvəz olunması deyildir. Lakin, saitin qərilməsində bir az dəyişiklik vardır.

(ɔ:) fonemi “RP” variantında danışanların çoxu bu fonemi (ɔə) kimi tələffüz edir. Belə ki, pour, pore və paw (pɔ:) tələffüzü arasında fərqlilik olmur.

İngilis dilinin dialektlərinin hər birinin kifayət qədər özünəməxsus çalarları olduğu üçün onların ayrı-ayrılıqda öyrənilməsi və tədqiqi vacibdir. Bu kimi tədqiqatlar hər bir dialekti sosiolinqvistik, tarixi və dilin formalaşmasını şərtləndirən etimoloji mənbələrlə təmin etmiş olar. Eyni zamanda bu kimi tədqiqatlar hər bir dialektin fonoloji və fonem xüsusiyyətlərini təsvir və araşdırmış olur. Hər bir dialektin tədqiqində yaş, cins, təhsil, sosial status və s. məsələlər nəzərə alınmalıdır. Bu kimi şərtləndirən amillər göründüyü kimi müxtəlif ingilis dilində danışanların dialektində və aksentində, habelə fonemlərə yanaşmasındakı mövqeyində əks olunur. Fikrimizi bir az da aydınlaşdırmaq üçün qeyd etmək istərdik ki, ingilis dilnidə danışan gənc nəsil yaşlı nəsilə nisbətdə daha innovativ və yenilikçidir.

Beləliklə, qeyd etmək olar ki, ritm və intonasiya kimi supraseqmental  xüsusiyyətlər müşahidə və təhlil olunmalıdır.

 

ƏDƏBİYYAT

  1. Gimson A.C. Gimson’s pronounciation of English, London, 1994
  2. Trudgill P.P. The dialects of England, Oxford, 1999.
  3. Fabricius A.H. Weak vowels in modern RP, an acoustis study of happy tensing and KIT, Language variation and change, 2002
  4. Wales K, Northern English: a cultural and social history, Cambridge, 2006.
  5. Schneider E.W. English around the World, New York, 2010.
  6. Clark J. Some proposals for a revised phonetic transcription of Australian English,  Brisbane, 1989.
  7. Avis. W. Speech diferences along Ontario, -United States Border,  Vocabulary, Journal of the Canadian Linguistic Association, 1954.
  8. Avis. W. The English language in Canada . Current trends in linguistics, The Hague, 1973.
  9. en.wikipedia.org/wiki/English_phonology
  10. en.wikipedia.org/wiki/Phonolo
  11. www.phon.ox.ac.uk/.../PHONOLOGY1http://www.phon.ox.ac.uk/.../PHONOLOGY1
  12. www.studyenglishtoday.net/english-phonetics.
  13. https://www.uni-due.de/.../SHE_Phonology.htmhttps://www.uni-due.de/.../SHE_Phonology.htm
  14. en.wikipedia.org/wiki/Phonetics   

Açar sözlər: ingilis dili, aksent, dialekt, RP,  variativ, fonoloji.

Ключевые слова: английский язык, акцент, диалект,  РП, вариатив, фонология.

Key words: english language, accent, RP, versions, phonology

 

 

Accent “RP” and phonological features of English

SUMMARY

The accents as well as pronunciation differentiations are topical issue in the present English. There is a number of accents, dialects and varieties of phonological systems of the English language. The current research is dedicated to the study of some “RP” accent of the general English language used within the boundary of the U.K.  The phonological differences and historical background of the very accent are  tried to be studied in the article.

 

 

Акцент “RP” и фонологические особенности английского языка

РЕЗЮМЕ

Данная статья посвящается изучению “RP” акцента английского языка, используемого в пределах Великобритании. Существует целый ряд акцентов, диалектов и разновидностей фонологических систем английского языка. Сюда также включаются фонологические различия и историческое происхождение данного акцента.

Rəyçi:   dos. S.S.Sədiyev


Mehdiyeva Mətanət Bahadur qızı

ZƏRiFƏ BUDAQOVANIN ELMİ YARADICILIĞINDA CÜMLƏNİN HƏMCİNS ÜZVLƏRİ

                Zərifə Budaqova Azərbaycan dilçiliyində öz sözünü demiş alimlərimizdəndir. Alim Azərbaycan dili ilə bağlı yazdığı kitablarında ciddi elmi-nəzəri təhlillər apararaq həm dilimizin zənginliklərini, həm də mövcud problemləri aktual mövzuya çevirə bilib. Çoxşaxəli elmi araşdırmaları Azərbaycan dilçiliyinin dil tarixi, dil əla­qələri,  həm­çinin  ümumtürkoloji  problemlər  kimi sahələri əhatə edir. Onun” Müasir Azərbay­can dilində sadə cümlə”, “Müasir Azərbaycan bədii dilinin üslubiyyatı”, “Müa­sir Azərbaycan dilində söz birləşmələri”, “Azərbaycan dilinin sintaksisi”, “Azər­baycan dilinin morfologiyası”, ”Azərbaycan dilinin orfoqrafiya qaydaları”, “Azərbaycan dilinin durğu işarələri”, rus dilində yazdığı “Azərbaycan dilinin qram­matikası” və s. kimi kitabları mənbə və məxəz rolunu oynayır. Müasir Azərbaycan dilinin sadə cüm­ləsi haqqında tədqiqatları türkologiyada xüsusi qiymətləndirilən tədqiqatlar­dandır. Türkologiyada tərz kateqoriyası ilə bağlı fikir müxtəlifliyi mövcud olduğu bir zaman­da Zərifə xanım belə bir çətin mövzuda namizədlik dissertasiyası yazmış və prob­lemin həllinə nail olmuşdur.

      Zərifə Budaqova dilçiliyin həm nəzəri, həm də təcrübi məsələləri ilə məşğul olmuşdur. Alimin tədqiqat obyektlərindən biri də sintaktik məsələlərdir. Azərbay­canda  sintaksis  elmi  artıq  kifayət qədər özünün müxtəlif istiqamətlərində yetərincə təcrübə yığmışdır. Akademik  M. Ş. Şirəliyev qeyd edirdi ki, Azərbaycan dilçilərinin türkologiyada böyük nailiyyətlər qazandığı cümlə və söz birləşməsi, budaq cümlə, feili bağlama, feili sifət, məsdər tərkibləri nəzəriyyəsinə gətirdikləri yeniliklər türkologiyada layiqincə qiymətləndirilmişdir. Türk dillərində təktərkibli cümlələrin tədqiqində də birincilik Azərbaycan dilçilərinindir.[1,3]

     Zərifə xanım da cümlə, söz birləşməsi, cümlənin ifadə məqsədinə və intonasiyaya görə növləri, cümlənin baş və ikinci dərəcəli üzvləri, təktərkibli və cüttərkibli cümlə, yarımçıq cümlə, cümlənin həmcins üzvləri ilə bağlı elmi-nəzəri fikirlərini ətraflı şəkildə şərh etmişdir. Cümlənin həmcins üzvləri haqqında dilçi-alimlərin fikirləri yetərincədir. Biz Zərifə xanımın tədqiqində həmcins üzvlərin təhlilinə diqqət yetirək. Alim redaktoru olduğu “Müasir Azərbaycan dili”  (III cild, sintaksis) kitabında cümlənin həmcins üzvləri barədə ətraflı məlumat verir. Həmcins üzvlərin tarixinə nəzər salsaq görərik ki, müasir Azərbaycan dilində olduğu kimi, tarixən də cümlədə bir neçə mübtəda, xəbər, təyin, tamamlıq, zərflik  işlənə bilib. Bir cəhət diqqəti cəlb edir. Tabesizlik bağlayıcısı olan bağlayıcısının işlənməsi müasir dilimizdən xeyli fərqlənir. XIX əsrin ortalarına qədər işlənən həmcins üzvlü cümlələrdə bir qayda olaraq həmcinsin sayı qədər də bağlayıcısı işlənmişdir. bağlayıcısının bir çox türkdilli xalqların da abidələrində işləndiyini müşahidə edirik. Deməli, ərəb dilinin təsiri olduğu yerlərdə bağlayıcısı türk xalqlarının yazısında qüvvətli iz buraxmışdır. H. Mirzəzadə qeyd edir ki, şifahi ədəbiyyatımızın qədim abidəsi “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarının dilində ilə başlayan cümlə olmadığı kimi, həmcins üzvlü cümlələrdə də onun təkrarı müşahədə edilmir. Alim nəsr dilində -ıb şəkilçili feili bağlamalı həmcins üzvlü cümlələrin geniş yayıldığını bildirir.[2,95]

      Qeyd edək ki, feili sifət, feili bağlama və məsdər tərkibləri, ara sözlər və xitablar, əlavələr və xüsusiləşmələr, həmcins üzvlər cümlənin həcmini genişləndirən vasitə­lərdir. Onlar cümlənin həcmini genişləndirsə də, onu mürəkkəb cümləyə yaxınlaş­dırsa da sadə cümlə strukturundan çıxara bilmir.[3,346] Həmcins üzvlər bərabər­hü­quqlu, bir-birindən asılı olmayan sözlərin birləşməsidir. Həmcins üzvlərin qovuşması ancaq cümlə çərçivəsində olur. Həmcins üzvlər cümlədə eyni sintaktik vəzifə daşıyır; eyni üzvə aid olur; ya birləşdirici fasilə, sadalayıcı intonasiya və ya bağlayıcılarla bağlanır. Həmcins üzvlər ikidən az olmamaqla, qeyri-məhdud kəmiyyətə malik olur.

      Cümlənin həmcins üzvləri müxtəlif nitq hissələri və söz birləşmələri ilə ifadə olunur; cütüzvlü və ya çoxüzvlü olur; açıq və ya qapalı sıralı olur; əksərən eynitipli anlayışları ifadə edir; aktuallaşdırma baxımından sonuncusu əvvəlkilərdən üstün olur.[3,347]

      Zərifə xanım qeyd edir ki, qrammatik həmcinsliklə məntiqi həmcinslik bir-birinə uyğun gəlir. Aid olduqları sözlərlə eyni sintaktik münasibətdə olan eyni adlı cümlə üzvləri həmişə həmcins olmur. Alim çox doğru söyləyir ki, dilimizdəki təkrarların da çoxu ilk baxışda həmcins üzvlərə oxşayır. Çünki həmcins üzvlər kimi eyni cümlə üzvlərinə aid olur. Lakin bildirir ki, işin təkrarlılığını, davamlılığını, şəxsin, əşyanın kəmiyyətcə çoxluğunu, əlamətin qüvvətləndiyini göstərən eyni sözün təkrarlanmasını həmcins üzv hesab etmək olmaz. Çünki həmcins üzvlərdə müxtəlif əşya, əlamət,  keyfiyyət və ya iş göstərilir. Fikrini nümunələrlə əsaslandırır. Məsələn, Yaxşı, get, get ( M. İbrahimov). [4,213]

     Həmcinsliyin xarici ifadə vasitəsinə: intonasiya, bağlayıcılar və sözün forması daxildir. Həmcins üzvlər eyni ifadə yüksəkliyi ilə tələffüz edilir və hər birində vurğu eyni yüksəkliyə, eyni pauzaya malik olur. Həmcins üzvlü cümlələrdə ümumiləşdirici sözlər bir qayda olaraq, fərqləndirmə əlaqəsi ilə bağlanan birləşmələrdə olur. Ziddiyyət əlaqəsində isə işlədilmir.

    Həmcins üzvlərdən əvvəl və ya sonra gələrək ümumiləşdirən, bunlarla eyni sintaktik vəzifədə işlənən , eyni suala cavab verən sözlər ümumiləşdirici söz adlanır. Ümumiləşdirici sözlər həmcins üzvlərdən ya qoşa nöqtə, ya da tire ilə ayrılır. Həm­cins üzvlər arasında vergül qoyulur.[5,214]. Ümumiləşdirici sözü Zərifə xanım cüm­lənin həmcins üzvləri sırasına daxil edir. Yeri gəldikdə isə müəllif ümumiləşdirici sözün həm həmcins üzvlərdən əvvəl, həm də sonra işlənə bildiyini qeyd edir. Toplu sözlərlə tərkibində mücərrəd mənalı şey ismi olan birləşmələrlə ifadə olunduqda ümumiləşdirici söz cümlənin əvvəlində gəlir, hamısı təyini əvəzliyi ilə ifadə olun­duqda isə həmcins üzvdən sonra işlənir. Bəzən toplu isimlə ifadə edilmiş ümumiləş­dirici söz əvvəl, əvəzliklə ifadə edilmiş ümumiləşdirici söz isə həmcins üzvlərdən sonra işlədilir.

    Zərifə xanım nümunələrlə izah edir ki, həmcins üzvlərdən biri əvəzlik, digəri isə sifətlə ifadə edildikdə bunları həmcins hesab etmək doğru deyil. Alim qoşa sözlərlə də həmcins üzvləri qarışdırmamağı tövsiyə edir və qeyd edir ki, qoşa sözlər birlikdə cümlənin bir üzvü vəzifəsində çıxış edir. Ümumi və xüsusi isimlər ilə qoşması ilə bağlandıqda cümlənin həmcins üzvləri kimi çıxış etmir. Nümunələrlə fikrini əsas­landırır: Onun səsində kədərlə sevinc, ümidlə yas qəribə bir halda bir-birinə qarış­mışdı (M. İbrahimov).  [4,215 ]  Professor Q.Kazımov isə qeyd edir ki, ilə bağlayıcısı bərabərhüquqlu tərəflərdən çox zaman birincisinə üstünlük verir: Çamadanla bağla­manı götürdüm və bayıra çıxdım (İ.Əfəndiyev). [6,221]

     Bir sintaktik kateqoriya kimi həmcinslik həm baş, həm də ikinci dərəcəli üzvlərə aiddir və yalnız cümlə daxilində özünü göstərir. Həmcins xəbərlər mübtədaya, həmcins tamamlıqlar və zərfliklər xəbərə, həmcins təyinlər təyinlənənə tabe olur. Mübtəda həmcins olduqda xəbəri özünə tabe edir. Xəbər həmcins olduqda mübtədaya tabe olur. Həmcins üzvlər eyni tipli morfoloji və sintaktik vasitələrlə ifadə olunduğu kimi, quruluş etibarilə fərqli vasitələrlə də ifadə olunur. Bu zaman ifadə vasitələrinin rəngarəngliyi özünü göstərir. Məsələn, Rəhman fikrə getmişdi, tez-tez çənəsini sığallayırdı cümləsində həmcins xəbərlərdən biri leksik, digəri frazeoloji vahidlə ifadə olunub[6,217-218].

     Professor Q. Kazımov qeyd edir ki, adətən, tabesizlik əlaqəsi əsasında eyni bir sintaktik vəzifədə işlənən üzvlər həmcinsləşdirilir, amma bəzən müxtəlif üzvlər də həmcins məqamda işlənə bilir; məs. : Bilmək olmur, bu xəbəri kimnecə yayıb.

      Zərifə xanım qeyd edir ki, cümlədə iki və ya daha artıq mübtəda xəbərlə sintaktik əlaqədə olarsa, belə mübtədalar həmcins adlanır. Həmcins mübtədalar isim, əvəzlik, məsdər, substantivləşmiş başqa nitq hissələri, ismi söz birləşmələri, feili sifət, məsdər tərkibləri ilə ifadə oluna bilər. Həmcins mübtədalar ya birləşdirici pauza, ya da birləşdirmə və ya bölüşdürmə bağlayıcıları  ( həm də bağlayıcı sözlərlə) ilə bağlanır. Birləşdirmə bağlayıcılarından və, ilə (la, lə ) , habelə, həmçinin, eləcə də, hətta, nə..nə (də), həm...həm(də), gah...gah(da), da...da(də...də) vasitəsilə, bölüşdürmə bağlayıcıla­rın­dan ya, ya da (ki), yainki, yaxud bağlayıcıları ilə həmcins mübtədalar bir-birinə bağlanır. Zərifə xanım bağlayıcı sözlərdən istər-istərsə (də), bir tərəfdən-o biri tərəfdən (də)//isə, bir tərəfdən (bir yandan)-digər tərəfdən (də)//isə bağlayıcı sözlərlə də həmcins mübtədaların bağlandığını qeyd edir.

     Həmcins mübtədalar siyasi ədəbiyyatda əlifba sırzsı ilə düzülür. Əşya və ya şəxslərin tarixən qədimliyinə görə ən qədim olan həmcins mübtəda əvvəl gəlir [7,174-175].

     Zərifə Budaqova qeyd edir ki, həmcins feili xəbərlərdə eyni kəmiyyət, şəkil və şəxs şəkilçisinin olması vacibdir, zamanca isə onlar fərqlənə də bilər. Alim onu da vurğulayır ki, H.A.Bayramov eyni sözdən ibarət olan həmcins feili xəbərlərin yalnız zaman şəkilçiləri etibarilə bir-birindən fərqləndiyini bildirir. A. Q. Həsənov da həmcins xəbərlərin şəxs, kəmiyyət və zamana görə uzlaşdığını, lakin bəzən zamana görə uzlaşmanın pozulduğunu qeyd edir. Zərifə xanım da bildirir ki, xəbərlər ancaq zamanca fərqlənirsə, belə cümlələri mürəkkəb deyil, həmcins üzvlü sadə cümlə hesab edirik. Belə fikirlərdə iki fikir yox, iki hərəkət ifadə edilir və bu xüsusiyyət həmcins üzvlərin vəzifəsidir. Alim həmcins üzvlərin iki məqamda müxtəlif sualı olduğunu qeyd edr. Həmcins üzvlər müxtəlif nitq hissələri ilə ifadə edildikdə və lüğəti cəhətdən eyni sözdən əmələ gəlib, qrammatik əlamətcə müxtəlif olduqda; məs.: O fikirlərini demiş və deyəcək (Ə.Vəliyev). [4,219-220]

      Həmcins xəbərlər ancaq fikri qüvvətləndirmir, onlar zaman və modal münasi­bətlərin açılmasına xidmət edir. Həmcins feili xəbər ya intonasiya, ya da bağlayıcı ilə bir-birinə bağlanır. Zərifə Budaqova həmcins feili xəbərlərin sadə və təkrarlanan bağlayıcılarla bağlandığını qeyd edir. Sadə bağlayıcılara və, hətta, həm də, özü də birləşdirmə bağlayıcılarını, ya, və ya bölüşdürmə bağlayıcılarını, ancaq, amma, lakin, yoxsa qarşılıq bağlayıcılarını, çünki səbəb bağlayıcıları aid edir. Təkrarlanan bağlayıcılara gah..gah(da), ya..ya(da ki), yainki bölüşdürmə bağlayıcılarını, nə..nə(də ki) inkar bağlayıcıları, həm..həm(də ki) bitişdirmə bağlayıcıları daxil edir. Həmcins xəbərlərin mürəkkəb bağlayıcı və ya bağlayıcı sözlərlə də bağlandığını bildirir. Buraya  necə ki, elə də, nəinki-hətta, nəinki-əksinə, nəinki-həm də, nəinki-heç, nəinki-daha da bağlayıcı sözləri daxil edir. Zərifə xanım həmcins xəbərlərin –ıb şəkilçili feili bağlamalarla da ifadə olunduğunu qeyd edir. Belə həmcins xəbərlərdə feili bağlamadakı hərəkət təsriflənən xəbərdəki hərəkətdən əvvəl icra olunur. Məsələn, Biz də bir yerdə məktəbə gedib, oynayıb, gülürdük. Zərifə Budaqova prof. Ə. Dəmirçizadənin -andə2, -arkən2, -caq2, -araq2, -mamış2,-madan2 və s. şəkilçili feili bağlamaları həmcins xəbər kimi işləndiyi fikrini məqbul hesab etmir. Dəmirçizadınin fikrincə, bəzən həmcins xəbərlər müəyyən qoşmalarla da bir-birinə bağlana bilir; məs.: Kitabı yazıb qurtaran kimi çapa verdim. Zərifə xanım isə fikrini belə izah edir ki, nümunədəki feili sifət tərkibi özündən sonra gələn üzvü zamanca təyin edir. Halbuki həmcins üzvlər bir-birini təyin etmək iqtidarına malik deyil. Həmcins üzvlərin hamısı eyni sözə aid olur [4,225].

     Zərifə xanım həmcins feili xəbərlərin feilin bütün şəkil və zamanlarında işlənə bildiyini qeyd edir. Alim həmçinin zaman kateqoriyasına görə müxtəlif qrammatik əlamətə malik həmcins xəbərlər haqqında da məlumat verir. İndiki və gələcək zamanla, keçmiş və gələcək zamanla, keçmiş və indiki zamanla, keçmiş zamanın müxtəlif formaları ilə ifadə olunmuş həmcins xəbərlərə nümunələr verir. Dliçi-alim həmcins xəbərdən danışarkən qarışıq həmcins xəbərlərin olduğunu da qeyd edir. Belə həmcins xəbərlərdə feili və ismi nitq hissələri ilə ifadə olunan xəbərlər iştirak edir. Həmcins xəbərin qarışıq növü sadə cümlə tərkibində işlənir.

    Eyni halda işlədilərək, bir və ya bir neçə xəbəri eyni cəhətdən tamamlayan sözlər həmcins tamamlıqlardır. Bunlar da birləşdirici pauza və sadalayıcı intonasiya , ya da tabesiz bağlayıcılarla bağlanır. Ən çox isim və ya əvəzlik, bəzən də substantivləşmiş nitq hissələri, təyini söz birləşmələri, məsdər və feili sifət tərkibləri ilə ifadə olunur. İki yerə bölünür: həmcins vasitəsiz tamamlıq və həmcins vasitəli tamamlıq. Alim hər iki növü ətraflı izah etmişdir. Həmcins vasitəsiz tamamlıqların hərəkətlə bilavasitə bağlı olub, hərəkətin icrası nəticəsində yaranan və ya dəyişikliyə uğrayan, həmin hərəkətin təsirinə məruz qalan obyekti ifadə etdiyini diqqətə çatdırır. Həmcins vasitəli tamamlıqların isə ən çox məkani halda duran sözlərlə ifadə edildiyini qeyd edir. Belə tamamlıqlar da ya intonasiya ilə, ya da bağlayıcılarla bir-birinə bağlanır.

      Həmcins təyinlər təyin etdiyi sözlə eyni münasibətdə olur. Bir-birinə tabesizlik əlaqəsi , tabesizlik bağlayıcıları, sadalama intonasiyası ilə və ya birləşdirici fasilə ilə bağlanır. Alim qeyd edir ki, bəzən cümlədə bir neçə təyin iştirak edir. Amma onları həmişə həmcins hesab etmək doğru olmaz. Əgər cümlədə işlənən təyinlər eyni üzvə aiddirsə, onlar həmcinsdir, əks halda həmcins hesab olunmur. Yəni həmcins təyinlər həmcins əşyanı eyni cəhətdən təyin edir. Ən çox sinonim təyinlər həmcins üzv vəzifəsində iştirak edir. Həmcins təyinləri bir-birinə ən çox və, lakin, ancaq, həm də bağlayıcıları bağlayır. Zərifə xanım həmcins təyinlərin mübtədaya, tamamlığa, ismi xəbərə, söz birləşmələrinin ikinci tərəfinə aid ola bilməsini də qeyd edir. Alim maraqlı bir qeyd də verir ki, həmcins təyinlərlə təyin olunan mübtəda arasında işlədilən  bir sözünü özündən əvvəlki sifətlə birlikdə götürmək lazımdır.

     Zərifə xanım həmcins zərfliklər haqqında da ətraflı məlumat verir. Həmcins zərfliklərin eyni forma ilə ifadə olunduğunu bildirir. Qeyd edir ki, həmcins zərfliklər daha çox zərf, feili bağlama, məsdər yaxud məkani halda duran isimlə ifadə olunur.  Həmçinin müxtəlif nitq hissələri ilə və ismin müxtəlif halları ilə də ifadə edilə bilir. Həmcins zərfliklər kimi daha çox tərzi-hərəkət, yer, zaman, məqsəd və səbəb zərflikləri çıxış edir. Zərifə xanım həmcins zərfliklərdən də geniş bəhs edir.

     Ümumiyyətlə, Zərifə Budaqovanın elmi irsinə nəzər saldıqda görürük ki, dilçi-alim müasir Azərbaycan dilində bir sıra qrammatik kateqoriyalar haqqında ətraflı məlumat vermişdir. Bu elmi məlumatlar bu gün də özünün aktuallığıni saxlayır. Alimin elmi irsini tədqiq edərkən maraqlı, tutarlı fikirləri daim diqqət çəkir.

  

  Ədəbiyyat

1.Abdullayev K.  Azərbaycan dili sintaksisinin nəzəri problemləri. Bakı: Maarif,1998

2. Mirzəzadə H.İ.    Azərbaycan dilinin tarixi sintaksisi. Bakı: Maarif, 1968

3. Veysəlli F.Y., Kazımov Q. Ş., Kazımov İ. B., Məmmədov A.Y.   Azərbaycan dilinin funksional qrammatikası: sintaqmatika, söz birləşməsi və sadə cümlə sintaksisi ( III cild) . Bakı: Prestige çap evi,2014

4. Müasir Azərbaycan dili (III cild) Sintaksis. Bakı: Elm nəşriyyatı,1981

5.Balıyev H.B.   Azərbaycan dili. Bakı: Maarif, 1982

6. Kazımov Q. Ş.  Müasir Azərbaycan dili  (Sintaksis) , Bakı: Təhsil, 2007

7. Abdullayev Ə.Z., Seyidov Y. M., Həsənov A.Q.  Müasir Azərbaycan dili (IV hissə, sintaksis) . Bakı: Şərq-Qərb,2007

 

 Açar sözlər: sintaksis,  həmcins üzvlər , intonasiya , bağlayıcı , bağlayıcı sözlər

Ключевые слова: синтаксис, однородные члены, интонация, союзы, союзные слова

Key words:syntax, homogenous parts,  intonation, conjunction, conjunction words

 

Резюме

Однородные члены предложения в научной деятельности Зарифы  Будаговой.

Однородность, являющаяся синтактической категорией, проявляется лишь внутри предложения. Однородные члены – равноправные члены предложения , которые будучи  связаны с одним членом в предложении, выполнят одну синтактическую  задачу. Однородность бывает как между членами предло­жения , так и между их компонентами. В статье дается широкая научно-теоретическая информация об однородных членах. Анализируются научно-филологические мысли профессора Зарифы  Будаговой об однородных членах предложения. Дается всесторонняя информация об однородности как главных, так и второстепенных членов, о месте употребления обобщающих слов.

 

Summary

Homogenous parts of sentence in Zarifa Budagova’ s  scientific works.

 Homogeneity is a syntactic category, which shows itself only in the sentence. Homogenous parts are the equal parts standing in the same relation to the same head word and have the same syntactic feature.  Homogeneity may be among the parts of  sentence, as well as among its components. Comprehensive scientific-theoretical information about homogeneous parts is given in this article. Professor Zarifa Budagova’s scientific-philological conceptions about  the  homogenous parts of sentence are analyzed. Detailed information about such topics as the homogeneity of both the principial parts of sentence, and the secondary parts of sentence, place of head words in the sentence is explained in this article.

 

Rəyçi: :  Fil.e.d.,  professor İ.O. Məmmədli

i


Abdullayeva Mətanət

YUSİF SEYİDOVUN ƏDƏBİ-BƏDİİ FİKİR DÜNYASI

XX əsr Azərbaycan dilçilik elmində ayrıca səhifə açmış filologiya elmləri doktoru, professor Yusif Seyidovun elmi fəaliyyət dairəsi genişdir. İstedadlı insanlar çox sahələrdə sözlərini deməyi bacarırlar. Bu cəhət onları adi insanlardan fərqləndirir.

                Görkəmli alim Yusif Seyidovun Azərbaycan dilçiliyinin problemləri ilə bağlı yazdığı tədqiqat işləri qiymətli olduğu qədər, ədəbiyyatşünaslıqla, ədəbi tənqidlə bağlı əsərləri də dəyərlidir. Özü bu barədə belə yazır: “Mən ədəbiyyatşünaslığa və dilçiliyə vahid elm sahəsi kimi baxıram. Əlimə qələm alan gündən belə düşünmüşəm və yazılarımda filologiyanın süni şəkildə fərqləndirilən bu iki sahəsinə müvazi olaraq müraciət etmişəm, onların kəsişdiyi nöqtələri görmüşəm, ayrı-ayrılıqda hər iki sahədə tədqiqatlar aparmışam” (1, 15). Y.Seyidovun ədəbi fəaliyyətinin daha çox “yazıçı və dil” problemi kontekstində aparıldığını görürük. Onun görkəmli söz sənətkarlarının yaradıcılığına həsr etdiyi tədqiqatlarında sənətkar və dil xətti aparıcı mövqedə durur, yəni alimin ədəbi-tənqidi fikirləri dil problemi kontekstində özünü göstərir. Alim yazıçı və dil problemini, özü dediyi kimi, iki istiqamətdə tədqiq edir: 1) Yazıçının bə­dii əsərlərinin dili (üslubu, ifadə tərzi, sözdən istifadə etmək məharəti və s.); 2) Yazı­çının dil haqqında, xüsusən bədii dil haqqında fikirləri. Sənətkar və dil problemi müs­tə­visində Yusif Seyidovun həm də fəlsəfi düşüncələri, etik və estetik baxışları öz əksini tapıb.

                Y.Seyidovun ədəbi fikir dünyası bir sıra kitab və monoqrafiyalarında öz əksini tapıb – “Klassik Azərbaycan şairləri söz haqqında” (1977), “Yazıçı və dil” (1981), “Sözün şöhrəti” (1981), “Sözün qüdrəti” (1983), “Şairin fikir dünyası” (1985), “Ədəbi tənqid və bədii dil” (1986), “Sözün hikməti” (1989), “Şairin dərdi” (1996), həmçinin “Ey ulu dünya” (2003), “Mir Cəlal – 100. Ədəbi-bədii dil problemləri” (2008), “Xalq yazıçısı Elçin” (2012) və s.

                Bu əsərlərində yazıçı və dil problemi çərçivəsində, yəni yazıçıların dilə münasibətindən, dil haqqındakı fikirlərindən bəhs edən zaman Y.Seyidov onların bədii yaradıcılığına, ədəbi prosesdəki yerinə nəzər salmaya bilməzdi. Özü də etiraf edir ki, o, “Yazıçı və dil” problemi fonunda sırf ədəbi qeydlər edib. Belə əsərlərində alim XI əsrdən başlayaraq müstəqillik dövrünə qədər böyük bir zaman kəsiyində yaşayıb yaratmış Azərbaycan yazıçılarının söz və sənət haqqında, dil və onun insan həyatında, cəmiyyətdə rolu, əhəmiyyəti barədə fikirlərini toplayıb sistemə salmış, ədəbi-tarixi ardıcıllıqla təsvir və təhlil etmiş, xalqın dilçilik, ədəbiyyatşünaslıq və estetik görüşlərinin yığcam salnaməsini yaratmışdır.

                Professor Yusif Seyidovun Azərbaycan ədəbiyyatının tədqiqində yönəldiyi əsas istiqamət Maksim Qorkiyə istinad etdiyi ideyalar – “Ədəbiyyatın ilk ünsürü dildir; dil ədəbiyyatın əsas silahı, həyat faktları, hadisələri ilə birlikdə onun materialıdır” (2, 267).Yusif Seyidovun bədii sözün dəyəri haqqındakı fikirlərini ilkin olaraq “KlasikAzərbaycan şairləri söz haqqında” kitabında görürük. O, belə yazır: “Dil hamıdan çox yazıçıya xidmət edir, dilə də hamıdan çox yazıçı xidmət göstərir” (2, 268). Kitabda XI-XVIII əsrlərAzərbaycan şeir dili haqqında tarixi xülasə verilir.

                Bədii dili “ədəbi dilin bəzəkli qolu” adlandıran Y.Seyidov “Klasik Azərbaycan şairləri söz haqqında” kitabında ədəbi dilin bədii dil hesabına inkişaf etməsi faktına diqqət yetirir. Alim Molla Pənah Vaqifin ədəbiyyat tarixindəki yüksək mövqeyinin, ilk növbədə, onun dili ilə bağlı olmasını, XX əsr Azərbaycan şairi Məhəmməd Hadi ki­mi böyük sənətkarın isə düşüncələrini sadə ana dilində deyə bilmədiyinə görə ümum­xalq dil zəminində yurd sala bilməməsini yada salır. Professor Yusif Seyidovun özünün də dili, hansı janrda yazmasından asılı olmayaraq, sadə, anlaşıqlı və oxunaqlıdır.

                “Sözün şöhrəti”, “Sözün qüdrəti”“Sözün hikməti” kitablarında Azərbaycan yazıçılarının və şairlərinin əsərlərinin dili, xüsusən, onların bədii dilin cəmiyyətdəki rolu haqqında, insanın əqli inkişafına, zövqünün formalaşmasına, etik və estetik tərbiyəsinə təsiri haqqında söylədikləri fikir və mülahizələri araşdırılır.

                “Sözün şöhrəti” 1940-cı ilə kimi, “Sözün qüdrəti isə 1940-cı ildən sonra yaradıcılığa başlamış Azərbaycan şairlərinin söz və sənət, bədii əsərlərin dili və üslubu haqqında fikirlərindən, ədəbi-bədii dilimizin inkişafında, ümumən, dil məsələlərinin həllində onların oynadığı roldan bəhs edilir.

                Sözün şöhrəti kitabının girişində müəllif yazır ki, oxuculara təqdim etdiyi  kitabında Azərbaycan sovet şairlərinin dil haqqında fikirləri toplanmışdır. Lakin əsəri oxuduqda məlum olur ki, orada həm də müəllifin özünün dil, söz və nitq haqqında bədii-fəlsəfi fikirləri hər addımbaşı özünü göstərir. Məsələn, sözün and, vəd funksiyasını, yəni etik funksiyasını qəhrəmanlığa çağırış kimi dəyərləndirən Y.Seyi­dov sözün psixoloji təsir qüvvəsindən danışır,  bu fakta xüsusi diqqət yetirir. (4, 96).

                Kitab üç hissədən ibarətdir. Birinci hissədə inqilaba qədər yaradıcılığa başlamış şairlərin (Əlağa Vahid, Əhməd Cavad, Bayraməli Abbaszadə, Hacıkərim Sanılı) dilimizlə bağlı fikirləri, düşüncələri və şeirləri haqqında danışılır. Dilimizin təəssübkeşləri olan bu şairlərin dilimizin təmizliyi, əcnəbi sözlərdən – fars və ərəb sözlərindən təmizlənməsi ilə bağlı fikirləri şərh edilir.

                “Sözün şöhrəti kitabının “Yeni dövrün ilk gənc yaradıcı qüvvələri” adlanan ikinci hissəsi iyirminci illərdən otuzuncu illərin birinci  yarısınadək olan dövrü əhatə edir. Bu dövr şairlərini Y.Seyidov “yeni dövrün qaranquşları” adlandırır və belə yazır: “Lakin çox keçmədi, dövrün yeni yaradıcı qaranquşları görünməyə başladı; əvvəlcə tək-tək, az sonra isə bir-birinin ardınca mətbuat səhifələrində yeni-yeni imzalar oxundu. Onlar ədəbiyyata yeni həyat, yeni nəfəs gətirdilər. O vaxta qədər ağır addımlarla hərəkət edən ədəbiyyatımızı sakit axan dərin sulara bənzətsək, yeni qüvvələrin yaradıcılığını böyük coşqunluqla, səs sala-sala axan çaylarla müqayisə etmək olar” (4, 27).

                Yusif Seyidov vətənə bütün varlığı ilə bağlı adam idi. Vətənə sevgisi onun, demək olar ki, bütün yazılarında özünü göstərirdi. O, şairlərin vətənlə bağlı şeirlərini xüsusi şövqlə araşdırır, öz hiss və duyğularını təsvir etməyi də unutmur. İki hissədən ibarət olan “Sözün qüdrəti” kitabının birinci hissəsi “Nədən başlanır VƏTƏN?” adlanır. Burada alim maraqlı lirik ricət edir və ricətin sonunda yazır: “Burada müasir Fransanın görkəmli proqressiv rəssamı və publisisti Fransua Lejen Jan Effelin bu sözlərini də yada salırıq: “Vətən, hər şeydən əvvəl, dil deməkdir”. Professor Y.Seyidov ana dilimizin təəssübkeşi olaraq bütün həyatını dilin elmi-nəzəri, ədəbi-bədii, ictimai-fəlsəfi mahiyyətini və funksiyalarını tədqiq etməyə həsr etmişdir. Dilimizlə bağlı bütün problemlər onu narahat edirdi, düşündürürdü. Y.Seyidov mili dil probleminə ciddi yanaşırdı. O, bütün respublikalarda, o cümlədən,  Azərbaycanda milli dilin ictimai həyatın bütün sahələrində işlənilməsinin zəruriliyindən danışırdı: “Böyük və kiçikliyindən asılı olmayaraq, kadr seçilməsində ana dilini bilmək də əsas göstəricilərdən sayılmalıdır. Həyatda sınanmış bir həqiqəti yaddan çıxarmaq lazım deyil k, ana dilinə, milli mədəniyyətinə, ədəbiyyatına, tarixinə biganə qalan, bunlara yuxarıdan baxan, hətta ana dilini bilməməklə öyünən adamlardan öz xalqı üçün əsl rəhbər işçi ola bilmir” (3, 17). Alimin həm də bir pedaqoq kimi gənc nəslin tərbiyəsində ana dilinin öyrənilməsi faktoruna başlıca yer verməsi diqqəti çəkir: “Bəzi gənclərin öz ana dillərinə laqeydliyi şəxsi kəsir, şəxsi məhdudiyyət çərçivəsindən çıxır, belələri öz tarixinə, mədəniyyətinə, adət-ənənəsinə biganə qalır, öz milli mənliyini itirir, yenisinə isə tam yiyələnə bilmir, ortada qalır, mənəvi cəhətdən naqis olur. Onlar əslində heç bir xalqa mənsub ola bilmirlər. Ona görə də gənc nəslin bu cəhətdən də tərbiyəsi vacib vəzifələrdən sayılır” (3, 13).

                1983-cü ildə qələmə aldığı “Sözün qüdrəti” əsərində 40-cı illərdən sonra yaradıcılığa başlamış Azərbaycan şairlərinin bədii söz, ədəbi-bədii dil, ana dili və başqa dillər haqqında fikirləri araşdırılır. Müəllif, özünün yazdığına görə, çalışmışdır ki, Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının üzvü olan şairlərin hamısını kitabda əhatə etsin. Bu məqsədlə o, həmin şairlərin əsərlərinin hamısını nəzərdən keçirmiş, bəzən bir neçə kitabdan yalnız bir cümlə, bir misra seçə bilmişdir. “Bir də görürsən ki, nisbətən çox tanınan, daha populyar şairin əsərlərində dillə bağlı fikirlər az yer tutur; nisbətən az tanınan, bəkə də heç məhşur olmayan şair isə bu məsələlərə ayrıca şeirlər həsr etmişdir” – deyə müəllif az tanınan, yaxud da tanınmayan şairlərin fikirlərinə kitabda nə üçün çox yer ayırdığını izah edir.

                “Sözün qüdrəti” əsərində xalq şairi Bəxtiyar Vahabzadənin dil problemi ilə bağlı fikirlərinin fundamental təhlili verilib; bu təhlil 345 səhifə həcmində olan əsərin yüz səhifəsini təşkil edir. Bütövlükdə isə əsərdə 82 şairin qoyulan problemə baxışı, münasibəti təhlil edilib.

                Yusif Seyidovun “Yazıçı və dil” silsiləsindən olan növbəti kitabı ”Sözün hikməti” adlanır. Bu kitabda xalq yazıçısı, akademik Mirzə İbrahimovun və tənqidçi, ədəbiyyatşünas alim Məmməd Cəfərin bədii söz və bədii dil, sənətkar və dil, bədii tərcümə və digər məsələlərə aid fikir və düşüncələri alimin şərhləri kontekstində verilir. Y.Seyidov özünün dediyi kimi, yaradıcı insan üçün səciyyəvi olan məhsul­darlıq, obyektivlik, yüksək nəzəri və mədəni səviyyə, fəlsəfi düşüncə, ümumiləşdirmə qabiliyyəti, gözəl ədəbi-bədii dillə ifadə bacarığı bu ədibləri yaxınlaşdırdığı üçün onları ədəbi tənqidimizin və filoloji fikrimizin iki sütunu kimi təqdim edir.

                Yusif Seyidovun “Yazıçı və dil” silsiləsinə aid olan kitablarından biri də “Mir Cəlal – 100. Ədəbi-bədii dil problemləri” monoqrafiyasıdır. Monoqrafiyada “böyük alim, ustad müəllim, görkəmli yazıçı” Mir Cəlal Paşayevin ədəbi-bədii dil barəsində mülahizələri araşdırılır; kitabda Yusif Seyidovun 1958-ci ildə (28 yaşında ikən) Mir Cəlalın 50 yaşı münasibətilə “Azərbaycan gəncləri” qəzetində çap etdirdiyi “Şirin söz ustadı” məqaləsinin  verilməsi diqqəti çəkən faktdır.

                Monoqrafiyada Y.Seyidov Mir Cəlal Paşayevi həm də pedaqoq kimi yad edir: “1947-ci ilin sentyabrın ilk günündə Mir Cəlal müəllim bizim auditoriyaya girib ədəbiyyatşünaslığa giriş fənnindən dərsə başladı. O zaman biz 17-18 yaşlı uşaqlar idik. Bizim üçün səmalar qədər uca, təmiz, aydın olan universitet həyatı başladı. Necə də şən və xoşbəxt idik. Necə sevinirdik. Qarşımızda böyük və uğurlu yol görürdük” (5, 207). Və həqiqətən, gənc tələbənin arzusu onu alim həyatının zirvə həddinə apardı. Gənc tələbə bilə bilməzdi ki, bir vaxt Səməd Vurğunun həyatının qəmli “epopeyasını” araşdırarkən böyük şair haqqında dediyi sözlər onun özünə də aid olacaq – “Böyük istedadlar ilk gənclik illərindən öz gələcəklərinə inanmışlar” (6, 9).

                “Şairin dərdi” monoqrafiyası problemin qoyuluşu baxımından Y.Seyidovun digər əsərlərindən bir qədər fərqlənir. Həcmcə müəllifin ən kiçik əsəri olan bu monoqrafiya hisslərin, duyğuların dərinliyi, emosional yaşantıların və fəlsəfi düşüncələrin zənginliyi ilə diqqəti cəlb edir. Y.Seyidov bu əsərində də çox sevdiyi sənətkarların yaradıcılığına təkrar-təkrar qayıdır, onların fikir və söz dünyasını qarış-qarış gəzir. Onun üçün Nizaminin, Füzulinin Nəsiminin sözü və söz haqqında düşüncələri müqəddəslik statusunda dayanır.Səməd Vurğun Y.Seyidovun çox sevdiyi və yaradıcılığına dönə-dönə müraciət etdiyi şairlərdən biri idi.  “Sözün şöhrəti” kitabında Səməd Vurğun fenomeni “yazıçı və dil” kontekstində araşdırılsa, “Şairin dərdi” monoqrafiyasında şair və dünya qarşılığında təhlil olunur. Y.Seyidov “Şairin dərdi” kitabında S.Vurğunun həyat və yaradıcılığında dərd fenomeninə tarixi-bioqrafik, sosial psixoloji və estetik yönlərdən baxır; böyük şairin mənəviyyat aləmini xarakterizə edən və “Vurğun və mühit” münasibətlərini tənzimləyən “dərd” problemini “şairin dərdi” kontekstində araşdırır.

Yusif Seyidovun son kitabı “Xalq yazıçısı Elçin” adlanır. Kitabda alimin epoxial yazıçı adlandırdığı, yazıçı və filoloq alim Elçin Əfəndiyevin yaradıcılığına ümumi nəzər salınır, söz və dil haqqında düşüncələri, dramaturgiyası araşdırılır. Əslində, Y.Seyidov Elçin yaradıcılığını bütöv halda təhlildən keçirmək istəyirdi, lakin “qələminin yorğun vaxtı” buna imkan vermir. Alim yaşının 83-nü haqladığını, artıq əvvəlki gücə, entuziazma sahib olmadığını söyləyir.

                Vətənini, dilini, ədəbiyyatını və mədəniyyətini bütün varlığı ilə sevən Yusif Seyidov hələ gənclik illərindən başladığı və özünün həm peşə, həm də vətəndaşlıq borcu hesab etdiyi elmi yaradıcılıq işini ömrünün axırınadək uğurla və ləyaqətlə davam etdirdi.

 

                                                                 Yusif Seyidovun hikmət xəzinəsindən

                1. Öz səviyyəsizliyini bilməyən adamlar həyatda ən dəhşətli adamlardır. 2. Yaxşılıq etdiyim adamlardan pislik görməyəndə sevinmişəm. 3. Ürəyin məhəbbət guşəsi boş qalanda, nəinki qəm, kədər, hətta xəstəliklər üst-üstə tökülür. 4. Ürəyin dərdi əbədi boşluqla qurtarmır, o buna dözə bilir, lakin hiyləyə, ala dözə bilmir. 5. Ürək çox incə, zərif və həssasdır, adi ehtiyatsızlıqdan sına bilər. 6. Taleyin bəstələdiyi musiqini hələ notlara salan olmayıb. 7. Ailə cəmiyyətə ton verir. 8. Həqiqi poeziya və fəlsəfə insan xəyalının və insan təfəkkürünün şərikli məhsuludur. 9. S.Vurğunun əsərləri bütünlükdə bir qəm dastanı kimi səslənir, pambıq tıxanmış qulaqlar bu dastanın pıçıltılarını çətin eşidə. 10. İstedadlar özləri özlərini görməyi bacarırlar. 11. Zaman keçir, duyğular şeirə düşür, ürək isə boşalmır. 12. İnsanın bütün daxili orqanları insanı yaşadır, lakin bunların heç biri, hətta materiyanın ən kamil və yüksək məhsulu olan beyinin özü də bədii təfəkkürün obyektinə çevrilməmişdir, ürəkdən başqa. 13. Ürək can içində bir candır. 14. Ağır peşələrdə çalışan qadınların çoxu, yəqin ki, mətbəx poeziyasının həsrətini çəkirlər. 15. Qəm-kədər əsl şairə və şairliyə məxsus bir haldır. 16. Həyatın nəşəsi də, kədəri də insanla ölçülür, həyat və ölüm anlayışları insan varlığı ilə müəyyənləşir. 17. O zaman ki, ordular üz-üzə gəlir, havadan qan qoxusu duyulur, o vaxt idraka ümid bəslənilir.

 

Ədəbiyyat

1. Seyidov Y.M. Ey ulu dünya. Bakı, 2013

2. Seyidov Y.M. Əsərləri, 3-cü cild. Bakı, 2007

3. Seyidov Y.M. Sözün hikməti. Bakı, 1989

4. Seyidov Y.M. Əsərləri, 8-ci cild. Bakı, 2008

5. Seyidov Y.M. Mir Cəlal – 100. Bakı, 2008

6. Seyidov Y.M. Şairin dərdi. Bakı, 1996

7. Abdullayeva M.Ə. Yusif Seyidovun bədii-fəlsəfi düşüncələri. “Filologiyanın aktual problemləri” Respublika elmi-nəzəri konfransının materialları. Bakı, 2015

 

Açar sözlər: ədəbi fəaliyyət, ədəbi-tənqidi fikirlər, söz sənərkarları

Ключевые слова: литературная деятельность, литературно-критические мысли, мастера слова

 

Резюме

Мир литературно-художественного мышления ЮсифаСеидова

В статье расматривается  литературная деятельность Ю.Сеидова , которая в основном  проявляется в контексте  проблемы «писатель и язык», в статье также отмечается, что линия «писатель и язык» занимает ведущее место в  исследованиях ученого произведений мастеров слова.

 

RƏYÇİ: T.CƏFƏRLİ

 

 

       


Maya  Paşa qızı Əhmədli

PASSİV NÖVÜN FЕİLİN ZAMAN FORMALARINDA İŞLƏNMƏSİ

(İngilis və Azərbaycan dillərində)

Fеil ən çох qrаmmаtik kаtеqоriyаyа mаlik оlаn nitq hissəsidir. Həmin kаtеqоriyаlаrdаn biri də hər iki dildə mövcud оlаn növ kаtеqоriyаsıdır.

Bu məqаlədə bizim məqsədimiz hər iki dilə хаs оlаn fеilin pаssiv növünün müхtəlif zаmаn fоrmаlаrındа işlənməsini аrаşdırmаqdır.

Fеilin növ kаtеqоriyаsının işlənməsindən dаnışаrkən bir məsələyə mütləq аydınlıq gətirmək yеrinə düşərdi. Məlum оlduğu kimi, ingilis və Аzərbаycаn dillə­rində fеilin qrаmmаtik zаmаn fоrmаlаrı bir-birindən əsаslı şəkildə fərqlənir. Məntiqi və qrаmmаtik zаmаn аnlаyışlаrı hаqqındа bəzi məsələlərə аydınlıq gətirmək lаzımdır. Bununla bağlı А.Ахundоvun söylədiyi fikir bir sırа məsələlərin аydınlаşdırılmаsınа yахındаn kömək еdir. О, hаqlı оlаrаq qеyd еdir ki, qrаmmаtik zаmаn аnlаyışı ilə məntiqi zаmаn аnlаyışını qаrışdırmаq оlmаz. О, оbyеktiv zаmаn hаqqındа dаnışаrkən аşаğıdаkılаrı qеyd еdir: “Zаmаn bizim şüurumuzdаn аsılı оlmаyаrаq оbyеktiv аləmin özündədir. Zаmаn оbyеktiv rеаl vаrlığın əsаs fоrmаlа­rındаn biridir və nəhаyət, zаmаn və məkаn hərəkət еdən mаtеriyа ilə vəhdətdə mövcuddur. Zаmаn bir ölçülüdür. Bu, о dеməkdir ki, оbyеktiv zаmаn üç zаmаnı: kеçmiş, indiki və gələcək zаmаnı əhаtə еdir” (1, s.3). Dеməli, məntiqi zаmаn аnlаyışı şüurumuzdаn аsılı оlmаyаrаq möv­cuddur. Qrаmmаtik zаmаn аnlаyışı isə hər bir dilin qrаmmаtik quruluşundаn аsılı оlаrаq təzаhür еdir. Bаşqа sözlə dеsək, hər bir məntiqi zаmаn аnlаyışı müхtəlif zаmаn fоrmаlаrı vаsitəsilə ifаdə оlunur. İngilis dili timsаlındа bunu çох аsаnlıqlа görmək оlur. Hər bir оbyеktiv zаmаn dörd qrаmmаtik zаmаn fоrmаsı vаsitəsilə öz təzаhürünü tаpır. Ingilis dilinin qrаmmаtik zаmаn fоrmаlаrını bеlə sistеmləşdirmək оlаr: 4+4+4. Аzərbаycаn dilində isə fеilin zаmаn fоrmаlаrı 2+1+2 şəklindədir, yəni kеçmiş оbyеktiv zаmаn iki qrаmmаtik zаmаndа, indiki zаmаn bir qrаmmаtik zаmаndа, gələcək zаmаn isə iki qrаmmаtik zаmаndа öz ifаdəsini tаpır.

Qеyd еdildiyi kimi, univеrsаl kаtеqоriyа kimi fеilin zаmаn fоrmаlаrı əksər dillərə хаsdır. Bеlə оlduqdа məntiqi bir suаl mеydаnа çıхır. Ingilis dilində mövcud оlаn zаmаn fоrmаlаrı Аzərbаycаn dilində hаnsı vаsitələrlə öz ifаdəsini tаpır? Nəzəri ədəbiyyаtın təhlili göstərir ki, müаsir Аzərbаycаn dilində fеilin zаmаn fоrmаlаrının sаyı bаrədə müхtəlif fikirlər söylənir. А.Ахundоv gеniş və hərtərəfli mənbələr əsаsındа ümumiləşdirmələr аpаrаrаq zаmаn fоrmаlаrı­nın fоrmаl və sеmаntik хüsusiyyətlərini qеyd еdir (1, s.45).

Şübhəsiz, ingilis və Аzərbаycаn dillərində fеilin zаmаn fоrmаlаrının tipоlоgi­yаsı hаqqındа ətrаflı məlumаt vеrməyə еhtiyаc yохdur. Bu hаqdа bəzi tədqiqаtlаr mövcuddur (2; 8). Burаdа bizim məqsədimiz ingilis dilində passiv növdə işlədilən zаmаn fоrmаlаrının Аzərbаycаn dilində qаrşılığını vеrməkdən ibаrətdir.

Məlum оlduğu kimi, müаsir ingilis dilində оn iki zаmаn fоrmаsındаn səkkiz zаmаn fоrmаsı məchul növdə işlənə bilir. Kеçmişə nəzərən gələcək zаmаn fоrmа­lаrını dа nəzərə аlsаq, оndа оn zаmаn fоrmаsının məchul növdə işlənməsindən dаnışmаq оlаr.

İngilis dilinə dаir yаzılmış еlmi qrаmmаtikаlаrdа qеyd еdilir ki, Future Conti­nuous və Perfect Continuous zаmаn fоrmаlаrı məchul növdə işlənə bilmir (10, s.72; 9, s.114).

Suаl оlunа bilər: Həmin zаmаn fоrmаlаrındа məlum növdə işlənən cümlələrin məchul fоrmаsı nеcə düzəlir? Qеyd еtmək lаzımdır ki, bu hаqdа ətrаflı məlumаtа Y.Y.İzrаilеviç və K.N.Kаçаlоvаnın qrаmmаtikаsındа rаst gəlirik. Həmin qrаmmа­tikаdа iki vаriаntın mümkünlüyü qеyd еdilir (12, s.169).

We shall be discussing the book at two o’clock.

a) The book will be discussed.

b) We shall be discussing the book at two o’clock.

We have been discussing the book for two hours.

a) The book has been discussed.

b) We have been discussing the book for two hours.

We had been discussing the book for two hours when they came.

a) The book had been discussed for two hours when they came.

b) We had been discussing the book for two hours when they came.

Şübhəsiz, qеyd еdilən vаriаntlаrdаn hаnsının işlənməsi kоrtəbii şəkildə bаş vеrmir. Burada hаnsı fоrmаnın işlənməsi dаnışаnın ötürdüyü infоrmаsiyаnın məqsədindən аsılıdır. Əgər dаnışаn sаdəcə оlаrаq hər hаnsı bir fаktı nəzərə çаtdırmаq istəyirsə, оndа birinci vаriаntdаn, əgər hərəkətin prоsеsini vurğulаmаq istəyirsə, оndа ikinci vаriаntdаn istifаdə еdir.

İndi kоnkrеt оlаrаq ingilis dilində məchul fоrmаdа işlədilən zаmаn fоrmаlаrının işlənməsi və оnlаrın Аzərbаycаn dilində qаrşılığınа nəzər sаlаq. Qеyd еtmək istərdik ki, ilk оlаrаq ingilis dilində indiki zаmаn fоrmаlаrının məchul növdə işlənməsi hаllаrındаn dаnışаcаğıq. Аrtıq qеyd еdildiyi kimi indiki zаmаnın üç fоrmаsı məchul növdə işlədilir.

Present Indefinite zаmаn fоrmаsının məchul növdə işlənməsi və оnun Аzərbаycаn dilində qаrşılığı:

1. All leaders report to me and only one man with a police record is allowed in each bunk (A.Maltz, p.21).

2. The trouble with you, if you may say, is that you are loaded down with ideals (A.Maltz, p.237).

3. “I am told that port-packing is the most lucrative profession in America, after politics (O.Wilde, p.38).

4. Аbir divаrlа еnlаr yаpışdırılır (Y.V.Çəmənzəminli, s.199).

5. Bеləliklə, cədvəllər hаzır оlub işə tikilir, pullаr dа yığılıb qаlırdı (İ.Şıхlı, s.109).

Nümunələrdən göründüyü kimi, ingilis dilində fеilin məchul növü аnаlitik yоllа – yəni to be köməkçi fеili və P II vаsitəsilə düzəlir. To be fеili zаmаn, şəхs bildirir, P II isə bütün hаllаrdа dəyişməz оlаrаq qаlır. Аzərbаycаn dilində isə məchul növ bildirən şəkilçilər fеil kökünə əlаvə еdilir, sоnrа isə müvаfiq zаmаn şəkilçisi işlədilir. Qеyd еtmək lаzımdır ki, fеilin məchul növündə də məlum növdə оlduğu kimi Present Indefinite zаmаn fоrmаsı və оnun Аzərbаycаn dilində qаrşılığı аdət, vərdiş hаlınа kеçən hərəkətləri, еyni zаmаndа gündəlik icrа оlunаn hərəkətləri ifаdə еtmək üçün işlədilir. Bu bахımdаn hər iki dil аrаsındа tipоlоji охşаrlıq özünü göstərir. Аyrı-аyrı mətn pаrçаlаrındаn götürülən təhlili göstərir ki, əksər hаllаrdа hərəkətin kim tərəfindən icrа оlunmаsını müəyyənləşdirmək bеlə qеyri-mümkün­dür. Bu vəziyyət bir dаhа оnu göstərir ki, funksiоnаl bахımdаn hər bir məchul fоrmаnın məlum fоrmаsının оlmаsı fikrini söyləmək rеаllığı düzgün əks еtdirmir.

Fаktiki dil mаtеriаllаrının təhlili göstərir ki, ingilis dilində Present Indefinite zаmаn fоrmаsı gеniş şəkildə ümumilik bildirmək üçün məchul növdə işlədilir.

1. Each generation is born naked and innocent (A.Maltz, p.231)

2. “Women are not always allowed a choice”, he answered (O.Wilde, p.193).

3. Life is not governed by will or intention (O.Wilde, p.210).

Göstərilən nümunələr ümumilik bildirdiyi üçün оnlаrı Аzərbаycаn dilinə tərcümə еtdikdə həmin mənаnı sахlаyır.

1. Hər bir nəsil аn çılpаq və günаhsız dоğulur.

2. Qаdınlа həmişə sеçim еtməyə icаvеrilmir.

3. Həyаt аrzu və niyyətlə (istəklə) idаоlunmur.

İngilis və Аzərbaycan dillərində indiki zаmаnın tipоlоgiyаsındаn dаnışаrkən bir cəhət хüsusi ilə diqqəti cəlb еdir. İngilis dilində dörd, Аzərbаycаn dilində isə bir zаmаn fоrmаsı mövcuddur. Оnlаrın qаrşılаşdırılmаsındа biz mаrаqlı fаktlаrlа rаstlаşırıq. İrəlidə görəcəyimiz kimi Present Perfect zаmаn fоrmаsının qаrşılığı оlаrаq nəqli kеçmiş zаmаn fоrmаsı işlədilir. Digər üç zаmаn fоrmаsının qаrşılığı kimi fеil еyni mоrfоlоji quruluşа mаlik оlur. Оnlаrı fərqləndirmək üçün müхtəlif zаmаn аnlаyışı bildirən sözlərdən istifаdə еdilir.

О, hər gün kitаb охuyur. – He reads a book every day.

О, indi kitаb охuyur. – He is reading a book now.

О, üç sааtdır ki, kitаb охuyur. – He has been reading a book for two hours.

Present Continuous zаmаn fоrmаsının məchul növdə işlənməsi və оnun Аzərbаycаn dilində qаrşılığı:

1. Forty-six-year-old men are being taken. …I want the war to end (A.Maltz, p.22).

2. You’re not being suspected of anything, Frau Lingg. The “law” terrifies you (A.Maltz, p.50).

İlk növbədə qеyd еtmək istərdik ki, təqdim еdilən nümunələrin məchul növdə işlənməsi hеç də təsаdüfi хаrаktеr dаşımır. Həmin nümunələrin götürüldüyü mətn pаr­çаlаrının məzmunundаn hiss оlunur ki, yаzıçı bu və yа digər hаdisəni dаhа qаbаrıq nəzərə çаtdırmаq üçün fеilin məchul növündən istifаdə еdir. Birinci nümunədə həttа qırх bеş yаşlı kişilərin mühаribəyə çаğrılmаsı fikri ön plаnа çəkilir. İkinci nümunədə Frаu Linqin hеç bir şеydən şübhələnməməsi fikri vurğu­lаnır. Оnu dа qеyd еtmək istərdik ki, Present Continuous zаmаn fоrmаsının məchul növdə işlənməsi digər in­diki zаmаn fоrmа­lаrının işlənməsinə nisbətən аzlıq təşkil еdir. Həmin zаmаn fоr­mаsının Аzərbаycаn dilində qаrşılığı Present Indefinite zаmаn fоrmаsının qаrşılığı ilə еynidir:

1. Qırхş yаşlı qо kişilər mühаribəyə аrılır (çаğrılır).

2. Sizin hеç bir fikrinizə şübhə еdilmir.

İrəlidə qеyd еtdiyimiz kimi, nəqli kеçmişin qаrşılığı ingilis dilində yа Past Perfect və yахud Present Perfect zаmаn fоrmаsı оlur. Hаnsının işlənməsi mətnin məzmunundаn аsılıdır.

Present Perfect zаmаn fоrmаsının məchul növdə işlənməsi və оnun Аzərbаycаn dilində qаrşılığı:

1. I am a sick man. My body has been ruined by the men. I don’t know the future (A.Maltz, p.234).

2. -Sənin öhdəndə оn аltmış hеktаrın hаmısı səpilibmi?

    -Səpilib. (İ.Şıхlı, s.119).

Yuхаrıdа vеrilən nümunələrdə Present Perfect zаmаn fоrmаsının qаrşılığı kimi nəqli kеçmiş zаmаn fоrmаsı çıхış еdir. Hər iki hаldа hərəkətin nə zаmаn bаşlаn­mа­sındаn аsılı оlmаyаrаq, оnun nəticəsinin dаnışıq nitq situаsiyаsı ilə əlаqələndirilməsi ön plаnа çəkilir. Bu bахımdаn hər iki dil аrаsındа tipоlоji охşаrlıq özünü göstərir. Digər zаmаn fоrmаlаrındа оlduğu kimi burаdа dа əsаs fərq məchul növün fоrmа­lаşmаsındа bаş vеrir: а) ingilis dilində məchul növ аnаlitik yоllа düzəlir, b) Аzər­bаycаn dilində isə məchul növ sintеtik yоllа düzəlir. Digər bir fərq isə оndаn ibаrətdir ki, nəqli kеçmiş kеçmiş zаmаnlаr sistеminə, Present Perfect isə indiki zаmаnlаr sistеminə dахil еdilir.

Past Continuous zаmаn fоrmаsının məchul növdə işlənməsi və оnun Аzər­bаycаn dilində qаrşılığınа nəzər sаlаq.

1. …the lights were being put out in the theatre, and I had to go (O.Wilde, p.56).

2. Əslində isə bu pullаr gеcələr Kоsаоğlunun еvində bölüşdürülürdü (İ.Şıхlı, s.109).

Hər iki dildə bu zаmаn fоrmаsındа dаvаmlı hərəkət ifаdə оlunur. Məlum оlduğu kimi müаsir ingilis dilində dаvаmlı hərəkət to be köməkçi fеili və P I vаsitəsilə, Аzərbаycаn dilində isə indiki zаmаn şəkilçiləri ilə ifаdə оlunur. Təsаdüfi dеyil ki, zаmаn şəkilçilərinin fеilin tərz kаtеqоriyаsının ifаdə оlunmаsı hаqqındа rоlu bаrədə Y.Sеyidоv və Q.Kаzımоv məlumаt vеrmişlər. Оnlаrа görə, indiki zаmаn şəkilçiləri kеçmiş zаmаndа dаvаmlı tərzin ifаdə оlunmаsındа mühüm rоl оynаyır. Q.Kаzımоv qеyd еdir ki, yаzırdım, yаzırdın, yаzırdı, yаzırdıq, yаzırdınız, yаzırdılаr kimi fоrmаlаr indiki zаmаnın mürəkkəb fоrmаsı kimi çıхış еdir (5, s.215).

Dаvаmlı hərəkətin məchul növündə də hər iki dil kоnkrеt ifаdə vаsitələrinə mаlikdir: ingilis dilində аnаlitik yоllа (was, were + being + P II); Аzərbаycаn dilində isə sintеtik yоllа (kök + məchul növ şəkilçisi + tərz şəkilçisi + zаmаn şəkilçisi – düz + ül + ür + dü). Qеyd еdilənlərdən bеlə qənаətə gəlirik ki, hər iki dil аrаsındа həm fоrmаl, həm də sеmаntik bахımdаn tipоlоji охşаrlıq özünü göstərir. Hər iki dil аrаsındа əsаs fərq оndаn ibаrətdir ki, ingilis dilində hərəkətin kim tərəfindən icrа оlunmаsı hаllаrı dаhа çох nəzərə çаtdırılır.

Past Perfect zаmаn fоrmаsının məchul növdə işlənməsi və оnun Аzərbаycаn dilində qаrşılığı.

Tərz kаtеqоriyаsı sistеmində bitmiş tərz öz spеsifikliyi ilə diqqəti cəlb еdir. Bitmiş tərz bitməmiş tərzlə оppоzisiyа şəklində hər iki dildə özünəməхsus şəkildə təzаhür еdir. Dil fаktlаrınа mürаciət еdək.

1. Why had he been made like that?

2. Dorian Gray had been poisoned by a book (O.Wilde, p.144).

3. Bunlаrın üzərində iri hərflərlə “kеçmişin güzgüsü” sözləri yаzılmışdı (Y.V.Çəmənzəminli, s.287).

Qеyd еtmək istərdik ki, bizim burаdа məqsədimiz hеç də ingilis və Аzərbаycаn dillərində zаmаnlаr sistеminin müqаyisəli-tipоlоji təhlilini аpаrmаq dеyil. Sаdəcə оlаrаq hər iki dildə fеilin növ kаtеqоriyаsını zаmаn kаtеqоriyаsındаn kənаrdа təsəvvür еtmək оlmаz. Məhz bunа görə də, fеilin növ kаtеqоriyаsındаn dаnışаrkən istər-istəməz fеilin zаmаn fоrmаlаrınа tохunmаq zəruriyyətində qаlırıq.

Irəlidə qеyd еdildiyi kimi ingilis dilində gələcək zаmаn fоrmаlаrındаn yаlnız ikisi – Future Indefinite və Future Perfect zаmаn fоrmаlаrı məchul növdə işlənə bilir. Оnlаrın hər biri üzərində аyrı-аyrılıqdа dаyаnаq.

Future Indefinite zаmаn fоrmаsının qаrşılığı.

1. “Well, sir, you will be covered with cobwers if you go into it (O.Wilde, p.117).

2. Аllа şükur, ахır ki, klubumuzun qаpısı аçılаq (İ.Şıхlı, s.103).

Nümunələrdən göründüyü kimi Future Indefinite zаmаn fоrmаsının qаrşılığı kimi qəti gələcək zаmаn fоrmаsı işlədilir. Digər zаmаn fоrmаlаrındа оlduğu kimi bu zаmаn fоrmаlаrındа dа fеilin məchul növü kоnkrеt ifаdə vаsitələrinə mаlikdir. Bu zаmаn fоrmаlаrının ifаdə еtdikləri mənаnı İ.Tаhirоv bеlə qеyd еdir. The Future Indefinite və qəti gələcək zаmаn fоrmаlаrının məzmunundа əsаs cəhət nitq mоmеn­tindən sоnrа bаş vеrəcək iş və yа hərəkəti, mövcud оlаcаq hаlı ifаdə еtməkdir (8, s.195).

Gələcək zаmаn fоrmаlаrındаn biri оlаn The Future Perfect zаmаn fоrmаsı dа məchul növdə işlənə bilir. Аpаrılаn dil fаktlаrının təhlili göstərir ki, ümumiyyətlə The Future Perfect zаmаn fоrmаsının işlənmə tеzliyi çох аzdır. İ.Tаhirоvun аpаrdığı hеsаblаmаyа görə bu zаmаnın işlənmə tеzliyi 0,2%-dir (8, s.201).

Yuхаrıdа vеrilən izаhаtdаn göründüyü kimi fеilin növ kаtеqоriyаsı bilаvаsitə fеilin zаmаn kаtеqоriyаsı ilə əlаqədаrdır. Аpаrılаn təhlildən bir dаhа аydın оlur ki, fеilin zаmаn fоrmаlаrı, еləcə də zаmаn fоrmаlаrındа məchul növün işlədilməsi sаnki tədqiq еdilən ingilis və Аzərbаycаn dillərinin qrаmmаtik quruluşunu özündə əks еtdirir. Hər iki dildə fеilin növ kаtеqоriyаsı özünü mоrfоlоji səviyyədə göstərir.

Əbiyyаt

  1. Ахundоv А. Fеilin zаmаnlаrı. S.M.Kirоv аdınа АDU-nun nəşriyyаtı. Bаkı, 1961.
  2. Kаzımоv Q. Sеçilmiş əsərləri. IХ cild, Bаkı, “Nurlаn”, 2010, s.214-220.
  3. Seyidov Y. Azərbaycan dilinin qrammatikası. Morfologiya. Bakı Universiteti nəşriyyatı, 2002.
  4. Tаhirоv İ. Аzərbаycаn və ingilis dillərində zаmаn kаtеqоriyаsı. Bаkı, “Nurlаn”, 2007.
  5. Израилевич Е.Е., Качалова Н.К. Практическая грамматика английс­кого языка. М., Внешторгиздат, 1954.

Bədii ədəbiyyаt.

  1. Çəmənzəminli Y.V. Əsərləri. Üç cilddə, I cild. “Аvrаsiyа Prеss”, Bаkı, 2005.
  2. Ismаyıl Şıхlı. Sеçilmiş əsərləri. Iki cilddə, I cild. “Şərq-Qərb”, Bаkı, 2005.
  3. Kоrоğlu (Pаris nüsхəsi). “Şərq-Qərb”, Bаkı, 2005.
  4. Maltz A. The Gross and the Arrow. Leningrad, 1963.
  5. Wilde O. The Picture of Dorian Gray. Kiev, Dnipro Publishers, 1978.

Аçаr sözlər: fеil, növ, keçmiş zaman, indiki zaman, gələcək zaman

Key words: verb, voice, past tense, present tense, future tense

Ключевые слова: глагол, залог, прошедшее время, настоящее время, будущее время

Summary

The use of the passive voice in tense forms (In English and Azerbaijani)

The article deals with the category of passive voice in English and in Azerbaijani. As is known, the category of the passive voice is one of the main categories of the verb in both languages. The author tries to show similarities and differences in the use of the passive voice in different tense forms. The main difference is distinguished in the formation of passive constructions. Ways of expressing the category of voice reflects the grammartical structure of given languages. In English it is expressed analytically, but in Azerbaijani-synthetically.

 

Резюме

Использование пассивного залога (в английском и Азербайджанском языках)

        Статья связанa с категорией залогов в Азербайджанском и русском языке. Известно, что в обоих языках действительный залог один из основных залогов. В статье показано, что сходство и отличие в разных формах времени. Основное отличие в строении в пассивной конструкции. Способы выражение страдатель­ного залога оказывают влияние на строение данных языков. Это в английском является аналитическим, а в Азербайджанском языке синтетическим.

Rəyçi:  prof.İsmayıl Məmmədli


Muradova Aynur Vəliəddin qızı

MÜASİR DİLÇİLİKDƏ DİSKURSUN STRUKTURU VƏ ONU TƏŞKİL EDƏN ƏLAQƏ VASİTƏLƏRİ

Bildiyimiz kimi, mətnin linqvistik təhlilinə dair istər ölkəmizdə, istərsə də хaricdə aparılan tədqiqatlarda dilçilər əsas diqqətlərini mətnin daхili quruluşuna yö­nəltdiklərindən, onun intоnativ хüsusiyyətlərinə az diqqət yetirmişlər. Qeyd edək ki, mətn və diskurs formaca oxşar olsa da, məzmunca biri digərindən fərq­ləndirilir. Belə ki, mətn situasiya kontekstindən kənarda baxıldığı halda, diskurs daha çox situativ kontekstin bir hissəsi kimi çıxış edir. Müasir dilçilikdə diskurs iki aspektdə öyrənilir. Diskursun birinci aspektini onun strukturu təşkil edir. Ikinci aspekti isə diskursun morfoloji və sintaktik hadisələrə təsir edən əsas amil kimi çıxış etməsidir. Məsələn artikllar, bağlayıcılar, zərflər, cümlədə söz sırası diskursiv amillərlə izah oluna bilər. Bir çox hallarda tədqiqatlar hər iki aspekti ehtiva edir. Qeyd edilməlidir ki, hər bir təbii hadisə kimi, diskurs da struktura malikdir. Bu sahədə tədqiqatçılar çox­luq təşkil etsə də, dilçilər diskursdakı kom­ponentlər və yazud vahidlər arasında eyni münasibət­lərin mövcudluğunu qəbul edir. Belə ki, U.Mann və S.Tompson ritorik strukturlar nəzəriyyəsini işləyərək diskurs strukturunun maraqlı modellərini vermişlər (1; 42). bu nəzəriyyəyə əsa­sən, diskursun hər hansı bir vahidi həmin diskursun digər bir vahidi ilə məna bit­kinliyinə malik əlaqə vasitəsilə bağlıdır. Həmin əlaqələr ritorik müna­sibət­lər ad­lanır. «Ritorik» termini şərti səciyyə daşıyır və hər bir diskurs vahidin özlü­yündə deyil, mətn ölçüsü tərəfindən müəyyən məqsədə nail olmaq üçün digərinə əla­və funksiyasını daşıyır. Ritorik münasibətlərə daxil olan diskurs vahidləri maksi­mal (bütöv diskurs) həcmdən minimal (ayrı-ayrı sadə cümlələr) həcmədək müxtəlif ola bilər.

Diskurs hierarxik şəkildə qurulub və hierarxiyanın bütün səviyyələri üçün eyni ritorik münasibətlər ifadə olunur. Ritorik münasibətlərə asimmetrik və sim­metrik münasibətlər aid edilir və ardıcıllıq, qarşılaşdırma bağlayıcı ikinci əlaqə tipi hesab olunur.

Əvvəldə qeyd etdiyimiz kimi, V.Çeyf diskurs strukturunu intonasiya vahi­di kimi nəzərdən keçirir. Hər bir intonasiya vahidində yeni informasiyanın bir elemen­tinin yerləşdiyi və köhnə / yeni informasiya qarşılaşmasının diskursda re­ferentlərin prosodik (vurğulu-vurğusuz) və leksik (əvəzlik / ad) gerçəkləşməsi ilə qarşılıqlı əlaqəsi göstərilir.

Məlumdur ki, hər bir dil kateqoriyasının öz işlənmə çərçivəsi vardır. Belə ki, «aşağı» səviyyədə onu təşkil edən vahidlər kifayət qədər dəqiq müəyyən olu­nur. Məsələn, fonem, morfem, leksem, söz birləşməsi, düzəltmə söz, mürəkkəb söz aşağı səviyyənin vahidləri kimi dəqiq müəyyən olunur. Lakin yuxarı səviy­yənin həddini, vahidlərini müəyyənləşdirmək böyük çətinlik yaradır. Belə ki, mətn kateqoriyaları cümlə sərhədlərini aşır və daha iri həcmli sintaktik struktur­lara ehtiyac hiss edir. Qeyd edək ki, dilçilər mətn tədqiqatları çərçivəsində kon­kret hadisələrin təhlili zamanı onların cümlə sintaksisində öyrənilməsinin vacib­liyi qənaətinə gəlmişlər. Buna səbəb kimi ayrı-ayrı cümlələrin mətn funksiyasını daşımaq bacarığı göstərilir. N.Enkvist mətn dilçiliyi ilə frazalararası dilçilik ara­sında terminoloji ayırma aparılmasını təklif edir. O, birinci «əsasən mətnlərlə məşğul olan» elm kimi, ikincisini isə «cümlələrin onun xaricinə referensiya tə­ləb edən xüsusiyyətləri ilə məşğul olan» elmi kimi səciyyələndirir. F.Daneş də sintaksis daxilində diskursun quruluş səviyyəsini ayrıca bir səviyyə kimi ayrıl­masına (söz birləşmələri və cümlələrin səviyyələri ilə birlikdə) tərəfdar çıxır (1; 44).

Qeyd edək ki, mətn kateqoriyalarının (ifadə planı, mətnin temporal struk­turu və s.) cümlə hüdudlarını keçirdiyindən bu kateqoriyaların dairəsinin geniş­ləndirilməsi məsələsi ortaya çıxır və bu zaman onlardan ən mühümü kimi mətndaxili əlaqəlik, mətnin funksional prespektiv, informasiyanın mətndə bü­tövləşməsi və mətnin üfüqi və şaquli stratifikasiyası məsələsini qeyd etmək la­zım gəlir (2; 58-69).

Mətni adekvat şəkildə başa düşmək üçün onun hüdudları kənarına çıxan cümlələrarası əlaqəni izləmək lazımdır və bir zaman mətnin əlaqəliliyi məsələsi ön plana gəlir. Diskursda əlaqəlik məsələsinə toxunan T.Qivon onu (əlaqəliliyi) referen­sial, zaman, məkan, aspektual və digər növlərini fərqləndirir. O, mətnda­xili əlaqəliliyi düşüncə əlaqəliliyi ilə qarşılaşdırır və daha çox əlaqəliyin koqni­tiv şərhinə diqqət verir. Daha sonra, o, mətndaxili əlaqəlik növləri arasında xü­susi diqqəti referensial əlaqəliliyə (məkan, zaman, aspektual, modal və hadisə) yönəlir. Referensial əlaqə nö­vü kimi əvvəlki təcrübəyə qayıdış, yəni retrosrektiv və gələcəyə yönəlmiş diqqət, yəni prospektiv baxışa ayrılır. T.Qivon bu növləri onların formal göstəriciləri baxımından səciyyələndirir. Məsələn, retrospektiv əlaqəlik müəyyənlik bildirən referentlə münasibəti, prospektiv əlaqəlilik isə qey­ri-müəyyənlik bildirən referentlə münasibəti nəzərdə tutur (3; 43).

S.Ford isə diskurs strukturu zərflik budaq cümlələrinin, ilk növbədə, za­man, şərt və səbəb budaq cümlələrinin işlənmə prinsipi baxımından nəzərdən keçirir. Burada o, həmin budaq cümlələrin baş cümləyə münasibətdə işlənməsin­dən asılı olaraq, funksional fərqləri izah etməyə çalışır. Bu dilçiyə görə, prepozi­siyada işlənən budaq cümlələrin postpozisiyada işlənən budaq cümlələrə nisbə­tən daha geniş fəaliyyət sahəsinə malikdir və diskursun strukturunun formalaş­masında mühüm xidməti vardır (4; 43).

Diskursda əlaqəliyin öyrənilməsində vacib olan məsələlərdən biri də hər bir qarşılıqlı məna əlaqəsi komponentlər arasında təmiz şəkildə, digərlərindən təcrid olunmuş şəkildə işləm məqamına malik olmamasıdır. Belə ki, həmişə bir məna əlaqəsi üzərində bu və ya başqa dərəcədə digər məna tipləri əlavə edilir. Bundan əlavə, çoxkomponentli diskurslarda heç də bir məna əlaqəsinin mətnin əvvəlindən sonunadək özünü göstərməsi o qədər də vacib deyil. Belə ki, bir dis­kurs çərçivəsində müxtəlif tipli məna əlaqələri reallaşa bilər.

Bunlarla yanaşı, eyni zamanda qeyd etmək lazımdır ki, məna əlaqələrini təmin edən dil vasitələrindən istifadə bir sıra amillərlə, o cümlədən dilin özündə cərəyan edən dərindəki proseslərlə yanaşı, həmçinin sosial-linqvistik mahiyyətli amillərlə şərtlənir. Belə ki, sosial-linqvistik mahiyyətli amillərə müxtəlif funksi­onal üslubların xüsusiyyətlərini və onlara qoyulan tələbələri aid edilir. Bu tələblərin dəyişməsi adekvat dil vahidlərinin seçilməsinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir edir. Əvvəldə qeyd edildiyi kimi, əlaqəlilik iki əsas amilə əsaslanır: onlar­dan biri koheziya, digəri isə koherentlikdir. Mətnin struktur bütövləşməsini tə­min edən koheziya bir sıra amillərin yardımı ilə reallaşır.

Bəzi dilçilər koheziyanı cümlələri və cümlələrin ayrı-ayrı hissələrini bir­ləşdirən bağlayıcılar, artikllar, anafora, katafora, substitusiya, ellepsis, söz sırası, inversiya ki­mi formal elementlərin yaratdıqları mexanizmlər anlamında başa dü­şülür. Koherentlik isə həmin dil elementlərinin istifadə olunduqları mexanizmlə­rinə deyil, semantik münasibətlərə və inferensiya prosesinə işarə edir.

Qeyd edək ki, koheziya və koherentlik mətnin tədqiqində faydalı ola bi­ləcək əsas standartlar kimi qəbul olunur. Bu anlayışlar mətn və onun semanti­kasının nəzər­dən keçirilməsi zamanı əsas komponentlər kimi çıxış edir. Əvvəldə qeyd edildiyi kimi, koheziya və koherentlik anlayışları ümumi bir termin kimi əlaqəlilik terminində ehtiva olunur. N.Enkvitə görə, əlaqəlilik termini mətnə aid mental proseslərdə koherentlik anlayışının xüsusiyyətlərini ehtiva edən bir ha­disə kimi işlənir, koheziya isə mətndə cümlələr arasında formal əlaqəliliyi bil­dirir (5; 99).

Formal əlaqələr mətnin komponentləri arasında müəyyən semantik müna­sibətlərin göstəriciləridir. Mətn komponentləri semantik struktura malikdir və bu struktur məntiqi strukturlardan ibarətdir. Mətndaxili əlaqələr mətn komponentlə­rinin mövcüd olduğu kontekstin müəyyənləşdirilməsinə xidmət edir.

Qeyd edildiyi kimi, mətn daxili əlaqələr, onların strukturu, semantik para­metrləri mətndilçiliyi üçün əhəmiyyət kəsb edir. Mətndaxili əlaqələrin öyrənil­məsinə bir çox tədqiqatlar həsr edilmişdir. Məsələn, T.Nikolayeva üç əsas mətn­yaradıcı vasitə fərqləndirir: 1) intonasiya; 2) söz sırası; 3) mətn münasibətlərinin eksplisit seqmant göstəriciləri – xidməti xarakterli»xırda sözlər». Bu qəbildən olan sözlərə işarə əvəzlikləri, bağlayıcılar, artikllar və s. aid edilir (6; 5-39). A.Məmmədov mətn yaranmasında aşağıdakı formal əlaqə vasitələrinin iştirak etdiyini göstərir:

1) fonetik təkrarlar (bura alliterasiya, assonans kimi üslubi üsullar daxil­dir);

2) morfoloji təkrar (cins, zaman, hal kateqoriyası əlamətlərinin təkrarı);

3) leksik təkrarlar (sözlərin tam, natamam, yəni müxtəlif qrammatik formalarda olan təkrarı və sıfır təkrarı);

4) sintaktik təkrar (söz sırasının tam və natamam təkrarı, xiazm (cümlə üzvlərinin yerinin dəyişməsi) və s.);

5) leksik-qrammatik vasitələr (bağlayıcılar ön sözlər, determinantlar və s.);

6) deyktik elementlər (müxtəlif tipli əvəzliklər, artikllar və s.)

A.Məmmədova görə, yuxarıda qeyd edilən formal əlaqə vasitələrini tədqi­qi makromətnə də baxmaq mümkün deyil. Odur ki, o, mətndaxili formal əlaqə vasitə­lərini makromətnin daxili hissələrində – mikromətnlərdə öyrənməyi zəruri hesab edir. (7; 26-27).Mikromətn dilçilikdə əsasən aşağıdakı terminlərlə adlan­dırılır: mürəkkəb sintaktik bütöv, böyük sintaktik bütöv, frazeoloji vahid, dis­kurs və s. Bütün bu terminlərin bir əsas cəhəti ondan ibarətdir ki, onlar hamısı bir anlayışın – cümlədən böyük, makrotekstdən kiçik əlaqəli cümlələr birliyinin adını müəyyənləşdirirlər. Belə ki, mətnlər – kiçik dialoqdan ən böyük romana qədər böyük ölçülərdə – öz formal quruluşları etibarilə mətn sintaksisinə aiddir­lər.

Mətnin komponentləri arasında əlaqəlilik yaradan vasitələrdən biri də lek­sik – qrammatik əlaqə vasitələridir. Bu əlaqə vasitələri deyktik elementlər kimi, məkandakı situasiyanın relevant təzahürləri kimi çıxış edir.

Deyktik elementlərə işarə əvəzliklərini, şəxs əvəzliklərini, artikllar, zaman və yer anlayışlarını göstərən zərfləri aid edilir. Deyktik elementlərə aşağıdakı leksik - qrammtik sözləri birləşmələri göstərmək olar:

1) this, that, this man, that girl, those men, these people;

2) I, my, you, your, he, his, she, her və s.

3) now, then, this time, that time, two days from now, tomorrow two weeks ago, next June, last week və s.

4) here, there, this city, this place, these parks, those books.

Misal nümunələrinə müraciət edək:

The chain of his ideas seemed to have been broken by the accident.

His head dropped upon his breast, his hands rested upon his knees, he seemed absorbed in deep thought.

He remained thus far some time. At length the young shoe-maker rose and approached him and asked: “wonderful man, who and what are you”. (Moonlight Sonata)

The next April Dairy had her little girl and they went to France for a year. (F. Scott Fitzgerald).

Beləliklə, yuxarıda deyilənlərdən aşağıdakıları qeyd etmək olar. Makro və mikro tekstlərdə ikicəhətdən təhlil aparmaq olar. Onlardan biri mətn təhlili, di­gəri isə diskurs təhlilidir. Mətn təhlili onu nəzərdə tutur ki, sadə və mürəkkəb cümlələr necə təşkil olunur ki, onlardan özlərindən böyük olan sintaktik vahidlər – mürəkkəb sintaktik bütövlər, frazafövqü birləşmələr mətnə çevrilir.

Diskurs təhlili isə insanların dildən necə istifadə etmə üsullarını öyrənir. Bu­nunla yanaşı, diskurs təhlili dilin üslubi, əlaqəlilik, yazılı və şifahi diskurs arasında fərqləri öyrənir. Diskurs təhlildə bir dilin ünsiyyət prosesində yerinə yetirdiyi funk­siyalarını nəzərə çarpdırır. Insanlar dilin hər hansı xüsusi bir seq­mentini işlətməklə ümid etdiyi müəyyən bir şeyi soruşur, ətrafdakılardan ona re­aksiya, qiymətləndirmə gözləyir. Bununla yanaşı, dil elementlərinin diskursda yerinə yetirdiyi funksiya eksplit və implisit də ola bilər.

Qeyd olunmalıdır ki, mətn diskurs strukturunun yaranmasında intonativ vasitələrlə yanaşı, bir sıra formal əlaqə vasitələri də iştirak edir. Belə formal əla­qə vasitələrinə fonetik təkrarlar (alliterasiya, assonans), morfoloji təkrarlar (cins, zaman, hal əlamətlərinin təkrarı), leksik təkrarlar (sözün tam, natamam, müxtəlif qrammatik formalarda olan təkrarı və sıfır təkrar) sintaktik təkrarlar (söz sıra­sının tam və natamam təkrarı), leksik – qrammatik vasitələr (bağlayıcılar, deter­minativlər) və deyktik elementlər (əvəzliklər, artikllar) daxildir.

 

Ədəbİyyat sİyahısı

  1. Mann, W.C. and S.A. Thompson (1987). Rhetorical Structure Theory: A Theory of Text  Organization. Marinadel Rey, CA: Information Sciences Institute, University of Southern California.
  2.  Abdullayev, A.A. Text, Meaning, and Understanding:a communicative-cognitive approach, Alpha Print, UMN Minneapolis, USA, 1999, 235 pp
  3. Givon, T. (1983). Topic continuity in spoken English. In Givon, T. (ed.). Topic continuity in discourse: a quantitative cross-language study. Amsterdam: Ben­jamins.
  4. Артамонов Г. Т. Проблемы теоретической информации // Науч. –тех. Информ. Сер,1. – 1993. - № 6. - С. 25-27.
  5. Enkvist, N.E. (1978). Stylistics and text linguistics (pp.174-190). In Dressler, W. (ed.), Current trends in text linguistic. Berlin de Gruyter
  6. Николаева Т.М. Лингвистика текста. Современное состаяние и перcпективы // Новое в зарубежной лингвистике.- М.: 1977-С. 89-108.
  7. Məmmədov A. Y. Mətn dilçiliyi. Mürəkkəb sintaktik bütöv. Bakı, 2001, 56 s.

Key words: text, discourse, linguistics, connected speech, cohesion.

Ключевые слова: текст, дискурс, языкознание, связная речь, когезия.

Açar sözlər: mətn, diskurs, dilçilik, rabitəli nitq, koheziya.

 

Reasoning about Text and Discourse in Linguistics

Abstract

Text and Discourse relations that are very often found in linguistics have been touched upon in this article. The author has tried to bring clarity to the problems of discourse of connected speech and has paid special attention to written and oral forms of it by using works of modern researchers about text and discourse relations.

 

Суждения о тексто-дискурсных отношениях в лингвистике

Резюме

В статье затрагиваются тексто – дискурсные отношения, которые часто встречаются в лингвистике. Автор, используя труды современных иссле­дователей повествуюших о тексто – дискурсных отношениях, постарался привнести ясность дискурсным вопросам, которые представляют связную речь и при изучении дискурса обратил основное внимание его письменным и устным формам.

 

Rəyçi: dos. L.Ələkbərova

 

 


Qüdsiyyə Qəmbərova

“KİTABİ- DƏDƏ QORQUD” DASTANLARINDA –SA2(-SI4) MORFEMLƏRİNİN

DİAXRONİK-DİALEKTOLOJİ ASPEKTLƏRİ

 “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarının dil materialında yaşı bilinməyən çox qədim dil faktları qorunubsaxlanmışdır. Əlbəttə, dastanın dilindən bəhs edərkən bu qədim ortaq türk abidəsini qələmə almış dastançının dili nəzərdə tutulur. Hər halda, dastan­çının dili müasir azərbaycanlı oxucu üçün təmiz və anlaşıqlı ana dilidir. Dastandan məlum olur ki, dastançı aid olduğu türk tayfasının dilini bütün incəliklərinə qədər bilmişdir. “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanın dili Azərbaycan dilinin bütün səviyyələri üzrə diaxronik-dialektoloji material verir. Konkret olaraq, qarşıya qoyulan məsələ barədə bəhs edərkən, qeyd etməliyik ki, dastanın dilində feilin arzu şəkli maraqlı morfoloji, semantik və üslubi zənginliklərlə təzahür edir. Məsələn, dastanda müasir ədəbi dildən fərqli olaraq,digər feil şəkillərinin arzu şəklini mənaca əvəz etməsi müşahidə olunur. Eləcə də, dastanda feilin arzu şəklinin müasir Azərbaycan dilindəki əsas şəkilçisi –a-ə, həm feilin əmr və vacib şəkillərini, həmçinin qeyri-qəti gələcək zamanı bildirməsi nəzərə çarpır. Məlumdur ki, tədqiqat məqsədilə nəzərdə tutduğumuz –sa -sə müasir ədəbi dil baxımından feilin şərt şəklinin morfoloji əlamətidir. Lakin dastanın dili göstərir ki, bu əlamət tarixən heç də məhz şərt şəklini bildirməmişdir. Bu məqsədlə dastanın 1939-cu və 1988-ci il nəşrlərini mənbə kimi tədqiqata cəlb etmişilk. 1939-cu il nəşrindəki “Bayburanın oğlu Bamsı Beyrək” boyu ilə 1988-ci il çapındakı “Qam Börənin oğlu Bamsı Beyrək” boyundan eyni dil materialını nəzərdən keçirək: 1) 1939-cu il nəşri:“Qazan bay aydır: -Məqsudun bumu? Baybura bəy aydır: -Bəli budur. Mənim dəxi oğlum olsa, xan Bayındırın qarşısın alsa dursa, qulluq eləsə, mən dəxi baxsam  se­vinsəm, qıvansam, güvənsəm – dedi” (1.44). 2) 1988-ci ilnəşri : “Qazan aydır: -Məqsu­dun bumıdır, Baybörə bəg? Aydır: -Bəli, budur. Mənim dəxi oğlım olsa, xan Bayındırın qarşısın alsa-tursa, qulluq eyləsə, mən dəxi baqsam, sevinsəm, qıvansayum, güvənsə­yim- dedi” (2,52).

Eyni boydan verilən nümunələrdən də görünür ki, söhbət konkret şəraiti əks etdirir. Müasir variantda misalın məzmunu belədir: “Arzum budur ki, mənim də oğlum ola, xan Bayındıra qulluq edə, mən də baxam sevinəm, güvənəm, fəxr edəm”. Hər iki misaldan görünür ki, birinci nəşrin dili ikincidən daha sadə və anlaşıqlıdır. Belə müqayi­sələrin ola biləcəyini nəzərdə tutan dastanın 1988-ci il naşirləri mərhum F.Zeynalov və S. Əlizadə kitaba yazdıqları ön sözdə dastan nəşrlərində orfoqrafik-fonetik və leksik-semantiksəciyyəli fərqlərin olduqca çoxluğunun üç səbəbini qeyd edirlər: 1) naşirlərin nüsxə fərqlərini nəzərə alması 2) dastanın mətnini türk naşirlərin türkcəyə, azərbaycanlı naşirlərin azərbaycancaya uyğunlaşdırması 3) eyni bir sözün naşirlər tərəfindən müxtəlif şəkildə başa düşülməsi (2, 16).Əsaslı faktlarla həmfikir olduğumuzu bildirərək qeyd edək ki, sonrakı nəşrlərdə, nədənsə, naşirlərimiz dastanın türk alimləri tərəfindən hazır­lanmış variantlarına həm çox istinad etmiş, həm də daha mükəmməl variant kimi nəzərə almışlar. Lakin bir fikri də nəzərdən qaçırmaq olmaz ki, “Türk tədqiqatçılırının çoxu “Dastanların XIV əsrdə Azərbaycan ərazisində yazıya alındığını, Azərbaycan yazılı dilinin abidəsi olduğunu dəfələrlə qeyd etmişlər (F.Köprülü, A.Dilaçar, M.Ergin və b.)” (2, 13). Qeyd etmək lazımdır ki, professor M.Rəhimov da dastanın 1939-cu il nəşrinə istinadən –sa –sə formasının hərəkətin şərtiliyini deyil, arzu olunmasını bildirməsi, başqa sözlə, arzu şəklinin mənasını ifadə etməsini yazır (3, 147). Alimin tədqiqatına əsasən demək olar ki, İ.Nəsimi, Q. Bürhanəddin, Ş.İ.Xətai, Kişvəri, Q.Təbrizinin dilində də -sa –sə morfeminin arzuməzmunu bildirməsi qeydə alınmışdır (3,142).

Çox maraqlıdır ki, M.Kaşqari də öz “Divan”ında –sa2 morfeminin (qovuşuq halda- Q.Q.) semantik tutumunu olduqca real əks etdirmişdir: “Əgər fail həmin iş və hərəkəti özü görməyi arzulayırsa, o zaman – Ol tarığ tarıtığ sak ol / O əkinşiliyə düşkündür, onu arzu edir” və “Ol əvin bəzətigsək ol/ O evini bəzətməyə düşgündür, onu arzu edir” modeli işlədir (4, II c.,309).

M.Kaşqari “Divan”da  eyni morfem və onun variantları ilə düzələn arzu mənalı bir neçə feili nümunə kimi verir: ”Təpzətti – Ol məni bi işka təpzətdi/ O məni bu işə həsəd etdirdi; təpsətti– Ol məni təpsətti/ O məni həsəd etdirdi; keçsətti – Ol məni suvdan keçsətti/ O məni sudan keçirəcəyinə ümidləndirdi” (4, II c, 321). Qeyd etmək vacibdir ki, M.Kaşqari eyni morfemin qapalı variantı kimi –sak-sək formasının, həmçinin  – sığ –sig variantının “…bir şeyin sevdasına düşmək” mənası yaratdığını qeyd edir: “oğlan+sığ – özünü cavan oğlan kimi aparan; bəg+sig – özünü bəyə bənzədən, bəy zənn edən; tavar+saq –malsevən, mala həris və s. (MK, II c, 359).

Çox maraqlı və düşündürücüdür ki, dilimizə məxsus “istək” və “arzu” sözlərinin sinonim olmasından başqa, həm də bu sözlərin eyni mənalı kök-morfem olması aşkar müşahidə olunur. Həqiqətən də, “istək” sözünün tələffüz variantı olan “issəx/issəg/issəy sözünü morfonoloji səviyyədə incələsək, onda “is” kökünün  qədim türkcədəki sahib, yiyə məzmunu yaşatması ortaya çıxar. Deməli, başqa sözlə, “issək” “sahib olmağı arzu­lamaq” deməkdir. Yeri gəlmişkən, ədəbi dildəki “istəkli” sözünün “sevimli” mənasın­dan başqa, həm də “sevgili” anlayışı vardır. Eləcə də bəzi şivələrdə və ümum­xalq dilin­dəki “issəy/isdəx/isdək/isdəg”– birbaşa “sevgili” deməkdir: - İssəgün var? (danışıqdan).

“Arzu” sözünə gəldikdə  də anoloji vəziyyətlə qarşılaşırıq. ar/ ər/ ır/ir kök-mor­fem­ləri də qədim türkcədə “çatmaq, yetişmək, qovuşmaq deməkdir. –zu/- zı (-su –sı –Q.Q.)  morfemi yuxarıda M.Kaşqaridən verilən nümunələrdən də  gördüyümüz arzu məzmunlu morfemdir. Böyük türkoloq öz əsərində -sa(k) –sə(k) –sı(k) –si(g) morfem­lərinin fonematik mahiyyətindən konkret olaraq bəhs etməsə də, belə görünür ki, -sı –si variantı qeyri oğuzlara məxsus olmuşdur. Çünki, M.Kaşqari –sak –sək morfeminin qovuşuq –ığsak igsək variantından bəhs edərək yazır: “Oğuzlar bir işin görülməsini arzu etdikdə bu şəkilçini artırırlar. Məsələn, “bar” sözünü bu mənada sifətə çevirmək istə­dikdə - Ol əvgə bar +ığsak ol/ O adam evə getmək arzusundadır – deyilir (4,  II, 360).

Qeyd etmək lazımdır ki, M.Kaşqari bu qovuşuq –ığsak –igsək morfemindəki  -ığ –ig şəkilçisinin işin icrasının davam etdiyini göstərdiyindən də bəhs etmişdir (4, II, 161). Bu da arzu, istəyin davamlığını bildirməyə   xidmət edən bir əlamət kimi maraq doğurur. Məlumdur ki, Azərbaycan dilində istər –sa –sə , istərsə də -sı-si-su-sü morfemi ilə düzələn arzu, istək, dilək, xahiş, ümid; əlamət və s.  məzmunlu feillər vardır: qərib­sə­mək/qəribsimək; qaxsımaq/qaxsamaq və s. Bəzənşivələrdə və canlı danışıqda  -sa –sə morfeminin sinonimi kimi –sı4; -sın4 morfemiçıxış edir: gülümsəmək /gülüm­sün­mək, höv­səmək/hövsümək/höysümək/höysəmək (kiminsə arxasınca deyinmə, söylən­mə); kifsimək/kifsəmək və s. Heç də təsadüfi deyildir ki, H.Mirzəzadə bu morfem barəsində yazmışdır: “Bu şəkilçiyə müasir danışıq dilində və dialektlərdə bir qrup sözlərin tərkibində, kiçik bir fonetik dəyişiklikdən sonra –sı-si-su-sü şəklində rast gəlirik. Alim –sa –sə  və onun variantları isim və əvəzliklərin sonuna artırılaraq istək və arzu məz­munları bildirməsini yazsa da, alim İ.Nəsiminin dilindən verdiyi nümunədə “susa­maq” feilinin xalq ədəbiyyat dilində “susuyubdur” kimi işlənməsini qeyd edir(5,130 -131). Onu da unutmaq olmaz  ki, H.Mirzəzadənin verdiyi nümunədəki –su morfemi müstəqil morfem yox, fonetik hadisənin nəticəsidir: - Susuyubdur qanıma bu tərsa mənim (Kərəm).

Qeyd etmək maraqlıdır ki, “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarında –sı morfeminin omonim xüsusiyyəti də aşkar olur. Belə ki, dastanda bu morfemin əsasında yaranmış “qurumsı” sözü də işlənmişdir: -Kafərlər leşindən bir böyük dəpə yığdı, çaqmaq çaqub od yaqdı. Dəxi kəpənəgindən qurumsı edüb yarasına basdı(2, 44). Dastanın 1939-cu il nəşrində bu sözün”qurumsu” kimi verilməsi onu göstərir ki, -sı-su morfemlərinin fonematik mahiyyəti eynidir(1, 33). Araşdırma nəticəsində bu morfemin şivələrdə də sözyaratma imkanları nəzərə çarpır: sümsü (uşaqların düzəltdikləri nəfəs musiqi aləti); sümsük (əsasən itə aid edilən yemə hərislik); sümsümək (yeməyə həris olmaq- vulqar söz); silinsimək/sirinsimək/sirinsəmək (dənli bitkilərin qovurulan zaman tam bişməməsi nəticəsində bərkiməsi) (Bərdə, Salyan); sirinsimək/sirinsəmək (məc.dayanıb baxmaq; donub qalmaq və s.) (Salyan) və s.

“Qurumsu” sözünün morfoloji incələnməsi bu şəkildədir: quru + (m) + su. Daha dəqiq desək, “qurumaq” feilindən yaranmış, yanma nəticəsində quru hala düşmüş əsgi parçasından xalq təbabətində qankəsici vasitə kimi hal-hazırda da istifadə olunur. “Qurum” həm də üzvi maddələrin yanması nəticəsində toplanan hisin yaratdığı bərk maddədir. Türkoloji tədqiqatlarda  həm də –sa morfeminin arzu şəklininarxaik göstəricisi və optativlə əlaqələndirilməsi diqqəticəlb edir:“Ola bilər ki, -sa göstəricili şərt şəkli optativin qədim arxaik təzahürlərindən biri olmuş, sonralar şərt mənası üçün istifadə edilmişdir” (6, 271). B.A.Serebrennikov və N.Z. Hacıyeva   -sar –ser göstəricisini şərt şəkli ilə əlaqələndirirlər( 6, 271-272).

Bütün diaxronik-dialektoloji araşdırmalarda olduğu kimi burada da –sı4 arzu şəklinin formal əlamətinin mənşəyini açmaq vacib məsələdir. Azərbaycan dilinin dialekt leksikasında “sü” kök-morfeminin araşdırılması aşkar edir ki, bu leksem “həris, düşgün, tamahkar və s.” mənalı bir neçə sözdə qorunub saxlanmışdır:  sünexlix (Şəki) – acgöz­lük,tamahkarlıq; sünəx (İsmayıllı, Qax, Oğuz) – nəfsini saxlaya bilməyən, hər şeyə tamah salan; süsük (Qax) – acgöz və s. (7,45).

-sa –sə morfeminin tarixən çoxfunksiyalı olması barədə söylənilən fikirlər (8)  , sadəcə olaraq, bu şəkilçinin əlyazmalardakıorfoqrafiyasına əsaslanır. Həqiqətdə isə -sa –sə şəkilçiləri istifadə məqsədindən asılı olaraq fərqli intonasiyada və ya fərqli vurğu ilə tələffüz olunmuşdur. Bizi bu fikrə gəlməyə əsaslandıran fakt isə müasir dialekt və şi­vələrdə müşahidə etdiyimiz məqamlardır. Əsasən ondan başlayaq ki, canlı danışıqda və şivələrdə -sa(-n) a,  –sə(-n) ə şəkilçiləri  forması həm şəkilçiləşmiş  ədat, həm də şə­kil­çi morfem kimi, arzu, istək, dilək, and, təkid, əmr və s. məzmunlarla çıxış edir: - Sən canın, gəl bizə!; - Bir bizə gəlsən!; - Bir bizə gəlsənə!və s.Maraqlı cəhət ondadır ki, ve­rilən nümunələrdə bəhs olunan morfem vurğulu tələffüz olunur. Beləliklə, qənaə­timizcə, ta­rixən  arzu şəklinin əsas əlaməti “S” ünsürü olmuşdur. Nəticə olaraq, -sa – sə - a - ə arzu şəklinin formal əlamətinin təkamülü bu şəkildə getmişdir. Qeyd edək ki, -sana –san –sa –a  morfemlərin qoşulduğu hər bir məqamda arzu, dilək, təkidli istək və s. semantik çaları vardır.

Hesab edirik  ki, “görəsən” modal sözünün morfonoloji təhlilindən belə məlum olur ki, bu söz, sadəcə olaraq, “gərək” və -sən(ə) ədatının birləşməsidir. “Gərək” sözü­nün etmolgiyasına gəlincə, “gərək – gərə(k) – yara(maq) – lazım olmaq feilinin fonetik variantıdır. Hətta bir məsəlin tərkibində də bu fikrin doğruluğunu müşahidə etmək olar: - Yüz gün yaraq, bir gün gərək. “Yaraq” sözü ədəbi dildə “yaraq-yasaq (silah); yararlı (gərəkli, lazımlı); yararsız (lazımsız, gərəksiz); yaramaq (gərək olmaq) və s. sözlərin tərkibində  qalması müşahidə olunur. Şivələrdə isə yarax(Ağdərə, Gəncə, Qazax) –yaraşıq, bəzək; yarammax (Balakən) – görünmək və s. leksemlərdə fərqli anlamda rast gəlinir (7,541). Çox maraqlıdır ki, M.Kaşqari “yarağ” sözünü “fürsət, imkan, tav” kimi izah edir: - ış yarağı = işin tavı, sırası, fürsəti, imkanı (yərəğ) da deyilir (III c. 32).

Qeyd etmək lazımdır ki, dil tarixinə dair mənbələrdə bu sözün “gər” variantı da işlənmişdir: - Gər  çox istərsən, Füzuli, izzətin, az et sözün! (M.Füzuli).

“Kitabi-Dədə Qorqud” dastanının “Qanlı Qoca oğlu Qanturalı” boyunda arzu şəklinin həmçinin –sa +gərək tipi də işlənmişdir: - Qanturalı aydır: - Bu sözü sən mənə deməmək gərək idin. Çünki dedin, əlbəttə varsam gərək(1,95). Qeyd etmək vacibdir ki, -sa +gərək forması eynilə 1988-ci il nəşrində də getmişdir (2,86).

H. Mirzəzadə feilin vacib formasından bəhs edərkən yazır: “Belə bir cəhəti gös­tərmək lazımdır ki, bəzi hallarda feilin vacib formasını düzəldən “Gərək” söz-ün­sü­rünün əmələ gətirdiyi məna ilə müstəqil lüğəti mənası olan  “lazım” sözünün tam sino­nimi sayılan “gərək” –in sərhədini təyin etmək bir qədər çətinlik törədir” (5, 163). Müəl­liflə  o mənada razılışırıq ki, “gərək” sözünün məna tutumu kontekstdən asılı ola­raq müəyyən olunur. Çünki dastanda “gərək” sözünün vasitəsilə müxtəlif qrammatik məna­ları yaratmağın mümkün olduğu aydın görünür. Məsələn, -maq +gərək; -sa +gə­rək; -a +gərək və s. M. Rəhimov bu formadan bəhs edərkən belə nəticəyə gəlir: “ …Bu analitik forma ilk dəfə -sa –sə şəkilçisinin arzu mənası əsasında yaranmış, sonradan daha çox müasir dövrdə “-sa-sə”- nin əsas mənasının təsiri ilə şərt məzmunu üzrə fəaliyyət göstərmişdir” (3,186).

Alim türk dillərinin inkişaf yollarını izlədikdən sonra belə qənaətə gəlir ki, -sa +gərək formasından istifadə edən türk, türkmən, özbək, qaraqalpaq, başqırd dillərində bu forma arzu mənasını mühafizə etmişdir (3,186). “Gərək” sözü həm də tarixən  predi­ka­tivlik funksiyası yerinə yetirmişdir. Ən qədim folklor mənbələrində bunun şahidi oluruq: - Qoduya qaymaq gərək, Qablara yaymaq gərək, Qodu gün çıxarmasa, Gözlərin oymaq gərək.  Dastanda  da “gərək” sözü müxtəlif qrammatik funksiyalar daşımışdır: - Böylə oğıl nənə gərək?; - Böylə oğıl mana gərəkməz!-dedi.(2, 37) ; - Baba, bu sözi sən mana diməmək gərək idin. Çünki dedin, əlbətdə varsam gərək; - Babası aydır:- “Oğul, hünər gərək, hünər! –dedi  (2, 86). Müasir canlı danışıqda  “gərək” sözünü  “lazım” sö­zü ilə əvəz etsək , eyni qrammatik funksiyanın yerinə yetirilməsi aydın müşahidə olunur.

Beləliklə, “Kitabi Dədə Qorqud” dastanlarının dilində işlənmiş feilin arzu şəklinin ən qədim əlaməti olan –sa –sə (-sı)4  və -sa + gərək formaları zaman keçdikcə təkamülə uğrasa da, bu və ya digər  şəkildə Azərbaycan dilinin  dialekt və şivələrində öz nişanəsini qoruyub saxlaya bilmişdir.

 

İSTİFADƏ OLUNMUŞ ƏDƏBİYYAT

  1. Kitabi-Dədə Qorqud, tərtib edən: H. Araslı, Azərnəşr, Bakı, 1939
  2. Kitabi-Dədə Qorqud, tərtib edənlər: F. Zeynalov, S.Əlizadə, “Yazıçı”, Bakı, 1988
  3. Rəhimov M. Azərbaycan dilində fel şəkillərinin formalaşması tarixi, Azərbaycan SSR EA nəşriyyatı, Bakı, 1965
  4. Kaşğari M. “Divanü-lüğat-it- türk”, tərtib edən: R. Əskər, 4 cilddə, II c., “Ozan”, Bakı, 2006
  5. Mirzəzadə H. Azərbaycan dilinin tarixi qrammatikası. Dərslik. Azərbaycan Universiteti nəşriyyatı. Bakı. 1990.
  6. Serebrennikov B.A. Hacıyeva N.Z., Türk dillərinin müqayisəli tarixi qrammatikası, Tərcüməçi: T.İ.Hacıyev, “Səda”, Bakı, 2002
  7. Azərbaycan dilinin dialektoloji lüğəti, “Şərq-Qərb”, Bakı, 2007
  8. Abdullayeva G. A. Azərbaycan dilində -sa, -sə şəkilçisi, onun qrammatik və üslubi xüsusiyyətləri. “Elm”, Bakı, 2000

Xülasə:

 Məqalədə “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarında feilin arzu şəklinin ən qədim əlaməti olan –sa2 (-sı4) morfeminin keçdiyi təkamül prosesindən bəhs olunur. Araşdırma nəticəsində sübut olunur ki, bu qədim əlamətə müasir şivələrdə və canlı şifahi nitqdə də rast gəlinir. Məqalədə bu morfemin mənşəyi və etimologiyası bədii və elmi mənbələr, eləcə də müasir Azərbaycan dialekt və  şivələrinin materialları  əsasında tədqiq olunur.

Açar sözlər: Kitabi- Dədə Qorqud” dastanları, feilin arzu şəkli, morfem, diaxronik- dialektoloji aspekt, dialekt və şivələr, ədəbi dil 

 

«Диахронико-диалектологические аспекты морфем – sa2, – sı4в дастанах «Китаби-Деде Коркуд»

Резюме:

В статье освящен процесс эволюции, пройденный морфемой   – sa2, – sı4, которая является древнейшим признаком желательной формы глагола. В результате исследования доказано, что этот древний признак встречается в современных диалектах и живой устной речи.  В статье изучено происхождение и этимология вышеуказанной морфемы на основании художественных и научных источников, а также современных азербайджанских диалектов. 

Ключевые слова: дастаны «Китаби ДедеКоркуд», желательная форма глагола, морфема, диахронико-диалектологический аспект, диалект и говоры, литературный язык.

 

"Diakhronic-dialektological aspects of morphemes – sa2, – sı4in the dastan "Kitabi-DedahCorcoud"

Summary

    In article the evolution process passed by a morpheme which is the most ancient sign of a desirable form of a verb is consecrated. As a result of research it is proved that this ancient sign meets in modern dialects and live oral speech. In article the origin and etymology of the above morpheme because of art and scientific sources, and modern Azerbaijani dialects is studied. 

Keywords: dastan "Kitabi dedah Corcoud", desirable form of a verb, morpheme, diachronic-dialectological aspect, pronunciation and dialects, literary language.

 

Rəyçi: dos.K.Quliyeva


Рена  Магеррамова

РУССКИЕ ПОСЛОВИЦЫ О СОВЕСТИ

Современное языкознание уделяет пристальное внимание выявлению стереотипов национального мышления. При этом оно исходит из того факта, что такого рода стереотипы отражаются в естественных языках. Язык выступает при таком подходе как площадка демонстрации специфики национального видения мира, его интерпретации и оценивания. Исследование, ориентированное на обнаружение следов миропонимания, должно опираться на определение и систематизацию фундаментальных концептов. Разумеется, речь должна идти о фундаментальности для конкретной ментальности. Вообще с точки зрения значимости все концепты могут быть разделены на общечеловечески универсальные и национально-специфические. При этом первые, т.е. универсальные, могут одновременно обладать значимостью и для конкретного народа. Вторые, как правило, характеризуют ментальность одного или нескольких народов. В этом и состоит их специфичность. Относительно подобной дифференциации концептов могут существовать различные мнения. Так, общечеловечески универсальные концепты могут иметь и большую национальную значимость. Национально-специфические могут быть таковыми только по форме, содержание же их будет характеризоваться как общечеловеческое. Существуют концепты, общечеловеческая значимость которых не вызывает сомнения. Безусловно, к числу таких базовых концептов относится и концепт «совесть». Иными словами, трудно представить себе народ, лишенный представлений о совести. Однако эти представления в контексте национальной культуры облекаются в исторически сложившиеся формы, усложняются специфическими ассоциациями. В конечном счете национально-специфической оказывается ассоциативная система, в которой тот или иной универсальный концепт реализуется. Вне этих связей универсальный концепт остается достаточно абстрактной величиной, напоминающей алгебраическую формулу.

Вне всякого сомнения, одним из таких фундаментальных концептов в языках мира является концепт «совесть». Как и всякий другой концепт, концепт «совесть» вербализуется в языке. Будучи ментальным феноменом, он может быть представлен, описан и интерпретирован только в языке. В языке же концепты, как правило, представлены в виде текстов. Текстом прецедентного для этнической ментальности характера, безусловно, являются пословицы как емкие максимы, отражающие народный, коллективный, опыт. Это опыт охватывает все сферы жизни, следовательно, и пословицы затрагивают все важные понятия человеческого существования, как внешние по отношению к нему, так и те, которые составляют основу его духовности.

В четырехтомном академическом словаре русского языка, так называемом малом академическом словаре, значение слова совесть определяется следующим образом: «СОВЕСТЬ Чувство и сознание моральной ответственности за свое поведение и поступки перед самим собой, перед окружающими людьми, обществом: нравственные принципы, взгляды, убеждения» (2, 4, 175). Анализ данной словарной статьи выявляет только два существенных признака. Иными словами, в представленной дефиниции только два концепта имеют существенное значение для содержания концепта «совесть». Это «нравственность» и «ответственность». Все остальные, т.е. «общество», «люди», «самим собой» и т.п. носят вторичный характер. Столь же вторичны и понятия «принципы», «взгляды», «убеждения», поскольку фундаментальный концепт «сознание» намного шире их.

В Словаре пословиц русского народа В. И. Даля, как это ни странно на первый взгляд, отсутствует глава с названием «совесть». Однако в первом томе В. И. Даль дает тематическую группу под названием «Человек», пословицы которой обнаруживают концепт «совесть».

Представленные в этой главе пословицы опосредованно представляют концепт «совесть». Имплицитный или опосредованный характер предполагает своего рода герменевтический анализ, ориентированный на выявление когнитивных признаков данного концепта. Например, «Человек не ангел (не бог). Каковы веки, таковы и человеки» (1, 238). Пословица реализует как буквальный, так и переносный план. Сопоставление концепта «человек» с такими концептами, как «ангел» и «бог» свидетельствует о том, что имплицитно здесь содержится элемент отрицательной коннотации. Если дискурсивно говорится о том, что человек не ангел, это означает, что ему присущи отрицательные черты. Вторая часть пословицы строится на корреляции человека со временем. Если человек не ангел, но соответствует времени, то, следовательно, плохие времена делают человека плохим. Имплицитная представленность концепта «совесть» означает зависимость его от других задействованных здесь концептов. Нравственность ангела (о нравственности бога говорить не приходится) носит абсолютный характер, т.е. она не зависит ни от каких условий, она не относительна. Нравственность человека, как следует из пословицы, носит относительный характер, это и есть показатель того, что он не ангел. Вторая часть пословицы устанавливает прямую зависимость совести и нравственности от времени, его характера. Это эксплицитная информация. Имплицитная, как уже отмечалось, носит отрицательный характер, поскольку связана с зависимостью, переменчивостью, относительностью. Здесь прослеживается и евангельский мотив: «Вы от мира сего. Я не от мира сего».

Таким образом, концепт «совесть» в структуре пословицы Человек – не ангел (не бог). Каковы веки, таковы и человеки реализует когнитивный признак «зависимость», «условность», «относительность». Анализ показывает, что пословица обладает очень глубоким содержанием. Это своеобразный философский трактат, содержание которого настолько емко, что умещается в одной фразе. Формально, конечно, здесь две фразы, но одна является логическим следствием другой. Если основываться на семантике одной пословицы, то можно сказать, что совесть для русского человека весьма условное и относительное понятие, люди, у которых есть совесть, могут не обнаруживать ее в зависимости от времени и сложившихся обстоятельств. Однако характер паремиологической семантики проявляется в том, что здесь представлен только один когнитивный признак. Концепт же реализуется в системе языка в целом, поэтому он не может быть равнозначным ни одному из когнитивных признаков, но соответствует их системе.

Еще более очевидно сниженная коннотация в русско           й паремиологии о «совести» представлена в структуре пословицы Все люди ложь, и мы тож. Всяк человек ложь – и я тож (1, 238). Здесь также концепт «совесть» представлен опосредованно. Речь не идет о совести, она не упоминается дискурсивно, но эксплицитный смысл пословицы говорит об ее отсутствии. Если в человеке, включая адресанта, всё лживо, то, следовательно, говорить о совести, о нравственности и моральных принципах не приходится. Однако и в этом случае содержание пословицы необходимо принимать не как абсолютный тезис, а относительно определенных условий. На наш взгляд, и в этом случае в структуре пословицы доминирует христианская мораль, однозначно выраженная в словах Христа: «Вы от мира сего. Я – не от мира сего». Можно также вспомнить заключительный фрагмент евангелий, когда Петр клянется в верности Христу, а тот произносит знаменитые слова: «Не успеет петух возвестить о наступлении утра, как ты трижды отречешься от меня». А ведь именно Петру Христос говорил: «Ты тот камень, на котором я вознесу свою церковь». Следовательно, евангельская мораль признает слабость человеческой природы, что не позволяет ему оставаться на высоте своих убеждений, даже если они у него есть. Здесь проявляется также представление о грехе Адама, изгнанного из рая за то, что он проявил слабость и ослушался бога. Если подобная мотивация правомерна, то пословица не об отсутствии совести, а о слабости духа человека вообще, а слабости совести как следствие человеческой природы.

Пословицы о совести неоднозначны. Например, Брюхо вытрясло, да и совесть и вынесло (1, 238). Пословица непосредственно связывает совесть с физическим состоянием человека. Плоть немощна, а душа грешна. Плоть грешна, да душа хороша (1, 238). На первый взгляд содержание пословицы выражено эксплицитно и не предполагает каких бы то ни было комментариев. Между тем оно носит достаточно сложный характер. Первая часть пословицы однозначно «против человека», т.е. и плоть слаба, и душа. Вторая часть, напротив, утверждает автономность совести, души, ее независимость от тела. Пословица носит традиционный с точки зрения христианской морали характер, поскольку модель противопоставления души телу является стереотипной.

Особое место в системе русских пословиц занимает противопоставление души и тела. Во-первых, утверждается, что комфорт тела противоречит комфорту души. Например, Телу простор – душе теснота (1, 238). Отсюда следует, что толстый человек не может быть душевно развит. Конечно, нельзя однозначно понимать смысл этой пословицы, но, с другой стороны, игнорировать буквальное значение пословиц также неправомерно. Афористический смысл вполне соответствует логике вещей. Так, человек, заботящийся о теле, мало думает о душе. Во-вторых, русская паремиология устанавливает примат души над телом. Например, Чистота духовная паче телесной (1, 238). На наш взгляд, здесь также сказывается влияние христианской морали. Существуют и сугубо прагматические пословицы: Душа божья, тело государево, а спина барская (1, 238). Конечно, несмотря на доминирование прагматических установок, пословица отражает и чисто пространственно-временные ценности. Так, концепт «душа» представляет христианское самосознание. Концепт «тело» непосредственно указывает на то, что государство в полном праве делать с человеком, всё что посчитает нужным. А человек для государства – это инструмент, единица счета, пригодная для выполнения тех или иных задач. Государство не считается с индивидуальностью каждого человека, вот почему тело принадлежит государству. Пословица в этом фрагменте реализует когнитивный признак бездуховности самого государства, как и тех людей, которыми оно оперирует. Вот почему в структуре пословицы концепт «тело» противопоставлен концепту «душа». Богу нет дела до тела, государству – до души.

Наконец, спина – барская актуализирует также время и пространство. Имплицитно здесь представлено право помещиков на избиение крестьян. Пословица, таким образом, никого не желает лишать его прав. Одновременно данному выражению присуща ирония, что вообще характерно для паремиологических единиц любого языка. Можно даже утверждать, что вне иронии пословиц не существует. Ирония выражается в имплицитных представлениях о том, что простому человеку даже в нем самом ничего не принадлежит, ни его тело, ни его душа, ни его спина – ничто не его.

Обращает на себя внимание и концептуальное содержание пословицы Память в теле, мысль во лбу, а хотение в сердце (1, 238). На самом деле пословица обладает очень глубоким значением. Она выражает народные представления об ответственности различных частей тела за те или иные чувства. Разумеется, в основе подобных представлений лежит ассоциативный характер человеческого мышления. Но вместе с тем невозможно отрицать и точность самого наблюдения и коллективного опыта. Так, чрезвычайно точным является наблюдение о том, что «память в теле». Действительно, части тела помнят о стандартных действиях, которые они выполняют. Речь идет о навыках, механическом, бессознательном выполнении действий. Максимальным представлением о такого рода бессознательных действиях являются образ лунатика, движущегося бессознательно, но и безошибочно. Таким образом, пословица выражает почти научные знания о характере бессознательных действий.

Вторая часть пословицы, мысль во лбу, четко связывает ум с головой, ответственным за проявление ума является головной мозг. Ясно, что как мысль, так и лоб являются метонимией. Иными словами, бессознательность тела противопоставляется сознательности интеллекта, разумных действий. Но ни то, ни другое не имеет никакого отношения к совести, к нравственности. Народная мысль четко дифференцирует ум и нравственность, голову и сердце. Ответственным за нравственное содержание оказывается сердце. Если действие, навык связывается с телом, ум – с головой, то метонимией совести в структуре пословицы выступает хотение. Концепт «хотение» является достаточно сложным сам по себе, что проявляется и в пословице. Связь с нравственностью является целиком имплицитной и предполагает интерпретацию. Дело в том, что совесть, нравственное содержание человеческой личности, проявляется как раз в устремленности в мир. Как говорится, глаза видят, сердце желает, какой же орган ответственен за дифференциацию дозволенного и недозволенного. Это приблизительно то, что И. Кант называл категорическим императивом. Что-то в самом человеке не позволяет ему совершать непозволительные с нравственной точки зрения поступки. Это что-то и есть совесть. Согласно русской пословице, за это чувство ответственно сердце человека. Если учесть то обстоятельство, что в коллективном сознании народа концепт «сердце» нередко ассоциируется с концептом «душа», то придется признать, что душа как божественный дар коррелирует с таким органом человеческого тела, как сердце. Иными словами, если душа часто воспринимается как мифическое и несуществующее явление, то сердце – это вполне конкретный орган, который можно и увидеть, и почувствовать. В структуре пословицы Память в теле, мысль во лбу, а хотение в сердце концепт «совесть» реализует когнитивный признак «желание». Этим обстоятельством и обусловлена сложность концептуального содержания пословицы, поэтому и требуется специальное объяснение. С другой стороны, указанное обстоятельство не исключает возможности буквального понимания смысла пословицы. Паремиологический смысл, как правило, реализуется на двух уровнях – буквальном и переносном. Обычно буквальный смысл подсказывает о переносном, собственно паремиологическом.

Концепт «совесть» однозначно реализуется в структуре пословицы Лучше жить бедняком, чем разбогатеть со грехом (1, 238). Трансформом пословицы может быть выражение Лучше оставаться бедным, но с чистой совестью. Несмотря на реализацию концепта «совесть», в структуре пословицы его представляет своеобразный антоним – грех. Этим определяется оригинальность данной паремиологической модели. То есть концепт здесь представлен не собственным когнитивным признаком, а противоположным. Можно также отметить, что это обстоятельство усиливает уровень экспрессии в пословице, концепт «совесть» на фоне противоположного понятия оказывается выпукло представленным.

Столь же глубоким смыслом обладает пословица Чужие люди – дремучий лес. Чужая совесть – могила (1, 239). Здесь концепт «совесть» реализует когнитивный признак «внутренний мир человека». Фактически компонент совесть, эксплицитно представленный в структуре пословицы, является метонимическим обозначением психики человека, его чувств и мыслей, опыта его души, памяти и т.д.   Пословицы всеохватны, поэтому один и тот же концепт может быть представлен в системе самых разных когнитивных признаков. Сбор и систематизация их способствует конкретизации концептуального содержания. Следовательно, вне лингвистического анализа концепты остаются носителями отвлеченного содержания.

Концепт «совесть» в системе пословиц русского языка находит самые разные способы вербализации. Как показал проведенный анализ, данный концепт может дискурсивно выражаться в пословице лексической единицей совесть, однако может быть представлен и словами, обозначающими различные когнитивные признаки данного концепта. Более того, «совесть» может быть представлена и противоположными понятиями.    

Литература

  1. Даль В. И. Пословицы русского народа. Том 1. М.: Художественная литература, 1984.
  2. Словарь русского языка в 4-х томах. АН СССР. Институт русского языка. Том 4. М.: Русский язык, 1984. 

Ключевые слова: пословица, концепт, менталитет, совесть, признак, система

Açar sözlər: atalar sözü, konsept, mentalitet, insaf, əlamət, sistem

Key words: proverb, concept, mentality, conscience, indication, system  

Xülasə

İnsaf haqqında rus atalar sözləri

Məqalə rus dili atalar sözlərinə həsr olunub. Diqqət mərkəzində “insaf” haq­qında atalar sözləri dayanır. Qeyd olunur ki, “insaf” konsepti paremioloji sistemdə çox­şaxəli ifadəsini tapır. Aparılan təhlil bu konseptin etnik mentalitetdə mərkəz mövqe tutduğunu göstərir. Atalar sözləri insan haqqındadır. İnsafdan kənarda insan yoxdur.

Summary

Russian proverb about conscience

The article deals with Russian proverbs. Proverbs about conscience are in centre of attention. It is marked that concept “conscience” find ramified expression in proverbs system. The analyses shows that this concept has central position in the ethnic mentality. Proverbs are about people. The people can’t be outside the conscience. 

Рецензент: доц.Аслан Маммедли


Sevinc Balahüseyn qızı

İNGİLİS VƏ AZƏRBAYCAN DİLLƏRİNDƏ LƏQƏBLƏRİN LEKSİK-SEMANTİK ƏLAMƏTLƏRİ

Ləqəblər dildə ikinci nominasiya sisteminə daxildir. Bu baxımdan ləqəblər köməkçi adlar kateqoriyası adı altında öyrənilir. Bunlar əsas adlara – şəxs adlarına ya qoşulur, ya da onları əvəz edir. Ləqəb soy adlarından biridir, insana verilmiş sonrakı addır. Bu o zaman verilir ki, insanın xasiyyətində, fiziki görkəmində və s.-də bir əsas xüsusiyyət mövcud olsun.

Müxtəlif sistemli dillərdə ləqəblərin tədqiqi ilə Y.Voronsova (1), N.Dran­niko­va (2), N.Kolmakova (3), E.Mançenko (4), R.Musayeva (5), A.Paşkeviç (6), A.Lanq­ner (7) və başqaları məşğul olmuşlar. Həmin müəlliflər rus, ingilis, kumık və s. dillərdə ləqəblərin növləri (kollektiv ləqəblər), semantik və kommunikativ xüsusiy­yətləri, linqvokulturoloji və struktur-funksional aspektləri, nominativ vasitələri və s. haqqında maraqlı fikirlər işlətmişlər.

İngilis xalqı əsas adlarla yanaşı, ləqəblərdən də çox istifadə edir. Hələ XVI yüzillikdə ingilis xalqı arasında dini təsir nəticəsində Bibliyadan alınan şəxs adlarının artaraq çoxalmasına səbəb olmuşdur: Judith, Susanna, David, Joseph və b.

Çağdaş dövrdə İngiltərədə antroponimiya sistemində özünü göstərən başlıca xü­susiyyət şəxs adlarının, o cümlədən ləqəblərin qorunaraq saxlanmasıdır. Qeyd olu­nan yüzilliyədək ləqəblərdən də çox istifadə olunurdu. Bununla belə, həmin ləqəblər ailə üzvlərinə aid edilmirdi və nəsildən-nəslə ötürülmürdü. Norman işğalından sonra, yəni XI-XIV yüzillərdə ingilis onomastikasında xüsusi dəyişmələr baş qaldırdı. Fran­sız dilinin onomastik normalarına müvafiq olaraq ingilis soy adları, ləqəblər forma­laşmağa başladı.

Həm ingilis, həm də Azərbaycan dilinin ləqəbləri leksik-semantik əlamətlərinə görə zəngindir. İngilis dilində belə bir təsnifata görə (leksik-semantik bölgü) ləqəbləri aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar:

1)            Yer adlarından ibarət olan ləqəblər: Richard de Cestersir, Aelfweart aet Lanqadune və s.

2)            Şəxs adlarından ibarət olan ləqəblər: Richard de la Fitz Joan, Robert Johns və s.

3)            Ümumi isimlərlə əlaqədar olan ləqəblər: Alwine Vierd, Geoffrey le Barun, Henry le Wiele və s.

Ləqəb onim sinfinə daxil olan adlardandır. Ləqəb insana məxsus çoxcəhətli əla­mətləri, mürəkkəb dərketmə sistemini səciyyələndirir. Bunlar bir mənbə kimi, hər hansı bir xalqın milli-mədəni spesifikasını əks etdirir. Bu baxımdan ləqəb həm ingilislərin, həm də azərbaycanlıların dillərinin antroponimik sistemində hərtərəfli təbə­qə təşkil edir. Ləqəb cəmiyyətin linqokreativ fəaliyyətinə işıq salır, aydınlıq gətirir.

İndi ləqəblər əvvəlki dövrlərdən fərqli olaraq, antroposentrik istiqamətdə təd­qiq edilir. Antoposentrik yanaşma ilə ləqəblərin funksional aspektləri öyrənilir. Bu aspektdə ləqəblərin leksik-semantik, eləcə də struktur-semantik yarusları dərindən araşdırılır.

Tutuşdurulan müxtəlif sistemli dillərdə (ingilis və Azərbaycan dillərində) ləqəblərin statusu, dildə yeri və rolu müəyyənləşdirilmiş, sosial-kommunikativ sistemi yaradılmışdır. Bu dillərdə ləqəblərin formalaşma və inkişaf prosesi izlənilmişdir. Ləqəblərin daxili və xarici faktorları üzə çıxarılmış, müəyyən təsirlər nəticəsində bu kateqoriyada baş verən dəyişmələr təyin edilmişdir.

Hər bir adam ləqəb daşımır. Azərbaycanlıların hər birinin rəsmi adı olduğu halda, əksəriyyətinin ləqəbi yoxdur. Hər iki xalqa (ingilis və azərbaycanlılara) məxsus ləqəblər insanlara peşəsinə, tutduğu mövqeyə, vəzifəyə, xarici görünüşə, bədən quruluşuna, adamların xarakterinə və əməllərinə əsasən və s. verilir.

Hər iki dildə ləqəbi şəxs adından ayıran başlıca əlamətlər mövcuddur. Bun­lar­dan biri budur ki, şəxs adı insana ana-atası, qohum-əqrəba, tanış-biliş tərəfin­dən ve­rildiyi halda, ləqəb insana (xüsusən də kənd yerlərində) camaat tərəfindən ad­lan­dırılır.

Ləqəbin camaat arasında müəyyən səbəblərdən yaranması bir fakt olaraq qalır.

El arasında ləqəbdən müxtəlif məqsədlər üçün istifadə olunur:

1)            Mənfi insani keyfiyyətli adamları tanımaq üçün.

Məs.: Oğlu Həsənqulu kənddə məşhur idi (Ə.Əmirli).

Gopçu Səfəri hamı tanıyırdı (S.Əhmədli).

2)            İngilislərdə ləqəb eyniadlı adamların birini başqasından ayırmaq məqsədi

güdür. Bu məqsəd eynilə azərbaycanlılarda və digər xalqlarda da vardır. Məs.: Motal Əli, Törə Əli, Cuqquş Əli, Eşşək Əli, Yetim Əli və s.; Qatır Məmməd, Qəcəran Məmməd, Kələ Məhəmməd, Qara Məhəmməd, Çolaq Məhəmməd və s.

Müxtəliflik eyni adlı şəxslərin müxtəlif cəhətləri ilə bağlı meydana çıxmışdır.

3)            Hər iki dildə ləqəb çox geniş inkişaf tapmış dil hadisəsidir.

4)            Hər iki dildə ləqəblər müsbət və ya mənfi emosiya doğurur. Misal üçün:

Qoç Koroğlu (bu ləqəb müsbət məna daşıyır. Həmin ləqəbin mahiyyətində mərdlik, qəhrəmanlıq və s. motivləri üstünlük təşkil edir.)

Mənfi emosiya yaradan ləqəblər də şəxsin yalançılıq, ikiüzlülük, fırıldaqçılıq, kobudluq, mədəniyyətdən kənar hərəkətləri və s. keyfiyyətləri əsas götürülür. Misal üçün: Bic Mətiş, Eşşək Qurban, Molla Abbas, Gopçu Abbas və s.

Həm ingilis, həm də Azərbaycan dillərində ləqəblərin özünəməxsus semantik xüsusiyyətləri vardır. Bunları aşağıdakı kimi təsnif etmək olar:

1)                                         İnsanın xarici görünüşü ilə əlaqədar ləqəblər: ləqəblərin formalaşdığı ilkin dövrlər məhz insanın zahiri görünüşü olmuşdur. Elə vaxtlar olmuşdur ki, bir adam barəsində söhbət gedərkən onun əsl adı unudulmuş (psixoloji məqamda), onun xarici görünüşünə müvafiq addan (ləqəb) istifadə olunmuşdur. Məs.: Camaat ona Yastı Salman deyərdi (M.İbrahimov), Dağ Salman bir özüdür, bir arvadı (S.Rəhimov), Cırtdan Fərəc qapı-qapı gəzirdi (S.Rəhimov).

Zahiri görünüş insanların boy-buxunu, köklüyü yaxud arıqlığı, fiziki qüsuru, bədəninin və ya saçının rəngi, bədən üzvlərinin qeyri-mütənasibliyi və s. ilə əlaqədardır. Məs.: Bernarda (ayı kimi qüvvətli)

2)            İnsanın xarakter və əxlaqi keyfiyyətləri ilə əlaqədar ləqəblər: Ada (şən),

Adelaide (nəcib, xeyirxah), Agatha/Aggia/Aggy (yaxşı), Albert, Alberta, Albertina (məşhur), Alfred (müdrik), Andrew, Andrea (qəhrəman, igid), Aneurin (şərəf, şöhrət), Amos (güclü), Amy (sevgili, yar), Anthera (işıqlı, nurlu), Archibald (cəsarətli), Angus (tək, seçilmiş), Angaharad (çox sevimli), Amelia (əməksevər), Hillaty (dözüm), Hope (şahanə), Christinable (gözəl), Clara, Clare, Clarinda (parlaq, təmiz).

Xarakter və mənəvi əxlaqi keyfiyyətlər adamların hiyləgərliyi, tənbəlliyi, yaltaqlığı, təlxəkliyi və s. ilə bağlı mənfi emosiyaları əhatə edir: Bic İbrahim, Tülkü İsa, Yaltaq Əbil, Təlxək Səməd və s.

Bu qəbildən olan ləqəblər insanların xəsisliyi, arsızlığı, qeyri-səmimiliyi, eləcə də qəddarlığı ilə də əlaqədardır: qənimətcil İdris, Xəsis Mozan, qeyri-ciddi Bəhrəm və s.

Qalmaqal, dalaşqan, tündməcaz, namərd, maymaq insanlara da işarə məqsədilə də ləqəblər yaradılmış və geniş yayılmışdır. Məs.: Qalmaqal Məmməd yalnız toyda-bayramda deyil, həmişə yaxşı geyinsin (İ.Əfəndiyev), Namərd Mirzə Alı ölübdür, dəfn etməyə aparırlar (A.Haqverdiyev).

Ləqəblər sırasında ictimai və iqtisadi durumu təzahür etdirənlər də geniş yayılmışdır. Həmin ləqəblər şəxsin cəmiyyət arasında yerini, mövqeyini əks etdirir. Məs.: Kefli İsgəndər, Dilənçi Sadıq, Bekara Həsən və s.

Ləqəblər arasında dini cəhətlərini əks etdirənlər də çoxdur: Josua – İsa, Mases – Musa, Gabriel – Cəbrayıl, Samuel – İsmayıl, Solomon – Süleyman, david (Davy), Michael/Micky/Mike – Mikayıl, Maria/Mary/Miriam – Məryəm.

Bunlar ingilislərdə əsl şəxs adı kimi işlənsə də, Azərbaycan dilində ləqəb funksiyasını yerinə yetirir.

Hacı ləqəbi isə son illər Azərbaycanda çox geniş yayılmışdır. Həccə gedənlərə bu ləqəb mütəmadi verilir.

İngilis dilinə məxsus ləqəbləri leksik semantikasına görə bir sıra qruplara ayırmaq olar:

  1. Şəxsin xarici görkəmini ifadə edən ləqəblər: Thomas Black – qara, John

le Brade – enli, Geoffrey Bund – donqar, Adams Cheke – yanaq, Hugh Crees – zərif, Richard Fatt – kök, William Short – qısaboylu və s.

  1. Şəxsin mənəvi keyfiyyətlərini ifadə edən ləqəblər: Henry Brad – öyünən,

Hugh Bullour – yalançı, Robert le Curteis – nəzakətli, Robert le Meka – sakit və s.

  1. Şəxsin xarakter etibarı ilə və digər xüsusiyyətlərinə görə heyvan və

quşlara bənzədiyini ifadə edən ləqəblər: William Bulloe – öküz, Robert Culf – buzov, Geoffrey Popy – xaşxaş, Richard Wolf – canavar və s.

  1. Şəxsin məşğuliyyətini, peşəsini ifadə edən ləqəblər: William le Bakere –

çörəkçi, William le Floutere – fleytaçı, Humphreu le Sarvein – mirzə və s.

Beləliklə, nəticə kimi göstərə bilərik ki:

-                   Ləqəb antroponimlərin bir növüdür, onun problem və perspektivləri vardır.

-                   Ləqəb qeyri-rəsmi xarakter daşıyır, insanın ikinci adıdır.

-                   Ləqəbin linqvistik və ekstralinqvistik aspektləri mövcuddur.

-                   Fərdi və kollektiv (qrup şəklində) ləqəblərin özünəməxsus xüsusiyyətləri vardır.

-                   Ləqəb – mühüm, əlavə identifikator rolunu oynayır, qeyri-rəsmi sferada istifadə olunur.

-                   Ləqəb – nominativ funksiya daşıyır.

-                   Ləqəb – bugün məişət kommunikasiyasını təmin edir. Ləqəb bu mənada özünüdərk faktorudur.

 

ƏDƏBIYYAT

  1. Воронцова Ю.Б. Коллективные прозвища в русских говорах. Дис. канд. филол. наук. Екатеринбург, 2002.
  2. Дранникова Н.В. Локально-групповые прозвища – в традиционной культуре: функциональность, жанровая система, этнопоэтик. Дис. канд. филол. наук. Архангельск, 2005, 975 стр.
  3. Колмакова Н.Л. Семантические и коммуникативно-функциональные особенности имен собственных в современном английском языке. Дис. канд. филол. наук. Киев, 1988, 184 стр.
  4. Манченко Е.С. Лингвокультурные и структурно-функциональные харак­терис­тики английских прозвищ. Дис. канд. филол. наук. Астрахань, 2008, 231 стр.
  5. Мусаева Р.А. Лумыкская антропонимика: прозвища и полуимена. Дис. канд. филол. наук. Махачгала, 2008, 139 стр.
  6. Панкевич А.А. прозвища и клички в системе номинативных средств ан­глий­ского языка. Дис. канд. филол. наук. Санкт-Петербург, 2006, 164 стр.
  7. Лангнер А.Н. Функционально-семантические и словоорбразовательные особенностипрозвищ. Дис. канд. филол. наук. Белгород, 2010, 202 стр.
  8. Məmmədova X. İngilis dilində şəxs soyadları və ləqəblərin leksik-semantik xüsusiyyətləri, Azərbaycanda Xarici dillər № 3(23), 2013, s. 9-11.

Açar sözlər: soy adları, leksik-semantik əlamət, ləqəb, leksik məna, kollektiv ləqəb

Ключевые слова: фамилии, лексико-семантические признаки, прозвище, лексическое значение, коллективные прозвища

Key words: surnames, lexical-semantic features, nickname, lexical meaning, collective nicknames

 

Лексико-семантические особенности прозвищ в английском и Азербайджанском языках

Резюме

В статье рассматривается образование прозвищ в английском и азербайджанском языках, а также их лингвистические особенности (а именно лексико-семантические признаки). Очевидно что прозвище, играя в антропонимической системе всего лишь вспомогательную роль и отражая в себе качества того человека которому он принадлежит, представляется более живым и динамичным. Личные имена условны, они ничего не говорят о внешних и внутренних свойствах и признаках человека. В то время как прозвище  ясно выражает отличительные стороны и качества человека. Таким образом, в данной статье, прозвище рассматривается как неотъемлемая часть языка, представляющая собой достаточно новое явление в антропонимической системе, а также изучаются его лексико-семантические особенности.

 

Lexical-semantic peculiarities of nicknames in English and Azerbaijani languages

Summary

The article deals with word formation and linguistic peculiarities of nicknames in English and Azerbaijani languages (in particular their lexical-semantic features). It is obvious that nicknames play a supportive role in anthroponomicalsystem; however, in terms of personality reflection they seem to be more living and dynamic. Personal names are rather conditional providing no information about internal and external signs of a human being. Meanwhile nickname gives a clear picture of any distinctive aspects of human characteristic.

Thus, in this article nickname has been considered as clearly integral to language and a fairly new phenomenon in anthroponomy and its lexical-semantic peculiarities have been studied as well.

 

RƏYÇİ: T.Cəfərli

 


Фарида Агакишиева

ПРИВАТИВНЫЕ ГЛАГОЛЫ КАК ЛЕКСИЧЕСКИЕ СРЕДСТВА ВЫРАЖЕНИЯ 

ОТРИЦАНИЯ В РАЗНОСИСТЕМНЫХ ЯЗЫКАХ

     Приватив-латинское слово (privare), обозначающее «лишится чего-либо, не отражать в себе ничего», «отсутствие вообще» (Leisi,/3/,37).

Учитывая то обстоятельство, что в лингвистической литературе слово­образовательные средства выражения отрицания (аффиксальное, деривационное отрицание) подверглись широкому семантическому анализу,  С.Абдуллаев считает, что главное внимание при анализе и изучении потенциала привации должно быть обращено на средства имплицитного отрицания,  непосредственно входящие в смысловую структуру лексических единиц (С.Абдуллаев,/1/,254/).

Профессор отмечает, что на сегоднящний день нет единого и чёткого критерия определения категории привативности (С.Абдуллаев,/1/,254-255). Это сложное и надо сказать, синкретическое  явление часто исследуется через такие различные, неоднородные по своей природе понятия, как «отсутствие», «отклонение», «исключение», «лишенность», «недостаток». Говоря о лекси­ческом отрицании, А.Новиков пишет: «Лексическое отрицание видимо, входит в группу привативных слов, обозначающих отклонение от нормального или ожидаемого состояния, а также устранение и лишение» (Новиков /4/,130). В существующей лингвистческой литературе имеются весьма различные, подчас противоположные трактовки феномена привативности. Так, немецкий лингвист Л.Вейсгербер исходит при определении привативности только из предмета или лица, лишившегося какой-либо части.  Е.П.Заградская вообще не относит привативные глаголы к отрицанию, не рассматривает их, кстати вез всяких на то оснований, в качестве средств выражения отрицания (см.Новиков /4/,128-129). Ряд лингвистов рассматривают лексические привативы в тесной связи с категорией антономии (Кривоносов /5/,65).

Многие ученые сходны во мнении,что категорию привативности можно трактовать как в широком,так и в узком смысле. В широком логико-философ­ском понимании данный термин означает отсутствие, несуществование, лишённость определённого материально-вещественного бытия,субстанции. Инны­мисловами, привативы обозначают не вещь,действие,качество, а их отсутствие,небытие в широком смысле этого слова. Применительно к лингвоявлениям, к конкретным частям речи, привативностьпонимается: в категории существительных-как отсутствие, несуществование или лишённость предмета «материальной субстанции»; в категории прилагaтельных-как отсутствие, недостаток, непроявление у определённых предметов признаков и качеств, свойственныхдругим, окружающим вещам; в категории глаголов-какнесовершение, невыполнение, либопрекращение, относительнаяпрерывность (Ср.:ərgən, key, maymaq, keçəl, qəbiz, kosa, lax, mayıf, qısır, dayazboş, çılpaq, koruş и .т.д).

Анализируя приведенные примеры, исследователи языка всё больше склоняются к мнению, что рассмотрение категории привативности в широком логико-филосовскомпонимании, её чрезмерно расширительная трактовка относительно языковых явлений не опрвдывает себя ни теоретически, ни прак­тически. Поэтому многие ученые считают целесообразным ограничение понятия привативности в отношении лингвистических явлений. Учитывая это,  С.Абдул­лаев предлагает под этим термином понимать не всякое небытие, илинесуществование, а относительное неналичие, отсутствие, недостаток, лишенность определенного предмета, признака, действия, состояния или ситуации против ожидаемого, или по сравнению с ожидаемым. Категорию привативности, как считает профессор  (С.Абдуллаев,/1/,258), можно рассматривать, по всей видимости, как лингвистическую универсалию, отличающуюся разной степенью маркированности адгерентной и ингерентной привации и их функционально-семантического равновесия в разносистемных языках. Так, аффикс -sız, -siz является универсальным способом выражения эксплицитной привативности во всех тюрских языках (за исключением якутского и шведского) в системе как адъективных, так и глагольных форм. Ср.: evsiz, duzsuz (aзерб.); сусьз, урмансьз (тат.); тузсиз (узб.); сусьз (ка-зах); татсыз (тур.) (Серебренников/Гаджиева, 125-126).

Выразительная вариативность средств выражения отрицания, передающихпривативность, случаи их взаимосвязи и взаимодействия с другими отрицательными компонентами в широком контексте играют важную роль в различении смысловых оттенков утверждения и отрицания, их логической и эмоционльно-экспрессивной градаций, обнаруживая широкие возможности функционально-семантической и стилистической вариативности: Английский вариант- Iamverydisappointedthatmyadvicewascompletelyisnred. (Яоченьразочарованмойответбылполностьюпроигнорирован). I am not very happy that my advice was not completely followed. (Я не очень рад, что мой совет был полностью не принят). Ср. в азербайджанском языке (примеры приводит  Абдуллаев (/1/,259): Təəssüf ki, bu məsələlər üzərində geniş dayanmaq imkan xaricindədir---→Təəssüf ki, bu məsələlər üzərində geniş dayanmaq  mümkün deyildir (=qeyri mümkündür). Ср. в русском языке: Ах, я прозевал его ---→Мне не удалось с ним поговорить/его видеть; Девочка, вы прослушали---→Вы не слушали, что я сказал; Это мы проморгали---→Этого мы не сделали/нам не удалось это сделать вовремя; Какая у неё оценка по иностранному языку? - Прочерк(=У неё нет оценки по иностранному языку).

Во всех приведенных разноязычных примерахотрицательное отношение выражено утвердительной формой. Это явление по своей семантико-прагма­тической сущности противостоит литоте, являющейся средством выражения утверждения через призму отрицания.  Необходимо отметить, что привативная семантика зависит от «нормаль­ного состояния» явлений, от ожидания пресуппозиционального контекста. Например, русское слово «сухой» можно понимать как «лишенный влаги, влажности». Е.М.Кулинич, исследовавщий в английском языке слово­образователь­ные средства с отрицательным значением, отмечает, что в русском языке модели «вне + N», «лишённый + N», «свободный от + N», «освобож­дённый от + N», «отказ +prep.+ N», «отcутствие + N» (Кулинич,/ 7 /20,21).

Для более ясного понимания сущности феномена привации, С.Абдуллаев предлагает учитывать действие различных общественно-политических, социаль­­­­ных, национально-психологических, исторических и морально-этических факторов, обусловливающих ожидание. Нaпример, «стандарты одежды», иные манеры поведения не могут создать (породить) единый эффект привации во всех социально-психологических и морально-этических контек­стах. В странах Востока появление на улице в шортах, знойным африканским летом-в меховом пальто, а морозной северной зимой-в прозрачной нейлоновой одежде, будут в равной мере выглядеть неприличным, противоестественным (или неожидан­ным) явлением, порождая тем самым импульсы привативности. Или к примеру, если в средние века или позднее–до социальной эмансипации женщин мусуль­манского мира-появление мусуль­манок на улице в чедре считалось «норматив­ным явлением», то в наше время, напротив, это воспринимается как нарушение нормы. Но в других социальных условиях, в которых нет такой «моделизации» угнетения женщин, ношение/неношение чадры не может служить созданию ситуативных основ для привативных начал. Необходимо особо подчеркнуть, что в отличие от случаев аномалии, не наруше­ние нормы создаёт не прива­тивность, а вариантность с сохранением доминанты комму­никации. Например, появление кого-то в чалме или арахчине там, где все прочие люди ходят в шляпе, не создаёт эффекта при­вативности. Но в случае активного комму­никативного ожидания  появление кого-то без заранее условного атрибута одежды, например, не в шляпе, услов­ленной в качестве пароля, а в чалме, будет имплицировано не утвердительными суждениями типа «Пришёл в чалме», а скорее отрицательными суждениями «Пришёл не в чал­ме», «Нет на голове шляпы». Вообще наличие соответствий ряда прива­тивных слов как в рамках одного языка, так и в других языках являя­ется фактом, подтверж­дающим отрицание семы, с одной стороны и теснейщую взаимосвязанность привативности с категорией анатомии, с другой: kahl-unbek­leitet; ledig-unver-heiratet; qorxaq-cəsarətsiz-ağciyər; Durst-susuz­luq; Durst-susuzluq; alkoholfrei-spirtsiz; unwissend-cahil; Cp.: Die Sache ist mir frend - Я не могу различать цвета-Məsələ mənə məlum deyil/Xəbərim yoxdur; İch bin farben­blind - Я не могу различать цвета - Mən rəngləri seçə bilmirəm и.т.д (См.С.Абдуллаев /1/, 262).

Привативные глаголы и их классификация .

В современном английском языке существуют ряд привативных глаголов, которые или своим полным семантическим охватом, или же различными лексико-семантическими выражениями попадают в поле отрицания. Исследователи R.Huddleston и G.K.Pullum назвали этипривативные глаголы как «лексические средства отрицания» и распределили их по 6 группам /12,835/:

Первая группа -Falure, avoid, ance, andomission (недостаток, несовершенство):

Fail (потерпеть неудачу), оmit (пропускать), abort (выкинуть),avoid        (избежать),abnegate (отказываться).

        Вторая группаPreventionandprohibition (запрет и предупреждение):prevent (предотвращать),prohibit (запрещать),remove (удалить),cancel (отмена),stop (стоп).

        Третья группаDenial (отказ и отклонение): deny(oтрицать),refuse(отказаться),reject(отклонить),defuse(разрядить),oppose(противодей-ствовать).

        Четвёртая группаDoubt (сомнение):

Doubt (сомнение), wander (блуждать), suspend (приостановить), mistake (ошибаться).

        Пятая группаCounter, expectation (ожидание и противоречивое предложение):

Disappear (исчезать),dissuade (отговаривать),depart (отходить),discharge (разрядить),discourage (обескураживать).

        Шестая группа – Unfavourable, evaluation (оценивание,неприятныеотношения)

Shrink (сокращаться),eliminate(устранить),emit (испускать),demolish (сносить),conceal (скрывать).

        Эти авторы попытались исследовать лексико-семантические,синтактические характеристики глаголов на английском языке. Необходимо отметить,что в лингвистической литературе эти глаголы разными языковедами называются по разному. Так, С.Абдуллаев,J.Fisiak,Ch.Kreider называют их «привативными глаголами», R.Huddleston, G.K.Pullum, A.Амиров «импли­цитными глаголами»,O.Jespersen «глаголами отрицания»,«VanderWurff»адверсативными глаголами«Rissanen» «носителями отрицания».

        Профессор С.Абдуллаев приводит примеры глаголов,которые либо всецело,всей семантической ёмкостью,либо же отдельными лексико-семанти­чес­кими вариантами относятся к полю отрицания(/1/,262-264).

        На немецком языке: kündigen, ignorieren(), verschanzen(), verschlafen(),

verschweigen(), verweigern(), verwerfen(), verzichten(), weglassen() и.т.д

На aзербайджанском языке: yanılmaq (ошибаться), yığışdırmaq (собирать),

Yayındırmаq (увести), silmək (стиреть), qeybolmaq (исчезать), imtina etmək (отказаться), kənara atmaq (выбросить в сторону), özünü saxlamaq (сдерживать себя) и.т.д.

На русском языке:просмотреть,промолчать,умалчивать,игнорировать,отказаться,прослышать,отсутствовать,отрицать,промахнуться,промерить и.т.д.

По мнению  С.Абдуллаева эти средства следует отличать от традиционных отрицательных граматических конституентов,илинегаторов; чтобы подчерк­нуть их специфический выразительный характер,целесообразно называть их привативными глаголами.

Такие глаголы,отражающиенесовершение либо несовершимостьдействия,невозможность определённого состояния либо несоответствие его вербальной характеристики предпологаемому пределу в ожидаемой ситуации,занимают важное место в лексико-семантической системе разносистемныхязыков,обла­дая в каждом из них различной функциональной и коммуникативно-прагма­тической интенсивностью.

 Jacek Fisiak делит глаголы с отрицательной семантикой на английском и немецком языках на 4 группы:

1.Реверсативныеглаголы(demystife, disentwine, unbutton, unroll, entrollen, entmystifizieren, desensibilisieren);

2.Привативныеглаголы(desalt, desugar, demineralize, dehumanize,dehydrogenate, disarm, disburden, depigmentieren, entgiften, entsalzen, entmineralisieren, entmen-schlichen, entmenschen);

3.Фразеологическиеглаголы(switch on/off,ein-/ausschalten,auf-labladen);

4.Повторяющиесяглаголы(decolour, unload, disengage, disembark, entladen, entprivatisieren)

Для выявления того,что эти глаголы обладают отрицательной семан­тикой в широком смысле этого термина,то естьпривативнымхарактером,аналитикипри­бегают к помощи различных операторов и трансформаций в различных языках.Так,используя операторы Itisnottrue,Itisnotcasethat,Itisnotwrongthatна английском языке попытаемся проверить вышеотмечанное и сравнить это с предложениями,составленными с участием конституентов поля отрицания:

        -She failed all the exams-It is not true that she failed all the exams.

        -She didn/t pass all the exams-It is not true she failed all the exams. 

        -She failed all her exams-It is not true that she didn/t fail all her exams.

        -She pass all the exams-It is not true that she didn/t pass all her exams.

        -Jane thinks that her friend will not come-It is not the case that Jane believes   that her friend will come.

        -Jane doubts that her friend will come-Jane believes that it is not the case that her friend will come.

        -He denied his guilt-It is not true that he denied his guilt.

        -He confessed his guilt-It is not true that he admitted his guilt.

        -He denied his guilt-It is not true that he didn/t deny his guilt.

        -He confessed his guilt-It is not true that he didn/t admit his guilt.

С.Абдуллаевсчитает,что в зависимости от того,с какой точки зрения,по каким параметрам формируется отрицание процесса,состояние и действия,какие реальные связи не могут реализоваться и т.д.,привативные глаголы можно подразделять на следующие микрополя,обозначенные буквами -А,В,С.Мы свели эту группировку глаголов в таблицу №1.

       Таблица № 1. Группировка привативных глаголов по различным семантическим блокам в разносистемных языках.

Семантическиеблоки

Содержание

микрополя семантического блока

Привативные глаголы по семантическим блокам

На английском языке

На немецком

языке

На азерб.языке

А

Неналичие или

отсутствие

прежнего состояния

lack wander,

mange realase,

disappear disgrace,

stop eject и.т.д

fehlen, ausfalen, ruhen, mangeln,

vermissen и.т.д

kəsmək, pozulmaq, sovuşmaq,

qalmaq, olmaq и.т.д

В

Невозможность совершения действия,несовершимостьдействия

recall omit, hold err, disconnect emit, abort elide,

discourage и.т.д

verzichten, fernbleinben, abgehen, scheitern,

abbringen, и.т.д

ötürmək, saxlamaq, unutmaq,

çəkinmək, uzaqlaşmaq и.т.д

С

Не выполнение намечанного действия или отказ от его выполнения

decline depart, refuse

digress, recect shift, deny deduct, object exit и.т.д

leugnen, weigern,

absagen, ablehnen, ablaufen и.т.д

susmaq, udmaq,

qaçmaq, buraxmaq, danışmaq

и.т.д

        Необходимо отметить, что отнесение привативных глаголов к различным семантическим блокам весьма условное. В зависимости от своего семан­ти­чес­кого значения в предложении различные привативные глаголы могут быть отнесены к разным семантическим группам. Так, в азербайджанском языке глагол «qalmaq» (оставаться), создающий в своих лексико-семантических вариан­тах импульсы привативности в значении лишения чего-либо, несуществования или неполучения чего-либо относится к группе-А, например: -Bu gün on beşimdən qaldım.(Сегодня лишился пятнадцати).

        В значении соответствия чему-либо, имевшемуся в виду, подразумевающими, в значении не отправляться куда-либо, он уже относится к группе-С.Например: -Намı getdi, bircə o qaldı. (Все ушли,остался только он). В значении «оторваться от работы, от беседы»данный глагол относится к группе-В. Например:

-Bütün cəhdlərinə baxmayaraq o, diskussiyadan kənar qaldı.(Несмотря на все попытки, он остался в стороне от дисскусии).

 С.Абдуллаев, помимо приведеннёх выше примеров на азербайджанском языке, приводит аналогичные примеры и на немецком языке. Нaпример, в предложении Erkündigte ihm die Freundschaft глагол ndigte в значении уже отсутствия дружеских отношений, прекращения этих связей между людьми, о которых идёт речь, соответствует группе-А;если же, по мнению говорящего, имеет место прекращение дружбы вопреки ожиданию, по инициативе одной стороны, то глагол соответствует группе-С. (С.Абдуллаев,/1/,272).

На английском языке 1-ое значение глагола “Fail” (потерпеть неудачу) относится к группе-С; 2-ое значение к группе-В, 7-ое значение к группе-А. Например:

1.She failed miserably in her attempt to persuade the committe. (to not do what is expected, wanted or needed)- Она с треском провалилась в своей попытке убедить комитет. (чтобы неделать то, что и ожидалось,хотели линужны).

2.”Why did you fail (your driving test)”?-“Почему вы не (ваш экзамен по вождению).

3.The president/s health is failing fast.(to lose strength;become weak)-

        Как видно из примеров, различные леkсико-семантические варианты, образующие семантическую структуру многозначных слов, концентрируются в разных привативных полях. Другими словами, одно из значений многозначных слов или одновременно несколько из них могут обозначать привативность. В такой привативной полисемантике в связи с многозначностью слов один и тот же форматив соответствует различным фрагментам «вербальной недостаточ­ности, или же «материальным дефектам». Таким образом, они отличаются друг от друга потенциалом привативности и разновидностями специфичности в отражении реальной действительности. ( С.Абдуллаев,/1/,273-274).

Список использованной литературы:

1. Сархан Абдуллаев: «Немецкий аффирмативный контекст»-Баку-2004г. Из во : «XXI-YNE», OAO «Tипография Красный Восток».

2. Sərxan Abdullayev: «Müasir alman və Azərbaycan dillərində inkarlıq kateqoriyası» -«Maarif Nəşriyyatı», Bakı-1998-ci il.

3. Leisi E Der Wortinhalt. Seine Struktur im Deutschen und im Englischen, Heidelberg-1961

4.  A.Новиков: «Аффиксы современного немецкого языка со значением отрицания» M-1976

5. Кривоносов А.Т. «Естественный язык и логика» М,1993 г.

6.   Е.М.Кулинич A.M. «Отрицание в системе словооброзования современного английскогоязыка» М; 1978 г.

7.   Fisiak J. Further insights into contrastive analysis, John Benjamin Publishing Company, 1990, 446

8. Funk, Wolf-Peter «Adjectives with Negative Affixes in Modern English and the Problem of Synonymy.» Zeitschrift fu’r Anglistik und Amerikanistik 19; 1971, 364-386

9. Horn, L.Metalinguistic negation and pragmatic ambiguity. Language 61. 1985, 121-174.   

10. Horn, L.Some aspects of negation. In Greenberg, J (ed.) Universals of human language. Vol. 4: Syntax. Stanford: Stanford University Press, 1978, 127

11. Huddleston, R & G. K. Pullum, et al. The Cambridge Grammar of the English Language. Cambridge University Press, 2002.

12. Kjelmer G.Negated Adjectives in Modern English Studia Neophilologica 77: 2005, 156-170.

13. Klima, E. Negation in English. In Fodor, J.A. & Katz, J.J. ( eds. )               The structure of language. Englewood Clifts: Prentice-Hall, 1964, 246-323

14. БондаренкоВ.НОтрицаниекаклогико-грамматическаякатегория,М, Наука. 131,133-1983.  

 

Xülasə

Dilin sintaktik, leksik-sintaktik, leksik-semantik, sözdüzəltmə səviyyələrindən olan, frazeoloji səciyyə daşıyan, obrazlı-ideomatik perifrazlar kimi anlaşılan bir sıra müqayisə quruluşları daha yüksək ekspressivlik səviyyədə vasitəli inkarlığın real­laşması vasitələri kimi tətbiq tapır. Privativliyin, yoxluq və naqislik semantikasının ayrı-ayrı nitq hissələri səviyyəsində ifadəsi, bunun ümumən dilin leksik-semantik, qrammatik və sözdüzəltmə sistemi ilə əlaqəsi ingilis dilinin struktur və funksional tipo­logiyasını öyrənmək üçün maraqlı material vermişdir. Onu da qeyd edək ki, privativliyi bütün dillərə xas olan semantik universallıq kimi qəbul edərək ingilis dili ilə yanaşı, alman, rus və azərbaycan dillərinə məxsus yoxluq və çatışmazlıq seman­tikasının bir sıra ifadə vasitələri də təqdim olunmuşdur. Hər şeydən əvvəl, ingilis dilinin fel sistemində privasiya affikslərinin kəmiyyət çoxluğu diqqəti cəlb edir. Bu isə ingilis dilinin fel və feldüzəltmə sisteminin zəngin olması nəticəsi deyil,həmin dilin daxili özünəməxsus semantik semantik strukturunu əks etdirir.

Summary

        Some verbs and figuratively-ideomatic phrases from diferent levels of language like syntactic, lexical, morphological, semantic ones take an active part in expressing indirect negation. The relation between privation and denial with lexical-semantic, grammatical systems of language gives a useful material for structural and functional typology of English language.

        We explored privation as a semantic universality which is specific to all languages and gave diferent expressions showing privation, lack and denial in English, German, Russion and Azerbaijan languages. The great number of negative and privative prefixes has drawn our attention while investigating them through structural,communicaetive, pragmatic, functional-semantic and stylistic factors.

Рецензент: проф. Абдуллаев Сархан

 

 

Saida Şirzad qızı Mustafayeva

AZƏRBAYCAN DİLİ TARİXŞÜNASLIĞINA BİR NƏZƏR

Azərbaycan dilinin müxtəlif tarixi təzahür formalarının ədəbi dil, yaxud yazı dili, ümumxalq, yaxud xalq danışıq dili və s. xüsusiyyətlərin araşdırılması Azərbaycan dili tarixşünaslığının təşəkkülü forması kimi öz əksini tapmışdır. Heç şübhəsiz ki, Azərbaycan dili tarixi sahəsindəki ən mükəmməl araşdırmalar XX əsrə  təsadüf edir ki, həmin dövrdə yazılan əsərlər Azərbaycan dili tarixinin əsaslarını müəyyən etməklə yanaşı, bu sahədə mövcud olan problemləri də bütün mürəkkəbliyi ilə qarşıya qoydu və nəticə olaraq Azərbaycan dilinin mənşəyi məsələsinə münasibətdə iki mərhələ formalaşdırdı.

I mərhələdə (30-50-ci illər) Azərbaycan dili tarixi ümumtürkoloji kontekstdən – türk dilləri tarixindən təcrid olunmuş bir şəkildə araşdırılırdı. II mərhələdə isə (60-90) həmin sahəyə özünəməxsus bir türkçülük emosiyası gəldi və Azərbaycan dili tarixini «qədimləşdirmək», eramızdan əvvəlki əsrlərdə, hətta minilliklərdə Azərbaycanda türk etnosunun mövcud olması fikri israr edilməyə başlandı (1, səh.39).

Məlumdur ki, Azərbaycan dili tarixşünaslığının (ilk növbədə də Azərbaycan ədəbi dili tarixinin) əsası sovet dövründə qoyulmuşdur. Bu elə bir dövr idi ki, Azərbaycan dili, ümumilikdə türk dilləri bir-birindən təcrid olunmuş şəkildə araşdırıldı. Bu da öz növbəsində Azərbaycan dilinin (xalqının) təşəkkülü və inkişaf mərhələləri haqqında yanlış mülahizələrin yaranmasına gətirib çıxarırdı. Heç şübhəsiz ki, Azərbaycan xalqının da etnik  əsasında, bütün türklərdə olduğu kimi hun türkləri durmuşdur. Digər (qıpçaq, oğuz və s.) türk tayfaları isə sonrakı dövrlərdə, tədricən yürüş etmişlər. Lakin tarixi araşdırmaların ilk mərhələsində Azəri türkcəsinin mənşəyi məsələsindən bəhs edilərkən qədim türk dövrünün müştərək tarixi inkar edilirdi. «...Türk dilləri ailəsinin qərb qrupuna mənsub dillərin, o cümlədən Azərbaycan dilinin əsas mənbələri isə eramızdan əvvəl və sonrakı birinci min ili dövründə Xəzər dənizinin şərqində, şimalında, qərbində, cənubunda, ümumən Qafqazda məskən salmış sak-skif, qaş-qaspi-qassit-Xəzər, sabır-suvar, hun-qun, türk-törək, ğuz-oğuz, qıpçaq-qıfçax adları ilə tanınan qəbilə və tayfaların dilləri olmuşdur (2,3).

... Azərbaycan dili tarixi osmanlı dilindən qədim zamanlardan başlanır.

Nəhayət Azərbaycan dili tam mənası ilə başqa bir ekonomik və sosial şəraitdə, başqa bir teritoriyada yaranmışdır. Bundan əlavə, Azərbaycan dili əsas spesifik cəhətləri ilə osmanlı dilindən bir müstəqil dil olaraq ayrılır (4, səh.8).

Beləliklə də, Azərbaycan türk dünyasından ayrılır və ümumiyyətlə müştərək dil hadisələri mənimsənilərək Azərbaycandakı türkçülüklə bağlanırdı. Bir növ türkçülüyün tarixini Azərbaycanla bağlayırdılar. Demək olar ki, XVI-XVII əsrlərdən sonra Azərbaycanda dil prosesləri yalnız Azərbaycandaxili proseslər kimi şərh olunurdu.

Hansı ki, e.ə. III- I minillikdən eramızın I minilliyinin ortalarına qədər hun qıpçaq, II minilliyin əvvəllərinə qədər oğuz, sonrakı dövrlərdə isə müxtəlif türk tayfaları Azərbaycandakı etno dil mənzərəsini formalaşdırmışlar. Lakin Azərbaycan dilinin formalaşma və inkişaf tarixi dövrləşdirilərkən isə ictimai-siyasi və ədəbi-mədəni hadisələrdən bəhs edilmişdir.

Əsas mövqedə olan etnik proseslər sanki unudulmuşdur, etnodil prosesləri isə diqqətdən kənarda qalmışdır. Təəssüf ki, tarixçilərin də bu barədə verdikləri məlumatlar qənaətbəxş olmamışdır. Nəticədə də yekdil bir fikir formalaşmamışdır.

Elə bu səbəbdən də dilimizin mənşəyi haqqında fikirlər yanlış şəkildə təbliğ olunmaqda davam etmişdir. Azərbaycan EA-nın nəşr etdirdiyi «Azərbaycan tarixi»nin I cildinə nəzər yetirdikdə görürük ki, xalqımızın etnik tərkibi, dilimizin mənşəyi və inkişaf yolu aşağıdakı kimi təsvir edilir:

«Azərbaycan xalqının təşəkkülündə Manna, Atropatena və Qafqaz Albaniyasında məskunlaşmış müxtəlif, o cümlədən Qafqaz və İran dillərində danışan qədim dövr və orta əsrlərin tayfa və xalqları-mannalılar, kaspilər, Atropatena madalıları, albanlar, azərilər və bir sıra digərləri əsas rol oynamışlar.

Azərbaycan xalqının, dilinin formalaşması etnogenezin son mərhələsində – orta əsrlərdə davam etmişdir (5, səh.33-34). ...Azərbaycan xalqı (və Azərbaycan türkcəsi) müstəqil bir xalq (və dil) olaraq VII- IX, yaxud IX-XI, yaxud da XI-XII əsrlərdə formalaşdığından sonrakı etnik proseslər (türk etnoslarının axını, məsələn XIII-XIV əsrlərdə) müxtəlif səbəblər üzündən Türküstandan Azərbaycana xarici müdaxilədən başaq bir şey deyildir. Araşdırmalar isə israrla sübut edir ki, etnodil prosesləri Azərbaycanda (ümumən, türk dünyasında, XVII-XVIII əsrlərə qədər intensiv olmuşdur.

 Prof. N.Cəfərov həmin araşdırmaların nəticəsinin yanlış olduğunu, Azərbaycan xalqı və ümumxalq Azərbaycan dilinin III-V əsrlərdə formalaşdığını bildirərək qeyd edir ki,  III-V əsrlərdə Azərbaycan dili formalaşır, bu proses türk tayfa dillərinin (birinci növbədə folklor dilinin) mərkəzləşməsi hesabına gedir; VII, XI əsrlərdə Azərbaycana gələn türk tayfaları artıq müxtəlif tayfalarla (yaxud tayfa birlikləri ilə) deyil, müəyyənləşmiş xalq mövcudluğu (və onun dili) ilə qarşılaşır – gəlmə mədəniyyətin qohum yerli mədəniyyətlə ehtivası tədricən gedir» (6, səh.16-17).

Bu onu deməyə əsas verir ki, XI əsrdə gələn səlcuq oğuzları Azərbaycan dilini formalaşdıra bilməzdilər. Çünki V-VII əsrdən sonra Azərbaycan ərazisinə daxil olan türklər, artıq tam formalaşmış bir xalq və onun təşəkkül tapmış dili ilə qarşılaşırdılar.

Əslində bütün tədqiqatçılar Azərbaycan xalqının həyatında baş verən taleyüklü hadisənin – xalqımızın və dilimizin formalaşması prosesinin məhz bizim eranın I minilliyində getdiyini təsdiq etsələr də bu prosesin başlanğıc və başa çatma vaxtlarında fikir ayrılığı vardır. Ümumilikdə bu fikrə, Azərbaycan EA-nın nəşr etdirdiyi Azərbaycan tarixinin II cildində isə aşağıdakı kimi münasibət bildirilir. Tarixi və coğrafi qaynaqlardakı çoxsaylı faktların, eləcə də onomastik və folklor materialının tədqiqi sübut edir ki, artıq VII yüzilliyin sonlarında, yəni ərəblərin Azərbaycanda hegemon qüvvəyə çevrilməyə başladığı, şimallı-cənublu torpaqlarımızın xilafət tərkibinə daxil edildiyi dövrdə Türkdilli, İrandilli və Qafqazdilli olan Azərbaycan əhalisi içərisində funksional birincilik türk (yəni Azərbaycan – S.M.) dillərinə məxsus idi (7, səh.434).

Görkəmli dilçi alim, professor Ə.M.Dəmirçizadə tərəfindən əsası qoyulan Azərbaycan dili tarixşünaslığının birinci mərhələsində isə əvvəldə də qeyd etdiyimiz kimi, dil proseslərinin yəni Azərbaycan ədəbi dili, yaxud yazı dili; ümumxalq dili, yaxud danışıq-folklor dili; dialekt, yaxud tayfa dili xüsusiyyətləri dil proseslərinin müxtəlif inkişaf dövrlərində üzvü vəhdətdə götürülməli olduğu halda, sərbəst hərəkət edilmiş və dil, üslub prinsiplərinin qarşılıqlı, əlaqəli şərhindən qaçılmışdır.

Sözsüz ki, Azərbaycan dili tarixşünaslığının yaranması və formalaşması sovet ideologiyasının, təfəkkürünün inkişafda olduğu dövrə düşürdü. Dövrün hər bir türk dili üçün özünəməxsus genezis axtarıb tapmaq ideyası türk dillərini bir-birindən ayırmaq, təcrid etmək yolunda təsirsiz ötüşməmişdi. Elə bu səbəbdən də həmin araşdırmalarda Azəri türkcəsinin mənşəyi ümumtürk mərhələsində, müştərək dövrlərdə deyil, nəinki, yalnız Azərbaycan daxilində axtarılmış, həm də yerli türkçülük ümumi türkçülüyə qarşı qoyulmuşdur. Yalnız, fikirlər bununla da bitməmiş, hətta bu və ya digər türk dili və ədəbiyyatının tədqiqi ilə məşğul olan sovet türkologiyası, türkoloqları türk dilinin və ədəbiyyatının I minilliyin sonu və VI minilliyin əvvəlində təşəkkül tapdığını sübut etməli olduqları halda, bu dillərin diferensiasiyasını XV-XVII əsrlərə aparıb çıxarırdılar. Hansı ki, həmin tədqiqatların əsas vəzifəsi Azərbaycanda gedən etnik proseslərin və dil hadisələrinin tarixini düzgün təhlil edərək, etnik səbəblərini müəyyənləşdirmək idi. Bununla da Azərbaycanda və həmhüdud regionlarda böyük etnosların hərəkətinin tarixi dövrlər üzrə mənzərəsini təsəvvür etməklə də, türk tayfa dillərinin-dialektlərinin ümumxalq Azərbaycan dilinin formalaşması mərhələlərindəki miqyasını müəyyənləşdirmək və Azərbaycan türkcəsinin etnolinqvistik hüdudlarını təyin etmək daha münasib olardı.

İkinci mərhələdə isə Azərbaycan dilinin tarixini qədimləşdirmək, eramızdan əvvəlki minilliklərdə belə ərazimizdə türk etnoslarının yaşadığını, bu ərazidəki qədim etnosların (qutilər, midiyalılar, albanlar, bullubəylər və digərlərinin) türk mənşəli olduğunu israr etmək cəhdləri başladı.  Yeni eradan əvvəl IV əsrdə Kiçik Midiya satrapı Atropatanın dövründə Makedoniyalı İsgəndərin yürüşündən danışan Nizami Gəncəvi deyir:

Ze küfi-e Xəzər ta be dərya- ye Çin

Həme tork, por tork binəm zəmin.

(Xəzər dağlarından çin dəryasına

Türkdür, hər yanı türk alıb başına).

«İsgəndərnamə»də, ümumiyyətlə, tarixilik prinsipini gözləyən N.Gəncəvi, yəqin ki, bu sözləri əsassız demir. Biz Midiya, Albaniya haqqında qədim məlumatları ən çox yunan mənbələrindən alırıq. Makedoniyalı İsgəndərlə əlaqədar yunan tarixi materiallarını öyrənərkən, şübhəsiz, Nizami təkcə Midiyada deyil, ümumiyyətlə Şərqdə sərkərdənin türklərlə tez-tez rastlaşması, qarşılaşması haqqında məlumatlara təsadüf etmişdir (8, səh.18).

Digər bir tarixi araşdırmada isə qeyd edilir ki,  “ümumi türk ədəbi dili tarixi, əsasən, aşağıdakı keyfiyyət mərhələlərinə malik olmuşdur:

I. Qədim türk dili – ən qədim zamanlardan e.ə. V əsrə qədərki dövr.

II. Əski türk dili – e. ə. V əsrdən XI-XII əsrlərə qədərki dövr.

III.Türki - IX-XII əsrlərdən XVI-XVII əsrlərə qədərki dövr.

IV. Milli türk ədəbi dilləri - XVI-XVII əsrlərdən bu günə qədərki dövr.

Qədim türk dili barədə təsəvvürümüz natamamdır (eləcə də həmin natamamlıq «qədim Azərbaycan dili» anlayışına aiddir), onun əsas nümunələri şifahi formadadır, yazılı nümunələrinə, demək olar ki, təsadüf olunmur, yaxud da sonrakı dövrlərdə yazıya alındığı üçün müəyyən dərəcədə dəyişməyə məruz qalmışdır. Əski türk dili isə müəyyən qədər zəngin yazılı mənbələrlə təmsil olunur ki, əslində, Türki ədəbi dilinin əsasında də məhz həmin dil təzahürü dayanır” (9, səh.10.)

Müəllif qədim türk dili dedikdə Azərbaycan dilinin qədim, yəni ilkin mərhələsini də nəzərdə tutmuşdur. Bu da türk etnoniminin yeri gəldi-gəlmədi işlədilməsi, türkçülüyün yalnız Azərbaycan ərazisində axtarılması, Azərbaycan hüdudlarından kənara çıxmaması kimi bir mənzərə yaratdı.

 

Ədəbiyyat:

  1. N.Q.Cəfərov. Azərbaycan: dil, ədəbiyyat və mədəniyyət. Bakı: «Bakı Universiteti nəşriyyatı», 2001
  2. Ə.M.Dəmirçizadə. Azərbaycan ədəbi dilinin inkişaf yolları. Bakı: «Maarif» nəşr., 1959
  3. Ə.M.Dəmirçizadə. Azərbaycan ədəbi dilinə aid tarixi tədqiqlər. Bakı: XMK nəşr., 1947
  4. Ə.M.Dəmirçizadə. Azərbaycan ədəbi dili tarixi xülasələri (XX əsrə qədər).Bakı:  XMK nəşr., 1938
  5. Azərbaycanın tarixi. I c., Bakı: «Elm» nəşr., 1998
  6. N.Q.Cəfərov. Azərbaycanşünaslığa giriş. Bakı: Az.Ata M, nəşr., 2002
  7. Azərbaycanın tarixi. II c., Bakı: «Elm» nəşr., 1998
  8. T.İ.Hacıyev, K.N.Vəliyev. Azərbaycan dili tarixi. Bakı: «Maarif», nəşr., 1983
  9. N.M.Xudiyev. Azərbaycan ədəbi dili tarixi. Bakı: «Maarif» nəşr., 1995

 

Açar sözlər: Azərbaycan dili, dilçilik, etnos, mədəniyyət.

Ключевые слова : Азербайджанский язык, языкознание, этнос, культура

Keywords: Azerbaijani language, linguistics, ethnicity, culture

 

 

Взгляд на историографию  азербайджанского языка

Резюме

В статье рассматривается вопрос об отношении к истории развития и становлении азербайджанского языка.

В то же время  автор подчеркивает, что в исследовании истории азербайджанского языка были допущено определенные недочеты, которые   сказываются в изучении его этногенеза.   В ней проанализированы определенные подходы к различным этапам истории  азербайджанского языка. Выделяется два этапа (первый этап - 1930-1950, а второй этап - 1960-1990 годы), которые формируют четкие  представления об истории литературного языка. 

 

A look at the historiography of the Azerbaijani language

Summary

İn the article it have been spoken about one of the urgent theme that is the issue of the attitude to the history of the development and formation of the Azerbaijan language.

At the same time the investigations in the sector of the history of the Azerbaijan language have been looked through in the article. It have been analised the definite thoughts about both of the stage (the first stage - 1930-1950; and the second stage - 1960-1990 years) that formed in the attitude to the issue of origin of our language by the language historians which have carried out the investigations in the times of the development of the different ideologies.

 

Rəyçi: dos.Ə.H.Cavadov

 

 

 

 

 


Abdullayeva Xəyalə Rəmiyyədin qızı

SİTATIN MƏTNDƏ FUNKSIONALLAŞMA QANUNAUYĞUNLUQLARI

Dilin funksiyası, öncə, subyektin cəhd, iradə və təşəbbüsü ilə bağlıdır və dinləyicinin zidd nitq reaksiyası lazım olmadığı üçün, apelyattiv funksiya həmin aspektdə ekspressivliyə yaxınlaşır; həmiçinin, nitq burada adresata meyil göstərir və bu cəhətdən adi informasiya ilə ümumilik yaradır. Dilin funksiyasında mətn linqvistikası sferaları başlıca rol oynayır. Tədqiqatçıların göstərdiyi kimi, «funksional qrammatika yeni istiqamət deyil, dilçiliyin müxtəlif cərəyan və məktəblərinin nailiyyətlərini ehtiva edən inkişaf mərhələsidir» (1, s.9 ) Mətndə də «mənadan formaya istiqaməti» əsas götürülür, mətnə kömək edən sitat həmin istiqaməti doğruldur. Bu baxımdan mətn linqvistikası problemi müasir dilçiliyin ən aktul məsələlərindən hesab edilir.

«Funksionallaşma-bu daim dili və nitqi dəyişən dinamik prosesdir. Bir dil vahidi kimi sitatın funksionallaşma sferası mətnlə bağlı məsələdir» (2, s.136). Sitatın mətnqurucu funksiyası müxtəlifsistemli dillərdə demək olar ki, öyrənil­məmişdir, onların struktur-semantik və sintaktik-semantik xüsusiyyətləri haqqında müəyyən nəticələrə gəlinməmişdir. Mətn dilçiliyi mətndə bütün dil vahidlərinin, o cümlədən sitatların funksional əlamətlərini, qanunauyğunluqlarını da sistemə salır, nizamlayır. Mətn təkcə reallığı inikas etdirmir, həmçinin gerçəklik barədə infor­masiya ötürür. Mətnin semantik tərəfi adlandırma və ünsiyyət komponentlərindən ibarətdir. Bu prosesdə sitatlar da iştirak edir. Qanunauyğunluqlar sırasında funksional qanunauyğunluqlar əsas yerlərdən birini tutur. Sintaktik səviyyədə funksional qanunauyğunluqlar həm mətnə minimallaşma, həm də maksimallaşma baxımından təsir göstərir. Məsələn, əgər yarımçıq və elliptik kimi cümlələr mətni yaradırsa (3) (20 s.) bu zaman minimallaşma qanuna­uyğun­luğundan söhbət gedə bilər, yox əgər sitat bir vasitəsiz nitq forması kimi mətnə daxil olursa, bu zaman mətnin sahəsi artır, maksimallaşma yaranır. Mətnlə iş prosesində sitatın verilməsi prinsipləri E.Koldaşevanın tədqiqatında əsas­lan­dırılmışdır. O, mətndə sitatlaşmaya ikinci mənbə kimi baxır. Onun fikrincə, sitat mətnin yenidən hasiletmə fraqmentidir. (4) Qeyd edək ki, psixolinqvistik baxımdan mətnlər bir-birindən seçilir. Sitatlar məlumat ötürən mətnlərdə funksionallaşır. Ümumiyyətlə, sitat da məlumatötürücü bir vasitə kimi mətni qüvvətləndirir. Əlbəttə ki, məsələnin bu cür qoyuluşunu düzgün saymaq olar. Təhlil prosesində aparıcı funksiya sitatın fərqləndirici sintaktik-semantik cəhəti böyük rola matikdir və özünü sitatın vasitəsiz nitqlə bağlılığında əks etdirir. Sitat işlənən mətnin başlıca əlaməti onun təkliyi və qrammatikləşmənin öz içində baş verməsidir ki, bu məlumatın verilməsində, ötürülməsində konkret anların və düşüncədə informa­siyanın ümumilik qazanması ilə əks olunmasıdır.  Araşdırmanın vəzifəsi mətndə sitatın mahiyyətini və strukturunu, dil sistemində onun tutduğu mövqeyi ortaya qoymaqdır. Bundan əlavə, sitatlı mətnlərin ifadə vasitələrini, həmçinin də sintaktik tərkibini müəyyən etməkdir.Sitatlar mətndə məzmun etibarilə müxtəlif olur. İngilis dilində istifadə olunan sitatları mətn kriteriyasına və məzmununa görə aşağıdakı kimi qruprlara ayırmaq olar: (5, s 54)

1)                        Həyatla bağlı: «One of the hardest things in life watching the person you love, love someone else» “Life is really simple, but we insist on making it complicated”. (Confucius)“In the end, it's not the years in your life that count. It's the life in your years”. (Abraham Lincoln)

2)                        Arzu, istəklə bağlı: «A dream becomes a goal when action is taken toward its achievement» “You are never too old to set another goal or to dream a new dream”. (C. S. Lewis ) “Our greatest weakness lies in giving up. The most certain way to succeed is always to try just one more time”. (Thomas A. Edison)

3)                        Fikirlə, ideya, söz ilə bağlı: «Many ideas grow better when transplanted into another mind than in the one they sprung ip»; Thought it the blossom; language the bud; action the fruit behind it»“Now, as a nation, we don't promise equal outcomes, but we were founded on the idea everybody should have an equal opportunity to succeed. No matter who you are, what you look like, where you come from, you can make it. That's an essential promise of America. Where you start should not determine where you end up”. (Barack Obama ) “A man may die, nations may rise and fall, but an idea lives on”. (John F. Kennedy) 

4)                        Görkəmlə, xarici görünüşlə bağlı: “Appearances often are deceiving”.

“We are all born with a unique genetic blueprint, which lays out the basic characteristics of our personality as well as our physical health and appearance... And yet, we all know that life experiences do change us”. (Joan D. Vinge) “Political language... is designed to make lies sound truthful and murder respectable, and to give an appearance of solidity to pure wind”. (George Orwell)

5)                        İşlə bağlı: “Everything takes longer than you think” “I put my heart and my soul into my work, and have lost my mind in the process”. (Vincent Van Gogh)
“Everyone has been made for some particular work, and the desire for that work has been put in every heart”. (Rumi)

6)                        Xoşbəxtliklə bağlı: «Action may not always bring happiness, but there is no happiness without action». “Happiness cannot be traveled to, owned, earned, worn or consumed. Happiness is the spiritual experience of living every minute with love, grace, and gratitude”. (Denis Waitley)

7)                        “Be happy with what you have and are, be generous with both, and you won't have to hunt for happiness”. (William E. Gladstone)

8)                        Klassika ilə bağlı: “A dassic is something that everybody wants to have read and nobody wants to read”. “I grew up on Bach and Beethoven, and now I'm listening to more modern composers who I can't even name. But since I'm constantly doing music, it's difficult to have that quality time to listen to music and do classical stuff”. (A. R. Rahman) “I doubt whether classical education ever has been or can be successfully carried out without corporal punishment”.(George Orwell)

9)                        Zamanla bağlı: “Avoiding the phrase «I don’t have time...», will soon help you to realize that you do have the time needed for just avout anything you choose to accomplish in life”. “Yesterday's the past, tomorrow's the future, but today is a gift. That's why it's called the present”.( Bil Keane)

10)                 “All the world's a stage, and all the men and women merely players: they have their exits and their entrances; and one man in his time plays many parts, his acts being seven ages”. (William Shakespeare)

11)                 Dünya ilə bağlı: “To the world you may be just one person, but to one person you may be the world”.“The best and most beautiful things in the world cannot be seen or even touched - they must be felt with the heart”. (Helen Keller) “Nothing can be said to be certain, except death and taxes”. ( Benjamin Franklin)

12)                 İnsanın qazandığı təcrübə ilə bağlı: “Experience is the name every one gives to their mistakes”. “I made decisions that I regret, and I took them as learning experiences... I'm human, not perfect, like anybody else”. (Queen Latifah) “Be brave. Take risks. Nothing can substitute experience.” (Paulo Coelho)

13)                 Uğurla, müvəffəqiyyətlə bağlı: “Success not in what you have, but who you are”. “The price of success is hard work, dedication to the job at hand, and the determination that whether we win or lose, we have applied the best of ourselves to the task at hand”. (Vince Lombardi) “Success is not the key to happiness. Happiness is the key to success. If you love what you are doing, you will be successful”. (Albert Schweitzer)

14)                 Qərar və problemlə bağlı: «Every solution breeds new problems (Hər bir qərar yeni problem törədir»“Never cut a tree down in the wintertime. Never make a negative decision in the low time. Never make your most important decisions when you are in your worst moods. Wait. Be patient. The storm will pass. The spring will come”. (Robert H. Schuller) “I live for my daughter. Every decision I make is about her and for her. It's great. She's perfect”.( Gareth Gates)

15)                 Etirafetmə ilə bağlı: Recognition is the greatest motivator» (Etiraf-böyük motivatordur)“I have no difficulty with the recognition of civil unions for non-traditional relationships but I believe in law we should protect the traditional definition of marriage”. (Stephen Harper) “When people get married because they think it's a long-time love affair, they'll be divorced very soon, because all love affairs end in disappointment. But marriage is a recognition of a spiritual identity”. (Joseph Campbell)

16)                 İllüziya (xəyal, xülya) ilə bağlı: «Illusion is the first of all pleasures» (Xəyal, xülya-yüksək zövqdür, ləzzətdir, nəşədir)“The generic Canadian style of illustration is different from the generic American style”. (John Kricfalusi ) “I've learned a lot about stage-managing for illustration. Sometimes you have to delete characters from a scene just to keep from overcrowding the image. I've also learned to making big-scale design decisions early”. (Scott Westerfeld)

17)                 Dostluqla bağlı: «Anybody can sympathize with the sufferings of a friend, but it regicides v very fine nature to sympathize with a friend success» “Love is blind; friendship closes its eyes”. (Friedrich Nietzsche) “In the sweetness of friendship let there be laughter, and sharing of pleasures. For in the dew of little things the heart finds its morning and is refreshed”. (Khalil Gibran)

18)                 Xalqla bağlı: “If you want to tell people the truth, make them laugh, otherwise they ıı kill you”.“Throughout life people will make you mad, disrespect you and treat you bad. Let God deal with the things they do, cause hate in your heart will consume you too”. (Will Smith)  “Your time is limited, so don't waste it living someone else's life. Don't be trapped by dogma - which is living with the results of other people's thinking. Don't let the noise of others' opinions drown out your own inner voice. And most important, have the courage to follow your heart and intuition”.(Steve Jobs)

19)                 Sevgi, məhəbbətlə bağlı: “Keep love in your heart. A life without it is like a sunless garden when the flowers are dead.”(Oscar Wilde). “Immature love says: 'I love you because I need you.' Mature love says 'I need you because I love you”. (Erich Fromm)  “Friends  can help each other. A true friend is someone who lets you have total freedom to be yourself - and especially to feel. Or, not feel. Whatever you happen to be feeling at the moment is fine with them. That's what real love amounts to - letting a person be what he really is”. (Jim Morrison)

Bu məzmun-ideya ilə əlaqədar Azərbaycan dilində də xeyli sayda sitatlar mövcuddur. Bu mövzuda çıxış edən, yazan insanlar həmin sitatlardan öz fikirlərini aydınlaşdırmaq, dəqiqləşdirmək, sübuta yetirmək üçün istifadə edirlər və çıxarış verirlər. Həm də bu aforistik, müdrik fikirlərdən nitq prosesində obrazlılıq, emosionallıq, ekspressivlik və ifadəlilik məqsədilə istifadə olunur. Yazıçı Əli Rza Xələflinin «Meyar» adlı kitabında verlmiş sitatlar bu cəhətdən aforistik xarakter daşıyır, mətnin məzmun və ideyasını üzvi şəkildə birləşdirir.

1)                        Baxışlar, düşüncələr sitata çevrilir və mətni qurur: ...Ağır xəstəlik əldən salmışdı. Son günlərdə yerdən qalxanda əl atıb kömək eləyənə birtəhər baxırdı: (s i t a t) «İnsan geçikməsə yaxşıdır. Öz gücünün üstündə, öz təpəriylə vaxtında getsə yaxşıdır» (Əli Rza Xələfli. Meyar. Bakı, «Səda» nəşriyyatı, 2008, s.8)

2)                        Mətndə sitat məsəldən ibarət olur və mətni qapayır: Mən ağacı neçə il bundan əvvəl atmışam. Nə vaxt ki, endirdiyim ağaç baş qanatmadı, onda bildim ki, daha mənim deyil, elə çıxmasın ki, mən elə həmişə çətini ağaçla asan eləmişəm. Xeyr, kişi olan kəs zora əl atmaz, zor axırıncıdır. Gərək ağlınla döyüşəsən, gərək sözün qılıncdan kəsərli olsun. Sən ədalətli olsan, Tanrı da sənin tərəfində durar. Məsəl var, deyərlər ki, «sən haqla ol, haqq həmişə səninlədir» (yenə orada, s.8)

3)                        İnsan haqqında düşüncələr mətni funksionallaşdırır: Son vaxtlar atamın xəstəliyinə özümü biganə kimi göstərirdim. Atam mənə çox inanırdı. Hətta mənim bədxah­la­rımla danışanda təmkinini qoruyurdu. Deyirdi qoy bir özü gəlsin, özüylə dilləşim.Nə dilləşmək, Əlirza ilə danışandan sonra başqaına inanmaq olar?-Bunu da atama demişdilər Və o da demişdi ki, (s i t a t) insan dilinin arxasında dayanıb. Gərək o dilləşmə olsun ki, insanın özünü görə biləsən (yenə orada, s.9)

4)                        .Nigarançılıq barədə sitatlar: Nə üçün dedim ki, o xəbər axırıncı idiatam üçün? Axı neçə gün əvvəldə soruşmuşdum ki, nədən nigarançılığın var? O da demişdi ki: (s i t a t) «Ayrı bir nigarançılığım yoxdu. Bircə bu, torpaq məsələsi, qəbir nigarançılığım var. İnsanlar qəbirlərini dəyişəndə nəsillərin yaddaşı itir. Hər kəs öz qəbiristanlığında dəfn olunanda yaddaş olur, tarix olur. Nəsil də bilir ki, atası, babası kimidir». (yenə orada, s.10).

5)                        Sitat mətnin sərlövhəsini təşkil edir və mətnin informasiyaverici komponentində iştirak edir, beləliklə, bütöv mətn məntiqi-semantk cəhətdəq bağlanır: «Tarix daha ədalətlidir» (mətnin başlığı): İnsanlarla müqayisədə «tarix daha ədalətlidir» (s i t a t) fikri ilə razılaşmamaq mümkünsüzdür. İctimai quruluşlar, deformasiyalar dəyişir, iqtidarlar bir-birini əvəz edir, nəsillər yeni nəsillər gəldikcə əvəzlənir, ölçülər, meyarlar pozulur və yenidən nizamlanır. Tarix heç nəyi yaddan çıxarmır... Məqalənin başlığı mətni qapayacaq, mətni quracaq bir funksiyanı yerinə yetirir: «Bəlkə də tarix elə ona görə ədalətlidir ki, «əmanətə xəyanət olmaz» həqiqətinə tapınır (yenə orada, s.17)

6)            Sitat ayrı-ayrı görkəmli şəxsiyyətlər haqqında ola bilir və onlar haqqında deyilmiş fikirləri cəmləşdirir. Məsələn, görkəmli türkoloq Tofiq Hacıyev haqqında deyilmiş sitatlar: «Yaratdıqları dilçiliyin poeziyasıdır» (Q.Kazımov), «O, türkologiyanın Azərbaycanda quruducusudur» (İ.Kazımov), «Ümumiyyətlə, Tofiq Hacıyev türko­logiya ilə bağlı heç nəyi səhv demir»; (N.Cəfərov), «Düzlük, həqiqət və obyek­tivlik Tofiq Hacıyevin tanrısıdır» (Ə.Xələfli) və s.Bu cür sitatlaşmış informasiyalar mətni, həmin portiret haqqında deyilmiş fikirləri daha da aktuallaşır.

Sitat nöqtəbənöqtə mətnə kömək edir. Eynilik yaranır. Sitat-çıxarış parça klassiklərin əsərlərindən götürülmüş parçalardlır. Gəlişigözəl sitat gətirmək olmaz. Mətnlə sitat identikləşir (eyniləşir).Sitat xüsusi şriftlə, kursivlə seçilməlidir. Sitatlaşmanın özünəməxsus elmi əsasları vardır. Bu mövzuda T.O.Kulinkoviçin tə­ləbə və macistrlər üçün yazmış olduğu maraqlı bir vəsaitin adını çəkə bilərik. Sitatla müəllif mətninin münasibəti, vasitəli sitatlaşmada perefrazanın, parafrazın rolun, vasitəsiz sitatlaşmanın ümumi tələbləri bu əsərdə müəyyənləşdirir və sitatın kəmiyyət və keyfiyyət xarakteristikası təyin edilir. Beləliklə, mətnin sitatlar vasitəsilə dəyiş­mə­sinin funksional qanunauyğunluqları, mətnin «yenidən doğulması» problemi qaldırılır.(6, 58 s). Mətndə təkcə proseslər, hadisələr, obyektik gerçəklik faktları deyil, eləcə də həmin hadisələrin iştirakçıları arasında münasibətlər də öz inikasını tapır. Sitatın başlıca məqsədi mətni daha da canlandırmaqdır. Sitat işlənən mətnin komponent modelləri mətnin komponentlərinin təbiətini, yəni onların məzmunlu əlamətlərini əks etdirir. Sitatlı mətnlər geniş və müxtəsər mətnlərdən qurulur.Sitat gətirmənin, əsaslanmanın, əsaslandırmanın, istinad etmənin dildənkənar amilləri mövcuddur. Bunlar ayrıca təd­qiqatın mövzusudur. Sitatlaşmış fraqmentlər-mətndə formul, cəbvəl, illüstrasiya ilə möhkəmləndirilir. Elmi mətnlərin aftoritetliyi yaranır. Nəzəri pozisiyada: mətnin sitatı-müəllif aydınlığı kimi diqqəti çəkir. Parafraz- sitatın strukturunu dağıdır, onu öz sözləri ilə ifadə edir.

Beləliklə, deyilənlərdən belə bir nəticə çıxarmaq olar ki, mətnquran sitatlar mühüm linqvistik bir kateqoriyadır; mətnquran sitatların yaranmasında bir çox problemlər üzə çıxmışdır; mətn, psitxolinqvistika, sintaktik semantika, distributiv, vasitəsiz iştirak­çıla­r, transformasiya vasitələri, dərindəki və üzdəki strukturlar və s. hər hansı bir mətnin əmələ gəlməsində iştirak edən faktorlardır.

Ədəbiyyat

1. Veysəlli F.Y., Kazımov Q.Ş., Kazımov İ.B., Məmmədov A.Y. Azərbaycan dilinin funksional qrammatikası: sintaqmatika, söz birləşməsi . III cild, B, 2014

2. Бондарко А.В. Функциональная грамматика. Л., «Наука», 1984

3. Игнатченко И.Р. Текст образующие функции неполных предложений в русском языке. Автреф. Дис. ...канд. филология наук, Москва, 1990

4. Колдашева Е.А. цитата и текст: соотношение части и целого. Журнал. Омский научный вестник. Выпуск № 3-109\2012

 5. A Book of Misquotations, edited by Elizabeth Knowles, Oxford University Press, 2006.

6.Кулинкович Т.О основы научного цитирования: метод, пособие для студентов и магистрантов, обучающихся по спец.-Минск: БГУ, 2010

Açar sözlər: sitat, mətn, funksionallaşma, sitatlaşmış informasiya, mətnquran sitatlar

Keywords: quotation, text, functionality, quoted information, creative quotes

Ключевые слова: цитаты, текст, функции, цитатная информация, логические котировки

Summary

Quotation studied at the first time as creative text means. The language constructive functioncan be performed with syntactical relationship. Text and quotation syntacticrelation between two formsmake coordinative link. The text is a key position and the formation of the texts prescribed in the quote directly from the report shows the impact of semantics. In this case, syntactic -semantic system is determined at the text. Various forms of the text of the citation increase common influence. Other means participate at the formation of quotations: intonation, coordinating resources and so on.

Pезюме

Логика цитируются в статье в качестве средства впервые изучены. Синтак­сические отношения конструктивной функции могут быть выполнены с исполь­зованием языка. Согласно цитируемому тексту, чтобы сделать Синтак­сический связь между координатами двух форм. Текст является ключевой позицией и формирование текстов, предписанных в котировке непосредственно из отчета показывает влияние семантики. В этом случае текст синтаксический – семан­тической системы определяется. Различные формы текста влияния цити­ру­емости увеличивается логические другие транспортные средства участвуют в форми­ровании котировок: интонацию, координации ресурсов и так далее.

                                                                                                                                                          RƏYÇİ: T.CƏFƏRLİ
Mətanət Bəkir qızı Əmrahova

TOVUZ ŞİVƏLƏRİNİN TƏDQİQİNƏ BİR BAXIŞ

Azərbaycan dilinin qərb qrupuna daxil olan şivələrdən biri də Tovuz şivələridir. “Azərbaycan dilinin qərb qrupu dialekt və şivələri”ndə Tovuz şivələrinin Qazax dialektinə aid olduğu qeyd olunur (1, 3).

Tovuz şivələri oğuz tayfalarının bir sıra dil xüsusiyyətlərini və başqa səciyyəvi cəhətləri özündə əks etdirdiyi üçün tədqiqatdan kənarda qalmamış, dilçi alimlərin diqqətini cəlb etmişdir. Azərbaycan dilinin Tovuz şivələrini tədqiq etmək M.V.Lo­mo­nosov adına Moskva Dövlət Universitetinin aspirantı H.Cəfərova nəsib olmuşdur. Gənc tədqiqatçı 1947-1949-cu illərdə Tovuz rayonunun Alakol, Aşağı Ayıblı, Aşağı Quşçu, Böyükqışlaq, Düzqırıqlı, Dondarquşçu, Qaraxanlı, Qovlar, Qədirli, Əlibəyli, Əlimərdanlı, Xatınlı, Yekələr, Şamlıq, Çirkinli, Çataq və Yuxarı Öysüzlü kənd­lərin­dən zəngin dialektoloji material toplamışdır. O, topladığı materiallar əsasında “Tovuz rayonu şivələri” adlı namizədlik dissertasiyası yazmış və 1954-cü ildə Moskva şəhə­rin­də həmin əsəri uğurla müdafıə edib, fılologiya elmləri namizədi alimlik dərəcəsi almışdır.

Müəllif yazır ki, M.Ş.Şirəliyevin “Qazax dialekti haqqında ümumi obzor” əsərindən başqa qərb ləhcəsinə aid digər bir əsərin olmaması onu bu tədqiqat işini yazmağa sövq etmişdir (1, 3).

Əsərdə qarşıya qoyulan məqsəd Tovuz rayonu şivələrinin fonetik, qrammatik və leksik xüsusiyyətlərini öyrənmək, onun qərb ləhcəsi ilə oxşar və fərqli əsas cəhətləri müəyyənləşdirib üzə çıxarmaqdan ibarətdir. Əvvəlcədən demək olar ki, H.Cəfərov bu vəzifənin öhdəsindən layiqincə gəlmiş və bu problemi elmi şəkildə həll etməyə nail olmuşdur.

Giriş və üç fəsildən ibarət olan bu əsərdə müəllif Tovuz şivələrini bütünlüklə tədqiqata cəlb etmiş, bu şivələrin fonetik sistemi, qrammatik quruluşu və leksik xüsu­siyyətləri haqqında tam təsəvvür yaratmış, öz fıkir və mülahizələrini əsaslan­dırmaq üçün qohum türk dillərinin materiallarına müraciət etmiş, müqayisələr aparmışdır.

Əsərdə qərb ləhcəsinə xas olan qalınlaşma hadisəsi, söz sonunda cingiltili samit­lərin karlaşması, dodaq ahənginin ardıcıllığı, təsirlik halın -yı, -yi, -yu, -yü şəkilçiləri ilə ifadəsi, şəxs əvəzliklərinin yönlük halda mana//ma:, sana//sa: formalarında işlənməsi və s. kimi məsələlər aşkara çıxarılmışdır.

Müəllif feilin əmr şəkilinin I şəxs təkində üçvariantlı -em, -om, -öm şəxs, indiki zamanın III şəxs təkində isə -er, -or, ör zaman və qeyri-qəti gələcək zamanın in­ka­rında -man, -mən (I şəxsin tək və cəmində) şəkilçilərinin işləndiyini qeydə almışdır ki, bunlar qərb ləhcəsi üçün səciyyəvi olan ümumi cəhətlərdir. Lakin bunun­la belə, Tovuz şivələrində qərb ləhcəsindən ayrılan bir sıra xüsusiyyətlərin olması da müəy­yən edilmişdir. Belə ki, qəti gələcək zamanın II şəxs təkində -eş, -oş zaman (məs: baxeşsan, baxeşsmız, duroşsan, duroşsunuz və s.) və Aşağı Ayıblı kənd şivə­sində mürəkkəb şərt şəklinin hekayə formasında şəxs şəkilçisinin iki dəfə işlənməsi (məs: alsamıdım-alsa idim, alsanı-dın-alsa idin və s.) buna misal göstərmək olar (2, 3).

Əsərdə şərq qrupu şivələrindən fərqli olaraq, tədqiq edilən şivələrdə sual cüm­lə­lərinin sual intonasiyası ilə deyil, -mı, -mi, -mu, -mü sual ədatları ilə işləndiyi xüsusi ilə nəzərə çarpdırılır.

Əsərin III fəslində Tovuz şivələrinin leksik xüsusiyyətləri araşdırılmış, termin səciyyəli sözlər və termin səciyyəsi daşımayan sözlər, sözlərin məna qrupları, arxaizmlər və s. məsələlər öz həllini tapmışdır.

Azərbaycan dilinin qərb ləhcəsi, əvvəldə qeyd olunduğu kimi, geniş bir ərazini əhatə edir. Lakin Qazax və Tovuz şivələri fərdi şəkildə öyrənilsə də, qərb ləhcəsinə daxil olan ayrı-ayrı şivələrin tədqiqi də vacib bir problem kimi dilçi-dialektoloqların qarşısında dururdu. Odur ki, 1956-cı ildən başlayaraq başda prof. M.Şirəliyev olmaqla Azərbaycanm qərb rayonlarına bir neçə ekspedisiya təşkil edilmişdir. Belə ki, 1956-cı ildə M.Ş.Şirəliyev, R.Ə.Rüstəmov, K.T.Ramazanov və T.B.Həmzəyev keçmiş Ağstafa rayonunun 12, 1957-ci ildə M.Ş.Şirəliyev, R.Ə.Rüstəmov, K.T.Ramazanov, T.B.Həmzəyev, M.İ.İslamov, R.Ə.Kərimov Qazax raoynunun 11, Tovuz rayonunun 10, 1958-ci ildə M.Ş.Şirəliyev, R.Ə.Rüstəmov, K.T.Ramazanov, Q.M.Həsənov, R.Ə.Kərimov və A.H.Vəliyev Gürcüstan Respublikasının Borçalı rayonunun 17 kəndindən zəngin və maraqlı dialektoloji materiallar toplamışlar (1).

1967-ci ildə çapdan çıxmış “Azərbaycan dilinin qərb qrupu dialekt və şivələri” monoqrafıyasının birinci cildi məhz həmin materiallar əsasında və kollektiv müəl­liflər kollektivi tərəfindən yazılmışdır. Bu kitab çap edilməzdən əvvəl onun müəyyən hissələri məqalələr şəklində nəşr olunmuşdur. Buna M.Şirəliyevin “Azərbaycan dilinin qərb qrupu dialekt və şivələri” (Azərbaycan SSR EA Xəbərlərinin ictimai elmlər seriyası, N-6, 1960), R.Ə.Rüstəmovun “Qazax və Tovuz şivələrinin morfoloji xüsusiyyətləri haqqında” (Nizami adına Ədəbiyyat və Dil İnstitutunun əsərləri, XIV c., B., 1960), yenə R.Ə.Rüstəmovun “Qərb qrupu dialekt və şivələrində felin zamanları" (Azərbaycan SSR EA Xəbərləri, İctimai elmlər seriyası, N2-8, 1961) və K.T.Ramazanovun "Azərbaycan dilinin qərb qrupu dialekt və şivələrinin leksik xüsusiyyətlərinə dair qeydlər" (Azərbaycan SSR EA Xəbərləri, İctimai elmlər seriyası, N-7, 1962) adlı məqalələrini misal göstərmək olar.

Azərbaycan dilinin qərb ləhcəsinə aid yazılmış bu monoqrafıyanın (I cild) re­dak­­torlarının qeydlərindən aydın olur ki, Şəmkir, eləcə də Gədəbəy, Daşkəsən və baş­qa rayonlardan sonrakı illərdə toplanacaq materiallar əsasında onun ikinci cildi yazılacaqdır (1).

Ancaq Azərbaycan EA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun Azərbaycan dialek­tologiyası şöbəsindən aldığımız məlumata görə, qərb ləhcəsi çox geniş bir ərazini əhatə etdiyi üçün onun 4 cilddən ibarət olacağı nəzərdə tutulmuş və 1965-1975-ci illərdə şöbənin əməkdaşları tərəfindən onun qalan (II, III, IV) cildləri də yazılıb qurtarmışdır (3, 116). Lakin həmin monoqrafıyalar indiyə kimi işıq üzü görməmiş, institutun arxivində saxlanmaqdadır.

“Azərbaycan dilinin qərb qrupu dialekt və şivələri” monoqrafıyasının ayrı-ayrı hissələri prof. M.Şirəliyev (fonetika), R.Ə.Rüstəmov (morfologiya), A.H.Vəliyev (sintaksis və leksikaya giriş), K.T.Ramazanov (lüğət) tərəfindən yazılmış, mətnləri isə T.B. Həmzəyev və R.Ə.Kərimov hazırlamışlar.

Monoqrafıya geniş əhatəliliyinə, dil faktlarının hərtərəfli təhlilinə və qohum türk dilləri ilə müqayisə edilməsi cəhətinə görə əvvəlki əsərlərdən seçilir.

Bu monoqrafıyada Qazax şivələrinə daxil olan ayrı-ayrı şivələrin həm özlərinə xas olan, həm də ümumi səciyyə daşıyan cəhətləri ətraflı şəkildə araşdırılmışdır. Umu­miyyətlə, qərb ləhcəsini Azərbaycan dilinin başqa ləhcələrindən ayıran cəhətləri və onun özünəməxsus xüsusiyyətlərini akad. M.Şirəliyevin “Azərbaycan dilinin qərb qrupu dialekt və şivələri” adlı məqaləsində daha aydın görmək olur. Həmin məqalədə qərb qrupu şivələriııi başqa qrup şivələrdən ayıran aşağıdakı cəhətlər göstərilir: (4, 80)

  1.  Bu şivələr arasında möhkəm sıxcamlıq vardır ki, bunu şərq qrupunda görmək olmur (fonetik, qrammatik və leksik cəhətdən).
  2.  Bu şivələrin təşəkkül məsələsinə gəlincə demək lazımdır ki, burada oğuz tipli türk dillərinin ünsürləri üstünlük təşkil edir.
  3.  Bu qrupda ərəb və fars dillərindən alınmalar azdır və onlar dilin fonetik hadisələri nəticəsində böyük dəyişikliyə məruz qalmışdır.

Məqalədə k, x, n, z səsləri haqqında məlumat verilmiş, səslərin əvəzlənməsindən və digər hadisələrdən də danışılmışdır.

Müəllif qrammatik xüsusiyyətlərinə görə qərb qrupunu başqa qruplardan fərqləndirən aşağıdakı cəhətləri xüsusilə nəzərə çarpdırmışdır:

  1.  Təsirlik halda -yı, -yi, -yu, -yü şəkilçisinin işlənməsi. Bu şəkilçilərin müasir türk və qaqauz dillərində də müşahidə olunduğunu qeyd etmişdir.
  2.  Qərb qrupunda başqa qruplardan fərqli olaraq, felin indiki zamanında üçvariantlı -er//-er, -or//-or, -ör//-ör şəkilçiləri işlənir.
  3.  Qəti gələcək zamanın II şəxs tək və cəmi həm -ajax, -əjəx, həm də -aş, -əş (məs: alaşşaн, alaşşınız, gələssəн, gələssiнiz) şəkilçiləri ilə ifadə olunur.
  4.  Şərt şəklinin mürəkkəb formasında şəxs şəkilçisi iki dəfə (yəni həm əsas feldən, həm də köməkçi feldən) sonra işlənir.

Bu xüsusiyyətin qaraqalpaq və türkmən dillərində də müşahidə edildiyi qeyd olunur (4, 85).

M.Şirəliyevin göstərdiyi xüsusiyyətlər monoqrafiyada da geniş şəkildə öz əksini tapmışdır. Belə ki, morfologiya bəhsinin müəllifı R.Rüstəmov felin zaman və şəkil­lərindən danışarkən qərb qrupunda müşahidə edilən bir sıra səciyyəvi cəhətləri geniş şəkildə təhlil etmiş, öz fıkirlərini əsaslandırmaq üçün qohum türk dillərinin material­ları ilə müqayisələr aparmışdır. O, ədəbi dildən fərqli olaraq qərb qrupunda felin əmr şəklinin I şəxs təkinin üçvariantlı -em, -om, -öm şəkilçiləri ilə ifadə edildiyini və açıq dodaq saitli şəkilçilərin qırğız, Altay və yakut dillərində də işləndiyini göstərir (5, 107).

Felin nəqli keçmiş zamanm II şəxs tək və cəmində işlənən -an, -ən (təkdə), -ız, -iniz, -unuz, -ünüz (cəmdə) şəxs şəkilçiləri də qiymətli fakt kimi dəyərlən­diril­mişdir. Müəllif buna sadəcə şəxs şəkilçisindən s səsinin düşməsi kimi deyil, tarixi bir hadisə kimi baxmaq lazım olduğunu qeyd edir, eyni zamanda bunun Cənubi Azər­baycan şivələrinə aid olduğunu və çuvaş dilində də işləndiyini göstərir. R.Rüstəmov həmin şəxs şəkilçilərinin Borçalı rayonunun bəzi kənd şivələrində indiki zamanda da işləndiyini qeyd edir: gedirən, gediriniz, baxıran, baxırınız (5, 121).

Müəllif M.Şirəliyevin adıçəkilən məqaləsindəki kimi, qərb şivələrində indiki zamanm başlıca olaraq üçvariantlı -er//er, -or//-or, -ör//-ör şəkilçiləri ilə ifadə olunduğunu göstərir.

Monoqrafiyada qəti gələcək zamanın müxtəlif şəkilçilərlə ifadə olunması geniş şəkildə açıqlanmış, hətta tədqiq edilən şivələrdə çox maraqlı zaman və şəxs şəkilçilərinin mövcud olduğu da aşkara çıxarılmışdır.

Müəllif qəti gələcək zaman şəkilçilərinin ayrı-ayrı şəxslər üzrə necə işlənməsinə xüsusi diqqət yetirmiş, onların ümumi və fərqli cəhətlərini açıqlamışdır. Onun tədqiqatında diqqəti cəlb edən maraqlı cəhətlərdən biri də nəqli keçmiş və indiki zamanın II şəxsində müşahidə edilən -an, -ə və -ınız, -iniz şəxs şəkilçilərinin qəti gələcək zamanda da işləndiyinin müəyyənləşdirilməsidir. Miiəllifin araşdırmala­rından aydın olur ki, Tovuz və Borçalı şivələrinin bəzilərində -an, -ən şəxs şəkilçiləri eyni şəkildə işləndiyi halda, Tovuzun Aşağı Ayıblı kənd şivəsində II şəxsin cəmi – eniz, -emiz variantları ilə ifadə edilir: oxuyajan, imrənəjən, oxuyajenız, imrənəjeniz. Bununla yanaşı, Borçalının Lejbədin kənd şivəsində II şəxsdə -aş, -əş (-yaş, -yəş) zaman və -şan, -şən (təkdə), - şınız, - şiniz (cəmdə) şəxs şəkilçiləri işlənir: məs.: qalaşşan, gedəşşən, qalaşşınız, gedəşşiniz.

Tovuz rayonunun Düz Qırıqlı və Qovlar kənd şivələrində isə, müəllifin yaz­dı­ğına görə, Azərbaycan dilinin digər şivələrində müşahidə edilməyən dördvariantlı -ış, -iş, -uş, -üş (-yış, -yiş, -yuş, -yüş), Xatınlı kənd şivəsində isə -aş, -eş, -oş, -öş (-yaş, -yeş, -yoş, -yöş) zaman və Düz Qırıqlı ilə Xatınlı kənd şivələrində -şan, -şən (təkdə), - şınız, - şiniz, - şunuz, - şünüz (cəmdə), Qovlar kənd şivələsində isə -dan, -dən (tək­də), -dız, -diniz, -dunuz, -dünüz (cəmdə) şəxs şəkilçiləri özünü göstərir (1, 125).

Yeri gəlmişkən qeyd etmək istərdik ki, H.Cəfərov “Tovuz rayonu şivələri” əsə­rində qəti gələcək zamanın II şəxs tək və cəmində yalnız ~oş, -eş zaman şəkilçisinin işləndiyini göstərmişdir. Görünür ki, müəllif Tovuz rayonunun Düz Qırıqlı, Qovlar və Xatınlı kənd şivələrindən material toplasa da, yuxarıda göstərilən faktları qeydə ala bilməmişdir.

R.Rüstəmov Borçalının Aşağı Saral kənd şivəsində qeyri-qəti gələcək zamanın II şəxs təkində -an, ən, cəmində -ız, -iniz şəxs şəkilçilərinin işləndiyini qeyd edir. Ancaq qeyri-qəti gələcək zamanın inkarının ədəbi dildə olduğu kimi işləndiyini göstərir. H.Cəfərovun adı çəkilən əsərində isə I şəxsin tək və cəmində inkarlığın - man,- mən forması ilə ifadə olunması qeyd edilir (2, 8).

Monoqrafiyada felin arzu və şərt şəkillərinin mürəkkəb formasının da başqa qruplardan fərqləndiyi xüsusilə nəzərə çarpdırılır. Müəllif göstərir ki, hər iki şəkildə əlamət şəkilçisi ədəbi dildən fərqli olaraq üç variantda işlənir. Arzu şəklinin mürəkkəbi -e, -o, -ö, şərt şəklində isə -se, -so, -sö variantlarında müşahidə edilir: açeydım, duroydum, tüşöydüm; alseydım, dursoydum, görsöydüm və s.

Qazax rayonunun Əli Bayramlı kənd şivəsində şərt şəklinin mürəkkəb forma­sında çox maraqlı bir xüsusiyyət də müəyyənləşdirilmişdir. Məlum olduğu kimi, ədəbi dildə, eləcə də Azərbaycan dili şivələrində mürəkkəb şərt şəklinin hekayə for­masında şəxs şəkilçiləri bir qayda olaraq, idi (bəzən də onun fonetik dəyişikliyə uğramış -ydı) bağlamasından sonra artırılır. Ancaq yuxarıda göstərilən şivədə şəxs şəkilçiləri həm -sa, -sə əlamət şəkilçisi qəbul etmiş felə, həm də idi bağlaması üzərinə artırılır. Bu hadisə bütün şəxslərdə deyil, yalnız I şəxs təkdə və II şəxsin tək və cə­mində müşahidə edilir, həm də idi bağlaması əksər şivələrdən fərqli olaraq əsas felə bitişmir və ondan ayrı işlədilir: bilsəm idim, bilsən idin, bilsəniz idiniz (1, 140-141).

Müəllif şərt şəklinin mürəkkəbində şəxs şəkilçilərinin iki dəfə təkrar edilməsi ilə işlənməsinin qaraqalpaq dilində də mövcud olduğunu göstərir.

Morfologiya bəhsində -alı, -əli; -ıfdan, -ifdən, -ufdan, -iifdən; -dıxcan, -dixcən, -duxcan, -düxcən kimi maraqlı feli bağlama şəkilçilərindən, qərb ləhcəsi üçün səciyyəvi olan zərflərdən, köməkçi nitq hissələrindən danışılmışdır.

Əsərin sintaksis və leksika hissələrində də qərb ləhcəsinin səciyyəvi cəhətləri açıqlanmış, söz birləşmələri, sintaktik əlaqələr, sadə və mürəkkəb cümlənin növləri və s. burada geniş şəkildə öz əksini tapmışdır.

 

Ədəbiyyat

  1. Azərbaycan dilinin qərb qrupu dialekt və şivələri. I cild. Bakı: 1967
  2. Джафаров И. Говоры Таузского района. Москва: 1954
  3. Əzizov E. Söz Xəzinəsi. Bakı: 1995
  4. Şirəliyev M. Azərbaycan dilinin qərb qrupu dialekt və şivələri // Azərbaycan SSR EA Xəbərləri, ictimai elmlər seriyası, № 6, 1960
  5. Rüstəmov R. Morfologiya //  Azərbaycan dilinin qərb qrupu dialekt və şivələri. I cild. Bakı: 1967

 

Взгляд на исследование  Товузских  говоров

Резюме

Исследование aзербайджанских диалектов имеет  очень богатую  исто­рию. В статье  прослеживается  история изучения Товузского говора Западного диалекта азербайджанского языка;  исследуются научные труды профессора М.Ширалиева в области диалектологии.

Ключевые слова:  западные диалекты и говоры азербайджанского языка, Товузские говоры, Казахский диалект, диалектологический анализ 

 

Summary

Research of the Azerbaijani dialects possesses very rich history. In article the author has paid attention to history of research of the Tovuz dialect of the Western dialect of Azerbaijani. In article scientific works in the field of dialectology of professor M. Shiraliyev are involved in research.

Keywords: westerly dialectes of Azerbaijanian language, Touse dialect, Khazakh dialect, dialect analysis

 

RƏYÇİ:  dos.E.Vəliyeva

                                                                                                                               

 

Aynur İmanova

ROMA TARİXÇİLƏRİNİN ƏSƏRLƏRİ AZƏRBAYCAN DİLİNİN TARİXİ

TOPONİMİYASININ ÖYRƏNİLMƏSINDƏ MƏNBƏ KİMİ

Eramızdan əvvəl I əsrdə Romada hakim nəsil olan İtaliklərlə karfagenlilər arasında 100 ildən artıq çəkən döyüş baş verdi. Bu döyüşlərdə italiklər qələbə çalsalar da, onlar böyük itkilər verdiklərindən Apenin yarımadasında və adalarda əllərində topladıqları hakimiyyəti saxlaya bilmədilər. Onların zəifləməsindən istifadə edən romalılar hakimiyyəti ələ aldılar. İtaliklərin bir hissəsi romalılara tabe oldu. Bir hissəsi isə Ön Asiya ölkələrinə qaçıb dağıldı.

Həmin italiklərin bir hissəsi Azərbaycanda məskunlaşmışdır. XVI əsrdə Şahsevənlər arasında yaşayan İtal nəsli qədim italiklərin Azərbaycanda məskunlaşan kiçik qollarından biridir. Cənubi Azərbaycandakı Qızıl Etil çayının, Füzuli rayonu ərazisindəki Edilli kəndinin varlığı göstərir ki, italiklər Azərbaycanın qədim etnoslarından biridirlər.

Romalılar hakimiyyət başına gələndən sonra italiklərin başladığı müharibəni davam etdirdilər. Karfageni tamamilə tabe edəndən sonra Misirə, Finikiyaya, Suriyaya və digər Ön Asiya ölkələrinə gəlib çıxdılar.

Roma müəllifləri öz sərkərdələrinin ayrı-ayrı ölkələrdə tarixi qələbələrini qələmə alırdılar. Roma qoşunları indiki Türkiyə ərazisinə və Azərbaycana gəlib çıxdığına görə latındilli tarixçilərin əsərlərində bu ərazidəki coğrafi adlar əks olunmuşdur.

Pompey öz qoşunları ilə Albaniyaya gəlib çıxmış, Alazan çayının Kür çayına töküldüyü yerdə albanlarla vuruşmuşdur. Latın mənbələrində Kür çayının adı Kur və Kir formalarında göstərilmişdir.(1. s.66-67)

Kür çayının adı haqqında həm Azərbaycan, həm də xarici ölkə tədqiqatçıları çox yazmışlar. Son nəticələr ondan ibarətdir ki, Kür tayfa adıdır. A.A.Axundov belə hesab edir ki, Kür sözü Qafqaz xalqlarının bəzilərinin dilində çay deməkdir. O, belə hesab edir ki, coşub daşdığına, qarşısına çıxan hər şeyi apardığına görə, insanlar çaya kür demişlər. Azərbaycan dilindəki kür, yəni davakar sözü bu mənaya uyğun gəlir.(3. s.26).

Roma sərkərdəsi Pompey Kür çayını keçib, Alban çarının qardaşı ilə döyüşmüşdü. Qay Yuli Solin yazır ki, albanlar Yafəs nəslindən olub, Kür çayının kənarında yaşayırlar. Onların saçları, kirpikləri ağdır. Onlar gündüz pis, gecə yaxşı görürlər. Onun fikrincə, alban sözü ağ saçlı deməkdir.(15. s.91)

Söz yox ki, 26 tayfadan ibarət olan albanların hamısı ağsaçlı deyildi. Onların arasında qara, şabalıdı saçlı adamlar da olmuşdur. Alban sözündə al hissəsi ağ və hər bir parlaq rəngi bildirsə də, Alban etnonimi tamamilə başqa bir inancla bağlı olaraq yaranmışdır. Alban yalnız qədim bir xalqın adı deyil, o teonim mənşəli etnonimdir. Bəzi Qafqaz xalqları ov və şimşək tanrısını alpan adlandırırlar. Onların inancına görə alpan ağ saçlı, hündür boylu nəhəngdir. O, şimşək çaxdırır, yağış yağdırır, günahkarları cəzalandırır.(12. s.16)

Albanlar latın tarixçilərinin yazdığına görə, yalnız Kür və Araz çayları arasında yaşamamışlar. Onların bir hissəsi indiki Cənubi Azərbaycan ərazisində yaşayırdılar.

Pompey Mela yazır ki, Qafqaz dağlarında Amazonka qızlar yaşayırlar. Həmin qızlar hələ uşaqlıqdan sərt müharibə qaydaları əsasında tərbiyə edilirdilər (13. s.86).

Amazonka qızlar Qafqaz dağlarında yaşayan qarqarlara ərə gedər, doğulan oğlan uşaqlarını ya öldürər, ya da atasına qaytarardılar. Qızları isə özləri tərbiyə edib böyüdərdilər.

Latın mənbələrindəki amazonka və qarqar etnonimləri türk dillərinin tarixi leksikası əsasında izah olunur. Ama - qadın deməkdir. Qarqar sözünün etimologiyası haqqında isə fikirlər müxtəlifdir. Erməni dilçilərinin fikrincə qarqar erməni dilindəki kar, yəni daş sözündəndir. Bu fikir inandırıcı deyil. Əvvəla, ona görə ki, kar erməni sözü deyil, sami mənşəli sözdür. Həm də bu etnonim qar yox, qarqardır.

V.V. Bartold yazır ki, qarqar köçəri quşlardan biridir. Qu quşu və ya qutan quşudur (5. s.493, 541). Qarqarlar qarqar quşuna sitayiş edərdilər, bayraqlarına o quşun şəklini həkk edərdilər. Bürünc və dəmir kəşf olunana qədər bir çox türk tayfaları, o cümlədən qarqarlar qutan quşunun dimdiyindən nizə hazırlayardılar.

Latın tarixçiləri Pompeyin Qafqaza hücumu ilə əlaqədar iberlər haqqında da məlumat verirlər. Pompey Albanlarla döyüşəndən sonra Kür çayını keçib, iberlərlə vuruşur və onları məğlub edir. Latındilli mənbələrdə iberlərin adı Hiberɥ kimi yazıya alınmışdır.

V-VII əsr Erməni mənbələrində isə İberlərin adı iki cür göstərilir: iver və virk. Yalnız Musa Xorenlli iberlərin adını iver yazmışdır. Bu, latın mənbələrinə uyğun gəlir. Digər tarixçilər isə iberləri virk, iberlərin yaşadığı yeri Daşti Vrats adlandırırlar.  Daşt İran dillərində çöl deməkdir. Deməli, Daşti Vrats etnik-coğrafi adı İber çölü kimi başa düşülməlidir.

Azərbaycan elmi fikri üçün çox maraqlıdır ki, Roma işğalı dövründə İveriya hökmdarının adı Uruz olmuşdur. Latın tarixçiləri onların adını Oroz kimi öz əsərlərində göstərmişlər (1. s.90,101-103)

Lutsi Anney Florq özünün Tit Libiyə həsr etdiyi kitabında yazır: "Pompey Mitridat və ermənilərlə müharibəni qurtarandan sonra ulduzlara baxaraq şimala üz tutdu. Kolxları darmadağın etdi. İberlərin günahlarını bağışladı. Qafqaz dağlarının ətəklərində düşərgə salıb Kolxida çarı Orozdan tələb etdi ki, dağlardan aşağı ensin və öz uşaqlarını girov gətirsin" (1. s.90).

Latındilli mənbələrdə Oroz, bəzən Oros kimi verilən çar və zadəganların adı türk dillərinin tarixi leksikası əsasında izah olunur. Uruz vuruş, yəni müharibə deməkdir. Bu barədə M.Kaşğarinin "Divani-lüğat it türk" əsərində və L.Z.Budaqovun "Türk-tatar dilinin müqayisəli lüğəti" əsərində məlumat verilir.(10. s.1; 6. s.128) Dədəmiz Qorqudun kitabında da uruş sözü müharibə mənasındadır. Belə ki, dastanda Qazan xan anasını əsir götürən Qıpçaq Məlikə deyir:

Qarıcıq anamı vergil bana,

Savaşmadan, uruşmadan varıb gedəlim.

Latın mənbələri eramızdan əvvəl ikinci, eramızdan sonra üçüncü əsrlərə aiddir. Bundan 800-900 il qabaq Uruz tayfası indiki Türkiyə ərazisində yaşayırdı. Urartu və Assuriya mixiyazılı abidələrində onların adı çəkilir. Assuriya hökmdarı III Tiqlatpalasar hardasa Urmi gölü yaxınlığında yerləşən Urus ölkəsinə basqın etmişdir. I Tiqlatpalasarın kitabında isə Urus Xorna ölkəsindəki 8 dağdan biridir.(14. s.35, 80, 82; 1. s.16, 212). Uruz antroponiminin etnonim mənşəyi ilə bağlı İ.Cəfərsoy yazır ki, Uruz əvvəlcə teonim olmuş, sonra etnonimə, nəhayət, antroponimə çevrilmişdir. Belə ki, müəllif "Səlcuqnamə" də Alp Ər Tonqanın oğlunun adının Alp Uruz olmasına əsaslanaraq qeyd edir ki, Qafqazdakı və İrandakı Elbrus dağları Alp Uruzun adı ilə bağlıdır.(7. s.33) Urus adı Bibliyada (eramızdan əvvəl VII əsr), yunan tarixçilərinin əsərlərində (eramızdan əvvəl V-III əsrlər), Qot tarixçisi İordanın kitabında (IV əsr), Suriya xristian salnaməçisi Zaxari Ritorun (VI əsr) xronikasında vardır. Həmin mənbələrdə Uruz etnonimi Urus və Ros formasında göstərilmişdir.

A.A.Bakıxanov yazır ki, qədim tarixçilərin əsərlərində rus tayfasının hünər­lərin­dən bəhs edilir. Rəvayətə görə, Makedoniyalı İskəndər ruslara dostluq məktubu yazmışdır.(4. s.34) Ancaq, həmin ruslar o zaman indiki Rusiyada yaşamırdılar. Türkiyə ilə İraq arasında yaşayırdılar

İndi rus deyəndə Rusiyada yaşayan slavyandilli xalqı başa düşürük. Ancaq ruslar, yəni uruslar slavyan deyildilər. Onların bir hissəsi Azərbaycan və Türkiyə ərazisindən Qara dənizin şimalına köçmüş və burada Kiyev-Rus knyazlığın yaratmışdır.

Afanesi Nikitinin "Üç dəniz arxasında səyahət" əsərini Tiber və Kiyev knyazlığında yaşayan əhalinin dilində yazılmışdır. Həmin əsərdəki sözlərin üçdə biri türk sözlərindən ibarətdir.(8. s.10-18)

VI əsrdə yaşamış Suriya tarixçisi Zaxari Ritor yazır ki, şimal xalqı olan ruslar slavyan deyillər. Onlar slavyanları əsir tutur və qul bazarında satırlar. Son elmi tədqiqatlar göstərir ki, heç 943-944-cü illərdə Bərdə şəhərini işğal edən ruslar da slavyan deyildilər.(8. s.8, 17)

Qədim Uruz tayfası bir çox xalqlar üzərində, o cümlədən slavyanlar üzərində hökmran olmuş, öz adını yad bir xalqa vermişdir.

Uruz antroponimi haqqında ən gözəl tədqiqatçılardan biri akademik Tofiq Hacıyevdir. O hələ 1984-cü ildə yazırdı ki, erməni mənbələrində Oroys kimi göstərilən Albaniya hökmdarının əsl adı Uruz olmuşdur.(9. s.125-136)

Nəticə. Roma tarixçilərinin əsərləri Azərbaycanın qədim tarixinin və Azərbaycan dili tarixinin öyrənilməsi üçün ən qiymətli mənbələrdən biridir.

Latındilli mənbələrdə çoxsaylı türk mənşəli antroponimlər, toponimlər vardır ki, onlar Azərbaycanın tarixi coğrafiyasının öyrənilməsində müstəsna əhəmiyyətə malikdir.

Latındilli mənbələrdə bəzən türk sözləri olduğu kimi yazılır, bəzən az və ya çox dərəcədə fonetik dəyişikliyə uğrayır: quzu - kuzi, uruz - oros, dəmir -tiber, Apulu - Apollon və s.                          

 

İstifadə olunan ədəbiyyat:

  1. Алиев К.Г.. Античные источники по истории Азербайджана. Баку. Элм. 1986
  2. Арутюнян Н.В.. Топонимика Урарту. Хурриты и Урарту. Ереван. 1985
  3. Axundov A.A.. Torpağın köksündə tarixin izləri. Bakı. Azərnəşr.  1984
  4. Bakıxanov A.A.. Gülüstani İrəm. Bakı. AMEA nəşriyyatı. 1951
  5. Бартольд В.В.. Сочинение. т. 2. ч. 1. М.. Наука. 1965
  6. Будагов Л.З.. Сравнительный словарь турецко-татарских наречий. т. I. СПб. 1869
  7. Cəfərsoy İ.. Türk dillərində teonim və etnonimlər. Bakı. Viktori. 2010
  8. Cəfərsoy İ.. Türklər rusların soykökündə. Bakı. 1995
  9. Hacıyev T.İ.. Azərbaycanın qədim onomastikasına dair. Azərbaycan filologiyası məsələləri. II cild. Bakı. Elm. 1984
  10. Kaşğarlı M.. Divani lüğat-it türk. I cild. Ankara. 1939
  11. Марр Н. Я.. Грамматика древнеармянского языка. Этимология. СПб. 1903
  12. Мифы народов мира. М. Энциклопедия. 1980
  13. Помпей Мела. Землеони. ВК
  14. Qaşqay S.. Qədim Azərbaycan tarixi mixiyazılı mənbələrdə. Bakı.  Təhsil. 2006
  15. Гай Юлий Солин. Сборник достопримечетельностей. Баку. Элм. 1986       

Açar sözlər: latın, antik dövr, mədəniyyət, mixi yazılar, toponimlər.

Ключевые слова: латын, античное время, культура, клинописьные памятники, топонимы.

Ke words:  Latin, ancient period, culture, cuneiforms, toponyms.

 

Xülasə

Roma tarixçilərin əsərləri latın dilində yazılsa da, onun leksik fondunun xeyli hissəsi qeyri-latın mənşəli sözlərdən ibarətdir. Xüsusilə, yer, dağ, çay, tayfa və qəbilə adlarının çoxu qeyri-latın sözləridir.

Ümumiləşmiş tədqiqat əsərlərində və dərsliklərdə göstərilir ki, latın dili quruluşca flektiv olub, Avropa dillərində danışan xalqların çoxunun əcdadlarının dilidir. Əslində isə belə deyildir. Akademik N.Y.Marr 1903-cü ildə çap etdirdiyi kitabında yazır: "Qədim yunan və latın dilləri təmiz flektiv dillər deyildir. Bu dillər hibrit bir dil olub Yafəs dilləri qrupuna aiddir. Latın dilində quruluşca iltisaqi olan qədim Ön Asiya dillərindən alınma çoxlu sözlər vardır. Həmin sözlər Hind-Avropa mənşəli deyildir." (11. s.3-14)

 

Summary

       The works of Roman historians, as a source to learn   the historical toponymy of Azerbaijanian language

In this article, the name of geographical places in Roman historiansʼworks are learned. The existence of the most of those place names becomes the object of research. It is defined that in the works of the Roman historians of the 1-3th century many place names in the Southern Caucasus existed either fully or with little phonetic changes. In this research, the works of  Pompey Mela, Pliny, Pompey Trog, Gay Juli Solin and others are investigated. The Azerbaijani origin of most of the same toponyms is defined.

 

Резюмe

Труды Римских историков, как источник изучения топонимики истории Азербайджанского языка

В этой статье изучаются названия мест из географических работ Римских историков. Присутствие значительной части названий этих  мест в истори­ческой географии Азербайджана превратилось в объект исследований.

Было определено, что в работах римских историков I-III века большинство названий мест Южного Кавказа существовали либо как они есть, либо с незна­чи­тельными фонетическими изменениями. В этой работе были иссле­дованы труды Помпея Мела, Плини, Помпея Трога, Гая Юлия Солина и других. Было установлено азербайджанское происхождение большинства этих топонимов.

 

Rəyçi: fil. ü. e. d., baş e. i. İlhami Cəfərsoy


Heyran İsrafil qızı Mehdiyeva

İNGİLİS DİLİNİN ARTIKULYASİYA BAZASININ ƏSAS XÜSUSİYYƏTLƏRİ

(Azərbaycan dili ilə müqayisədə)

Fonetika yunan mənşəli “phonetikos” sözündən olub “səs”, “küy”, “səda” məna­sını verir. Fonetika dilçiliyin bir şöbəsi olub, adətən “səs haqqında elm” kimi izah edilir. Lakin fonetika anlayışının məzmununu yalnız dil səsləri ilə məhdudlaşdırmaq olmaz. Fonetika dil səslərinin fizioloji (artikulator), akustik  (fiziki), perseptiv (qavrama ) və funksional aspektlərini tədqiq edib öyrənməklə yanaşı, dilin səs tərkibini, onların birləşmələlrini, fonetik qaydalarını, tələffüz xüsusiyyətlərini, sözlərin heca quruluşunu, heca bölgüsünü, müxtəlif növ vurğu və vurğu dərəcələrini, intonasiyanı, onun kompo­nentlərini, müxtəlif səciyyəli fonetik hadisələri öyrənən elmdir.

Dil hansı formada (şifahi, yazılı) olursa olsun, o, həmişə müəyyən səs örtüyündə mövcuddur. Nitq psixologiyası belə bir faktı təsdiq edirki, insan yazı yazarkən, səssiz halda oxuyarkən sözlərin, cümlələrin tələffüzü, intonasiyası yazanın, oxuyanın beynində mövcud olur. Ancaq danışıq və səsli oxu zamanı sözlərin, cümlələrin səslənməsi, onla­rın akustik obrazları aşkar formada təzahür edir. Bu baxımdan heç də təsadüfi deyildir ki, dil laboratoriyasının yaradıcılarından olan Yaponiyanın «Sony» korpora­siyası belə bir qənaətə gəlmişdir ki, «Language is basically sound».

Dil səsləri dilin mövcudluq formasıdır. Danışıqda və ünsiyyət prosesində artikula­tor –akustik cəhətdən sayca müxtəlif çalarlı səslər tələffüz edilir. Danışıqda sayca çoxluq təşkil edən belə səslər fon və ya səs adlanır. Səslər konkret situasiya ilə bağlı olsalar da, onların hər birinin işlənməsi müəyyən fonetik amillərdən asılıdır.

Danışıqda sayca az olan səslər vardır ki, onlar səslərin mənasını və qrammatik formaları bir-birindən fərqləndirməyə xidmət edir. Məsələn, pin-pen, man-men, advice-advise və s.

 Dildə sözləri, söz formalarını, qrammatik formalar da daxil olmaqla bir –birindən fərqləndirən səslər fonem adlanır. Məsələn, ingilis dilində 44, Azərbaycan dilində isə 34 fonem vardır.

Dillər müxtəlif olduğu kimi, onların danışıq səsləri də müxtəlif müxtəlifdir. Belə ki bir dildə bir-birinin eyni olan iki səs tapmaq çətindir. Azərbaycan və İngilis dilində eyni adlı səslər [t, d, s, z] müxtəlif akustik çalarlara malikdir. Səslərdə müxtəliflik yara­dan amil danışıq üzvlərinin aldığı müxtəlif tələffüz məxrəcləridir. Məsələn, Azərbaycan dilində [t, d, s, z] səsləri dilin ön hissəsi ilə ingilis dilində isə dilin ucu ilə tələffüz olunur.

Ümumiyyətlə, danışıq səsləri iki əsas qrupa bölünür: sait səslər və samit səslər. Sait səslər elə səslərdir ki, onlar tələffüz edilərkən hava axını udlaq və ağız boşluğunda heç bir maneəyə rast gəlmir və sərbəst xaric olur. Məsələn: ingilis dilində [i:, e:, u:] və s.

Azərbaycan dilində [a, e, u] və s.

                Sait səslər də tələffüz məxrəcinin sabitliyinə görə üç əsas qrupa bölünür: monoftonq, diftonqlar və diftonqoydlar.

                Monoftonqlar elə səslərdir ki, onları tələffüz edərkən danışıq üzvlərinin tələffüz məxrəci sabit olur, yəni dəyişməz qalır.

                Məsələn, ingilis dilində [α:,e,æ, Ʒ] və s.

                Azərbaycan dilində[ə, e, a, u]  və s.

Diftonqlar elə sait səslərdir ki, onların tələffüzündə danışıq üzvləri bir saitin tələffüz məxrəcindən digər saitin tələffüz məxrəcinə hərəkət edir, sait səsin tələffüz məxrəcində dəyişmə baş verir.

                Məsələn, ingilis dilində [eý, ýw, uw] və s.

                Azərbaycan ədəbi dilində diftonq yoxdur. Diftonqlar iki elemntdən ibarət olur biri qüvvətli, digəri isə zəif. Qüvvətli element nüvə, zəif element isə sürüşkən adlanır.

                Birinci elementi qüvvətli, ikinci elementi zəif olan diftonqlar düşən diftonqlar adlanır. İngilis dilində bütün diftonqlar əsasən düşən diftonqlardır.

                İkinci elementi qüvvətli, birinci elementi zəif olan diftonqlar isə qalxan diftonqlar adlanır. Qalxan diftonqlar əsasən italyan dili üçün səciyyəvidir.

                Diftonqoydlar monoftonqlarla diftonqlar arasında aralıq mövqe tutur. Difton­qoydlar elə sait səslərdir ki, onların tələffüzündə danışıq üzvlərinin vəziyyətində qismən dəyişmə, sürüşkənlik baş verir. Ingilis dilində iki diftonqoyd səciyyəli sait vardır [i:, u:]

                Samit səslər elə səslərdir ki, onlar tələffüz edilərkən hava axını udlaq və ağız boşluğunda müəyyən maneələrə rast gəlir. Məsələn: ingilis dilində [t,k,l,n,r] və s.

                Azərbaycan dilində [t,p, l,k,g,s]

                Musiqili tonun və küyün iştirakına görə samit səslər iki qrupa bölünür: sonor samitlər, küylü samitlər.

                Sonor samitlər elə samitlərdir ki, onların tələffüzündə musiqli ton kuyə üstün gəlir. Məsələn: ingilis dilində [m,n,r,l,j,w] və s.

                Azərbaycan dilində [m,n,r,l]

                Küylü samitlər elə samitlərdir ki, onların tələffüzündə küy musiqili tona üstün gəlir.

İngilis dilində: [p,b,s,z]

Azərbaycan dilində [t,k,s,z] və s.

Ümumiyyətlə, hər bir dilin səslərinin danışıq üzvlərində özünəməxsus tələffüz məxrəcləri, səs qəlibləri vardır. Başqa sözlə, hər bir dil danışıq üzvlərindən, vurğu və intonasiya vasitələrindən özxünəməxsus formada istifadə edir. Belə ki, müxtəlif dillərdə eyni adlı səslər danışıq üzvlərində müxtəlif tələffüz məxrəclərinə, səs yuvalarına malikdir. Məsələn, apikal, dorsal, kakuminal, retrofleks, titrək və digər səs məxrəc­lərin­də olduğu kimi. Bununla belə, bir dildə olan danışıq səsi, yaxud səs birləşmələridigər dildə mövcud deyildir. Digər tərəfdən, bir dildə vurğu söz və söz formalarında müxtəlif hecalara düşdüyü halda, digər bir dildə vurğu sözlərin  son hecasına düşür, yaxud bir dildə düşüb qalxan ton geniş şəkildə işləndiyi halda (ingilis), digər bir dildə (rus) düşüb qalxan ton yoxdur və s.

Beləliklə, hər bir xalqın dilində tarixən yaranmış dil səsləri, onların tələffüz məx­rəcləri, danışıq, vurğu, intonasiya, ritm vərdişlərinin məcmuyu həmin dilin artikulyasiya bazasını təçkil edir.

Ingilis və Azərbaycan dillərinin artikulyasiya bazası arasında fərqlər mövcuddur . bu fərqlər özünü samit və saitlərin tələffüzündə, onların birləşmələrində, vurğu, intonasiya və danışıq ritmində özünü göstərir.

Samitlər

1.İngilis dilində [∫,Ʒ], [ʧ, ʤ]samitləri və saitlərdən əvvəl işlənən [l] samitinin yumşaq variantı istisna olmaqla, yerdə qalan dilönü samitlər ön sıra samitlərdən əvvəl və sonra yumşalmır.

                Lakin azərbaycan dilində samitlərin saitlərə uyuşmasına güclü meyl vardır. Belə ki, Azərbaycan dilində dilortası samitlər [k,g] əksər hallarda ön sıra saitlərilə işlənir və [l]samiti ön sıra samitlərindən sonra yumşalır.

                Müqayisə et: give-gil, get-get, girl-göl, bell-bel, tin-tin, kin-kin və s.

                2. İngilis dilində cingiltili küylü samitlər sözün sonunda qismən karlaşır. Əgər sözlərin sonunda qismən karlaşan cingiltili samitlər tamamilə karlaşdırılarsa, bu halda sözlərin mənası dəyişmiş olacaq və bu da fonoloji səhvə aparıb cıxaracaq.

                Məsələn: cab-cap, leave-leaf, bus-buzz, bag-back, bid-bit, sead-seat, ridge-rich.

                Azərbaycan dilində samitlər söz sonunda adətən karlaşır.

Məsələn: kitab(p), məktəb (p), kənd (t), süd (t), cəhd (t), oynaq (k), hissiz (s).

                Bununla yanaşı, Azərbaycan dilində cingiltili samitlər söz sonu mövqedə fonematikliyə də malikdir. Məsələn: od-ot, yad-yat, az-as, yaz-yas, qız-qıs, ac-aç, yağ-yax və s.

                3. İngilis dilində iki, üç, dörd, bəzən beş, hətta altı (bax: Г.П.Торсуев. Вопросы фонетической структуры слов (на материалы английского языка М-Л, 1962, стр. 108-130))samit yanaşı işlənə bildiyi halda, Azərbaycan dilində buna oxşar samit ardıcıllığı, birləşməsi yoxdur. Məsələn: present, street, texts, sixths, functional, entrants, remonstrant (etiraz edən).

                Azərbaycan dilinin öz sözlərində söz əvvəlində adətən bir samitdən artıq samit gələ bilmir və söz sonunda işlənən iki samitdən biri adətən növlü samit olur. Məsələn: qazan, buzov, qırx, üst, alt və s.

                4. İngilis dili samitlərinin tələffüzündə əzələ gərginliyi Azərbaycan dilinin samitlərinə nisbətən çox olur. İngilis dili p, t, k kar samitlərinin nəfəsliliyi Azərbaycan dilindəki p,t,k kar samitlərinə nisbətən güclüdür.

                5. İngilis dilində r samitindən başqa bütün dilönü samitlər apikal, Azərbaycan dilində isə bütün dilönü samitlər (r) başqa dorsal tələffüzə malikdir.

                6. İngilis dilində [r] sonoru yuvaqarxası, novlu samitdir. Azərbaycan dilində isə r sonoru titrək yuvaq samitidir.

                7. İngilis dilində üçüncü bir burun sonoru [ŋ] vardır. Azərbaycan dilində belə sonor səs yoxdur.

                8. İngilis dilində qoşadodaq [w] sonoru vardır, Azərbaycan dilində isə belə sonor mövcud deyildir.

                9. İngilis dilində iki dişarası [θ,ð] , novlu samit vardırş Lakin Azərbaycan dilində sişarası samitlər mövcud deyildir.

                10. Azərbaycan dilində, ingilis dilində mövcud olmayan, dilarxası, yumşaq damaq novlu[x,ğ] samitləri vardır.

                11. İngilis dilində Azərbaycan dilindəki dişortası kipləşən-patlayışlı, sərt damaq samitlərinə [k,g] oxşar samitlər yoxdur.

                12. İngilis dilində [m,n,l] sonorları sözlərin sonunda başqa samitdən sonra dayandıqda heca yaratmaq xüsusiyətinə malikdir. Məsələn: rhythm [‘rið m],  garden [‘ga:dn], little [‘litl] və s.

                Ancaq azərbaycan dilində olan sonorlar [m, n, l] bu mövqedə heca yarada bilmir.

Saitlər

İngilis dili saitləri vurğulu hecalarda Azərbaycan dili saitlərinə nisbətən daha gərgin olur, vurğusuz mövqedə isə reduksiyaya ugrayır, və neytral səsə çevrilir, hətta tamamilə düşə bilir.

                Ancaq Azərbaycan dil saitləri vurğusuz mövqelərdə öz keyfiyyətini əsasən itirmir.

                2. İngilis ədəbi dilində saitlər məxrəc sabitliyinə görə monoftonqlara və diftonq­lara ayrılır, lakin Azərbaycan ədəbi dilində diftonqlar yoxdur.

                3. İngilis ədəbi dilində uzun və qısa saitlər vardır. Onlar bir –birindən həm kəmiyyət, həm də keyfiyyət cəhətdən fərqlənir. İngilis dili monoftonqlarının uzunluğu fonematik səciyyə daşıyır.

                Azərbaycan ədəbi dilində uzunluq əsasən fonematik səciyyəli deyildir. Uzun saitlərə əsasən bir sıra xarici mənşəli sözlərdə rast gəlinir.

                4. İngilis dili saitləri əsasən dodaqlanmayan saitlərdir. Belə ki, 20 saitdən cəmi beşi [я:,ð, u:, u, ou]  dodaqlanan, yerdə qalanları isə dodaqlanmayan saitlərdir.

                Azərbaycan ədəbi dilində doqquz saitdən dördü dodaqlanan [o, u, ö, ü] , beşi isə dodaqlanmayan [a, i, e,ə,ı] saitlərdir.

                Azərbaycan dilində dodaq dairəviləşməsi fonematik səciyyə daşıyır. Məsələn: iz-üz, qul-qıl, bel-böl, ot-at, və s.

                İngilis dilində dodaqlanan saitlərdə dodaqlar dairəviləşir və azacıq irəliyə verilir. Azərbaycan dilində isə dodaqlar daha çox dairəviləşir və daha çox irəliyə verilir.

                5. İngilis dilində Azərbaycan dilində olmayan [Ʒ:, ə]orta sıra saitləri, Azərbaycan dilində isə ingilis dilində olmayan [ö,ü] ön sıra saitləri vardır.

                6. İngilis dilində ön arxa tələffüzlü [ı] və arxa ön tələffüzlü [ʌ, u, ou] saitləri vardır. Azərbaycan dilində ön arxa tələffüzlü və arxa ön tələffüzlü saitlər yoxdur.

                7. İngilis dilində qısa saitlər bir qayda olaraq, vurğulu qapalı hecalarda gəlir və ani, çox qısa tələffüzə (checked) malikdir. Azərbaycan dilində isə qısa saitlər həm açıq, həm də qapalı hecalarda gələ bilir və sürəkli (unchecked) tələffüzə malikdir.

                8. İngilis dilində arxa sıra, açıq saitlər [α:, ᴐ:, ð]saitlərinin geniş və uzun rezo­na­toru vardır. Lakin azərbaycan dilində belə açıq, arxa sıra, gərgin və arxada tələffüz edilən saitlər yoxdur.

                9. İngilis dili saitlərinin tələffüzündə dil kütləsi daha çox geriyə çəkilmiş vəziy­yətdə olur və dil ağız boşluğunda gümbəzə oxşar forma alır. Lakin Azərbaycan dili sait­lərinin tələffüzündə dilin ön dişlərə doğru hərəkət etmə və daha çox yastı vəziyyət alma meyli vardır. Azərbaycan dili saitləri üçün ahəng qanunu tipik bir qanun olduğu halda, ingilis dilində ahəng qanunu yoxdur.

                İngilis dilində vurğu dinamik (ekspirator) səciyyəlidir, yəni vurğulu hecalar vur­ğusuz hecalardan enerji qüvvəsinin çoxluğu, səsin ucalığı və aydınlığı ilə fərqlənir, söz­lərdə artikulator enerji vurğulu hecalar üzərində mərkəzləşir, nəticədə vurğusuz hallarda saitlər kəmiyyət və keyfiyyət baxımından reduksiyaya uğrayır və bəzən də tam düşə bilir.

                Azərbaycan dilində vurğu musiqili dinamik səciyyəlidir. Azərbaycan dili sözlə­rində  artikulator enerji vurğulu hecalar  üzərində o qədər də mərkəzləşmir, az və ya çox dərəcədə hecalar üzərində bərabər paylanır və saitlər vurğulu mövqedə keyfiy­yətcə vurğusuz hecalardan o qədər də fərqlənmir və saitlər əsasən reduksiyaya uğramır.

İngilis dilində vurğu yerinə görə sərbəst, Azərbaycan dilində isə əsasən sabitdir.  İngilis dilinin danışıq ritmi vurğulu (stress-timed rhythm) ritm tipi ilə, Azərbaycan dilinin danışıq ritmi isə hecalı (syllable –timed rhythm) ritm tipi ilə səciyyəvidir. İngilis və Azərbaycan dillərinin danışıq ritmi fiziloji-akustik baxımdan da fərqlidir. İngilis dilinin danışıq ritmi əzələ enerjisinin artması, hava axınında nəfəs vermənin kəskinliyi ilə xarakterikdirsə, Azərbaycan dilinin danışıq ritmi hava axınında  nəfəs vermənin və əzələ enerjisinin süzgünlüyü ilə səciyyəvidir.

Ədəbiyyat:

1. Antipova E.Ya. and others. English İntonation. M., 1974

2. Babayev S.M., Garayeva M.G. English Phonetics. Baku, “Maarif”, 1999

3. Babayev S.M. Major problems of oral communicatioon in foreign languages. – Foreign language teaching issues. Təbriz 1992

4. Dickushina O. English phonetics. M., 1965

5. Vasilyev V.A. English Phonetics. M., 1980

6. Axundov A. Azərbaycan dilinin fonetikası. Bakı, “Maarif”, 1984

7.Fəxrəddin Yadigar Fonetika və Fonologiya məsələləri. Bakı, “Maarif”, 1993

8. Musayev O.İ. İngilis dilinin qrammatikası, Bakı, “Maarif”, 1986

9. Азизов С.А. Вопросы силлабической структуры слова в английском языке// Актуальные проблемы изучения гуманитарных наук. Баку, “Мутарджим”, 1999, №1

10. Zeynalov F. Practical English Phonetics, Book 1 , Bakı, 2007

XÜLASƏ

Məqalədə əsasən ingilis dilinin artikulyasiya bazası haqqında məlumat veril­miş­dir. Əsas məqsəd ingilis dilinin artikulyasıya bazasının mühüm xüsusiyyətlərini məhz Azərbaycan  dilinin artikulyasiya bazası ilə müqayisədə təhlil etməkdir. Bu təhlil daha çox sait və samit səslərin təhlilində  öz əksini tapmış və bir sıra nümunələr göstəril­məklə daha da aydın şəkildə izah olunmuşdur.

 

РЕЗЮМЕ

В статье дана информация об артикуляционной базе английского языка. Основной целью статьи является сравнительный анализ важнейших особенностей артикуляционный базы азербайджанского и английского языков. Этот анализ касается в основном гласных и согласных звуков обоих языков.

 

SUMMARY

The article provides information about the articulation base of English language. The main purpose of the article is a comparative analysis of the most important features of articulation base in Azerbaijan and English languages ​​. This analysis mainly concerns the vowels and consonants of  both languages ​​.

 

Rəyçi: dos.Əliyeva Sevinc


Quliyeva  Dilarə  Rüstəm  qızı

SİNTAKSİS  NİTQİN QURULUŞ ƏLAQƏLƏRİNİ ÖYRƏNƏN BÖLMƏ  KİMİ

Mənşəyinə  görə  yunan  sözü  olub, “qurulma”, “birləşmə”, “tərtibat” məna­la­­rını  ifadə  edən  sintaksis  qrammatikanın  bir  şöbəsi  kimi  sözlərin  söz  birləş­mələri və cümlələr şəklində birləşməsi qaydalarından bəhs edir. Sintaksis dilin  qram­matik sistemində mərkəzi yer tutaraq obyektiv reallıqla əlaqəli olub fikrin müba­diləsinə  xidmət  edir. Dilin  qrammatik  quruluşunu  öyrənən  sintaksis, sintak­tik  vahidlər sisteminə daxil olan söz birləşmələri, cümlə, sintaktik  bütövləri  və  sin­tak­­tik  vahidlərin  qurulmasını, onların  bağlanma  vasitələrini  tədqiq  edir.

Dilçiliyin bir şöbəsi kimi sintaksis sözlər və  cümlələr  arasındakı  əlaqə, sözlərin  və  cümlələrin  birləşməsi, bir-birinə  bağlanması vasitələrindən  bəhs  edir. Bununla yanaşı, sintaktik əlaqələr və sintaktik semantika anlayışları da sintaksisin  əsas  təd­qiqat  obyektlərindəndir.

Söz birləşmələrinin əsas vəzifəsi sözlər kimi əşya və  hadisələri  adlandırmaqdır. Cümlə isə ünsiyyətin əsas vahidi kimi fikrin formalaşması, ifadəsi, başqasına  ötürül­məsi üçün əsas vasitə olduğundan  özünün  çoxaspektliliyi  ilə  səciyyəvidir. Struktur, semantik  və  kommunikativ  aspektlər  cümlədə  bir-biri  ilə  qarşılıqlı  əlaqədə  olur. Buna görə də cümlə problemi sintaksisin mərkəzində duran və daha  çox  araşdır­maya  cəlb  olunan  sintaktik  vahiddir.

Dilimizdə işlənən hər bir leksik  vahid  məna  və  qarmmatik  cəhətdən  müəyyən  qruplara, nitq  hissələrinə  bölünür. Nitq  hissələrinin  leksik  və  qrammatik  mənaları  fərqləndiyi kimi, sintaksisdə də sintaktik vahidlər və onların komponentləri  leksik  və qrammatik semantikasına  görə  bir-birindən  fərqləndirilir. Məsələn; aydın  səma, işıqlı  mənzil, yerindən  qalxıb  və  s. birləşmələrin  hər  biri  həmin birləşməni  təşkil   edən sözlərin mənası əsasında  qurulub. Bunlar  birləşmənin  leksik  mənasıdır, leksik  məna isə  hər  bir  birləşmə  üçün  fərdi  səciyyə  daşıyır. Bu  birləşmələrdə  tərəflərin  ayrı-ayrı  nitq  hissələrinə  aid  olan  sözlərdən  qurulması  birləşmələrin  qrammatik  mənasını  təşkil  edir.

Bəhs  açacağımız  bölmə  ənənəvilikdən  fərqli  olaraq, sintaksisin  dilin  deyil, nitqin  quruluş  əlaqələrini  öyrənməsinə  həsr  olunduğundan, burada  dil  və  nitq  məsələsinə, onların  qarşılıqlı  əlaqəsi  və  onlar  arasındakı  fərqlərdən, dil  və  nitqi  tədqiq  edən  elm  sahələrindən  də bəhs  edəcəyik   

Dilçilikdə  aktual  məsələlərdən  biri  də  dil və nitq  qarşılaşmasıdır. Dil  və  nitq  anlayışları  bir-birilə qarşılıqlı  əlaqədə  olub  bir-birini  tamamlasa  da, onların  tətbiq olunma sahələri fərqlidir. Hər  dilin  özünəməxsus fonemlər sistemi, lüğət tərkibi, sabit qrammatik quruluşu və  yazı  sistemi  vardır. Dil  dəyişən, inkişaf  edən  ümumi, ictimai  hadisədir. Dil  ictimai  həyatda  qazanılmış  bilik  və  məlumatların  sözlər  və  cümlələrlə  ifadəsi, fikir  mübadiləsinin  əsas  vasitəsidir. Dil  öz  daxili  qanunları  ilə  tənzimlənir, yeni sintaktik  konstruksiyalar  yaranır, köhnə  elementlər, formalar  dilin  passiv  lüğət fonduna keçir və ya  dildən  çıxır. Ətraf  aləmdə, cəmiyyətdə  baş  verən  bütün  dəyişikliklər  dilə  təsirsiz  ötüşmür. Dilin  vəzifəsi  yalnız  fikir  mübadiləsi  aparmaq, informasiyanı ötürmək və  qəbul  etmək, ünsiyyət  vasitəsi  olmaqla  bitmir. Eyni zamanda, bəşəriyyətin  mənəvi  ruhu  sayılan  yazılı  və  şifahi  ədəbiyyat, bütün  dünyəvi  və  dini  əsərlər, təbiətin  sirləri  insanlara  dil  vasitələri  ilə  çatdırılır.

Dil və nitq  arasındakı  əlaqə  obyektiv  zərurətdir, çünki  dil  öz  varlığını  nitqdə  tapır, nitq  isə  mənbəyini  dildən  götürür. İnsanlar  fikirlərini  nitqlə  ifadə  edir, nitqdə  formalaşdırır. Nitq prosesi olmazsa dil, dil olmazsa, nitq  prosesi  təzahür  edə  bilməz. Nitq dilin inkişafı  üçün  sanki  şərait  yaradır. Belə  ki, dilin  lüğət  tərkibində  və  qrammatik  quruluşunda  baş  verən  dəyişikliklər  nitqdə  öz  əksini  tapır. Nitq  fərdi  səciyyə  daşıdığından  hər  kəsin  danışığı, nitqi, söylədiyi  fikirlər  də  fərqli  olur. Nitq  də dil  vasitəsilə  ünsiyyətə  xidmət  edir. Ümumi  və  ictimai  səciyyəli  dil  nitqə  nisbətən sabit, fərdi və xüsusi səciyyəli nitq isə dilə nisbətən  daha  dinamikdir.

Məşhur  dilçi  Ferdinand  de  Sössür  də  dil  və  nitq  məsələsinə  toxunaraq, dili  sistem, nitqi  isə proses  adlandırır. Qeyd  edir  ki, sistemi  prosessiz  təsəvvür  etmək  olar, amma proses sistemsiz yaşaya bilməz. F.de Sössür  dili  nitq  fəaliyyətinin  tərkibindən ayıraraq ona işarələr sistemi kimi  baxırdı. Onun  dil  və  nitq  problemləri  ilə  əlaqədar yazdıqlarından  da göründüyü kimi o, dili abstrakt sistem, nitqi  isə  konkret, danışma  prosesi  hesab  edir. Dilçi  qeyd  edirdi  ki, dilçinin  borcu  nitqdən  dilə daxil  olub  dilin  sistemini  öyrənməkdir. Həmin  sistemin   dərinliyinə  nə  qədər  girmək  mümkündürsə, nitq  fəaliyyəti  də  bir  o  qədər  ətraflı  təsəvvür  oluna  bilər. Bu  mənada, nitq  fəaliyyətinin  tədqiqat  aspektləri  linqivistik  və  psixolinqivistik  deyə  ayrılırlar. ( 9;17)

Ünsiyyət  vasitəsi  olan  dil  dilçiliyin  tədqiqat  obyekti  olduğu  halda, ünsiyyət  prosesi olan nitq isə psixologiyanın əsas tədqiat obyektidir. Müasir dövrdə  psixo­logiya ilə dilçilik elmləri  arasında  sıx  əlaqə  özünə  geniş  yer  tutmağa  başlamışdır. Bunun  aydın  təzahürünü  psixolinqivistikanın  meydana  gəlməsində  görürük. Nitq davranışını psixoloq və  linqvistlərin  kompleks  şəkildə  öyrənmələrini  nəzərdə tutan elm sahəsi psixolinqvistika adlanır. Linqvistika və nitqin  psixologiya­sından  fərqli  olaraq  psixolinqvistika  bir  elm  kimi müstəqil  tədqiqat  predmetinə  malikdir. Psixologiya  nitqin  yaranması, anlaşılması  və  formalaşmasının  gedişi  zamanı  öz  diqqətini  daha  çox  şüurun  psixi  funksiyalarının  xüsusiyyətlərinə  yönəldirsə, psixolinqvistika  bunlarla  yanaşı  bu  funksiyaların  insanların  nitq  fəaliyyətində  və  nitq  davranışında  ifadə  vasitələrini  də  nəzərə  almağa  çalışır.  

Psixologiya və linqvistikaya  daxil  olmayan  elmdən – psixolinqvistikadan  bəhs edən O.Ditrix yazırdı ki, təkcə  dil  deyil, hər hansı nitq aktı və onun  qavranılması sadə proses  deyil, mürəkkəb  psixofizioloji  funksiyadır. Burada  nəinki  dil, eləcə  də, göstərilən  hadisələr  çərçivəsində, hər  birinin  öz  nisbi  qiyməti  olmaqla, həmin  qatların  müxtəlif  aktları  və  hissələri  var. (9;33)

Psixolinqvistika  elminin  obyekti  və  predmeti  haqqında  dilçilikdə  müxtəlif  fikirlər  vardır. C.Miller  yazırdı  ki, bu  yeni  elm  sahəsinin  əsas  vəzifəsi  insanlar  danışarkən  istifadə  etdiyi  cümlələrin  psixoloji  proseslərini  təsvir  etməkdir. (9;5) A.A.Leontyev psixolinqvistikanı dil sistemi ilə dil  qabiliyyəti  arasındakı  münasibəti  öyrənən  elm  adlandırırdı. (9;6) Bütün  bu  fikirləri  əsas  götürərək  deyə  bilərik  ki, psixolinqvistika  insanın  nitq  fəaliyyətindən  bəhs  edən  bir  elm  sahəsidir.

Son  dövrlərdə  dilin  sintaktik  quruluşu  ənənəvilikdən  çixaraq  2  istiqamətdə  öyrənilir: potensial və aktual sintaksis. Əgər potensial sintaksisin obyekti dilin  sin­taktik quruluşudursa, aktual sintaksisin  obyekti  isə  nitqin  sintaktik  quruluşudur. Potensial sintaksisin əsas vahidi cümlə  olduğu  halda, aktual  sintaksisin  əsas  vahidi  söyləmdir.

Söyləm – müəyyən  bir fikri ifadə edən ünsiyyət vahididir. Söyləm mətnin  se­mantik cəhətdən ən kiçik və bitkin hissəsi, intonasiya cəhətdən  müstəqil  vahididir. Söyləm mətn daxilində cümlə komponentlərinin qruplaşmasından əmələ gəlir. Söy­ləm cümləyə uyğun gəlsə də, bəzən cümlə çərçivəsindən  kənara  çıxır, dil  sisteminin  müstəqil vahidi sayılır. Bir cümlə kommunikativ funksiyasından asılı olaraq, bir  neçə  söyləmin ifadəsinə xidmət edə  bilər. Belə  ki, cümlədəki  sözlərin  məntiqi  vurğunun  hesabına yerlərini dəyişməsiylə, yəni söz sırasının inversiyası ilə buna nail olmaq  olar.

Onun əhvalıdəyişdi. Əhvalı onun dəyişdi. Dəyişdi onun  əhvalı. Bu  cümlələrdən  də  göründüyü kimi söyləmin ifadəsində söz sırası və  intonasiya  xüsusi  rol  oynayır.

Cümlənin  söyləm  funksiyasının  əsas  göstəricisi  aktual  üzvlənmədir. Aktual  üzvlənmənin əsas vahidləri isə tema və remadan  ibarətdir. Tema - məlum  olan, rema – yeni  məlumatdır. Tema  dinləyənə artıq  danışıq  məqamından  məlum  olur, rema isə fikrin əsası haqqında verilən yeni məlumatdır. Tema  danışan  və  məlumatı  qəbul edənin ümumi  bilik  bazasıdırsa, rema  bu  məlumatın  özəyini, nüvəsini  təşkil  edir.

Qrammatik  üzvlənmədə baş üzvlər olan mübtəda və xəbərlə yanaşı, ikinci  dərəcəli üzvlər də vardır və bunların hər biri təhlilə  cəlb  olunur. Aktual  üzvlənmədə  isə  cümlə  tərkib  elementlərinin  söyləmə  daxil  edilməsi  məqsədilə  2 üzvə, tema  və  remaya  ayrılır. Prof. Q.Kazımovun  da  qeyd  etdiyi  kimi, cümlənin  qrammatik  üzvlənməsi  ilə aktual  üzvlənməsi  əks  tərəflər  kimi  qarşı-qarşıya  qoyulur  və  fərqləndirilir. (4;5)

Dilçilikdə aktual üzvlənmə ideyasını ilk dəfə çex dilçisi V.Matezius irəli  sür­müş­dür. O, söyləmin  əsas  çixiş  nöqtəsi  kimi  temanı  göstərərək  bildirir  ki, burada  təsvir və nəql edən, verilən informasiya məlum olur. Yeni məlumatı, yeni  infor­masiyanı  bildirən  rema  hissəsini  isə  kommunikasiya  nüvəsi  adlandırır. (8;36)

Hər bir söyləmin üzvləri olan tema və rema həmin söyləmin konkret  kommu­nikativ  funksiyası, məqsədilə  müəyyən  olunur. Tema  və  remanın  əsas  əlamətləri  yuxarıda  da  qeyd  etdiyimiz  kimi  intonasiya  və  söz  sırası  hesab  olunur. Belə  ki, söyləmdə əvvəl tema, sonra rema işlənir. Temada ton  yüksəlir, remada  isə  zəifləyir, lakin rema  məntiqi  vurğu  ilə  tələffüz  olunur. Tema  söhbətin  predmetini, məlum  olanı, rema isə yeni məlumatı bildirir. Cümlənin  işlədilməsində  məqsəd  tema  deyil, məqsəd temadan istifadə edərək yeni məlumat verməkdir. Yeni  məlumat  isə  cümlənin  nüvəsini  təşkil  edən  rema  vasitəsilə  ötürülür.

Cümlə  mətn  daxilində  işləndikdə  onu  kommunikativ  cəhətdən  təhlil  etmək  daha  da  asanlaşır. Belə  halda  ağırlıq  adətən  ifadəni  başlayan  birinci  cümlənin  üzərinə  düşür. Sonrakı  cümlələr  isə  mənasına  görə  əvvəlki  cümlələrlə  zəncirvari  şəkildə bağlanır. Hər sonrakı cümlə özündən əvvəlkini məzmununa görə  tamamlayır. Sonrakı  cümlə  əvvəlkindən  asılı  olur. Beləliklə, tema – rema  ardıcıllığı  yaranır ki, burada  birinci  cümlənin  reması  ikinci  cümlə  üçün  tema  olur. Çünki  birinci  cümlə  üçün  yeni  məlumat  olan  rema  ikinci  cümlədə  məlum  olana  çevrilir. 

Allahyar  atdan  düşdü. Kəhəri  ağaca  bağlayıb  xurcunu  götürdü. Dükana  yaxınlaşdı. Alverçilər  onu, köhnə  və  tanış  müştərini  mehribanlıqla  qarşıladılar. Allahyar  beş-on  kirvənkə  düyü, kişmiş, qaysı  aldı. Iki  kəllə  qənd  götürdü. Xurcunun  ağzını  bağlayıb, atın  belinə  qalxdı. (İ. Şıxlı)    

Dilin quruluşundan bəhs edən sintaksisin əsas tədqiqat obyekti söz  birləş­mələri və cümlə olduğu halda, nitqin quruluş əlaqələrindən bəhs edən  sintaksisin əsas tədqiqat obyekti isə söyləmdir. Tema və  rema  hissələrindən  ibarət  olan söyləm cümləyə uyğun gəlsə də, əsasən söz sırası və  intonasiyanın  köməyilə  yaranır. Eyni zamanda, psixolinqvistikanın da tədqiqat obyekti olan söyləm nitq  hərəkət­lə­rinin  yekunudur. Hər  bir  hərəkət  necə  təşkil  olunursa, nitq  də  elə  təşkil  olunur. Nitq  hərəkəti prosesi çox mürəkkəb bir prosesdir. Cümlə komponentlərinin  qrup  şəklində  birləşməsindən əmələ gələn, dil  sisteminin  müstəqil  səviyyəsini  təşkil  edən söyləm fikrin ifadə edilməsində ən vacib vasitədir. Əsasən  şifahi  nitqlə  bağlı  olan  söyləmin  formalaşmasında  intonasiya  ən  vacib  və  əsas  şərtdir, belə  ki, cümlə  intonasiyası  anlayışı  söyləmə  işarə  olunduğunu  bildirir.

Ədəbiyyat

1. Abdullayev  Nadir. Nitq  mədəniyyətinin  əsasları. Dərs  vəsaiti. Bakı, 2013, 277 s.

2. Azərbaycan  dilinin  qrammatikası, II hissə, Sintaksis, Azərbaycan SSR. Bakı: Elmlər  Akademiyası  Nəşriyyatı, 1959, 403 s.

3. Ferdinand  de  Sössür. Ümumi  dilçilik  kursu. Bakı, BDU nəşriyyatı, 2003,  407 s.

4. Kazımov Q.Ş. Müasir  Azərbaycan  dili. Sintaksis. Bakı, “Təhsil”, 2007, 496  s.  

5. Müasir  Azərbaycan  dili, II cild, Morfologiya, Bakı: “Elm” Nəşriyyatı,1980, 510 s. 

6. Müasir  Azərbaycan  dili, III cild, Sintaksis, Bakı: “Elm” Nəşriyyatı, 1981,  442 s.

7. Müasir  Azərbaycan  dili. IV hissə. Sintaksis. Bakı, “Şərq-Qərb”, 2007,     424 s.

8. Novruzova Nuridə. Mətn  sintaksisi. Bakı, “Təhsil” nəriyyatı, 2002, 184 s.

9. Psixolinqvistika. Bakı  Universiteti  nəşriyyatı, 2003, 211  s.

Xülasə

Məqalədə sintaksisin nitq xüsusiyyətləri, tədqiqat obyekti, tema və rema  hissələrindən ibarət olan söyləmdən bəhs olunur. Söz  birləşməsi  və  cümlənin  daxil  olduğu, dilin  quruluşundan  bəhs  edən  sintaksisdən  fərqli  olaraq, nitqin  quruluş  əlaqələrindən bəhs edən sintaksisin əsas tədqiqat obyekti kimi söyləm  xüsu­silə vurğulanıb. Cümləyə uyğun gəlsə də, söz sırası və intonasiyanın köməyilə  yara­nan  söyləmin  əsasən  şifahi  nitqlə  bağlı  olduğu  qeyd  olunmuşdur.  Eyni  zamanda, cümlə komponentlərinin  qrup  şəklində  birləşməsindən  əmələ  gələn, dil  sisteminin  müstəqil  səviyyəsini təşkil edən söyləmin fikrin ifadəsində  ən  vacib  vasitə  olduğu  da  göstərilmişdir .

                Açar  sözlər: sintaksis, söz birləşməsi, cümlə, tema, rema.

Резюме

В статье рассматриваются основные свойства  синтак­сиса, в том числе тема  и  рема.  Словосочетание  и  предложение  отмечаются как  объект  изучения  синтаксиса  который  рссматривет  связь речевой структуры.  В ней также показано,  что  соединение из компонентов группы предложения созда­ет неза­висимый уровень языковой системы, является  важным средством  выражения  мнения.

Ключевые слова: синтаксис, словосочетание, предложение, тема, рема.

 

i: dos.stəmov Ət

 


Aynur Famil qızı Şəfiyeva

MÜASİR FRANSIZ DİLİNDƏ FİTONİM TƏRKİBLİ FRAZEOLOJİ BİRLƏŞMƏLƏRİN SEMANTİK XÜSUSİYYƏTLƏRİ

Dil vahidləri semantikasının öyrənilməsi dilçiliyin ən mühüm və çətin problemlərindən  biridir. Bu səbəbdən də dil vahidlərinin mənalarının  tədqiqi linqvistikada mühüm yerlərdən birini tutur.           
                Fransız dilinin lüğət tərkibi sabit söz birləşmələri ilə zəngindir. Sabit söz birləşmələri bir sıra xüsusiyyətlərinə görə adi sözlərdən və sabit tərkibli birləşmələr­dən fərqlənir.  Bu frazeoloji birləşmələr dilçiliyin frazeologiya bölməsində öyrənilir ki, həmin birləşmələr dildə müxtəlif terminlərlə ifadə olunur: “frazeologizmlər, “fra­zeoloji vahidlər”, “frazeoloji birləşmələr” və s.

Frazeoloji birləşmələrin mənası sərbəst söz birləşmələrinə nisbətən kifayət qədər tədqiq olunmamışdır. Bu problemin tədqiqi ilə Ş.Balli, V.Vinoqradov,  A.V.Kunin, V.P.Jukov, V.M.Teliya və s. kimi dilçilər məşğul olmuşlar.

Şarl Balli fransız dilində frazeologiyanın ənənəyə görə işlənməsini qeyd edərək yazır:

“... Bir sıra sözlər başqa sözlərə nisbətən bir-biri ilə daha sıx bağlılığa  meyl edir... Dildə sabitləşən birləşmə “frazeoloji ifadə” adlanır. Biz bunlardan nisbi müstəqilliyini saxlayan sözlərin iştirakı ilə düzələnləri “frazeoloji qrup” adlandırırıq, elementləri tamamilə bir-birilə əlaqədar olanları isə “frazeoloji bitişmə” adlandırırıq.”

Ş.Balli “frazeoloji bitişmə” adı ilə nəzərdə tutduğu semantik qrupdan olan frazeoloji vahidlərin xüsusiyyətlərindən bəhs edərkən bu birləşmələrin üç əlamətinin olduğunu qeyd edir:

1. sözlərin ayrı yazılması;

2. onların müəyyən sabit sırada olması və komponentləri arasına başqa sözün daxil edilə bilməməsi;

3. komponentlərdən heç birinin başqa sözlə əvəz oluna bilməməsi;

Biz bu deyilənlərdən nəticə çıxararaq, frazeoloji birləşmələri aşağıdakı kimi başa düşürük:

Frazeoloji birləşmələr iki və daha artıq sözün birləşməsindən əmələ gələn mə­naca bütöv, sabit leksik tərkibli, məcazi məna ifadə edən birləşmələrdir. Frazeoloji birləşmələrin tərkibindəki  komponentləri dəyişmək və ya başqası ilə əvəz  etmək müm­kün deyil.

Frazeolojibirləşmələrin bir neçəxüsusiyyəti var ki,onlar artıq bizə məlumdur:

-                    frazeoloji  birləşmələr dilin lüğət tərkibində hazır vəziyyətdə mövcud

olur. Bu səbəbdən də onlar leksik vahidlər  hesab edilir.

- frazeolojibirləşmələrintərkibinitəşkiledənkomponentlərözlərininhəqiqimənasınıitirərəkməcazimənaqəbuledir.

- frazeolojibirləşmələr ayrı-ayrı tərkibhissələrinə ayrılmadığından onlar tərkibcədəyişməyənbirləşmələrhesab edilir.

- frazeoloji birləşmələri təşkil edən tərkib hissələrinin arasına əlavə sözlər əlavə etmək olmur.

-frazeoloji birləşmələr obrazlı ifadələrdir.

-frazeoloji birləşmələr çoxmənalılıq, variativlik, omonimlik, sinonimlik, antonimlik kimi bir sıra xüsusiyyətlərə malikdir.

-frazeoloji birləşmələrin tərkibi mürəkkəb komponentlərdən təşkil olunsa da işləndiyi cümlədə cümlə üzvü kimi bir sualacavab verir.

-frazeolji birləşmələr nitqə xüsusi emosionallıq, obrazlılıq, ifadəlilik verərək, daha çox məişət və bədii üslubda işlənir.

- frazeoloji birləşmələr milli səciyyə daşıyan ifadələrdir.

- frazeoloji birləşmələr məxsus olduğu  xalqın həyat tərzi, dünyagörüşü, adət-ənənəsi nəticəsində meydana gəlir.

Dildə frazeoloji vahidlərin böyük bir qismi onların ayrı-ayrı qruplarda kateqoriyalara bölünməsini tələb edir. Bizim tədqiqat da fitonim tərkibli frazeoloji birləşmələrin təsvirinə və tədqiqinə yönəlmişdir.

Məqalənin aktuallığı “bitki” tərkibli frazeoloji birləşmələrin kompleks şəkildə tədqiqinə əsaslanmışdır.

Tədqiqatın obyektini müasir fransız dilində fitonim tərkibli frazeoloji birləşmələr təşkil edir.

Tədqiqatın əsas məqsədi fitonim tərkibli frazeoloji birləşmələrin təsviri və onların əsas xüsusiyyətlərinin müəyyənləşdirilməsinə yönəlmişdir.

   Bizim məqalənin əsasında fitonim tərkibli frazeoloji birləşmələrin semantik xü­su­siyyətlərinin  təsnifi dururki, bu təsnifatın da əsasını  floronimlər  (fleur-gül, rose-qızılgül, épine-tikan, blé-taxıl,dən, clochette- zəngiçiçəyi, violette-bənövşə, margueri­te-çobanyastığı, pivoine-pion gülü,bégonia- beqoniya gülü,coquelicot- dağ laləsi, chrysanthème- payızgülü, lys- zanbaq, pissenlit- zəncirotu gülü)  təşkil  edir. Adlarını qeyd etdiyimiz bitki adları əsasında insanın xarici görünüşünü,  xarakterini, fəaliy­yətini, əhval-ruhiyyəsini, vəziyyətini  ifadə edən frazeoloji birləşmələr tədqiq edilir.

Bitki tərkibli frazeoloji birləşmələrin hərfi mənasının(h.m.) və məcazi mənasının (m.m) təhlili nəticəsində  aşağıdakı qruplar müəyyən edilmişdir:

  1. 1.                                     Xarici görünüş- Bu qrupa təsvir olunan predmetin xarici görünüşə

uyğunluğu və qeyri-uyğunluğu əsasında yaranan leksik vahidlər daxildir:

-                                           belle comme une fleur- gül kimi gözəl olmaq;

-                                           beau comme en fleur- çox gözəl, ilahə kimi gözəl olmaq;

-                                           fleur des pois- h.m.noxud gülü; m.m.modabaz, ən şık geyinən

-                                           yeux à fleur de tête-m.m. donbalan göz

-                                           fleur du teint-m.m. sifətin təravəti

-                                           être frais comme un rose- h.m. qızılgül kimi təmiz olmaq;  m.m.təravətli, dincəlmiş kimi görünmək

-                                           avoir un teint de lis et de rose- h.m. zanbaq və qızılgül rəngində olmaq ; m.m. üzü solğun qızılgül  rəngində olmaq

-                                           ne pas sentir la rose-h.m. qızılgülün iyini hiss etməmək; m.m. pis iylənmək

-                                           avoir de clochettes au cul- çirkli olmaq

-                                           être blond comme les blés- h.m. taxıl kimi sarı olmaq ; m.m. sarı saçlı olmaq.

-                                           êtrerouge comme une pivoine-m.m.birçuğundur kimi qırmızı olmaq (əsəbdən, qəzəbdən və ya emosiyalarının təsirindən qızaran insanı bildirir)

-                                           faire sa pivoine – m.m. qızarmaq

-                                           être blanche comme un lys- h.m.zanbaq kimi ağ olmaq; m.m. çox solğun rəngli üzü olmaq

-                                           rouge comme un coquelicot- h.m. dağlaləsi kimi qırmızı;

m.m. qızarmaq

  1. 2.                                      İnsan xarakteri – Bu qrupa insan xarakterini ifadə edən « bitki » tərkibli frazeoloji birləşmələr daxildir. Misallara baxaq :

-                                           petit fleur bleue- h.m. kiçik mavi gül ; m.m. həssas, nazikürəklik, xəyalpərəst

-                                           être très fleur bleue-h.m. həddindən artıq mavi gül olmaq ; m.m.həddindən artıq incəqəlbli olmaq

-                                           arriver (se ramener) comme une fleur- h.m. gülkimiolmaq ; m.m.məsum üzlə gəlmək

-                                           voir tout couleur de rose- h.m.hər şeyi qızılgül rəngində görmək ; m.m. ideallaşdırmaq, hər şeyi yaxşı görmək

-                                           bouton de rose-h.m. qızılgül butası ; m.m.günahsız, məsum qız

-                                           c’est la plus belle rose de son chapeau- h.m.bu onun papağının ən gözəl qızıl gülüdür ; m.m. bu ən böyük heysiyyətdir, ləyaqətdir, qürurdur.

-                                           avoir une épine dans le cœur-h.m. ürəkdətikanıolmaq ; m.m. çoxqəmli, kədərli olmaq

-                                           avoir ses épines- h.m. tikanlarıolmaq ; m.m.özününmənfi, pis tərəfləriolmaq

-                                           pas de vie sans épines- h.m. tikansız həyat omaz ; m.m. çətinlik olmadan həyat mümkün deyil

-                                           avoir des marguerites dans le cresson-h.m.saçın da çobanyastığı olmaq ; m.m.saçıağarmaq

-                                           faire sa violette- özünü fağır, başıaşağı kimi göstərmək

  1. 3.                                     İnsanın əhval-ruhiyyəsi- İnsanın hal-əhvalınıifadə edən ” bitki “tərkibli frazeoloji ifadələr müasir fransız dilində kifayət qədər mövcuddur. Misallara baxaq:

-                                           avoir les nerfs à fleur de peau-həddindənartıqəsəbiolmaq.

-                                           comme une fleur-h.m.gülkimi ; m.m.heçbirşeyolmamışkimi, sadəlövcəsinə

-                                           humeur de rose-h.m. qızılgül əhvalı ; m.m.çox yaxşı əhval- ruhiyyə

-                                           être dans ses roses-h.m.özqızılgülləriiçərisindəolmaq ; m.m.özhavasındaolmaq

-                                           avoir uneépine au piedh.m. ayağında tikanı olmaq ; m.m. narahatlıq hiss etmək

4. İnsanınvəziyyəti- Bu qrupa təsvir olunan bitkinin insanın hal-vəziyyətinə uyğun­luğu əsasında yaranmış fitonimli frazeoloji birləşmələr daxildir.

-                                           être dans la fleur de sa jeunesse- m.m. cavanlığının çiçəklənmə dövründə olmaq

-                                           être à la fleurde l’âge–h.m.ömrünün gülündə olmaq ; m.m.cavanlığında, sağlığında

-                                           mourir dans la fleur de l’âge - h.m. ömrünün çiçəyində ölmək ; m.m. ömrünün ənyaxşı anında ölmək

-                                           être sur les roses- h.m.qızılgülüzərindəolmaq ;m.m. çətinvəziyyətdəolmaq

-                                           s’enforcer dans les épines- h.m.tikanlara batmaq ; m.m. çoxlu azar eşitmək, xoşagəlməzliklər

-                                           marcher sur des épines- h.m.tikan üstündə gəzmək ; m.m.çıxılmaz, çətin vəziyyətdə olmaq

-                                           étre sur des épines-h.m. tikan üstündə olmaq ; m.m.tikan üstündə oturmaq

-                                           avoir une épinehors du pied- pis bir şeydənq urtulmaq

-                                           étre sur les roses-çətin vəziyyətdə olmaq

-                                           étre couché sur un lit de rose- h.m. qızılgülçarpayısındayatmaq ; m.m. həyatınbütünnaz-nemətiiləhəzzalmaq

-                                           tirer (enlever) à qn une épine du pied-h.m. kiminsə ayağından tikanı çıxarmaq, qoparmaq ; m.m.çətinlikdən, çətin vəziyyətdən çıxarmaq.

-                                           être dans les bégonias- h.m.beqoniya içində olmaq ; m.m.huşunu itirmək

-                                           charrier dans les bégonias- h.m.beqoni yalar içində aparmaq, getmək ;m.m. şişirtmək, bütün hədləri aşmaq

-                                           manger les pissenlits par la racine- h.m. zəncir otunu kökündən yemək ; m.m.ölmək və basdırılmaq

  1. İnsan fəaliyyəti-  Bu qrupa bitkilərin təsvirin də insanın fəaliyyətini əks etdirən frazeoloji ifadələr daxildir.

-                                           envoyer sous les fleurs- h.m. güllər altında göndərmək ; m.m.kimi səqətlə yetirmək

-                                           couvrir de fleurs-h.m.güllərlə örtmək ; m.m.mədh etmək, tərifləmək

-                                           jeter des fleurs à qn- h.m. kiməsə güllər atmaq ; m.m. komplimentyağdırmaq

-                                           conter  fleurette- flörtetmək

-                                           faire une fleur- sevindiricibirşeyetmək, köməkəliniuzatmaq

-                                           envoyer dans les roses-m.m.rəddetmək, başdaneləmək

-                                           découvrir le pot aux roses- h.m. qızılgül dibçəyini aşkar etmək ;m.m. sirr açmaq, işin mahiyyətinə varmaq

-                                           arracher uneépine  du pied de qn.-h.m. kiminsəayağındantikanıçıxarmaq, m.m.kimisə pis birvəziyyətdənqurtarmaq, xilasetmək.

-                                           jeter des marguerites devant  les pourceaux-h.m.donuza çobanyastığı atmaq ; m.m.mənasız, heç kimə  lazım olmayan bir iş görmək.

-                                           effleurer la marguerite- h.m.çobanyastığına yüngülcə toxunmaq; m.m.yaxşı eniş etmək, uğurlu eniş etmək

-                                           inaugurer les chrysanthèmes- h.m.payızgülü yaratmaq ; m.m. sadə lakin qürurverici işlə məşğul olmaq

                Nəticə olaraq qeyd edə bilərik ki, «bitki » tərkibli frazeoloji birləşmələrin təhlili insanların gündəlik həyatının reallıqlarının dilə təsir etdiyini sü­but edir. Fitonimli frazeologizmlər probleminə maraq bitki aləminin insan üçün əhəmiyyəti ilə şərtlənir. İnsan özü ilə  bitkilər arasında bir analogiya aparır ki, bu da öz əksini  bilavasitə dildə tapır. Bu və ya digər bitkinin  müəyyən mənanı ifadə etmək üçün seçilməsi insan düşüncəsinin məhsulu olduğu kimi, eləcə də mədəni-tarixi faktorlarla, ölkənin coğrafi, siyasi vəziyyəti ilə də şərtlənə bilər.

Göründüyü kimi, fitonimli frazeoloji birləşmələrin tədqiqi xalqın mədəni həyatının xüsusiyyətlərini, adət-ənənələrinin idrakını ifadə edərəkinsanın  cəmiyyətdə davranışını, ünsiyyətini xalq mədəniyyətinin nümayəndələri tərəfindən bitki adları vasitəsilə mənalandırılmasını özündə ehtiva edir. Tədqiqatda frazeoloji vahidlərin  təsnifatı fransız dilində fitonimik frazeologiya  vasitəsilə verilən leksik vahidlərin frazeoloji mənasının formalaşmasını əks etdirir.

Ədəbiyyat :

  1. Балли Ш. Французская стилистика. М., 1961- 394c.
  2. Bayramov H. A. “Azərbaycan dili frazeologiyasэnэn əsaslarэ” Bakэ, 1978- 174s.
  3. Буянова, Л. Ю. Русский фразеологизм как ментально-когнитивное средство зыковой концептуализации сферы моральных качеств личности : моно­гра­фия / Л. Ю. Буянова, Е. Г. Коваленко. - М.: ФЛИНТА : Наука, 2012. - 184 с.
  4. Хромушина B. Фразеологизмы с компонентом флоронимом во французском языке/LAP LAMBERT Academic Publishing 2015- 72c.
  5. ГакВ.Г., Ганшина.К.А..Новыйфранцузско-русскийсловарь– М. 1994.-1195c.
  6. М. Т. Тагиев, Русско-азербайджанский фразеологический словарь.
  7. Баку, Мутарджим, 2006. - 352 с.
  8. Смирнова Н. С. Занимательный французско-русский фразеологический сло­варь- Dictionnaire franзais-russe phraseologique. M. : АСТ : Муравей, 2003. - 436 с
  9. Соколова Г. Г. Учебный французско-русский фразеологический словарь- Petit dictionnaire des locutions franзais-russe : более 2500 фразеолог.eдиниц. М. : Астрель :АСТ : Транзиткнига, 2006. - 541 с.
  10. PetitLarousse – P. 1995. -1825 p.
  11. Bruno L.Dictionnaire des locutions idiomatiques françaises., Paris, 1991-669p.
  12. Ashraf M., Miannay D. Dictionnairedesexpressionsidiomatiquesfrançaises. P,1999-  414p.
  13. Rat M. Dictionnaire des expressions et locutions traditionnelles / M. Rat. — Paris: Larousse, 1999-446p.
  14. Chollet I., Robert J.M., Les expessions idiomatiques, CLE International, 2007-72p.
  15. Rey A.,Chantreau S. Dictionnaire d’expressions et locutions. P, 2006- 1086 p.
  16. Beliakov V. Dictionnaire russe-français des expressions phraséologiques. P, 2013-300p.
  17. Problèmes de classification des phrasèmes français », in : Revue d'Études Françaises, no 4, 1999
  18. Сурова, В. А. Особенности символизации во французских компаративных фразеологизмах, характеризующих человека.Журнал-Филологические науки. Вопросы теории и практики/ Выпуск№ 10-2 (52) / 2015.
  19. Les signets de Diane/Vocabulaire et expressions/arbres,plantes et fleurs/ URL :http://www.lessignets.com/signetsdiane/index.php?page=titulaires&categorie=22&sous_categorie=48&2sous_categorie=291#voc
  20. Цветочные идиомы во французском языке/ URL:  http://multilin guablog. com/2011/07/14/

19.            18.Брысина Евгения Валентиновна. Этно лингво культурологические основы диалектной фраземики Дона : Дис. ... д-ра филол. наук : Волгоград, 2003, 543 c.

Açar sözlər: frazeoloji birləşmə, fitonim, floronim, semantik xüsusiyyətlər

 Key words:phraseological unit, phytonym, floronym, semantic characteristics

Ключевые слова: фразеологическая единица, фитоним, флороним,

семантическиеособенности 

                                                                             Summary

                                          Semantic characteristics of French phraseological units with phytonyms

The article deals with french phraseological units with phytonyms and suggests the classification of idioms-phytonyms based on the semantic criterion.The conceptof phraseological unit is widely considered.The author aim to describe floristic idioms and their main characteristics.

Резюме

Семантическиеособенностифранцузскихфразеолгизмов-фитонимов

Объектом настоящей статьи являются французские фразеологические единицы с растительным компонентом. В статье рассматриваются фразеологические единицы французского языка, содержащие компонент фитоним. Понятие фра­зео­логической единицы рассматривается широко и предлагается классифи­кА­ция фразеолгизмов-фитонимов  в зависимости от выделяемой в них семы. Ав­тор ставит перед собой цель описать флористические фразеологизмы и выявить их основных характеристики.

 

Rəyçi: f.e.d.,prof.B.B.İsmayılov

 

 

 

 

Ülkər Aslanova

XİTABLAR  VƏ ARA SÖZLƏR HAQQINDA Y.SEYİDOVUN MÜLAHIZƏLƏRİ

             Məlum olduğu kimi, Y. Seyidov dilçiliyimizin bütün sahələri ilə əlaqədar məsələlərə münasibət bildirmişdir. Onun sintaktik kateqoriyalardan biri olan xitablar haqqında fikirləri də özünəməxsusluğu ilə diqqəti cəlb edir.

Y.Seyidovun xitablarla bağlı qənaətləri aşağıdakı kimidir:

“Xitab, adətən, insana aid sözlərlə ifadə olunur, çünki, bir qayda olaraq, insana müraciət edilir, insanla danışılır:

1. Ya adamları çağırmaq;

2. Ya dinləyicinin diqqətini cəlb etmək;

3. Ya da nitqi qüvvətləndirmək üçün kiməsə, nəyəsə müraciət etmək (6, 433).

Nümunələrə baxaq:

1. Vaqif! Ey sərvərim, ey tacidarım! (S.Vurğun)

2. Aldıq məktubunu, Məhəmməd Qacar

    Tərlan oylağında sar ola bilməz (S.Vurğun)

  1. Ey Nizami, ey nizamı dağılan (M.Şəfi) və s.

Göstərilən nümunələrdə diqqəti cəlb edən əsas cəhət ondan ibarətdir ki, xitab­ların hər biri verilmiş tərifə uyğun olaraq insan məzmunludur, insana ünvanlanmış xitablardır.

Lakin bədii ədəbiyyatda, gündəlik həyatda - məişətdə də insan­dan başqa qeyri-canlılara, hətta cansızlara ünvanlanmış xitablara müntəzəm şəkildə rast gəlirik. Məsələn;

  1. Yenə öz sürünü nizamla düzüb,

Baş alıb gedirsən hayana, ceyran! (S.Vurğun)

2. Oxu, tar, oxu tar,

    Səni kim unudar (M.Müşfiq)

3. Təbrizim, Təbrizim, aman, Təbrizim.

    Yox olsun başından duman, Təbrizim (S.Rüstəm)

Biz bədii ədəbiyyata bəzən üslubi funksiya daşıyan poetik xitablara, mücər­rəd anlayışlara, təbiət hadisələrinə, qeyri-adi varlıq-lara xitabən yaranmış xitablara da rast gəlirik. Çünki “xitablar yazı-çının şəxsə, hadisəyə münasibətini bildirmək üçün bədii ifadə vasitəsi kimi xüsusi əhəmiyyətə malikdir” (4, 302). Məsələn;

1. Uşaqlıq dövrü! Hər kəsin ömrünsə ən təmiz, ən qayğısız aləmi sən deyilmisən? (M.C.).

2. Ey torpağa, suya can-cövhər verən, yaz çağı (M.C.) və s.

Adətən xitab ismin adlıq halında olur və mübtədalara bənzəyir. Mübtəda ilə xitabı qarışdırmamağın əsas üsulu xitabların xüsusi çağırış intonasiyasına malik ol­ması, müraciət  məzmunu bildirməsi və cümlənin  xəbərinin onunla uzlaşmamasıdır.

Y.Seyidov mübtəda ilə xitabı fərqləndirmək üçün belə bir nümunə seçmişdir:

1) Yanında balası yağış gölündən

    Əyilib su içir bir ana ceyran (S.V.) və s.

2) Bir mən deyiləm ki hüsnünə heyran,

      Şöhrətin  yayılıb hər yana, ceyran (S.V.)

Və ya;

1) Uca dağlar, gen dərələr,

      Ürək açan mənzərələr(S.Vurğun).

             2)  Köçər ellər, düşər səndən aralı,
                       Firqətindən gül-nərgizin saralı,
                       Ələsgər Məcnun tək yardan yaralı,
                       Gəzər səndə dərdli, nalalı, dağlar. (Aşıq Ələsgər)

Başqa bir nümunəyə baxaq:

1) Köçür durna qatarı,o, baharda dönəcək.

          Ötən günlər dönəydi durna qatarlarıtək.(mahnı)

2) Mən də sizin kimi qəribü zaram,

Eyləməyin məndən haşa, durnalar! (Q. Zakir)

Böyük şair Səməd Vurğundan götürülmüş bu iki nümunədən birincisində “ceyran”  mübtəda; ikincisində isə xitabdır. Çünki birin-ci cümlədə (nə edir?) “içir” xəbər, (nə?) ceyran mübtədadır: Ceyran (su) içir. İkincidə isə ceyrana müraciət var.

 Cümlədə “yayılıb” (nə edib?) xəbər, “şöhrətin” (nə?) mübtədadır. Ceyran xitabının isə cümlə üzvləri ilə heç bir qrammatik bağlılığı yoxdur. Bundan başqa Y.Seyidov xitabları quruluşuna görə iki qrupa bölmüşdür: (6.s. 435)

1)                                                                         Sadə xitablar.

2)                                                                         Mürəkkəb xitablar.

Sadə xitablar, əsasən, sözlərlə (sadə, düzəltmə, mürəkkəb quru-luşlu – Ü.A.), mürəkkəb xitablar isə söz birləşmələri ilə ifadə edilir. Lakin elmi ədəbiyyatda bəzən quruluşca xitabları geniş və müxtəsər xitablara bölürlər (2, s.314). Həmin mənbələrdə bu fikir söylənsə də, izahat verilməmişdir.

Lakin müxtəsər xitablar bir sözdən də, ismi birləşmələrdən də ibarət ola bilər, əgər onlar tərəflərinə ayrıla bilmirsə. Məsələn; Odlar yurdu, tarix boyu hücumlara məruz qaldın – cümləsində “Odlar yurdu” müxtəsər xitabdır. Lakin;

Ey qanad açıb göylərə uçan xəyalım, nə qədər azadsınız  - cümləsində isə xitabın (xəyalım) təyinedici tərəfi vardır. Bu cür xitab­lar geniş xitab adlanır.

Nümunələrdən də göründüyü kimi, xitabın quruluşu ilə bağlı deyilənlər bir-birini təkzib edir və dəqiqləşdirilməsinə ehtiyac vardır.

Y.Seyidov xitablara xüsusi intonasiya vermək üçün nidalardan istifadə edildiyini də diqqətə çatdırmışdır. Bunlar, əsasən, çağırış nidaları: ey, ay, hey, a – nidalarıdır. Bu nidaların müraciət məqsədilə xitablara artırılması təbiidir və onların semantikasından irəli gələn cəhətdir.

Lakin bəzən üslubi məqsədlərlə nidalar xitablara artırıla bilir:

1) Ox, Aqşin, heç soruşma, macəra çoxdur (C.C.)

2) Of, dostum, qardaşım, xoş buyurmusan (S.V.)

3) Ax, yaralanmış vətən! Ax,yazıq vətən (C.M)

Bəzən bədii ədəbiyyatda təkrarlanan xitablar söz birləşmələri ilə ifadə olunduqda, onların birinci tərəfi –təyin edən, olduğu kimi qalır, ikinci komponent dəyişir ki, bu, Y.Seyidovun dediyi kimi, “...xitabların adi təkrarlanması olmayıb, xitabların  həmcinsləşmə-sidir” (2. s.319).

Y.Seyidov bədii ədəbiyyatda obrazlılıq, ekspressivlik naminə işlənən xitab­ları “bədii xitab” adlandırmışdır (6, s.438). Belə xitablar başqa canlılara, heyvanlara, cansızlara, dağlara, ağaclara, hətta texnikaya  müraciətlə işlənir:

1) Oxu tar, oxu tar,

    Səsindən ən lətif şeirlər dinləyim

    Oxu tar, bir qədər... (M.M.)

2) Qatarlaşıb nə diyardan gəlirsiz

Qaqqıldaşa-qaqqıldaşa, durnalar? (Q.Z.)

3)Təbrizim,Təbrizim, aman,Təbrizim.

Yox olsun başından duman, Təbrizim.

Y.Seyidov xitabların münasibət bildirməsindən asılı olaraq onları üç qrupa bölmüşdür. Seçilmiş əsərlərinin X cildində (6,440) bu fikir öz əksini tapmışdır. Lakin həmin üç növdən ikisi göstərilmişdir:

a) Ancaq müraciət bildirən xitablar. Belə xitablarda müraciət edən adam müraciət olunanın adını çəkir, lakin ona öz münasibətini bildirmir. Məsələn;

1) Məhərrəm, sən də gəl bizimlə gedək.

2) Bacı, o biri otağa keç, deyəsən, gələn var (C.C.)

3) Qardaşım,qardaşım, çağır gedəni (S.V.)

b) Müraciətlə birlikdə münasibət də bildirən xitablar. Y.Seyidov bunları şərti olaraq iki qrupa ayırmışdır:

1. Müsbət münasibət bildirənlər. Nümunə olaraq:

a) Əzizim, mənə heç bir şey çatmadı (C.C.)

b) Ulu Hürmüz! Günəş parlat havada (S.V.) və s. misal göstər-mişdir.

2. Mənfi münasibət bildirənlər. Məsələn;

a) Ah, zalım, məni təzədən ağlamağa məcbur etdin (C.C.).

b) Küp qarısı! Ağ birçəyin qanına bulaşsın (M.Cəlal).

c) Kiri, donuz oğlu! və s.

Bəlkə də, burada xitabların üç qrupa ayrılması -  cümləsində texniki səhv getmişdir. Lakin iki növü göstərilmişdir:ancaq müraciət bildirən xitablar və müraciətlə birlikdə münasibət də bildirən xitablar.

Deməli, xitabların üç deyil, iki qrupa ayrılması göstərilməlidir. Çünki fikrin izahında a və b bəndləri göstərilmiş, c variantı öz əksini tapmamışdır.

Y.Seyidov xitabların ifadə məsələlərinə də xüsusi diqqətlə yanaşmış və bunu aşağıdakı kimi sıralamışdır:

1) İsimlərlə ifadə olunan xitablar. Məsələn;

a) Niyə belə gülürsən, Qaraxan (S.Rəhimov).

b) Dağları dağlara qatalım, dostlar (M.M.).

c)Yenə öz sürünü nizamla düzüb,

Baş alıb gedirsən hayana, ceyran.

2) Söz birləşmələri ilə ifadə olunan xitablar.

Nümunələrə baxaq. Məsələn;

a)  Gözəl torpaq, sənə çox bağlıyam mən, çox! (M.M.)

b)  Eli tutub səsin yenə,

    A bəxtəvər, ana bülbül (R.R.)

c) Səksəni, doxsanı keçibdir yaşım,

    Əzrayıl həmdəmim, məzar yoldaşım.

    Gor deyə tərpənir bəlalı başım,

    Daha köç təbilin çal, qoca baxtım.

       Sintaktik fiqurlar icərisində ara sözlər də maraqlı dil xüsusiyyətlərinə malikdir. Onların nitqdə işlənmə xüsusiyyətləri ilə əlaqədar Y.Seyidovun fəqli fikirləri olmuşdur.

Məlum olduğu kimi, elmi ədəbiyyatda ara sözlər”danışanın ifadə etdiyi fikrə münasibətini bildirdiyi sözlərdir”. Y.Seyidov da eyni fikirlə rastlaşmış və eyni tərifdən istifadə etmişdir.

O, “Ara sözlər danışanın ifadə etdiyi fikrə münasibətini bil­dirir” (6. s.442) yazmışdır. Məsələn;

1. Şübhəsiz, müharibə Azərbaycan xalqının  qələbəsilə qurtara-caqdır.

  2. Hayıf ki, namərd qonşunun fitnəsini vaxtında bilməmişik.

3. Əlbəttə, “Molla Nəsrəddin” tək bir adamın gücü ilə çıxma­mışdır və s.

Müəllif göstərir ki, “ara sözlər ya ayrı-ayrı sözlər, ya söz birləşmələri, ya da cümlə şəklində olur. Formasından asılı olmayaraq hamısı ara sözlər adlanır” (6. s.443).

a)                                                                                      Söz formasında  olan ara sözlər:

1. Təəssüf ki, Səməd çox tez – 50 yaşında, yaradıcılığının kamil və  qaynar dövründə dünyadan getdi (M.İbrahimov).

2. Təbii ki, hər bir sənətkarın şəxsi həyatı, tərbiyəsi, keçdiyi yol, xasiyyəti və mənəvi aləmi onun əsərlərində müəyyən iz buraxır (M.İbrahim