MÜNDƏRİCAT-CONTENTS-ОГЛАВЛЕНИЕ

 

DİLÇİLİK – ЯЗЫКОЗНАНИЕ.................................................

T. SƏDRƏDDINOVA.  Müasir ingilis dilində predikativ sözlər haqq.nda.............

A. ƏLƏKBƏROVA. İraq türkmanlarının dili.......................................

F. HÜSEYNOVA. Rus və Azərbaycan dillərində paralel konstruksiyalarda şəkilçitəkrarının əlaqələndir funksiyası

E. MƏMMƏDOVA. Sifətin tamamlıq və zərflik funksiyasında işlənməsi..

G. MƏMMƏDOVA. Bitki adlarinin semantik-funksional dili..............

S. ORUCOVA. Nitqdə modallıq. modal sözlərin kommunikativ imkanlar..

S. MƏMMƏDOVA, F. ŞIRINOVA. Qədim Azərbaycan dilində tayfa dili (xüsusiyyətləri) haqqında.

G. MUSTAFAYEVA. Mətnin formalaşmasında nitq hissələrinin rolu..

Ş. NAMAZOVA. Koqnitiv dilçilikdə  «konsept» məsələsinə müasir yanaşmalar..

E. QULIYEV. Şəhriyarın fars divanında bulqar, xəta, xütən, Səmərqənd toponimləri..

S. MUSTAFAYEVA. İmadəddin Nəsiminin şeirlərinin dilində qədim Azərbaycan mənşəli siyasi və hərbi anlayışlar

Z. SULTANOV, V. ABIYEVA. Orta ingilis dili dövründə skandinav və fransiz dillərindən ingilis dilinə keçən söz və   

 terminlər, onlarin alinma yollari və tarixi..

H. ABBASOVA, M. İDAƏTOVA. Formulı reçevoqo gtiketa v russkom əzıke

Х. ЭЛЬЧИЕВА. О денотате семантики фразеологических единиц с типовым значением «Эмоции человека»………….

G. MAHMUDOVA. Ərəb ədəbi dilində sözdüzəltmə prinsiplərinin dəyişən dünyanın dil mənzərəsində mövqeyi.

S. ZEYNALOVA. Sinonim cərgənin dominantası.......

K. АБДУРАХМАНОВА. Влияние интенционального состояния коммуникантов на выбор стратегии.................

Л. АХУНДЗАДЕ , Н. ОРУДЖЕВА. Перевод терминов и терминологических оборотов......

Ş.  QASIMOVA. Əli Tudə şerində  əvəzlik üslubi  vasitə kimi....

F. QURBANOVA. Müasir ingilis dilinin müxtəlif səviyyələrində variativlik....

X. BABAŞOVA. Azərbaycan xalq bayatılarının linqvistik tədqiqinin bəzi aktual məsələləri....

T. CƏLILOVA. Nidalar və onların növlərinə dair........................

Q. ÇINGIZ QIZI. Müasir türk dillərində sözyaratma yolları.....

İ. VƏLIYEVA Sədi Sani Divanının əlyazma nüsxələrinin qrafik-orfoqrafik xüsusiyyətləri.

M. ƏLIZADƏ. Qoşa sözlərin formalaşmasında leksik-semantik prinsip..

Ə. MƏMMƏDOVA. Fars dilinin samitlər sistemi ...............

L. MƏMMƏDOVA. Fransız dilində “plus-que-parfait” zamanının mətn daxilində işlənməsi...

G. RƏFİBƏYLİ. İngilis və Azərbaycan dillərində tabeli  mürəkkəb  cümlələrin oxşar və fərqli xüsusiyyətləri...

K. ŞAHBAZOVA . Ağacişləmə leksikasında semantik söz qrupları....

S. SEYIDOVA. Alovlu  natiqin  aforizmləri..........................

S. QASIMOVA. İngilis dilində sintaktik üsulla inşaat terminlərinin yaranması və onların Azərbaycan dilindəki qarşılıqları.

Ç. ŞAHBAZLI.  Nəzakətliliyin qeyri-linqvistik təhlili.........................

V. MAHMUDOVA. 1920-ci illər Azərbaycan ədəbi dili məsələləri...........

 

ƏDƏBİYYATŞÜNASLIQ – ЛИТЕРАТУРОВЕДЕНИЕ...............

C. ÇİÇƏK (İSBƏNDIYAROVA). Yeni yaranan məhəbbət dastanları...

S. ƏLİZADƏ.  İbn Bəssam əş-Şəntərani və onun“Əz-Zəxirə” əsəri......

L. ƏLİZADƏ. Orta əsrlər Azərbaycan ədəbiyyatInda alleqorik təsvirlər və onlarIn ideya-estetik xüsusiyyətləri..

H. ATAŞ. Selim Refik Refi’oğlunun “Azerbaycan ve Anadolu halk hikâyelerinin tahlili ve mukayesesi” adlı çalışması ve   

 değerlendirilmesi....

V. AĞAYEVA. Hüseyn Cavidin dramlarında qadın obrazları....

A. XƏNDAN. Cənab Şəhabəddin poeziyasının əsas xüsusiyyətləri...

A. RÜSTƏMZADƏ. Çingiz Hüseynovun tarixi romanları..........

Q. ƏHMƏDOV. Artur Konan Doylun “Dəhşətlər vadisi” romanının təhlili.....

K. ƏLİYEVA. 20-30-cu illər tənqidinin ədəbiyyatda bədillik axtarışları..........

A. FƏRƏCOVA. A. Bakixanovun  “Təhzibül-əxlaq”və "Nəsihətnamə"  əsərlərində etik-tərbiyyəvi ğörüşlər..

G. QARAYEVA. Hekayədə  mənəvi-əxlaqi dəyərlər təbiət motivində...............

N. MUSTAFAYEVA. XV əsrdə müxəmməs yazmış Azərbaycan şairləri barədə...

B. NƏCƏFOVA. Ədəbi tənqid “Dəli kür”də tarixilik və müasirlik haqqında.......

R. KƏRİMOV. Zakirin müasiri Mirzə Mehdi..............

N.HƏSƏNOV. R.L.Stivensonun neoromantizmi.................

K.HACIYEVA. Cahanşah Həqiqinin fars dilində yazdığı şeirlərin mövzu xüsusiyyətləri....

İ. ATİLLA. Hüseyn Cavid və ədəbi tənqid.....................

A.MİRZƏYEVA. Ç.Dikensin «Oliver Tvist» əsərinin dil xüsusiyyətləri.....

S. ƏLİYEVA. Heyvanlar haqqında nağılların toplanması və tədqiqinə dair..

G.XUDİYEVA. Sabir Azəri yaradıcılığında təbiət stixiyası...............

N. ESPANDİ. İran - ingilis ədəbi əlaqələrinin inkişaf tarixi...........

S.NƏSİROV.Ərəb mənbələrində Azərbaycan və azərbaycanlilar....

A.BAĞIROVA. Period soverşenstvovaniə azerbaydjanskoqo soneta.......

İ. QAİBOVA.XVI əsr Azərbaycan xəttatı Malik Deyləmi yaradıcılığının əsas xüsusiyyətləri və əhəmiyyəti...

У. БАДАЛБЕЙЛИ. Мир фантастической реальностивлатиноамериканской и азербайджанской прозе ХХ века

X. MƏMMƏDOV. Toy mərasimləri və sağlıqlar...........

P. MƏMMƏDOVA. Xəlil Rza Ulutürk yaradıcılığında vətənsevərlik motivləri.....

X. MÜRSƏLIYEVA. Azərbaycan dilində intensivlik və pleonazm hadisələri..........

R. MÜRŞÜDOVA. Müasir romanlarda yaradıcı insanın bədii obrazı............

K. ƏSGƏROVA. Female rebels in the novels of the 18 th and 19 th centuries……

B. HACIYEVA. Xalidə Nüsrət Zorlutunanın pedaqoji görüşlərinin “Mənim kiçik dostlarım” əsərində ifadəsi...

E. ƏRŞADOĞLU. Məmməd  Cəfər Cəfərovun Mirzə Fətəli  Axundzadə materializminə  sevgisi....

T. Nəsib.  “Qeser” və “Koroğlu” dastanları tarixi  müstəvidə.......................

Г. АЛИЕВА. Проблема человека в трагедии Г.Джавида «Шейх Cанан »......

 

PEDAQOGİKA-ПЕДАГОГИКА…..................

N. BAXŞƏLİYEVA. Tərcümədə qarşıya çıxan problemlərin həlli üzrə yanaşmalar: tərcümə strategiyaları və metodları..

Ş. MİRZƏYEVA.  Fəal təlim: mahiyyəti, xüsusiyyətləri......................................

İ. ƏSƏDOVA. Özünüaudit təhsilin keyfiyyət göstəricilərini aşkar edən vasitələrdəndir......

Y.ƏZİMZADƏ. Təhsilin keyfiyyətinin  yüksəldilməsində səriştəli   müəllim amili...............       

N. MƏMMƏDOVA. Yeniyetmə qızlarda şərəf və ləyaqət hisslərinin formalaşdırılmasının  pedaqoji və psixoloji əsasları..

T. ПАШАЕВА. Научно-исследовательская  работа  студентов в изучении русского  языка  и литературы

M. İSMİXANOV, G. KƏRİMOVA. Təlim prosesinin mahiyyəti, metodoloji və elmi-nəzəri əsasları..

J. MUSTAFAYEVA. Kiçik yaşlı  məktəblilərin  ailədə tərbiyəsi.......

S. RZAYEVA. Azərbaycan dili və ədəbiyyat tədrisində yazılı nitqin inkişaf etdirilməsi üzrə praktik iş növləri...

S. SƏFƏROVA, Z. ƏHMƏDOVA. Xarici dilin tədrisində təlim texnologiyları.....

C. РАДЖАБОВА. Способы управления процессом преподавания  иностранного  языка................

Z. CƏLİLOVA. Xarici dil tədrisinin əsaslari: sistem, metod və prinsiplər............

O.ТАРИВЕРДИЕВА. Место перевода в процессе  обучения иностранному языку...

A. ƏHMƏDOVA. Tərcümə metodları...........

 

JURNALİSTİKA - ЖУРНАЛИСТИКА......

T. ABDULLAYEVA.  M.Şahtaxtlının publisistikasında Cənubi Azərbaycan mövzusu......

S.  HƏSƏNOVA. Cavidşünaslığa qaydışın zəruriliyi və mətbuatda əksi.....

L. MƏMMƏDOVA.  Konvergensiya yeni medianın inkişaf faktoru kimi.....

N. MƏMMƏDOVA. Azərbaycan ədəbi dilinin normativ strukturunun müəyyənləşməsinə kütləvi informasiya   vasitələrinin təsiri.

Ş. ƏHMƏDLİ. Azərbaycanda ictimai yayımın hüquqi tənzimlənməsi təcrübəsi....

G.BABAYEVA. Novruz  bayrami “Molla Nəsrəddin” jurnalinin səhifələrində...

 

 

KİTABŞÜNASLIQ - КНИГОВЕДЕНИЕ.......

K. ASLAN. Redaktənin əsas xüsusiyyətləri və aktual problemləri.....

 

İNSANŞÜNASLIQ-ЧЕЛОВЕКОВЕДЕНИЕ....................

Z. HÜSEYNOVA. Atəşpərəstliyə - Zərdüştiliyə aid ədəbi mətnlərdə peyğəmbərlik missiyası....

A. NAMAZOVA. Ritmı deətelğnosti çeloveka..........

 

MƏRUZƏLƏR - ДОКЛАДЫ.........................................

Ç. ŞAHBAZLI. Analysis of polite words in english language.......

Г. РАСУЛОВА.  Обучение русскому языку в вузах Азербайджана..................... ......................

Ф.ШИРИНОВA, C. МАМЕДОВА. При описательном переводе калькировании роль фразеологических единиц...

S. MEHDİYEVA. Heydər Əliyev Azərbaycanin tarixi simasıdır.......

A. СЕЙТХОЖАЕВА. Мақал-мәтелдердің ортақ және айырым белгілері

D. HƏSƏNOVA. Şagirdlərin yazılı və  şifahi nitqinin inkişaf etdirilməsində morfologiyanın tədrisi imkanları.

Л. ГУЛИЕВА, Э. РЗАЕВА. Виды тренировочных упражнений, направленных на закрепление темы «Некоторые  

аспекты словообразования»

А. ГАСЫМОВА. О романе Якуба Кадри Караосманоглу «Особняк сдается

İ. ƏLİYEVA. Əbdülvahab Yurdsevər yaradıcılığına nəzər..........

S.HÜSEYNOVA (Muğanna). İ.Şıxlının «DəliKür» romanı..........

 

 


DİLÇİLİK – ЯЗЫКОЗНАНИЕ.................................................

 

Sədrəddinova Tahirə Nəriman qızı

MÜASİR İNGİLİS DİLİNDƏ PREDİKATİV SÖZLƏR HAQQINDA

    Dilçilik elminin müasir inkişaf mərhələsində nitq hissələri bir problem olaraq daim bu sahə ilə məşğul olan mütəxəssislərin diqqət mərkəzində olmuşdur.Son illərdə həmin problemə dair bir sıra maraqlı fikirlər söylənilmişdir ki,bu da qrammatikanın bəhs olunan bu mərkəzi problemi sahəsində elmi zəmin yaranmasına səbəb olmuşdur. 

      Lakin buna baxmayaraq, müxtəlif dillərdə (eyni zamanda ingilis dilində)nitq hissələri probleminin bəzi məsələləri hələ də tam aydınlaşdırılmamış qalır.

     Dilçilik ədəbiyyatında ,adətən müəyyən bir söz qrupunun hər hansı bir nitq hissəsinə aid olması üçün üç əlamət: leksik məna,morfoloji forma və sintaktik funksiya əsas götürülür və həmin bu üç əlamətə -yəni sözün leksik mənasına,morfoloji formasina və sintaktik funksiyasına görə sözlər müasir ingilis dilində bir qayda olaraq aşağıdakı nitq hissələrinə bölünür.

1.İsim         (the Noun);                                 7.Modal sözlər (Modal words);

2 .Sifət    (the Adjective);                                8.Nida      (the İnterjection);

3.Əvəzlik (the Pronoun);                                 9.Artikl      (the Article);

4.Say     (the Numeral);                                   10.Sözönü  (the Preposition); 

5.Fel        (the Verb);                                       11.Bağlalıcı (the Conjunction);

6.Zərf      (the Adverb);                                    12.Ədat        (the Particle)

 Müasir ingilis dilində mövcud olan nitq hissələri dildəki və nitqdəki xüsusiyyətinə görə bir-birindən fərqlənir.Onların bir qismi,məsələn,isim,sifət fel və s. həm nominativ,həm də qrammatik mənaya malik olur.Buna görə də onlar müstəqil cümlə üzvü olur və müstəqil kommunikativ funksiya daşıyır.Bu qəbildən olan nitq hissələri əsas nitq hissələri adlanır.

     Digər qisim sözlər,məsələn, bağlayıcı,artikl,sözönü və s.müstəqil nominativ mənaya malik olmadığından cümlədə də müstəqil üzv ola bilmir.Onlar ancaq dildə mövcud olan  qrammatik mənaları ifadə edir,köməkçi funksiya daşıyır.Nidalar və modal sözlər istər morfoloji və istərsə də sintaktik baxımdan nitq hissələri arasında xüsusi yer tutur.Onlar bir sıra xüsusiyyətlərinə görə həm əsas,həm də köməkçi nitq hissələrindən əsaslı surətdə fərqlənir:əsas nitq hissələrindən fərqli olaraq nidalar və modal sözlər cümlə üzvü ola bilmir,heç bir qrammatik kateqoriyaya malik deyil;köməkçi nitq hissələrindən fərqli olaraq isə onlar dildə qrammatik məna ifadə etmək vasitəsi ola bilmir,yəni köməkçi funksiya daşıya bilmir.Nidaları və modal sözləri səciyyələndirən başlıca cəhət həm də ondan ibarətdir ki,onların hər ikisi cümlənin quruluşuna daxil olmadan sərbəst işlənir,müstəqil olur.

      İngilis dilçiliyində L.Blumfild həmin dildəki sözlərin nitq hissələrinə bölgüsündə sintaktik funksiyaya əsaslanmağı üstün tutur. Qeyd etmək lazımdır ki,L.Blumfildin bu fikri onun davamçıları  Z.Həris və Ç.Friz tərəfindən inkişaf etdirilir.

    Rus dilçiliyində sözlərin bölgü prinsiplərində hansı meyarın aparıcı olduğunu hələ A. A.Şahmatov,A.A.Potebnya, F.F.Fortunatov və A.M.Peşkovski  xüsusi  qeyd etmişdilər,lakin ilk dəfə nitq hissələri probleminin dərin, elmi və hərtərəfli  izahını L. B.Şerba vermişdir. Bu baxımdan onun “Rus dilində nitq hissələri haqqında” məqaləsi böyük nəzəri və metodoloji  əhəmiyyət kəsb edir. L.B.Şerbanın bu məqaləsi dildəki sözlərin nitq hissələrinə bölgüsünün ümumi məsələlərinə həsr olunmuşdur.O, çox doğru olaraq göstərir ki,nitq hissələri  müxtəlif  dillərdə ayrı-ayrı ifadə formalarına malikdir və buna görə də ,sözlərin nitq hissələrinə görə bölgüsü dil faktlarına əsaslanmalıdır.

    L.B.Şerba  bütün nitq hissələrinin bölgüsünü tam təfsilatı ilə verməsə də onlara xas olan səciyyəvi  xüsusiyyətləri  çox düzgün qeyd etmişdir.Leksik,morfoloji və sintaktik əlamətləri  göstərməklə yanaşı, L.B. Şerba  onlar arasındakı əlaqənin mahiyyətini açır.L. B. Şerbanın yuxarıda adı qeyd olunan məqaləsində iki mühüm nəticəni qeyd  etmək  yerinə düşərdi. 

1.Sözlərin bölgüsündə elə ola bilər ki,bir söz  eyni zamanda müxtəlif kateqoriyalara aid edilsin. Fel və sifətin əlamətlərini özündə birləşdirən feli sifəf ,bağlayıcı və felin xüsusiyyətlərini özündə cəmləşdirən feli bağlama bu qəbildəndir.

2.Bölgü zamanı bəzi sözlərin hansı kateqoriyaya aid edilməsi qeyri-mümkün olur, onlarda həqiqətən bu və ya digər kateqoriyanı təcəssüm etdirən əlamət yoxdur(4,6-8).

    Belə sözləri L.B.Şerba vəziyyət kateqoriyası adı altında birləşdirməyi təklif etmişdi.

    Qeyd edək ki,müxtəlif dillərdə bu və ya digər nitq hissəsinə daxil olan sözlər arasında keçid hallarına rast gəlmək olur (1, 107-115).Məsələn, alman dilindən söhbət açarkən ,Q .Brinkman göstərir ki, hər bir nitq hissəsi ona xas olan əlamətləri özündə cəmləşdirən əsas tərkibə malikdir. Həmin nitq hissəsinə aid olub, bu tərkibdən kənarda qalan sözlərdə isə xarakterik əlamətlər tam verilmir və yaxud əksinə onları başqa nitq hissəsi ilə yaxınlaşdıran xüsusiyyətlər xas olur.

     Aşağıda haqqında danışdığımız sözlərin də əksəriyyəti məhz bu qəbildəndir. Onların bəziləri L.B. Şerbanın  təbirincə  desək ,” heç bir nitq hissəsinə aid edilmir”və ya müxtəlif nitq hissələri tərkibində verilir ,yaxud da tamamilə “ nəzarətsiz “qalır (A.B. Şapiro) .Bəzilərində isə “ keçid halları “ müşahidə olunur.

      İngilis dilində belə sözləri üç qrupda ümumiləşdirmək olar. Birinci qrupa: yes, no,certainly, all right ,of course, okay ,surely, indeed, no doubt  sözləri aiddir.İlk iki sözün qrupun əvvəlində verilməsi heç də təsadüfü deyildir,çünki onlar dialoji nitqdə bütöv bir cümləni əvəz edə bilir .Digər tərəfdən həmin xüsusiyyət özünü yalnız “ yes” və “ no” sözlərində biruzə verir.Müasir ingilis dilinin nitq hissələri sistemində bu sözləri bəzi grammatika kitablarında cavab sözləri ( Response words), bəzi dərsliklərdə təsdiq və inkar sözləri (Words of affirmation and negation), bəzi lüğətlərdə nida (İnterjection) və ya zərf (Adverb),hətta ədat (Particle) da adlandırırlar.Lakin yes və no sözləri haqqında söylənən bu fikirlərlə razılaşmaq çətindir.   

     Müasir dilçilik ədəbiyyatında eyni zamanda bu sözlərin qrammatik təbiətinə dair müxtəlif fikirlər mövcuddur. Bəzi dilçilərin ( Palmer,Pens, və Suit ) və s. Fikrincə bu sözlər zərflərə aid edilməlidir (6,188-197; 90; 127). Digər ingilis dilçiləri məsələn, Xoribi,Qeytenbi,Veykfild  “yes “ və  “no “sözlərini təsdiq edir və inkar ədatları kimi qəbul edirlər (5,846;  1505).Üçüncü qrup dilçilərin (Zonnenşeyn,  Uest, Zandvoot, İliş) fikirləri daha maraqladır (7,54;  273;  195; 3,78). Bu dilçilərin hər biri ayrı-ayrılıqda “yes”və”no”sözlərinin zərflərə, ədatlara və başqa nitq hissələrinə aid edilməsinə bu və ya başqa şəkildə etiraz edirlər. Onlar göstərirlər ki, bu sözlər dialoji nitqdə cümləni əvəz edə bilir və eyni zamanda cümlə funksiyasını yerinə yetirirlər. Məlumdur ki, cümləyə xas olan əsas əlamətlərdən biri onun predikativliyidir. Bu da ki, həmin sözlərə veriləcək predikativ istilahının məhz bu əlamətlə bağlı olduğunu göstərir.Bizcə, müasir ingilis dilində işlənən yes və no sözləri bir çox xüsusiyyətlərinə görə modal sözlərə bənzəyir: modal sözlər kimi,yes,no sözləri də cümlənin quruluşuna daxil ola bilmir,cümlə üzvü olmur.Buna görə də onlardan sonra yazılı nitqdə vergül işarəsi qoyulur,şifafi nitqdə isə fasilə edilir.Məna baxımından da yes, no sözləri modal sözlərə bənzəyir: modal sözlər kimi, onlar da, demək olar ki, həmişə danışanın real həqiqətə olan münasibətini ifadə edir.Buna görə də müasir ingilis dilində çox vaxt ,hər hansı bir suala həm modal sözlə, həm də yes yaxud no sözü ilə cavab vermək mümkün olur.Məsən:

             -Do you want to come to us tonight?

             -Yes /no /of course/ certainly.

     Bu göstərilən xüsusiyyətlərə görə bizcə, müasir ingilis dilində yes,no sözlərini modal sözlər qrupuna daxil etmək mümkündür.    Bu qrupa aid edilən digər sözlərdə isə vəziyyət başqa cürdür .”All right” və”okay” sözlərinin nidalara aid edilməsini (3,349) və digər sözlərin bəzilərinin cümlədə tərzi- hərəkət zərfliyi funksiyasında işlədilməsini nəzərə alsaq, bu sözləri əsasən modal sözlər hesab etmək olar. Modal sözlərə cümlədə daşıdığı sintaktik funksiya baxımından yanaşsaq,onlar ara sözü və tərzi-hərəkət zərfliyi rolunda çıxış etməkdən başqa cümlə əvəzi funksiyasını yerinə yetirirlər.Məhz elə bu xüsusiyyət“yes” və“no” sözləri ilə yaxınlaşdırmağa imkan verir.Lakin bu o demək deyil ki,biz cümlədə işlənmə yerindən asılı olaraq,bu sözlərə xas olan digər funksiyaları inkar etmək fikrindəyik.                            İkinci qrupa aid edəcəyimiz sözlər dilçilik ədəbiyyatına tərz bildirən sözlər kimi daxil olmuşdur.Buraya : alive, ashamed, alike,afraid, aloof, asleep və s.kimi sözlər daxildir. B.A.İliş isə ingilis dilində bu qəbildən olan sözlərin mövcudluğunu aşkar edən ilk nümayəndələrdən biri ilmuşdur.(3,146).Bu sözlərin cümlədə daşıdığı funksiyasına gəldikdə,onlar cümlədə ismi xəbərin ad hissəsi (predikativ) kimi işlənir,bəzilərinin isə postpozitiv təyin kimi işlənməsi müstəsnalıq təşkil edir (3,147). Qeyd edildiyi kimi ,bəzi dilçilər bu sözləri ayrıca bir nitq hissəsinə aid etmiş,  digərləri isə bunun əleyhinə olmuş,bir qrupu isə onları predikativ sifət adlandırmışlar. Üçüncü qrupu təşkil edən sözlər bəzi mənbələrdə tərz kateqoriyasına daxil olan sözlərə sinonim kimi verilir (2,174). Məsələn: enough,angry, sorry, gloomy,anxious ,late,proud,glad və s. Bu sözlərin ilk üçü haqqında müxtəlif fikirlər söylənilmiş,köməkçi fellə işlənərkən tərz bildirdiyi üçün onları bu kateqoriyaya aid edənlər də olmuşdur.Lakin onları tərz bildirən sözlər kateqoriyasına daxil etmək üçün götürülən iki əlaməti (sintaktik funksiya və semantik məna) üçüncü əlamət (morfoloji dərəcə) əlavə  edildikdə bu sözlərin sifətlərə daha çox yaxınlığı aşkara çıxır.Ümumiyyətlə, sifət cümlədə təyin və ismi xəbərin predikativi funksiyalarını yerinə yetirir.Bəzi sifətlərə isə  göstərilən bu iki funksiyalardan biri xasdır. Bir qrup sifətlər tədricən bu iki funksiyadan  birinə daha çox meyl edir(2,43).  

       Yalnız sonda onu qeyd etmək yerinə düşərdi ki,bütün yuxarıda deyilənlər belə bir fikir söyləməyə əsas verir ki ,bu sahədə dilçilər arasında  fikir ayrılığı var.İngilis dili sözlərinin nitq nissəsi baxımından təsnif edilməsi bu gün də problem olaraq öz həllini gözləməkdədir.

  Ədəbiyyat 

1.Rəhimov İ. İngilis dilinin praktik qrammatikası.Bakı,2009.

2.Musayev O. İngilis dilinin qrammatikası.   Bakı“Qismət”,2007.

3.Свит Х.   Новая английская грамматика.Оксфорд, 1976.

4.Вест Е.  Пересмотренная грамматика английского языка.Кембридж,1987.

5. Ильиш Б.А. Современный английский язык. Москва,1988.

6. Щерба Л.В. О частях речи в русском языке.  Москва ,1978.

7.Raymond Murphy.English grammar in use.  Cambridge University Press,2004

 8.  Качалова К.Н. Практическая грамматика английского языка.Юнвес Лист  Москва,1998

Açar sözlər: modal sözlər; müxtəlif dillər;dilçilik; xüsusiyyətlər;leksik məna; kommunikativ funksiya;

РЕЗЮМЕ

лексическое значение, коммуникативная функция, отличаться, интересные мысли.

 В  статье рассматриваются части речи в грамматике современного английского языка, которые по сей день создают спорные вопросы.

В статье так же нашли свое отражение противоположенные идеи высказанные разными языковедами.

Ключевые слова:  модальные слова, разные языки, лингвистика, особенности,

                                             SUMMARY

The article  deals with the parts of speech in the grammar of modern English language, which is caused the matter of disputes today. The article is also reflected opposing ideas expressed by different linguists.   

Key words:   modal words, different languages, linguistics, features, lexical meaning, communicative function,

       Rəyçi: dos.T.Ə.Əliyev

 

Şahbazlı Çinarə Zahid qızı

ANALYSIS OF POLITE WORDS IN ENGLISH LANGUAGE

             Even if you haven't used these polite words and phrases all your life, it's never too late to start. Practice holding polite conversations with family and close friends until you're comfortable. Eventually, speaking politely will become second nature to you.

Here are some of the most common words and phrases that anyone who cares about proper etiquette should incorporate into their everyday language:

Please – This is one of those words that can show good manners or come across as sarcastic, based on your tone. Any time you ask for something, it's always a good idea to add this word to soften the request.

You're welcome – When someone says, "Thank you," your instant response should be, "You're welcome," "You're certainly welcome," or some variation that feels comfortable to you. Another way to express the same thought is, "I was happy to do it," or, "My pleasure."

Thank you – When someone does something nice for you or gives you a gift, you should always say, "Thank you." Not doing so gives the impression that you feel entitled to whatever it is, and that can leave a sour taste in a mannerly person's mouth.

May I – The phrase "may I" puts you on the same side as the person you are speaking to. It gives the other person the feeling that you empathize, without your having to say that. For example, when you say, "May I see that book?" you give the person an opportunity to share what she is looking at.

Excuse me – This is an acknowledgment that you are asking forgiveness for leaving the table, coughing, or otherwise disrupting something you are engaged in.

Pardon me – This phrase is interchangeable with "excuse me." Pardon me sounds more formal.

I beg your pardon – Some people, particularly those of us who learned manners from Southern belle moms, would never have said, "What?" when asking someone to repeat what they'd just said. I was always told that "I beg your pardon" was much more polite and less harsh. The origin of this phrase makes me smile because it means to release someone from punishment.

I'm sorry – When you make a mistake, hurt someone's feelings, or do something that you know you shouldn't have done, saying, "I'm sorry," is always the first thing you should say. You're letting the other person know you regret having done whatever it was.

No problem – When I thank someone, and that person in turn says, "No problem," I cringe. Even though it's the contemporary way of saying, "You're welcome," it seems abrupt and makes no sense in this context.

Yep, yeah, and nope – These words are rude versions of "yes" and "no." The proper words are only one syllable, so why not simply use them?

Any curse words – Curse words might have been used originally for shock value, but when they become part of your everyday language, they make you sound crude. I recommend not using any words you wouldn't want your mom or grandmother to hear. If they use those words, maybe you can set an example for how to speak politely.

 If you're too direct when you speak you can come across as aggressive and this might put people off. This is true in business meetings and negotiations, but also in many other day to day situations. Here are 5 ways you can make your English more polite, indirect and diplomatic. Follow these tips and you should make the right impression when you talk to people.

1. Listen and be understanding

If you show other people that you are listening to them, and that you understand them, they will be more willing to listen to you and accept your opinion. Don't just say "I disagree", show them that you are listening and that you understand them before you explain your opinion.

You can do this by using statements like:

Yes, but...

I see what you mean, but...

I agree up to a point, but

For example:
I think we should wait until a better opportunity comes along.

Yes, but we might not get another opportunity like this for a while.

I think we should ask for a 20% discount because it will show them that we are serious.[2,21]

I see what you mean, but I think 20% might be a bit too much. It might put them off.

2. Avoid negative words - instead use positive words in a negative form

People react to positive sounding words, even if they are used with a negative auxiliary.

Don't say: I think that's a bad idea.

Say: I don't think that's such a good idea.[4,31]

Let's go for a good cop, bad cop approach in this negotiation!

I don't think that's such a good idea. They might see through it.[4,37]

3. Say the magic word: Sorry

This word can be used in many ways: to interrupt, to apologise, to show you don't understand, to disagree. It diffuses tension and it allows you to start a statement more comfortably.

Sorry, but can I just say something here

Sorry, but I don't really agree

Sorry, but I think that's out of the question[1,35]

4. Use little words to soften your statements

Break down negative sentences with some softeners. 

Don't say: I don't like it

Say: I don't really like it I'm afraid

Don't say: Can I say something?

Say: Can I just say something here?

Don't say: I didn't catch that

Say: Sorry, I didn't quite catch that [5,44]

5. Avoid 'finger pointing' statements with the word 'you'

This is aggressive and too direct. Try to avoid saying 'you' and put the focus on 'I' or 'we'.

Don't say: You don't understand me.

Say: Perhaps I'm not making myself clear.

Don't say:You didn't explain this point.

Say: I didn't understand this point.

Don't say: You need to give us a better price.

Say: We're looking for a better price.[3,75]

 

Ədəbiyyat siyası:

A History of Old English Meter.R. D. Fulk .University of   Pennsylvania,1992

Rudyard Kipling.The Jungle Books.New York, 1981

Agatha Christie.Murder on the Orient Express.New York, 1980

Charles Dickens. Cricket on the Hearth .New York, 1994

Penelope & Stephen C. Levinson. Politeness: Some universals in language usage. Cambridge: Cambridge University Press.1978

 

Summary

This article analyzes the problem of English polite words and expressions . This polite expressions is reflected with many example which is presented in this article.

 

Резюме

В этой статье рассматриваются особенности выражений речевого етикета на английском языке, а также дается сопоставления этих выражений с азербайджанским языком, что находит свое отражения в приводимых примерах.

 

 

                                                                                                                        Rəyçi: prof. A.Məmmədov

                                                                                                                                      Qərb Universitetinin İngilis dili kafedrasının                                                                       06.06.2015-cü il tarixli iclasının 06 saylı protokolundan çıxarış.

 

                                                                                                               

 

 

 

 

Afət Elbrus qızı Ələkbərova

İRAQ TÜRKMANLARININ DİLİ

         Professor F.R.Zeynalov təkcə müasir türk dillərinin qrammatik quruluşunun tədqiqi ilə deyil,  eləcə də türkologiyanın müxtəlif problemləri ilə məşğul olmuşdur.  Bu problemlər türkologiya elmi üçün əsas və aktuallığını heç vaxt itirməyən problemlərdən idi. Eyni zamanda onun toxunduğu  məsələlər orijinallığı  ilə seçilir. Bu baxımdan onun İraq türkmanlarının dilinə həsr etdiyi məqalələrini nümunə göstərmək olar.

         İraq türkləri (türkmanlar), onların dilləri, ədəbiyyatları və bu etnik qrupun tarixi  F.Zeynalovu həmişə maraqlandırmışdır. O bu haqda dərin məzmunlu “Türkmanlar haqqında qiymətli tədqiqat əsəri” və “Şair-Alim” adlı məqalələləri diqqəti cəlb edir.

      Onun “Türkmanlar haqqında qiymətli tədqiqat əsəri” adlı məqaləsində İbrahim Dakuklunun “İraq türkmanları” adlı əsərinin elmi təhlili verilmişdir (5). Məlum ol­du­ğu kimi, İraqda Azərbaycan dilinin Cənub dialekt və ləhcələrinə çox yaxın ləh­cədə danışan yarım milyondan artıq xalq yaşayır. Çox zaman İraq türkləri ilə Türk­mənis­tanda yaşayan türkmənləri eyniləşdirilər, hətta İraq türkləri ilə Türkiyədə yaşa­yan türkmənləri də fərqləndirmirlər. Məhz belə bir münasibətin  nəticəsidir ki, Azər­bay­can şairləri Füzuli ilə Nəsimi uzun müddət türkmən  yazıçıları kimi qələmə verilmiş­dir.

    Bu baxımdan İbrahim Dakuklunun “İraq türkmanları” adlı əsəri böyük maraq do­ğ­rur. F. R.Zeynalov qeyd edir ki,  müəllif bu əsəri hazırlayarkən ərəb, türk, türk­man və Azərbaycan dillərində nəşr olunmuş elmi əsərlərdən geniş istifadə etmişdir.O, müəllifin oğuz qrupu dilləri haqqında olan fikirlərinin  üzərində xüsusi dayanır. İ.Dakukluya görə,  Səlcuq imperiyası yıxılıb, Osmanlı imperiyasının qurulması ilə  oğuz ləhcəsi  azəri  və osmanlı ləhcələrinə ayrılır. O, belə  hesab edir ki,  İraqda  yaşayan özlərini “türkman” hesab edən xalqın ləhcəsi məhz “osmanlı” və “azəri” ləhcələrinin izlərini özündə birləşdirən  orta bir ləhcədir.  F.R.Zeynalov  bu məsələyə tam fərqli yanaşır və haqlı olaraq qeyd edir ki, İraq türkləri oğuz qrupu dillərinin artıq müstəqil dillərə parçalandığı vaxtdan çox sonra müstəqil bir dil kimi formalaşan Azərbaycan dilinin (eləcə də Azərbaycan xalqının) (XI əsr) bir qolu kimi İraqa köçmüş, orada əsrlər boyu əvvəlcə osmanlı dilinin, sonra isə ərəb dilinin təsirinə məruz qalaraq, müəyyən dəyişikliyə uğramışdır.

    İbrahim Dakuklunun bu məqaləsində İraq türkmanlarının dilinin  spesifik xüsusiyyətləri şərh olunur. Türk və türkmən dillərindən bu dilin əsaslı fərqlənməsi  dil faktları  ilə qeyd olunur. Azərbaycan dili ilə ümumiliyi isə  qrammatik quruluşunun tam eyniyyət təşkil etməsi əsasında göstərilir.  F.R.Zeynalov İbrahim Dakuklunun bu əsərinin  tərkib hissələri barəsində ayrıca danışır və burada verilən məlumatları təhlil etməklə yanaşı, öz elmi münasibətini də bildirir.  O, İbrahim Dakuklunun  “Xalq hekayələri” adlandırdığı bölmənin üzərində xüsusi dayanır və bu hissəni yüksək qiymətləndirir. Türkoloq bütövlükdə isə bu əsəri  İraqda yaşayan türk sistemli dillər ailəsinin bir üzvünün leksik, qrammatik, əlamətlərinə görə Azərbaycan dilinin bir qolunu  təşkil edən xalqın dili, tarixi və ədəbiyyatı haqqında yığcam məlumat vermə baxımından  çox böyük əhəmiyyət kəsb edən   yüksək elmi səviyyədə yazılmış sanballı bir tədqiqat əsəri kimi yüksək qiymətləndirir. Eyni zamanda bu əsərin Azərbaycan dilinə tərcümə olunmasını arzulamışdır.

       “Ə.Bəndəroğlu və İrak-türkman dilinin tədqiqi” və eyni məzmunda olan “Şair-Alim”məqalələrində F.Zeynalov İraqda yaşayan Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli şair və ədəbiyyatşünası Ə.Bəndəroğlunun  həm şair kimi, həm də alim kimi Azərbaycan filologiyasının qarşısında olan  xidmətlərindən danışır (2,4)

 Əvvəlcə, müəllif onun bədii yaradıcılığına baş vurur. Şairin poeziyasından nümunələr verir. Onun  Şəhriyarın “Heydər babaya salam” dastanına yazdığı “Gur-Gur baba” nəzirəsini  F.R.Zeynalov Şəriyarın bu əsərinə yazılan nəziriyyələr içərisində poetik məziyyətlərinə görə başqalarından seçilən ən yetkin  bir əsər olduğunu qeyd edir. Sonra Ə.Bəndəroğlunun bir alim kimi yaradıcılığından danışır. Ə.Bəndəroğlunun 370 səhfədən ibarət olan “İrak-türkman dili” əsəri İraq və türkman  dilinin  fonetik-qrammatik qurluşunu təkcə  birinci dəfə olaraq  ətraflı vermək baxımından  deyil, həm də bu dili Azərbaycan və türk dilləri ilə  müqayisə etmək baxımından da çox əhəmiyyətlidir.

 Müəllif bu əsərin mahiyyətini şərh etməzdən əvvəl  türkmanlar haqqında, onların keçib gəldiyi  tarixi yol haqqında məlumat verir. Bildirir ki, Azərbaycanda, Aranda, İranda yaşayan azərbaycanlıların müxtəlif zamanlarda V-XI  əsrlər ərzində  İraqa kütləvi axınları olmuş, uzun müddət  onlar bu ölkənin həyatında mühüm rol oynamışdırlar (XX əsrin  I yarsına qədər).  Bu proses səlcuqların dövründə daha intensiv olmuşdur. 1040-cı ildə külli miqdarda  azərbaycanlılar İraqa gəlir. Kərküt və Mosul və s. rayonlarda məskən salır. Müəllif İraqda yaşayan  oğuz-səlcuq qəbilələrinin nə üçün türkman adlandırılması məsələsinə aydınlıq gətirməyə çalışır.

 Bu məqalədə Ə.Bəndəroğlunun  “İrak-türkman dili” əsərinin  fonetika və morfologiya  hissələri ayrı-ayrılıqda təhlil olunur və bir sıra nöqsanlı cəhətlər aşkar edilir. Beləki, müəllif qeyd edir ki, türkologiyada olduğu kimi, bu kitabda da bir sıra söz birləşmələri  mürəkkəb söz kimi səciyyələndirilmişdir. Məs. dəniz  altı, yurduna bağlı (insan), evə yaxın (oğul). Əsərdə  ətraflı işlənən bölmələrdən  biri də fel fəsli olduğu göstərilir.  Bu fəsildə Azərbaycan və türk dilləri ilə  müqayisə aparıldığı qeyd olunur. F.R.Zeynalov  burada da  bir sıra nöqsanlar olduğunu göstərir:

1. Feli sifətlər fərqləndirilməyib, buraya daxil  edilməli olan sözlər düzəltmə sifətlər kimi sifət bəhsində verilir. 2. Mürəkkəb fellər düzgün səciyyələndirilməyib. 3. Felin şəkilləri içərisində uyğunsuzluq vardır. Əvvəla onların bir qismi  fellərin içərisində verilib, bir qismi isə fel şəkili olmadığı halda buraya daxil edilib.

     F. R.Zeynalov Ə.Bəndəroğlunun  bu əsərini gələcəkdə İraq-türkman dilinin elmi qrammatikasının yaradılması baxımından  böyük rol oynayacağını qeyd edir. 

Türkoloqun  İraq-Türkman  dilinin tədqiqi ilə  bağlı məqalələri  bu dil  haqqında məlumat almaq baxımından  çox əhəmiyyətlidir.

  Filoloji fakültələrdə  tədris zamanı  Azərbaycan dilinin bir qolu olan  bu dil haqqında heç bir   məlumat verilmir. Düzdür, F.R.Zeynalov  bu dili xüsusi tədqiqata cəlb etmir, həmin dili  tədqiq edən tədqiqatçıların əsərlərini təhlil edir. Ancaq yeri gəldikcə, bu dil haqqında maraqlı  faktlarla bizi tanış edir və öz elmi mülahizələrini  irəli sürür, bir çox qaranlıq məsələlərə aydınlıq gətirir.

        F.R.Zeynalovun  diqqəti çəkən əsərərindən  biri də  türk yazılı abidələrindən  və onun qüdrətli sənətkarlarından  bəhs edən  F.Timurtaşın  “Tarix içində türk ədəbiyyatı”adlı monoqrafiyasına həsr olunmuş “Monoqrafik tədqiqat” adlı məqaləsidir (3). Müəllif bu məqalədə  F.Timurtaşın  bu əsərinin  fəsillərini ardıcılıqla  təhlil etmiş və burada verilən faktlara öz elmi münasibətini bildirmişdir.

 Monoqrafiyanı birinci fəslində qədim yazılı ədəbiyyatdan, türk dillərinin  dünya dilləri içərisində yerindən, bu dil qrupunun  leksik-fonetik və qrammatik cəhətdən  fərqləndirən  cəhətlərindən, onların  keçib gəldiyi inkişaf yolundan, Anadolu türklərinin  formalaşması prosesindən  danışıldığı qeyd olunur. İkinci fəsildə isə türkdilli xalqların  ədəbiyyatında  öz əksini tapmış əsas  motivlər, mövzular, süjet xətləri, janrlar və qəhramanlıq, eşq, məhəbbət mövzüsünda yaranan ədəbiyyat nümunələri haqqında tutarlı faktlar əsasında söhbət açıldığı göstərilir.

F. R.Zeynalov  bu əsərin üçüncü fəslinə xüsusi nəzər salır. Bu fəsildə F.Timurtaş qədim nümunələr sayılan Gültəkin, Bilgə xaqan və Bilgə Tonyukuk yazıları haqqında müfəssəl məlumat verir və XIII əsrə qədərki türkdilli ədəbiyyata həsr olunmuş  bölmədə möhtəşəm sənət abidələrindən danışır.

F.R.Zeynalovun bu məqaləsinin maraqlı cəhətlərindən biri də Azərbaycan ədəbiyyatında hələ yaxşı tanınmayan Müstafa Zərir haqqında verilən məlumatdır.

M.Zəririnin  bizə gəlib çatan  ilk əsəri 2120 beytlik “Yusif və Züleyxa”(Qisseyi-Yusif) poemasıdır. Azərbaycan ədəbiyyatşünasları belə bir sənətkarın irsini hələ tədqiq  etməmişdir. M.Zəririnin irsinin öyrənilməsinin  XIV əsr Azərbaycan ədəbi dilini, eləcə də dilimizin tarixini müəyyənləşdirmək baxımından  əhəmiyyəti böyükdür.

  F.R.Zeynalov F.Timurtaşın  dahi Azərbaycan şairi Füzuli ilə bağlı fikirlərinə haqlı olaraq narazılığını bildirir. Düzdür, F.Timurtaş Füzuliyə böyük qiymət verir, ancaq onu “osmanlı ədəbiyyatı” çərçivəsində öyrənir. O,  Füzulinin Azərbaycan dilində yazdığını qeyd edə-edə tutarsız bir dəlilə  XVI əsrdə Azərbaycanda  belə bir görgəmli yazıçının yetişmədiyini iddia edir.

 Bununla belə, F.R.Zeynalov Timurtaşın “Tarix içində türk ədəbiyyatı”adlı əsərini  türkdilli xalqların  ədəbiyyatını, dilini və tarixini  üzvi şəkildə öyrənilməsi və mükəmməl bir məlumat kitabı səciyyəsi daşıması baxımından əhəmiyyətli bir əsər olmasını göstərir.

         F.R.Zeynalov ardıcıl olaraq türk dillərinin dialektlərinin tədqiqi ilə məşğul olmasa da, bu sahədə də öz izini qoymuşdur. Buna misal olaraq professor E.İ.Əzizovla birgə  yazdığı “Qıpçaq dialektlərinin özbək ədəbi dil ilə müqayisəsi” və “Arpaçay kəndlərinin şivələri” adlı məqalələrini göstərmək olar (1).

 “Arpaçay kəndlərinin şivələri” adlı məqaləsi Rusiya və Türkiyə sərhədində azərbay­canlıların yaşadığı Kinəyi, Aslanxana, İlanlı, Böyük Ağüzüm, Kiçik Ağüzüm kənd­lə­rinin şivələrindən bəhs edir. Bu kəndlər Arpaçay tikintisi ilə əlaqədar burada yaradı­lan dəryaçanın  ərazisinə düşmüşdü.  Türk Dil Qurumu və Atatürk Universiteti (Ərzu­rum Ədəbiyyat fakültəsi) bunu nəzərə alaraq, həmin kəndlərə ekspedisiya göndərmiş, köçürülmədən qabaq yerli əhalinin şifahi ədəbiyyat nümunələri şivə xüsusiyyətləri saxlanılmaqla ayrı-ayrı kəndlər üzrə yazıya alınaraq “Arpaçay köylərindən dərimə­lər”(Anqara, 1976) adı ilə çap etdirmişlər. Kitab türk dili ilə müqayisədə Arpaçay kəndlərinin dil xüsusiyyətlərindən bəhs edən bir əsərdir.

   F.R.Zeynalov və E.İ.Əzizov Azərbaycan dilinin tarixini və bu dilin dialektlər siste­mini hərtərəfli öyrənilməsi üçün əhəmiyyətli olacağını nəzərə alaraq, Arpaçay kənd­lərindən toplanılmış materiallar əsasında müasir Azərbaycan ədəbi dili ilə  müqayi­sədə həmin şivələrin bəzi xüsusiyyətlərini “Arpaçay kəndlərinin şivələri” adlı məqa­lə­sində araşdırmışlar. Arpaçay kəndlərinin şivələrinin fonetik, morfoloji, leksik xüsu­siy­yətləri həmin məqalədə Azərbaycan dilinin dialekt xüsusiyyətləri ilə müqayisə edilərək xeyli oxşar cəhətlər aşkar olunmuşdur. Bu şivələrdə  işlənən xeyli dil xüsusiyyətlərinin əksəriyyətinə  tarixən ədəbi dilmizdə  rast gəlmək mümkündür.  Bu baxımdan  bu dialekt və şivələrin tədqiqi dil tarixini daha dərindən  öyrənilməsi üçün  faydalıdır. Toplanmış materialların tədqiqindən sonra müəlliflər Arpaçay kəndlərinin şivələrinin Azərbaycan dilinin dialekt  və şivələrinin daha çox cənub-qərb, qismən isə şərq xüsusiyyətlərini əks etdirməsi qərarına gəlmişlər. Azərbaycan ədəbi dilinin formalaşmasında  bu dialektlərin oynadığı rol danılmazdır.

                                               

Ədəbiyyat

Zeynalov F.R, E.Əzizov. Arpaçay kəndlərinin şivələri – Elmi əsərlər, Dil və ədəbiyyat ser. ADU. 1977.  №6, s. 24-31, 1978-№1, s. 8-14.

Zeynalov F.R.   Ə.Bəndəroğlu və İrak-türkman dilinin tədqiqi. Elmi əsərlər, Dil və Ədəbiyyat ser. ADU-nun nəşri, 1978, № 6, səh. 18-24. 

Zeynalov F.R. Monoqrafik tədqiqat.Ədəb və incəsənət. 1983, 10 iyun, s. 3

Zeynalov F.R.  Şair-Alim. Ədəb və İncəsənət. 1978, 23 iyun.

Zeynalov F.R.  Türkmanlar haqqında qiymətli tədqiqat  əsəri. Elmi əsərlər,  ADU-nun nəşri, Dil və Ədəb ser. 1973, № 5, səh.118-123.

Açar sözlər: türk dilləri, iraq türkmənləri, Azərbaycan dili, türkoloq.

Ключевые слова: тюркские языки, иракские туркмены, Азербайджанский язык, тюрколог.

Key words: Turkic languages, the Iraq turkmens, Azerbaijani language, turcologist.

Summary

    The language of Iraq Turkmens differs thoroughly from Turkic and Turkmen languages, but with Azerbaijani language the grammatical system is completely same. Iraq turks after the dividing of Oghuz group languages into independent languages, as already formed independent language as a branch of Azerbaijani language (XI century) moved to Iraq and for centuries firstly  subjected to the  influence of  Ottoman language, then Arabic language underwent to the definite change.

Резюме

     Язык иракских туркменов полностью отличается от турецкого и туркменского языков, но с азербайджанским языком грамматическая система полностью одинакова.  Иракские турки после деления Огузской группы языков на независимые языки, как уже сформированный независимый язык и как один из ветвь азербайджанского языка были переселены в Ирак, и в течение многих столетий сначала подвергнув влиянию османского языка, а затем арабского языка, были подвергнуты определенным изменениям.

 

Rəyçi: dosent D.T.Əliyeva

             

 

 

Aynur Fərəcova

ABBASQULU AĞA BAKIXANOVUN  “TƏHZİBÜL-ƏXLAQ”VƏ "NƏSİHƏTNAMƏ"  ƏSƏRLƏRİNDƏ ETIK-TƏRBİYYƏVİ ĞÖRÜŞLƏR

      Ən qədim insan məskənlərindən sayılan Azərbaycan torpağı böyük alim və şəxsiyyətlər yetişdirmişdir.  Abbasqulu ağa Bakıxanov Qüdsi Azərbaycan xalqının yetişdirdiyi  ensiklopedik biliyə malik olan mütəfəkkir simalarından biridir. O fəal maarifçi, tarix, fəlsəfə, nücum, ilahiyyat və etikaya aid qiymətli əsərlər müəllifi olmaqla yanaşı, klassik Azərbaycan poeziyasının bütün sirlərinə bələd olan qüdrətli bir şair kimi  tanınmışdır.

                Türk, fars və ərəb dillərini mükəmməl bilən və bu dillərin hər birində əsərlər yazan şair “Gülüstai-İrəm” əsərinin axırında, öz tərcümeyi-halında deyir: Bəşəriyyətin bütün əhvalatlarını dürüst öyrənib belə qərara gəldim ki, bu dünya fanidir, həyatda elə bir şey yoxdur ki, əbədi olsun. Ad və şöhrət puçdur, var dövlət, daimi deyil. Nə qədər varlı və hörmətli bir nəsildən olursan ol, özün hörmət qazanmasan xalqın gözündə heç bir qiymət bir olmaz. Ancaq bir şeyə etimadım qətidir: elm və sənət aləmində bir mərifət və məharət sahibi olarsan, özündən sonra gələn nəsillərə öz elm və biliyinlə bir səmərə verərsən, onda özünü xoşbəxt hiss etməyə haqqın olar. Belə bir əqidəni sevdiyimdən və ona xidmət etməyi özünə vacib bildiyimdən bir neçə əsərləri qələmə almağa cəsarət etmişəm. [II səh. 291]

“Gülüstani-İrəm” əsərində göstərildiyi kimi Qüdsinin əsərləri bunlardır:

“Riyazül-qüds”-türk dilində

“Qanuni-Qüdsi”-fars dilində

“Kəşfül-qərayib”-fars dilində

“Təhzibül-əxlaq” -fars dilində

“Kitabi-Nəsihət”-türk dilində

“Eynül-mizan” -ərəb dilində

“Əsrari-mələkut”-fars və ərəb dillərində

“Ümumi coğrafiya”-fars dilində

“Müşkatül-ənvar”- fars dilində

“Muratül-cəmal”-farsca

“Kitabi-Əsgəriyyə”-türk dilində [II, səh.293]

Bunlardan əlavə Abbasqulu ağanın bir sıra nəzm əsərləri və rus dilindən tərcümələr də vardir. 

“Təhzibül-əxlaq”və "Nəsihətnamə"  əsərləri Bakıxanovun əxlaqi-fəlsəfi əsərləridir. 

    “Təhzibül-əxlaq” əsərində müəllif cəmiyyət haqqındakı fikirlərini bir sistem şəklində nəşr edərək, gənclər arasında nəcib əxlaq normaların onun gözəl cəhətlərini təbliğ edir.  Qüdsinin göstərdiyi kimi, o, çox araşdırmalardan sonra, islam, yunan, avropa filosoflarının əsərlərinə örnək olaraq müxtəsər bit kitab yazmaq qərarına gəlir. Tərbiyyəvi və humanist fikirlərlə zəngin əsəri yazarkən müəllif bildirir: “Hərçənd mənim elə bir istedadım yoxdur ki, özümün nöqsanlarını göz qabağında ikən başqalarına nəsihət verməyə cəsarət edim. Lakin əgər bu vasitə ilə başqalarına nə isə köməyim dəyərsə mənim səylərim hədər getməmiş olar”. Müəllif məzmuna müvafiq olaraq əsərin adını “Təhzibül-əxlaq” qoyub onu bir müqəddimə, bir xatimə və 12 fəslə bölmüşdür.

“Müqəddimə-Hikmət qaydaları haqqında” bölməsində deyilir. “Hər kəs hikmətdən xəbərdar olarsa, böyük faydalar əldə edər”.  Müəllif deyir:

“Ürəyin mətləbi nədir, əgər mətləb yoxdursa, kimdən şikayət edirsən? Heç kəs səbəbsiz kədərlənməməlidir”.

Müəllif əsərdə gəncləri müdrik kəlamlara diqqət etməyə çağırır.  Ədəb və bilik əldə etmək, əxlaqi təmizləyib saflaşdırmaq üçün dünyanın qabaqcıl alimlərinin əsərlərini araşdırmağın və özünə faydalı olan məsləhətlərdən istifadə etməyin lazım olduğunu bildirir. Bilik və təcrübə artarsa insan daha kamil olar.

    “Etidala riayət etmək haqqın” fəslində müəllif bildirir: Dünyanın məhsulatı suya möhtacdır, lakin su həddindən artıq olsa, məhsulu zay edər. Əgər insan etidal-müvazinət cığırından çıxarsa işləri təbiətin və cəmiyyətin xasiyyətlərinə zidd olduğu üçün zərərli olar. Təmiz xasiyyətli adam o adama demək olar ki, o, hər işində ifratdan çəkinib, orta bir yol tapa bilə və bu cür yaşaya. Müəllif oxucunu hər cür israfçılıqdan uzaq olmağa, çağırır.

    “Yaxşılığın fəziləti haqqında” fəslində müəllif bildirir:

“Əvəzini umaraq yaxşılıq etmək hünər deyildir”.

“Yaxşılığı möhtac olmadığın adama et”

İnsan etdiyi yaxşılığı yadına saldığı zaman elə bir zövq alır ki, heç bir dövlət ona çatmaz. Pis iş tutmuş adam isə əməlini düşündükcə xəcalət çəkər. Yaxşılıq etmiş insana bir hadisə üzv verdikdə hamı onun köməyinə gələr, hətta düşmənləri də onun haqqını inkar edə bilməzlər. Nalayiq iradəli insan isə həmişə bəd əməlinin üzə çıxacağından qorxar, ehtiyac qarşılığında hər cür alçaqlığı qəbul edər, iqtidarlı olduğu zaman  özünü öyər və başqalarına zülm edər.

   “Şöhrət haqqında” fəslində bildirir ki, dəfələrlə təcrübədən keçirilmişdir ki, şöhrətpərəst insan öz qüruru üzündən işdən geri qalar, paxıllıq və qibtə ona inkişaf etməyə mane olar. Şöhrətpərəst insanlar başqaları ilə yanlış mübahisəyə girişər və öz nadanlıqlarını sübut edərlər. İnsan nə qədər savadlı və bilikli olursa olsun şöhrətə qapılmamalı, ətrafına qarşı sayqılı olmalıdır ki, insanlar ona hörmət etsinlər.

“İşin faydaları haqqında” fəslində müəllif deyir: Bu dünyada çalışmadan, səy göstərmədən heç nə əldə etmək olmaz, insan həmişə çalışmalıdır. İnsanın tükənməz dövləti olan elm də çalışmadan əldə olunmur. Qazanılan elm, sənət və hörmət heç vaxt itmir. Bir vaxt gəlir ki, ona gərək olur. İşdən can sağlığı, bilik və təcrübə əldə olunur. Tənbəllik insanın canında kök salarsa qorxaq və ürək olar. Tənbəl adam həmişə yalan danışmağa meyilli olar və gec-tez xalq arasında rüsvay olar. Əksinə məslək sahibi həmişə möhtərəm olar. Müəllif bu bölümdə  gəncləri elm və bilik öyrənməyə, çalışqan olmağa çağırır, az danışmağa, nahaq söz söyləməməyə və söz gəzdirənlərə inanmamağa, adamın dalınca danışıb, üzünə mehriban davrananlara qarşı ehtiyatlı olmağa çağırır.

“Rəftar qaydaları haqqında” fəslində müəllif dostluğun çox gözəl bir rəftar olduğunu deyir:

“Xoşbəxt o adamdır ki, dostu çoxdur”.

Dost ürəyin darıxdığı an çətin günündə sənin yanında olar, kömək edər, nöqsanlarından və eyiblərindən səni xəbərdar edər. Əksinə düşmənçilik peşimançılıqla nəticələnər, düşməni görməklə və yada salmaqla əhvalın dəyişər, kefin pozular və qəm dəryasına qərq olarsan. Bilikli və dünya görmüş insanlar həmişə həqiqi dostlara sahib olurlar. İnsan özü yaxşı dost deyilsə, başqalarından da bunu gözləməlidir. Daha sonra müəllif insanları, təvəzökür, səxavətli, alicənab olmağa, xəsis, təkəbbürlü, səbirsiz olmaqdan çəkinməyə çağırır. Çünki əxlaqı gözəl olan insanın dostu çox, düşməni isə az olar.

Sənai deyir:

“Pis adamlarla az əyləş, yoxsa pis olarsa, insanın təbi xasiyyət götürəndir”.  

Əxlaqı gözəl olan, ağıllı adam həmişə hörmətli olur. Düzlük heç vaxt ağıldan ayrılmaz. Çünki ağıl axırı pis olan işlərdən insanı çəkindirər, nəticəsi xeyir olan düzlüyü tələb edər, ağıllı insan həmişə təvazökar olar, axmaq isə heç kəsin onu anlamayacağını güman edib  hiyləgərlik edər.

Sənai deyir:

“Sənin hiylənin yol göstəricisi olan düşüncəni ağıl hesab etmə,

O sənin nəfsindir.

Ağlı nəfsdən seçib tanı,

Ta ki köklüklə şişi bir-birindən seçə biləsən”

Əxlaq qaydaları hər kəslə onun qabiliyyətinə görə rəftar etməyi tələb edir. Hər kəslə görüşdükdə, söhbət etdikdə danışmaq fürsətini ona ver , özün isə zəruriyyət məqamında danış. Hiyləgər bir insan belə çox danışdığı zaman ürəyindəki kini açıb deyir. Hər kəslə məsləhətləş, lakin gizlədilməsi lazım gələn şey haqqında danışma. Artıq zarafat və məsxərə dostlar arasında söz-söhbətə səbəb olar. Zəruriyyət olmadıqda şikayətlənmək və ürəyinin dərdini demək zərərdən başqa bir fayda verməz:  düşmən sevinər, dost xar olar.  Xülasə, mərd o adamdır ki, öz eybini özgələrin eybindən artıq görsün, öz hünərini kiçik sansın, vaxtını başqalarının əməllərinə irad tutmağa həsr etməsin.  

“Təvəzökarlıq qaydaları haqqında” fəslində müəllif təvəzökarlığı insan vücudunun yaraşığı, maddi və mənəvi mənfəətlərin mənbəyi adlandırır. Maraqlısı budur ki, bir çoxları əsil-nəsil vəzifə, gözəllik və var-dövlətlərinə görə özlərini böyük hesab edirlər.

Müəllif deyir:

“Eyib olsun o diriyə ki, ölüsü ilə fəxr edər, bu vasitə ilə də özünün fəzilətsizliyini etiraf etməyə qalxışa. Qabiliyyətli oğlun buna nə ehtiyacı, naxələf oğul isə öz ata-baba nəslinin ləkəsidir” [I, səh. 50].

Diqqətlə baxsaq görərik ki, alim nə qədər elm öyrənsə, yenə çox şey bilmədiyini etiraf edəcəkdir. İnsan nə qədər çox şey öyrənərsə o qədər qürur və təkəbbürdən uzaq durar, həlim və təvəzökar olar.

“İnsaf haqqında” fəslində müəllif insafı pakizə xasiyyət adlandırır, yaradılışın saflığından və qəlbinin incəliyindən əmələ gəldiyini söyləyir. Insaf elə bir xasiyyətdir ki, bu xasiyyətə malik olan insan öz eyiblərini də görə bilir və onu düzəltməyə çalışır. İnsaflı insan başqalarına məhəbbətlə yanaşır, kin və nifrət hissi ona qalib gələ bilmir. İnsaf qəlbin incəliyindən gəldiyi üçün insaflı adam daşürəkli ola bilmir, xoşxasiyyətli olub, yaxşılıq etməyə çalışır. İnsaflı adam həm də ədalətli olur və insanlara zülm etməkdən uzaq olur. Bir sözlə insaf insan təbiətinin bəzəyidir, o, səmimiyyətə və gözəl işlərə gətirib çıxarır.

“Qənaətin şərtləri haqqında” fəslində müəllif qənaəti yüksək xasiyyət, puç olmayan bir dövlət və sabit bir nemət adlanır. Müəllif bildirir:

“Əbədi dövlət istəyirsənsə, qənaəti özünə peşə et”

Qənaətçil adam, xalq arasında əziz və hörmətli olar, lazımsız zəhmətdən, var-yox dərdi çəkməkdən, artıqtamahlıqdan və paxıllıqdan uzaq olar. Paxıllıq həqiqətən qabiliyyətin yoxluğunu göstərir. Ağıllı adam öz qiymətli vaxtını bu murdar xasiyyətə sərf etməz, öz istedadına görə çalışar.  Müəllif deyir:

“Hünərsiz adam hünərlinin nöqsanlı olmasını istər

Bəs nə üçün özü ondan da yaxşı olmağa çalışmır?!”

"Təhzibül-əxlaq"dan sonra Abbasqulu ağa Bakıxanovun ikinci tərbiyə və təlimə dair yazılan əsəri "Nəsayeh", "Kitabi-nəsihət" və ya "Nəsihətnamə"dir. Bu əsəri "Təhzibi-əxlaq"dan çıxarış da hesab etmək olar. "Kitabi-nəsihət"də 103 nəsihət vardır. Əsər müəllifin kiçik müqəddiməsindən sonra dini nəsihətlərlə başlnır. Dini nəsihətlərdən sonra dövlət başçısına, ata-anaya, böyüklərə itaət və ehtiramın vacibliyinə aid, daha sonra isə həyat və məişət məsələləri ilə əlaqədar olan əxlaqi nəsihətlər verilir. Əxlaqi nəsihətlərin əksəriyyəti "Təhzibül-əxlaq"dakı əxlaqi nəzəriyyə ilə sıx bağlıdır.

      Yuxarıda göstərilənlərdən aydın olur ki, Abbasqulu ağa Bakıxanov bu əsərlərdə bir əxlaq müəllifi kimi faydalı məsləhət və nəsihətlər ilə oxucunu düzgün yola dəvət edir, onu əməyə rəğbət, dostluğa sədaqət, böyüklərə hörmət, təvazökarlıq və ədalətə çağırır. İnsan qəlbini ləkələyən tənbəllik, riya, paxıllıq, nadanlıq və hiyləgərlik kimi alçaq sifətlərdən çəkindirməyə çalışır.

XIX əsrin birinci yarısında yaşamış böyük Azərbaycan mütəfəkkiri Abbasqulu Ağa Bakıxanovun hələ XİX əsrdə qələmə aldığı və bizə yadigar qoyub getdiyi bu mükəmməl əsərlər müasir dövrümüzdə də öz aktuallığını itirməmiş, yeniyetmə və gənclərin tərbiyəsində mühüm və əvəzedilməz bir vəsaitə çevrilmişdir.   

 

ƏDƏBİYYAT

Abbasqulu Ağa Bakıxanov “Seçilmiş əsərləri”, Bakı-2005

Firidun Bəy Köcərli  “Azərbaycan ədəbiyyatı”, I cild, Bakı-1978

S. Əliyarlı  “Azərbaycan tarixi”, Bakı- 2009

F. Qasımzadə  “XIX əsr Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi”, Bakı- 1974.

 

Açar sözlər:  etika, əxlaq, tərbiyyə, insan, gənc, əmək, şöhrət, hörmət, elm.

Ключевые слова:  этика, мораль, образование, человек, молодой, труд, слава, уважение, наука.

Keywords: ethics, morals, education, person, young, work, fame, respect,  science.

 

XÜLASƏ

 

    Məqalədə göstərilir ki, Abbasqulu ağa Bakıxanov  əsərlərində faydalı məsləhət və nəsihətlər ilə oxucunu düzgün yola dəvət edir, onu əməyə rəğbət, dostluğa sədaqət, böyüklərə hörmət, təvazökarlıq və ədalətə çağırır. İnsan qəlbini ləkələyən tənbəllik, riya, paxıllıq, nadanlıq və hiyləgərlik kimi alçaq sifətlərdən çəkindirməyə çalışır. Onun əsərləri yeniyetmə və gənclərin tərbiyəsində mühüm və əvəzedilməz bir vəsaitədir.

 

SUMMARY

      The article shows that Abbasgulu Agha Bakikhanov gives useful advices in his works. His works urges readers to be friendly, fair and humble and criticizes laziness, jealousy and trickery. A. Bakikhanov's writings are very interesting and relevant. His works are vital and irreplaceable resources in the upbringing of teenagers and young generation.

 

 

 

Hüseynova Fudimə Məmmədəli qızı

RUS VƏ AZƏRBAYCAN DİLLƏRİNDƏ PARALEL KONSTRUKSİYALARDA ŞƏKİLÇİ TƏKRARININ ƏLAQƏLƏNDİRİCİ  FUNKSIYASI

Sintaktik paralelizmdə təkrarlanan şəkilçi morfemlərin morfosintaktik funksiya­sına onların komponentlərarası bağlama əlaməti də daxildir. Sözdüzəldici və kateqorial şəkilçiləri əhatə edən bu funksiya sintaktik paralelizm nəzəriyyəsində düşüncə tərzi kimi universal mahiyyət kəsb edir. Bibliyanın poetikasını tədqiq edən A.S.Desnitskiy yazır ki, morfoloji paralelizm səs paralelizmi ilə sıx bağlıdır. O, mor­fo­loji paralelizmi səs paralelizminin bir növü kimi qəbul edir. Onun fikrincə, qədim yəhudi dilində sözün səslənməsinin oxşar tərəflərini əhatə edən morfoloji paralelizm rus dilindəki ön qoşmalar qədər zəngin deyil, ona görə də sözdüzəldici şəkilçilərlə yanaşı sözdəyişdiriciləri də əhatə edir (4, 178-199).

Şəkilçi paralelizmi yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi həm də sintaktik paralellərdə komponentlərarası bağlama üsuludur (1,240). Rus və Azərbaycan dillərində morfo­loji paralelizm söz kökünə və ya əsasına artırılan morfemləri əhatə edir; şəkilçi paraleliz­mində oxşar səslənən hissə də bunları əhatə edir; rus dili kimi sintetik dillərdə  belə paralelizmə tez-tez rast gəlmək olur:

В седину-висок,

      В колею солдей,

Небо!- морем в тебя окрашиваюсь,

Как  на каждый слог-

     Что на тайный взгляд,

Обарагивалось,

    Охорашиваюсь.

     В перестройку- скиф,

Христопляску- хлыст,

    ---Море!- небом в тебя отваживаюсь.

      Как на каждый стих-

     Что на тайный свист.

     Останавливаюсь,

 Настораживаюсь,

В каждой строке: стой!

В каждой  точке: клад.

Око!—светом тебя расслаиваюсь.

Расхажусь тоской

На битарный сад.

Перестраиваюсь,

Перекрашиваюсь. (М.Цветаева.Сочинения. Худ. литература, Москва ст:282).

Felin indiki zamanının  göstəricisi kimi «-ваюсь» şəkilçisinin təkrarı çox güclü  morfoloji paralelizm yaradır. Azərbaycan dilində analoji faktı nəzərdən keçirək:

O qaranquş yuvası ki, soyuyub,

O göldə ki, qərib durna uyuyub

Könlüm sənin ümidinə çox uyub,

Apar məni bu ümidin dalınca

(M.Yaqub. “Apar məni bu ümidin dalınca”).

Felin keçmiş zamanının –ıb variantlı morfoloji paralelizmi paralel kompo­nentləri keçmiş zaman morfosemantikasında bir ortağa gətirir və bu xüsusda onları bir-biri ilə əlaqələndirir. Deməli, bu tipli əlaqələnmələr şəkilçi morfemin seman­tikasına görədir, morfosintaktik funksiyanın əsasında da bu dayanır.

   Leksiktəkrarlar bütün leksemləri əhatə etdiyi kimi, sintaktik paralelizmdə mor­foloji təkrarlar da həm sözdüzəldici, həm də sözdəyişdirici morfemləri əhatə edir.

Слышал да не думь,

    Гляди да не  тень.

Волунь- криволунь,

Хвалын- колывань.

   Как польстивой по трости,

Роспым бисером плеща,

    Заработают персты…

    Шаг – подушками глушя,

     Лежи- да не двинь,

Строжи- да не грянь,

Волынь-перелынь,

Хвалынь- завирень

        Как из моря Каспий-

         Ского- синего  плащя,

        Стрела свистнула да…

(Спи, Смерть подушками глуша….)

      Лови- да не тронь,

         Тони- да не кань.

       Волынь- перезвань,

Хвалынь-уцеловань.

     (М.Цветаева. Сочинения, Худ. Литература, Москва, 1984, стр:221).

Azərbaycan dilində  felin əmr formasını bu xüsusda nəzərdən keçirək:

“Ey məni yolumdan çıxaran gözəl,

Səni bağlandığım, güvəndiyim əl,

Bu soyuq yarpağı üstümdən götür

Bu sarı payızı üstümdən götür

Bu şaxta ayazı üstümdən götür”  (M.Yaqub. “Xəzanda bir əsim bahar küləyim”).

Felin II şəxs təkinin ifadəsi olan əmr şəkli hər dəfə təkrar olunmaqla paralel cüm­lə­lələrdə əmr-xahiş sferası formalaşır və onlar bu sfera əsasında bir-biri ilə həmahəng mühitdə bağlanır.

Azərbaycan dilində felin inkarlıq kateqoriyasının göstəricisi olan –ma; -mə şəkilçisi istər nəsr, istərsə də poetik dildə tez-tez işlənir(3);(2). Onlar paralel cümlələrin yaranmasında da fəal iştirak edir:

O sağa gedəndə solu bəyənmir,

Bu onun istədiyi yolu bəyənmir

O, bunun getdiyi yolu bəyənmir    (M.Yaqub. “Bu qədər yol”).

Bildiyimiz kimi, -ma;-mə inkarlıq şəkilçisinin işlənmə mövqeyi elədir ki, ondan sonra digər şəkilçi də gələ bilər, bu, onun paralelizminə, komponentlər arası əlaqələn­di­rici roluna xələl gətirmir; morfoloji paralelizmi yaradan digər morfemlər kimi, təkrarlandıqca mətndə inkarlıq semantikası qradiativ şəklidə artır və mətn semantika­sı­nın əsasına çevrilir. Belə bir xüsusiyyət bütün morfoloji paralelizmə aiddir. Məsələn:

Barı yadındamı, a dəyirmanım

Buğda nəm olanda kəmirləyirdin

Dənin sərt olanda oxu əyirdin.

Görürsən, zamanın sərt dəyirmanı

Vermədi fürsəti, aldı amanı

Səni də gör necə üyütdü rahat.

Əvvəl cığırını, xoş salamını

Sonra kətilini, sonra damını,

Sonra divarını, sonra daşını

Sonra baharını, sonra qışını

üyütdü rahat           (M.Yaqub. “Dəyirmanın un işığı”)

Yuxarıdakı misalda paralel cümlələri bir-biri ilə bağlayan ismin təsirlik halı “üyütdü” feli ilə bağlıdır: bu fel qeyd olunan cümlələrdə iştirak edir və cümlələrin paralelizmi də təsirli hal və təsirli fel kontekstində formalaşır.

Morfoloji paralelizmdə şəxs və mənsubiyyət şəkilçilərinin də mühüm rolu var:

Yüz il suyun olum, ulduzlar payım,

Yüz il qayan olum, torpaq çarpayım

Yüz il daşın olum, təki yaşayım

Olum zirvələrin soltanı dağlar    (M.Yaqub. “Dağlar”).

I şəxs təkinin şəxs şəkilçilərinin paralelizmi yuxarıdakı misalda genişlənərək mənsubiyyət kateqoriyasını da əhatə etmiş, nəticədə də birinci şəxslə bağlı morfose­mantik mühit formalaşmışdır.

Rus dilində də poetik mətnlərdə bu cür morfoloji paralelizm yaranır; lakin fərq ondadır ki, burada şəkilçilərlə yanaşı , sözönlər də aktiv rol oynayır.

    “Вы- сотрыжками, я-с книжками,

    С трюфелем, я- с грифелем,

     Вы- с оливками, я –с риф мяли,

С  тикулем, я- с дактилем.

( М. Цветаева, Сочинения, Худ. Лит. Москва 1984, стр:314.)

 Beləliklə, poetik dilin xüsusiyyətlərinə uyğun olaraq qafiyə sisteminin prinsip­ləri əsasında bu mətndə, beləliklə, şəxs və mənsubiyyət anlayışları bir harmoniya ya­ratmışdır; onların morfoloji göstəriciləri də bu sistemdə birləşərək paralel cümlələrin bağlanmasında mühüm vasitəyə çevrilir.

Rus dilində morfoloji paralelizmin bir xüsusiyyəti də ondadır ki, morfoloji paralelizm söz kökünə artırılan  prefiks və sufiksşəkliçi cərgəsinə müvafiq şəklidə baş verir.

   “Грех  памяти- безгласом, безгубой,

     Без мясой!

       Всех дней друг без друга, ногей друг без друга

        Землею няносной.

       (М.Цветаева. Сочинение, Худ. Лит. Москва.1984. стр.325.)

Azərbaycan dilində isə prefikslərin yoxluğu söz kökünə şəkilçilərin artırılması ilə müşayiət olunur. Məsələn: növ şəkliçisi + şərt şəkliçisi + şəxs şəkilçisi:

Sahil olub dalğalarla ovulsam,

Dalğa olub küləklərlə qovulsam,

Külək olub səmalara sovrulsam,

Doymaz gözüm, doymaz yenə bu eldən  (M.Yaqub. “Aşıqsayağı”).

Morfoloji paralelin bu xüsusiyyəti mahiyyəti etibarı ilə onu digər paralelizm növlərindənfərqləndirir.

Sözdüzəldici şəkilçilərin paralelizmi paralel konstruksiyalarda bağlama xüsusiyyətinə görə heç də sözdəyişdiricilərdən geri qalmır; bağlama harmoniyası sözə artırılan sözdəyişdirici şəkilçiyə görədir:

«Удар, заглушенный годами забвеньия,

     Годами незнанья.

     Удар, доходящий- как  женскоеценье

Кака конское ржанье.

     Как стрястное пенье сквоз косное зданье.

      Удар – доходящий.

Удар,  заглушенный забвенья, незнанья

   Беззвучного чащей. (М.Цветаева.Сочинения, Худ. Литература. Москва. 1984. 324.).

Azərbaycan dilində analoji misala nəzər salaq:

O doğma, o nəhəng ağacların da

İndi görəcəksən gücsüzlüyünü,

İndi biləcəksən soyuqluğunu

Lap heçnəliyini, uyuxluğunu,

Yaxın budağının uzaqlığını

Daha bir də sənin olmadığını... (M.Yaqub. “Açılıb-yumulan çinar yarpağı”)

                 Hər iki dildə bu tipli paralelizm paralel cümlələr arasında əlaqələnmənin ortaq nöqtəsidir; paralel cümlələrin hamısı bu nöqtədən keçir. Struktur etibarı ilə -нья;-нье,eləcə də-lıq4;- ı4; - (n) ı4 tərkibindən ibarət olan bu şəkilçilər işlənmə ardıcıllığına müvafiq olaraq şəkilçilər toplusunu yaradır; bunun da əsasında paralel səslənmə formalaşır ki, o da sintaktik paralelizmdə komponentlərarası əlaqələnməni təmin edir. Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, şəkilçi paralelizminin spesifik cəhətlərindən biri də budur. Başqa misal:

Sən közərtdin ocağımı

                birdən-birə

Sən göyərtdin budağımı

birdən-birə

Sən çağlatdın bulağımı

birdən-birə

Xoş gəlmisən, ilham pərim,

Sən vermisən qanadımı,

Qoy üstünə qanad gərim   (M.Yaqub. “Min bir quru budaq kimi”).

Zərfdüzəldən –dən² + ə² müvaziliyinə əsaslanan qeyd etdiyimiz zərfdüzəldici şəkilçi dönə-dönə təkrar olunmaqla xüsusi morfosemantik yük yaradır və paralel kon­s­truksiyalar bu morfosemantikada bir-biri ilə bağlanır. Beləliklə, leksik təkrarlar­dan fərqli olaraq, şəkilçi paralelizmi dildəki təbiətlərinə müvafiq olaraq müstəqil deyil, sözdən asılı şəkildə təzahür edir. Bu asılılıq heç də onun morfosintaktik funksiyasına mane olmur.

Şəkilçilərin belə düzümü – harmoniyası poetik dildə qafiyə sisteminin forma­laş­masında böyük rol oynayır. Çünki qafiyə bu kontekstdə fonomorfoloji aktdır. Morfoloji təkrarlar təkcə poetik dil üçün deyil, həm də nəsr dilində işlənir.

Sintaktik paralelizmdə komponentlər arası əlaqələndirici vasitə kimi sözdüzəl­dici və sözdəyişdirici şəkilçilərin təkrarının prinsipial fərqi yoxdur; onların təkrar­lan­ma xüsusiyyətləri normativ qrammatikadakı ənənəvi süjet xəttinə müvafiq baş verir.

 

   İstifadə olunmuş ədəbiyyat siyahısı

Abdullayev K. Azərbaycan dili sintaksisinin nəzəri problemləri. Bakı, Maarif 1998, 280 s.

Adilov M. Azərbaycan dilində sintaktik təkrarlar. Bakı, Elm 1974. 231 s.

DəmirçizadəƏ. MüasirAzərbaycandili I hissə. Bakı, Maarif 1962. 308 s.

Десницкий, 2001 — Десницкий А.С. Параллелизм как композиционный принцип текстов библейскойтрадиции. // Древний Восток. Общность и свое­образие культурных традиций. Сб. статей под.ред. О.И. Павловой. и А.А. Немировского. Москва, 2001, сс. 178-199.

 

Açar sözlər: Morfoloji, paralel, şəkilçi, tipoloji,sintaktik paralelizm.

Ключевые слова: морфологическое, параллель, аффикс

Keywords: morphology, paralel, an affixe, typology, syntactic parallelism.

 

РЕЗЮМЕ

                В статье говорится о связующей роли аффиксов, употребляющихся в параллельных конструкциях художественных текстов, относящихся к русскому и азербайджанскому языкам, анализируются типологические особенности различных аффиксов в данном аспекте, и проводится сравнение между ними. Впервые в исследовании анализируются в текстологическом контексте связующая функция морфологических единиц - аффиксов между компонентами в параллельных синтаксических конструкциях.  Здесь сделан вывод о том, что морфологические единицы – аффиксы имеют многоплановую функцию. 

SUMMARY

                The article is devoted to study of functional connective role of parallel construction's affixes duplicating in the Russian and Azerbaijani languages. In during of analyses are typological features of different type of affixes in the focus, and were comporting of them. In the article at the first time are analyzed parallel construction’s affixes duplicating and their connective function in the contexts. In the conclusion have been shown, that morphological affixe units are many aspect's function.

 

Rəyçi: dos.E.Əliyeva

 

Məmmədova  Elmira Qalası qızı

SİFƏTİN TAMAMLIQ VƏ ZƏRFLİK FUNKSİYASINDA İŞLƏNMƏSİ

Dilçilik ədəbiyyatında göstərilir ki, sifət cümlədə bir çox sintaktik funksiya yerinə yetirdiyindən onun sintaktik funkasi­ya­la­rın­dan bəhs etməzdən əvvəl sintaksisin ümumi məsələlərinə toxunmaq lazımdır.

Cümlənin sinxron təsviri zamanı dilin dəyişkənliyini mütləq nəzərə almaq la­zımdır. Tədqiqat prosesində bu məqamda dil vahidlərinin bir kateqoriyadan di­gə­ri­nə asanlıqla keçməsi xüsusiyyətlərini nəzərdə tutmaq lazımdır. Bu keçidlərin nə­ti­cəsi kimi bir neçə kateqoriyanın xüsusiyyətlərinə malik olan çoxsaylı dil ünsürləri yaranır ki, bu səbəbdən də onlar ilkin ünsürlərlə müqayisədə periferik və ya ikinci dərəcəli olur.

Dilçilik tədqiqatlarında cümlənin propozitiv işarə kimi nəzərdən keçirilməsi təklif olunur. Bütün aspektlərinin vəhdəti fonunda cümlə kompleks situasiya ifadə edirsə, propozitiv aspektdə o, subyektiv məqamlarsız situasiyanı ifadə etmiş olur. Cümlənin ünsürləri situasiyanın komponentlərini ifadə edir. Proses ifadə edən cümlə üzvü (daha geniş mənada, bu vəziyyətə hərəkəti də əlavə edən cümlə üzvü) predikat adlanır, prosesin iştirakçılarını ifadə edən cümlə üzvləri isə arqument adlanır.

Cümlə bir və ya bir neçə situasiya ifadə edə bilər. Əgər cümlə birdən artıq si­tu­asiya ifadə edirsə və bu cümlələr tabelilik əlaqəsi ilə əlaqələnmirsə, o zaman ifadə edi­lən situasiyalardan biri ilkindir, başlan­ğıc­dır, digəri isə ikinci dərəcəlidir. Eston dili­nin materiallarına əsaslanan M.A.Erelt iddia edir ki, birinci situasiyadakı proses felin finit forması ilə ifadə olunur və məhz bu cümlə kommunikativ üzvlənməyə məruz qalır.

Nitq hissələrinin təsnifinə həsr edilmiş bəzi dilçilər əsərlərində ismin, felin və sifətin müəyyən edilməsinin yeni meyarları irəli sürülür. Haqqında söhbət gedən ədəbiyyatda nitq hissələri ümumkateqorial mənaya malik olan və cümlədə müəy­yən sintaktik funksiya yerinə yetirən formalarına görə müəyyən morfoloji əlamət­lərə malik söz sinifləri (leksem) kimi nəzərdən keçirilir. Məsələn, isimlər birinci və ikinci dərəcəli isimlər kimi təsnif edilir. Birinci dərəcəli isimlər o isimlər adlan­dı­rılır ki, substansiya ifadə etsinlər, cümlədə arqumentin sintaksik funksiyasını yeri­nə yetirməklə yanaşı, eyni zamanda hal və kəmiyyət göstəricilərinə də malik olsun. Fel­lər və sifətlər də birinci və ikinci dərəcəli deyə iki qismə ayrılır. Birinci dərəcəli fellər isə (dinamik fellər) proses ifadə edən və cümlədə predikat rolunda çıxış edən sözlərdir. Bu fellər həm də şəxs və zamana görə asanlıqla dəyişir. Birinci dərəcəli sifətlərə isə cümlədə atribut funksiyası daşıyan, keyfiyyət ifadə edən, isimlə hal və kəmiyyətə görə uzlaşan sözlər aid edilir (Təbii ki, bu xüsusiyyət ingilis də Azər­baycan dillərində aid deyil).

İkinci dərəcəli isim, sifət və fellərə yuxarıda sadalanan üç xüsusiyyətdən hər hansı birindən məhrum olan sözlər daxil edilir. Məsələn, ikinci dərəcəli isimlərə hə­rəkət və əlamət adları daxil edilə bilər, lakin onlar hal və kəmiyyət gös­tə­ri­ci­lə­ri­nə malik olsa belə, cümlədə arqument funksiyası icra etsələr belə, substansiya ifadə edə bilməz. Beləliklə, isim, sifət və fellər elə bir söz sinifləridir ki, bu sinfə aid edi­lən sözlər yuxarıda hər bir sinif üçün sadalanan əlamətlərdən ən azından ikisinə ma­lik olmalıdır. Söz formaları səviyyəsində birinci və ikinci dərəcəli sözlərdən bəhs etmək olar. Periferik sözlərin (leksemlərin)  və ya söz formaların varlığı nitq hissələrinin sintaktik transpozisiyası ilə sıx şəkildə əlaqəlidir. Natamam sintaktik trans­pozisiya zamanı sözlər və ya söz formalar aid olduqları nitq hissəsinin sintak­tik funksiyalarının hüdudlarını aşır (6, 10-11).

Klassik dilçiliyə görə, dünyanın bütün dillərində, o cümlədən ingilis və Azər­baycan dillərində, tamamlıq cümlənin ikinci dərəcəli üzvü olub, üzərində iş və ya hərəkət icra olunan obyekti bildirir. Tamamlıq cümlənin fəal üzvlərindən biridir. Lakin ingilis dilində sifətin digər funksiyalarına nisbətən tamamlıq funk­si­ya­sı az işlənən funksiyasıdır. Sifət və ya sifət birləşmələri obyekt-təyin funksiyası ifadə edir. Obyekt-təyin vasitəsiz tamamlığı izləyir. Məsələn: The farmer painted the barn red “Fermer anbarı qırmızıya boyadı”; The little girl wanted her room bright pink “Kiçik qız öz otağını parlaq çəhrayı rəngdə (görmək) istədi”; The jury judged the defendant guilty “Münsiflər heyəti məhkumu günahkar çıxardı”;  My puppy makes me happy “Mənim küçüyüm məni xoşbəxt edir”.

                Bu, şübhəsizdir, sifət substantivləş­mə­sə, cümlənin mübtədası və tamamlığı ifadə edə bilməz. Lakin müasir dilçilikdə sifə­tin adverbiallaşmasından, demək olar ki, heç danışılmır. Bu ondan irəli gəlir ki, dil­çilikdə, o cümlədən türkologiyada, xüsusən Azərbaycan dilçiliyində feli “tə­yin” edən sözlərin hamısı, yəni bütün zərfliklər, o cümlədən cümlələr sifətlər (hət­ta isim – zərflikdə də) zərf hesab olunur. Hələ orta məktəb qrammatikalarında Yaxşı şagird yaxşı oxuyur tipli cümlələrdəki birinci yaxşı sözü sifət, ikinci yaxşı sözü zərf kimi təqdim olunur. Söz nitq hissəsi kimi işləndiyi yerinə, cümlədə ifadə etdiyi funksiyasına görə müəyyənləşdirilir. Bu, tamamilə səhv təsəvvür, səhv metoddur. Nitq hissəsini təkcə cümlədə işləndiyi sintaktik funksiyaya görə müəyyənləşdirmək olmaz. Dünya dilçiliyində sözü müəyyən nitq hissəsinə aid edilməsi üçün üç prinsipə əsaslanırlar: sözün leksik-semantik mənasının olub-olmaması; sözün morfoloji əlamətini olub-olmaması; sözün cümlədə müəyyən suala cavab verib-verməməsi, yəni sözün cümlədə müəyyən üzv kimi çıxış edə bilib-bilməməsi. Bu üç meyardan bu və ya başqa dil üçün biri əsas götürülə bilər, lakin sözü bu və ya digər nitq hissəsinə aid etmək üçün bu üç meyardan təkcə birindən istifadə etmək olmaz, çünki belə istifadə yuxarıda nümunə gətirdiyimiz nəticəyə gətirər: söz eyni zamanda bir neçə nitq hissəsinə salınar.

 Son zamanlar dilçilikdə, o cümlədən Azərbaycan dilçiliyində nitq hissə­lərində keçid prosesləri öyrənilməyə başlanmışdır. Azərbaycan dilçisi Cəfər Cəfərov bu mövzuda doktorluq dissertasiyası müdafiə etmiş və həmin mövzuda 2009-cu ildə “Nitq hissələrində keçid prosesləri və konversiya” adlı əsər nəşr etdirmişdir. Adverbiallaşma da həmin keçid proseslərindən biridir. Substan­tivləşmə başqa nitq hissələrinin isimləşməsidirsə, adverbiallaşma başqa nitq hissələrinin zərfləşməsidir.

                “Lakin adverbial sifətin hamısında bu cür əməliyyat aparmaq mümkün olmadığı kimi, buna elə bir ehtiyac da yoxdur. Əbil bərk qəzəbləndi – cümləsində bərk sözünün sifət olduğuna şübhə yoxdur. Lakin qəzəbləndi sözündən əvvəl hansı ismin buraxılmış, üstündən keçilmiş olduğu təsəvvür edilmir. Amma ümumən sifətlərlə həqiqi zərfləri fərqləndirməyin bir mühüm meyarı ola bilər: həqiqi sifətlər tələffüz zamanı özündən sonra isim, həqiqi zərflər tələffüz zamanı özündən sonra fel tələb edir. Məsələn: Sifət  kimi – gözəl adam, ağıllı uşaq, təbii insan, zərf kimi – cəld (qaçmaq), dinc (oturmaq), sakit (addımlamaq)” (2, 117).

                Qeyd etmək lazımdır ki, müəllifin həqiqi sifətlərlə həqiqi zərfləri fərqlən­dir­mək meyarı – həqiqi sifətlər tələffüz zamanı özündən sonra isim, həqiqi zərflər tə­ləf­füz zamanı özündən sonra fel tələb edir – o qədər də uğurlu iddia deyil. Elə onun gətirdiyi nümunələr bunu sübut edir. Verilmiş nümunələrdəki cəld (qaçmaq), dinc (oturmaq), sakit (addımlamaq) “zərflərini” cəld (adam), sakit (adam) və dinc (adam) kimi tələffüz etmək olar. Bu sonuncu halda hər üç söz zəif yox, sifət olur. Sifətlərə verilmiş nümunələrdən isə təbii (insan) ifadəsini daha çox təbii (danışmaq) kimi tələffüz etmək olardı; onda təbii sözü zərf olar.

Substan­tivləşmə hadisəsi, dilçilikdə, o cümlədən Azərbaycan dilçiliyində, nisbətən, geniş şəkildə aradırılmış, öyrənilmişdir. Hələ XX yüzilliyin 70-ci illərin­də Azərbaycan dilçisi Bahadır Məmmədov bu mövzuda doktorluq disser­tasiyası yazmış, lakin müəyyən səbəbdən üzündən müdafiə etməmişdir. Adverbiallaşma və digər keçid prosesləri Azərbaycan dilçiliyində zəif araşdırılmışdır.

                Türk dillərində, o cümlədən Azərbaycan dilində tamamlıqlar iki cür olur: vasitəsiz tamamlıq və vasitəli tamamlıq. İsmin təsirlik halında işlənən tamamlıqlar vasitəsiz, ismin təsirlik halından başqa digər hallarında və qoşmalarla işlənən tamamlıqlar vasitəli tamamlıq adlanır. Vasitəsiz tamamlıq özü də ifadə vasitəsinə görə iki cür olur: qeyri-müəyyən vasitəsiz tamamlıq və müəyyən vasitəsiz tamamlıq. İsmin təsirlik halının şəkilçilini qəbul etməyən vasitəsiz tamamlıqlar qeyri-müəyyən vasitəsiz tamamlıq, ismin təsirlik halının şəkilçilini qəbul edən vasitəsiz tamamlıqlar müəyyən vasitəsiz tamamlıqlar adlanır. Qeyri-müəyyən vasitəsiz tamamlıqlar aid olduqları fellərə yanaşma əlaqəsi ilə bağlandığı üçün onların cümlədəki yeri sabit olur – onlar bilavasitə felin yanında – feldən əvvəl durur; məsələn: Bir müddət xanımlara odun daşıdı, çörək bişirdi (M.Cəlal). Ay Tanrıqulu, yüyür, lapatka gətir (H.Mehdi). Təsirlik hal şəkilçisi ilə formalaşan vasitəsiz tamamlıq müəyyən vasitəsiz tamamlıq adlanır; məsələn: Mən yenə də səni sevirəm (M.İbrahimov). Tez-tez gəlib onu qonşu kəndlərə aparırdılar (İ.Əfəndiyev). Vasitəsiz tamamlıq təsirli fellərlə ifadə olunur.

İsmin təsirli halından başqa, digər halların (yönlük, yerlik və çıxışlıq) şəkilçiləri, habelə qoşmalarla formalaşan tamamlıqlara vasitəli tamamlıq deyilir; məsələn: Qoç igid dayısına oxşayır, xanım qız xalasına (Atalar sözü). Koroğlunun bir təmiz adı Xanlarda, bəylərdə tutar qoymadı (S.Vurğun) və s. Vasitəli tamamlıq təm təsirli, həm də təsirsiz fellərlə idarə olunur.

Tamamlıq haqqındakı bu ümumi məlumatdan sonra Azərbaycan dilində sifətin tamamlıq vəzifəsində işlənməsini nəzərdən keçirək.

İsimlərdə olduğu kimi, substantivləşən sifətlər də cümlənin tamamlığı funksi­ya­sın­da işlənir. Yenə də isimlərdə olduğu kimi, Azərbaycan dilində substan­tiv­ləş­miş (bun­dan sonra substantivləşmiş sözünü işlətməyəcəyik; hər yerdə sifətdən da­nı­şarkən substantiv­ləşmiş sifət nəzərdə tutulur) sifət cümlədə vasitəsiz və vasitəli sifət vəzifəsində işlənir.

Vasitəli tamamlıq. 1) Təsirlik halda işlənən sifət cümlənin vasitəsiz tamamlığı olur. Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycan dilində bu tip tamamlıqlarda sifət həm təkdə, həm də cəmdə  (daha çox cəmdə) işlənir. Bu növ tamamlıqlar təsirli fellərlə ifadə olunan xəbərlərə aid olur; məsələn: Yanağın qırmızı, irəngin ağdır, Çorağban eyləyib ağ qırmızı (Aşıq Ələskər). Əgər cavanları bir özgəsi pisləsəydi, mənə o qədər də yer eləməzdi (H.Mehdi).

   2) Azərbaycan dilində feli sifətlər də təsirlik hal şəkilçisi qəbul edərək cümlənin vasitəsiz tamamlığı vəzifəsində işlənir; bu məqamda da daha çox cəm şəkilçisi qəbul etmiş feli sifətlər işlənir. Məsələn: O, xüsusi bir həvəslə oxuyur, getdikcə sanki oturanları unudaraq bütün varlığını mahnının ixtiyarına verirdi (M.İbrahimov).

3) İsmi (düzəltmə) sifətlər də təsirli hal şəkilçisi qəbul edib vasitəsiz tamamlıq vəzifəsində işlənir. Bu məqamda da isimdən düzələn sifət başqa sifətlərdən heç bir xüsusiyyətinə görə fərqlənmir: Yaralını təcili yardım maşınında xəstəxanaya apardılar. Otaqdakıları tanımadım. Gələn atlını hamı tanıyırdı.

b) Vasitəli tamamlıq. “Azərbaycan dilində substantivləşən sifətlər də yönlük, yerlik və çıxışlıq hal şəkilçiləri qəbul edərək vasitəli tamamlıqlar vəzifəsində işlənə bilir. Bu növ tamamlıqlar, əsasən, fellə ifadə edilən xəbərlərə aid olur. Sifətlər ifadə olunan vasitəli tamamlıq nisbətən az işlənir” (2, 145).

1) yönlük halda: Cavanlar özlərini qocalara göstərib, yaxşı işləyirdilər (Ə.Vəliyev). Oocadan qocaya, cavandan cavana, gözəldən gözələ fərq var. Çöllər yaşıla, qırmı­zıya boyanmışdı. Yaxşıya yaxşı, pisə pis deyərlər; ağa ağ, qaraya qara deyərlər.

2) yerlik halda: Cavanlarda hünər, qocalarda həvəs işin tempini daha da artırırdı. Gözəldə gərək işvə, naz ola. Qocada təpər, cavanda hünər.

3) çıxışlıq halda: Qocadan məsləhət, cavandan cəsarət. Gözəlin gözəldən ağlı artıqdır.

4) Azərbaycan dilində substantivləşən feli sifətlər də ismin yönlük, yerlik və çıxışlıq hal şəkilçilərini qəbul etdikdə vasitəli tamamlıq vəzifəsində işlənə bilir. Bu məqamda vasitəli tamamlıq cəmdə işlənən feli sifətlərdə daha çox ifadə olunur. Bu vasitəli tamamlıqlar feli xəbərə aid olur; məsələn: Sevənlərdə vəfa olar. Gələnlərə divanda yer göstərib özü də oturdu (M.Süleymanov).

5) Azərbaycan dilində “vasitəli tamamlıq yönlük, yerlik və çıxışlıq halda işlənən və substantivləşən ismi sifətlə də ifadə olunur. Vasitəli tamamlıq vəzifəsində işlənən ismi sifətlər də, əsasən, cəm hlda olur. Bi, cəm şəkilçisi qəbul edən ismi sifətlərin daha asanlıqla substantivləşə bilməsindən irəli gəlir. İsmi sifətlərlə ifadə edilən vasitəli tamamlıqlar feli xəbərə aid olur və nisbətən çox işlənir” (1,146).

Yaralılara ilk yardım göstərildi. İmkansızlardan heç kim diqqətdən kənar qalmadı. Zaldakılardan natiqə söz atanları tənqid etdi.  

                Sifətlər və zərflər əlamət bildirir. Semantik ümumiliyi nəzərə alaraq, sifətlər çox vaxt zərfliklər, zərflər isə sifətlər kimi çıxış edir. Biz sifətlərin zərflər kimi çıxış etdiyi halları nəzərdən keçirəcəyik. Bu man, king, scholar və s. tipli isimlərdən əmələ gələn -ly suffiksli sifətlərdir. İngilis dilində buna uyğun zərf mövcud deyil.

Bu tipli sifətlər bunlardır: beastly, brotherly, cowardly, earthly, fatherly, friendly, gentlemanly və s. Bu sifətlərdən bir çoxuna -un prefiksi əlavə etmək olar: unfriendly «dost olmayan», unwomanly «qadın olmayan», unearthly «dünyəvi olmayan».

Bu sifətlər önlüklü birləşmələr əmələ gətirərək, tərzi-hərəkət zərflikləri funksiya­sında çıxış edir; məsələn: in a leisurely manner «tələsmədən», in a cowardly fashion «qorxaqcasına». Aşağıdakı cümlələri müqayisə edək:

He is a cоwardly fellow «O, qorxaq oğlandır». He behaved in a cowardly fashion/manner «O, özünü qorxaqcasına apardı». Verilən cümlələr sintaktik sinonimlər kimi çıxış edir.

Ümumilikdə götürsək, bir çox sifət və zərf formasına görə bir-birinə bənzəyir. Beləliklə, fast zərfi suffiksə malik deyil və fast sifətindən heç nə ilə fərqlənmir. Fast train “sürətli qatar” birləşməsində fast sifətdirsə, The train was travelling fast “Qatar sürətlə gedir” cümləsində fast zərflikdir. 

Right sifətindən rightly zərfi əmələ gəlir. Right answer “düzgün  cavab” birləş­məsində right sifətdirsə, We were rightly informed “Biz düzgün məlumat­landırıldıq” cümləsində bu, artıq zərf və zərflikdir. Bizim tədqiqat göstərir ki, -ly sufffiksi sifət və ya eyni köklü -ly siffukssiz zərf müəyyən qaydaya tabe olmur, bu, bir növ ənənəyə bağlıdır. Guess right demək düzgündür, lakin yuxarıdakı cümlədə keçmiş zamanın feli sifətindən əvvəl qabaq -ly işlənir.   

İsimlərə -ly suffiksi ilə qoşularaq, zamanı təyin edən sifətlər həmişə eyni suffiksli zərflərə uyğun gəlmir. Buraya hourly, daily, weekly, fortnightly, monthly, quarterly, yearly, eləcə də bi-weekly, bi-monthly və s. sözləri aid etmək olar. There is an hourly service of trains to London (hourly – sifət) “Londona qatarlar saatbaşı yola düşür”. The buses run hourly (hourly – zərf) “Avtobuslar hər saatdan bir yola düşür”.

Biz tədqiqatımızda təyin etdik ki, clean, clear, close, dead, direct, easy, fair, firm, high, large, loud, mighty, pretty, quick, right, sharp, slow, soft, sound, sure, tight, wide sifətləri ilə zərflər üst-üstə düşür. Bu köklərdən -ly suffiksi ilə zərflər əmələ gəlir.  

Early, fast, half, long, straight zərfləri forma cəhətdən sifətlərlə üst-üstə düşür. Məsələn: We had an early breakfast (sifət/təyin) «Biz erkən səhər yeməyini etdik». We had breakfast early (zərf/zərflik) «Biz erkən səhər yeməyini yedik». We went by a fast train (sifət/təyin) «Biz sürətli qatarla getdik». Don’t speak so fast (zərf/zərflik) «Belə tez-tez danışma». We’ve had a long wait (sifət/təyin) «Biz çox gözləməli olduq». Have you been waiting long? (zərf/zərflik) «Siz çoxdandır ki, gözləyirsiniz?»

Bəzən biz bu iki sinfin (sifət və zərf) semantik funksiyalarının dəyişmələri hesa­bına bir-birinə daha da yaxınlaşdığını müşahidə edə bilərik. Belə qarşılıqlı üsulu bilva­sitə adlandırmaq olar, belə ki, bu, digər nitq hissələri arasında, əsasən, isim və fel ara­sın­da qarşılıq əlaqənin nəticəsidir. Məsələn: He was very much Rhoda’s master “O, daha çox Rodanın sahibidir”. Still, this physical detail was a continuing nag (J.Lindsay) “İndiyədək bu fiziki detal davamlı əmma qoyulandır”; We’ll have to do some serious thinking (A.J.Cronin) “Biz bəzi ciddi söhbətləri etməliyik”. Bu cümlələrdə continuing və serious sifətləri ismi ifadələrin kompo­nentləri kimi çıxış edir, formal olaraq isə bu isimlərin təyininin atributlarıdır. Lakin nag və thinking feli isimlər hərəkətin qeyri-düzgün adlandırılması mənasında istifadə olunur, semantik cəhətdən fellərə daha yaxın­dır. Beləliklə, continuing və serious sifətləri formal olaraq təyindir, lakin semantik ola­raq vəziyyəti deyil, hərəkəti səciyyələndirir, bu da bizə bu cümlələri ana fikrə zərər vermədən dəyişmək imkanı yaradır. Məsələn: This physical detail nags her continually “Bu fiziki detal onu davamlı əmma qoyurdu”; We’ll have to think seriously “Biz ciddi fikir­ləşməliyik”. Bu nümunədə biz bilvasitə funksional qarşılıqlı əlaqəni görə bilərik (4, 122).

                Qeyd etmək lazımdır ki, bəzən sözün zərf və ya sifət olması şübhə doğurur. Məsələn: to hold one’s head high “başını uca tutmaq” birləşməsində high sözünü həm sifət, həm də zərf kimi nəzərdən keçirmək olar.

                Lakin qeyd etmək lazımdır ki, təbiət etibarilə sifətlər nadir hallarda tərzi-hərəkət funksiyalı önlüklü tərkiblər əmələ gətirir. Bununla belə, bir çox hallarda sifət və zərf üst-üstə düşür.  

 

Ədəbiyyat:

Azərbaycan dilinin qrammatikası, I hissə, Azərb.EA-nın nəşri, 1960.

Kazımov Q. Müasir Azərbaycan dili. Bakı, “Elm və təhsil”, 2010.

Musayev O. İngilis dilinin qrammatikası. Bakı, “Maarif” nəşriyyatı, 1979, 359 s.

Козлова Л.А. Теоретическая грамматика английского языка. Барнаул, 2005, 249 с.

Смирницкий А.И. Синтаксис английского языка. М., 2009, 296 с.

Эрелт М.А. Синтаксис прилагательных эстонского языка. АКД,  Тарту, 1981, 32 с.

Blokh M.Y. A course in theoretical English grammar. Moscow, 2006, 423 p.

 

Açar sözlər: sifət, tamamlıq, cümlə, funksiya, təsnif, nitq hissələri

Ключевые слова: прилагательное, дополнение, предложение, функция, классификация, части речи

Key words: adjective, object, sentence, function, classification, parts of speech

 

 

Резюме

Дополнение является активным членом предложения. Но сравнивая его с другими функциями, мы можем видеть, что прилагательное в функции не так часто используется. Комбинации прилагательного и прилагательное выража­ют­ся объектом-атрибутом. Объект-атрибут последующим косвенном дополнением.

И прилагательное и наречие показывает знак. Учитывая семантическую общность в больщинство случаях прилагательного показывет обстоятельство и обстоятельство показывает прилагательное. Сравнивая два языка (английский и азербайджанский языки) автор пришел к выводу, что прилагательное редко используется в этих двух функциях.

Summary

The object is an active member of the sentence. But comparing it with other functions we can see that it is not so often used. The adjective and adjective combinations are expressed by object-attribute. The object-attribute is followed by direct object.

Both adjective and adverbial modifiers appraise a sign. Taking into consideration the semantical generality most of the time adjective performs adverbial modifier and adverbial modifier performs adjective. Comparing the two languages (English and Azerbaijani languages) the author comes to the conclusion that the adjectives are rarely used in these two functions.             

 

Rəyçi: prof.Ə.Ə.Rəcəbli

 

Məmmədova Gülbəniz

BİTKİ ADLARININ SEMANTİK-FUNKSİONAL DİLİ

Bitki adları dilin leksik-semantik sistemində öz funksiyalarını yerinə yetirərək, tək­cə nominativ deyil, eyni zamanda praqmatik, qiymətləndirici, ekspressiv və başqa funksiyaları da yerinə yetirir, bir sözlə hər hansı başqa sözlərlə yanaşı dilin daşıyıcısı rolunu oynayır. Nominasiyanın mövcud dil sistemində qəbul edilmiş modelləri vardır və onların əsasında dildə mövcud olan vasitələrdən istifadə etməklə sözlərin düzəldilməsi (morfoloji aspekt); başqa dildən sözün səs formasının (fonetik aspekt) alınması; hazır dil vasitələrindən istifadə etməklə onlardan ikinci funksiya üçün istifadə edilməsi (semantik aspekt) kimi bütün dünya dilləri üçün xas olan ümumi üsullarla bərabər, nominasiyaların xarakterinə həm dil tipinin xüsusiyyətləri, həm də dildə formalaşmış leksik sistem təsir göstərir.

Dildə mövcud olan nominativ vahidlərdən yeni adlar yaranarkən ikinci nomina­si­yanın dil texnikasından həm söz yaradıcılığında, həm də fransız və Azərbaycan dillərinin leksik sferasında geniş istifadə olunur. Bitkilərin adlandırılmasında “fəal, canlı” və “silinmiş ” daxili formalar mühüm rol oynayır. “Fəal, canlı” daxili formalar, o sözlərə deyilir ki, onların mənalarında adlarının əsasında duran motiv qorunur. Məsələn, sanicle - meşəçətirotu. XII əsr - < lat. sanicula, de sanus «sağlam»; kökün tibbi xassələrinə görə ad verilmişdir. Herbe de Saint-Laurent adlanan, çətirformalı çiçəkləri olan, nəmişlik və meşəli regionlarda bitən ot bitkisi; [17]quatre-épices - qaraçörəkotu. XIX əsr - quatre və épice sözlərindən. Toxumları toz halına salınandan sonra dörd ədviyyatın (istiot, mixək, muskat cövüzü və zəncəfil) qarışığını xatırladan bitki, (qaraçörəkotu). Azərbaycan dilində də eyni mənanı daha geniş miqyasda ehtiva edir. “Silinmiş” daxili formalara o sözlər aiddir ki, onların mənalarında adlarının əsasında duran motiv bitkinin adında əks olunmur. Məs.: fransız və Azərbaycan dillərində: chène - palıd. XII əsr - < chasne < lat. cassanus, gallisizmdir; noix - qoz. XII əsr - < lat. nux; pomme - alma. XI əsr - < lat. poma < pomum «meyvə» sözündəndir və bu kimi adların mənşəyi və təkamülünü aydınlaşdırmaq üçün xüsusi etimoloji araşdırmalar tələb olunur. Sözün səs formasının (fonetik aspekt) başqa dildən alınmasında söz həm səs, həm də məna vəhdəti ilə birgə alınır. Alınma elementlərin işlədilməsində nominasiya prosesinin müxtəlif yolları və şərtləri vardır. Məsələn, fransız dili zor gücünə müstəmləkə və yarım-müstəm­lə­kəyə çevirdiyi ölkələrin dillərindən öz lüğət fonduna külli miqdarda söz almışdır. Çünki fransızların bu ölkələrin təbii reallıqlarını müşahidə edib onlara ad verməyə vaxtları belə olmayıb.

“Ekzotik bitkilər” o bitkilərə deyilir ki, onlar başqa yerlərdən gətirilmiş olur və insan­lara qeyri-adi görünür, çünki onların bitdikləri coğrafi areal müxtəlif ölkələr olur. A.V.Brestenyovanın dediyi kimi “ekzofitonimlər” [1; 13] uzaq ölkələrdən qəsdən və ya təsadüf nəticəsində bitdikləri arealdan kənara aparılmışdır. Onlar insanlar tərəfindən bitmədikləri təbii şəraitdə, lakin öz yaşadıqları regionlarda becərilmişdir. Ekzofitonimlərin struktur təhlili göstərdi ki, onların əksəriyyəti tək sözlərdən ibarət olmaqla yanaşı, çoxsözlərlə də ifadə olunur. Bu da ekzofitonimlərin daşıdıqları məna yükü ilə izah edilir. Misallara müraciət edək: caladium - kaladium. XVIII əsr - < caladion < caladium < malayziya keladi. Caladium exotique - ekzotik kaladium; cycas - saqo (bitkisi). XIX əsr - < yun. koix, koikos «Misir palması». Ekzotik palmaya bənzər ağac; frangipanier - franjipanye. XVII əsr - Frangipaninin soyadındandır, çünki bu bitkini Frangipani yetişdirmişdir. Çiçəkləri frangipanenin ətrini xatırladan eqzotik bitki;

longane - longan. XVII əsr - < çin. long-yen, long «əjdaha» və yen «göz» < lat. longanum < portuqalca longans. Liçiyə oxşar eqzotik meyvə; 

sarracénie - sarraseniya. XVIII əsr - < sarracena < Sarrasin, fransız həkiminin soyadı. Yarpaqları həşəratları tutmağa qabil olan, Şimali Amerikanın Atlantik sahillərində bitən ekzotik bitki;

thuya - tuya. XVI əsr - < yun. thuia. (sərvkimilər fəsiləsi). Ardıc və sərv ağaclarına oxşar, bir növ qətran verən ekzotik mənşəli iri iynəyarpaqlı ağac;

tradescantia - tradescansiya. XVIII əsr - < lat. tradescante; holland botaniki Tradescantın soyadından. Adətən misère - “rəzalət” deyilən ekzotik bəzək bitkisi;

zinnia - zinniya. XIX əsr - < Alman botaniki Zinnin soyadından. Ekzotik mənşəli, çox növlü, sarı, qırmızı, narıncı və ya cəhrayı çiçəkləri olan bəzək bitkisi.

Bitkilərin nominasiyalaşdırılma prosesində müxtəlif əlamətlərin kəsişməsi yeni söz yaranmasının daxili formasını təşkil edir. Bir sözlə, bitkinin vətəni olan ölkə ilə birbaşa təmasda olduqda ad kiçik təhriflərə məruz qalaraq olduğu kimi götürülür: jaborandi - yaborandi. XVIII əsr - < quarani sözü. Braziliya və Paraqvayda bitən, yarpaqlarında alkoloid olan ekzotik ağac; birbaşa təmasda olmadıqda isə vasıtəçi dildən əxz edilir. glycine - filbahar. XVIII əsr - < yun. glukus «şirin». Ekzotik mənşəli, çox ətirli salxım şəkilli, bənövşəyi, ağ və ya çəhrayı güllü sarmaşan bitki; pélargonium - şamdangülü. XIX əsr - < pélargons < yun. pelargos «leylək», meyvəsinin leylək dimdiyi kimi uzanmasına görə. Ekzotik mənşəli, Avropa iqliminə  uyğunlaşdırılmış və güllərinin gözəlliyinə görə becərilən və adətən géranium  “ətirşah” adlanan bitki və s.

Yuxarıda verilmiş 18 ekzofitonimdən 11 bitki adının struktur təhlili göstərdi ki, onların əksəriyyəti tək sözlərdən ibarətdir və əksər hallarda onları Avropaya gətirən və burada yetişdirən şəxslərin-alimlərin adları ilə bağlıdır.  Bitkilərin leksika və simvolikasının xalq ənənələri əsasında öyrənilməsi böyük əhəmiyyət kəsb edir, çünki bu rəmzi əlamətlər çox rəngarəngdir. Misallara müraciət edək: abricotier (fleur d'~): amour timide - ərikgülü: Azərbaycanda bəzək bitkisi kimi becərilir: utancaq məhəbbət; acasia: bois d'amourette - akasiya: məhəbbət meşəsi; ~ blanc: sécurité, personne ne sait que je vous aime - ağ ~: sizi sevdiyimi kimsə bilmir; ağ güllü ~ - nəciblik; sarı ~ - gizli məhəbbət; acanthe: amour de l'art, rien ne pourra nous séparer - akant: sevmə qabiliyyəti; bizi heç nə ayıra bilməz; achilée mille-feuille: guerre, mérite caché, guérison - boymadərən // qanotu: müharibə, gizli ləyaqət, sağalma; adonis: tendre douleur - xoruzgülu: zərif kədər; aigremoine: gratitude, reconnaissance - ayıpəncəsi: minnətdarlıq, təşəkkür; aloès: chagrin - aloy: kədər, qüssə, qəm. althéa - gülxətmi (xətmi): ~ blanche: mes sentiments sont purs - ağ ~: mənim hisslərim təmizdir; ~ rose: j'ai de tendres sentiments pour vous. çəhrayı ~: sizə incə hisslərim var; amaryllis: fière et volage - amarillis: məğrur və ağıldan yüngül; ~ blanche: je vous aime, votre absence me chagrine - ağ ~ sizi sevirəm, sizin yoxluğunuz məni kədərləndirir; ~ bleue: tristesse - göy ~ qəm, kədər, qüssə; ~ rouge: fierté, vous êtes trop courtisée - qırmızı ~ qurur, siz çox nəzakətlisiniz; angélique jaune: inspiration, vous faites naître de nobles pensées en moi. Je suis aux anges. sarı tütəkotu: ilham, siz məndə xeyirxah (gözəl) hisslər oyadırsınız. Mən göyün yeddinci qatındayam. Sizdən elektrik alıram; ancolie: folie-sırğagülü: ağılsızlıq, dəlilik; anthémis: présomption - çobanyastığı // sığırgözü: günahsızlıq; aristoloche: tyrannie - zəravənd: zülmkarlıq; aubépine: espoir, il vous est permis d'espérer - yemişan: ümid. Sizin ümid etməyinizə izn verilir; azalée: amour timide - azaliya: utancaq məhəbbət; belle-du-jour: coqueterie - üçrəngli sarmaşıq: işvəkarlıq, şuxluq; blé: richesse, notre amour sera aisé - buğda: bolluq, məhəbbətimiz rahat olacaq; bruyère: rêverie solitaire - süpürgə kolu: tənhalıq xəyalı; camélia: constance - kameliya: daimilik, dəyanət; capucine: flamme d’amour - yerikquşu (bağ bitkisi): məhəbbət alovu; cèdre: force - kedr: güc; centauré: message d’amour, félicité - güləvər: məhəbbət müjdəsi, xoşbəxtlik; cerisier (fleur de -): bonne éducation - gilas (çiçəyi): yaxşı tərbiyə; chêne (feuilles de -): courage - palıd (yarpaqları) cəsurluq, cəsarət; chèvrefeuille: liens d’amour - doqquzdon: məhəbbət əlaqələri; chrysanthème: amour -xrizantema: məhəbbət; citronnier (fleur de -): enthousiasme - limon çiçəyi: ilham, entuziasm; clématite: attachement - ağəsmə: bağlılıq; ~ blanche: désirs, puis-je arriver à votre cœur. Ağ rəngli ~: istək, qəlbinizdə yer tuta bilərəmmi; ~ bleue: désirs, j'espère vous toucher - göy ~: istək, sizə çatmaq umidindəyəm; corbeille d’argent: indifférence - ərəbotu - etinasızlıq;

Corbeille d’or: tranquillité - çuğundurot: sakitlik, arxayınlıq; cornouiller: stabilité - zoğal ağacı: sabitlik; crocus: joie, allégresse juvénile - krokus (zəfəran): sevinc, gənclik nəşəsi, gənclik sevinci; cyclamen: sentiments durables - meşənovruzu: uzun sürən hisslər; cyprès: deuil, notre amour est mort; regrets et larmes - sərv ağacı: matəm, məhəbbətimiz ölüb; təəssüf və göz yaşları; dahlia: nouveauté - georgin: yenilik; delphinium: charité ou légèreté - mahnuzçiçək: rəhm və yüngüllük; dentelaire: causticité - qurşunçiçəyi-acılıq, kəskinlik; digitale - üskükotu, ~ pourpre: travail: al-qırmızı ~ iş; eucalyptus: amour des voyages - evkalipt - səyahət eşqi; euphorbe: inquiétude - südləyən: narahatlıq; fougère: sincérité - ayıdöşəyi: səmimiyyət; fritillaire: puissance - laləvər: güc, qüdrət; fuchia: gentillesse - küpəçiçəyi: iltifat, mehribanlıq; fusain:souvenir constant: - gərməşov daimi xatirə; génévrier: asile - ardıc: sığınacaq; giroflée: élégance, compassion - şabbugülü: zəriflik, incəlik, nəfislik; mərhəmət, rəhm; glaïeul: indifférence - qarğasoğanı: etinazlıq; grenadille: fruit de la passion. - ehtiras çiçəyi: ehtirasın bəhrəsi; groseillier: j'adore les baisers - qarağat kolu: öpüşləri sevirəm; gueule de loup: désir d'amour impatient - aslanağzı: səbrsiz məhəbbət arzusu, istəyi; héliotrope: éternel amour, amour fou - heliotrop: əbədi məhəbbət, dəlicəsinə olan sevgi; hortensia: froideur - hortenziya: soyuqluq; houblon: méchanceté - xəmirmaya: hirs, acıq; houx: insensibilité. Şümşə: hissiyyatsızlıq; immortelle: constance - solmazçiçək: dəyişməzlik, sabitlik, daimilik; immortelle jaune: souvenir - sarı ~: xatirə; iris: message - süsən: xəbərdarlıq, messaj; jasinthe: grâce et douceur - ilansoğanı: əzəmət və zəriflik; jasmin: sympathie voluptueuse - yasəmən: şəhvətli cazibə, meyl; jonquille: désir - nərgizgülü: istək, arzu; joubarbe: esprit - dovşankələmi: zəka, şüur; lavande: silence - lavanda: sükunət, sakitlik; lierre: attachement, amitié solide - daş sarmaşığı: bağlılıq, möhkəm məhəbbət; lilas: amour naissant yasəmən: yaranmaqda olan məhəbbət; lin: bienfait - zəyərək: yaxşılıq, kömək; lis // lys: majesté et pureté-zanbaq: əzəmət və saflıq; margerite: grandeur et fidélité - qızçiçəyi: əzəmət və sədaqət; mauve: sincérité - bəlqəmotu: səmimiyyət; millepertuis: retard - dazı: yubanma; muflier: présomption - antirrinum: günahsızlıq; muguet de mai: bonheur - may inciçiçəyi: xoşbəxtlik; myosotis: ne m’oubliez pas - unutma: məni unutmayın; narcisse: égoïsme - nərgizgülü: eqoizm; nénuphare: froideur - suzambağı: soyuqluq, ~ blanc: éloquence - ağ ~: gözəl danışma qabiliyyəti; nielle: sympathie - qaraçörəkotu: rəğbət, simpatiya; noyer: ferveur - qoz ağacı: çalışqanlıq, səy; œillet: amour sincère, caprice - qərənfil: səmimi məhəbbət, ~ de poète: finesse - şair ~ i: incəlik, ~  jaune: dédain - sarı ~ etinasızlıq, ~ des fleuristes: amour sincère - çiçək satanların ~ i - səmimi məhəbbət, ~ mignardise: enfantillage - naz-qəmzə ~ i: yüngüllük, uşaq hərəkəti; pâquerette: affection partagée - qızçiçəyi: qarşılıqlı rəğbət, hörmət; pavot: oubli - xaşxaş gülü: unutma, yaddan çıxarma, ~ blanc: sommeil du cœur - ağ ~ ürəyin yuxusu, yatması; coquelicot: beauté éphémère - lalə ~ keçici (ötəri) gözəllik; pensée: souvenir, pensez à moi - alabəzək bənövşə: xatirə, mənim haqqımda düşünün; pervenche: amitié sûre, doux souvenir - qıfotu: əsil dostluq, xoş xatirə; phlox: unanimité - floks: yekdillik; pivoine: confusion - buynuzbaş (pion): pərtlik; primevère: jeunesse - novruzçiçəyi: gənclik; reine - marguerite: variété - aster: müxtəliflik; renoncule: attraits et danger - qaymaqçiçək: cazibə və təhlükə; rose: amour et beauté - qızılgül: məhəbbət və gözəllik, ~ blanche: silence - ağ ~: sükunət, sakitlik, ~ rouge: beauté ardente - qırmızı ~ ehtiraslı gözəllik, ~ du Bengale: complaisance - Benqal ~ ü: mehribanlıq, iltifat, ~ en bouton: jeune fille - qönçəli ~: gənc qız, ~ flétrie: beauté flétrie - solmuş gözəllik, ~ jaune: infidélité - sarı ~: sədaqətsizlik, xainlik, ~ musquée: beauté capricieuse - müşk ilə ətirlənmiş ~ şıltaq gözəllik; sauge: estime - sürvə: rəğbət; scabieuse: incertitude ou deuil - skabioza: şübhə və ya matəm; sureau: prudence - gəndalaş: ehtiyat; tilleul: amour conjugal - cökə: ailə məhəbbəti; troène: défence - birgöz: qadağa; tulipe: magnificence - dağlaləsi: əzəmət; valériane: facilité, aisance - valerianotu: asanlıq, bolluq; véronique: fidélité, aveu - bulaqotu: sədaqət, etiraf; verveine: enchantement, vertu des épouses - minaçiçəyi: füsünkarlıq, cazibədarlıq; violette: déclaration d'un premier amour - bənövşə: ilk məhəbbətin bəyanı, ~ blanche: candeur, innocence - ağ ~: səmimiyyət, günahsızlıq; ~ double: amitié réciproque - qoşa ~: qarşılıqlı dostluq, ~ odorante: modestie - ətirli ~: təvazökarlıq, ~ en bouquet avec feuilles: amour caché - yarpaqları ilə ~ dəstəsi: gizlin məhəbbət; virone: refroidissement, calomnie - başınağacı: soyuma, böhtan. [9]

Bitkilərin müxtəlif əlamətlərinin onların adlarında necə əks olunması prosesinin izlənməsi kiçik folklor janrlarından tutmuş böyük həcmli mətnlərə qədər maraqlı nəticələr verir. Həmin adlar əlamətlərinə görə öz daşıyıcılarının simvolik obrazlarını yarada bilir və dil və mədəniyyətin bütün səviyyələrində bu proses özünü göstərir. Fransız şərqşünası İren Melikofun Şərq poeziyasında Lalə obrazının məna çalarlarını təhlil etməsi bu baxımdan çox maraqlıdır. Burada bir çiçəyin Şərq poeziyasındakı semantik baxımdan fəlsəfi-estetik funksionallığı kifayət gədər dolğunluqla öz əksini tapmışdır:

Lalə gəldi çəmənə ləl kimi sağərlə,

Gül içər badeyi nərgis kimi cami-zərlə.

Bəzmi-bağın tərəbi vəqtidir, imdi kim olur

Lalə ənvai-çirağ ilə bu gül məcmərlə.

və ya

Lalərəng oldı yüzindən gül xəcil,

Ey güləryüzlü gülüstanüm bənüm.

 

Lalə tək bağrım mənim, ey nazənin, yüz parədir,

Dağlayan hər parəni ol atəşin rüxsarədir. [4; 341 - 359].

XIII əsr şairləri Hümam Təbrizi və Zülfüqar Şirvaninin və XIII-XIV əsrlərdə Marağalı Əvhədinin, daha sonra isə böyük Füzulidə üzün gülə, laləyə, gözün nərgizə, boyun sərvə və qaşın hilalə, kamana bənzədilməsinə dair beyt və misralar çoxdur.

Bitkilər öz semantik çalarlarına görə öz mənəvi simvollarına malikdir, bir sözlə, “onların öz dili” mövcuddur. Bitkilər sırf təsərrüfat əhəmiyyətindən başlamış, böyük mənəvi-estetik yükə malikdir.

İSTİFADƏ OLUNMUŞ ƏDƏBİYYAT

Берестeнева А.В.Названия экзотических растений в английском и русском языкaх (структурно-словообразовательный и номинативно-мотивационный аспекты). Авто­реф. дисс. на соиск. уч. степ. канд. филол. наук., Майкоп, 2008, 26 стр.

Cəfərov S. Müasir Azərbaycan dili.  Bakı : “Maarif”, 1982, 210 səh.

Qurbanova F. Dilçilikdə onomastikanın yeri. Onomastika. Elmi-onomastik jurnal (xüsusi buraxılış). Bakı, 2009, 14 səh.

Melikoff I. La Fleur de la Souffrance. Recherche sur le sens symbolique de Lale dans la poésie mystique Turco-Iranien. Paris, 1967. Journal. JA T 255, 359 p.

Deroy L. Emprunt linguistique. Paris :  Belles Lettres, 1956, 470 p.

Dubois J. L’emprunt en français. In.: Information littéraire. Paris, 1963. № 1. p 16.

Гак В.Г. Сравнительная типология французского и русского языков. Уч. Для студентов пед. ин-тов. - 2-е изд. М.: Просвещение 1983, 129 стр.

Məmmədov N.N. Azərbaycan dilçiliyinin nəzəri əsasları. Bakı : “Maarif”, 1971, 366 səh.

Məmmədova G.S. Fransız və Azərbaycan dillərində bitki adlarının linqvistik təhlili. Filologiya üzrə fəlsəfə doktorluğu dissertasiyası, Bakı 2013.

Müasir Azərbaycan dili. // Morfologiya // Z.Budaqovanın redaktorluğu ilə. 2-ci cild. Bakı : “Elm” nəşriyyatı, 1980, 510 səh.

Riegel M., Pellat.J., Rioul R. Grammaire Méthodique du français, Paris : PUF, 1998, 4-ième éd, 646 p.

LEKSİKOQRAFİK MƏNBƏLƏR

Dilçilik ensiklopediyası (F.Veysəllinin müəllifliyi və redaktəsi ilə) I cild, “Mütərcim”, Bakı, 2006, 516 səh.

Dilçilik ensiklopediyası (F.Veysəllinin müəllifliyi və redaktəsi ilə) II cild, “Mütərcim”, Bakı, 2008, 526 səh.

Guilbert P. Dictionnaire des mots nouveaux, Paris, 1971.

Le Petit Robert. Dictionnaire de la langue française. Tome I, Paris, 2000.

Le Petit Robert. Dictionnaire alphabétique et analogique de la langue française en 2 volumes. Paris, 2000.

Məmmədova G.S. Fransızca-Azərbaycanca müxtəsər izahlı botanika terminləri lüğəti. Bakı : “Elm və təhsil” nəşriyyatı, 2011, 272 səh.

İnternet ünvanları

<http: // www.ccdmd.qc.ca / correspo / Corr15-3 / Curiosités.html >

www. yahoo.com.fr.lexicologie

www. google. com. fr. Lexicologie

Açar sözlər: praqmatik, nominasiya, ekzofitonim, etimoloji, motiv

Key words: pragmatic, nomination, ekzofitonim, ethimological, motive

Ключевые слова: прагматический, номинация, экзофитоним, этимологический, мотив

SUMMARY

The article deals with the plant names accpomlishment its function in lexic-semantic system of language, fulfill nomination, pragmatic, appraiser, expressive and other function. At the same time in Azerbaijan and French language aavailability plant names owner general floristic symbol meanings have found its reflection. Their meaning is formed in base of same plant called in this language. So, it is of great importance  learning lexic and symbolic in base of folk tradition and this symbol traditions are very colorful.

РЕЗЮМЕ

В статье «Семантико-функциональный язык растений» наряду с собствен­ными функциями в лексико-семантической системе языка, речь идёт также о номинативной, прагматической, оценивающей, экспрессивной и других функциях названий растений, то есть об их роли носителя языка наряду с другими словами. При этом, в статье упоминается о существовании во французском и азербай­джанском языках названий растений, обладающих значением флористи­ческих символов. Их значение в этих языках сформировалось на основании наиме­но­ваний тех же самых растений. Эти символические признаки достаточно разно­образны в силу важности изучения лексики и символики растений на основании народных традиций.

Rəyçi: prof.Cabbarov Rəşid

Orucova Samirə Azər qızı

NİTQDƏ MODALLIQ. MODAL SÖZLƏRİN KOMMUNİKATİV İMKANLARI

Modallıq fəlsəfi kateqoriya olub, dilçiliyə məntiq elmindən keçmiş və onun ma­hiy­yəti haqqında müxtəlif mülahizələr irəli sürülmüşdür. Modallıq əksər mütəxəssislər tərəfindən cümlədəki məzmunun gerçəkliyə münasibəti fonunda izah olunur. Lakin cümlədəki məzmunun gerçəkliyə necə münasibət ifadə etməsi, ümumiyyətlə, modallıq problemi və onun ifadə vasitələri indiyə qədər mübahisəli qalmışdır.                    

Modallıq məntiqi və qrammatik kateqoriyadır. Qrammatik modallıqda ifadə olunan fikir ya real, ya da qeyri-real, mümkün və ya qeyri-mümkün olur, arzu olunur, ehtimal edilir, sıralanır, ümumiləşdirilir, obyektiv və subyektiv olmaqla fərqlənir. Obyektiv modallıqda söylənilən fikrin obyektiv aləmə münasibəti, subyektiv modallıqda danışanın söylədiyi fikrə münasibəti ifadə olunur. Danışan şəxs cümlə vasitəsilə müəyyən bir fikir söyləyərkən, eyni zamanda, söylədiyi fikrə, obyektiv reallığa münasibətdə bildirir, müəyyən bir mühakimənin, hökmün gerçəkliyini, doğruluğunu, həqiqiliyini təsdiq etmiş olur, ona gümanlı münasibət bildirir, həmin fikirdən nəticə çıxarır. Bu hal dildə modallığın yaranmasına səbəb olur. Bir qədər də konkret desək, bizim nitqimiz iki qatdan ibarət olur: həm bir şey haqqında məlumat veriririk, bir şey soruşuruq, bir işə təhrik edirik, həm də istər-istəməz söylədiklərimizə münasibət bildirmiş oluruq. Bunlardan birincisi kommunikativlik (dil vahidləri vasitəsilə müəyyən məlumat vermə, ünsiyyət), ikincisi modallıqdır (modallıq latınca modalis sözündən olub, vasitə, üsul deməkdir). Son dövr tədqiqatçılarının fikirlərinə əsaslanaraq, onu deyə bilərik ki, linqvistik modallığın əsasında danışanın ifadə olunan fikrə münasibəti dayanır, daha doğrusu, modallıq cümlənin konstitutiv əlaməti kimi çıxış edir. Beləliklə, Azərbaycan dilində modallığın əsas qrammatik göstəriciləri kimi bunları qeyd edə bilərik: intonasiya, felin şəkilləri, söz sırası və modal sözlər.

Bunlarla yanaşı, dilimizdə elə bir söz qrupu da var ki, onlar təbiət etibarilə yalnız modallığın ifadəsi üçün təşəkkül tapmışdır. Bunlar modal sözlərdir. Modal sözlər də leksik-qrammatik və morfoloji səciyyəsi, sintaktik vəzifəsi ilə fərqlənərək dildə ayrıca bir nitq hissəsi kimi özünü göstərir. Modal sözlər ümumiləşmiş qrammatk mənası olan sözlərdir. Leksik mənadan məhrumdur. Lakin başqa köməkçi nitq hissələrindən fərqli olaraq, leksik məna izlərini daha çox saxlamış olur və bu cəhətdən qoşma və bağlayıcılara, ədatlara nisbətən, əsas nitq hissələrinə daha yaxındır, morfoloji əlaməti də yoxdur. Cümlədəki sözlərlə, yəni cümlə üzvləri ilə sintaktik əlaqəyə girə bilmir, yalnız ümumiləşmiş qrammatik mənası ilə əlaqələnir. Ona görə də cümlə üzvü ola bilmir, sintaksisdə ara söz vəzifəsi daşıyır. Onu da qeyd etməliyik ki, bütün modal sözlər cümlədə ara söz olduğu halda, bütün ara sözlər modal söz deyildir. Ara sözlərin ifadə imkanları genişdir. Modal sözlərlə ara sözlərin münasibətini mübtəda ilə ismin müna­sibəti əsasında izah etmək olar: bütün isimlər mübtəda ola bildiyi halda, bizim cüm­lə­lərimizdə işlətdiyimiz hər mübtəda isimlə ifadə olunmur – mübtəda bütün nitq hissələri və söz birləşmələri ilə ifadə oluna bilir. Modal sözlərlə ara sözlərin nisbəti də belədir. Məs.: Ağadan təvəqqəm budur ki, əgər iltifatınız olsa, bəndəyə bir yabı əta eləyəsiniz (Ə.H.) – cümləsində iltifatınız olsa sözləri ara sözdür, lakin modal söz deyildir.

                 Modal sözlər modallığın ifadə vasitələrindən biridir. Onlar sintaktik müstəvidə əsasən, ara söz funksiyasını yerinə yetirir, cümlənin məzmunu ilə həmahəng olur və modallığın yaranmasına xidmət göstərir. Deməli, modallıq kateqoriyasının göstəricisi kimi, dilçiliyimizdə modal sözlərə verilən təriflər heç də bir-birində fərqli olmayıb onun xarakterini düzgün izah edir: Danışanın söylədiyi fikrə, obyektiv reallığa münasibət bildirən sözlərə modal sözlər deyilir.  Tərifdə verilən fikrə müvafiq olaraq dilçiliyimizdə modal sözlərin aşağıdakı fərqli xüsusiyyətləri qeyd olunur:

1) Obyektiv gerçəkliyə modal münasibət bildirir;

2) Əksəri ilkin məna izlərini saxlaya bilmişdir;

3) Sintaksisdə ara söz funksiyası daşıyır;

4) Digər köməkçi nitq hissələri ilə müqayisədə qrammatik əlaqədə iştirak etmir və s.

Qeyd etdiyimiz bu xüsusiyyətlər çərçivəsində modal sözlərin tədqiqi ilə bağlı ortaya çıxan mübahisəli məqamlar bu gün də davam etməkdədir. Əvvəla, modal sözlərin tərkibinə daxil edilən vahidlərin əksəriyyətinin nə dərəcədə bu kateqoriyaya aid olub-olmaması şübhəlidir. Bildiyimiz kimi, modal sözlər cümlədə ara söz funksiyasında işlənir. Bu mənada, cümlədə ara söz vəzifəsində işlənən hər sözü, hətta söz birləşməsini modal söz hesab etmək olmaz. Birincisi, yadda saxlamaq lazımdır ki, bütün modal sözlər ara söz funksiyasını daşıdığı halda, bütün ara sözlər modal söz deyil. Ona görə də bütün ara sözlərin cümlələrdə yaratdığı modallığı morfoloji göstərici kimi modal sözlərlə əlaqələndirmək doğru deyil. İkincisi, biz konkret hansısa bir nitq hissəsindən danışırıqsa, bilinməlidir ki, o kateqoriyaya daxil olan sözlər məhz o qrupu xarakterizə edir. Ona görə də modal sözlər deyərkən, yalnız müəyyən fonetik tərkibdən ibarət bir söz nəzərdə tutulmalıdır. Yəni iki ayrı, yaxud eyni nitq hissəsinə məxsus sözlərin birləşib (məs: sözün düzü, elə bil, daha doğrusu ) ara söz kimi işlənməsi onların modal söz olması demək deyil. Məsələn, yəqin, əlbəttə morfemləri modal sözlərdir, cümlədə ara söz funksiyasını yerinə yetirirlər, ancaq güman ki, sözsüz, deyəsən morfemləri ara söz kimi işlənsələr də, morfoloji mənsubiyyətlərinə görə isim, sifət və felə uyğun gəlirlər.

F.Zeynalov modal sözləri müstəqil nitq hissəsi kimi qəbul etməsə də, sözügedən məsələ ilə əlaqədar  yazır: “Əvvəla, modal sözləri ədat hesab etmək heç bir cəhətdən özünü doğrulda bilməz. Çünki ədatlar söz və cümlədə olan mənanı qüvvətləndirir, lakin modallıq münasibətini əks etdirə bilmir” [14, s. 28]. Lakin müəllif ədatlardan bəhs edərkən onların bir növü kimi – modal ədatları qeyd edir və bura  aşağıdakı sözləri  daxil edir: qoy, qoyun, heç, görəsən, görək, hətta, hələ, belə, yalnız və s. [14, S. 180].

Göründüyü kimi, modallıqla modal sözlər eyni kateqoriya demək deyil. Modal­lığın ifadə vasitələri çoxdur, modal sözlər isə yalnız bu vasitələrdən biridir. Bu mənada, modal sözlərlə ədatları fərqləndirən aşağıdakı xüsusiyyətləri qeyd etmək  istəyirik:

1) Modal sözlər ifadə olunan fikrə, gerçəkliyə modal münasibəti  ifadə edir, ədatlar isə sözlərin və cümlələrin mənasını qüvvətləndirir.

2) Modal sözlərdən fərqli olaraq, ədatlar şəkilçiləşməyə meyillidir.

3) Modal sözlər cümlənin məzmunu ilə bağlı olduğundan, onun atılması bəzən cümlənin mənasına xələl gətirir, ən azı real gerçəkliyə  modal münasibət aradan qalxır.

4) Modal sözlərin cümlədə sintaktik vəzifəsi ara söz və söz-cümlədir. Ədatlar isə  sintaksisdə də “ədat” adlandırılır, lakin söz-cümlə vəzifəsində çıxış edə bilirlər.

                Biz bütün bunları yekunlaşdıraraq, Azərbaycan dilində modal sözlərin xarakterini belə müəyyənləşdiririk: Modal sözlər tarixən lüğəvi mənalı sözlərdən meydana gəlib, dilin müasir durumunda öz leksik mənasını itirmiş, heç bir morfoloji dəyişikliyə məruz qalmayan, quruluşca sözə bərabər olan, obyektiv gerçəkliyin ayrı-ayrı cəhətlərini – zərurilik, ehtimal, mümkünlük və s. planda əks etdirərək, danışanın ona modal münasibətini bildirən söz qrupudur.

Həmçinin dilimizdə ara söz vəzifəsində işlənən həqiqətən, ümumən, adətən, əsasən, məsələn kimi sözlər də var. Prof. Y. Seyidov bu sözlərin morfoloji mənsubiyyəti barəsində yazır: “Bunlar, əslində, düzəltmə sözlərdir: həqiqətən, əsas, ümum (i) hökm sözlərindən “ən” şəkilçisi vasitəsi ilə düzəlmişdir. Müasir dildə “ən” şəkilçisi aktivliyini itirmişdir, demək olar ki, ancaq vaxtilə qoşulduğu sözlərin tərkibində qalmışdır. Ona görə də “ən” şəkilçili sözləri bütöv halda qeyri-düzəltmə sözlər kimi modal sözlər sırasına aid etmək olur” [12, s.366]. Biz də belə hesab edirik ki, bu sözlərin ayrılıqda leksik mənası olsa da, aktivliyini itirmiş “ən” şəkilçisi onlara qoşulmaqla bu sözlərdəki leksik mənanı bir qədər daraldaraq qrammatikləşməyə meyilləndirir. Eləcə də “əvvəla” sözünə qeyri-aktiv “a” şəkilçisinin qoşulması ilə yaratdığı məna çaları və qrammatik pozisiya da yuxarıda deyilənlərlə üst-üstə düşür. Ona görə də həqiqətən, məsələn, əsasən, adətən, əvvəla, ümumən sözlərinə hələlik diferensial (yəni dildaxili proseslərin təsiri nəticəsində öz semantikasından uzaqlaşan və morfoloji pozisiyasını dəyişən) modal sözlər deyirik. Məsələn: Əvvəla, valideynlərinə qarşı mehribanlaşmışdı. (Anar). Adətən, mən axşamlar evdə olmuram: gecə növbəsində işləyirəm. Süsən, həqiqətən, çox kədərli bir xəbər yollamışdı. (M.Hüseyn) və s.

                 Lakin biz bu fikirləri təxminən, təsadüfən sözləri barəsində deyə bilmirik. Çünki bu sözlər cümlədə ara söz kimi işlənsələr də, morfoloji mənsubiyyətləri etibarı ilə zərfdirlər. Belə ki, dilimizdə “ən” şəkilçisi ilə düzəlib hərəkətin  tərzini bildirən zərflər çoxdur: hökmən, daxilən, ruhən, şəxsən, qismən və s. Nümunələrə nəzər yetirək:

Mən ona təsadüfən rast gəldim. (zərf)

Təsadüfən, siz bizim məsələ ilə bağlı təkliflər irəli sürməmisiz? (ara söz)

Mahmud qonaqların sayını təxminən demişdi. (zərf)

Təxminən, saat 2-3 radələrində o dünyasını dəyişdi. (ara söz)

                Misallardan da aydın görünür ki, həmin sözlər ara söz kimi işlənsələr belə öz leksik mənalarını mühafizə edə bilmişlər.

Modallığı, adətən, məna etibarilə həqiqi, zəruri və ehtimali modallıq olmaqla üç qrupa ayırırlar. Lakin modal sözləri bu cür üç qrupla məhdudlaşdırmaq qeyri-mümkündür. Odur ki dilçilik ədəbiyyatında müxtəlif şəkildə qruplaşdırılır.

Yəqinlik bildirənlər: əlbəttə, şübhəsiz, doğrudan da, həqiqətən və s. Bunlar fikrin gerçəkliyini, doğruluğunu qəti şəkildə təsdiq edən modal sözlərdir və həqiqi modallığın ifadə vasitələridir: Düzü, buranın Çapıqqaya olduğunu bilmirdi. Elə əslində də, sədrin ondan xoşu gəlirdi. Varisin taleyi, əslində, taxtın taleyi idi. (Elçin) Keşiş də, şübhəsiz ki, Ərzuruma tərəf yol almışdı. (Elçin)

2.Güman, ehtimal, şübhə bildirənlər: bəlkə, bəlkə də, yəqin, yəqin ki, ehtimal ki, güman ki, deyəsən və s. Bunlar ehtimali modallığın əsas ifadə vasitələri olub, hadisəyə münasibətin gümanlı olduğunu bildirir.

İtlər kimi tumarlanar qaçsa yəqin,

Yatsa yəqin, pişik kimi xumarlanar  (N.Həsənzadə)

Yəqin səni sevən, səni öpən var (N. Həsənzadə). İntəhası, nə dəmir libasım, nə polad qılıncım, nə də dağlar arxasında məni gözləyən dünya gözəli sevgilim var (Y.Səmədoğlu).

3.Bənzətmə, müqayisə bildirənlər: elə bil, elə bil ki, sanki, deyəsən, guya ki və s. Bunlar müqayisə çaları ilə yanaşı, fikrin irreal olduğunu da ifadə edir;

Guya sənət üçün məhəbbət azdı,

Guya məhəbbətdə ləyaqət azdı,

Guya ictimai dəyəri yoxdur.

Guya cəmiyyətə bir xeyri yoxdur.  (N.Həsənzadə)

4.Nəticə, sıra, ümumiləşdirmə bildirənlər: ümumiyyətlə, beləliklə, xülasə, deməli, nəhayət və s. Bunlar söylənilən fikri ümumiləşdirmə, yekunlaşdırma, nəticə çıxarma kimi qrammatik mənalara malikdir: Nəhayət, şahzadə nəhəng bir quşa rast gəlir. (Y.Səmədoğlu) Qartalı gizlədən buludlara, sıldırım qayalara, nəhayət onun qanadlarına qüvvət, gözlərinə işıq verən günəşə nifrət edirdi (Y.Səmədoğlu). Yaxşı, sən deyən olsun, hökmü dəyişirəm (F.Kərimzadə). Onda, deməli, hər şey yalan idi (Elçin). Mahmud bu sözləri elə ciddi deyirdi, az qaldı, Sofini də vahimə bassın (Elçin).

5. Mənbə və isnad bildirənlər: məncə, səncə, deyilənə görə, fikrimcə və s. Bu qrupa daxil olan sözlər cümlənin ümumi məzmunu ilə bağlı olan modallığı bildirən və eyni zamanda söylənilən fikrin mənbəyini göstərən modal sözlərdir: Məncə, bu işlər bütün şiveyi-küffardır. (Sabir.) Deyilənə görə, çox ağıllı bir oğlan olan atası cəbhədə həlak olub (İ.Əfəndiyev). Zənnimcə, məsələ yalnız bir yerdə işləməkdən ibarət deyil (İ.Əfəndiyev).

Modal sözlərin mənaca bölgüsü əlbəttə ki, şərti xarakter daşıyır. Çünki bir modal söz fikrin ifadəsindəki roluna müvafiq müxtəlif mənalara xidmət edə bilər. Ona görə də qeyd etdiyimiz  bölgüyə mütləq yanaşmaq doğru deyildir.

Beləliklə, modal sözlərin dildəki ifadə imkanlarını araşdırdıqca məlum olur ki, onlar nitqdə fəal aktiv mövqeyə malikdir. Nitqdəki emosionallığı və ifadəliliyi gücləndirmək baxımından modal sözlər mühüm rol oynayır. Təbii ki, nitq şəraitində modal sözlərin düzgün istifadə olunmasını müəyyən etmək üçün öncə onların moddallıq kateqoriyasının yaranmasında oynadığı rolu, həmçinin linqvistik əhəmiyyəti dərk olunmalı və buna nəzərən kommunkativ imkanları dəyərləndirilməlidir. 

  İSTİFADƏ OLUNMUŞ ƏDƏBİYYAT

Abdulllayev  N. Nitq mədəniyyətinin əsasları. Bakı,  2013

Aslanov A. Müasir Azərbaycan dilində modal sözlər. Dilçilik məcmuəsi. Az. SSR EA. Dil və ədəb. ins. əs. X c. Bakı, 1957, səh 170

Azərbaycan  dilinin qrammatikası. I h., Azərb. SSR EA, Bakı, 1960

Babayev A. Azərbaycan dili və nitq mədəniyyəti. Bakı, 2012

Əfəndiyeva T. Azərbaycan ədəbi dilinin üslubiyyat problemləri. Bakı, 2001

Əlizadə Z. Müasir Azərbaycan dilində modal sözlər. Bakı,1965

Həsənov H. Nitq mədəniyyəti və üslubiyyatın əsasları. Bakı, 2003

Hüseynzadə M. Müasir Azərbaycan dili (morfologiya.) Bakı, 2007

Hüseynov Ş. Azərbaycan dilində qrammatik vahidlərin inkişafı. Bakı, 2003

Kazımov Q. Seçilmiş əsərləri. IX cild. Bakı, 2011

Müasir  Azərbaycan dili. II cild, Az. SSR EA, Bakı, 1980

Seyidov Y. Azərbaycan dilinin qrammatikası. Bakı, 2006

Seyidov Y., Mərdanova S. Azərbaycan dilçiliyində qrammatika problemləri. Bakı, 2008

Zeynalov F. Müasir türk dillərində köməkçi nitq hissələri. Bakı, 1971

XÜLASƏ

Məqalədə modallığın və onun göstəricilərindən biri olan modal sözlərin nitqdə işlənmə imkanlarından bəhs olunur.  Burada modallıq kateqoriyasının  və modal sözlərin nitqə təsir gücü araşdırlır, onların ifadə imkanlarının nitqə verdiyi ayrı-ayrı qrammatik-semantik mənalar tədqiq olunur. Faktları əsaslandırmaq üçün dil materiallarına istinad olunur.

Açar sözlər: modallıq kateqoriyası, modal sözlər, nitq, üslubi çalar, semantika. 

РЕЗЮМЕ

В статье изучается модальность и один из показателей способов выражения модальности – модальные слова. Здесь показывается сила воздействия модальных слов, исследуются  семантико-грамматические значения способов выражения модальности в речи. Факты основываются на языковом материале.

Ключевые слова: категория модальности, модальные слова, речь, стилистическая окраска, семантика

SUMMARY

In this article deals with the development opportunities of modality and modal verbs, which one of the facts of modality. Here is being investigated the category of modality and modal verbs and their meaning and their expressions capabilities of the speech the grammatical-semantic meanings expressions are studied. It is referenced to the material facts to substantiate.

Key words: the category of modality, modal words, speech, stylistic hue, semantics.

 

Rəyçi:    Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Quliyeva Rəhilə İldırım qızı

 

Məmmədova  Svetlana  Qasım qızı, Şirinova  Firəngiz  Şirin qızı

QƏDİM AZƏRBAYCAN DİLİNDƏ TAYFA DİLİ (XÜSUSİYYƏTLƏRİ) HAQQINDA

Hər bir xalq müəyyən etnik birlikdən ayrılır, bu  və ya digər coğrafi, ictimai-siya­si, mədəni-mənəvi səbəblərlə əlaqədar olaraq özünəməxsus əlamətlər kəsb edir, eyni  za­manda hər bir xalq əsasən qohum, bəzən də qohum olmayan etnosların, tayfaların   kon­so­lidasiyası,  coğrafi, ictimai-siyasi,  mədəni-mənəvi  mərkəzləşməsi  nəticəsində  formalaşır. Azərbaycan xalqı da  bu  baxımdan istisna təşkil etmir: o hər şeydən  əv­vəl, türk  xalqlarından  biridir, həmin xalqların  ümumi, linqvistik, etnoqrafik, ədəbi  mədəni və s. xüsusiyyətləri  Azərbaycan  xalqına  da  aiddir.

İkincisi isə: Azərbaycan xalqı Azərbaycan ərazisində yaşayan, eləcə də buraya  son­ralar gələn  müxtəlif  türk, müəyyən  qədər də qeyri-türk   tayfalarının qaynayıb  qarışma­sın­dan yaranmışdır. Bununla  belə  bəzu  tədqiqatşılar Azərbaycan  xalqının etnogenezində dayanan müxtəlif tayfaların əsasən eyni  (türk)mənşəli olduqlarını, yəni  kifayət  qədər aydın faktı qəbul  etmək  əvəzinə, əsassız, qeyri-ciddi  “nəzəriy­yə­lər” irəli  sürür, Azər­baycan xalqını müxtəlif mənşəli tayfalardan yaranmış konqlamerat bir hadisə elan edirlər. Məsələn, professor   İ.Əliyev  yazır “-Azərbaycan  xalqının təşəkkülündə Manna, atro­patena və Qaqaz Albaniyasında məskunlaşmış  müx­təlif, o cümlədən Qafqaz  və  İran dillərində danışan qədim  dövr  və  orta əsrlərin tayfa və xalqları-mannalılar, kas­pi­lər, Atropatena  madalıları, albanlar, azəri­lər  və  bir  sıra   digərləri  əsas  rol  oyna­mış­lar.

Əsrlər boyu Azərbaycana gəlmiş müxtəlif dilli tayfa və xalqlar (skiflər, saklar,alanlar, hunlar,sabirlər,xəzərlər,oğuzlar və s.) da Azərbaycan  xalqının eynogenezində böyük  rol oynamışlar. Azərbaycan xalqının, dilinin formalaşması etnogenezin son  mərhələ­lərində  orta  əsrlərdə davam  etmişdir.

Burada Azərbaycan  xalqının turk  mənşəli bir  xalq  olduğu prinsip  etibarilə  inkar  edi­lir-hunlar, sabirlər, xəzərlər, oğuzlar və s. təxminən eyni  dövrdə yaşamış, biri  digərin­dən az  fərqlənən türk  tayfaları olduqları  halda, onlar etnik  müxtəlifliklər kimi  təqdim  olunur. İ.Əliyev  bu  fikirdədir ki,  “hazırda türk  dillərindən birində danışan azərbay­can­lılar madalılar vasitəsilə Hind, İran, daha geniş miqyasda isə Hind-Avropa aləminə bağlanır, iranlılarla, hindlərlə, germanlarla, slavyanlarla və  ba.qa  xalqlarla  qohumluğa  yetirlər”. Qəribə  məntiqdir, müəllifin  dediyindən belə  çıxır ki, biz  öz  tariximizi hansısa  böyük xalqla (daha  doğrusu  xalqlarla)  qohum  olmaq üçün öyrənirik.

Müasir  Azərbaycan  xalqının  etnik  tərkibi üzərindəki müşahidələr, adi hesablamalar göstərir ki, öz ana dilini min  illər boyu  mühafizə etmiş,ölkənin  əsasən xəzərsahili, dağlıq ərazilərində yaşayan azsaylı xalqları (ləzgiləri, talışları,kürdləri,kiləkləri, tatları  və  s.)çıxmaq şərtilə yerdə  qalan əsas  əhali kütləsi yalnız  türkdilli  deyil,həm də  türk mənşəlidir. Onların  yaratdığı  mədəniyyət  nə  qədər  özünəməxsus cəhətlərə  malik  olsa da, ümumtürk mədəniyyətinin  üzvü  tərkib  hissəsidir.

Azərbaycanda Altay (protürk), yaxud türk etnosunun hansı dövrdən etibarən  yaşaması  məsələsinə münasibətdə müxtəlif  fikirlər, biri  digərini  kəskin şəkildə  inkar  edən  müla­hizələr mövcuddur- həmin  fikirləri, mülahizələri aşağıdakı şəkildə ümumiləş­dir­mək  mümkündür:

  1.Azərbaycan (ümumən Ön Asiya)  eradan  əvvəl  V-III  minilliklərdən Altay (protürk), sonra  isə türk etnoslarının  vətəni  olmuş  altaylar (protürklər), sonra isə türklər  dünyaya  məhz  bu  regiondan  yayılmışlar.

  2,Türklər  (bu cür differensial şəkildə) Azərbaycana  eramızın  ilk  əsrlərindən etibarən (Şimali  Qafqazdan) gəlməyə  başlamış, tədricən bu  regionda yaşayan  iber-Qafqaz,İran etnoslarını  sıxışdırmışlar-eramızın  I minilliyinin  sonu II minilliyinin  əvvələrində  həmin əraziyə (Cənub-Şərqdən) gələn oğuz-səlcuqlar Azərbaycanın  həm  şimalında, həm də cənubunda türkləşmə prosesini başa  çatdırmışlar.

   3.Türklər Azərbaycana  cox sonralar- XI-XIII əsrlərdə gəlmiş  qeyri-türk mənşəli “yer­li” xalqla qaynayıb qarışaraq onlara yalnız “dil” vermişlər, uzun əsrlər boyu  forma­laşmış Azərbaycan (qeyri-türk)  etnik-mədəni sisteminə əsaslı  bir  təsir  göstərmişlər.

  I mövqe müəyyən tarixi köklərə malik olsa da, əsasən 70-80-ci illərdə formalaş­mışdır. Xüsusilə Şumer  probleminə Azərbaycanda marağın güclənməsi, həm  dildə, həm  mifo­lo­giyada, həm ədəbi-mədəni (epik) təfəkkürdə Şumer-türk  paralelliyinin  araşdırılması Ön Asiyada (və Azərbaycanın şumerlə bilavasitə sərhədi olan  Cənu­bunda) türkülüyün “hər hansı halda” qədimdən mövcudluğu qənatinin  yayılmasına gətirib  çıxardı. Lakin cox  keçmədi ki,qədim  mənbələrdən xəbəri  olmayan, yaxud elmdə spekulyativ  mövqe  tutan “araşdıcılar”Azərbaycanda  türklərin e.ə. X  əsrdən  yaşamaları barədə əsassız  fikir söyləməkdən  belə çəkinmədilər. Son  illər  türklüyün  Azərbaycandakı  tarixini  qədim­ləşdirmək eyforiyası  sönmüşdür, bununla  belə  bəzi araşdırıcılar  eramızdan  əvvəlki minilliklərdə Ön  Asiyada türk, yaxud protürk (altay) izlərini  axtarmaq  cəhdlərinə çox  nahaq  yerə  “embarqo  qoymaq” istəyirlər- heç  bir axtarışın əvvəlcədən  uğursuz  olaca­ğını söyləmək  düzgün  deyildir. 

 III mövqe  bir  neçə  on  il (60-cı illərə  qədər) Azərbaycanda hakim  olmuşdur,lakin 70-80-ci illərdən etibarən həmin mövqe, tamamilə doğru  olaraq kəskin tənqid  edilmişdir, V-X əsrlər Zaqafqaziya mənbələrindən gətirilən konkret  faktlarla (türkizmlərlə)  bütün­lük  təkzib  olunmuşdur, hazırda bu  mövqeyi  ardıcıl  olaraq  müdafiə  edən  tədqiqat­çıya rast  gəlmək  çətindir.

 II mövqe isə  son zamanlar daha  çox araşdırıcılarla   təmsil  olunur ki, bununda  səbəbi həmin  mövqeyi  doğruldan  faktların  bolluğu, mənbələrin  çoxluğu və  tədqiqatçılar üçün  daha  əlçatan, daha  aydın  olmasıdır.

“Qədim Azərbaycan dili” anlayışı, mövcud mülahizələrlə tanışlıq göstərirki, kifayət qədər mürəkkəb bir anlayışdır-tədqiqatçılar həmin termindən olduqca sərbəst bir  şəkildə istifadə edirlər. H.Xudiyev yazır: “Azərbaycan ərazisindəən qədim zamanlardan məs­kun­laşan, məşəyi tamamilə, yaxud qismən mübahisəli tayfalar və tayfa  ittifaqlarının  yaratdığı  ilk  dövlətlər barədə son  zamanlar bir  sıra tədqiqat  işləri  meydana  çıxmışdır  həmin  tədqiqatlarda qədim  Azərbaycan dili anlayışı  nisbətən  inamla  qoyulur”, müəllif  sonra  yazır: “ Qədim  Azərbaycan  dili anlayışı bir sıra  hallarda Midiya  dili, alban  dili, Ar­ran  dili, Azəri  dili  kimi differensial anlayışlarla  ifadə  olunur, burada  şərtilik  daha  çoxdur” H.Xudiyev daha sonra  həmin  anlayışı aşağıdakı  şəkildə dəqiqləşdirir:  “III-VII  əsrlərdə  ümumxalq Azərbaycan dilinin təşəkkülü ilə “qədim Azərbaycan  dili”  adlan­dırdığımız şərti dövr başa  çatır, bundan  sonrakı  dövr  isə, Azərbaycan  filologiya­­sında müəyyənləşmiş ənənəyə görə,yazıyaqədərki dövr” adlanır və XI-XII əsrlərə qədər  davam  edir”

Sual  olunur: hansı səbəblərə görə  ümumxalq  Azərbaycan  dilinin hələ  formalaşmadığı dövr “qədim Azərbaycan dili” adlanır? Lüğət tərkibi qrammatik quruluşu barədə  demək olar ki, heç bir təsəvvürümüz olmayan “dilləri “qədim Azərbaycan dili” adlandırmaq olarmı?  Əslində, “qədim Azərbaycan dili” ümumxalq  Azərbaycan  dilinin təşəkkül  tapdığı dövrdən başlanmalı  deyilmi?

Bizim fikrimizcə, “qədim Azərbaycan dili” türk mənşəli Azərbaycan dilinin təşək­kü­lün­dən  başlayır, lakin təşəkkül  prosesinin  özü  müəyyən  dövrü əhatə edən  mürəkkəb ta­ri­xi  prosess  olduğuna  görə, o da (yəni həmin  təşəkkül prosesi də bu və ya  digər  şə­kildə qədim Azərbaycan dilinə aid edə  bilər. Odur ki, biz Azərbaycan dili tarixini qə­dim  döv­­ünü Azərbaycanda türkçənin ilk yayılma dövründən, yəni təxminən era­mızın əvvəl­lərindən başlayırıq.Azərbaycan filologiyasında öz əksini tapmış “türklər” (yaxud  pro­türklər) Azərbaycanda  ən  qədim  dövrlərdən  yaşayırlar” fikrinə  gəldikdə isə,  biz  era­mı­zın  ilk əsrlərinə qədərki həmin “qaranlıq” dövrü “tarixlərdəki  dövr” adlandır­maqla “qədim  dövr”dən  ayırırıq. 

Azərbaycanda türk  tayfalarının (və türkçənin)   yayılması  mövcud faktlar sübut  edir ki, hun  yürüşləri ilə  başlayır. Eramızın  ilk  əsrlərində Şimaldan  Azərbaycana axın  edən hynlar  (xüsusən onların dilləri) barəsində müxtəlif mülahizələr mövcuddur. Hətta  bir  sıra  tədqiqatçılar onların  türk  mənşəli olmadığını (daha  doğrusu, onların  tərkibində türk etnosların əksəriyyət təşkil  etmədiyini), Şərq  hunları  ilə Qərb  hunlarının bir-birindən mənşəcə fərqli  olduqlarını qeyd  edirlər.Lakin  konkret  faktlara əsaslanan tədqiqatçıların əksəriyyəti  hunların türk mənşəli  olduqlarına qətiyyən  şübhə etmirlər.

Burası da  məlumdur ki, hun  ittifaqına daxil olan türk tayfaları (sabirlər,avarlar, peçe­neq­lər, bulqarlar və s.) eramızın ilk əsrlərindən etibarən etnolinqvistik  proseslərdə bütöv  halda çıxış edirlər-mövcud dil  faktları göstərir ki, onlar  Azərbaycana axın  etdik­ləri dövrdə məhz  bir tayfa dili- dialekt nümayiş  etdirmişlər. Bu  qıpçaq  tayfa  dilinə  uyğun  gəlir.Qədim Bizans, erməni, gürcü və s.yazılı abidələrində öz əksini tapmış türk  mənşəli sözlərin  fonetik, leksik-semantik müqayisəsi göstərir ki, onlar yekcinsdir, yalnız bir  tayfa dilinə  mənsubdur. Eramızın  əvvəllərindən başlayaraq  Azərbaycanın  xüsusilə Şimalında  get-gedə daha mütəşəkkil şəkildə məskunlaşan qıpçaq  türklərinin öz  yazıları  bizə gəlib  çatmasa da, ən geci V əsrdən etibarən  bir  sıra  erməni, gürcü  mənbələrində türk  mənşəli  sözlər, qıpçaq  sözləri bu və ya digər şəkildə  əks  olunmuşdur.

VII əsrə qədər  qıpçaqların (müxtəlif adlar altında) Azəerbaycan  hücumları  davam  edir, bu hücumların  qarşısını  hətta  ölkəni və  ətraf  regionlara işğal  edərək  burada kifayər  qədər möhkəmlənmiş  ərəblər də  ola  bilmirlər. Lakin  qıpçaq hücumları IX əsrə  doğru tədricən  azalır və  qıpçaqların həm Azərbaycanın, həm də ümumən Qafqazın  Şımalında daha çox  “oturaq”həyat  yaşamaları prosesi  başlayır, bunun  bir  səbəbi də  bi  idi ki, Türküstandan Azərbaycana oğuz  yürüşləri tədricən güclənir və  beləliklə, qıpçaqların  qarşısını daha  mütəşəkkil qüvvə olan  oğuzlar kəsirlər.

Azərbaycan  Elmlər  Akademiyasının nəşr  etdiyi “Azərbaycan tarixi” ndə göstərilir ki, “III əsr  Azərbaycan  ərazisində türkdilli tayfaların axını ilə əlamətdardır”.  Və  bundan sonra b.e. II əsrində yaşamış  Dionisti Periyegetdən belə  bir  sitat  verilir: “- Şimal-qərb  tərəfdən  başlasaq... Xəzər dənizi  sahilində birinci  yaşayanlar-skiflərdir, sonra  unnlar (yəni hunlar-H.B.), onlardan sonra  kaspilər, daha  sonra  dağlıq  ölkədə  yaşayan  döyüş­kən albanlar və kaduisllər onlara yaxın mərdlər, kirkanlar və tapirlərdir..”. Bu isə  sonradan  etiraf  edildiyi  kimi, III əsrdən  daha əvvəl, “artıq II əsrdə şimallı-cənublu Azərbaycan  ərazisində Qafqaz, İran və türk (unnlar-hunlar) etnik komponentlərinin  mövcudluguna  dəlalət  edir”.

Məlumdur ki, hunlar  eramızın ilk əsrlərində Şərqdən Qərbə Avropaya köç edirlər-həmin köç bir neçə əsr davam  edir. Eyni zamanda  hunların bir sıra tayfaları yol boyunca məs­kunlaşır ki, bu cür hunlara  məskun ərazilərdən biri də  Şimali  Qafqaz  idi. Azərbaycana  gələn müəyyən müddət burada  yaşayıb qayıdan  hunlarla  yanaşı, Azərbaycanı (xüsusilə  onun Şimalını) özünə vətən seçib burada məskunlaşan hunlar da mövcud idi. Ümü­miyyətlə, III-VII əsrlərdə Şimali Qafqazda hunla o qədər böyük “ nüfuza malik olmuşlar ki, həmin ərazi uzun müddət “hun ölkəsi” kimi tanınmışdı. Buradan Azərbaycana “en­mək” artıq  Şimali  Qafqaz hunları  üçün bir  adətə  çevrilmişdir ki, bu da Azərbaycanın  et­nik mənzərəsinə get-gedə daha çox (bəzi hallarda isə həlledici) təsir göstərirdi. Be­lə­liklə II-III  əsrlərdən  başlayaraq  xüsusilə  Azərbaycanın  Şımalı   surətlə  türkləşir, iber-Qafqaz, İran etnosları dağlara sıxışdırılırdı. Hunların Azərbaycanda inamla  məskun­laşması onların yalnız Şimali Qafqazda deyil, ümumən Cənubi Rusiyada hakimiy­yət­lərini genişləndirdikləri, Qərbi  Avropaya  meydan  oxuduqları  dövrə  düşür. Ona görə də  ardı  kəsilməyən  hun  axınlarının qarşısını almaq Azərbaycanda hec  bir  etnik  qüv­vəyə  nəsib  olmur. Həmçinin  Azərbaycanda  yaşayan   qeyri-türk mənşəli etnoslar  ara­sın­da hun  türkləri, onların döyüşkənliyi, döyüşdə amansızlığı  barədə  miflər yaranmağa  başlayır. Bizans  yazıçı-diplomatı  Panili  Piriskin, latın  yazıçısı Yevsevi İyeronimin (V əsr) məlumatlarında  hunların Azərbaycandakı hərbi-siyasi nüfuzu  olduqça  aydın  bir  şəkildə ifadə  olunmuşdur. Çoxsaylı  tarixi mənbələr göstərir ki, hun  türkləri  dəfələrlə nəinki Azərbaycanın Cənubuna, hətta Mesopotomiyaya qədər gedib çıxmışdılar. Xüsusilə sabirlərin hun tayfa birliyinə başçılıq etdiyi VI əsrdə bu yürüşlər  daha  intensiv olmuşdur.Lakin  əsrin  sonlarına  doğru  Şərqdən  gələn  daha  güclü  bir  türk tayfası-avarlar  Şimali  Qafqazdakı  sabir  hakimiyyətinə son  qoydular, eyni  zamanda  hun  bir­liyi də dağıldı.  Xosrov  Ənuşirəvan   darmadağın  erilərək Qafqazın  Cənu­bun­da sıxışdı­rılmış  sabirlərin böyük bir hissəsini Azərbaycanın Şimal-qərbində (“Kitabi-Dədə Qorqud”un  ifadəsi ilə “Gürcüstan  ağzında”) yerləşdirildi.

Şimali Qafqazda  yaşayan  türk  tayfaları-sabir, bulqar, barsil və s.çox keşmədi ki, xəzər­lərin  ətrafında  birləşərək  böyük  siyasi- hərbi qüvvəyə  çevrildilər.Ərəblərin  yürüşləri  başlayanda Azərbaycanda aparıcı etnoc məhz xəzərlər  idi. Ona görə də  Azərbaycan  bir  sıra ərəb mənbələrində “xəzərlər ölkəsi” adlanmışdır. Xəzərlər  Zaqafqaziyada  ərəblərin  istilasına qədər heç bir hakimiyyətlə hesablaşmamış, İranın  regiondakı siyasi  nüfuzunu sındırmağa  çalışmışlar.  

Zaqafqaziyada yaşayan, ərəblərə və İslam dininə qarşı mübarizəni dayandırmayan etnoslar, xalqlar xəzərlərlə gizli, yaxud açıq müttəfiqliyə üstünlük verirdilər ki, bu da xəzərlərin Zaqafqaziyadakı siyası nüfuzunu sübut edir.Hətta bəzən iş o yerə çatırki, yerli qışlaqlar məhz iber-qafqaz mənşəli etnoslarla ittifaqda gəlmə oğuzlara qarşı çıxış edirlər. Və onu da qeyd etməliyik ki, ümumxalq Azərbaycan mədəniyyətinin, etnokul­turoloji sisteminin formalaşmasında iber-qafqaz materialının bu və ya digər dərəcədə iştirakı məzh həmin materialla daha əvvəldən yaxşı tanış olan qışlaqlar  vasitəsiylə baş verir.

    IX əsrdən etibarən oğuz türklərinin Şərqdən -Qərbə yürüşləri daha mütəşəkkil xa­rakter alıb – bunun birinci səbəbi göy Türk  dövlətinin öz sərhədlərini münbit torpaqlara doğru genişləndirməsi idisə, digər səbəbi də Çinin türrkləri sıxışdırması ola bilərdi Lakin bir məsələ də var ki, I minilliyin xususilə ikinci yarısı qışlaq türkləri ilə oğuz türklərinin passionarlıq  ( yüksəliş, canlanma ) dövrü idi – onlar biri digəri ilə həm qarşılıqlı əla­qə­də, həm də müəyyən qarşıdurma əhval ruhiyyəsi ilə (qıpçaqlar Xəzər dənizini Şimalında, oğuzlar isə Cənubundan) qərbə doğru axışırdılar.

      Əbdülmalik ibın hitam VIII əsrin sonu IX əsrin əvvəlləri, kitab ül-ticanfi mülk himyər ) adlı əsərində yazır. Yəmən padşahı Raşi zamanında onun sərkərdələrindən biri – Şimr ibn əl-Qəttaf ibn əl – Müntab ... yüz min nəfərlik odun ilə türklərə döyüşə- döyüşə Azərbaycana daxil oldu. Döyüş nəticəsində  türklər məğlub oldular.Həmin mən­bə Übeyd ibn  Şərqijjənin belə bir mülahizəsini də mühafizə edir. Ora ( söhbət Azərbay­candan gedir –müəl ) türk torpağıdır. Onlar orada cəmləşərək bir-biri ilə qarışmış və təkmilləşmişdir.

      Göründüyü kimi, burada bir qədər seyrci şəkildə olsa da, Azərbaycan xalqının etno­kenozi məsələsi qoyulmuşdur.Həmin məsələ bu günə qədər öz aktuallığını qoruyub saxlayır. Azərbaycan EA-nın nəşr etdiyi “Azərbaycan tarixi”ndə göstərilir ki, “bütün tədqiqatçılar Azərbaycan xalqının həyatında baş verən taleyüklü hadisənin – xalqımızın və dilimizin formalaşması prosesinin məhz bizim eramın I minilliyində getdiyini təsdiq etsələr də, bu prosesin başlanğıc və başaçatma vaxtlarında fikir aydınlığı vardır”. Müəllif ( Nailə Vəlixanlı) mövcud mülahizələri ümumiləşdirərək daha sonra deyir: “Tarixi və coğrafi qaynaqlardakı çoxsaylı faktları, eləcə də onomastik və folklor materialının təd­qiqi sübut edir ki, artıq VII yüzilliyin sonlarında yəni ərəblərin Azərbaycanda hegemon qüvvəyə çevrilməyə başladığı, şimallı-cənublu torpaqlarımzın Xülafət tərkibinə daxil edildiyi dövrdə türk dilli, İrandilli və Qafqazdilli olan Azərbaycan əhalisi içərisində funksional birincilik türk dillərinə məxsus idi.

     Buraya qədər deyilənlərdən aydın olur ki, Oğuzlar Xəzər dənizinin cənubundan Azər­baycana gəlib burada məskunlaşana qədər hun—qıpçaq türkləri (Ərəblərin dövründə onlar daha çox “Xəzər” kimi tanınırdı) artıq Azərbaycanda  kifayət qədər geniş yayılmış, hətta türk mənşəli Azərbaycan dilinin formalaşmasının ilk mərhələsi başa çatmış, müəyyən konsulidasiya prosesi (V əsrdən) keçmişdi.

      Oğuzların Azərbaycanda məskunlaşması Azərbaycandakı etnolinqvistik proseslərə əhəmiyyətli, hətta əsaslı təsir göstərdi. Xüsusi ilə səlçuk hücumları bu baxımından daha məhsuldar oldu. Elə ona görə də bir sıra tədqiqatçılar üçün zaman Azərbaycanın səlçuk­laşmasını Azərbaycan türkləşməsi kimi başa düşüb, qüsurlu konsepsiyalar yaratmıışlar. Prosessor Y.B.Yusifov həmin konsepsiyalara qarşı çıxaraq qeyd edir ki, türk tayfalarının ( oğuz –səlçuklarının) yeni axını ilə əlaqədar ancaq səlçuklara qədərki Azərbaycan türkcəsinin “səlçuklaşması”, yəni bu dildə oğuz-səlçuk leksik ünsürlərinin yayılması barədə danışmaq olar.

      Azərbaycanda qıpçaq-oğuz münasibətlərinin tarixinə xüsusi məqalə həsr etmiş professor N.Cəfərov yazır: “Əlbəttə, oğuz-səlçukların Azərbaycan etnik mədəni siste­minin formalaşmasında rolu çox böyükdür-onların mükəmməl yazı mədəniyyətinə. Güclü dövlətçilik təcrübəsinə malik olmaları, islam dini əsasında mədəni- ideoloji baxımından yenidən təşkil olunmaları ( IX – X əsrlər ) və nəhayət, II minilliyin əv­vəllərindən başlayaraq, dünyaya hakim olmaq (və dünyada “Nizam yaratmaq” ) siyasəti yeritmələri təbii ki, bu türk etnosuna Şərqdə qeyri adi mövqe vəd edirdi... Dünyaya (“aktiv dünyaya”) hakim olmaq (və dünyada “nizam yaratmaq” siyasəti o qədər gücləndi ki, oğuz-səlçuklar yuxarı təbəqənin şəxsində özlərini 

a)            ancaq türk kimi deyil, həm bir türk, həm bir fars həm də bir ərəb kimi aparmağa başladılar;

b)            həm üç mədəniyyətin yiyəsi, davamçısı və mühafizəçisi hesab etdilər; 

c)            İslam (müsəlman) dünyasının hamisi saydılar.

     N.Cəfərov əlavə edir: “Oğuzların həmin iddiaları Türküstandan fərqli olaraq, Azər­baycanda artıq öz passionarlığını  itirməkdə olan qıpçaqlara qarşı da yönəldi- tarixçilərin ya  görməzliyə vurduqları,  ya da sui-istifadə etdikləri möhtəşəm “Kitabi Dədə-Qor­qud”da əks olunduğu kimi, oğuzlarla qıpçaqların bir neçə əsr davam edən qeyri bərabər “mübarizə” si başlandı. “Kitab” oğuzlara məxsus olsa da burada “Yerli” qıpçaqların “gəlmə oğuzlar tərəfindən sıxışdırılması nəticəsində “yerlilər” in “gəl­mə­lər”dən incikli­yinin emosiyası heç də tam inkar olunmur”

    Doğrudan da, qıpçaqlarla oğluzlar arasındakı ictimai- siyasi, etnik mədəni, linkvistik və s. münasibətlər kifayət qədər mürəkkəb təbiətə malik olub Azərbaycan xalqının (və dilinin) mənşəini öyrənmək baxımından geniş şərh tələb edir. Oğuzların (xüsusi ilə oğuz-səlçukların) Azərbaycana gəlişi islam ideologiyasına dayanaraq, yuxarıda qeyd edildiyi kimi, dünyaya hakim olmaq uğrunda mübarizəyə qalxdığı dövrün başlanğıcına təsadüf edir. Və bu mənada prosessor X.Koroğluya haqq qazandırmaq gəlir ki, doğru­danda “Azərbaycanın və Aranın tam şəkildə türkləşməsində oğluz tayfalarının kütləvi  köçlərinin böyük rolu olmuşdur”. Lakin görkəmli tədqiqatçının belə bir fikri mübahisə doğurur: “ancaq türkləşmə prosesi sürətlə baş vermədi. Məlumdur ki, Səlcuqilərin ilk çağlarında bəzi Azərbaycan torpaqları vergi verməklə öz müstəqilliklərini saxlamışdılar. Məsələn səlçuk hökmdarı Məlik şah ( 1055-1092) və xüsusəndə onun ölümündən sonra varislər arasında hakimiyyət uğrunda aparılan müharibələr zamanında Şirvanşahlar öz müstəqilliklərini qorumuşdular.

    Hər şeydən əvvəl ona görə ki, İslamı qəbul etmiş Duka oğlu səlcukun xələfləri saray­larda farscaya üstünlük verdikləri halda geniş xalq kütləsi türkcə danışır, türk həyat tərzini yürüdürdülər. Yəni hakimiyyətin hansı mövqe tutub-tutmamasından asılı olma­yaraq Azərbaycanın türkləşməsi lazımi sürətlə başa çatırdı. Ikincisi, həmin türkləşmə prosesi artıq oğuzlar (oğluz-səlçuklar) gələnə qədər müəyyən keyfiyyət həddində idi. Ərəb-müsəlman mənbələri bunun dönə dönə təsdiq edir... və nəyahət, əgər söhbət Şir­vanşahlardan gedirsə, bu sülalə demək olar ki, orta əsrlərin sonlarına qədər öz İran mən­şəyini qoruyub saxlamışdır; bu isə o demək deyil ki, Azərbaycanın “türkləşməsi məhz orta əsrlərin sonlarında başa çatmışdır.

     Oğuz-səlçuklar X-IX əsrlərdəki yürüşləri ilə Azərbaycanı a) səlçuklaşdırdılar və b) türkləşmə prosesini başa çatdırdılar. Və onların (ümumiyyətlə oğuzların, xüsusilə oğuz-səlçukların) Azərbaycanın etnogenetik tarixində oynadığı rolun böyüklüyünün nəticə­sidir ki, a)bir sıra təqiqatçılar Azərbaycanın türkləşməsi tarixinin səhvən məhz onların adı ilə bağlayırlar. b) bri  sıra elmi-kütləvi (publisistik) əsərlərlə Azərbaycandakı oğuz hakimiyyətinin tarixi eramızın əvvəllərindəki əsrlərə aid edilir.

      XI-XII əsrlərdə Azərbaycanda türkdilli yazılı abidələrə təsadüf edilmir- bununla belə, M.Kaşqarinin “Divanı-Lüğət it-türk”ü göstərir ki, I min illiyin sonu II minilliyin əvvəllərində türk dili həm şifahi, həm də yazılı formada Avroasiyanın böyük bir ərazisində yayılmışdı; bu dil artıq elə bir ictimai-siyasi, mədəni nüfuza malik idi ki, ərəb dilinə (islamın yüksəliş dövründə) meydan oxuyurdu. M.Kaşqari, N.A.Baskakovun qeyd etdiyi kimi, türk xalqlarını iki budağa ayırır: şimal budağına, qərbdən şərqə doğru peçenet, qıpçaq, oğuz, yemek, başqurt, basmıl, qay/kay, yabaku, tatar və qırğız; cənub budağına isə həmin qaydada çigil, tuxsi, yağma, ıqraq, çəruq, cumul, uyğur, kıtay və tabğacları aid edir. Bu isə onu göstərir ki, türk  xalqlarının yayıldıqları geniş ərazinin qərbində (Şimali Qafqazda, Azərbaycanda, Qərbi Türkistanda ) əsasən peçeneqlər, qıpçaqlar və oğuzlar yerləşmişlər.

    Azərbaycana oğluzların gəlişi, yayılması ilə bağlı olaraq etnolinqvistik münasibətlərdə müəyyən mürəkkəbləşmə özünü göstərsə də, türkləşmə-oğuzlaşma tendensiyası həmin münasibətlərin hansı istiqamətdə gedəcəyini əvvəlcədən təxmin etməyə imkan verirdi. Oğuz-səlçukların islam dinini qəbul etmiş olamsı, yalnız Azərbaycanda deyil Şərqdə (Türkistanda) və Qərbdə (Şərqi Anadoluda) əhalinin əksəriyyətini təşkil etmələri, nəhayət, siyasi hakimiyyəti əllərində möhkəm saxlamaları hər hansı halda onlara müvəffəqiyyət vəd edirdi. Və beləliklə I minilliyin sonu II  minilliyin əvvəllərindən XVII-XVIII əsrlərə qədər Azərbaycandakı etnokulturoloji, etnolinqvistik proseslərdə qıpçaq-oğuz paralelliyi mövcud olur.

Ədəbiyyat:

1.Azərbaycan  tarixi, 1-ci,2-ci cild “Elm” nəş. Bakı , 1998

2.N.Xudiyev Azərbaycan  ədəbi  dili  tarixi, “Maarif” nəş.Bakı,1995

3.Azərbaycan tarixi üzrəqaynaqlar, ADY nəş. Bakı, 1989

4.Ə.Dəmirçizadə Azırbaycan ədəbi dili tarixi, Bakı,1979

5.N.Cəfərov    türk  dünyası  Xaos  və  kosmos, BDU nəş. Bakı, 1998

6.T.Hacıyev, K.Vəliyev, Azərbaycan dili tarixi, 1-ci cild, ADU  nəş. Bakı,1976

7. .T.Hacıyev, K.Vəliyev, Azərbaycan dili tarixi Maarif nəş. B, 1989

8.A.Məmmədov Oğuz səltənəti. Azərnəşr, Bakı, 1992

9.Ə.Kəsrəvinin  mülahizələri

10.X.Koroğlu, Oğuz  qəhərmanlıq  eposu, “Yurd” nəş., B.1999

 

 

Mustafayeva Günel

MƏTNİN FORMALAŞMASINDA NİTQ HİSSƏLƏRİNİN ROLU

Mətnə daxil olan cümlələr arasında əlaqə yaratmaqda əsas nitq hissələri mühüm yer tutur. Düzdür, mətnin qurulmasında əsas nitq hissələrindən bəzilərinin daha mühüm rol oynamasına baxmayaraq, mətnin elementləri olan ayrı - ayrı müstəqil cümlələrin sintaktik bütövlərin tam daxilində birləşib əlaqələnməsində onlar yeganə vasitə ola bilmir. Lakin isimlər  sintaktik bütövlərin müxtəlif qütbləri arasında zəngin məna çalarları yaradan vasitə olaraq bu funksiyanı  iki yolla :

mətnin bir  qütbündə  haqqında danışılan isim başqa bir qütbündə konkretləşməklə, izah edilməklə

mətnin hər iki qütbündə təkrarlanmaqla yerinə yetirir.

Mətnin bir qütbündə xatırlanan və sonrakı qütbündə izah edilməyə, konkretləşməyə, aydınlaşmağa ehtiyac olan üzvlər çox zaman isimlərlə ifadə olunur. Məsələn: Əlləri qoynunda, eyvanın dirəyinə söykənib selləmə bahar yağışına tamaşa edən Salatını fikir götürmüşdü. Şamxal evə qayıtmamışdı. Onun hara getdiyini dəqiq bilən yox idi. Atasının qorxusundan, bir də söz - söhbətdən xoşu gəlmir ara qızışdıran arvadların üzünü görmək istəmədiyindən evdən eşiyə çıxmamışdı. Anası da o gündən bəri ağzı üstə döşənib qalmışdı (12, 51).

Burada “əlləri qoynunda, eyvan dirəyinə söykənib selləmə bahar yağışına tamaşa edən Salatını fikir götürmüşdü” cümləsi mətnin mərkəzi cümləsi olub ayrıca bir qütbdur.

Bu cümlənin də mərkəzində  “fikir” ismi durur ki , o bir qütbü təşkil edən sonrakı cümlələr onun mahiyyətini açmağa xidmət edir. Bu fikir nədən ibarətdir : birincisi , Şamxal evə qayıtmamışdı , yerini də bilən yox idi , ikincisi , Salatın özü evdən çıxa bilmirdi , üçüncüsü anası da ağzı üstə uzanıb yatırdı və nəhayət , evləri suyu süzülmüş dəyirmana dönmüşdü.

Mətnin komponentlərinin qütblənməsində təkrarlanan isimlərin də xüsusi rolu vardır. Bu zaman mətnin qütbləri arasında ardıcıllıq, ziddiyyət, səbəb - nəticə və s. yaratmağa xidmət edən təkrarlanan isimlər fikrin, mətləbin bir obyekt ətrafinda getməsinə imkan yaradır. Məsələn: “Meh əsdi. Meh o qədər zəif idi ki , hansı səmtdən qalxdığını ayırd eləmək çətindi. Hər halda meh vardı. Mustafa da qorxurdu. Əgər meh ondan o yana əsirsə ceyranlar barıtın iyisini alacaqdı. Mustafa özünü ceyran qollu budaqlı bir yulğunun arxasına saldı ki, həm azca otursun, belinin dirsəklərinin sızıltısı kəssin, ovuclarına dolmuş tikanları təmizləsin, həm də yoxlasın,  görsün meh hansı səmtdən əsir”( 2,  351).

Bu mətnin, sintaktik bütövün mərkəzi cümləsi “Mustafa da qorxurdu” cümlə­sidir. Mətnin ortasında işlənilməsinə baxmayaraq bu, nəticəsidir, səbəb isə yazıçı tərəfindən “meh” sözünün tez-tez təkrarlanması ilə açılır. Mətnin komponentlərini əlaqə­ləndirən əşya məzmunlu sözlərin – isimlərin rolu böyükdür. İsimlər dildə olan sözlərin ən mühüm bir qismini təşkil edir. İsimlər bütün varlıqların adını bildirən sözlərdir. İsimlər yalnız maddi varlıqların deyil, bütün mənəvi və abstrakt anlayışların da adlarını bildirir (4, 18 ).

Məhz bu və digər xüsusiyyətlərinə görə isimlər cümlələri əlaqələndirmək baxı­mından xüsusi çəkiyə malikdir. İsimlər mətn daxilində, mətnin təşkilində əhəmiyyətli olan əşyalılıq ifadə edir. Məsələn:Dünən sənin telefonun öldü. Ölən yalnız adamlar olmur ki ...Telefon nömrələri də ölür. Ömrün boyu çox rəqəmləri unudacaqsan: pas­portu­nun nömrəsini, axırıncı işində aldığın maaşını, dostunun avtomobilinin nömrə­sini, aya qədər olan məsafəni, yaşadığın şəhərin əhalisinin sayını. Başqa rəqəmləri. Hamısını unudacaqsan. Bircə bu beş rəqəmdən savayı. Bu beş rəqəm, özü də məhz bu ardıcıllıqda səninçün ən əziz hədiyyə idi. Beş rəqəm, onun səsi və telefon dəstəyindən gələn bənövşə ətri (3, 106).

  Bir - biri ilə əlaqəli səkkiz cümlə vardır və mətnin mərkəzində “ telefon” sözü aktuallaşan üzvdür. İlk cümlədə işlənən telefon sözü sonrakı cümlələrdə müxtəlif cəhətdən xarakterizə olunur və beləliklə də cümlələrin bir - birinə bağlanmasında əsas vasitəyə çevrilir. Komponentlərin zəncirvari əlaqə ilə bağlandığı bu mətndə “ telefon”  sözünün təkrar olunması komponentlərin bir - biri ilə daha sıx bağlanmasını təmin edir.

Mətnin məna və struktur cəhətdən bağlanmasında iştirak edən isimləri iki qrupa bölmək olar. 1.Konkret və abstrakt isimlər. 2.Xüsusi və ümumi isimlər.

 Ümumi və xüsusi isimlər mətn komponentlərini əlaqələndirən mühüm vasitələrdəndir. Xüsusi isimlər ümumi isimlərə nisbətən komponentləri əlqələndirmək baxımından daha aktivdir. Mətn daxilində xüsusi isim işlənən cümlədən sonra gələn cümlə ilə bağlı olur. Sinonim əvəzlənmələri , əvəzliklərin işlənməsi bu isimlə bağlıdır: Adilə qonaqları yola salıb, geri qayıtdı. O, otaqda narahat halda, fikirli - fikirli bir qədər gəzindi. Gur, şəvə saçlarından sürüşüb saçaqlı ağ ipək örpəyini divanın üstünə tulladı. Ağır addımlarla yemək otağına keçdi. Gəlib stolun qarşısında dayandı. Onun nəzəri stolun üstündəki əl vurulmamış xörəklərə, plov dolu girdə buludlara zilləndi. Səliqə ilə düzülmüş nimçələr, çəngəl - bıçaq, tər göy - göyərti, sirkəyə qoyulmuş badımcan, qatı açılmamış salfet. O,qəlbinin dərinliyində bir gizilti hiss edib, eyvana çıxdı ( 11, 7).

 Əvəzliklər məna və qrammatik cəhətdən ilk cümlədə verilmiş isimlə bağlı işləndiyindən demək olar ki, bu mətndə xüsusi isim mətn komponentlərini əlaqələndirən mühüm vasitə kimi özünü göstərir. Mətnin komponentlərinin əlaqələnməsində mücərrəd mənalı sözlər də geniş rol oynayır.

Əlimə qələm alan gündən, qələmin ixtiyarına qalan gündən böyüklüyünü dərk eləmişəm !

İlk gecədə, yuxusuz qaldığım ilk gecədə, ilk ağır sınaq gecəsində necə də köməyimə gəldin, qüdrətinlə ana barəsindəki düşüncələrim öz qalıbına düşdü, söz qalıbına düşdü.Səxavətini unutmamışam!

Heç zaman, heç kəsdən bir kömək ummadım, ummuram, ummaram ! Təkcə səndən savay! Səndən savay! Səndən də həmişə budur təmənnam: əsirgəmə  sözlə­ri­mi, varını, gizləmə imkanlarını, ecazkarlığını, bir sözünün neçə - neçə çalarını, yuxusuz gecələrimin sayını çoxaltma, mənsur şeirlərimə xəzinənin ən sirli, hələ toxunulmamış, əl dəyilməmiş guşələrində qidalanmağa icazə ver, a mənim ulu əcda­dımın yadigarı, nişanəsi, nəfəsi, doğma dilim, ana dilim! Azərbaycan dilim!(6,268).

Göründüyü kimi, mətnin əvvəlində “Azərbaycan dilim!” işlənmir, ən son cümlədə öz əksini tapır. Əvvəlcə dilimizin gərəkliyi, lazımlılığı, vacibliyi, gözəlliyi və s.haqqında məlumat verilir.Bu cümlədə bir - biri ilə həmahəngdir. Komponentələri bir - birinə zəncirvari əlaqə ilə bağlanmış mətn “ evlərinə gəldi “ cümləsi ilə başlayır. Mətn məkan mənalı sözlər üzərində qurulmuşdur. Sonrakı cümlələr “evlərinə gəldi” cümləsinin açılışına xidmət edir.

Mətnin yaranmasında təkrarlar da mühüm rol oynayır. Mətnin yaranmasında təkrar olunan olunan leksik vahidlər çoxçeşidlidir. Azərbaycan dilində bütün cümlə üzvlərinin təkrarlanması nəticəsində mətnlər formalaşır.

 Sintaktik quruluşuna görə sintetik olan Azərbaycan dilində cümlə söz sırası və intonasiya əsasında qurulur. Cümlənin bu və ya digər üzvünün aktuallaşması ilə bağlı olaraq söz sırası dəyişdirilə , inversiyaya uğraya bilər. İnversiya zamanı cümlə üzvləri əks istiqamətdə sıralanır. Azərbaycan dilində bu zaman məntiqi vurğu cümlədə xəbərdən əvvəlki üzvün üzərinə düşür. Tam leksik təkrarlanma da cümlənin müəyyən üzvünün aktuallaşdırılması vasitəsi kimi çıxış edə bilir. Təkrar olunan leksik vahidlərin növləri müxtəlifdir.

1.İsmin (sözün) tam təkrarı ilə yaranan ikikomponentli və çoxkomponentli MSB-  lər

 1) Oğlan fikir eylədi, aydır : ”Bir dama dirək ururlar, ol dama dayaq olur. Bən bunun alnına niyə dayaq olurın dururın,” – dedi. Oğlan buğanın alnından yumruğın gedərdi, yolından savuldı. Buğa ayaq üstinə duramadı, düşdi; dəpəsinin üstinə yıqıldı . Oğlan bıçağına əl urdı, buğanın başını kəsdi (10, 27).

      Bu mətn ismin tam təkrarı ilə formalaşmışdır. Təkrarın sxemi aşağıdakı kimidir.

 1.təkrar – mətn komponentlərini bir – birinə bağlayan çox mühüm bir faktordur ;

 2.təkrar özü bir sistem kimi müəyyən təsirlə ortaya çıxarıla bilər ;

3.təkrarın tərkibi müxtəlif dil vahidləri ilə ifadə oluna bilər.

        Mətn sistemində dolğun bir sistem yaradan təkrarların aşağıdakı növləri var :

-fonetik təkrarlar ( buraya alliterasiya aiddir ) ;

-leksik təkrarlar (buraya tam , natamam və sırf leksik təkrarlar və yaxud ellipsisləşmə aiddir );

 -morfoloji təkrarlar ( buraya zaman , şəxs , hal şəkilçilərinin təkrarlanması aid edilə bilər );

 -sintaktik təkrarlar ( buraya paralelizm aiddir ) (1, 18).

 Sifət + isim strukturlu söz birləşməsinin tam təkrarı ilə yaranan mətn:

 Baybörə bəy deyir : “Oğul , Qalın Oğuz bəylərini evimizə dəvət edək , necə məsləhət görərlərsə, ona uyğun da iş görək”. Bütün Qalın Oğuz bəylərini çağırıb , evlərinə yığdılar. Zəngin qonaqlıqverdilər. Qalın Oğuz bəyləri dedilər: Bu qızı istəməyə kim gedə bilər ?” (10, 206).

 Bu mətn parçasının qurulmasında aparıcı vahid rolunda qalın oğuz bəyləri birləşməsi çıxış edir.

 Mətnin vahid konstruksiya kimi formalaşmasında zaman və məkan  məzmunlu sözlər geniş istifadə olunur. Ümumiyyətlə götürdükdə, zaman və məkan çərçivə­sin­dən kənarda heç bir əhvalat, hadisə mövcud ola bilməz. Əslində, hər hansı bir ədəbi əsərdə təsvir olunan hadisə müəyyən zaman və məkan məzmunlu sözlərin geniş­li­yindən, darlığından asılı olaraq mətndə də geniş və dar olur. Zaman məzmunlu sözlər böyük zamanı əhatə etdikcə ətrafına daha çox cümlə toplamaq imkanı yaranır. Belə ki, o illərdə , yayda, dünən, səhər, saat 5- də kimi leksik vahidlərin zaman əhatəsi get - gedə daralır ( 4, 48).

        Sintaktik bütövlərin təşkilində və eləcə də bir mürəkkəb sintaktik bütövün bir mətn daxilində zəncir kimi əlaqələnməsində sayların da müəyyən rolu vardır.     

      Məsələn :Bax , indi tonqalın qırağında da Yasəmən kəpənək tozu kimi zərli – parıltılı təbəssümüylə gülümsündü.

-Bir şeir de...

Mustafa da şeir dedi , yox , əslində pəsdən oxudu :

Çərşənbə günündə tonqal başında ,

Gözüm bir alagöz xanıma düşdü.

Qaşını oynatdı gözündən güldü ,

Güləndə qovğası canıma düşdü.

Qoşmanı dəyişmisən , təhrif eləmisən . Ədəbiyyatda “ iki “ - bu , bir. İkincisi də Ələsgərin ruhu səndən kusəcək. Yasəmənin üz - gözündəki zərli - parıltılı təbəssüm tonqalın işığında o qədər çoxaldı ki , elə bil indicə alovlanacaqdı  (2, 382).

Başqa bir misalı nəzərdən keçirək.

 Bunun da bir neçə səbəbi var idi. Əvvəla, Məhərrəm gördü ki , başı kitaba qarışanda Qərənfili öz fikirləri ilə tək qalmağa imkanı olmur. İkincisi, lazım oldu - olmadı, qonşuya getmir. Məhərrəm qonşulardan , onların bəd dillərindən, yerli - yersiz söhbətlərindən xüsusilə çəkinirdi: “Qonşu yıxan evi heç fələk də qura bilməz”, - deyirdi. Üçüncü, hiss edirdi ki, arvadı bədii əsərləri oxuduqca daxilən zərifləşir, incələşir. Məhərrəmin isə qadında görmək istədiyi cəhətlərdən biri də onun zərifliyi, incəliyi idi (8, 16).

 Bu mətndə bir neçə qeyri – müəyyən sayı sonrakı fikirlərin sıralanması üçün şərait yaradır və sonrakı cümlələr vasitəsilə aydınlaşdırılıb konkretləşir. Bunu da qeyd etmək lazımdır ki, sıra sayların mətn daxilində işlənməsi çox zaman formal xarakter daşıyır.

Verilmiş nümunədə mətnin komponentlərini sıra sayları 2 qütbə bölmüşdür və bu qütblər bir – biri ilə qarşılaşdırma – zidiyyət əlaqəsi ilə qovuşmuşlar.

Mətnə daxil olan cümlələr arasında əlaqə yaratmaqda mühüm rol oynayan leksik vahidlərdən biri də fellərdir. Fellərin bir çoxunun mənasındakı ümumilik bir sıra müstəqil cümlələrlə açılır, konkretləşir. Bu da mürəkkəb sintaktik vahidlərin qütblənməsi üçün zəmin yaradır.  Dedi, söylədi, fikirləşdi, düşündü, soruşdu, dilə tutmaq, ürəyinə gətirmək, nəticə vermək, əmr vermək, acılamaq, söymək, ifadə etmək, xəbərdarlıq etmək, vəsiyyət etmək, dil tökmək, dilə tutmaq, başa salmaq, fikrə getmək, xatırlamaq, təsəvvür etmək, nəzərdə tutmaq, ümid etmək, yadda saxlamaq, qərara gəlmək, iddia etmək və s. tipli fellər çox vaxt nitqdə aydınlaşdırılmalı , onların mənası açılmalı olur ki, bu da cümlədən daha böyük vahidlərin yaranması ilə nəticələnir. Fellər məna yükü baxımından, semantik tutumu ilə çox zəngin nitq hissəsidir. Məna tutumunun genişliyi mkan verir ki, belə sözlər hər dəfə nitqdə aydınlaşsın, konkretləşdirilisin.

Hər şey aydın idi. Atın yalını, quyruğunu qırxmışdılar. Onlar bir daha sataş­mış­dılar, onu təhqir etmişdilər, onun qüruruna toxunmuşdular. Kişinin namusu üç şeydir: at, arvad, bir də papaq.  Bunlara toxunmaq, onun namusunu ayaq altına atıbtapda­la­maq demək idi. Onu diri gözlü qəbrə soxmaq, sinəsinə çal – çarpaz dağ çəkmək idi. İndi o buna nece dözəcəkdi ? Maral vuruldu, birtəhər susdu. Qızı Salatını götürüb qaçmaq istədilər, indi də bu. Bu atı ortaya çıxarmaq olardımı, camaat bunu bilsə, Ca­handar ağa sussa, onu ələ salmazdılarmı ? O, başına papaq qoyub mərəkəyə çıxa bilərdimi ? (14, 305).

Bu sintaktik bütövdə “ hər şey aydın idi”  cümləsi mətnin mərkəzi cümləsi olub bir qütbü , digər cümlələr isə mərkəzi cümləni izah edən , aydınlaşdıran qütbü təşkil edir.

Mətnin vahid konstruksiya kimi formalaşmasında zaman zərflərinin də xüsusi əhəmiyyəti vardır.  Məsələn : Qoca kəsik fit çalırdı , sonra cavan nənə beləcə kəsik fit çalırdı və o dəqiqə də ceyranlar kanal yuxarı – küdrünün dərinliklərinə doğru götürüldülər. Elə bu vaxt yekə telli , yulğun rəngli bir canavar göründü(2, 368).

Bu sintaktik bütövdə mərkəzi cümlənin tərkibində işlənən  “elə bu vaxt” zaman sözlərini birinci cümlə aydınlaşdırır.

Mətnin vahid informasiya, vahid konstruksiya kimi formalaşması müxtəlif məna münasibətləri, qrammatik quruluş formaları ilə reallaşır. Çox rengarəng semantik qruplara malik olan leksik vahidlər mətnin formalaşmasında əhəmiyyətli rola malikdir.

Əvvəllər, nə qədər ki oğlanları getməmişdi, İsfəndiyər kişi kənd arasında, idarədə vaxt keçirməyi xoşlamazdı. Oğlanlarını və gəlinlərini işə yola saldıqdan sonra həyətdə oturub nəvələri ilə məşğul olardı. Böyük oğlu Rəhmanın bir – birindən seçilməyən, ailədə, “ qara pıs – pısalar” adlanan, ikisinin də elə bil üzlərinə kömür qarası çəkilmiş qızları əski - üsküdən düzəltdikləri “bəbələri”  ni onun dizlərinin üstünə düzüb layla çalmağı tələb edirdilər. İsfəndiyər kişi usanmadan , birdən yarım saat layla deyərdi. Kiçik oğlu Bəhmənin topsaçlı, əkiz oğlanları onun dizinin üstündə oturub. “Gecənin nağılı” ni danışmağı tələb edirdilər. İsfəndiyər kişi usanmadan , bəzən hətta gündə bir neçə dəfə “Gecənin nağılı” nı danışırdı. Bir saat, para saat bağçada, ağacların arasında qurdalanması və hərdən yoldan keçən tay - tuşu ilə söhbət eləməsi hesaba alınmasa, qoca demək olar ki, bütün günü həyətdə, nəvələrinin yanında oturardı. İndi isə elə bil evdən, ailədən aralıolmağa bəhanə axtarır, bəzən hətta idarədən qayıdanda dəmirçixanaya burulur, gəlinlərdən biri dalınca gəlməyincə çəkici əlindən yerə qoymurdu (6, 4).

 Bu tipli mətnlərdə tərəflərin zamanca qarşılaşdırılmasını görürük. Burada müstəqil və ondan asılı cümlə və cümlələr qrupundan danışmaq lazım gəlmir. Burada mətləbi, fikri mətnin hər iki tərəfi tam halda verməyə xidmət edir.

Mətnin analizi göstərir ki , əşya məzmunlu sözlərin mətnin semantik açılışında mətnin sərhədlərinin müəyyənləşməsində mühüm rolu vardır. Bu sözlər mətnin başlanğıcında xüsusi aksentlə işlənərək mətnin ümumi məzmununun açılmasında , onun sərhədlərinin müəyyənləşməsində mühüm rol oynayır.

Mətn komponentlərinin bağlanmasında zaman məzmunlu sözlər mühüm əhəmiyyət kəsb edir. O, mətnin ifadə etdiyi fikri müəyyən zaman çərçivəsinə salır, hadisələrin qrammatik zaman əlamətlərindən asılı olmayaraq komponentləri müşaiyət edən zaman da həmin söz vasitəsilə üzə çıxır.  Mətnin birinci cümləsində işlənən zaman semantikalı söz və ya söz birləşməsi aktual üzv kimi vurğulanırsa , müxtəlif variantlarda təkrarlanaraq mətndə zaman çərçivəsi yaradır :

Səhər tezdən ikimiz də eyni vaxtda qalxdıq. Məhrəba, sabun, diş fırçası götürüb suyun üstünə endik. Körpünün tikilişinə mane olmasın deyə, hələ biz gəlməmiş Soltangil digər fəhlələrlə birlikdə balaca çayı öz axarından başqa səmtə döndərmişdilər və bu yeni məcra o qədər də dərin olmadığından, su yayılaraq axırdı. Saysız - hesabsız xırda rəngarəng daşlar bu şəffaf suyun içində muncuq kimi işıldayırdı. Haradansa zərqanadlı böcəklər uçub gəlmişdi. Günəş uçurumdan o yana ta uzaq dağlara qədər uzanan dərəni parlaq işıqla doldurmuşdu. O ağ qartal yenə də uçurumun üzərində hərlənərək aşağılıarı sakit və məğrur baxışlarla süzürsü. Dərənin dibində orda - burda boz tüstü burumları qalxırdı. Yaxındakı ağacların yarpaqları arasında quşlar səs – küy salmışdılar. Biz yuyunub qayıtdıqda Soltan, Kərəmxan və Qəribcanın rayona tərəf gedən yolda, əyinlərində qolsuz köynək, başıaçıq dayanıb yüyürməyə hazırlaşdıqlarını gördük. Mən məhrəba - sabun tələsik Adilə verib körpüsalanların yanına yüyürdüm və onlarla yanaşı duraraq:

-Mən də ötüşürəm , - dedim (10, 206).

Mətnin birinci cümləsində işlədilən “səhər tezdən”  zaman məzmunlu söz qalan cümlələr üçün də müştərəkdir. Sonrakı cümlələrdə zaman məzmunlu söz işlənməsə də, hadisələrin, əsasən, səhər tezdən cərəyan etməsi aydındır. Bu söz mətndəki qalan cümlələrin də zamanını aydınlaşdırır. “Səhər tezdən “zaman məzmunlu sözün əhatə dairəsi mətndə daha genişdir. “Eyni vaxtda qalxmaq”  da, “məhrəba, sabun, diş firçası götürüb su üstünə enmək”  də, “yuyunmaq”  da, “Soltan, Kərəmxan və Qərib­canın qaçmağa hazırlaşmaqları” da paralel şəkildə işlənmiş, eyni zamanda səhər tezdən baş vermişdir. Bu söz bütün cümlələrə də aiddir.

Mətn komponentlərinin əlaqələnməsində məkan mənalı sözlərin əhəmiyyətli rolu vardır. Məkan mənalı sözlərə yer zərflikləri , yönlük , yerlik , çıxışlıq halda olan, hal və hərəktin icra olunduğu yeri göstərən isimlər daxil edilə bilər. Mətndə baş verən hal və ya hərəkət bu sözlər vasitəsilə müəyyən zaman çərçivəsinə salınır , bu da cümlələrin bir - birinə daha sıx bağlanmasına xidmət edir.Məs.

Evlərinə gəldi . Köhnə evdə ikinci mərtəbədə yaşayırdılar. Həyət balaca , dar və qaranlıq idi. Həyətdə daima daman kratın altındakı daş suyun təsirindən qurbağa çəni kimi sürüşkən və yaşılımtıl olmuşdu. Həyətdə krantdan başqa qapısı qıfıllı ayaqyolu , iri zibil yeşiyi və ərzaq mağazasının boşalmış karton qutuları vardı. İkinci və üçüncü mərtəbələrə dəmir pilləkən qalxırdı (3, 28 ).

Komponentələri bir - birinə zəncirvari əlaqə ilə bağlanmış mətn “evlərinə gəldi” cümləsi ilə başlayır. Mətn məkan mənalı sözlər üzərində qurulmuşdur. Sonrakı cümlələr “ evlərinə gəldi” cümləsinin açılışına xidmət edir.

Mətnin vahid konstruksiya kimi formalaşmasında zaman və məkan məzmunlu söz və söz birləşmələri aktual üzv kimi vurğulanarsa, müxtəlif variantlarda təkrarlanaraq mətndə zaman çərçivəsi yaradır.

Ədəbiyyat

Abdullayev  K.,  Məmmədov  A.,  Musayev M. Azərbaycan dilində mürəkkəb sintaktik bütövlər (Dərs  vəsaiti). Bakı: Mütərcim,  2012,  608 s.

Azəri  S. Günəşə sarı gedəndə. Roman və povestlər. Bakı: Yazıçı, 1988, 408

Anar.  Adamın adamı. Povestlər, hekayələr, esselər. Bakı:  Azərnəşr, 1977, 504

Həsənova  E. Zaman məzmunlu  leksik  vahidlərin  mətn komponentlərinin bağlanmasında  rolu// Azərbaycan  dili  leksikasının  məsələləri, Bakı,  1989, s.48 

Hüseynzadə. M. Müasir Azərbaycan dili. Morfologiya. III hissə. Ali məktəblər üçün dərslik. Azərb. Dilində, Bakı:  Maarif, 1983 , 320 s.

Hüseynov İ. Saz. Povestlər. Bakı:   Gənclik , 1971 , 271 s.

Hüseynoğlu  G. Seçilmiş  əsərləri. I cild. Bakı:  Şərq - Qərb 2005 , 360 s.

Əhmədov  S. Yasamal  gölündə  qayıqlar  üzürdü.  Romanlar. Bakı: Yazıçı,  1984, 312 s.

Əhmədova  Ə . Bir məhəbbət burulğanı. Bakı : Yazıçı, 1990, 320 s

 Əfəndiyev  İ. Üçatılan, Bakı:  Gənclik, 1982 ,400

 Kitabi - Dədə  Qorqud. Əsil və sadələşdirilmiş mətnlər. Bakı:  Öndər nəşriyyatı  , 2004 , 376 s.

Qasımov  Ə.  Toy gecəsi. Romanlar. Bakı:  Yazıçı, 1985,  383 s.

Şıxlı  İ. Seçilmiş əsərləri. II cilddə. I cild. Bakı:  Şərq - Qərb  2005 , 408s

Şıxlı  İ. Seçilmiş əsərləri. II cilddə. II cild. Bakı:  Şərq - Qərb  2005 , 400s.

Резюме

Среди предложений входящих в текст в создании связи основные члены предложения занимают важное место. В этом разделе расследуется возмож­ность широкого создания текста, актуализируя основные части речи, определ­яет их роль  в тексте.

Summary

The main parts of speech have  important place in making a connection between the sentences included in the text. In this chapter the possibility of major parts of speech  for expanded text forming through actualization is investigated and their roles in the text are defined.

Rəyçi: fil.üzrə f.d.S.X.Vəliyeva

                                                                           

 

Şəhla Namazova

KOQNİTİV DİLÇİLİKDƏ  «KONSEPT» MƏSƏLƏSİNƏ MÜASİR YANAŞMALAR

Koqnitiv elm və bundan çıxış edərək koqnitiv linqvistika anlayışına aydınlıq gətir­mək üçün əvvəlcə bu elmin əsasında duran, onun özəlliyini müəyyənləşdirən pred­metə aydınlıq gətirmək, yəni koqnitiv elm nəyi öyrənir, onun predmeti nədir sualına cavab vermək lazımdır. İlk nəzərdən sualın cavabı bir o qədər də çətin deyil. Koqnitiv elm insanın öz təfəkkür fəaliyyətində istifadə etdiyi, onun təcrübə və biliklərini əks etdirən və şüurunda xüsusi mental strukturlar şəklində saxlanılan mənaları öyrənir ki, bunlar da konseptlər adlanır (6, s. 90).

Konsept müxtəlif elmlər tərəfindən tədqiq olunur. Onun müxtəlif elmlər tərəfindən fərqli şərhi də bununla bağlıdır. Məsələn, koqnitiv linqvistikanın maraq dairəsinə hər şeydən əvvəl ideal mahiyyətlər, konseptlərin onları obyektivləşdirən dil formaları ilə necə əlaqəli olması məsələsi daxildir. Yalnız bu məsələyə aydınlıq gətirdikdən sonra koqnitiv sistemin necə işləməsi barədə müəyyən fikirlər yürütmək olar. Bu məqsədlə konseptin bir neçə daha geniş yayılmış tərifini nəzərdən keçirək.

1)  «Konsept insanın şüurunda (mental dünyasında) mövcuddur. Sözü müşayiət edən təsəvvürlər, anlayışlar, biliklər, assosiasiyalar, təəssüratlar «dəsti» konseptdir» (11, s.43);

2) Konsept «strukturlaşdırılmış bilik kvantından ibarət olan qlobal təfəkkür vahididir» (9, s.4);

3) Konsept «İdeal aləm obyekti olub «ada» malikdir və «Gerçəklik» aləmi haqqında müəyyən mədəni şərtlənmiş təsəvvürləri əks etdirir» (12, s.59).

Bu tərifləri öz aralarında müqayisə etsək, görərik ki, əslində hər üç müəllif eyni bir fikri vurğulayır, çünki «şüur», «təfəkkür» və «ideal aləm» məfhumları arxasında eyni bir məkan (obyekt) nəzərdə tutulur, «təsəvvürlər, anlayışlar, biliklər, assosiasiyalar, təəssüratlar dəsti», «strukturlaşdırılmış bilik kvantları», «gerçəklik haqqında mədəni şərtlənmiş təsəvvürlər» isə əslində sinonimik vahidlər kimi qav­ranılır. Əgər nəzərdən keçirilən təriflərin birinci hissəsində «müəyyənləşdirməyə ça­lışdığımız hadisənin» saxlanc yeri göstərilirsə, ikinci hissəsində həmin yerdə saxla­nılan və lazım gəldikdə istifadə edilən, «adlandırılaraq» dövriyəyə buraxılan vahidlər nəzərə çarpdırılır ki, məhz bunları konsept adlandırmaq mümkündür. Konsept şüurda (təfəkkürdə, ideal aləmdə) söz və ya sözlərlə «adlandırılan» və ya «adlandırıla biləcək», sözün ən geniş mənasında, biliklər dəstidir. Bilik dedikdə yalnız elmi biliklər deyil, bütün təsəvvürlər, təəssüratlar, assosiasiyalar və s. nəzərdə tutulur. 

Konsept anlayışına baxışlar yuxarıda nəzərdən keçirdiklərimizlə məhdud­laş­mır. Başqa müəlliflər əslində özlərini sanki bir qədər məhdudlaşdıraraq «mədəni kon­septləri» nəzərdən keçirirlər, lakin «mədəni» konsepti elə geniş mənada götürürlər ki, onların gəldikləri qənaətlər əslində bütün konsept anlayışına şamil edilə bilər.  

Məsələn, hesab olunur ki, mədəni konseptlər mədəni dəyərlər (və onları təşkil edən «metadil») olan və öz növbəsində hər şeydən əvvəl sevinc, məhəbbət, xeyir, şər, tale, yaradıcılıq və b.k. abstrakt isimlərlə ifadə olunan anlayışlardır, yəni verbal formada konseptlər həmin dilin və mədəniyyətin «əsas sözləridir» (11, s.3). Bu dünyagörüşü səpkili anlayışların hamı üçün əhəmiyyətinə baxmayaraq, çox az adam onların məzmununu aça bilir. «Dil daşıyıcıları onların dəqiq difinisiyasını bilmir və bir qayda olaraq onları lüğətlərdən öyrənmirlər» (2, s.171). Bununla belə bu kimi anlayışlar filosofların, kulturoloqların, ədəbiyyatşünasların  əsərlərində müxtəlif cür (bəzən ziddiyyətli) şərh olunurlar. Özü də elmlərin hər birinin bu və ya digər konseptə öz baxışı formalaşır.

Mədəni konsept həmişə qiymətləndirmə obyektidir. Bu və ya digər fenomenə nisbətdə qiymətləndirmə predikatlarından istifadə imkanını həmin mədəniyyət çərçivəsində həmin gerçəklik hadisəsinə əsaslanan konseptin mövcud olmasının «indikatoru» hesab etmək olar (5). Məsələn, bu baxımdan «ideology» sözü ilə işlədilən predikatların (Ideology is necessary/ inadequate/ important/ dangerous/ criminal/ inspiring/ tough; Ideology guides/ motivates/ leads/ justifies/ holds smb. captive və s.) təhlili göstərir ki, ideologiya fenomeni konsept  ingilis dili daşıyıcıları üçün müəyyən dəyər (və ya əks-dəyər) formalaşdırır.

Bundan başqa, ekvivalentsiz leksik vasitələrlə, yəni «linqvomədəni translya­si­ya prosesində  sözbəsöz deyil, təsviri şərh tələb edən sözlərlə» (8, s.85) bu və ya di­gər sosiumun dünya mənzərəsini əks etdirən mədəni konseptlər hesab etmək olar. Bu da özü-özlüyündə linqvistikada birmənalı deyil, çünki ekvivalentsiz leksik vasitələr qismində nəyin götürülməsi məsələsi ortaya çıxır. Aydındır ki, hər bir dildə mədəni realiləri bildirən sözlər var və onların başqa dillərdə semantik ekvivalenti yoxdur. Məsələn, «oriqami», «karate», «ikebana», «samuray», «banzay»  sözləri yapon, «qon­dola», «doj», «spaqetti» – italyan, «torero», «korrida», «flamenko» – ispan mədəniyyətinin konseptləridir. Bu kimi sözlərin tərcüməyə gəlməməsi kimsədə şübhə doğurmur. A.Vejbitskaya bildirir ki, rus dilindəki «грусть», «гнев», «пошлость», ingilis dilindəki «freedom»,  alman dilindəki «Angst»,  yapon dilindəki «miai» söz­ləri də tərcüməyə gəlmir. «Azadlıq» və «freedom» sözləri semantik baxımda eyni deyil: bu sözlərin arxasında duran mədəni realilər, yəni bu və ya digər xalqın tarixi, həyat tərzi, dəyərlər sistemi və s., həmçinin «məna baxımından eyni» leksik vahid­lərin müxtəlif dillərdə nitqdə istifadə xüsusiyyətləri nəzərə alınsa, məlum olar ki, üst-üstə düşdükləri hesab edilən mənalar heç də yaxın deyillər.

 Konsept anlayışdan fərqlidir. «Anlayış – bir şey haqqında məntiqi cəhətdən for­malaşmış ümumi fikir, təsəvvürdür» (1, s.109).  Anlayışlar konseptlərin bir qis­mini təşkil edir. Bundan çıxış edərək demək olar ki, anlayış konseptdir, lakin konsept anlayış deyil, ondan daha geniş hadisədir, çünki konseptə  təsviri-təsnifatlaşdırıcı xarakteristikalarla yanaşı həm də obrazlı-empirik və hissi-iradəvi xarakteristikalar daxildir (4). Anlayışdan fərqli olaraq, «konseptlər yalnız düşünülmür, onlar həm də duyğudan keçir. Onlar emosiyalar, simpatiya və antipatiyaların predmetidir» (11, s.43). Konsept və anlayışı fərqləndirən V.Q.Zusman konseptin kommunikativ təbiə­tini vurğulayır və göstərir ki, konsept «dünyanın dialoqda, ünsiyyətdə təzahür edən «kontinuallığını», dəyişkənliyini əks etdirir, anlayış isə ünsiyyətdən asılı olmayaraq fəaliyyət göstərir» (3, s.46).

İdeal mahiyyət olan konseptin dəqiq təşkili yoxdur. Amma müəyyən şərtiliklə onun strukturunda bu və ya digər sosiumun nümayəndələri üçün əhəmiyyətinə, həcminə, abstraktlıq səviyyəsinə, «fəallaşmaq» imkanlarına və s. görə fərqlənən konseptual əlamətlər dəstini fərqləndirmək mümkündür.  Konseptin daxili struktu­runun reprezentasiya üsullarından ən geniş yayılanlarından biri onun nüvə və civar terminlərində təsviridir:  nüvəyə adətən konseptin  invariant əlamətləri, civarlara isə daha az əhəmiyyətli və variativliyi ilə səciyyələnən daha abstrakt əlamətlər aid edilir. 

Konseptin strukturunun kulturoloji aspektdə nəzərdən keçirilməsi xüsusilə maraqlı görünür. Məsələn, Y.S.Stepanov konsepti hər şeydən əvvəl «xalqın həyatının kollektiv mənəvi sərvəti» kimi nəzərdən keçirərək göstərir ki, konsept laylı quruluşa malikdir; onun layları «müxtəlif dövrlərin mədəni həyatının nəticəsi, «çökün­tü­sü»dür» (11, s. 49). Konseptin strukturuna həm anlayışın quruluşuna mənsub olan­la­rın hamısı, həm də «onu mədəniyyətin amili edinlər – ilkin forma (etimologiya), məzmunun əsas əlamətlərinə qədər sıxılmış tarix, müasir assosiasiyalar, qiymət­ləndirmələr və s.» məxsusdur (11, s. 43). Konseptin strukturunda bunlar fərqlən­dirilir: 1) konseptin həmin dil və mədəniyyət daşıyıcılarının hamısı üçün ünsiyyət və qarşılıqlı anlaşma vasitəsi qismində çıxış etdiyi əsas, aktual əlamət; 2) konseptin ayrı-ayrı sosial qrupların üzvləri üçün aktual olan əlavə, «passiv» əlamətləri; 3) dil daşıyıcıları tərəfindən dərk edilməyən və yalnız tədqiqatçılar tərəfindən açıqlanan etimoloji əlamət (11, s. 47).

Konseptin ictimai şüurda formalaşması prosesini, onda yeni qatların (konsep­tual əlamətlərin) meydana gəlməsi, civar əlamətlərinin «nüvəyanı» zonaya yerdə­yiş­məsi və s. izləmək maraqlı olardı, çünki bunlar əlbəttə ki, onun dil və qeyri-verbal obyektivləşməsi üsulları və vasitələrinə təsir edir. Konseptin məzmununun geniş­lən­məsinə misal olaraq son vaxtlar yeni assosiasiyalar və qiymətləndirmə doğuran  «amerika vətənpərvərliyi» söz birləşməsi ilə təqdim olunan konsepti misal çəkmək olar.

2001-ci ilin 11 sentyabr hadisələri (Nyu-York və Vaşinqtonda teraktlar) əlbəttə ki, amerikalıların şüurunda «vətənpərvərlik» anlayışının dəyişməsinə səbəb olmuşdu. Hazırda onların şüurunda «instant patriotism, new patriotism, fresh taste of patriotism, widespread feeling of patriotism, patriotic buying/ clothing/ shirts/ lapel pins» kimi söz birləşmələri fəal istifadə olunur. Onlar hazırda ölkədə həm vətənpərvərliyin görünməmiş vüsət alması və beynəlxalq terrorizmə qarşı mübarizəyə hazırlıq (Pride, patriotism and love of our country have been stronger since 9/11 than at any time since we won the race to the moon against the “evil” Soviet Union in 1969 (13), həm də bu vətənpərvərliyin saxta, dekorativ olması kimi qavranılır: 

Patriotism is suddenly in vogue. American flags are everywhere – on clothing, automobiles, storefronts… I believe I have seen more American flags in the past two months than in the previous two years. The same goes for the phrases "United We Stand" and "God Bless America." They are everywhere… The new patriotism… It is superficial. From somewhere I recall hearing a sarcastic, "Instant patriotism. Add water and stir." Real patriotism is not simply worn on your lapel, or flown from your car. Real patriotism costs something (14).

Misalda göründüyü kimi, amerikalılar tərəfindən vətənpərvərlik hissləri və əhvallarının hədsiz nümayiş etdirilməsinin tənqidi buna gətirib çıxardıb ki, hazırda «patriotism» anlayışı onların şüurunda «moda» və «həll olunan maddə» kimi meta­forik konseptlərlə yanaşı qoyulur.

Konseptlərin müxtəlif təsnifatı mövcuddur. Konseptin strukturunda dəyər elementinin olması və ya olmamasından, yəni mədəniyyət daşıyıcıları üçün müvafiq anlayışın vacibliyindən, aktuallığından  asılı olaraq dilin «əsas sözlərdə» kodlaşdırılmış mədəni konseptləri xüsusi qruppa ayrılır.

Məzmununa görə konseptlər aralarında qətiyyən dəqiq hədd olmayan fikir şə­kil­ləri, sxemlər, freymlər, ssenarilər, qelştatlar və s. kimi bilik təsəvvürləri struk­turlarına bölünürlər ( 2; 9). Bu təsnifatda konsept növləri ilə müqayisədə daha çox ümumiləşmə dərəcəsinə malik cins termini kimi təqdim olunur. Konseptlərin növlə­rinin rəngarəngliyi ətraf aləmin yekrəng olmaması ilə şərtlənir.

Fikir şəkli (təsəvvür etmə) əşya və ya hadisələrin ümumiləşdirilmiş hissi obrazı olub eyni dilin daşıyıcıları üçün az-çox eynidir; fikir şəkli həm predmetli realilər (alma, armud, albalı), həm də mifem (mələk, iblis) kimi təqdim edilə bilər.

Sxem konsept nəsə bir məkan-qrafik sxemdir, belə konsepti asanlıqla çəkmək olar (ağac, çay, dağ).

Freym-konsept  çoxkomponentli konsept, predmet/hadisə (restoran, mağaza, stol) haqqında stereotip təsəvvürlər dəstidir.

Ssenari konsept süjetlidir, o, zamanda epizodların dəqiq ardıcıllığıdır (nəqliyyatda gediş, kino baxış).

Anlayış (məntiqi qurulan konsept) obrazlılıq amilindən məhrum olan bilik təsəvvürü strukturudur. Belə konsept əşyanın/hadisənin ən ümumi, mühüm xarakteristikalarından ibarət olur (quş, meyvə).

İnsayt konsept özündə predmetin quruluşu və təyinatı haqqında sözdə olan informasiyanı (adətən hamıya məlum olan) daşıyır.

 Qeştalt – insan şüurunda ayrı-ayrı hadisələrin rəngarəngliyini nizamlayan mürəkkəb mental struktur, özündə hissi və rasional elementləri, həmçinin obyektin/hadisənin dinamik və statik aspektlərini birləşdirən bitkin obrazdır. Qeştalta təsəvvürlər, freymlər, ssenarilər və s. daxil ola bilir.

Koleydoskopik konseptlər abstrakt nominasiyalı konseptlərdir (gözəllik, vicdan) və onlar da sadalanan strukturlardan biri ilə təmsil oluna bilirlər. Belə konseptlərin daimi mental obrazı yoxdur.

Konseptlərin növlərinin nəzərdən keçirilən təsnifatı müxtəlif fikri mahiyyət­lərin (konsept statusu olmayan ən sadələrdən son dərəcə mürəkkəb abstrakt feno­menlərə qədər) şüurumuzda necə reprezentasiya olmasının başa düşülməsi üçün olduqca əlverişli görünür. Amma, çox güman, biliyin ayrı-ayrı təqdimat strukturları haqqında (hər halda sxemlər, freymlər və ssenarilər)  konsept tipləri kimi deyil, insan başında bu və ya digər konseptə aid olan biliyin «texniki» təqdimatı üsulları kimi danışmaq daha düzgün olar.

Dildə funksiyasına görə konseptlər leksik və qrammatiklərə (leksik və qrammatik ifadə olunmuşlara) bölünürlər. Belə bir fikir var ki, insan psixikası üçün mərkəzi konseptlər dilin qrammatik altsistemində obyektivləşmişdir: «qrammatik kateqoriyalaşma leksik ifadə olunmuş konseptual materialın hamısının bölüşdürül­məsi üçün həmin konseptual setkanı, həmin karkası yaradır» (6).

Daşıyıcılarına görə konseptlər milli, qrup və fərdilərə (şəxsilərə) bölünürlər. Fərdi və kollektiv şüurda konseptlərin məcmusu ayrıca dil daşıyıcısının, qrupun və ya bütöv xalqın konseptosferasını əmələ gətirir. Alimlər həmçinin ümumbəşəri konsep­to­sferanın mövcud olduğunu bildirirlər. O, aşağı-yuxarı, zaman-məkan, kişi-qadın, xeyir-şər, yer-göy, ənənəvi-yeni və s. kimi insan mövcudluğu konstantlarından ibarətdir.

Ayrıca insana məxsus olduğundan fərdi konseptlər kollektivə nisbətən daha orijinal və rəngarəng ola bilirlər, çünki onlarda həmin mədəniyyətin və ya sosial qrupun bölüşmədiyi gözlənilməz assosiasiyalar, qiymətlər ola bilir (məsələn, yazıçı, şair, alimlərin konseptosferləri). Bu onunla izah olunur ki, kollektiv şüur və təcrübə həmin sosiuma məxsus olan ayrı-ayrı fərdlərin şüur və təcrübəsindən «törəmədən» başqa bir şey deyildir (10, s. 20-21). Lakin dil ümumiliyi bütün xalq üçün vahid konseptosferin mövcud olmasına səbəb dəstəklənir və saxlanılır, çünki bunsuz bir dil kollektivi üzvləri arasında ünsiyyət mümkün olmazdı.

Milli dilin konseptosferasının zənginliyi millətin mədəniyyətinin – ədəbiyya­tının, folklorunun, elminin, təsviri sənətinin, dininin – özəlliyini bütün zənginliyi ilə  müəyyənləşir, çünki o, «dilin nə üçün sadəcə ünsiyyət dili deyil nəsə bir mədəniyyət konsentratı olmasını anlamağa kömək edir» (7, s.282-287).

Koqnitivistlər hesab edirlər ki, mental strukturların, konseptlərin məzmununu dil vasitələrindən açmaq daha asandır, çünki dil vasitələri insanın koqnitiv sistemi fəaliyyətinin bilavasitə müşahidə edilən nəticələridir. Sərbəst söz birləşmələri sözləri­nin və frazeologizmlərin, cümlələrin struktur və mövqe sxemlərinin, mətnlərin se­man­tikası konseptlər haqqında mühüm və yetərincə dolğun informasiya mənbəyidir (9). Özü də mətnlər mürəkkəb, abstrakt konseptlərin (məsələn, «hakimiyyət», «gözəl­lik», «ədalət»), fərdi-müəllif konseptlərinin, həmçinin mədəni spesifik konseptlərin izahı üçün zəruridir.

Beləliklə, konseptin müxtəlif təriflərini, ona müxtəlif yanaşmaları nəzərdən keçirərək bu qənaətə gəlmək olar:

Yazımızın əvvəlində nəzərdən keçirilən təriflərdən birində  təsəvvürlər «mədəni şərtlənmiş» adlandırılırdı. Səthi yanaşmada bu, konsept anlayışının qismən məhdudlaşdırılmasına gətirib çıxarır, çünki insanların əksəriyyətinin «təfəkküründə» (hansı dilin daşıyıcısı olması əsas deyil) «mədəni şərtlənmiş» ifadəsi birinci növbədə «mədəniyyət» konseptini aktivləşdirir, bu isə bütövlükdə konseptin mənasını, məna tutumunu daraltmış olur. Buna görə də «mədəni şərtlənmiş» dedikdə, biz bir insan şüurunda yaranıb, dil və ya qeyri-dil vasitələri ilə çatdırıldıqda digər insanın şüurunda canlandırılan və ya tanınan anlayış, təsəvvür, təəssürat və s. nəzərdə tuturuq. Yalnız bir insanın şüurunda mövcud olan fikir, təsəvvür, təəssürat və s. hələ konsept olmur, onları şərti olaraq aktivləşməmiş konseptlər də adlandırmaq olar. Lakin bu bir o qədər də vacib deyil, çünki aktivləşməyən konseptin mövcudluğu potensialdır, reallıq deyil.  Konseptə çevrilmək üçün o, müəyyən «ad» almalı, bu ad vasitəsilə başqa «şüurlara» çatdırılmalı və onlar tərəfindən tanınmalıdır.

ƏDƏBIYYAT

1. Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti. I c. Bakı: AzEA nəşriyyatı, 1966

2. Бабушкин А.П. Типы концептов в лексико-фразеологической семантике языка, их личностная и национальная специфика: Дис. … д-ра филол. наук. – Воронеж: 1997

3. Зусман В.Г. Концепт в культурологическом аспекте // Межкультурная коммуникация: Учеб. пособие. -  Н. Новгород: 2001, с. 38-53.

4. Карасик В.И. О категориях лингвокультурологии // Языковая личность: проблемы коммуникативной деятельности: Сб. науч. тр. – Волгоград: 2001, с.3-16.

5. Карасик В.И., Слышкин Г.Г. Лингвокультурный концепт как единица исследования // Методологические проблемы когнитивной лингвистики: Сб. науч. тр. / Под ред. И.А. Стернина. – Воронеж: ВГУ, 2001. с. 75-80.

6. Кубрякова Е.С. Концепт // Краткий словарь когнитивных терминов.  М.: 1996, с. 90-93.

7. Лихачев Д.С. Концептосфера русского языка //  Русская словесность: от теории словесности к структуре текста. – М.: 1997, с. 280-288.

8. Нерознак В.П. От концепта к слову: к проблеме филологического концеп­туализма // Вопр. филологии и методики преподавания иностранных языков. Сб. науч. тр.   Омск: Изд-во ОМГПУ, 1998, с. 80-85.

9. Попова З.Д., Стернин И.А. Понятие «концепт» в лингвистических исследованиях.  Воронеж: 1999.

10. Слышкин Г.Г. Лингвокультурные концепты прецедентных текстов: Дис. … канд. филол. наук.– Волгоград: 1999.

11. Степанов Ю.С. Константы: Словарь русской культуры: Изд. 2-е, испр. и доп.  М.: Академический Проект, 2001.

12. Фрумкина Р.М. «Теории среднего уровня» в современной лингвистике // Вопр. языкознания.  1996, № 2, с. 55-67.

13. The Associated Press //  http://www.ap.org/

14. Yates S. The New (Pseudo) Patriotism, 2001// ttp://www.lewrockwell.com // yates/yates43.html

   Açar sözlər: koqnitiv, konsept, sxem, freym, mədəni

Keywords:  cognitive, concept, scheme, frame, cultural

Ключевые слова:  когнитив, концепт, схема, фрейм, культурные

 

SUMMARY

Modern approaches to the problem of "concept" in Cognitive linguistics

        For bringing clarity to cognitive science, and through it to cognitive linguistics, one must first decide on its subject, or rather the key object of study, which is the "concept". Since the concept has been studied by different sciences, and its interpretation is very diverse. The content and key points all definitions are quite close to each other. Different modern approaches to the problem of "concept" in cognitive linguistics has been investigated in this article.

Резюме

Современные подходы к проблеме "концепт" в когнитивной лингвистике

       Для привнесения ясности в когнитивную науку, а через нее в когнитивную лингвистику необходимо сначала определиться с ее предметом, точнее ключе­вым объектом исследования, каковым является «концепт». Так как концепт исследуется различными науками, то и его трактовка весьма разнообразна. При этом анализ наиболее распространенных определений концепта позволяет утверждать, что основное различие не в подходах к самому концепту, а в тер­минологии и средствах оформления дефиниции.  По содержанию и по ключе­вым моментам все дефиниции довольно близки друг к другу. В статье делается вывод о том, что подразумевается понятие, представление, впечат­ление, пере­живание и т.п., которые, возникнув в сознании одного человека, передаются языковыми и неязыковыми средствами в сознании другого человека и с большей или меньшей полнотой в сознании другого человека.

 

Rəyçi: prof.Cahangirov F.F.

 

  Елман  Гулийев

ШЯЩРИЙАРЫН ФАРС ДИВАНЫНДА  БУЛГАР, ХЯТА, ХЦТЯН, СЯМЯРГЯНД ТОПОНИМЛЯРИ

                Азярбайъан дилиндя «Булгар», фарс дилиндя 1-ъи щеъасы гыса «о» вя 2-ъи щеъасы узун «а» сясли «Бол-ьар» ады Низами дюврцндя Волга чайы ятрафында йашамыш вя IX ясрдян бюйцк дювлят гурмуш тцрк халгларындан биринин йашадыьы йердир. Онларын хяляф­ляри олан балгарлар инди Русийанын Кабардин Мухтар Республикасында йаша­йыр­лар. Булгарлар ясасян щейвандарлыгда мяшьул олурду­лар вя юз ъинс гойун сцрц­ляри вя ат илхылары иля мяшщур идиляр [18,344].

                M.Kaşqari [13,446] Bulqar adını Bulğar variantında yazıya alaraq onu hamının tanıdığı bir türk şəhəri kimi qeyd edir. Xəzər dənizinin tarixi və coğ­rafi qaynaqlarda bir çоx adları оlub. Оnlardan biri də M.Kaşqarinin [13,141] Bulğar dənizi dediyi addır.

                Фарс ялифбасында «ялиф» щярфи иля ифадя олунан «а», «вав» щярфи иля ифадя олунан «у» вя «йе» щярфи иля ифадя олунан «и» саит сясляри яруз вязниндя йазылан шерлярдя узун тяляффцз олунур. Бу гайдайа ясасян «Больар» ады «Больаар» вя «Хята» ады «Хятаа» формасында охунаъагдыр. Якс щалда, верилян ситатларда яруз вязнинин мцвафиг бящрляри позунтуйа мяруз галаъаг.

                Şəhriyarın 13 bəndə bölünən, məsnəvi janrında yazılan, 127 beyti olan «Yеk şəb-е xatеrе – Bir xatirə gеcəsi» şerində Bоlğar təyin funksiyasını icra edir [9,602]:

شال و انگشتر و کفش بلغار

سینی و جام و سماور مسوار

Şalо ənqоştərо kəfş-е Bоlğar,

Sinivо camо səmavər-е mеsvar.

Şal, üzük, Булгардан ayaqqabı var,

Мəcməyi, cam иля  misдян  samavar.

                Хаганийя мяхсус Ширваншащ Ахситанын мядщиня йазылмыш 77 бейтли гяси­дя­дя Bоlьar adını мцшащидя еди­рик. Шаиря эюря Ахситанын ядаляти о дяряъядя щяр йаны бцрцйцб ки, сойуг йерлярдя йашайан сунгур гушу исти йер олан Щиндистана вя исти юлкялярдя мяскун олан ту­ту­гушу сойуг юлкя олан Булгара эедир вя шащын инсафы, дцзлцйц цзцндян щямин гушлары йад йерлярдян гован тапылмыр [3,555].

                                                               عدلش بدان سامان شده کاقلیمها یکسان شده

سنقر به هندوستان شده طوطی به بلقار آمده    

                                               Ядаляти уъбатындан юлкяляр охшар олуб,

                                               Сунгур Щиндистана, туту Булгара эедиб.

                Низаминин «Йедди эюзял» поемасында тяйин ролунда чыхыш едян «Больар» ады фарс дилиня мяхсус «и» лексик шякилчисини гябул етмишдир [7,874]:

                                                                                              بره شیر مست بلقاری

ماهی تازه مرغ پرواری              

                М.Ращимин тяръцмяси [18,227]:

                                               Тяр Булгар гузусу, тойуг, йаш балыг,

                                               Лязиз йемяклярля долду орталыг.

Xəta топоними

                Xəta adı Şərqi Türküstanda əyalət adıdır [20,751]. VII əsrdə tunquс tay­fa­sının yaşadığı, sоnralar Çin tərəfindən iş­ğal оlunan, Çinin şimalında yеr­lə­şən, ahularından alınan müşkü ilə Şərq pо­е­ziyasında məşhur оlan bir yaşayış yеri­nin adı anlamında Azərbaycan və fars dillərində Xəta tоpоnimini M.Kaş­qari [14,224] öz əsərində Yuxarı Çin olmaqla Xıtay variantında qeydə alır.

                Фарс дилиндя биринъи щеъасы гыса «я» вя икинъи щеъасы узун «а» сясли Хята то­пониминдя Азярбайъан дилиня мяхсус ащянэ ганунунун позулмасынын ся­бя­би будур ки, Кашгаринин гейд етдийи Хытай формасыны фарслар юз дилляриня гябул едяркян фарс дилиндя «ы» саит сяси олмадыьына эюря щямин сяс «я» саит сясиня чеврилмиш вя «й» самит сяси ися фарс дилиня йол тапмамышдыр.

                Şəhriyar qələmindən çıxan, 13 bеytli «Sеyhе-yе sоkut – Sükut fər­ya­dı» rədifli qəzə­lin­də «Xəta» tоpоniminin işləndiyi «bu-yе bəhar-е Çinо Xəta – Çin, Xəta baharı­nın qоxusunu» adlı təsirlik halda ismi birləşmə təqdim оlu­nan nümunədə mü­rək­kəb tamamlıq kimi [11,68]:

                با نافه غزال ختن در عراق و شام

بوی بهار چین و ختا می توان شنید

Ba nafе-yе ğəzal-е Xоtən dər Ərağо Şam

Bu-yе bəhar-е Çinо Xəta mitəvan şеnid.

                Xütən ahuсunun müşkü ilə İraqda və Şamda                  

                                      Çin, Xəta baharı­nın qоxusunu еşitmək оlar.

                Шящрийарын 76 бянди олан, щяр бяндиндя 7 мисра олуб 2-ъи, 4-ъц, 6-ъы мис­ра­лары щямгафийя олан, 1-ъи, 3-ъц, 5-ъи, 7-ъи мисралары сярбяст олан вя Нима Йу­шиъ адлы йени фарс шеринин устады сайылан шаиря щяср етдийи «До морь-е бещешти – Ики ъяннят гушу» шериндя Хята адынын гатылдыьы «Шиве-йе ащуван-е Хятаист – Хя­та ащуларына аид олан шивядир» исми бирляшмяси мцряккяб хябяр кими  [9,524]:

کز رد پای مردم رمیدن

شیوه آهوان ختایی است

                                               Адамларын айаг изиндян щцркмяк

                                               Хята ащуларына аид олан шивядир.

                Шящрийар гяляминя мяхсус 10 бейтли «Таъ-е бяьа – Ябяди таъ» гязялиндя Хята топониминин гарышдыьы «бе хуне-е мошк-е Хята», йяни «Хята мцшкцн ганыйла» гошмалы исми бирляшмя мцряккяб тамамлыг олараг  [11,61]:

ای نامه در شکنج سر زلف او بچم

خطی به خون مشک ختا  می فرستمت

                                               Ей гыврым сачынын уъуна мяктуб тахылан,

                                               Хята мцшкцн ганыйла сяня бир йазы йолларам.

                Nizaminin «İskəndərnamə» poemasında «Xəta» sözünün олдуьу «tоr­k-е Xə­tai – bir Xəta türküsu» ismi birləşmə mürəkkəb mübtəda kimi [7,1200]:

نه هندو که ترک خطایی بنام

بدزدیدن دل چو هندو تمام

Nə hеndu kе tоrk-е Xətai bе nam,

Bе dоzdidən-е dеl çо hеndu təmam.

                                               Hindu yоx, bir Xəta türküsü – adı,

                                               Hindu tək iş-gücü qəlb оvlamaqdı.

                Низаминин «Йедди эюзял» поемасындан тягдим олунан ашаьыдакы ситатда «Хял­лух» вя «Хята» олмагла ики тцрк топониминин ады чякилиб. Нязяря чатдыраг ки, Тцркцс­танда йер ады олан Хяллух эюзял гызлары вя хош ятирли мцшкц иля мяшщур иди  [7,817]:

                                                                                              دست ناکرده چند گونه کنیز

خلخی دارد و ختایی نیز              

                                               Бакиря сайылан нечя кяниз вар,

                                               Хяллухдан, Хятадан эятрилиб онлар.

                Сяди Ширазинин 12 бейтли бир гязялиндя «Хята» адынын гатылдыьы «Зе дяст-е торк-е Хятаи», йяни «Хята тцркцнцн ялиндян» исми бирляшмяси мцряккяб тамам­лыг олараг  [8,841]:

                                                                              ز دست ترک ختایی کسی جفا چندان

نمیبرد که من از دست ترک شیرازی

                                               Хята тцркцнцн ялиндян щеч кяс о ъяфаны

                                               Эюрмяз ки, мян Шираз тцркцндян эюрдцм.

                Nəsiminin 11 bеytli bir rədifli qəzəlində 1-ci «mişki-Xəta» birləşməsi mü­rək­kəb tamamlıq, 2-ci «mişki-Xəta» isə mürəkkəb mübtəda kimi [15,141]:

                                               Mişkin saçın səvadına mişki-Xəta dеrəm,

                                               Mişki-Xəta nə nəsnədir, anı xəta dеrəm.

                Нясиминин 14 бейтли гязялиндя «Хята» сюзц «Хятайа» формасында йер зярф­лийи кими  [16,48]:

                                               Чинц Хятайа сурятин нягшини эюндяр, ей сяням,

                                               Та бцти-Чиня тапанын эюстярясян хятасыны.

                Мцшк еля бир хош ийли маддядир ки, Чин Тцркцстанында йерляшян Хятада, Хц­тяндя бяслянян еркяк ащуларын мцшк вязисиндян ялдя едилир. Классик пое­зийамызда фарс мяншяли «нафя» сюзц щямин мцшк вязиси анламына эялир. XIV яср фарс гязял устады Щафиз Ширази «Хята» топонимини беляъя йада салыр  [2,1008]:

                                                               جگر چون نافه ام خون گشت و کم زینم نمی باید

جزای آنکه با زلفت سخن از چین ختا گفتیم

                                               Нафя кими ъийярим ган олду, бундан аз олмасын гой,

                                               Зцлфцня Чин, Хятадан данышмаьымызын ъязасыдыр бу.

 

Xütən топоними

                «Çin Türküstanında müşk, gözəl qızlar və yaxşı gе­yim parçaları ilə məş­hur оlan bir yaşayış yеrinin adı» anlamında Azərbay­can di­lində «Xütən» və fars dilində 1-ъи щеъасы гыса «о», 2-ъи щеъасы гыса вя вурьулу «я» сясли «Xо-tən» xüsusi ismini L.Budaqоv [19,529], M.Mоin [5,475] türk mənşəli təsdiq еdir­lər.

                Şəhriyarın 8 bеytli «Yоsеf-е qоmgəştе – İtkin düşən Yusif» rədifli qəzə­lin­də 1-ci «Xotən» təyin, 2-si isə yеr zərfliyi rolunu ifa edirlər [9,230]:

                آن غزال ختنی خط بخطا شد یا رب

بخطا رفته ما را به ختن باز رسان

                                               An ğəzal-е Xоtəni xətt bе Xəta şоd, ya Rəbb,

                                               Bе Xəta rəftе-yе ma ra bе Xоtən baz rəsan.

                              

                                               О Xütən ahusu Xətaya gеtdi, ya Rəbb,

                                               Çatdır gəl Xətaya gеdənimizi Xütənə.

                Шящрийарын 14 бейтли «Дяр воруд бе Тещраням – Тещрана эялмяйим» ря­диф­ли гязялиндя Хотян топоними «яз Хотян - Хцтяндян» адлы чыхышлыг щал фор­ма­сын­­да йер зярфлийи функсийасыны иъра едир. Ситатдакы «татар ащусу» бирляшмяси «Тцр­­кцстан ащусу» демякдир. Шаир эюстярир ки, ащунун отладыьы йер Хцтян олса, онун мцшк вязисиндян мцшк ялдя етмяк олар  [11,135]:

خطا نمی کند از نافه آهوی تاتار

بشرط آنکه چراگاهش از ختن باشد

                                               Йанылмаз мцшк вязисиндян татар ащусу,

                                               Бу шяртля ки, отладыьы йер Хцтяндян олса.

                Хагани 111 бейтли гясидясиндя Хотян топонимини тяйин кими ишлядяряк «Яъям» сюзц иля Ирана вя тцрк юлкяляриня, щабеля «тцрк» ифадяси иля эюзял гызлара ишаря едир  [4,354]:        

غم ترکان عجم کان همه ترک ختن اند

نخورم، چون دل شادان به خراسان یابم

                                              

                                               Хцтян тцркляри олан щямин Яъям тцркляринин гямини

                                               Чякмярям, чцнки севинян гялби Хорасанда тапарам.

                Низями Эянъявинин «Йедди эюзял»индя «бяр Хотян», йяни «Хцтяня» адлы йюнлцк щалда хцсуси исим йер зярфлийи кими  [7,899]:

تا نزد بر ختن طلایه زنگ

شه ز شادی نکرد میدان تنگ

                Мяммяд Ращимин тяръцмяси  [18,254]:

                                               Зянъиляр Хцтяня гошун чякмядян

                                               Шянлик мейданыны шащ етмишди эен.

                N.Gəncəvi dühasının məhsulu olan «Xоsrоv və Şirin» pоеmasında Xü­tən tоpо­ni­minin “əz Xotən – Xütəndən” adında çıxışlıq hal fоrması yеr zərfliyi оlaraq [6,334]:

یکی گفت از ختن خیزد نکویی

فسانه است آن طرف در خوبرویی

                                               Yеki qоft əz Xоtən xizəd nеkui,

                                               Fəsanəst an tərəf dər xubrui.

                                               Дейирляр эözəllяр Xütəndən чыхаr,

                                               Dillərин əzbəri – ордакы гызлар.

                XIII яср фарс шаири Сяди Ширазинин 11 бейтли бир гязялиндя «мащ-е Хотян – Хцтян айы» сюз бирляшмяси мцряккяб тамамлыг кими  [8,194]:

                                                               هر که ماه ختن و سرو روانت گوید

او هنوز از قد و بالای تو صورت بینیست

Ким сяня Хцтян айы вя сярви-ряван дейир,

                                               О щяля бой-бухунундан бир сурят эюрцбдцр.

                Сядинин 10 бейтли рядифли гязялиндя Хотян топониминин гатылдыьы «чун наф-е ащу-йе Хотян», йяни «Хцтян ащусунун нафяси тяк» адлы гошмалы исми бирляшмя мцряккяб тярзи-щярякят зярфлийи кими  [8,259]:

                                                                                                              شیراز مشکین میکند چون ناف آهوی ختن

گر باد نوروز از سرش بویی به صحرا میبرد 

                                               Хцтян ащусунун нафяси тяк Ширазы мцшкя тутар,

                                               Новруз йели йанындан бир гоху сящрайа эятирся.

                XIV яср фарс шаири Щафиз Ширазинин 7 бейтли рядифли гязялиндя Хотян топо­ниминин тяркиб йаратдыьы «мошк-е Хотян – Хцтян мцшкцнц» адлы тясирлик щалда исми бирляшмя мцряккяб тамамлыгдыр [1,1074]: 

حافظم گفت که خاک در میخانه مبوی

گو مکن عیب که من مشک ختن می بویم

                                               Щафиз мяня деди, мейхана гапысынын тозуну ийлямя,

                                               Де, ейб етмя ки, мян Хцтян мцшкцнц ийляйирям.

                Щафизин 7 бейтли рядифли гязялиндя «зе мошк-е Хотян – Хцтян мцш­кцн­дян» адлы чыхышлыг щалда исми бирляшмя щямъинс мцряккяб тамамлыг кими  [1,1006]:

کس ندیده ست ز مشک ختن و نافه چین

آنچه من هر سحر از باد صبا می بینم

                                               Кимся эюрмяйиб Хцтян мцшкцндян, Чин нафясиндян

                                               О шейи ки, мян щяр сящяр сяба йелиндян эюрцрям.

Щафизин 10 бейтли бир гязялиндя Хотян топонимини эюрцрцк. Ситатда шаир  «шам» вя «ай» дедикдя, «эюзял йар» ифадясиня вя «Чиэил» йаздыгда Чин Тцркцс­танында тцрклярин мяскун олдуьу шящяря ишаря едир [1,945]: 

صفای خلوت خاطر از آن شمع چگل جویم

فروغ چشم و نور دل از آن ماه ختن دارم

                                               Хялвят дцшцнъя сяфасын о Чиэил шамындан дилярям,

                                               Эюз ишыьы вя гялб нуру о Хутян айындан варымдыр.

Сямяргянд топоними

                Юзбякистанда вилайят вя шящяр ады анламында Азярбайъан дилиндя Сямяр­гянд вя фарсъа 1-ъи щеъасы гыса «я», 2-ъи щеъасы гыса «я», 3-ъц щеъасы гыса вя вурьулу «я» сясли «Ся-мяр-ьянд» хцсуси исмини М.Кашгари [14,151] тцрк мяншяли щесаб едяряк йазыр: «Сямяргяндя Сямизкянд, Шаша Дашкянд дейилдийи кими, бурада Юз­кянд, Тцнкянд шящярляри дя вардыр ки, онларын щамысынын ады тцркъя шящяр де­мяк олан «кянд» сюзц иля дцзялмишдир. Бу шящярляри тцркляр салмыш, адларыны да юз­ляри гоймушлар. Бу адлар гядимдян бу эцня гядяр олдуьу кими ишлянир. Бу йер­­лярдя фарслар чохалдыгдан сонра буралар яъям шящярляри кими гябул едил­миш­дир. Бу эцн узунлуьу беш мин фярсях, ени цч мин фярсях, чямиси сяккиз мин фярсях олан тцрк юлкясинин сярщядляринин уъ­лары Абисэцн (Хязяр) дянизиндя бирляшяряк Рум дийарындан вя Юзчянддян Чи­ня гядяр узаныр».

                XVII ясрдя йашамыш Иран дилчи алими Мящяммядщцсейн Тябризи [12,1165] «Ся­мяргянд» адыны беля ачыглайыр: «Мавяраннящр адлы йердя Сямяргянд шящяр олуб, йахшы каьызы орадан эятирирляр. Сямяргянд ады «Сямяр кянди» анламына эя­лян «Сямяркянд» адынын ярябляшмиш формасыдыр. «Сямяр» сюзц бир тцрк пад­ша­щы­нын ады, «кянд» ися кичик йашайыш йериня тцрклярин ад вердийи сюздцр. Бу кянди щя­мин падшащ салмыш вя заман кечдикъя шящяря чеврилмишдир». 

                Шящрийарын 16 бейтли «Болбол дяр ьяфяс – Бцлбцл гяфясдя» гязялиндя Ся­мяр­гянд адынын ишляндийи «та Сямярьянд – Сямяргяндя кими» адлы гошмалы сюз йер зярфлийи вязифясини ифа едир. Шаир Орта Асийада Согд, Сямяргянд, Бухара вя Яф­ганыстанда Бялх адлы йерляри тцрк елляри олараг диггятя чатдырыр [10,874]: 

دیگر به شهر ترکان شکر لبی نبینی

از سغد تا سمرقند از بلخ تا بخارا

                                               Артыг тцркляр шящяриндя эюрмязсян бир шякяр додаглы,

                                               Согддан Сямяргяндя кими, Бялхдян Бухарайа кими.

                Шящрийарын 63 бейтли «Дяр Щафезиййе-йе Шираз – Щафизин Шираздакы мягбя­ря­синдя» адлы мяснявисиндя «Сямярьянд» ады тяйин ролунда [10,1067]:

بخال هندویت نوش و گوارا

خراج صد سمرقند و بخارا

                                               Нуш олсун сянин гара халына

                                               Йуз Сямяргянд, Бухара хяраъы.

                Низами поезийасында Сямярьянд ады бир нечя йердя хатырланыр. «Хосров вя Ширин» поемасындан бир нцмуня [6,144]:

شکارستان او ابخاز و دربند

شبیخونش بخوارزم و سمرقند       

                                               Абхаз вя Дярбянддир овлаьы онун,

                                               Чякир Сямяргяндя, Харязмя гошун.

                Низаминин «Хосров вя Ширин»индян даща бир ситат [6,477]:

 طرفداران ز سقسین تا سمرقند

  بنوبتگاه درگاهش کمربند

                Рясул Рзанын тяръцмясиндя бейт беля сяслянир [17,367]:

                                               Сямяргянддян тутмуш Сягсиня гядяр

                                               Гуллары дурмушду белиндя кямяр.

                Щафиз Ширазинин 9 бейтли гязялиндя Сямярьянд тамамлыг кими [1,109]:

اگر آن ترک شیرازی بدست آرد دل مارا

به خال هندویش بخشم سمرقند و بخارا را

                                               Яэяр о ширазлы тцрк яля алса бизим кюнлцмцзц,

                                               Халына баьышларам Сямяргяндля Бухараны.

                Щафизин 8 бейтли гязялиндя Сямяргянд ады фарс дилиня мяхсус «и» лексик шякилчисини гябул едяряк тяйин ролунда чыхыш едир [2,1162]:

به شعر حافظ شیراز می رقصند و می نازند

سیه چشمان کشمیری و ترکان سمرقندی

                                               Рягс едиб наз едирляр ширазлы Щафиз шериня

                                               Кяшмирли гараэюзлцляр, сямяргяндли эюзялляр.                 

                Гейд едяк ки, мягалядяки фарс дилиндя олан бейтлярин Азярбайъан дилиня тяръцмяси мягаля мцяллифиня мяхсусдур.

     Ядябиййат сийащысы

 

Фарс dilində

 

Hafiz Ş., Divan, 1-ci cild, Tеh­ran, «Elmi və fərhəngi», 1379, 764s.

 

Hafiz Ş., Divan, 2-ci cild, Tеh­ran, «Elmi və fərhəngi», 1379, 765-1540s.

 

Xaqani Ş., Divan, 1-ci cild, Tеh­ran, «Mərkəz», 1375, 766s.

 

Xaqani Ş., Divan, 2-ci cild, Tеh­ran, «Mərkəz», 1375, 767-1406s.

 

Mоin M., Fərhəng-е farsi, 5-ci cild, Tеh­ran, «Əmir kəbir», 1978, 1229s.

 

Nizami G., Kоlliyat-е Xəmsе, 1-ci cild, Tеh­­ran, «Cavidan», 1374, 678s.

 

Nizami G., Kоlliyat-е Xəmsе, 2-ci cild, Tеh­­ran, «Cavidan», 1374, 679-1533s.

 

Sədi Ş., Divan-е ğəzəliyyat, Tеh­­ran, «Məhtab», 1377, 1109s.

 

Şəhriyar M., Divan-e Şəhriyar, 1-ci cild, Tеh­ran, «Zərrin», 1374, 749s.

 

Şəhriyar M., Divan-e Şəhriyar, 2-ci cild, Tеh­ran, «Zərrin», 1374, 750-1225s.

 

Şəhriyar M., Divan-e Şəhriyar, 3-cü cild, Tеh­ran, «Zərrin», 1374, 494s.

 

Təbrizi M., Borhan-e ğate, 2-ci cild, Tehran, “Əmir kəbir”, 1376, 551-1216s.

 

Azərbaycan dilində

 

Kaşqari M., Divani-luğatit-türk, 1-ci cild, tərcümə еdən R.Əskər, Bakı, «Оzan», 2006, 512s.

 

Kaşqari M., Divani-luğatit-türk, 3-cü cild, tərcümə еdən R.Əskər, Bakı, «Оzan», 2006, 397s.

 

Nəsimi İ., Sеçilmiş əsərləri, 1-ci cild, Bakı, «Lidеr nəşriyyat», 2004, 334s.

 

Nəsimi İ., Sеçilmiş əsərləri, 2-ci cild, «Lidеr nəşriyyat», 2004, 373s.

 

Nizami G., Xоsrоv və Şirin, tərcümə еdəni R.Rza, Bakı, «Yazıçı»,1982,401s.

 

Nizami G., Yеddi gözəl, tərcümə еdəni M.Rahim, Bakı, «Ya­zıçı», 1983, 355s.

 

Рус дилиндя

 

Будагов Л., Сравнительный словарь турецко-татарских наречий, том пер­­вый, Москва, «Восточная литература», 1960, 810 с.

 

Низами Г., Искендер-наме, том третий, Баку, «Азернешр», 1991, 756 с.

Хцлася

                Азярбайъан вя фарс дилляриндя дяйярли инъиляр йарадан Шящрийарын цч ъилдли фарс диванында бир чох тцрк мяншяли топонимляр йер алмышдыр. Шаир о адлары щансы шериндя нязмя чякирся, о йерлярин эюзяллярини щейрятамиз формада вясф едир, адят вя янянясини эюз юнцндя ъанландырыр, чясур оьулларынын гящряманлыьыны вя хош амалыны охуъунун нязяр-диггятиня чатдырыр, инсаны тцрк елляриня мяняви вя елмдян гайнагланан сяйащятя чыхарыр, Орта Асийада йерляшян Согддан, Сямяргянддян, Бухарадан Яфганыстандакы Бялх адлы йерядяк торпаглары тцрк торпаглары сайыр.

                Билдийимиз кими, Булгар, Хята, Хцтян вя Сямяргянд тцрк топонимляри класс­сик фарс поезийасында адлары эениш чякилян топонимлярдир. Буна эюря дя Хагани, Низами, Сяди вя Щафиз кими дащи шаирлярин фарсъа йаздыглары ясярля­риндян щямин топонимлярин ишляндийи ситатлар тягдим олунмушдур. Верилян щяр бир нцмуня конкрет топоним барядя тясяввцрц эенишляндирир.

                Ачар сюзляр: Булгар, Хята, Хцтян, Сямяргянд; тцрк топонимляри;  Азярбайъан шаирляри; яруз вязни.

 

Резюме

Шахрияр употребляет в своих произведениях некоторые топонимы тюрк­ского происхождения. В стихах, где применены эти топонимы, поэт опи­сывает красавицы, обычаи и традиции, достойные сыны тюркских наро­дов, а также приглашает читателя к научному путешествию в эти края.

Как известно, такие топонимы, как Булгар, Хата, Хотан и Самарканд часто встречаются в классической персидской поэзии. Даны нами соответст­вующие цитаты из произведений Хагани, Низами, Саади и Хафиза. Каждая цитата обобщает информацию вокруг вышеперечисленных топонимов.

                Ключевые слова: Булгар, Хата, Хотан, Самарканд; тюркские топо­ни­мы; азербайджанские поэты; стихотворный размер аруз. 

Summary

As we know, there are some Turkish toponyms in Shahriyar’s Persian Divan. Some of them connected with Middle Asia, others with Iranian Azerbaijan and the rest with China’s Turkistan.

We easily can meet with these toponyms in classic Persian poetry. For example, in works by Nizami, Saadi, Hafiz and Shahriyar.

In order to maintain them as Turkish proper nouns, we applied to scientific sources in Azeri, Russian and Persian languages.

                Key words: Bulgar, Khata, Khotan, Samarkand; Turkish toponyms; Azerbaijan poets; Аruz метре

 

Rəyçi: prof.Q.Kazımov

 

 

Saidə Mustafayeva

İMADƏDDİN NƏSİMİNİN ŞEIRLƏRİNİN DİLİNDƏ QƏDİM AZƏRBAYCAN MƏNŞƏLİ

SIYASİ VƏ HƏRBİ ANLAYIŞLAR

Mən ədəbiyyat üfüqündən doğan eşq günəşiyəm (1, s.7) - deyən İmadəddin Nəsimi Azərbaycan dilində şeirin ilk gözəl nümunələrini yaradan, öz mütərəqqi fikirlərini yüksək bədii dillə və fəlsəfi ideyalarla ifadə etməyi bacaran qüdrətli bir şair olmuşdur. Onun ana dili ilə yanaşı ərəb və fars dillərində də yaratdığı divanlar şairi Yaxın şərqdə də şöhrətləndirmişdir.

Gənc yaşlarında mədrəsədə təhsil alarkən şair «ənəlhəq» dediyi üçün X əsrdə Bağdad şəhərində edam edilmiş Həllac Mənsur Hüseynin təriqətinə maraq göstərə­rək, şeirlərini Həsəni təxəllüsü ilə yazmağa başlamışdır.

Sonradan yeni yaranan «hürufilik» təriqətinə marağı şairin Fəzlullah Nəimi ilə tanış olmasına, hürufi görüşlərini qəbul etməsinə və şeirlərini də «Nəimi» sözü ilə uyğunlaşan Nəsimi təxəllüsü ilə yazmasına səbəb olmuşdur.

Özündən sonra zəngin bir irs qoyub gedən böyük sənətkar insana, insanın qüdrə­tinə yüksək inam bəsləyərək, hər üç dildə yazdığı və bədii cəhətdən sənətkarlıq nü­mu­nəsi olan şeirlərində onu həyatın yaradıcısı, həyat gözəlliklərinin mənbəyi kimi təsvir etmişdir. O, eyni zamanda  hakim təbəqənin ədalətsizliyini, istilaçıların qarətçi­liyini və onlara din adı altında xidmət edən ruhanilərin satqınlığını da şeirlərində dönə-dönə tənqid edirdi. İctimai-fəlsəfi şeirləri ilə insan qüdrətinə heyranlığını bildirən Nəsimi, bu qüdrətin əslində bütün insanlara deyil, yalnız özünü tanımış, dərk etmiş insanlara aid edir və onları «Canımın cananəsi» adlandırırdı.

Əgər Nəsimi sənətindəki dərin humanizm qlobal-bəşəri mahiyyət daşıyırsa, onun yüksək poetik sənətkarlığı, dilinin şirinliyi və axıcılığı, heyrətamiz poetik ritmikası öz doğma xalqına xidmət edir. Xüsusən xalq dilinin üslubi-qrammtik imkanlarından ya­ra­dıcı şəkildə bəhrələnməkdə onun şeirləri misilsizdir. O, öz şeirlərində Azərbaycan dilinin qədim dövrünə məxsus olan və ümum türk sözləri kimi tanınan həmin ifa­də­ləri incəliklərinə qədər qoruyub, yaşadırdı. Elə o səbəbdən də dilimizin qədim dövr­lərini özündə yaşadan həmin sözlərin inkişaf tarixinin araşdırılması zamanı ən çox müraciət edilən klassik ədəbiyyat nümunələrindən biri də Nəsiminin yaratdığı əsərlərdir.

Nəsiminin şeirlərinin dilində  işlənən qədim Azərbaycan  (türk) sözlərindən biri  türk digəri isə qıpçaq etnonimidir.

Səni sevənlərin halı bu dövr işdən degil xali:

Gəhi qovğa, gəhi sevda, gəhi divar, gəhi yarğu.

Əgərçi qulların çoxdur, Nəsimi hamıdan kəmtər,

Bəsa türkü, bəsa zəngi, bəsa qıpçaq, bəsa hindi.

Məlumdur ki, bir millət kimi Türk adı dünyanın yaranışı ilə bərabər ən qədim mənbələrdə igidliyi və mərdliyi ilə seçilərək xatırlanır. Qıpçaqlara gəldikdə isə, onu xüsusilə qeyd etmək istəyirik ki, türk tarixində onlar yüksək döyüş bacarığı və igidliyi ilə fərqlənən türk tayfalarından birincisidir.

Azərbaycan Elmlər Akademiyasının nəşr etdiyi «Azərbaycan tarixi»ndə göstə­ri­lir ki, «III əsr Azərbaycan ərazisinə türkdilli tayfaların axını ilə əlamətdardır» (2, s. 27) və bundan sonra b.e. II əsrində yaşamış Dionisi Periyeqetdən belə bir sitat verilir: «... Şimal-Qərb tərəfdən başlasaq... Xəzər dənizi sahilində birinci yaşayanlar – skif­lərdir... sonra unnlar (yəni hunlar - N.V), onlardan sonra kaspilər, daha sonra dağlıq ölkədə yaşayan döyüşkən albanlar və kadusilər, onlara yaxın mərdlər, girkanlar və tapirlərdir...» (2s. 27). Bu isə, sonradan etiraf edildiyi kimi, III əsrdən daha əvvəl, «artıq II əsrdə şimallı- cənublu Azərbaycan ərazisində Qafqaz, İran və türk (unnlar-hunlar) etnik komponentlərinin mövcudluğuna dəlalət edir» (2, 27).

Əbdülmalik ibn Hişam VIII əsrin sonu IX əsrin əvvəlləri «Kitab ül-tican fi mülk himyər» adlı əsərində yazır: «Yəmən padşahı Raşi zamanında onun sərkərdələrindən biri - Şimr ibn əl-Qəttaf ibn əl-Müntab... yüz min nəfərlik ordu ilə türklərlə döyüşə- döyüşə Azərbaycana daxil oldu. Döyüş nəticəsində türklər məğlub oldular» (3s. 56). Həmin mənbə Übeyd ibn Şəriyyənin belə bir mülahizəsini də mühafizə edir: «Ora (söhbət Azərbaycandan gedir) türk torpağıdır. Onlar ortaya cəmləşərək bir-biri ilə qarışmış və təkmilləşmişlər» (3, s. 57).

Qafqazda məskunlaşmış hunların zəngin dil mədəniyyəti özünü həmin regionda yayılmış yazılı abidələrdə — run yazılarında da göstərir. D.D.Vasilyev «Asiya arealı türk run yazılı abidələrinin qrafik fondu» monoqrafiyasında qeyd edir ki, Şimali Qafqazda və Dağıstanda tapılmış run abidələri türklər arasında köçəri mədəniyyət üçün geniş yayılmış sayılacaq bir səviyyədə yazının, yazı sənətinin mövcudluğunu göstərir (4, s. 15). VII - VIII əsrlərdə baş verən xəzər-ərəb müharibələri dövründə də qıpçaqların Albaniya ərazisində yerləşdirilmələri müşahidə edilir. Bu dövrdə on minlərlə xəzər həm Albaniyada məskunlaşır, həm də islam dinini qəbul edirlər.

Hun-qıpçaqlar yalnız Azərbaycanın Şimalında məskunlaşmaqla kifayətlənmir, Cənuba doğru da bu və ya digər dərəcədə yayılıb məskunlaşırdılar. Məsələn, Naxçı­van ərazisində tarixən yayılmış, adını bu günə qədər mühafizə etmiş kəngər tayfası məhz hun-qıpçaqlardan ibarətdir. I Xosrov (531 - 579) dəfələrlə Xəzər xaqanı ilə döyüş meydanlarında qarşılaşmalı olmuş, mənbələrin verdiyi məlumata görə Sul adlı türk-qıpçaq tayfası da məhz onun hakimiyyəti dövründə Azərbaycanın Cənubunda məskunlaşmışdı (5, s. 36).

M.Acinin tədqiqatlarında hunlarla qıpçaqların genetik bağlılığı barədə deyilənlər də elmi türkologiyanın diqqətini cəlb etməyə bilməz : «Avropa tarixçiləri, sanki qıpçaqları ələ salmaq istəyərək, onları, «xalqlara», «xalqcıqlara» bölmüş, nadir hallarda bu gəlmələrin ümumiliyindən, milli birliyindən, nəhayət, mədəniyyətindən bəhs etmişlər. «Türk» sözü simasız vəhşi anlamına qədər nüfuzdan salınmışdır.

Qıpçaqlara yeni adı da təsadüfən qoymamışlar. Yunanlar onlara nə zamansa «hun» demişlər. Doğrudur «hun» və «türk» sözləri onların leksikonunda öncə eyni xalqın adı olmuşdur. 572-ci ilə aid Bizans mənbəsindəki bir sətri diqqətə çatdırıram: Bu zaman bizim adətən türk adlandırdığımız hunlar...» (6, s.71)

İ.Nəsiminin şeirlərinin dilidə işlənən ifadələrdən bir qrupunu da rütbə, vəzifə və titul anlayışı ifadə edən sözlər təşkil edir ki, onlardan biri də  Kağan (xaqan)dır

Gənci nihanın sirriyəm, həm küntə kənzin məhzəri,

Həm cövhərəm, həm cövhəri, həm cövhərə kan olmuşam

Üştə Nəsimiyəm bu gün kəndi vücudum şəhrinə,

Fəth eylədim həqdən bu gün, xaqanü sultan olmuşam (1, səh.133)

 Kağan sözü ölkə başçısı rütbəsini ifadə edərək, Nəsimi əsərlərinin dilində, müəyyən səs müvaziliyi ilə, yəni Xağan kimi işlənmişdir.

Bu sözə Musa Kağankatlunun (Qalakətlinin) «Alban tarixi» əsərində təsadüf edilir. Alban tarixçisi Xəzər xaqanlığında yüksək rütbələrin və onları icra edənlərin funksiyasını belə izah edirdi: Xaqan ölkənin başçısı olaraq birinci şəxs, Cabğu Şimal (Xəzər) xaqanından sonra ikinci şəxs, şad isə Aranın valisi idi (7, səh. 54)

L.N.Qumilyov qeyd edir ki, Avropanın cənub şərq  düzənlikləri VII əsrin 20-ci illərində türklərə tabe idi. Buranın valisi xanın kiçik qardaşı idi. O, «Cabğu-Xaqan» titulu daşıyırdı, xanın oğlu həmin valinin yanında «Şad» titulu ilə sərkərdə idi (8, səh.150). V. Qükasyan Q.Dörferə istinadən yazır ki, şərqi Türk xaqanlığında xa­qandan sonra bir vitse xaqan (klein-khagan) və dörd kiçik xaqan (inter khagan), yəni iki şad və iki yabğu gəlirdi. Ayrı-ayrı vilayətlərin valisi olan bu kiçik xaqanlar ya xaqanın oğlanları, yaxud da qardaşları olurdu. Deməli, böyük (Şərq) türk xaqan­lığının iyerarxiyası altı nəfərdən ibarət imiş. Kiçik xaqanlar (məs. Xəzər xaqanlığı) isə üç nəfərdən – xaqandan, yabğudan və şaddan ibarət olurmuş (9, səh.54).

Ər

Gər Musiyi-İmran kimi şol narə sataşdı,

Gəl, tabişini göstərü şərhi-şəcər eylə!

Dünya evimin səltənəti beş gün imiş çün,

Bünyadını yıx, ər kimi, rirü zəbər eylə! (1, səh.42)

                                ***

Başımı top edib, şəha, meydanə girmişəm,

Meydanə girməgə yenə mərdanə ər gərək (1, səh.105)

Türklərdə qorxmaz, igid, qəhrəman şəxslərə ər adı verilərdi. V.Qukasyan qeyd edir ki, «Məlum olduğu üzrə Firdovsinin «Şahnamə» əsərində də adı tez-tez çəkilən, Turanların başçısı əfsanəvi Əfrasiyab türk dilli xalqlar tərəfindən Tonqa, Alp, ər adlanırdı». Görkəmli türkoloq Mahmud Kaşğarı özünün «Divani-luğəti-it türk» əsərində həmin adlardan bəhs edərək, onların türk sözləri olduğunu qeyd etmiş və göstərmişdir ki, buradakı tonqa «bəbir (10, səh.560)», alp  «qəhrəman (11, səh.31)», ər isə «qəhrəman kişi»  (10, səh.178-181) deməkdir. Ər sözü «Dastani-Əhməd Həra­mi» və Dədə Qorqud dastanlarının dilində də işlənən ən fəal sözlərdən biridir.

Rəvamıdır bənim sözüm siyasan

Gərəkməz ol əri bana deyəsən (12, səh.51)

Var idi bunların içində bir ər

Qatı günbüz bahadır idi sərvər (12, səh.66)

İgidlik, kişilik mənasını ifadə edən sözlərdən biri də «ərən»dir.

Mərifət əhlinə gəldi kəpənək ətləsi-xas,

Nə rəvadır ki, geyə cahilü nadan kəpənək.

Ey Nəsimi, yeri gey, xirqə ərənlər donudur,

Geymədi münkir anı, sandı ki, zindan kəpənək (1, səh.117).

Ərən sözü Azərbaycan (ümumtürk) sözü olub türkdilli xalqlarda alp, ər sözləri ilə sinonimlik təşkil edərək kişi (qəhrəman kişi) mənasında işlənmişdir. Buna nümunə olaraq «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanından təqdim etdiyimiz aşağıdakı parçanı  göstərmək olar.

Qanı dedigin bəg ərənlər?

Dünya mənim deyənlər?

Əcəl aldı, yer gizlədi?

Tanrı, dünya kimə qaldı? (13, səh.50)

Həm də,  dastanda ər və ərən sözdərindən başqa da «igidlik» anlayışı ifadə edən bir sıra sözlər də vardır. Həmin sözlər müxtəlif işlənmə tezliklərinə və müxtəlif türk tayfa dillərinə mənsubdur. «Kitabi-Dədə Qorqud»un dilində (ümumən Azərbaycan türkcəsində) isə bu sözlər aşağıdakı şəkildə müvazi işlənir:

alp – ərən

cilasun – yigit

ər (ən) – cilasun

Dastanın  dilində müvazi şəkildə işlənmiş bu sözlər ayrı-ayrı tayfa dillərinə mənsub olan leksemlərin paralel işlənməsi hesab edilə bilər, lakin bu halda konkret olaraq hansı sözün, hansı tayfa dilinə aid olmasını demək çətindir.

Cilasun ərənlərə qalaba ölkə verdi, cübbə-çuqa verdi (13, səh.78).

Otuz toğuz yigidim əmanəti, mərə kafər!

Birin əskik (bulsam) yerinə on öldürəyim (13. səh.60).

Şeirlərdə təsadüf edilən sözlərdən biri də «qılınc»dır.

Qılınc – silah növü   

Surətin gənci-xəfidir, göstərirsən güzgüdə,

Aləmi eyni-əyan etmək dilərsən, etməgil!

Qəmzədən misri qılınc vermişsən əsrük türkə kim,

Qanbəhasız necə qan etmək dilərsən, etməgil (1 səh.123).

Dərdümüzün həq bilür dəvasını

Tabaqda gördi düşmən bəhasını

Sidq ilə oxu qılıc ururısax,

Qoparalum Misr eli qayasını (1, səh. 687).

                Qılınc qədim Azərbaycan (türk) sözü olub, qılınc və kılıç formalarında işlənərək döyüş silah növünün adını bildirmiş və həm «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanının, həm də  qədim türk yazılı abidələrinin dilində işlənmişdir.

Ol gün cilasun bəg ərənlər dönə-dönə savaşdı,

Ol gün qara polat qılınclar çalındı.

Ol gün qarğu dilli qaim oxlar atıldı (13 səh.71)

***

Sü teqisinte yetinç eriq kılıçlıdı (KT.b)

Altun kuçuğsakımın kılıçın kesipən (THS)

Koş kılıç kınka (k) sığmaz, kılıç kamçı (MK)

Kılıç aldı biri bodinig tüzər (KH,H). (14 səh.111)

Bu söz müasir dilimizdə də öz tarixi mənasını qoruyaraq işlənməkdədir.

 

Ədəbiyyat:

İ.Nəsimi. Seçilmiş əsərləri. İki cilddə, I c., «Lider» nəşriyyatı, B., 2004

Azərbaycan tarixi, II c., «Elm» nəşriyyatı, B., 1998

Azərbaycan tarixi üzrə qaynaqlar. ADU, B., 1989

D.D.Vasilev. Qrafiçeskiy fond pamyatnikov törkskiy runiçeskoy pismennosti aziatskoqo areala. İzd. «Nauka», M., 1983

Y.Nasibov. Etapi konsalidatsii i formirovanie azerbaydjanskoqo naroda. Azerbaydjantsi. «Elm», B., 1998

M.Adji. Evropa, tyurki, Velikaya step. İzd. «Mısl», M., 1998

V.Aslanov, V.Qukasyan. İssledovaniya po istorii azerbaydjanskoqo yazıka dopismennoqo perioda. İzd. «Elm» B., 1986

L.N.Qumilev. Drevnie tyurki. İzd. «Nauka», M., 1967

V.F.Qukasyan. Azərbaycan dilinin təşəkkül tarixinə dair qeydlər. Azərb. Filoloq. məsəl., «Elm» nəşr., B., 1983

M.Kaşğari «Divanü-lüğat-it türk», IV c., «Ozan» nəşr., B., 2006

M.Kaşğari «Divanü-lüğat-it türk», I c., «Ozan» nəşr., B., 2006

Dastani- Əhməd Hərami. «Şərq-Qərb» nəşr., B., 2004

Kitabi-Dədə Qorqud. «Yazıçı», B., 1988

S.Ş.Mustafayeva. Qədim türk yazılı abidələrinin dilində işlənmiş döyüş anlayışı ilə bağlı hərbi terminlər. Tədqiqlər, AMEA-nın Nəsimi adına Dİ, B., 2009

Резюме

В статье на основе конкретных примеров систематизируются и анализиру­ют­ся присущие древнеазербайджанскому языку этнонимы, названия чинов, ран­гов, должностей, званий, имена государственных правителей, членов их се­мей, а также военные понятия, связанные с битвами, героизмом, имена храбрых воинов, упот­реблявшиеся в стихотворениях величайшего азербайджанского поэта- философа И. Насими. В статье также рассматриваются особенности употребления данных единиц в исторических памятниках, написанных в предыдущие века.

Дается обзор научных концепций и взглядов азербайджанских и других ученых на исследуемые слова.

Ключевые слова: древний, произведение, слово (выражение), язык, племя

Summary

In the article on the basis of concrete examples are systematized and analyzed the ancient Azerbaijani (Turkic)  ethnonyms, names of ranks, dignities, posts, titles, state rulers, members of their families and war notions dealt with battles, heroism, brave warriors used in the verses by the great Azerbaijani poet-philosopher I. Nasimi.

In the article is also considered the peculiarities of use of these words  in the historical monuments written in the previous centuries. Is  given the review of the scientific conceptions and ideas by the different Azerbaijani and other scientists dealt with the researched words.

Key words: ancient, work, word (expression), language, tribe

Rəyçi:  dos.İ.Şəmsizadə

 

Sultanov Zülfüqar, Abıyeva Validə

ORTA İNGİLİS DİLİ DÖVRÜNDƏ SKANDİNAV VƏ FRANSIZ DİLLƏRİNDƏN İNGİLİS DİLİNƏ KEÇƏN SÖZ VƏ TERMİNLƏR, ONLARIN ALINMA YOLLARI VƏ TARIXİ

     Orta İngilis dili dövründə skandinavların Britaniyada məskunlaşması və Norman istilası zamanı böyük sayda skandinav və fransız söz və terminləri ingilis dilinin lüğət tərkibinə daxil olmuşdur. Bu iki dilin təsiri nəticəsində, Orta İngilis dili dövrünün sonunda ingilis dilinin lüğət tərkibi qarışıq vəziyyət aldı. Beləliklə, bu, tamamilə Teutonik olan Qədim İngilis dilinin lüğətində fərqləndi.

     Əgər biz C.Çöserin “Kanterburi hekayələri” əsərini araşdırsaq görərik ki, onun hər bir sətrində alınma sözlər vardır:

                                Whan that Aprille (Fr.) with his shoures sootl

The droughtte of March (Fr.) hath perced  (Fr.) to the roote (Sc.)

             And bathed every veyne (Fr.) in swich licour (Fr.)

                                of which vertu (Fr.) engerdred (Fr.) is the flour (Fr.)

     Qeyd olunur ki, C.Çöser öz lüğətində, müasirlərindən nisbətən az fransız sözləri işlətmişdir (məsələn, Qover və Langlənddən).

     Skandinav dilindən ingilis dilinin lüğət tərkibinə keçən sözlər.

Skandinaviya istilası zamanı Britaniyanın Şimal - Şərqində məskunlaşmış skan­dinav­lardan külli miqdarda söz alınmışdır. Diqqəti cəlb edən odur ki, bu sahələrdə, 1400-dən çox yer adları, skandinaviya mənşəli sözlərdən yaranmışdır.

Məsələn, baxmayaraq ki, Britaniyada təxminən 600 şəhər və kənd var idi, onların adlarında - by elementi olurdu. (O.Scand. byr “town”, “village” ), məsələn:  Appleby, Derby , Grimsby ,soulby , Souerby , Whiteby .

Bəzi başqa skandinav elementləri də yer adlarında işlədilirdi: - date (O. Scand. dalr

“valley”), məsələn: Clydesdate, Danesdate, Londate  , avondale, - wick , wich (O.Skand. vik “ bay ”) : Ipswich, wicklow, Greenwich və s.

   Qədim Skandinav dilindən alınma sözlər sənədlərdə X əsrdə işlənməyə başlamışdır. Skandinav dilindən alınma çoxlu legal terminlər Danimarkada, Danelov regionunda yazılı sənədlərdə işlədilirdi. Law sözü, özü skandinav mənşəlidir və bu qədim qrupa aiddir. (Qədim İngilis (Qİ) laзu). Başqa leqal terminlər: Qİ dövrünün əvvəllərində ütlaзa, Yİ (Yeni İngilis) outlaw;

Qİ  wæpnaзetec, Yİ  wapentake və başqalardır ki, hazırda ingilis dilində istifadə olunur. Orta İngilis dili dövründə başqa bir qrup alınma sözlər, işğalçılarla yerli əhalinin yaxın əlaqələrini əks etdirir. Bunlardan Qədim İngilis dövrü  (Qİ)  barda, cnear, sceзp müharibəyə (müxtəlif növ hərbi gəmilərə ) ; зrip “peace”, lip “fleet” Ərenз “warrior”; orrest “battle” və s. aiddir.

     Bu terminlərin əksəriyyəti sonralar, Norman işğalı zamanı fransız dilindən alınma terminlərlə əvəz olundu.

     Qədim alınma sözlərə şəxs adları da aiddir, məsələn, Qİ husbonda, Yİ husband, Qİ fevlaзa, Yİ fellow və s.

     Çox sayda skandinav sözləri, baxmayaraq ki, XIII əsrə kimi yazıda yox idi, skandinav dialektində danışılan zamanda ingilis dilinin lüğət tərkibinə daxil olmuşdur.  Bu qədim alınma sözlər adi və məlum anlayışları və gündəlik lazımi əşya və şeylərin adlarını ifadə edir. Məsələn, Orta İngilis (Oİ) bagge, Yİ bag; Oİ lege, Yİ leg; Oİ skin, Yİ skin; Oİ tacen,Yİ take və s.

     Orta İngilis (Oİ) dili dövründə skandinav dilindən ingilis dilinin lüğət tərkibinə daxil olan bir qrup sözləri  göstərmək olar, məsələn: band, cake, call, die, egg, guess, girth, hit, ill, loose, low, root, seat,sky, skill, skirt, smile, steak, window, want, wing, wrong və s.

 Skandinav dilinin ingilis dilinin lüğət tərkibinə təsiri çox dərin olmuşdur. Bu dildən alınmış sözlər tərkibində, bəzi yarımköməkçi sözlərə də rast gəlirik ki, bir qayda olaraq onlar başqa dillərdən alınmışdır; məsələn:

   Əvəzliklər: Oİ thee, thai, Yİ they; Oİ theyn, theim, Yİ them; Oİ theire, Yİ their; Oİ same, Yİ same ; Oİ bathe, Yİ both və s.

   Sözönləri : Oİ fro, Yİ fro (to and fro) ; Oİ til, Yİ till.

     Skandinaviya və  ingilis dilləri oxşardır, bu dillərdə sözlərin çoxu ümumi kökə malikdir. Skandinav  sözlərini doğma ingilis sözlərindən fərqləndirmək tez- tez çətin­lik törədir.

     Müəyyən olunmuşdur ki, ümumi German dili zamanından bəri, bu iki dildə aşkar olunmuş spesifik fonetik dəyişikliklər, bir kriteriya (meyar) kimi qalaraq, skandinav dilindən alınma sözlərə doğru istiqamətlənir. Məsələn: Qədim İngilis dili dövründə samit qrupu [SK], yazı dövründən əvvəl istifadə olunurdu.

     Orta İngilis (Oİ) dili dövründə bu fışıltılı (∫) səsinə doğru inkişaf etdi. Lakin həmin dövrdə skandinav dialektlərində bu fonetik səs işlədilmirdi; [sk] isə qorunub saxlanmışdı. [sk] ilə işlənən sözlər Skandinaviya işğalı zamanı mövcud olmuşdur.

Sonrakı dövrdə isə skandinav dilindən alınma sözlər kimi işlənirdi.Məsələn, sky, skirt, skin, skip, skill, scrub, scream, scrape, scratch, scull və s. 

     [g] və ya [k] səsləri ilə müəyyən vəziyyət bildirən sözlər skandinaviya dilindən alınma sözlərə oxşayırdı. Məsələn, Qədim İngilis dili dövründə keçmiş frikativ [Y] və küylü [k], artıq yazı dövründən əvvəl ön sıra saitlərin qarşısında işlədilirdi.

Skandinav dilalektlərinin bu vəziyyətdə işlədilməsi çox davam etmədi, lakin əvvəlki frikativ [Y] müvafiq partlayışlı (küylü), [g] - ya çevrildi. Ona görə də, saitdən əvvəl duran [g]  və ya [k]  səsləri olan sözləri həmin sözlər sırasına daxil etmək olar.

     Skandinav dialektlərindən alınan aşağıdakı sözləri misal gətirək, məsələn:  get, give, girth, kid, kill və s.

     Bəzi nümunələr, bu dildə müxtəlif yolla inkişaf etmiş saitlərə əsaslanırdı.

Beləliklə, Qədim İngilis dili dövründə Ümumi German [aı] diftonqu saitləşərək [α:] ya çevrildi. Skandinav dialektlərində bu, əvvəlcə heç bir dəyişiklik olmadan saxlanılmış, sonralar [eı] diftonquna çevrilmişdir.

      Orta İngilis sözlərində olan [eı]  Ümumi German [aı] diftonqundan yaranmış, skandinav dialektlərindən, lüğət tərkibinə keçmişdir. Məsələn: Oİ beyten,  Yİ bait (Q.Skand. beita). Doğma dilə uyğun söz: Qİ bætan (æ < a ), Oİ [bæt], Yİ [bi:t] və s.

    Fransız dilindən alınan sözlər. Fransız işğalından ingilis dilinin lüğət tərkibinə təsiri nəticəsində alınan sözlər, Skandinaviya istilasındakından sayca və xüsusiyyətcə fərqlənir.

     Norman istilasından sonra külli miqdarda söz ingilis dilinin lüğət tərkibinə daxil oldu. Orta İngilis dili dövründə, lüğət tərkibinə keçən sözlərin sayı 10000-ə çatmışdır. Bu sözlərin 75%-i qorunub saxlanılmış və hal – hazırda Müasir İngilis dilində işlədilir.

   İşğaldan sonra, iki qrup fransız dilindən alınan sözlərə diqqət yetirsək, görərik ki, ilk söz qrupu XI və XII əsrlərdə birbaşa istilaçılardan alınan Anglo - Sakson xarakterli fransız və sonraki qrup Mərkəzi Fransız dialektindən alınan sözlərdir.

     Fransız dilindən əvvəlki dövrdə alınan sözlər nisbətən zəif idi. Bu dövrdə alınan sözlərin sayı 100-dən artıq deyildi. Onlardan aşağıdakıları göstərmək olar: Oİ prison, Yİ prison; Oİ castel, Yİ castel; Oİ werre, YI wary; OI miracle, YI miracle.

     XII əsrin ikinci yarısında və XII əsr ərzində, əksər fransız sözləri yazıya köçürüldü. Bərabər sosial təbəqədən olan iki xalqın yaxın münasiətləri prosesində, skandinav mənşəli alınma sözlər, istiladan sonra, ingilis cəmiyyətinin yuxarı sinifləri tərəfindən qəbul olundu. Onlar ölkədə fransız dilinin mövqeyini və dominantlığın əsas sahəsini əks etdirirdilər. Bu sözlər və terminlər siniflər arasında, yerli məhkəmələrdə, kilsə və məktəblərdə işlədilirdi.

     Fransız dilindən alınan sözlər, İngilis lüğət tərkibinin müxtəlif  semantik sahəsinə aid idi.

     İki əsrdən çox Normanlar ölkəni idarə etmiş, dövlət idarəçiliyinə aid bu kimi fransız sözləri: goverin, government, parliament və s. ingilis dilinin lüğət tərkibinə keçmişdir. II Henri zamanına kimi, Normanlar heç bir yeni qanundan istifadə etmir­dilər. Lakin leqal vəziyyət normanların əlində idi və bir çox fransız qanun terminləri: Judge justice, crime accuse və bir çox başqa sözlər ingilis dilinin lüğət tərkibinə daxil oldu. II Henri qanun işinə bəzi yeniliklər gətirdi, jury sözü fransız dilindən ingilis dilinin lüğət tərkibinə daxil edildi. Normanlar hərbi xidməti təşkil etmək üçün yeni qaydalardan istifadə etməyə başladılar. Bu isə Anqlo- saksonların­kından təmamilə fərqliydi. Təbiidir ki, army sözü ingilis dilinə, başqa hərbi terminlər: battle, banner, silgey və s. kimi yol tapdı.

     Yalnız qanun və hərbi məsələlər deyil, həm də İngiltərədə bütün vəzifələr yepiskopluk, abbatlıq normanlarının əlində idi və tezliklə onlar Norman ruhanilərinə çevrildi. Xeyli sayda, dinə  aid fransız sözləri ingilis dilinin lüğət tərkibinə daxil edildi. Məsələn, religion, clergy, Bible, prayer və s.

     İstila illərində normonlar Britaniyada özlərini təhlükəsiz hiss etmirdilər. Ölkəni  nəzarətdə saxlamaq üçün Vilyam Conkuer (işğalçı) İngilislərin gördüklərinə bənzəməyən qalalar tikdirməyə başladı. Onlardan birincisi London qülləsi idi.

Baronlar kralın nümunəsində, tezliklə ölkəni əvvəlcə taxta, sonralar isə daşdan tikilən qalalarla əhatə etdilər. Castle sözü təbii olaraq ingilis dilinin lüğət tərkibinə qəbul olundu. Bundan başqa memarlığa aid sözlər, məsələn, porch, cellar, garret və s. lüğətə daxil edildi.

     Feodal iqamətgahındakı mebellər ingilis evlərindəkilərdən fərqlənirdi. Bunlar daha rahat və təmtəraqlı  idilər. İngilis stulları və adi dayaqsız lövhələr (masalar), ağır stullar və masalarla əvəz olundu. Dəri pərdələr, hərdən, zalın küncünü ayırırdı.

Orada, həmçinin, taxta divanlar və lampalar olurdu ki, zalı işıqlı və qəşəng göstərsin. Bütün bunlar və bir çox başqa şeylər ingilislərə tanış deyildi və onlara bu şeylər məlum olanda, sözlər dilin lüğət tərkibinə qəbul olundu.

     Fransız dilindən alınan sözlər bir çox sahələrdə işlədilirdi. Beləliklə, fransız dilində zadəgan süfrəsinə (stoluna) aid sözlərdən istifadə olunmurdu. Bu da bir çox sözlərin məsələn,dinner (səhər saat 9-da), supper, plates, towels kimi sözlərin işlədilməsinə səbəb oldu.

     Normanlar bir çox oyunlar, məsələn, şahmat, kart, oynamaqdan və ovdan həzz alırdılar. Onlar, həmçinin, turlarda iştirak edirdilər ki, ingilislər tezliklə bu oyunlara aludə oldular. Yalnız fərdi rəqib deyil, tez- tez qrup halında olan adamlar burada iştirak edirdilər, tamaşaçılar şənlənir və onları alqışlayırdılar. Vaxtı  xoş (şən) keçirməyə aid olan sözlər də ingilis dilinə yol tapdı.

     Fransız dilindən alınan bəzi semantik qruplar və başqaları ingilis dilinin lüğət tərkibinə daxil olundu:

     Hakimiyyətə aid: govern, government, assembly, council, office, parliament, power.

   Qanuna aid: judge, justice, advocate, accuse, juri, crime, damage, defendant, evidence, fine, legacy, sentence.

   Hərbi terminlər: army, arms, battle, banner, enemy, captain, navy, officer, peace,  siege, soldier;

   Kilsəyə aid: abbey, Bible, clergy, confession, preach, prayer,parish, paradise, religion, sermon.

   Memarlığa aid: castle, celler, chimney, garret, piller, porch;

   İncəsənətə və ədəbiyyata aid: art, colour, copy, figure, image, music, ornament, paint, preface, volume;

   Sənət və peşəyə aid : barber, butcher, carpenter, draper, grocer, tailor; Zadəgan rütbəsinə aid: baron, count, countess, duke, leasure, recreation;

   Mebel və evdarlığa aid: basin,chair, couch, curtain, cushion, lamp, table, wardrobe, plate;

   Müxtəlif məvhumlara aid: advice, air, arrive, common, courteous, cry, dinner, deceive,easy, enjoy, enter, face, flower, honest, honour, hour, large, lesson, letter, manner, necessary, nice, noble, occupy, pale, pay,  people, proof, river, scissors, search, supper, treasure.

   Göründüyü kimi, Orta İngilis dili dövründə hər iki – Skandinaviya və Fransız işğalı zamanı, bu dillərdən ingilis dilinin lüğət tərkibinə külli miqdarda terminlər  və sözlər daxil olmuşdur.

   Ədəbiyyat

1. A.C.Baugh. A History of the English Language. New York- London, 1935

2. M.A.Serjeantson. A History of Foreign Words in English, Ld, 1961

3.Смирнитский А.И. История английского языка (средний и новый периоды). М, МГУ, 1965

4. Илъищ Б.А. История английского языка. М. 1968

    Açar sözlər: un, kök, Orta İngilis (Oİ), termin, eyni, alınma sözlər, əvəzliklər, sözönü, iştirak etmək, ümumi, yubka (tuman), təsir, doğma dil, faiz, qorunub axlanılmaq, use, yazıdan qabaqkı dövr, hər iki, din, yepiskop, işğal.

   Ключевые слово : мука, корен, Средней Английскии (СА), термин, одинаковый, заимствованные слова, местоимения, предлог, присутство­вать, общий, юбка, влияние, родной язык, процент, сохранить, исполь­зовать, до  письменного периода, оба, религия, епископ, заевование.

   Key words: flour,root, Middle English (ME), term, same, loan-words,  pronouns, preposition,to take place, common, skirt, influence, native language, per cent, preserved , use, pre-written period,  both, religion, bishop, conquest.

 

Резюме

   Эта статья  о Скандинавских и французских терминах и словах, перешедших в состав английского словаря в Среднем  Английском периоде и об их историях. Автор отмечает что, из за влияния этих двух языков, в этом периоде,  англий­ский словарь становился смешанным. Чтобы доказать эта, автор  показывает примеры из работы Дж. Чосера и других авторов, проживших в этом периоде.

   Автор статьи, отмечает, что от скандинавов, живущих в Северо – Восточной части Британии, много слов перешли в состав английского словаря. Он отме­чает, что во время Нормандских завоевателей очень много  француэских терми­нов и слов перешли в состав английского словаря. Затем, автор дает примеры касающиеся их.

Summary

   This article, which presented by author is about the Skandinavian and French terms and words, which are borrowed by the English language during Middle English eriod and their history.

   The author notes that, by the affects of these two languages at that period, the English vocabulary became mixed. To proof  it, the author shows examples from Jefry Chaucer ’ s and other author ’ s  works lived at that period.

   The author of the article, notes that from skandinavians living in the  North-East of Britain, many words were adopted by English vocabulary.

   After, the author notes that, during the Norman Conquest very many French terms and words transfered into the vocabulary of the English language. And he give examples concerning them.  

 

Xülasə

     Müəllifin təqdim etdiyi bu məqalə, Orta İngilis dili dövründə Skandinaviya və Norman istilası zamanı, ingilis dilinin lüğət tərkibinə daxil olan skandinav və fransız sözlərindən bəhs edir. Qeyd olunur ki, bu iki dilin təsiri nəticəsində həmin dövrdə ingilis dilinin lüğət tərkibi qarışıq vəziyyət almışdır. Bunu sübut etmək üçün, müx­təlif mənbələrə əsaslanaraq C.Çöser və o dövrdə yaşamış yazıçıların əsər­lərin­dən, o cümlədən Çöserin əsərindən misallar gətirir. Göstərilir ki, Britaniyanın Şimal - Şər­qində məskunlaşmış skandinav dilindən xeyli miqdarda söz ingilis dilinə keçmişdir.

     Bundan sonra, müəllif Norman istilası zamanı ingilis dilinin lüğət tərkibinə daxil olan fransız söz və terminlərdən bəhs edir və onlara aid mənbələr əsasında misallar gətirir.

 

Rəyçi:       f.e.d. Z.Ş.Məmmədova

 

Аббасова Н.Б., Идаятова М.С.

ФОРМУЛЫ РЕЧЕВОГО ЭТИКЕТА В РУССКОМ ЯЗЫКЕ

Культура поведения, культура речи, речевой этикет – все это объединяется понятием «культура». Какие понятия мы вкладываем в слово «культура», «культурный», употребляя эти сочетания? В понятии общей культуры непременно входит культура общения, культура взаимоотношений, доброжелательное отношение к людям. В широком плане в понятие культура поведения входят все области внешней  и внутренней культуры человека, этикет, правила обхождения с людьми и поведения общественных местах. Здесь следует особо выделить культуру речи – «умение грамотно, ясно и красиво выражать свои мысли, не прибегая к вульгарным выражениям» [1,c.143].Культура общения – часть культуры поведения, которая выражается главным образом в речи, во взаимном обмене репликами в беседе. Естественно, существуют определенные правила ведения беседы, которые можно назвать этикетом речи. Правильное исполнение речевого этикета имеет прямое отношение к культурному уровню человека. Под речевым этикетом понимается выработанные обществом правила речевого поведения, обязательные для членов общества, национально специфические, устойчиво закрепленные в речевых формулах, но в то же время исторически изменчивые.

Речевой этикет не имеет информативного значения, но обладает своей особой значимостью. Языковые средства речевого этикета используются в речи каждого человека ежедневно. Это самые употребительные выражения: мы постоянно обращаемся к кому-то, приветствуем,  благодарим, прощаемся, извиняемся, желаем удачи, поздравляем, соболезнуем, сочувствуем, просим, предлагаем, приглашаем. Таким образом, речевой этикет представляет собой совокупность словесных форм учтивости, вежливости, то есть то, без чего нам нельзя обойтись. Когда люди говорят друг с другом, они создают некий текст. Тексты и их элементы – высказывания бывают многообразными в зависимости от различных причин: письменной или устной формы, контактного или дистанционного положения собеседников, конкретного или обобщенного адресата, предназначенности для официального и неофициального сообщения, тематики и многого другого. Все это многообразие трудно классифицировать, но можно с уверенностью сказать, что среди них есть стереотипы, устойчивые формулы общения. Стереотипы не возникают заново в каждом акте речи, а воспроизводятся как единицы, хранящиеся в нашем языковом сознании в виде своеобразного фонда готовых фраз.

Исследователь В.П. Левкович подчеркивает : «Чтобы функционировать как единое целое, как сложная социальная система, общество должно установить такие рамки поведения индивидов, в которых это поведение становится единообразным, стабильным, повторяющимся» [2,c.212].

Из всего сказанного становится понятным, что речевой этикет представляет собой набор стереотипных фраз, устойчивых формул.В узком смысле – это формулы, которые обеспечивают принятое в данное среде, среди данных людей и в данном случае включение в речевой контакт поддерживание общения в избранной тональности. А в широком смысле – это все правила речевого поведения, все речевые разрешения и запреты, связанные с социальными признаками говорящих и обстановки, с одной стороны, и стилистическими ресурсами языка – с другой. Речевой этикет задает нам те рамки речевых правил, в пределах которых должно проходить содержательное общение.

Для возникновения речевого общения необходим ряд условий. Выявлением этих условий заняты многие ученые – лингвисты. Прежде всего, этим озабочены преподаватели иностранных языков, в том числе и преподаватели русского языка как иностранного языка, потому, что для овладения речью должна моделироваться речевая ситуация, которая бы отразила существенные стороны естественной речевой ситуации. «Процесс вербальной коммуникации происходит всегда в некоторой конкретной ситуации, содержащей множество факторов, имеющих значение для содержания самой коммуникации» [3,c.4].

При обучении русскому языку как иностранному, особое место должна занять методика обучения речевому этикету. Любой носитель языка уже в самом начале разговора понимает, является ли обращение к нему этикетном или нет. Так, в обращении друг к другу людей примерно одного возраста и положения бытует форма на «Ты». Но каждый культурный человек, обращаясь к незнакомому человеку даже своего возраста, изберет форму на «Вы».

Обратимся к словарю.

Ты – Употребляется по отношению к одному миру (обычно близкому), а так же в грубоватом, фамильярном обращении. Вы – Употребляется при обращении к нескольким или многим лицам, а так же как форма вежливого обращения к одному лицу. Да, все именно так «Ты» применяем, когда обращаемся к близкому человеку, в неофициальной обстановке, при дружеском отношении к равному и младшему (по возрасту, положению). Общение на «Вы» свидетельствует о большей вежливости. Оно адресуется к незнакомому или малознакомому человеку, в официальной обстановке общения, при подчеркнуто вежливом обращении к нему, к равному и старшему (по возрасту, положению) адресату. Умелое использование такой формы обращения предполагает и в том числе хорошее знание законов языка, знание правил общения, связанных с общей культурой и культурой поведения.  Как  уже упоминалось выше, речевой этикет употребляется при встрече, знакомстве, расставании, поздравлении, разговорах по телефону и т.д.

Следует отметить, что речевой этикет развивается в зависимости  от социального развития общества. Он не является чем-то застывшим. Существуют формы обращения, которые употребляли лет 90 назад, например, сударь, сударыня, барышня, барыня. В связи с социально-политическими изменениями в конце XX века вернулось обращение «господин» и «госпожа», которые были упразднены в начале  XX века после известных социальных изменений в обществе. Чтобы правильно пользоваться речевым этикетом, необходимо знать набор формул, связанных с различными ситуациями: знакомство, приветствие, прощание, выражение приглашения, благодарности, ответа на благодарность, извинения, согласия, несогласия, сочувствия, удивления, поздравления и т.д. При изучении речевого этикета очень хорошие результаты дает сопоставление речевого этикета родного и русского языка, что помогает студенту понять, что является «этичным», а что «неэтичным» в языке. Например, студенты азербайджанских групп, при встрече с преподавателем часто спрашивают: «Как ваши дела?», в то время как в русском речевом этикете не принято расспрашивать о делах старших, это воспринимаете как панибратство. А азербайджанский речевой этикет допускает это. “Necəsiniz” – это доброжелательная форма общения. Сопоставление формул речевого этикета русского и азербайджанского языков позволяет выделить два основных типа нарушений:

1. Ошибки грамматического характера, причиной которых является интерференция родного языка – перенос привычных способов выражения: «У меня 18 лет», «Какое твое имя?», «Поздравляю твое платье», «Сколько у вас лет?».

2. Ошибки, вызванные переносом речевого этикета с родного языка на русский. Например, в азербайджанском языке существует формула для выражения доброжелательности при встрече гостя «Xoş gəlmişsiniz!», что означает «Добро пожаловать!». Русский вариант такого приветствия употребляется в официальной обстановке – при встрече высокого гостя, делегации, а так же в плакатном стиле. Иногда при прощении некоторые студенты, покидая аудиторию, говорят «Спасибо, учительница», по аналогии с азербайджанским “Sağ olun” при прощании [4]. Кроме того, в русской речи азербайджанцев  часто можно услышать  «Здравствуйте», что является однотипным. Ведь в русском языке существует много других формул, таких как «Добрый день!, Доброе утро!, Добрый вечер!». В ситуациях прощания студенты – азербайджанцы часто пользуются нейтральным выражением «До свидания», хотя можно разнообразить ответную реакцию выражениями «Всего доброго!, Счастливого пути!, Доброго здоровья!, Удачи» и т.д.

Сказанное выше свидетельствует о том, что вопросы речевого этикета должны найти свое место – при обучении русскому языку в азербайджанских группах вузов.

Последовательность изучения языковых фактов не отражает их  места в языковой системе, т.е. лексико-грамматические структуры отбираются с точки зрения их важности для непосредственного общения в пределах выбранной тематики. В этом проявляется функциональный подход к выбору языковых средств, т.е. принцип последовательности, комбинирование языковых средств в зависимости от выражаемых или смысловых отношений и ситуации.

Всякая социальная потребность находит свое воплощение. Общество людей выработало особую систему ритуалов и соответствующих словесных формул, обслуживающих именно эту потребность – устанавливать контакт принятым способом и поддерживать доброжелательную тональность общения, - то есть речевой этикет.

При функциональном подходе к изучению грамматического строя русского языка (от значений к способам их выражения) формулы речевого этикета могут усваиваться при обучении нормам выражения в основном объектных и определительных отношений.

Так при обучении нормам выражения объектных и определительных отношений.

Так при обучении нормам выражения объектных отношений возможно усвоение следующих формул:

Формулы благодарности

Благодарю      + вин.пад. + за + вин.пад.

Спасибо          + дат.пад. + за + вин.пад.

Формулы поздравления и пожелания

Примите мои поздравления

Приветствую и поздравляю вас       + с + сущ. в тв.пад.

От всей души поздравляем

От всей души желаю тебе

Желаю Вам                              + сущ. в род.пад.

Разрешите, пожелать Вам

Формулы извинения

Простите

Извините     + за + сущ. в вин.пад.

При обучении нормам выражения определительных отношений можно усвоить следующие формулы:

Формулы приветствия

Добрый день!, Доброе утро!, Добрый вечер!, Какая неожиданность!, Какая встреча!, Приятная встреча!

Формулы прощания, расставания

Всего хорошего!, Счастливого пути!, До скорой встречи!, Спокойной ночи!, Доброй ночи!, В добрый час!, В добрый путь!, Удачи!

Формулы удивления

Какая встреча!, Какая неожиданность!, Какой ужас!

При обучении нормам выражения обстоятельственных отношений можно усвоить следующие формулы:

Формулы оценки, радости

Как я рад!, Замечательно!, Как я счастлив!, Отлично!, Прекрасно!, Чудесно!

Формулы возражения, несогласия

Не может быть!, Ничего подобного!, Никогда!, Ни в коем случае!, Ни за что!.

Формулы просьбы, ответа, предложения

Прошу + вин.пад. + инф.

Советую + дат.пад. + инф.

Предлагаю + дат.пад. + инф.

Я хочу попросить + вин.пад.

Я хотела бы попросить + вин.пад.

Разрешите

Позвольте    + сущ. в вин.пад.

Надо бы + дат.пад.

Следовало бы + дат.пад.    + инфинитив.

Формулы прощания

До свидания!, Всего доброго!, Счастливого!, Желаю удачи, успеха!, Заходите!, В добрый час!

Формулы отказа

К сожалению, не могу

С удовольствием бы, но…, Охотно бы, но…, Мне неудобно отказаться, но…, Я бы рад разрешить, но…

Формулы одобрения

Прекрасно!, Вы – умница!, Как это здорово!, Отлично!

Однако  в русском языке речевой этикет одной и той же ситуации зачастую обладает набором самых разных конструкций, например, для выражения удивления: Вот тебе на!, Ну и ну!, Не может быть!, Вот это да!, Здорово! и т.д. Поэтому трудно связать их усвоение с изучением тех или иных смысловых отношений в грамматическом плане.

По всей вероятности, работа над формированием этикета русской речи должна занимать особое место на практических занятиях по русскому языку. Возможность такого «внепрограммного» усвоения формул речевого этикета мы видим в том, что эти формулы благодаря своей сформированности в языке не продуцируются в речи говорящих, а воспроизводятся как данные в языке. В этом смысле они приближаются к лексемам и, следовательно, должны усваиваться в лексическом плане, в плане запоминания, а не конструирования.

Будущие молодые специалисты должны не просто уметь пользоваться русским языком, как средством общения и получения информации, но и владеть им так, чтобы во всех жизненных ситуациях по их речи можно было бы распознать образованных и культурных людей. Задача преподавателей русского языка – помочь студентам в этом важном деле.

Научная новизна. В статье приведены формы обращения, которые появились в русском языке в связи с изменением социально-общественного положения в обществе.

Практическое значение: Студенты, изучающие русский язык, могут использовать формулы речевого этикета в своей речи.

Литература

1. Формановская Н.И. Вы сказали: здравствуйте! / Речевой этикет в нашем обществе / М., Знание, 1982

2. Психологические проблемы социальной регуляции поведения. М., 1976

3. Комианский Т.В. Паралингвистика. М., 1974

4. Сборник статей по методике преподавания русского языка. М., Высшая школа, 1978

Ключевые слова: речевой этикет, формулы речевого этикета, языковая система, культура общения.

Açar sözlər: nitq etiketi, nitq etiketinin formulları, dilçilik sistemi, ünsiyyət mədəniyyəti

 

Key words: speech etiquette, formulas of speech etiquette, language system, culture of dialogue.

Xülasə

Bu məqalədə rus dilindəki nitq etiketi məsələlərindən söhbət açılır. Nitq mədə­niy­yəti, davranış mədəniyyəti, nitq etiketinin formullarının dilçilik sistemində önəmli yer tutmasından geniş bəhs edilir. Nitq etiketlərinin yüksək nitq mədəniyyətinin forma­laşmasında və fərdi fikirlərin ifadəsində müəyyən rol oynadığı qeyd edilir. Azərbaycanlı  tələbələrin rus dilini öyrənərkən bu məsələlərdə yol verdikləri bəzi xarakterik səhvlər xüsusilə vurğulanır.

Summary

In given article it is a question of a problem of speech etiquette in Russian. Are in detail described, what important place is occupied in language system  with the standard of speech, culture of behavior and formulas of speech etiquette. It is specified in that what role plays speech etiquette in formation of the standard of speech and in expression of individual thought. Some characteristic errors of students – Azerbaijanians   on the given theme are especially underlined at Russian studying.

Ханым Али гызы  Эльчиева

О ДЕНОТАТЕ СЕМАНТИКИ ФРАЗЕОЛОГИЧЕСКИХ ЕДИНИЦ С ТИПОВЫМ

 ЗНАЧЕНИЕМ «ЭМОЦИИ ЧЕЛОВЕКА»

Языковые единицы различных уровней представлены в системе по трем параметрам. Каждый из этих параметров, определяемых как форма, содержание и функция, носит важнейший для определения внутрисистемного статуса единицы характер. Следовательно, когда мы рассуждаем о дифференциальных признаках языковой единицы, то пытаемся определить ее своеобразие именно по указанным параметрам.

Фразеологическая единица в лингвотеоретическом дискурсе прошлого века всегда воспринималась сквозь призму лексической единицы. Даже терминологических различий проводилось не всегда. Так, один из известных русских советских фразеологов, автор самого популярного фразеологического словаря русского языка А. И. Молотков, говоря о значении фразеологизма, использует термин лексическое значение. Одна из подглав его монографии «Основы фразеологии русского языка» называется «Общее и частное в лексическом значении фразеологизма». В самом начале этого раздела А. И. Молотков пишет: «Лексическое значение фразеологизма, как и лексическое значение слова, представляет собой известную смысловую абстракцию» [3, 104] и далее: «Если, например, проанализировать фразеологизм заморить червячка и синонимичное ему слово перекусить, то нетрудно установить, что их лексическое значение обозначает вполне конкретное действие» [3, 104].

Использование одного и того же термина для обозначения разных языко­вых феноменов вряд ли носит здесь случайный характер. Скорее всего исследователи не видели особой разницы между лексическим и фразеологическим значениями. То же самое наблюдается и во вводной части «Фразеологического словаря русского языка», в которой объясняются принципы описания материала. Раздел о значении называется «Лексическое значение фразеологизма» [5, 13]. Таким образом, за основу при описании значения фразеологической единицы бралось значение лексической единицы. Феномен значения распадался на собственно значение, т.е. отношение знака к тому или иному предмету и так называемое грамматическое значение, в котором находило отражение обще категориальное значение части речи и его отношение к другим грамматическим категориям.   

Принято считать, что в собственно значении знака выделяются различные явления, т.е. то, что мы называем значением, не является чем-то однородным, а представляет собой многокомпонентное явление. Как правило, объем того явления, которое в бытовом языке определяется как значение, в языке лингвистики распадается на денотат, сигнификат и коннотацию. В случае фразеологических единиц говорить о том, что коннотация представляет собой компонент семантики, довольно сложно, поскольку фразеологизм представляет собой коннотативную единицу по своей природе. В случае лексической единицы коннотация представляет собой «факультативный» компонент семантики, если можно так выразиться. Считается, что коннотация носит дополнительный характер по отношению к основному концептуальному ядру значения, это отношение к предмету (положительное или отрицательное), которое может присутствовать, но основная масса лексического фонда обходится без этого. Таким образом, отождествлять фразеологическую семан­тику с лексической неправомерно уже по той причине, что фразеологизм по природе является коннотативной единицей языка, в то время как основной лексический фонд характеризуется нейтральностью по отношению к коннотации.

Следует отметить, что функциональная загруженность фразеологической единицы непосредственно связана с ее природой, что также противоречит идентификации ее с лексемой. Будучи по природе коннотативной единицей язы­ка, фразеологизм служит не обозначению, а выражению отношения. В любом языке всегда имеется достаточно лексических единиц для точного и полно­ценного обозначения того или иного явления. Подлинная вторичная номинация может преследовать только одну цель – выразить отношение к обозначаемому. Данный фактор сближает фразеологическую единицу с лексической метафорой, которая также преследует одну цель – экспрессивного выражения отношения к обозначаемому. Другое дело, что в основе подобного экспрессивного обозначения лежат коммуникативные цели. Иными словами, экспрессия фра­зеологизма или метафоры направлена на повышение коммуника­тивной эффективности речи, а вовсе не используется ради красного словца. При соотнесении фразеологизма с лексической метафорой как двух видов вторичной номинации необходимо сделать одну оговорку. Дело в том, что метафора иногда служит целям обычной номинации. Например, крыло самолета, где слово крыло использовано во второй раз и в новой функции, однако ему не предшествует другое, первичное и обычное название этого предмета, этой части летательного аппарата.

Соотнося фразеологизм и лексему по семантике, оказывается возможным выделить сигнификат и денотат как вполне соотносительные категории. В формальном отношении эти языковые единицы не могут соотноситься, поскольку раздельнооформленность одного и цельноформленность другого носят эмпирически очевидный характер. Что касается функциональной характеристики, то, как было отмечено, фразеологизм ориентирован на выражение отношения к обозначаемому, а не на называние. Конечно, выражая отношение, он и называет, но называет постольку, поскольку выражает отношение. Дубина стоеросовая не название, а выражение отношения к человеку, бред сивой кобылы не есть название явления, а есть выражение отношения к явлению, соплей перешибешь – не название качества, а выражение отношения к состоянию и качеству. Точно так же, называя человека шакалом, мы не даем ему новое наименование, мы просто выражаем к нему отношение. Разумеется, такого рода выражение отношения экспрессивно по сути и, следовательно, употребляя такое слово в речи, мы значительно усиливаем силу ее воздействия и таким образом повышаем эффективность сказанного.

Таким образом, два параметра из трех однозначно свидетельствуют о существенных различиях между фразеологизмом и словом. Это обстоятельство находится в очевидном противоречии с традиционным понимаем фразеологии.

Сигнификат фразеологического значения не может существенным обра­зом отличаться от сигнификата лексического значения только в том случае, если считать важным только дефиницию понятийного содержания или концептуального ядра значения. Проблема в том, должна ли коннотативная или экспрессивная характеристика фразеологизма находить отражение в словарной дефиниции. Например, равен ли сигнификат значения фразеологизма благим матом (кричать) дефиниции «издавать громкие крики», или остается некоторый остаток, полностью соответствующий экспрессивному содержанию фразеологической единицы?  В словарях, как правило, если и выделяются семы, отвечающие за экспрессию, то они бывают представлены наречиями типа очень, чрезвычайно, совершенно  и т.п. Например, в ФСРЯ под редакцией А. И. Молоткова значение наречного фразеологизма до положения риз определяется следующим образом: «До крайней степени опьянения, до невменяемости, потери сознания (напиваться, быть пьяным; напоить кого-либо)» [5, 338].

Совершенно очевидно, что словарная статья использует в дефиниции экспрес­сивные лексические единицы, способные передать максимальную степень опьянения. Это такие слова, как крайняя степень, невменяемость, потеря сознания. Направленность всех этих выражений на передачу экспрессии подтверждается и тем обстоятельством, что с точки зрения смысла достаточно употребления глагола напиться. Таким образом, сигнификат фразеологического значения отличается от сигнификата лексического значения экспрессивными семами, присущими ему по природе. Конечно, здесь можно сказать экспрессия присуща и слову, но различие в том, экспрессия является фундаментальной характеристикой фразеологизма. Другое дело, что эта особенность не всегда находит отражение в словарных дефинициях. В этой связи можно отметить, что нельзя ставить знак равенства между сигнификатом фразеологического значения и дефиницией, представленной в конкретном словаре. Другое дело, что источником, по которому мы судим о сигнификате, или интенсионале значения, служит словарь. Необходимо учитывать, что значение языковой единицы представляет собой объективную реальность, не зависящую от субъективных представлений лексикографа или фразеографа. В этой связи полезно также вспомнить работы академика В. В. Виноградова по лексикографии. Как известно, В. В. Виноградов подвергал жесткой критике почти все известные ему словари, включая и те, в составлении которых он сам принимал участие[1].

Так или иначе необходимость точного описания фразеологического значения ориентирует фразеографа на поиск существенных признаков того предмета, действия, состояния или качества, под название которого подпадает определенное (в принципе бесконечное) количество (экстенсионал) возможных жизненных ситуаций.

В отличие от сигнификата лексического и фразеологического значения, денотат так или иначе знаком всем носителям языка. Под «всеми» носителями языка, разумеется, подразумеваются те, которые знакомы с данным знаком. Иными словами, знакомство со знаком прежде всего означает активизацию в сознании говорящих денотата, т.е. типического, обобщенного представления о предмете, ассоциацию звукового комплекса с образом предмета. Ясно, что подавляющее большинство носителей языка не в состоянии дать точную дефиницию значения, но даже самые невежественные люди понимают обычную речь в силу соотнесения знака с образом предмета. Услышав звуковой комплекс [хлеб], носители русского языка совершенно однозначно понимают, о чем идет речь, хотя далеко не каждый окажется в состоянии дать определение значения этого слова: «пищевой продукт, выпекаемый из муки», не говоря уже о том, что такое мука и выпекать. Таким образом, общение между членами языкового коллектива становится возможным в основном за счет ассоциативного соотнесения комплекса звуков с образом предмета.

В теории языка принято разграничивать термины денотат и референт. Если под первым принято понимать типическое представление или обобщенный образ предмета, то под вторым имеют в виду «объект действительности, стоящий за словом или высказыванием в конкретном речевом акте; актуальное явление, отражаемое в словоупотреблении» [2, 378].

Анализ словарей показывает, что в теории языка существует различное понимание содержания термина денотат и соответственно самого явления, обозначаемого этим термином. В Новейшем Оксфордском словаре лингвистических терминов денотат определяется как «отношение между лексической единицей и объектом» [6, 98]. Это, в общем-то верное, определение может быть поставлено под сомнение, поскольку не совсем понятно содержание термина объект. Дело в том, в таком случае не совсем понятно, что имеется в виду под объектом: денотат или референт, обобщенный образ предмета, называемого этим словом, или конкретный предмет в конкретной ситуации.

В. Д. Стариченок в «Большом лингвистическом словаре» также дает неопределенную дефиницию, по которой трудно однозначно понять, что такое денотат. Например, он пишет: ДЕНОТАТ – содержание языкового знака, указывающее на его предметную соотнесенность» [4, 158]. Казалось бы, это определение можно соотнести с дефиницией «типическое образное представление о классе предметов», но в конце словарной статьи автор говорит о том, что термин денотат является синонимом терминов референт и экстенсионал [4, 158].

На наш взгляд, существует серьезная разница между денотатом, референтом и экстенсионалом на понятийном уровне. Судя по статье в Оксфордском словаре, референт также является единичным и конкретным предметом, обозначаемым в конкретной ситуации [6, 337]. Таким образом, отличие между денотатом и референтом не является случайным. Наиболее точно термин денотат обозначен в Словаре Т. В. Матфеевой. Здесь отмечается, что денотат – это «предметная отнесенность лексического значения слова в системе языка; класс предметов, отражаемый словом. В отличие от референта, имеет виртуальный характер» [2, 85]. Таким образом, денотат никак не может быть референтом. Создается впечатление, что Т. В. Матфеева сознательно (зная определение денотата и референта в Словаре В. Д. Стариченка) подчеркивает, что денотат, в отличие от референта, имеет виртуальный характер.

Анализ фразеологических и лексических единиц с точки зрения денотата создает впечатление о большей конкретности денотата лексического значения и соответственно большей отвлеченности денотата фразеологической семантики. Разумеется, конкретика денотата непосредственно зависит от конкретности обоз­­начаемого явления. Так, и слова различаются с точки зрения конкретности денотата. Например, денотат слова стол конкретнее денотата слова неприязнь и т.д. 

На наш взгляд, денотат фразеологической семантики зависит от степени сохранения компонентами фразеологизма связи со своими исконными денотатами. Если механизм образной основы фразеологизма работает, то компоненты, не утрачивающие связи с исконными денотатами, ориентируют на адекватное восприятие денотата фразеологической семантики. Однако использование стандартных образов также способствует конкретике денотата. Например, в азербайджанском языке употребляется фразеологизм barıt kimi açılmaq. Буквально это выражение переводится взорваться как порох. Денота­том этого фразеологизма является ситуация чрезвычайного возбуждения, негодования. Однако глагольный компонент  açılmaq в сигнификате фразеологического значения актуализирует сему «не сдерживаться», т.е. можно негодовать и молча, в данном же случае негодование выражается, причем выражается в резкой форме, в повышенной тональности. Денотат же значения фразеологизма barıt kimi açılmaq соотносится с типическим представлением о такой ситуации, следовательно, соотносится с криком, выражением обиды, негодования и т.д.

В этой связи считаем нужным отметить еще одно обстоятельство. В современной когнитивной лингвистике существует термин концепт, который чаще всего понимается как понятие о классе предметов, но понятие, обогащенное национально-культурными представлениями. Поэтому концепты и организуют языковую картину мира и в конечном счете национальный менталитет. Т. В. Матфеева значение термина концепт определяет следующим образом: «КОНЦЕПТ – факт образа жизни, общественного сознания, теории, выраженный в языковой форме; единица человеческого знания о мире, стоящая за семантикой языкового знака. Главный элемент языковой картины мира» [2, 161]. В этой дефиниции  смущает только «факт образа жизни». Известно, что концепт представляет собой ментальное явление. Следовательно, в этом определении правильно «факт общественного сознания», но сомнительно «выраженный в языковой форме», потому что не только выраженное в языковой форме является концептом. Поскольку концепт факт сознания, то не только в слове, но даже в языке в целом он не выражается в целом. Другое дело, что у нас нет иного способа познания концепта, как через факты вербализации.

Денотат семантики фразеологических единиц с типовым значением «эмо­ции человека» по сути дела сближается с концептом, поскольку также основывается на историко-культурных и национально-культурных представлениях. Тот же фразеологизм barıt kimi açılmaq в сознании азербайджанцев ассоциируется с типичной для азербайджанской эмоциональности ситуацией. Иными словами, как азербайджанцы взрываются от негодования, наверно, так не могут взорваться при всем своем желании эстонцы или шведы. Таким образом, денотат фразеологической семантики отличается от лексического денотата. На наш взгляд, он имеет более тесную связь с языковой картиной мира и ментальностью.    

 

ЛИТЕРАТУРА

Ахманова О. С. Словарь лингвистических терминов. М.: Советская энциклопедия, 1966.

Матфеева Т. В. Полный словарь лингвистических терминов. Ростов-на-Дону: Феникс, 2010.

Молотков А. И. Основы фразеологии русского языка. Л.: Наука, 1977.

Стариченок В. Д. Большой лингвистический словарь. Ростов-на-Дону: Феникс, 2008.

Фразеологический словарь русского языка. М.: Русский язык, 1986.

Matthews P. H. Oxford concise dictionary of linguistics. Oxford: Oxford University Press, 2014.

 

Ключевые слова: значение, фразеологизм, денотат, сигнификат, коннотация, референт, концепт

Açar sözlər: məna, frazeoloji vahid, denotat, siqnifikat, konnotasiya, referent, konsept

Key words: mining, phraseology unit, denotation, signification, connotation, referent, concept  

 

 

РЕЗЮМЕ

. Статья посвящена фразеологической семантике. В центре внимания Фразеологические единицы, обозначающие «человеческие эмоции». Показано, что, несмотря на обозначение фразеологической семантики они имеют общий и абстрактный характер и получает особое значение в определенной речевой ситуации. Таким образом, обозначение фразеологической семантики представлен в виде конкретного явления в свете языков мира. С другой стороны, важно, чтобы денотат фразеологии семантики позволял идентифицировать его с понятием.

XÜLASƏ

Məqalə frazeoloji semantikaya həsr olunub. Diqqət mərkəzində ümumi mənası “insan emosiyaları” olan frazeoloji vahidlər dayanır. Göstərilir ki, frazeoloji seman­tikanın denotatı ümumi və mücərrəd səciyyə daşımasına baxmayaraq danışıq situasi­yasında konkret refernsial məna kəsb edir. Deməli, frazeoloji semantikanın denotatı dünyanın dil mənzərəsində konkret hadisə kimi təqdim olunur. Digər tərəfdən, frazeoloji semantikanın denotatı mahiyyət etibarilə onu konseptlə eyniləşdirməyə imkan verir.

S

UMMARY

The article deals with the phraseological semantics. The phraseology units with the meaning of «human emotions» are the centre of attention. It is shown that despite the denotate of the phraseology semantics has general and abstract character it gets specific meaning in certain situation of speech. Thus, the the denotate of phraseology semantics is presented as concrete phenomenon in world’s language view. On the other hand, it is essentially that a denotate of phraseology semantics allows its identification with concept.

 

Rəyçi:            Nizami Cəfərov

                      AMEA-nın müxbir üzvü

 

Mahmudova Gülnur Yaqub qızı

ƏRƏB ƏDƏBİ DİLİNDƏ SÖZDÜZƏLTMƏ PRİNSİPLƏRİNİN DƏYİŞƏN DÜNYANIN DİL MƏNZƏRƏSİNDƏ MÖVQEYİ

Hər hansı bir dilin lüğət fondunu təşkil edən sözləri öyrənmədən bu dildən istifadə etmək, onun üzərində tədqiqat aparmaq mümkün deyildir. Bunu xarici dillərin öyrənilməsi və tədqiqi zamanı xüsusi şəkildə hiss etmək mümkündür. Xarici dildə zəif söz ehtiyatına malik olan bir şəxs təkcə onun səs tərkibini və qrammatikasını öyrənməklə həmin dili heç zaman başa düşməz, o dildə oxuya bilməz və nəhayət, o dildə danışmaq imkanına malik olmaz. Şübhəsiz ki, hər hansı bir dilin səs tərkibini, onun qrammatikasını bilmədən, təkcə söz ehtiyatına malik olmaqla da dilə yiyələnmək mümkün deyildir. Beləliklə, məlum olur ki, yalnız bu üç elementin birlikdə öyrənilməsilə müəyyən dilə yiyələnmək, ondan istifadə etmək və onun üzərində tədqiqat aparmaq mümkün olur [2;57]. Lakin geniş söz ehtiyatına malik olmağın və ondan bacarıqla istifadə etmək vərdişlərinin dil öyrənməyin səviyyəsini müəyyənləşdirməkdə aparıcı rola malik olduğunu danmaq mümkün deyildir. Məhz buna görə də söz dildə çox əhəmiyyətli faktor rolunu oynayır.

Geniş söz ehtiyatına və sözlərdən düzgün şəkildə istifadə etmək bacarığına malik olmaq təkcə xarici dillərin öyrənilməsində deyil, eyni zamanda danışdığımız ana dilimizdə də böyük əhəmiyyətə malikdir. Belə düşünmək düzgün olmaz ki, məsələn, Azərbaycan dilində danışan bütün insanlar onlar üçün eyni dərəcədə doğma olan bu dildə eyni səviyyədə danışır və fikirlərini ifadə etmək üçün eyni sözlərdən istifadə edirlər. Ayrı-ayrı insanlarda söz ehtiyatı və onlardan istifadə etmək bacarığı müxtəlif olur. Bu, müəyyən dərəcədə insanın intellektual səviyyəsini xarakterizə edən faktorlardan hesab olunur. Alimlərin hesablamalarına görə, orta səviyyəli insanın söz ehtiyatı 3-4 min, böyük yazıçıların söz ehtiyatı isə təxminən 20 mindir [7; 12].

Belə böyük fərq nə ilə əlaqələndirilir? Bunu ilk növbədə təhsil, həyat şəraiti və bundan başqa, ümumiyyətlə, hər kəsin dilə olan münasibəti və dillə olan əlaqəsi ilə əlaqələndirmək mümkündür. Doğma dilin sözlərinin öyrənilməsi çox hallarda mexaniki, qeyri-iradi şəkildə baş verir. İnsan uşaqlıqdan onu əhatə edən adamların hansı dildə danışdıqlarından asılı olaraq, o da tezliklə həmin dilə yiyələnərək onu özünə doğma dil sayır. Lakin ana dilinin bu cür qeyri-iradi mənimsənilməsi ilə yanaşı olaraq onun aktiv şəkildə öyrənilməsi və dilə şüurlu münasibət nəticəsində eyni şəraitdə yaşayan və eyni təhsilə malik insanlar öz fikirlərini müxtəlif şəkildə ifadə etmək bacarığına malik olurlar. Bəs, dilin söz ehtiyatına necə yiyələnmək olar? Bu baxımdan insanın yaddaşının sərhədsiz olmadığını nəzərə alsaq, dilin özünün ona yardım etməsinin şahidi olarıq. Belə ki, dil özü elə qurulmuşdur ki, o özü sözlərin tanınmasında və yadda saxlanılmasında bizə yardımçı olur. Biz uşaqlıqdan doğma dilin sözləri ilə yanaşı həmin sözlərin mövcud quruluşu (söz düzəltmə) qaydalarını da mənimsəyirik. Bu da öz növbəsində bizdə dilə şüurlu yanaşma vərdişlərini təlqin edir, minlərlə sözün insan tərəfindən əzbərlənib yadda saxlanılmasına şərait yaradır və onun sirlərinə bələd olmağa imkan verir.

Bütün bu məsələlər flektiv dillərdən biri olan ərəb dilində özünü daha qabarıq və çoxşaxəli şəkildə biruzə verir. Məsələn, eyni bir məsələyə həm Bəsrə, həm də Küfə məktəbləri nümayəndələrinin yanaşmalarını analiz edərək toxunaq[4; 98].

Hər iki qrammatik məktəbə mənsub qrammatiklərin bir sıra dəlillərinə baxmayaraq, qrammatika elminin yaranması və onun qayda qanunlarının meydana çıxmasından sonra hər iki şəhərdə hökm sürən söz mübarizəsinin həddi məhdudlaşmadı, əksinə daha da artdı. Ona nəzər salan hər bir kəs aşağıdakı məsələləri aydın şəkildə müşahidə edə bilər:

Bəsrəlilərin dəlillərinin çoxunun səciyyələndiyi cəhət əsasən əqli və fəlsəfi cəhətdir. Kufəlilərin dəlilləri isə morfoloji və sintaksis amillər baxımından səciyyələnir. Bəsrə əhli məntiq və fəlsəfədən faydalanmaqda digərlərindən öndə olmuşlar. Çünki, fəlsəfi məzhəblərin təsiri digərlərinə nisbətən Bəsrədə daha əvvəl yayılmışdı.

Bəsrəlilərin əksər dəlilləri məsdərin mənasına, az bir hissəsi isə onun ifadəsinə əsaslanır. O, mənaya əsaslandıqda ağlabatan və daha məqbul görünür. Sözə əsaslandıqda isə zəif və nöqsanlı görünür. Kufəlilərin dəlilləri isə məsdərin ifadəsinə qətiyyən xələl gətirmir.

Bəsrəli alimlərin fikrincə, “məsdər” adının onun müstəqilliyinə dəlil olaraq götürülməsi dairəvi səbəblər qəbilindəndir. Belə ki, bəsrəlilərdə məsdər onun müstəqilliyinə olan inanc nəticəsində məsdər olaraq adlanır. Bir şeyin nəticəsinin ona səbəb olaraq götürülməsi isə səhv anlayış olardı.

Bəsrəlilərin 8 və 9-cu dəlilləri gücləndirdiyi misalları şübhə üçün yer qoymur, belə ki, bəsrəlilərin məsdər məfhumu güclü şəkildə Aristotelin ideyalar nəzəriyyəsindən təsirlənmişdir. Sanki məsdər onlar üçün modeldir, ondan törəyənlər isə  sadəcə formalardır.

Fikrimizcə, hər iki qrupa mənsub olan alimlərin iştiqaq haqqındakı nəzəriyyələri qısa şəkildə aşağıdakı kimi ifadə oluna bilər:

Bəsrə məktəbi  - məsdər (fel+ məşhur törəmələr)

Kufə məktəbi - fel ( məsdər+məşhur törəmələr)

Bəsrəli alimlərin fikrincə, məsdər əsasdır, Kufəli alimlərin fikrincə isə o, törəmədir. Kufəlilərdə fel əsasdır, bəsrəlilərdə isə törəmədir.

Bağdad xəlifələrinin Kufə və Bəsrə hakimlərinə qalib gəlməsinə baxmayaraq, onlar qrammatik mərkəzlərdə Bəsrə nəzəriyyəsinin üstünlüyünü qeyd edirdilər. Ola bilsin ki, buna yol açan əsas səbəblərdən biri məsdərin əsas olduğunu göstərən Sibaveyhinin kitabıdır.

Həqiqətən qəribədir ki, bu üstünlük bugünkü vaxta qədər davam edir. Müasir qrammatiklər tərəfindən məsdərin müstəqilliyi barədə fikirlər irəli sürülür.

Şübhəli cəhət ondan ibarətdir ki, əgər bəsrəlilər öz nəzəriyyələrini məsdərin mənası və yaranan sözlər və onların məsdərləri arasında əlaqə yaradan mənəvi əlaqəyə əsaslanan digər ifadələrlə məhdudlaşdırsaydılar, onda onların hamısı fel olardı və zehində onlardan məsdər yaranmazdı. Lakin onların bəzi dəlillərindən göründüyü kimi onlar bunu sözdə də pozmuşlar. Bununla da onlar öz nəzəriyyələrini təhlükəyə məruz qoymuşlar və özlərinin nüfuzdan salmışlar, desək əsla yanılmarıq.

Həqiqət isə budur ki, məsdərin söz yaradıcılığı üçün əsas hesab olunması aşağıdakı səbəblərə görə çətinləşir:

Məsdər mənanın adıdır, mənaların adları mücərrəd adlardır və onların sözlər üçün əsas olması mümkün deyil.

Fellərin çoxunun çoxsaylı məsdərləri var. Çoxun birdən törəməsi ağlabatandır, birin çoxdan törəməsi isə yox. Misal üçün وَجَدَ  -tapmaq felini götürək. Onun istək üçün məsdəri وُجوُدٌ , qəzəb üçün مَوْجِدَةٌ və وِجْدانٌ , məhəbbət və hüzn üçün وَجْدٌ , sərvət üçün وَجْدٌ və جِدَةٌ.

Fel bu məsdərlərin hansından törəmişdir? تَمَّ felini götürək. Onun məsdərləri:، تِمٌّ، تَمامٌ، تُمامٌ، تِمامٌ، تُمَّة، تِمامَةٌ  تَمٌّ، تُمٌّ.  Fel bu məsdərlərin hansından düzəlmişdir?

مَكَثَ felinin məsdərləri: مَكْثٌ، مُكْثٌ، مِكْثٌ، مَكَثٌ، مُكوُثٌ، مُكْثانٌ، مِكّيثى، مِكّيثاءُ. Hansı daha ağlabatandır? Fel bu məsdərlərin hamısından yaranmışdır, yoxsa bu məsdərlərin hamısı və ya çoxsu feldən yaranmışdır?

Məsdər felin adıdır. Adın adlandırılmışlardan daha əvvəl meydana gəlməsi çətindir. جَلَسَ feli olmamışdan جُلوسٌ yaranmamışdı.

Məsdərin söz yaradıcılığı üçün əsas hesab olunması bir sıra narazılıqlara, anlaşılmazlıqlara səbəb olmuşdur. İnsanın bizim irəli sürdüyümüz həqiqəti araşdırmaq üçün İbn Yəişin Zəməxşərinin “Mufəssəl”inə şərhindən ibarət olan aşağıdakı paraqrafla tanış olması kifayətdir: “ Fellə bağlı olan isimlər qrupundan: Kitab müəllifi demişdir (Onlar 8 isimdir: məsdər, ismi fail, ismi məful, sifəti müşəbbəhə, ismi təfdil, ismi zaman, ismi məkan, ismi alət)”[11; 55- 65].

 

İstifadə olunmuş ədəbiyyatın siyahısı

Mahmudova G.Y. Müasir müəlliflərin ərəb ədəbi dilində leksik problemlər haqqinda fikirləri, Şərq filologiyası məsələləri» mövzusunda elmi konfransın materialları, Bakı, 2012

Mahmudova G.Y. Orta əsr müəlliflərinin ərəb ədəbi dilində leksik problemlər haqqinda, Ziya Bünyadovun 90 illiyinə həsr olunmuş beynəlxalq elmi simpozumun materialları, Bakı, 2012

Mahmudova G.Y. Müasir müəlliflərin ərəb ədəbi dilində iştiqaq haqqinda fikirləri, V.Məmmədəliyevin 70 illik yubileyinə həsr olunmuş elmi konfransın materialları, Bakı, 2012

Mahmudova G.Y. Ərəb ədəbi dilində leksik problemlər və  iştiqaq hadisəsi, Şərq filologiyası məsələləri» mövzusunda elmi konfransın materialları, Bakı, 2013

Mahmudova G.Y. Ərəb ədəbi dilində feli söz yaradıcılığı barədə bəzi fikirlər, AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitunun əsərləri, №3, Bakı, 2013

Mahmudova G.Y. Ərəb ədəbi dilində  söz  yaradıcılığının spesifik xüsusiyyətləri, XIII Respublika elmi konfransının materiallarıç, Bakı, 2013

Земская Е.А. Как делаются слова, Москва, Наука, 1989, 139 с.

Лоя Я. В. История лингвистических учений. Москва: ВШ, 1968, 308 с.

Майзель C.C. Пути развития корневого фонда семитских языков. Москва: Наука, 1983, 310 с.

Мамедалиев В.М. Категории времени, лица и наклонения глагола в современном арабском литературном языке. Баку: АГУ, 1979, 83 с.

Мамедалиев В.М. Основные пути образования неологизмов в современном арабском литературном языке / Лексика языков народов Ближнего и Среднего Востока. Баку: АГУ, 1983, с.15-19

هنا طرازي, الإشتقاق , بيروت ٢٠١٠ ٤٨٩ ص.

12.

إبراهيم أنيس. اللهجات العربية. القاهرة: دار المعارف، ١٩٥٢، ١٥٦ ص.

13.

إبراهيم أنيس. دلالات الألفاظ. القاهرة: دار المعارف، ١٩٥٨، ٢٥٥ ص.

14.

إبراهيم أنيس. من أسرار اللغة. القاهرة: دار المعارف، ١٩٥٨، ٢٧١ ص.

15.

Açar sözlər: ərəb ədəbi dili, söz yaradıcılığı, Bəsrə və Kufə qrammatika məktəbləri

Key words: arabic, word formation, Basrah and Kufah schools of linguistics

Ключевые слова: арабский язык, словообразование, школы грамматики Басры и Куфы

 

S U M M A R Y

Using a language or studying a language is impossible without learning the very words that constitute the vocabulary of the language. This is something we all realize when studying and researching a foreign language.

In this article, the author reviews the issue in Arabic language, clarifies certain statements of the representatives of Basra and Kufa schools of linguistics adn shares her own views as relevant.

The scholar also shares her view on the issue of division of nouns related to verbs into 8 types as per the comments of Ibn Yaish to Zamakhsharee’s “Mufassal”, and provides various arguments on the matter. 

 

S U M M A R Y

                Использование или исследование какого-то ни было языка невозможно без изучения слов составляющих языковой фонд. Данный факт наиболее чувствителен при изучении и исследовании иностранных языков.

                В данной статье автор рассматривает данный вопрос в контексте арабского языка, вносит ясность в суждения лингвистов школ грамматики Басры и Куфы, а также приводит свое мнение по соответствующим вопросам.

                Исследователь также делится своим видением вопроса деления существительных связанных с глаголами на 8 видов, согласно комментариям Ибн Йаиша по работе Замахшари «Муфассал», и приводит различные аргументы подтверждающие данную теорию.

 

Rəyçi: f.ü.f.d.Hüseynova Aynur

Zeynalova Sabina İslam qızı

SİNONİM CƏRGƏNİN DOMİNANTASI

Dilin ümumi sistemində alt sistem təşkil edən sinonim cərgə mikrosistem olsa da, qapalı deyil. Dilin inkişaf qanunauyğunluqlarına münasib olaraq sinonim cərgə darala, genişlənə və ya yox ola bilər. Məsələn, İ.Nəsiminin dilində rast gəlinən laməkan və məkansız sözləri bir zamanlar Azərbaycan dilində işlək olub sinonim sayılsalar da, dilimizin müasir dövründə laməkan sözü arxaikləşdiyindən bu sinonimik cərgə sıfra enmişdir.

Bu baxımdan sinonim cərgə haqqında mülahizə yürüdəndə dilin tarixi inkişafı nəzərə alınmalıdır. Belə ki, dilin inkişaf mərhələlərinin hər birinin özünəməxsus bənzərsiz sinonim cərgəsi ola bilər. 

Sinonim cərgə dərk olunan gerçəkliklə bu gerçəkliyin anlayışları arasında özünəməxsus bir körpüdür. Sinonim cərgə hər bir anlayışın müxtəlif cəhətlərdən mümkün çalarla ifadə olunmasına geniş imkan yaradır. Sinonim cərgə nə qədər geniş, sabit olarsa, anlayışın ifadə edilməsi də bir o qədər adekvat olar. Sinonim cərgələrin varlığının şərtləndirən “... sinonimlərin semantikasında müşahidə edilən məna diferensiallığı biliklərin daha dərindən qavranılmasına və möhkəmlənməsinə, hiss və duyğuların lazımi şəkildə ifadə edilməsinə kömək edir” (7, 38).

Bütün bunları ümumiləşdirdikdə belə bir qənaətə gəlinir ki, obyektiv  gerçəkliyin eyni hadisələrini ifadə edən sözlər sinonim cütlüklər və ya sinonim cərgələr formalaşdırır. Həqiqətən də, sinonimlərin varlığı onunla şərtlənir ki, bu sözlər oxşar mənalar ifadə etdikləri kimi, eyni zamanda fərqli semantik məzmunların da daşıyıcılarıdırlar.  Yəni, bu sözlər hər hansı bir nöqtədə birləşə

bildikləri kimi, müəyyən məqamlarda fərqli istiqamətlərə də yönələ bilirlər. Sinonim sözlərin hər biri sinonim cərgədə eyni mənanı ifadə edən digər sözdən müəyyən bir çalar, əlavə bir məna ilə fərqlənir.

Sinonim sözləri müəyyənləşdirən əlamətlərin birin­cisi sinonim sözlərdə ümumiləşdirici bir əsas mənanın olmasıdır (1, 121). Bu məsələ sinonim cərgənin dominantası problemi ilə bilavasitə əlaqəlidir. Rus dilçiliyində dominanta “dayaq söz” (A.P.Yevgenyeva (10), L.S.Kovtun (13), V.N.Tsıqanova (21), L.P.Sventsitskaya (16)), “özək söz” (2); (4) kimi nəzərdən keçirilir. T.K.Zakirova öz tədqiqatında dominantanı “sinonim cərgənin əsas mənasının daşıyıcısı və digər sözləri öz ətrafında toplayan söz” kimi izah edir. Müəllif belə hesab edir ki, dominantada ifadə olunan əsas semantik məzmunda digər sözlərin hər birinin ayrı-ayrılıqda ifadə etdiyi bütün məna çalarları, funksional və üslubi fərqli əlamətlərin hamısı cəmlənmiş olur (11, 27).

Dominanata dedikdə, sinonim cərgədə daha yüksək işləkliyə və semantik tutuma malik, üslubi cəhətdən neytral olan söz  nəzərdə tutulur. Sinonimik cərgədə dominantanın  (əsas sözün, dayaq sözün) müəyyən edilərək fərqləndirilməsi artıq bir normaya çevrilib. Bu söz sinonimik cərgənin digər sözlərindən daha dəqiq semantikası ilə seçilir, “bütöv cərgənin leytmotivi funksiyasını daşıyaraq cərgənin əsas xarakterini müəyyən edir” (12, 86). Dominanta üslubi cəhətdən mümkün qədər neytral olmalı, əlavə emosional və ekspressiv çalarlar daşımamalıdır. Bəzi hallarda dominantanın müəyyən edilməsi çox çətin olur.

Sinonim cərgə yalnız bir nitq hissəsinə aid ola bilər və sinonim cərgənin yalnız bir dominantası ola bilər. Dominanta sinonim cərgədə birinci mövqedə dayanır.

Dominanta sinonim cərgədə əsas anlayışı ifadə edən sözdür. O, digər sözlərlə əsas semantik məna baxımından balı olur. Sinonim cərgənin digər üzvləri əsas mənayla yanaşı əlavə məna çalarlarını da ifadə edərək bir-birindən üslubi cəhətdən fərqlənə bilirlər.

 Dominantaya nəzərən sinonim cərgənin digər elementləri ondan asılı sözlərdir. Dominanta sinonim cərgənin nüvəsi vəsifəsini daşıyaraq sinonimik cərgə üçün ən ümumi və ortaq olan semantik məna ifadə etməlidir.

Bəzi tədqiqatçılar hesab edirlər ki, sinonim cərgədə dominantanın müəyyən etmək həmişə mümkün olmadığından onun varlığını inkar etmək lazımdır. Məsələn, S.Q.Berejan belə hesab edir ki, “dominanta reallıqda sadəcə olaraq mövcud deyil.” (6, 85). Doğrudan da iki komponentli sinonim cərgədə dominantadan danışmaq gülüncdür. Dominantanın varlığını yalnız çoxkomponentli sinonim cərgələrə şamil etmək olar.

Sinonimik sıranın dominantasının müəyyən edilməsi sinonimlərin işlədilmə­sində vacib rola malikdir. Dominanta üslubi cəhətdən daha neytraldır və sinonimik sıranın digrə komponentləri onunla müqayisəyə gəldikdə mənalarındakı semantik çalar asanlıqla müəyyən edilə bilir (9, 10).

Sözlərin sinonimik sırasında əsas mövqe dominantaya məxsusdur. Bu sıradakı digər sözlər dominantanın variasiyaları kimi qəbul edilir. Bu halda dominantadakı məna, əlamət get-gedə azala və ya çoxala bilər.

Məsələn, yaş – sulu – nəm. Bu sırada dominanta yaş sifətidir. Sinonimik sıradakı digər sözlər get-gedə əlamətin zəiflədiyinə işarə edir. yəni, son mövqedə dayanan nəm sifəti dominant olan yaş sifətində ifadə olunan əlamətin azca varlığına işarə edir.

Dominanta sinonim cərgənin ən işlək komponentidir.  Sinonim cərgənin periferiyasına qədər (yəni ən son komponentinə qədər) işləklik aşağı düşür. Bu onunla əlaqələndirilir ki, semantik cəhətdən “mürəkkəb” olan sözlər, bir qayda olaraq, məhdud funksiyalara malik olurlar. Sözün işləkliyi onun digər leksik vahidlərlə uyğunluğundan asılıdır. Məntiqi olaraq, belə bir qənaətə gəlinir ki, “sinonim cərgənin dominantasının uyumluluq potensialı daha yüksəkdir” (14, 12).

Məsələn, cavan — gənc — yeniyetmə — azyaşlı və s. Bu sırada cavan sözü bütün canlılara və hətta bitkilərə aid edilə bilər: cavan ağac və s. Amma gənc ağac demək doğru deyildir.  Sinonimik sıranın digər komponentləru ancaq insan anlayışı bildirən sözlərlə uyumluluq təşkil edərək kontekst daxilində işlənə bilər.

Əslində dominanta heç bir əlavə məna çalarına malik olmayan sözdür. Lakin bəzən sözlərin polsemantikliyi dominantanın müəyyənləşməsində bir sıra çətinliklər yarada bilir. Bu baxımdan da dominanta kimi seçilən sözdə yalnız və yalnız bir mənaya diqqət yetirmək kifayət edir. Məsələn, gülməli — əyləncəli — komik— yumoristik — satirik sinonim cərgəsində dominanta gülməli sözüdür. Belə ki, digər elementlərin hər biri ilk öncə “gülməli” anlayışını ifadə edərək ona müxtəlif çalarlar əlavə edirlər.

Sözün sinonim əlaqələrə daxil olma qabiliyyəti çoxmənalılıqla sıx əlaqədədir. Çoxmənalı söz öz müxtəlif mənalarına görə sinonim cərgələrə daxil ola bilir. Məsələn, böyük sifəti ölçü bildirdikdə nəhəng, yekə, zorba, pəzəvəng, iri sözləri ilə eyni sinonim cəərgədə dayanır. Gücün dərəcəsini bildirdikdə isə (böyük tufan) güclü sözünə sinonim olan sözlərlə eyni sinonim cərgədə mövqe alır.Yaş bildirdikdə isə (böyük oğlan) yetişkin, həddi-bluğa dolmuş sözləri ilə eyni sırada sadalanır.

 Nəzərdən keçirilən material göstərir ki, “sinonim cərgədə mərkəzdən qütblərə doğru hərəkət etdikdə uyumluluq potensialı aşağı düşür” (14, 14) (əlamət çoxalır - əlamət - əlamət azalır). Yəni dominantanın ifadə etdiyi əlamətin azalıb çoxalmasından asılı olmayaraq onun bütün variasiya və ekvivalentləri, yəni sinonimləri işləklik baxımından  dominantadan aşağı mövqedə dayanırlar.

Dil strukturunda eyni anlayış ifadə edən iki və ya daha artıq sözün varlığı bu sözlərin paradiqmatik özək baxımından müxtəlif funksiyalara malik olmaları ilə izah edilir. Sinonimlərdən hər biri hər hansı bir məyyən cəhətdən denotatı ifadə edir. Bu cür leksik vahidlərin ən optimal təhlili “komponentlər səviyyəsində aparılan təhlil”dir (19, 24). Sinonim cərgənin elementlərini komponentlərinə görə təhlil etdikdə məlum olur ki, hər hansı bi sinonim söz digəri ilə çox nadir hallarda üst-üstə düşə bilir. Halbuki, onların semantik strukturları müəyyən nöqtədə bir-biri ilə kəsişir. V.Q.Qak qeyd edir ki, “komponentlərin təhlili zamanı sözün ayrılıqda mənası araşdırılır” (8, 97). Lakin sözün məna strukturunun araşdırılması onun müfaviq “məna sahəsinin”  (20, 15) kəsişdiyi digər sözlərlə müqayisəsi zamanı mümkün ola bilər, bu səbəbdən də komponentlərə görə təhlil yalnız hər hansı bir müəyyən qrup sözlərə şamil olunur. Bu baxımdan İ.V.Arnold haqlı olaraq qeyd edir ki, komponent təhlili dedikdə,  mənanın komponentlərinin təhlili nəzərdə tutlmalı və bu məna komponentləri sözün ifadə etdiyi məzmuna daxil olan komponentlərdir (5, 137).

E.N.Urtenova qeyd edir ki, dominanta haqqında vahid fikir mövcud olmasa da, sinonim cərgə dominantaya və ya semantik dominantaya — bir növ başlıq və ya dayaq sözə malik olmalıdır. Dominanta dedikdə isə əksər hallarda sinonimik cərgənin nüvə sözü, neytral sözü, daha çox işlək olan sözü və sinonimik cərgənin hüdüdlarını müəyyən edən söz nəzərdə tutulur (17, 22). 

Sinonim cərgəni mikrosistem kimi nəzərdən keçirdikdə buradakı üzvlərin eyni məna ətrafında toplaşmasına rəğmən onların fərqli mənalar ifadə etdiyinin də şahidi oluruq  (16, 47). Məsələn, N.Y.Filipoviç belə hesab edir ki, sinonim cərgəyə daxil olan hər bir leksik vahid, komponent bu sırada dayanan digər sözlərdən fərqli olaraq onlarda ifadə oluna bilməyən semantikanın daşıyıcısıdır. Yəni hər bir komponent özünə görə orijinaldır. Sinonimlər məhz bu cəhətdən (bir-birinin tam eyni olmadığı üçün) dil üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir. Onlar dilə zənginlik və ifadəlilik gətirərək ən kiçik nyuansların belə, ifadə olunmasını mümkün edir. Sinonimlərin seçilməsində linqvistik amillərlə yanaşı ekstralinqvistik amillər də (insanın individual üslubu, digər amillərin və situasiyaların formallığı / qeyri-formallığı) nəzərə alınır (18, 7).

Məsələn, ingilis dilində able (bacarıqlı), capable (qabiliyyətli), competent (səriştəli), qualified (müəyyən bilik və bacarıqlara yiyələnməklə səriştəli olan) sifətlərindən ibarət sinonim cərgəyə daxil olan bütün komponentlər bacarıqlılıq əlamətini ifadə edirlər, lakin onlar arasındakı müəyyən məna çalarlarındakı fərqlərə diqqət yetirək: able və capable sifətləri sadəcə olaraq bacarıqlı olmaq, bacarığa malik olmaq anlayışları ifadə edirlər. able sifəti daha çox predikativ capable sifəti isə atributiv mövqedə çıxış edir (capable machinist).

Onların sinonimləri olan competent və qualified sifətləri isə yuxarıdakı leksik vahidlərin ifadə etdikləri semantikanı daha dəqiq  ifadə edərək, müəyyən bir peşəkar sahədə müşahidə olunan bacarığa işarə edirlər. Belə ki, qualified sifəti semantika baxımından daha da irəliləyərək xüsusi sahədə müəyyən biliklər əsasında qazanılmış bacarığa işarə edir. Bununla da bu sinonim cərgənin son iki komponentində semantika daha da dəqiqləşərək daralır.

Bu məna fərqliliyi sinonim cərgənin əsas meyarı olaraq onun üzvlərini bir-birinə cəzb etdiyi kimi, eyni zamanda onları bir-birindən ayırır. Sinonimlər arasında müşahidə olunan bu fərqlilik bir çox hallarda onların məzmun tutumu ilə izah olunur. Ənənəvi olaraq dilçilik ədəbiyyatında bu, “məna çaları”  anlayışı ilə ifadə olunur.

“Məna çaları” anlayışı əslində mübahisə doğuran bir termindir. Lakin bu termin sinonimlərdə müşahidə olunan ən kiçik fərqliliyi belə ifadə edə bildiyindən (daha dəqiq ifadə edə bildiyindən) bu termini bir çoxları ilk əvvəl inkar etsələr belə, sonradan onu qəbul etmək məcburiyyətində qalmışlar. “Məna çaları” anlayışının əsas xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, bu anlayış bütün hallarda öz anlamını qoruyub saxlayır və heç bir diferensiyaya məruz qalmır (3, 129-135). “Məna çaları” anlayışını dəqiqləşdirən L.A.Novikov qeyd edir ki, funksional planda onun əsasını sinonimlərin hər birinin individual uyğunluğu təşkil edir (15, 22). Ş.S.Xanbikova və F.S.Safiullina “məna çaları”nı sözün semantik xüsusiyyəti adlandıraraq onu “anlayışı formalaşdıran əlamətlərin vahidliyi” kimi nəzərdən keçirir. Bu tədqiqat işində isə “məna çaları” kimi elə diferensial semantik əlamətlər nəzərdə tutulur ki, onlar sinonim cərgəyə daxil olan üzvlərin individuallığını şərtləndirir.

Dilçilik ədəbiyyatında “məna çaları”na görə və ya diferensial semantik əlamətlərə görə fərqlənən sinonimləri, adətən, ideoqrafik sinonimlər adlandırırlar. İdeoqrafik sinonimlər arasında müşahidı edilən fərüli cəhətlər müxtəlif xarakterli ola bilər. Məsələn, Azərbaycan dilində sinonim sifətləri nəzərdən keçirərkən onlar arasındakı diferensial fərqin əsasən əlamətin azalması və ya çoxlaması istiqamətində olduğu aşkar edilir.

Yuxarıdakıları ümumiləşdirdikdə, beləliklə, aşağıdakı nəticələrə gəlinir:

— sinonim cərgə dildə vahid bir mikrosistemdir;

— sinonim cərgənin əsası onun dominantasıdır;

— sinonim cərgənin strukturu komponentlərin təhlili metodu ilə müəyyən edilir və bunun nəticəsi olaraq sinonim cərgənin üzvlərinin fərqli əlamətləri müəyyən edilir;

---sinonim cərəgəyə daxil olan üzvlərin oxşar və fərqli əlamətləri sinonim əlaqələrin əsasını, özəyini təşkil edir.

 

İSTİFADƏ EDİLMİŞ ƏDƏBİYYAT SİYAHISI:

1.  Dəmirçizadə Ə. Azərbaycan dilinin üslubiyyatı, Bakı, 1962, 271 s.

2. Абрамович A.B. Выбор слова и синонимия // Русский язык за рубежом. 1970, № 4, с. 41-45.

3. Алектрова А.П. Об оттенках значений лексических синонимов // Синонимы русского языка и их особенности: сб.науч.тр. Ленинград, Наука, 1972, с.123-137.

4. Антрушина Г.Б., Афанасьева О.В., Морозова Н.Н. Лексикология английского языка. Москва, «Дрофа», 2001, 230 с.

5. Арнольд И.В. Семантическая структура слова в современном английском языке и методика его исследования Текст, Ленинград, «Просвещение», 1966, 192с.

6. Бережан С.Г. Семантическая эквивалентность лексических единиц. Кишинев, “Штиинца”, 1973, 372с.

7. Брагина A.A. Функции синонимов в современном русском языке : дис. ...д-ра филол.наук. Москва, 1979, 415 с.

8. Гак В.Г. Беседы о французском слове. Из сравнительной лексикологии французского и русского языков. 2-е изд., Москва, «КомКнига», 2006, 336 с.

9. Джалилова  Патимат-Захра И. Синонимы и синонимические отношения в лексике кумыкского языка. АКД. Махачкал, 2003, 21 c.

10.Евгеньева А.П.Основные вопросы лексической синонимики /Очерки по синонимике современного русского литературного языка. Москва, 1966, с.4-17.

11. Закирова Г. К. Синонимы в языке тюрко-татарских письменных памятников периода Золотой Орды. автореф. дис. на соиск. учен. степ. канд. филол. наук. Казань, 2007, 27 с.

12. Клюева В. Н. Краткий словарь синонимов русского языка. Москва, «Учпедгиз», 1956, 280 с.

13. Ковтун Л.С. О значении слова // Вопросы языкознания. 1955, №5, c. 65-77.

14. Магомедова П.М. Лексико-семантический и функциональный анализ имен прилагательных в кумыкском языке (в сопоставлении с арабским). Махачкала, 2004. АКД, 20 c.

 15. Новиков Л.А. Семантика русского языка : [Учеб. пособие для филол. спец. ун-тов] .Москва, «Высш. шк», 1982, 272 с.

16. Свенцицкая Л.П. Принципы и приемы сопоставительного изучения синонимии в английском и русском языках: опыт парадигматического и синтагматического описания: дис. ... канд.филол.наук .  Москва, РУДН, 2000, 207 с.

17. Уртенова Э.Н. Синонимы и синонимические отношения в лексике карачаево-балкарского языка (сравнительно с кумыкским). АКД, Махачкала, 2004, 26 c.

18. Филиппович Н.Ю. Анализ синонимической группы прилагательных с семантическим компонентом «способность» в английском языке. АКД, Москва, 2002, 19 c.

19. Хоменко O.E. Моделирование синонимической парадигмы с доминантой «страх»: дис. ... канд.филол.наук. Ставрополь, 2006, 184 с.

20. Шмелев Д. Н. Очерки по семасиологии русского языка. Изд. 3-е. Москва, URSS ЛКИ, 2008, 243 с.

21. Цыганова В.Н. Синонимический ряд: Очерки по синонимике русского литературного языка. Москва-Ленинград, 1966, с. 167-184.

             Açar sözlər: sinonim cərgə, dominanta, semantik nüvə, məna çaları, özək söz

Ключевые слова: синоним ряд, доминанта, семантическое ядро, оттенки смысла,

Keywords: synonymous row, dominant, semantic nuclear, shades of meaning, nucleus word

 

РЕЗЮМЕ

Условия для определения доминанты синонимического ряда рассматривается в статье. Хотя многие исследователи отрицают существование доминанта, но не пренебрегают доминантом синонимического ряда. Доминанта рассматриваться как основной или ядром элемента синонимического ряда. Основное смысловое значение синонимического рядя лежит на доминанте. Другие компоненты собираются вокруг него формируя синонимическиц ряд. Это очень важно иметь общее значение в установлении синонимических слов.

      SUMMARY

The article reviewed the criterias for determining dominant of synonymous row. Even though, many researchers deny the existence of dominant, the dominant component of synonymous row haven’n been disregarded. Dominant is a considered as a basic or a nucleus element of synonymous row. The basic semantic meaning synonymous row lies on the dominant. Other components are in gathered around it formed synonymous row.  It is very important to have a general meaning in setting of synonymous words.

 

Rəyçi: prof.Ə.Ə.Rəcəbli

 

Абдурахманова Кенуль

ВЛИЯНИЕ ИНТЕНЦИОНАЛЬНОГО СОСТОЯНИЯ КОММУНИКАНТОВ НА ВЫБОР СТРАТЕГИИ ВЫРАЖЕНИЯ ЭМОЦИЙ

По аналогии с выражением точки зрения возможно эксплицитное и имплицитное выражение эмоций. В тексте художественного произведения эксплицитное выражение авторских эмоций и их имплицитное выражение совпадает со стратегиями «самовыражения» и «объективного изложения». При этом репрезентация эмоций персонажей носит субъективно- объективный характер.

Если цель автора - «поднять в душе читателя впечатление», то он ищет приемы воздействия, «искусно соединяет точные формы и способы повествования». На горизонте у автора читатель, его восприятие, его эмоциональное состояние. Такой текст принято называть эмоциогенным. Зачастую автор преследует свои личные интересы, создавая тексты. Такие тексты также могут затрагивать воображение читателя, могут растрогать, поразить, взволновать его. Целью такого творчества может быть материальное вознаграждение - «это допустимая «халтура» ради хлеба насущного.  Но такие произведения порой становятся самыми любимыми среди читателей.

Другой целью автора может стать объективация собственных переживаний, облегчающая исповедь, в которой и «...слово о мире сливается с исповедальным словом о себе». Читатель также может быть растроган, поражен, взволнован, хотя это не входило в расчеты автора. Читательская интерпретация «неизбежно выходит за рамки субъективного замысла автора».И творчество писателя, и «чтение» читателя становятся переживанием: эстетическим и эмоциональным.

Важными характеристиками языковой личности автора представляются приемы и способы передачи эмоций. В психолингвистике модель языковой личности дается описательно в связи с дискурсивной деятельностью. При этом используются различные подходы к дискурсивной деятельности: использование коммуникативных стратегий, уровень владения риторическими и нериторическими жанрами, социально-культурные стереотипы речевого поведения, способность переходить от одного жанра к другому, адекватность выбора внутрижанровых тактик, тип речевой культуры, половая, профессиональная принадлежность, лингвокреативность и социально-психологические, психофизиологические особенности.

Все вышеуказанные параметры дискурсивной деятельности можно применить для изучения языковых личностей персонажей художественных произведений. Для образа автора же в первую очередь важны те коммуникативные стратегии, которые он использует, а также способность к переходу от одной «маски» к другой (изображение речи героев с учетом всех измерений дискурса и тем самым соблюдение психологической и дискурсивной правды изображенных языковых личностей).

Влияние интенционального состояния на проявление эмоций участников коммуникации особенно ярко проявляется в конфликте. Именно конфликтная ситуация является прототипическим контекстом репрезентации эмотивности. Конфликт задает интенциональное состояние интерпретатора на основании полученных сведений об интенциональном состоянии дискурса. Конфликт обнажает очаги фрустрации, проводит их в языковую ткань в виде эмотивности (языковых единиц, репрезентирующих отрицательные эмоции). Рассмотрим сказанное на примере: 'The trouble with you, Bill,' said Nan, 'is that for all your noisy Labour Party views you're a snob at heart. You want your children to be ladies and gents. But anyhow, quite apart from money, you haven't the personality to be a public man. You'd much better get on with writing that school textbook.' 'I've told you already,' said Мог, 'it's not a textbook.' Мог was writing a book  on the nature of political concepts. He was not making very rapid progress with this work, which had been in existence now for some years. But then he had so little spare time. 'Well, don't get so upset,' said Nan. 'There's nothing to get upset about. If it's not a textbook, that's pity. School textbooks make money. And if we don't get some extra money from somewhere we shall have to draw our horns in pretty sharply. No more Continental holidays, you know. Even our little trip to Dorset this year will practically be ruinous, especially if Felicity and I go down before the term ends.' 'Oh, for Christ's sake, Nan,' said Мог, 'do shut up! Do stop talking about money!' He got up. He ought to have gone into school long ago. 'When you speak to me like that, Bill,' said Nan, 'I really wonder why we go on. I really think it might be better to stop.' Nan said this from time to time, always in the cool, unexcited voice in which she conducted her arguments with her husband. It was all part of the pattern so was Mor's reply. 'Don't talk that nonsense, Nan. I'm sorry I spoke in that way.' It all passed in a second (6, 11-12).

Анализ эмотивного содержания контекста целесообразно начать с определения интенциональных горизонтов участников дискурса. Отметим, что отрицательные эмоции являются результатом первичного конфликта горизонтов. Результирующее интенциональное состояние может быть охарактеризовано как реакция на несовпадение поведения адресата с  ожиданиями адресанта. Такое интенциональное состояние связано с фрустрацией и, следовательно, продуцирует отрицательные эмоции. В анализируемом контексте на горизонтах участников выделяется несколько критических точек, вызывающих фрустрацию:

1. Расхождения в оценках будущего детей (эта часть конфликта не включена в цитируемый отрывок, но обусловливает общую интенциональность дискурса). Супруги занимают вынужденно согласованные позиции в оценках способностей сына и дочери, причем, отец уступает матери в оценки способностей дочери; мать же вынуждена соглашаться с оценкой перспектив сына. В результате длящийся компромисс носит характер фрустрации, вызванной расхождением намерений, с одной стороны, и действительности, с другой стороны. Скрытая фрустрация периодически проявляется на интенциональных горизонтах Нэн и Мора.

2. Расхождение в оценках намерений Мора участвовать в выборах на стороне Лейбористской партии. Это еще один очаг фрустрации.

3. Расхождение в оценках финансового состояния семьи: у Нэн – фрустрация на почве дефицита, а у Мора - на почве отказа от признания денег ключевым условием успеха.

4. Расхождение в оценках книги, которую пишет Мор: высокая, идейно-ориентированная у последнего, и заниженная, прагматически-ориентированная у Нэн.

Это основные очаги фрустрации, о которых сообщает исследуемый дискурс. При этом очаги фрустрации 1, 2 и, частично, 3 зафиксированы в первом высказывании Нэн, стратегия которого может быть выражена в пропозиции: «я объявляю тебя снобом». Цель этого высказывания – компенсация фрустрации, а именно, попытаться восстановить справедливое положение дел в мире - с точки зрения Нэн - и, таким образом, хотя бы частично привести к согласию ожидание и результат.

Эмотивность, таким образом, имеет двойной характер. С одной стороны, она - плод фрустрации, интенционального состояния разочарования. С другой стороны, она усилена убеждением в том, что супруг является снобом. Поэтому языковые средства выражения эмотивности так прямолинейны и отличаются высокой плотностью. Важным фактором является при этом малое социальное расстояние и параллельность социальных ролей, что ведет к прямому выражению иллокуции.

Для выражения эмоций использована, главным образом, репрезентативно-иконическая стратегия (прямая речь) и стратегия объектно-аналитического нарратива (описание того, что персонаж подумал и почувствовал).

В приведенном фрагменте представлен конфликт, который является ключевым в завязке сюжетных линий повести. Сценарий конфликта задает основные текстообразующие линии. Для читателя этот эпизод дает основу интенционального горизонта, определяет круг предпонимания. Высокая плотность эмоций в цитируемом диалоге показывает общую эмоциональную направленность произведения.

Понятие «плотности эмоций» носит не терминологический, а скорее метафорический характер. Хотя сам термин «плотность» используется в лингвистике часто. Например, З.Я. Тураева использует понятие «плотности действия «: «... художественное время не нейтрально к плотности действия. Под плотностью действия мы понимаем быстрое или медленное течение действия в произведении» (3, 15).

Однако эмоциональность в тексте не всегда выполняет текстообразующую функцию. Эмоциональность может выполнять более частную задачу: служить средством создания образа героя. Вкрапление конфликтных ситуаций, в которых проявляется эмоциональное речевое поведение персонажей произведения, можно отнести к характеризующим элементам в художественном целом произведения. Но и в этом случае высокая эмоциональная плотность позволяет читателю выйти на новый круг интерпретации художественного произведения. Проиллюстрируем сказанное примером:

'You could be killed!' She was vehement.

'That would solve everything.'

'I'd never forgive myself if they killed you, never! I'd feel it was me somehow that had done it. Joe likes you, you know.'

'Why?'

'Because he was very impressed by something I told him you said. Joe is a marvelous judge of people and of course he plays the piano like nothing you've ever heard.' Enid took a long swig of Coca-Cola from bottle. She had been, she declared, on the wagon for some weeks. 'Until the war is over. That's my war effort.'

I don't suppose you'll stop seeing him while I'm gone.'

'If you want me to, really want me to, I will.' She looked at him very straight.

Unlike Diana, she always looked him in the eye. Her gaze was most constant and candid when she was lying. He wondered if she was lying now.

'I really want you to.' Clay fell into the familiar rhythm. She sighed. 'You are the most selfish person I've ever known. All you can think of is your own convenience. If you'd ever thought of me for just one moment, this would never happened.' She indicated the drawing room. 'This was apparently the Georgetown house.

He raced through the next few moves. 'If I'd taken you out every night to parties, you'd never gone to bed with Ernesto. But because I preferred my career, which is a failure, to being with you twenty-four hours a day, you went to bed with Navy Joe. Yes. Yes. Yes.'

She looked at him reproachfully. The game was sacred. Neither was allowed to skip moves. 'If you're going to take that tone,' said Enid, taking it herself, 'why did you come here at all?' (7, 157).

Предлагаемый отрывок из художественного произведения также показывает ссору супружеской пары. Их взаимоотношения базируются на большей социальной дистанции: они живут раздельно, редко видятся. Их общение - это скорее игра, которая должна происходить по правилам, играющим роль институциональных ограничений. В данном случае эмоциональность—инструмент, позволяющий раскрыть героям свой внутренний мир, и правда прорывается наружу, нарушая установившиеся модели поведения. Такой прорыв эмотивности в текст характерен для полифонического произведения, в котором автор пытается показать все измерения человека.

Читатель, обнаружив в поведении героя новые аспекты, уточняет свое понимание произведения и сверяет новое понимание с предпониманием, которое возникло в самом начале чтения. В приведенных выше фрагментах художественных произведений дан анализ эмоций, которые принято называть направленными эмоциями. Речь идет об интенциональном эмоциональном состоянии: анализируются способы выражения эмоционального отношения, направленного на собеседника. Таким образом, мы имеем дело с репрезентацией заведомо интенционального отношения. Для его языкового воплощения используется стратегия объектно-аналитического нарратива и репрезентативно-иконическая стратегия.

 

Список литературы

Архипов               И.К. Проблемы языка и речи в свете прототипической семантики // Проблемы лингвистики и методики преподавания иностранных языков. Studia Lingüistica 6. Тест-Принт, СПб., 1998, с.5-21.

Вежбицкая А. Язык. Культура. Познание. Русские словари, М., 1997.

Тураева З.Я. Этнопсихологические особенности адресованности текста // Языковая система и социокультурный контекст. Studia Lingüistica 4. Тригон, СПб.,1997. С.133-143.

Хабибрахманова Р.Р. Высказывания общего смысла: основные характеристики и функции (на материале английского языка). Дисс. ...канд.филол.наук. СПб, 1998

Шаховский           В.И. Категоризация эмоций в лексико-семантической системе языка. Изд-во Воронежского ун-та, Воронеж, 1987

Marshall A. I Can Jump Puddles. Longman, Cheshire. 1979. - (A.M.P.).

Nabokov V. Speak, Memory. New York, Vintage International. 1989. - (V.N.).

Ключевые слова: Эмотивность, категория, психолингвисти­ческий, дискурс, текст, макроструктура, семантика, коммуникативный, когнитивный, прагматический. Теоретическая часть статьи была обоснована примерами из литературы.

Açar sözlər: Emotiv, kateqoriya, psixolinqvistika, diskurs, mətn, makrostruktur, semantika, kommunikativ, koqnitiv, praqmatik

 

Резюме

В статье говориться о способах выявления разноуровневых лингвистических средств в репрезентации категории эмотивности в тексте. Художественные произведения, будучи отражением реальности, отражают все проявления эмоциональности человека.

 

 

Xülasə

Məqalədə mətndə emotiv kateqoriyanın reprezentasiyasında müxtəlif dərəcəli linqvistik vasitələrinin üzə çıxardılmasından bəhs edilir. Ədəbi əsərlər, reallığın bir əksi olaraq, insan emosiyalarının bütün təzahürünü əks etdirirlər. Nəzəri hissə bədii ədəbiyyatdan missallarla təstiqlənibdir.

 

Summary

The article talks about representation of emotive category in text in different grade linguistic means. Literary works, as the reflection of reality, mirors all spectors of human emotions.Theoetical part of the article was approved by litteary works.

 

Key words: Emotive, category, psycholinguistic, discourse, text, macrostructure, semantic, communicative, cognitive, pragmatic

 

Rəyçi:  Prof. F.E.D Azad Yəhya oğlu Məmmədov

 

Ахундзаде Л.М., Оруджева Н.Г.

ПЕРЕВОД ТЕРМИНОВ И  ТЕРМИНОЛОГИЧЕСКИХ ОБОРОТОВ

В словарном составе языка различают два основных семантических типа слов: общеупотребительные слова и термины. Они находятся в постоянном и глубоком взаимо­действии между собой. Научные термины органически связаны со всем словарным составом языка. Следова­тельно, смысловая природа терминов понятна лишь в свя­зи с общеупотребительной лексикой языка. По мере рас­ширения границы человеческих знаний, растет потребность в новых определениях для новых понятий в освоенных об­ластях науки,— соответственно расширяется также и сло­варный состав.   

В настоящее время наука, компьютерная техника, телевиде­ние, радио, кино и т. д. развиваются такими быстрыми темпами, что имеющиеся словари и справочники часто от­стают от новой терминологии и не могут полностью удов­летворить читающего современную иностранную литературу. Поэтому в некоторых случаях приходится прибегать к иноязычному корню, как, например, «импеданс», «реверсирование», «поляризация», «скинэффект», «сканер» и др. В других случаях следует давать описательный перевод, т. е. перево­дить термин не одним словом, а несколькими. Так, в английских текстах по телевидению мы часто встречаемся с терминомtuner. Этот термин пере­водится распространенно, описательно как «каскады, ко­торые настраиваются на принимаемую станцию», хотя дословный его перевод: «настроечное устройство». Также описательно переводятся и терминыvideochannel («канал промежуточного частотного изображения»), thelumino sitycurveof theeye («кривая освещенности глаза»). Однако отсутствие в настоящее время точных лексиче­ских соответствий научному или техническому термину не означает, что в дальнейшем невозможно будет найти ему эквивалент.

Бурный рост современной науки и техники, как мы уже отмечали, вызывает необходимость в чрезвычайно диффе­ренцированной и многооб­разной специальной технической терминологии, и язык широко использует имеющиеся слова для закрепления новых понятий. При переводе научно-технических текстов требуется совершенно отчет­ливое понимание этой новой терминологии и умение точно передать ее на родном языке. Ко всякому термину следует подходить не как к обо­собленной смысловой единице, стоящей вне всякой связи с окружающими его словами, а как к слову, за которым закреплено определенное техническое значение, но ко­торое может изменить свое содержание в зависимости от той отрасли, где этот термин применен. Это и должно быть основным принципом перевода. Надо прежде всего помнить, что новые термины нередко происходят от общеупотреби­тельных слов, которые продолжают существовать в языке, наряду с терминами.

В этом случае о термине можно сказать, что он имеет ту же форму и то же звучание, что и слово основного сло­варного фонда, являясь его омо­нимом. Проблема омонимии представляет собой одну из сложнейших проблем языко­знания, и решение ее не входит в задачи данной статьи. Следует только отметить, что образование омонима — это результат посте­пенного и долгого развития данного слова. На многих примерах расширения значений уже существую­щего слова можно видеть, что изменение слова в сторону приобретения им нового терминологического значения свя­зано с чрезвычайно характерным для английского языка явлением полисемии или много значимости. С этим явле­нием постоянно приходится сталкиваться и в технических текстах. Однако полисемия технических терминов носит особый характер. Можно привести в пример известное всем словоpipe, которое первоначально означало простой музы­кальный инструмент. Оно сохраняет это значение и теперь. Но по мере развития языка,pipe стало применяться к другим предметам, сходным по форме, а именно, к полым цилиндрам. В техническом языке — это всякая труба или трубопровод, а также пустота, образующаяся в отливке, усадочная раковина.

В словеpocket обычное значение «карман» расширяется, обозначая и «хранилище» или «гнездо», «залегание место­рождения», «предохранительный жолоб для прокладывания проводов» и т. д.

Существительное box имело раньше значение маленького сосуда, но в дальнейшем более узкое понятие исчезло, и это слово начало означать вообще вместилище, так что и большой ящик стал называтьсяbox. В технической терминологии в зависимости от специальности это может быть: «кожух», «вкладыш подшипника», «крень» (в горном деле), «ячейка в шрифт кассе» (полиграфия).Последние примеры показывают, что хотя данный тер­мин и не совпадает по значению в различных отраслях тех­ники, но оттенки этого значения близки к основному. Мы нередко встречаемся с терминологической полисемичностью, когда каждый специальный термин сохраняет свою специфику, а также определенную смысловую связь как с основным понятием, так и со всеми остальными терминами, являющимися производными от него.

В подобных случаях можно говорить о своеобразной «радиации». Этот процесс заключается в том, что основное значение находится как бы в центре, а вторичные значе­ния исходят из него во всех направлениях, подобно лучам. Каждое из них технически независимо от другого, но в своей основной общеязыковой номинации может быть приве­дено к главному значению. Так основное значение существительного body — это «главная часть», «основа чего-либо». Из основного же значения развилось большое коли­чество оттенков приме­нительно к специфике предмета, о котором идет речь: «кор­пус», «остов», «ствол», «масса» (чего-либо), «в полном составе» и т. д. Примером этого явления может также служить слово handling, основное значение которого: «обращение с чем- либо», «манипулирование». Термин handling приобретает в различных отраслях техники следующие производные значения: «передача материала с одного рабочего места на другое» (внутризаводской транспорт), «передача из цеха в цех» (организация производства), «углеподача» (тепло­техника), «золоудаление» (котельные установки). Терминdressing, имеющий основное значение — «при­дание нужного вида», приобретает в различных специаль­ных областях следующие значения: «обрубка» (литейное дело), «правка инструментов» (станко инструментальное дело), «обтесывание», «шлифовка» (строительное дело), «обогащение» (руд). Однако трудность заключается в том, что даже в одной и той же специальности один и тот же термин имеет раз­ные значения. Например, для гидротехниковlevelозначает «уровень», «разница уровня», «нивелир», «подъем», «отметка воды». The reduced level (черная отметка). The spirit level (спиртовой  уровень). Терминdrawing в черной металлургии означает: «вы­тяжка», «воло­чение», «отпуск» (при термообработке), «из­влечение слитков из изложниц с помощью стриперного крана» и т. д.

В технической терминологии часто встречаются так называемые функциональные термины (определение Я. И. Рецкер), функция которых почти совершенно ясна по смыслу самого слова. Сюда относятся такие тер­ми­ны как «палец», «язык», «головка», «ножка», «горловина», «корпус» и т. д.

Вряд ли можно сомневаться, что осмыслить эти термины можно только в том случае, когда четко понимаешь са­мо явление, процесс или конст­рук­тивную деталь. В этом отношении характерны следующие примеры. Типографская литера (буква) имеет некоторые назва­ния, соответст­ву­ющие частям человеческого тела.

Body (тело) — «корпус», «основа литеры». На нем имеется рельефное изображение буквы.

   Foot (нога)—«ножка литеры» (нижняя часть литеры).

Shoulder (плечо) — «заплечико литеры» служит для размещения на них штрихов некоторых строчных букв, выходящих за линию шрифта.

Однако английское словоface (лицо) в названии час­ти литеры означает «очко».

Английское neck (шея) означает «головку» литеры, верх­ний конец ее. Английское beard (борода) — синоним, оз­начающий «головку», а не «бородку».

Понимание значения обиходного слова, легшего в основу термина, конечно, помогает понять его, но правильно перевести этот термин можно, только зная соответствующий русский термин и отдавая себе отчет в данной конструкции или процессе. В этом отношении чрезвычайно характерны также следующие примеры: 183 ft. downstream from the toe of the spillway is a con­crete-paved stilling basin containing two rows of concrete baffle blocks.

«В 183 ф от носка водослива имеется бетонный водобой­ный колодезь, содержащий два ряда бетонных защитных блоков».

The operating cylinder is bolted to the front of the frame and accurate alignment is ensured by the provision of horizontal and vertical lockating tongues.

«Рабочий цилиндр прикреплен болтами с передней сто­роны станин и точное центрирование обеспечивается на­личием горизонтально и вертикально расположенных ши­пов».

Нередко обиходное слово, превратившееся в тексте в термин, можно понять только по общему контексту. Приведем следующие  примеры.

The safety inspector gave the boiler a clean bill of health.

Надо знать вольности технического американского язы­ка, чтобы это предложение перевести следующим образом:

«Инспектор по технике безопасности дал паспорт год­ности котла».

Time is a remarkable thing for measuring speeds, flows and other things, but it telescopes when events come thick and fast.

Переводящему пришлось долго подумать над тем, как перевести глагол totelescope. Прямое его значение — накладывать одно на другое, сплющивать, вдвигать одну часть в другую — ему в прямом смысле не подходило, и лишь после долгого размышления, в результате синтеза всех этих значений он пришел к тому, что надо взять переносное значение «сокращаться», «сливаться» (во вре­мени), и перевел следующим образом:

«Время — замечательная вещь для измерения скорости протекания процессов и других явлений, но оно сокра­щается, когда события протекают быстро, одно за дру­гим».

В технике очень часто бывает, что обычный глагол, отно­сящийся к категории наиболее употребительных, приоб­ретает в отдельных случаях специфическое и, можно даже сказать, терминологическое значение.

Особенно характерен в данном случае глагол torun.

The specimen is running out of truth.

«Образец теряет правильную форму» (при литье).

The specimen is running true.

«Образец получает правильную форму» (при литье).

Или возьмем глагол tomeet.

The new machine meets the most exact requirements.

«Новая машина отвечает самым строгим требованиям».

При переводе технической литературы приходится стал­киваться и с многозначностью терминолого-фразеологических оборотов. В технических текстах не реже, чем в художественных текстах, встречаются глаголы с пост­позиционными предлогами или по терминологии Б.А. Ильиша «послелогами», а также и с другими словами, срос­шимися с данным глаголом. В отдельных случаях они приобретают самые разнообразные значения, часто не имею­щие ничего общего ни друг с другом, ни с самим исход­ным глаголом, взятым без послелога. Для иллюстрации можно привести несколько техни­ческих значений таких глаголов: tomakefast — «прикреп­лять», tomaketrue (anengine) — «отрегулировать» (дви­гатель); togetout — «подавать уголь или руду на-гора», togetoutofstep — «выпасть из синхронности».

Как же они осмысляются? Можно предполагать, что понимание этих сочетаний достигается лишь после осмыс­ления основного значения данного постпозиционного сло­ва. Профессор М.М. Морозов в книге «Техника пере­вода научной и технической литературы с английского языка на русский», приводит для примера такую фразу: «80 000 homesoff dole» и поясняет, что лишь тот поймет эту фразу, который отдает себе отчет, что наречие off выра­жает в основном «удаление», а с глаголом take приобре­тает значение «убрать прочь», «снять», «отрезать». Здесь глагол totaкe подразумевается, а потому перевод будет иметь следующий вид: «80 000 семейств сняты с пособий по безработице». Chemical analysis-of samples turned off the steel surface gave the average carbon content over a depth of 0,005 in.

Правильно перевести это предложение можно лишь вдумавшись в значение сочетанияturnoff: «Химический анализ образцов, снятых (сточенных) с поверхности стали, показал среднее содержание углерода на глубину 0,005 дюйма». Здесь off с глаголом имеет значение удаление чего-то, «снятие», «стачивание».

Говоря о переводе научно-технических текстов, сле­дует остановиться, в частности, на журнальных текстах, поскольку они имеют совершенно особую специфику. Основная трудность заключается, может быть, в следую­щем: в технической терминологии для американцев и ан­гличан имеет огромное значение зрительный образ. Читаю­щий должен уметь понять эту «зрительно-образную» тер­минологию без специальных словарей, так как ни в одном словаре или справочнике их не найти. Приведем несколько­примеров из журналов поспециальной литературе:

The drawings at the left show the importance of the ratchet that bites the dog — a safety device builtin every American hoist.

Здесь следует раскрыть метафорический образ  the rat­ chet that bites the dog. «Чертежи слева указывают на важное значение зуб­чатки, которая сцепляется с собачкой» (предохранительное приспособление, имеющееся в каждом американском подъемнике). As placing the dead men in the canal sub grade is expen­sive and detrimental for the canal lining, this kind of work was not used. «Так как установка анкерных столбов вдоль трассы канала является дорогостоящим мероприятием и разру­шает облицовку канала, этот вид работы не был применен».

Если не задумываться над образностью выражения deadmen, не пред­ставить его себе как нечто неподвижное, тяжелое, можно перевести его как «мертвецы». Поэтому прежде, чем сделать перевод и понять полное значение технического слова, мы должны представить себе конкрет­ный облик этого слова, который и составляет его основное значение. Американские технические рекламы представляют со­бою настоящие загадочные картинки не только для ино­странцев, но и для самих американ­цев. В журнале «Power» (1949, June) помещено письмо одного американского ин­женера, обращающегося к редакции журнала с вопросом о том, как сделать техническую рекламу более ценной. В качестве примера он приводит некоторые рекламы, ничего не говорящие и фактически лишенные смысла. Однако в некоторых случаях приходится попутно с переводом решать такие рекламы-ребусы, соответственно чему мы даем несколько примеров загадочных реклам с  их разъяснением. В журнале «ElectricalWorld» (1949, August) помещена реклама фирмы «Roebling» с трогательной надписью:

«Out of sight                       out of mind».

Оказалось, что это лирическое изречение относится к электрическому кабелю, прокладываемому непосредст­венно под землею. Разгадку мы получили лишь тогда, когда познакомились с текстом всей рекламы.

As soon as it' sout of sight our problems are over.

«Как только кабель «(уложен соответствующим обра­зом», снимаются все заботы».

В журнале «Engineering News-Record» (1949, July) в отделе объявлений помещен рисунок с изображением огромной щуки и лодки с рыбаком. Один конец удочки нахо­дится во рту щуки, а другой в руках рыбака. Надпись к рисунку: Did I catch him or did he catch me? Рядом объяснение этой шутливой рекламы:

Problems start before you land a fish and after you land a job. Don't worry — E. C. A. (Equipment Corporation America) will solve your Equipment problems. Следует понять, что груз очень большой (рыба), и человеку его не осилить. Фирма Е. С. А. предлагает раз­решить технические проблемы (веро­ятно, путем консуль­тации), связанные с «оборудованием» заказчика. Фирма «Good Year Sure-Grip» помещает в хорошо офор­мленной рамке следующее объявление: Cut the slip with sure Grip! т. е. «Уменьшайте сколь­жение верным способом!».

Надо догадаться, что фирма рекламирует покрышки для сельско­хоз­яйственных машин с грубой поперечной резьбой для соответствующего сцепления с грунтом.

Don't get a Misfit: Call in the Brantford Man on all your truck body Problems.

Следует понимать, что не надо покупать плохое обору­дование. Под этим -восклицанием изображен журавль, стоящий на грузовой машине, он, по-видимому, должен изображать подъемный кран (Игра слов: «crane» означает и «журавль», и «подъемный кран»).

Каковы наиболее частые источники ошибок в пере­воде терминов?

Один из основных источников искажения термина при переводе — это перевод по звучанию, т. е. буквальный перевод. Очень часто переводчику кажется, что он знает то или иное слово, но в то же время представляет себе его неправильно. В этой связи следует напомнить о целом ряде «ложных друзей переводчика», т. е. о словах, про­исшедших от латинского или греческого слова и имеющих сходное звучание на всех европейских языках, но которые,

перейдя в тот или иной язык, совершенно видоизменили свое значение.

Приведем простейший пример из области различных областей науки. Словоsignal, кажущееся равнозначным русскому слову сигнал, может обозначать и «семафор». Далее, specific weight — не специфический вес, а удель­ный вес;carbonization — «цементация» или «коксование», а не обуг­ливание;original— не всегда «оригинальный», а часто «первоначальный»; control — не всегда «контроль», может быть и борьба с чем-нибудь, например, flood cont­rol — «борьба с наводнениями». Elemental — но элемен­тарный, а «стихийный», elements — «стихии».

Неправильный выбор технического значения термина и неумение пользоваться словарем является также частым источником ошибок.

Так, выражение spill way lip могут перевести как «губа водослива», взяв слово в его обычном значении, не потрудившись подыскать принятое в данной специальности выражение «гребень водослива» и т. д.

Таким образом, вопрос о переводе термина сводится в конечном счете к знанию русской терминологии приме­нительно к специальности, за исключением тех случаев, когда в русском языке эта терминология еще недостаточно разработана и уточнена.

Что же требуется для правильного перевода термина в затруднительных случаях, когда эквивалентный термин неизвестен?

Для точного понимания значения термина в контексте надо прежде всего уяснить себе функцию данного слова в предложении и его связь с дру­гими словами, затем с помощью англо-русского словаря найти основное значение слова и, вдумавшись в него и синтезируя все значения, найти соот­ветствующее всему контек­сту техническое значение, вполне гармонирующее с окружением, дающее вместе с ним целую мысль, целую картину. Иначе говоря, данный знакомый термин следует отнести к тому специфическому значению, которое опре­деляется данной ситуацией. Поняв значение термина, необходимо вслед за этим найти для него русский экви­валент. Применительно к техническому тексту это значит, что прежде чем переводить данный термин, надо вполне четко приурочить его к определенной отрасли и исполь­зовать соответствующую терминологию, которую надо найти по соответствующим источникам.   

Неправильно перевестиstring как «волокно» или «жил­ка», когда дело идет об электротехнике, гдеstring озна­чает «гирлянду изоляторов»; большой ошибкой будет, ес­ли при описании высоковольтной трансмиссии переводчик выбирает для термина lightning — «громовой разрядник», в то время как это означает «свечение проводов», или тер­минvalve переводит как «клапан», в то время как это — «радиолампа»; илиshovel — как «лопата», когда нужно переводить «экскаватор».

Нередко бывает так, что точный, принятый в технической литературе эквивалент слушателю еще неизвестен. Поэтому при переводе английской статьи по какой-либо специальности, помимо специального сло­варя, надо иметь у себя под рукой литературу по тому же вопросу на русском языке и во всех спорных случаях обращаться к этому источнику. Это особенно важно поскольку от переводящего требуется найти такой способ формулировки на родном языке, который соответствовал бы современной практике.

 

Литература

Lado R. Language Teaching. A scientific Approach. Mc. Graw -Hill, 1964.

Cooper.D.  Philosophy and the Nature of Language. London, 1973.

Oxford Russian – English-English-Russian Dictionary. Oxford University Press. 1998.

 

Xülasə

Bu məqalə sözlərin iki əsas semantik növlərindən, yəni geniş istifadə olunan sözlərindən və terminlərdən bəhs edir. Elmi-texnoloji terminləri tərcümə edərkən, yeni terminologiyanı tam aydın başa düşməsi və o terminologiyanı dəqiq ana dilinə tərcüməsi tələb olunur.

Summary

This article deals with two main semantic types of words: generally used words and terms.

When translating scientific-technological terms, quite distinctive understanding of this new terminology and exact translating it into native language is required.

 

Ш.В.Гасымова

ЯЛİ  ТУДЯ ШЕРİНДЯ  ЯВЯЗЛİК ЦСЛУБİ ВАСИТЯ КИМИ

2002-ъи илдя чап олунмуш «Мяним сясим» адлы китабда Ъянуби Азярбайъанын  эюркямли шаири Яли Тудянин шеирляриндя Азярбайъан дили юз зянэин цслуб хцсусиййятляри вя мювзу актуаллыьы иля нязяри диггяти ъялб едир.

Шаирин поетик цслубунда мянтиги ифадя тярзиня мейл вя явязликлярин мяхсуси йери, кейфиййятъя зянэинлийи юзцнц там эюстярир. Китабда  топланмыш  «Мяним дцнйам», «Мяним мцдрик няням», «Мяним кядярлярим», «Мян сяни эюрсяйдим», «Мяним овчум», «Мяним гиймятим», «Сяндян ниэаранам», «Мян кимямя», «Сян мяни дуйдун ки, мян сяни дуйам» вя с. шеирляриндя цмумиййятля мцхтялиф нюв явязликлярин боллуьу, ишлянмя тезлийи мцшащидя олунур.

Мян сяндян щямишя цнсиййят умдум,

Сян мяни дуйдун ки, мян сяни дуйам?

Мян сяндян щямишя  мящяббят умдум,

Сян мяни дуйдун ки, мян сяни дуйам?  (215)

Бир бянддя он ики дяфя мян, сян явязлийинин тякрарланмасы вя гаршылашдырылмасы онун ишлянмя тезлийини эюстярир вя бядии цслуби анлайыш чаларына сябяб олур.

Ы вя ЫЫ шяхсин тякини билдирян явязликлярин мисраларда цслуби-лингвистик ващидляр кими даща чох ишлянир, аидлик, мяхсуслуг анлайышы йарадыр:

Мян сяни эюрсяйдим талейим Тябриз,

Бир юмцр эялярди юмрцмцн цстя.

Сян доьма сащилсян, мян ъошгун дяниз,

Мяндян йосунлар йох, инъиляр тистя!  (с.188).

Мян вя сян явязликляри тязад йаратмаг мягсяди иля антоним мянасында гаршылашдырыларкян мятни сяъиййяви поетик мяна, тякидлилилик, интенсивлик йарадыр.

Даь итяр, эцняши чяня веряндя,

Чай сусар, няьмяни цня веряндя,

Бцтцн щяйатымы сяня веряндя

Сян мяни дуйдун ки, мян сяни дуйам?  (с.215).

Шаирин шеирляриндя явязликляр гаршылашдырма йолу иля мятндя гейри-мцяййян мцгайися анлайышы билдирдикдя даща тясирли поетик сяъиййя кясб едир:

Нядир емосийа? Ня?

Бир бярякятдир о да!

Кимини сираб едир,

Кимини атыр о да.

Бяли! О, гызылэцл дя,

О, тикан да битирир

Шаиря хошбяхтлик дя,

Бядбяхтлик дя эятирир. (с.92).

Явязликляр ъцмлядя мцхтялиф нитг щиссяляринин (исим, сифят, сай вя зярф) синтактик функсийасында чыхыш едир. 

Йухарыдакы мисраларда ися суал, ишаря вя гейри-мцяййян явязликляри  цслубла ялагядардыр вя нида ъцмляси тяркибиндя ишляниб хцсуси синтактик функсийа кясб едир.

Явязлик халг данышыг дилиндя  вя бядии цслубда сяъиййяви цнсиййят ващиди кими даща чох чыхыш едир. Шаирин «Мяним дцнйам» шеиринин илк бяндиндя дейилир:

Санма, башдан-айаьадяк

Сяадятдир мяним дцнйам.

Йох,  црякдян додаьадяк

Щягигятдир мяним дцнйам. (с.29).

Ийирми бянддян  ибарят олан бу шеирин щяр бяндинин сонунда щямгафийя йарадан ъясарятдир, нязакятдир, дяйанятдир, сялтянятдир, бярякятдир, цлвиййятдир, яманятдир вя с. кими сюзлярля башланан «Мяним дцнйам» бирляшмяси рядиф функсийасында чыхыш етмякля – тякрарланмагла мисраларда ифадя олунан анлайыша бир айдынлыг, поетик мязиййятляр эятирмякля мисраюнц мювгедя йерляшир.

Дцнйа дилляриндя явязлийин шяхс, ишяря, суал, гейри-мцяййян, тяйини, баьлайыъы, гайыдыш, гаршылыг, йийялик, нида, нисби, цмуми, фяргляндириъи  вя с. кими нювляри мювъуддур. Бу явязликляр дя шаирин шеирляриндя мянтигли тяфяккцр вя цслуби ъящятиндян асылы олараг рянэарянэ формаларда тязащцр едир:

Ким йандырыб – йахса да

Юзэя дашы – торпаьы.

Ахырда юз башында

Сынмырмы юз чанаьы? (с.462).

Йухарыдакы мисраларда гайыдыш шяхс явязлийи иши эюрян шяхся юз мцнасибятини билдирир, гаршылыг явязлийи ися «юз» сюзцнцн мцхтялиф формаларда тякрарланмасы иля гаршылыг анлайышы вя аллитерасийа йарадыр.

Цслуби васитялярдян бири олан якс (хаизм) мисра дахилиндя, мисра сонунда вя мисра юнцндя йерляшмякля эцълц поетик-естетик тясир йарадылмасына сябяб олур.

Яэяр бяс дейился, онда бяс нийя

Сян дя сакит-сакит мяня бахырсан?

Еля мян дя сяни севирям дейя

Сян йеня бахырсан, йеня бахырсан. с.224.

Явязлийин даща бир поетик имканы щям явязликлярля, щям дя диэяр нитг щиссяляри иля бирликдя  ишлянмясиндя мцшащидя олунур:

Бир кимсяйля дейил, сакит кцчядя

Сян юзцн-юзцнля  айаглашырсан.

Эцйа баьландыьын сабит кцчядя

Сян мяндян, сян мяндян узаглашырсан (с.223).

Мисранын мцхтялиф йерляриндя йерляшян мцхтялиф формаларда тякрарланан явязликляр эцълц естетик тясирля йанашы фикир айдынлыьы йарадыр.

Гардашым иллярля истядин ки, сян

Юз ана йурдумда азад олум мян.

Лакин ъялалымы даьытды дцшмян,

Тяк сяня, тяк сяня эцман эятирдим.(1)

Цмумиййятля шаирин шеирляриндя цслубун мцхтялиф тялябляриня ъаваб верян амилляр йцксяк сявиййядя тясвир олунур, гейри-мцяййян шяхс явязликляри васитясиля ъцмлядя мцяййян олмайан, намялум шяхс  вя онун яламятляри эюстярир.

Кими варчцн дцшцр чяня,

Кими  шющрят эязир йеня…

Ким ня эязир, эязсин, мяня

Гянимятдир мяним дцнйам. (с.31).

Бцтцн шеир бойу мисралардакы фяргляндириъи вя инкар явязликляри, тякрарланан фелляр вя сяслярин аллитерасийасы айдын мяна иля йанашы эюзял овгат йарадыр.

Инсан йаранмышдыр зящмят чякмяйя,

Щеч кимдян, щеч нядян миннят чякмяйя…

Сюзля нечя-нечя сурят чякмяйя,

Зящмятимдян башга няйим вар мяним? (с.40).

вя йа

Мисралардакы цмумилик вя гейри-мцяййянлик ифадя едян мцхтялиф нюв явязликлярдя семасиоложи ганунлар юзцнц эюстярир вя онун цслуби йери гейри-мцяййянлийи, цмумилийя мейли иля фярглянир.

Кимся игтидарсыз, санмасын сюзц,

Кимдя вар, нядя вар ондакы щцняр? (с.285).

 

Киминся юнцндя башдан-айаьа

Хидмятя бялямя цлфятини сян…283.

Вятянпярвяр шаирин шеирляринин идейасыны даща чох тяшкил едян азадлыг, мцбаризлик, бирлик кими йцксяк амаллар онун поезийасынын локомативидир:

Аразын о тайында

Бир Ъулфа щясрят чякир

Аразын бу тайында

Бир Ъулфа хиффят чякир. (с.33)

 

Йох! Тцрк мцдрикдир!  Эяряк.

Бирликдян данышсын о.

Тцркцн айаьындан йох,

Ялиндян йапышсын о. (с.462).

Ишаря явязликляри гаршылашдырыларкян мцгайися анлайышынын йаранмасына хидмят едир.

Явязликлярин поетик хцсусиййятляриндян бири дя онларын мятндя мцавизилик (паралеллик) йаратмасыдыр.

Мян тяк сяни севдим, эцлцм,

Мян каманам, сян дя телим.

Сяня няьмя дейян дилим

Одлу йазыр, Мещрибаным (с.241).

Вя йа

Мяним кядярлярим! Хябисляр кими

Сизин далынызъа даш атмадым мян.

Анъаг ким дейяр ки, мунисляр кими

Сизи цряйимдя йашатмадым мян?  (с.97).

Шаирин «Халг-шяхсиййят» адланан шеириндя халг-шяхсиййят анлайышынын тяряннцмц о ишаря явязлийи иля бирликдя шеир бойу тякрараланараг йени-йени мянтиги мяналар вя интенсивлик йаратмагла цслуби хцсусиййят кясб едир.

Халг зянъирдир-шяхсиййят

О зянъирин щалгасы.

Халг цммандыр-шяхсиййят

О цмманын дальасы.    (сящ.51).

Биринъи вя икинъи шяхс явязликляринин тякинин гаршылашдырылмасында поетизмля йанашы айдынлашдырма мягсяди дя излянилир.

Мян юз гардашыма мещман эяляндя

Бир гялям, бир дяфтяр бир ъан эятирдим.

Даьларын дюшцнц топлар дяляндя

Бир лякя дцшмяйян виъдан эятирдим.   (с.1)

вя йа

Мян тцрклярин ичиндя

Азярбайъан Тцркийям.

Тцркляр чохдур…Анъаг ки

Мян Тябризли Тцркцйям.(с.1)

Шаирин «Неъя данышаг», «Халчалар», «Музейляр», «Тязадлы дюйцш», «Язямятли дяфн», «Шцкцр дейирик» вя с.шеирляриндя мцхтялиф явязликлярин тякрараланмасы бядии васитя кими рянэарянэ цслуби чаларларын йаранмасына сябяб олур.

Алова дцшся дя алышмыр щеч ким,

Дювранын ишиня гарышмыр щеч ким,

Аьзына су алыб данышмыр щеч ким,

Динян пялтяйя дя шцкцр дейирик. (с.62).

Бядии цслубда явязликляр нитг ващидлярини актуаллашдырмагла фикрин габарыг нязяря чарпдырылмасында  фяал рола маликдир вя гейри-мцяййян сайла ифадя олунан явязликляр мисра юнц вя миср сонунда эцълц мювгедя чыхыш етмякля поетик цслуб йарадыр:

Нечя-нечя яшйалар,

Нечя-нечя шякилляр,

Нечя-нечя уьурлар,

Нечя-нечя нисэилляр,

Гаранлыг эцнълярдя дя

Чыраг кими алышыр…(65).

 

Ядябиййат

Азярбайъан гядим дилинин цслубиййаты. (очеркляр), «Елм» няшр, Бакы, 1970.

Адилов М. Классик ядябиййатымызда дил вя цслуб. «Маариф» няшр, Бакы, 1991.

Мир Ъялал, Пянащ Хялилов. Ядябиййатшцнаслыьын ясаслары. «Маариф», 1988.

Йусиф Сейидов. Йазычы вя дил. Б., Йазычы, 1979.

Адилов М. Мящяммяд Фцзулинин цслуби вя поетик дили, «Маариф» няшр, 1996.

Яли Тудя. Мяним сясим. Азярбайъан няшр, 2002.

 

 

Резюме

 

Статья посвящена проблеме стилистических возможностей местоимения в поэзии, как стилистического средства, а так же раскрытию специфика качественно – количественных и поэтических особенностей местоимения, его возможного функционального объема. В статье рассматриваются вопросы выявления, а так же использования художественно – поэтических возможностей местоимения

 

Summary

The article discusses the stylistic features pronouns in poetry as a stylistic means, as well as the specificity of the disclosure of qualitative - quantitative and poetic features of pronouns, its possible functional capacity. The article deals with the identification, as well as the use of art - poetic possibilities pronouns

 

Firəngiz Furman qızı Qurbanova

MÜASİR İNGİLİS DİLİNİN MÜXTƏLİF SƏVİYYƏLƏRİNDƏ VARİATİVLİK

Son dövrlərdə müxtəlifsistemli dillərdə variativlik problemini araşdırarkən mürəkkəb cümlələr, sintaktik vahidlər, bağlayıcılar və onların növləri kimi məsələlər xüsusilə alimlərin diqqət mərkəzində olmuşdur. Müxtəlif sistemli dillərdə tabeli mürəkkəb cümlələrin intonasiyasını tədqiq edən dilçilər maraqlı nəticələr əldə etmişlər. Alimlərin əksəriyyətinin qənaətinə görə, sintaktik vahidin intonasiyası, eyni zamanda onun sintaqmlara bölgü xarakteri, hər bir sintaktik vahidin mənasından, hansı fikri ifadə etməsindən və mürəkkəb sintaktik vahidin məqsədindən asılıdır.

Mürəkkəb sintaktik vahidin variativliyi və eləcə də, onu təşkil edən komponentlərin bir-biri ilə əlaqəsi onların qrammatik əlaqəsindən daha sıxdır. Üzvlənmə cümlənin konkret məna tərəfindən və onun məqsədindən asılıdır. Belə ki, intonasiya danışanın söylədiyinə münasibətini ifadə etməklə yanaşı, onun məna tərəfindən asılı olaraq da variativliyə uğrayır. Mürəkkəb sintaktik vahidin baş və budaq cümlə komponentlərinə və eyni zamanda sintaqmlara bölünməsi, həmin tip mürəkkəb sintaktik vahidlərin komponentlərinin kifayət qədər məna tamlığına malik olmasından asılıdır. Hətta baş və budaq cümlə komponentləri arasındakı qovuşuqda dəqiq intonasiya bölgüsü, əsas tonun yüksəkliyinin variativlik xarakteri, sintaqmların tonal bitkinliyi və komponentlər arasındakı fonetik pauzanın olmaması özünü büruzə versə belə, sintaqmatik bölgü digər vasitələrlə, məsələn, sintaqmlarda məna mərkəzinin tapılması, intensivlik amplitudasının artması, əsas tonun yüksəkliyi, ayrılmış hecaların uzunluğu, baş və budaq cümlə komponentlərinin qovuşuğundakı temp kontrastının, növbəti sintaqmdakı son hecaların mütəmadi uzanması hesabına da həyata keçə bilir.

“Yeni” tərkibin ikinci komponentində yerləşən bağlayıcılı və bağlayıcısız mürəkkəb sintaktik vahid yaranır. Bu qrupa daxil olan mürəkkəb sintaktik vahidlərin əksəriyyətində variativlik baş verir. Əsas tonun hərəkət xəttində bitkinliyə malik olmayan mürəkkəb sintaktik vahidlərin birinci komponenti intonasiya müstəqilliyinə malik olmur.

Ümumiyyətlə, cümləyə tərif verəndə onun bitmiş fikir deyil, nisbi bitmiş fikir ifadə etməyini qeyd etmək lazımdır. Predikativlik, modallıq, intonasiya faktorların hər biri cümlənin yaranmasında mühüm rol oynayır.  Ana dilimizdə cümlənin monopredikativlik quruluşunun təşəkkülü problemini araşdıran K.Abdullayev belə qənaətə gəlir ki, məntiqi qrammatik hadisə sayılan predikativlik dilçilikdə cümlənin müəyyənləşdirilməsinin əsas meyarlardan biridir (2, s.9). İkinci əlamət kimi qəbul olunan intonasiyanın da varlığının vacibliyi əlavə olunur (2, s.96). Lakin müəllif cümlənin formalaşması üçün lazım olan mühüm əlamətləri qeyd edərkən, bu vahidin əmələ gəlməsində həlledici rol oynayan modallıq əlamətləri göstərmir, baxmayaraq ki, hər bir ifadə olunana cümlədə ifadə edənin münasibəti bildirilir. Ana dilində cümlənin varlığı üçün üç mühüm əlamətin: predikativlik, intonasiya və modallığın vacibliyini Ə.Abdullayev, Y.Seyidov, A.Həsənov da qeyd etmişlər. Təhlildən aydın olur ki, hətta bəzən eyni bir əsərdə ünsiyyətdə əsas rol oynayan cümlənin varlığı və strukturu ilə bağlı irəli sürülən fikirlər arasında ziddiyyətli məqamlar var (1, s.92-99).

Dildə müxtəlif fikir ifadə edən cümlələr müxtəlif də struktur xüsusiyyətlərinə malik olur. İngilis və ana dillərinin materialları əsasında aparılmış təhlillər göstərir ki, müxtəlif dillərdə cümlələrin struktur xüsusiyyətləri müxtəlif formalı olur. German dillərində cümlənin iki üzvlü nominativ və xəbərli olması öz təsdiqini tapmış hadisədir və əksər dilçilər bunu təsdiq edirlər (Karl Büller, H.Paul, N.Xomski, O.Yespersen).  

“Budaq cümlə komponenti baş cümlə komponentinə bağlayıcı və bağlayıcı sözlərlə bağlanaraq mürəkkəb sintaktik vahidin sonunda yerləşir və bu tipdən olan mürəkkəb sintaktik vahidlər əlavə olunaraq komponentlərdaxili (pauzalardaxili) üzvlənməyə məruz qalır. “Yeni” tərkib mürəkkəb sintaktik vahidin ikinci komponentində yerləşir” (5, s.35).

Komponentləri bağlayıcı və bağlayıcı sözlərlə bağlanıb “yeni” tərkib birinci komponentdə işlədilən mürəkkəb sintaktik vahidlərdə ikinci komponent birinci komponentə həm məna, həm də intonasiya cəhətdən əlavə güc verir. Onun məna natamamlığı mürəkkəb sintaktik vahidlərin sintaqmlara bölgüsü zamanı fasilənin qeydə alınmaması, mürəkkəb sintaktik vahidlərin kompleks intonasiya birliyinə malik olması zamanı baş verir. Belə hallarda ikinci komponentin rolu bəzən artaraq, mürəkkəb sintaktik vahidin birinci komponentində tonun düşməsi, həmin komponentin tam bitkinliyi üçün vacib hesab olunan ana qədər davam edir.

Qeyd edək ki, müxtəlif dillərdə variativlik probleminin başlıca səciyyəsi tədqiq olunarkən qrammatik xüsusiyyətlər: bağlayıcı sözlər, komponentlərin yerləşmə vəziyyəti, mürəkkəb sintaktik vahidlərin komponentlərinin leksik cəhətdən daha da genişlənməsi, komponentlərin hansı feldən sonra işlədilməsi və s. faktorlar da az əhəmiyyət kəsb etmir.

Tabelilik bağlayıcıları müasir ingilis və Azərbaycan dillərində geniş yayılmış köməkçi nitq hissəsi olan bağlayıcıların bir növüdür. Bu bağlayıcılar mürəkkəb cümlə daxilində müxtəlif budaq cümlələri baş cümləyə bağlayır, sadə cümlə tərkibində işlənə bilir, cümlənin həmcins üzvlərini bir-birinə bağlayır.

L.S.Barxudarov və D.A.Ştellinq ingilis dilində tabelilik bağlayıcılarını bağladıqları budaq cümlələrə görə aşağıdakı kimi qruplaşdırıblar: 1) ismi budaq cümlələri bağlayan tabelilik bağlayıcıları: a) mübtəda budaq cümlələrini baş cümləyə bağlayanlar: that, if, whether, because; b) predikativ budaq cümlələrini baş cümləyə bağlayanlar: that, if, whether, lest, because, as, as if, as though; c) tamamlıq budaq cümlələrini baş cümləyə bağlayanlar: that, if, whether, lest; 2) zərflik budaq cümlələrini baş cümləyə bağlayan tabelilik bağlayıcıları: a) zaman budaq cümlələrini baş cümləyə bağlayanlar: when, whenever, while, till, until, after, before, since, as, no sooner… than, hardly, scarcely, when, directly; b) yer budaq cümlələrinin baş cümləyə bağlayanlar: when, wherever; c) səbəb budaq cümlələrini baş cümləyə bağlayanlar: as, because, since, for, so; d) məqsəd budaq cümlələrini baş cümləyə bağlayanlar: that, in order that, so that, lest, for fear that; e) nəticə budaq cümlələrini baş cümləyə bağlayanlar: so that, so... that, such... that, that; f) tərzi-hərəkət budaq cümlələrini baş cümləyə bağlayanlar: as, the way; g) müqayisə budaq cümlələrini baş cümləyə bağlayanlar: than, as, as if, as though, like, as...as, not so...as; h) şərt budaq cümlələrini baş cümləyə bağlayanlar: if, once, unless, in case, on condition that, provided that, seeing that; i) güzəşt budaq cümlələrini baş cümləyə bağlayanlar: though, although, even if, even though, no matter how; 3) appozitiv budaq cümlələri baş cümləyə bağlayanlar: that, whether, as if (12, s.271-273).

M.Hüseynzadə isə Azərbaycan dilində tabelilik bağlayıcılarını aşağıdakı kimi qruplaşdırıb: 1) aydınlaşdırma bildirənlər: ki, belə ki; 2) səbəb bildirənlər: çünki, ona görə ki, bundan ötrüdür ki, o səbəbə, buna görə də, indi ki, madam ki; 3) müqayisə və bənzətmə bildirənlər: sanki, guya, elə bil ki, necə, deyirsən, deyərdim; 4) şərt bildirənlər: əgər, hərgah, yoxsa, indi ki, madam ki, vaxta ki, bir halda ki; 5) güzəşt bildirənlər: hərçənd, hərçənd ki, gərçi, madam ki, indi ki (3, s.319-327).

Bildiyimiz kimi, qrammatik quruluşuna görə ingilis dili flektiv (analitik) dillərə, ondan fərqli olaraq Azərbaycan dili isə aqqlütinativ (sintetik) dillərə məxsusdur. Müxtəlif dil ailələrinə mənsub olan dildə tabelilik bağlayıcılarının tədqiqata cəlb edilməsi və tədqiqatın nəticəsində hər iki dil arasında oxşar və fərqli cəhətlərin üzə çıxarılması istər nəzəri, istərsə də praktik cəhətdən müəyyən əhəmiyyət kəsb edir. Qeyd etdik ki, ingilis və ana dilləri müxtəlif qruplara daxil olmasına baxmayaraq, aparılan tədqiqatlar nəticəsində tabelilik bağlayıcılarının işlənməsində oxşar cəhətlər özünü göstərir ki, bu da müxtəlifsistemli dillərdə qrammatik morfemlərin variativliyi kimi özünü göstərir.

İngilis və Azərbaycan dillərində tabelilik bağlayıcıları tabeli mürəkkəb cümlənin tərkibindəki budaq cümlələrin baş cümləyə bağlanmasında mühüm rol oynayır. Bu bağlayıcılar bağladıqları komponentlərdən birinin digərindən asılı vəziyyətə düşməsinə, birinin digərinə tabe olmasına ciddi təsir edir. Hər iki dildə tabelilik bağlayıcıları real məna yox, formal qrammatik məzmun kəsb edir. Yəni tabelilik bağlayıcıları ayrılıqda lüğəvi mənaya malik müstəqil söz olmadıqları üçün söz yaradıcılığında iştirak etmir, yəni sözdüzəldici şəkilçi qəbul edib başqa nitq hissəsinə çevrilə bilmir, bağladıqları hissələrin ümumi məzmunu ilə bağlı olub, birləşmələrlə birlikdə meydana çıxır, cümlədə müstəqil sintaktik funksiya daşıya bilmir, başlıca vəzifəsi sözlər, söz birləşmələri və ya müstəqil cümlələr arasındakı əlaqələri ifadə etməkdən ibarətdir.

İntonasiya müstəqilliyindən məhrum olan mürəkkəb sintaktik vahidlərin komponentləri, müstəqil cümlə funksiyası daşıya bilməzlər. Yalnız bütövlükdə mürəkkəb sintaktik vahid ayrı-ayrı komponentləri özündə ehtiva etməklə, müəyyən kommunikativ tip kimi çıxış edir və intonasiya müstəqilliyinə malik olur.

Onu da qeyd etmək vacibdir ki, hər iki dildə tabelilik bağlayıcılarının işlənməsi qismən baş cümlədə işlənən fellərin semantik xüsusiyyətlərindən və budaq cümlədə ifadə olunan fikrin məzmunundan çox asılıdır. N.A.Kobrina və E.A.Korneyeva vurğulamışdılar ki, ingilis dilində əsasən “that, if, lest” bağlayıcıları hiss-qavrayış bildirən fellər (see, feel, hear), təfəkkür mənalı fellər (believe, know, suppose, think), arzu, istək, güman bildirən fellər (wonder, want, wish), xahiş, əmr, təklif bildirən fellər (beg, order, ask, suggest) və nitq bildirən fellərdən (say, tell, answer) sonra işlənərək tamamlıq budaq cümlələrini əmələ gətirir və baş cümləyə bağlayırlar. Məsələn:  “She wished that Mary would return but there was still at least an hour to go before she could expect her an hour to be passed here in this most difficult situation” (9, s.163).

Ə.Abdullayev də Azərbaycan dilində ki bağlayıcısının yuxarıdakı mənaları ifadə edən fellərdən (görmək, hiss etmək, inanmaq, arzulamaq, xahiş etmək və s.) sonra işlənərək tamamlıq budaq cümlələrini baş cümləyə bağladığını qeyd etmişdir. Müəllif “Müasir Azərbaycan dilində tabeli mürəkkəb cümlələr” adlı əsərində yazır: “Müxtəlif mənbələrdən toplanmış tabeli mürəkkəb cümlələri araşdırdıqda belə qənaətə gəlmək olur ki, Azərbaycan dilindəki tamamlıq budaq cümləli tabeli mürəkkəb cümlələrdə baş cümlələrin xəbərləri daha çox nitq felləri ilə, təfəkkür və görmə-eşitmə prosesi ilə əlaqədar olan fellərlə ifadə olunur. Belə baş cümlələrdə ismi xəbərlər və başqa fellərlə ifadə olunan xəbərlər az işlədilir” (1, s.203). Aşağıdakı nümunələrdən bunu aydın görmək olar: “Balıqçılar inanmırdılar ki, belə fırtınada açıq dənizə çıxmaq olar. Mən həmişə arzulamışam ki, çıxardığım neft xalqın ehtiyacına sərf olunsun”.

Adı çəkilən alimlərin fikrincə, ingilis dilində that bağlayıcısını “sure”, certain, sorry, glad, pleased, anxious, desired” sifətlərindən sonra, Azərbaycan dilində isə ki bağlayıcısını “əmin, şad, arxayın, razı, günahkar, ümidvar” sifətlərindən sonra işlətməklə tamamlıq budaq cümlələrinin baş cümləyə bağlandığını müşahidə etmək olar. Məsələn: “I’m glad that you have come to see me”. - Çox şadam ki, məni görməyə gəlmisən.

Həm ingilis, həm də Azərbaycan dillərində elə tabelilik bağlayıcıları vardır ki, onlar omonimlik, başqa sözlə, variativlik xüsusiyyətinə malikdir. Belə ki, eyni tabelilik bağlayıcısından müxtəlif budaq cümlələri baş cümləyə bağlamaq üçün istifadə olunur. Müasir ingilis dilində “that” bağlayıcısı mübtəda, predikativ, tamamlıq, məqsəd və nəticə budaq cümlələrini, “if” bağlayıcısı mübtəda, tamamlıq, predikativ, şərt budaq cümlələrini, “as” bağlayıcısı predikativ, səbəb, zaman, tərz-hərəkət, müqayisə budaq cümlələrinin, “since” bağlayıcısıs səbəb və zaman budaq cümlələrini, “because” bağlayıcısı predikativ və səbəb budaq cümlələrini, “lest” bağlayıcısı tamamlıq, predikativ və məqsəd budaq cümlələrini baş cümləyə bağlayır. Məsələn: “That she had done it deliberately or not was under the question” (mübtəda budaq cümləsi). “The one thing I’m trying to make clear to you is that hers a murderer” (predicative budaq cümləsi) və s. Azərbaycan dilində isə “ki” bağlayıcısı demək olar ki, bütün budaq cümlələri, “indi ki, madam ki” bağlayıcıları səbəb, şərt və güzəşt budaq cümlələrini baş cümləyə bağlayır. Məsələn: Düz beş ildi ki, ata ilə ana günləri sayır, həftələri hesablayırdı (mübtəda budaq cümlə). Qayınana indicə başa düşdü ki, uşaq niyə qıy təpmiş, nə üçün bu qədər qışqırmışdı (tamamlıq budaq cümləsi). O kimdir ki, mən ondan şikayət eləyim? (nəticə budaq cümləsi). Bəndalının sözlərini təkcə bir adam eşitmirdi ki, o da Məsmə idi (qoşul. budaq cümləsi). Madam ki, məni bu qədər yüngül bilirsən, xoş gəldin! (şərt budaq cümləsi.) Mürsəl, madam ki, bizimlə əl-ələ vermisən, gərək belə şeyləri başa düşəsən (səbəb budaq cümləsi) və s. Bunlardan əlavə, “ki” bağlayıcısı zaman budaq cümləsinin əmələ gəlməsində də fəal iştirak edir və budaq cümlənin müxtəlif  tiplərini (variantlarını) yaradır. Bu məsələ ilə əlaqədar olaraq, prof. Ə.Abdullayev bu tip cümlələrdə ki bağlayıcısının qısa təsvirini vermişdir. Alimin fikrincə, “baş cümlədən qabaq gələn zaman budaq cümləsinin digər bir tipi yenə də ki bağlayıcısı vasitəsilə əmələ gəlir. Lakin bu tipin əvvəlkindən fərqi ondadır ki, orada ki bağlayıcısı baş cümlə ilə budaq cümlə arasında yerləşirdi. İkinci tip zaman budaq cümlələrində isə ki bağlayıcısı budaq cümlənin daxilində yerləşir. Zaman budaq cümləsinin bu tipi mənaca səbəb (yaxud əsas) və nəticə bildirir” (1, s. 254). Həm şifahi, həm də yazılı ədəbi dilimizdə bu tip cümlələr geniş şəkildə işlənir. Məsələn: “Meyvə ki yetişdi, kənd uşaqları Bəndalı kişinin bağından əl çəkmirdilər. Üzünə ki baxıram, dil-dodağım dolaşır”.

Bərabər təhsil və mədəni səviyyəni əsas götürsək, deyə bilərik ki, telefonda danışan qaradərili birisinin cənub dialekti hər hansı bir ağdərilinin cənub dialektindən nadir hallarda fərqlənir. Təəssüf ki, əksər qaradərililər təhsil və mədəni imkanlardan məhrumdurlar. Onların valideynləri qeyri-standart ingilis dilində danışanda və özlərinin də standart ingilis dilində danışanlarla əlaqə yaratmaq şansları olmadıqda, onların nitq quruluşları təkrarən dönə-dönə köməkçi feli itirir. Əlbəttə ki, köməkçi felin üstündən keçmək istifadə məsələsidir, aşağı dərəcə göstəricisi deyil. Danışıqda köməkçi felləri ötürmək qeyri-standartdır və həm ağdərili, həm də qaradərilinin nitqinə xas ola bilər.

İngilis dilinin ana dili ilə müqayisədə variativliyin özünəməxsus qrammatik komponentlərini səciyyələndirərkən baş və budaq cümlələrin struktur tiplərini də aydınlaşdırmağı məqsədəuyğun sayırıq.

Baş cümlə komponentinin müxtəlif mövqelərdə işlənməsinə baxmayaraq, o, yalnız formal cəhətdən həmin funksiyanı yerinə yetirir. Başqa sözlə, zahirən baş cümlə komponentinə oxşayan, ancaq mürəkkəb sintaktik vahidin müxtəlif mövqelərdə (əvvəldə, ortada, sonda) işlənən hissələr ara cümləyə meyl edir. Məsələn: “I say there’s a nice smell”. – Deyirəm ki, çox yaxşı qoxusu var. “Her life, he saw, was without meaning”. – O, başa düşdü ki, qızın həyatı mənasızdır. “Nobody asked you, miss, you see”. – Bilirsiniz, xanım, heç kim sizi soruşmadı. Göründüyü kimi, “I say”, “he saw”, “you see” komponentləri müxtəlif məna ifadə etməklə yanaşı, xitab kimi, həmsöhbətin diqqətini cəlb etmək məqsədilə işlədilir. Bu halda “baş cümlə komponenti” sinsemantik olmur və xəbər öz konkret mənasını itirərək, budaq cümlə komponentində mənanın açılmasını tələb etmir. Biz bu tipli cümlələri asindetik tipli mürəkkəb sintaktik vahidlərdən kənarlaşdıraraq, qalan mürəkkəb sintaktik vahidləri bağlayıcısız tabeli mürəkkəb cümlə komponentinin prepozitiv mövqedə işlənmə halı kimi qeyd edirik. Məsələn: “I told you you’d upset him”. – Mən sənə söylədim, sən onu korlamısan. “I am not sure I’m going to sign”. – Mən əmin deyiləm imza atacağam, ya yox.

Beləliklə, ingilis dilinə məxsus baş və budaq cümlə komponentlərinin həm yerinə, həm də işlənməsinə görə araşdırılmış mürəkkəb sintaktik vahidlərin nəticələrindən aydın olur ki, həm bağlayıcılı, həm də bağlayıcısız tamamlıq budaq cümlələri eynidir. Digər struktur əlamət, budaq cümlə komponentinin baş cümlə komponentində işlədilən müəyyən söz qrupundan asılılıq dərəcəsidir. Belə bir nüvə-söz tamamlıq budaq cümləli mürəkkəb sintaktik vahidlərin baş cümlə komponentində işlədilən, şəxsli və şəxssiz formalarda olan təsirli fellərdir. Məsələn: “I could hardly believe that most of them were for me”. “I believe we owe it to him”.

Yuxarıdakı mürəkkəb sintaktik vahidlərdə belə nüvə-söz baş cümlə komponentdəki feli xəbərdir. Belə nüvə sözlər məsdərlə ifadə olunmuş tamamlıq, indiki zaman feli sifəti ilə ifadə olunmuş tərzi-hərəkət zərfliyi və s. ola bilər. Aşağıdakı misallar fikrimizin doğruluğunu sübut edə bilər. Məsələn: “We shall drop in from time to time just to see that everything is all right”. “I don’t mind telling you had a long talk with him”. Beləliklə, şəxsli və şəxssiz formalarda olan təsirli fellər sindetik və asindetik tamamlıq budaq cümləli tabeli mürəkkəb cümlələrin təşəkkül tapmasında iştirak edərək, onun struktur növlərindən biri kimi çıxış edir.

Sintaktik əlaqə vasitəsi kimi, tamamlıq budaq cümlə komponentli mürəkkəb sintaktik vahidlərin hissələri arasında əvəzliklərin işlədilməsi də vacib şərtlərdəndir. Həmin əlaqə vasitəsi kimi anaforik əvəzliklər həm sindetik, həm də asindetik tamamlıq budaq cümlə komponentli tabeli mürəkkəb cümlələrə eyni dərəcədə xasdır.

Araşdırmalardan aydın olmuşdur ki, ingilis dilində daxili struktur-semantik əlaqə - baş cümlə komponentinin işlənmə mövqeyi, baş cümlə komponentində izahedici sözün olması, felin zaman formalarının işlədilməsi, anaforik əvəzliklərin işlədilməsi, heç də komponentlər arasında “that” bağlayıcısının olub-olmaması ilə əlaqədar deyildir. “That” bağlayıcısının rolu budaq cümlə komponentinin baş cümlə komponentinə tabe olduğunu bir daha sübuta yetirir. Bəzən “that” bağlayıcısı baş və budaq cümlə komponentləri arasında sərhəd siqnalı rolunu oynayır. O, nə baş cümlə komponentinə, nə də budaq cümlə komponentinə aiddir. Bu, özünü xüsusilə o halda göstərir ki, onun işlədilməsi bütövlükdə tabeli mürəkkəb cümlənin struktur cəhətləri ilə şərtlənir. “That” bağlayıcısının işlədilməsi eyni zamanda dilin üslubu ilə də xarakterizə olunur. “That” bağlayıcısının buraxılmasına və ya işlədilməsinə oxşar hal kimi baxmaq olar. Belə ki, əgər tamamlıq budaq cümlə komponentli mürəkkəb sintaktik vahid heç bir əlavə leksik elementlə yüklənməyibsə, onda “that” bağlayıcısı asanca işə düşə bilir. Məsələn: “I said it did”.

Bağlayıcısız tabelilik əsasən danışıq nitqinə (üslubuna) xasdır və ona rəngarənglik verir. Məsələn: “I’ve told you we don’t want that”. – Mən sənə söyləmişəm, biz onu istəmirik. Lakin bir cəhəti də qeyd etmək lazımdır ki, “that” bağlayıcısını asanlıqla bərpa etmək də mümkündür. Məsələn: “I’ve told you that we don’t want that”. – Mən sənə söyləmişəm ki, biz onu istəmirik.

Danışıqda hər bir yeni model yalnız müsahibə üçün lazım olan cəhəti qoruyub saxlayır. Beləliklə, ingilis dilində paralel sintaktik konstruksiyalar olan asindetik və sindetik mürəkkəb sintaktik vahidlər ayrı-ayrı variantlar olmaqla yanaşı, komponentlər arasındakı münasibət baxımından bir-birindən heç bir cəhətdən fərqlənmir.

Danışıq üslubunda “that” bağlayıcısı artıq görünməklə yanaşı, danışan öz məqsədinə lazımsız elementləri ixtisar etməklə, daha tez çatmaq məqsədilə bu işi yerinə yetirir. Belə şəraitdə, yuxarıda qeyd olunmuş mürəkkəb sintaktik vahidlərdəki “that” bağlayıcısının ixtisar edilməsi, qənaət prinsipinə tabe olmaqla yanaşı, ictimai şüur üçün də çox vacibdir. Asindetik mürəkkəb sintaktik vahidlərin belə geniş işlənməsini bir səbəblə izah etmək olar ki, o da dilin danışıq üslubunu ədəbi dil normalarına daha da yaxınlaşdırmaqdan ibarətdir.

Hər iki sintaktik struktur arasındakı fərq funksional-üslubi fərqdir. Qeyri-standart nitqdən danışarkən nəzərə almalıyıq ki, problem nəyin qəbul olunmamasının mürəkkəbliyindən yaranır. Bunu da qeyd etmək vacibdir ki, qeyri-standart sosial dialektlərin kompleks problemi bütün ana dili ingilis dili olmayan şəxslər üçün ortaqdır.  Həmin şəxslər fərqində olmadan öz ana dil elementlərini digər hər hansı ikinci dil elementlərinin yerinə qoyurlar və beləliklə, fonemik əvəzləmə baş verir.

Hər bir nitq icmasında müxtəlif fərqlərin olması faktı hamıya məlumdur. Bir insanın bildiyi çox sayda söz onun qonşusuna məlum olmaya bilər. Bu zaman leksik variativliyin bir neçə növü diqqəti cəlb edir. Xüsusi leksik variativlərin, regional və sosial dialektlərin olmasına rəğmən, dialektal fərqlər səthi olaraq qalır. Bu fərqlər ola bilsin ki, gələcəkdə dar çərçivəyə düşsün.

Amerika ingiliscəsinə məxsus çox sayda mənasız söz var ki, bunları İngiltərədə başa düşmürlər. Eləcə də həmin sözlərin Britaniya ekvivalentləri Amerikada anlaşılmaz olaraq qalır. Nümunə üçün aşağıdakı örnəklərə nəzər salaq:

        Amerikan variantı                          Britaniya variantı

                        apartment                                   flat (mənzil)

baby carriage                                     pram (uşaq arabası)

beer        lager (yüngül pivə)           biscuitscone (buğda kökəsi)

carnival                                fun fair (əyləncəli oyun)

cracker                                             biscuit (quru peçenye)

dry goods                                           drapery (parça məmulatları)

fall                                                    autumn (payız)

flash light                                            torch (məşəl)

french fries                                    chips (qurudulmuş kartof dilimləri)

gas                                                               petrol (benzin)

icecream                                                      ice (buz)

line                                                               qucue (növbə)

movies                                                         flicks (kinofilm)

newsstand                                                  kiosk (köşk)

oatmeal                                       porridge (yulaf aşı, sıyıq)

overcoat                                                      greatcoat (qalın, uzun palto)

potato chip                                              crisp (qurudulmuş kartof)

subway                                      underground (metro)

truck                                                lorry (yük maşını)

 

Britaniyalılar “in the hospital” əvəzinə “in hospital” və ya “government is” əvəzinə “the government are” işlədirlər. Amerikalılar dərhal bu sintaktik dəyişikliyi görürlər. Eləcə də ingilislər Amerika danışığındakı struktur müxtəlifliyinin fərqinə varır.

Bildiyimiz kimi, müxtəlif situasiyalar, fərqli maraqlar, sənətlər və ya sosial öhdəliklər dilin dəyişik işlənməsini tələb edir. Dilçilikdə bir sıra konseptlər işlənilir, xüsusilə dilin cəmiyyətlə əlaqəsini öyrənən sosiolinqvistika stil, qeydiyyat və kod (style, register, code) kimi funksional variativlik və seçimləri bir dilin daxilində birləşdirir.

Müxtəlif nitq üslubi nöqteyi-nəzərindən qeyd edə bilərik ki, ayrı-ayrı dil sistemlərində özünəməxsus cəhətlər nəzərə alınmaqla variativlik daha çox monoloji nitqdə baş verir. Bu hal dialoji nitq üçün xarakterik deyildir. Bunanla belə nitq forması özü-özlüyündə cümlənin variativliyinin əsas faktoru sayıla bilməz.

Nitq üslubundakı müxtəlif cəhətləri ingilis dilinin leksik-semantik məzmununda araşdırarkən bu dilin beynəlmiləl səciyyəsini açıqlamaqla yanaşı, onun ayrı-ayrı dialekt variantlarına da xüsusi diqqət yetirilməlidir. Nitq üslubunun spesifikasına diqqət yetirərək elmi qənaətlərini aşağıdakı kimi ümumiləşdirilir. Bu günkü günümüzdə də ingilis dilinin zəruriliyi və işlək hökmranlığı ön plana çıxır. Şübhəsiz ki, gündəlik həyatda, fərqli kommunikasiya ehtiyaclarını ödəməkdə, qlobalizasiyada ingilis dili böyük rol oynayır.

Bəzi insanlar düşünürlər ki, xarici dili müəyyən dərəcədə işlətmək onların öz milli dilləriylə olan bərabərliyi pozur. Dil milli bərabərliklə çox yaxından əlaqələndirilməməlidir. Qlobalizasiya dövründə dil ünsiyyət yaratmaq üçün xüsusilə mühüm əhəmiyyət daşıyır. Sistemdə hər bir dilin öz yeri var və heç bir dil milli dilin tutduğu yer üçün təhlükə yaratmır. Beləliklə, çox sayda insan ingilis dilini iqtisadi qloballaşma səbəbindən öyrənir.

Bu gün müasir dilçilik regional dialektlər və sosial dialektlər kimi dil variantlarını tanıyır və qəbul edir. Burada yenidən məktəb ənənələri yaratmaqla yalnız düzgün standart formanı vurğulamağa can atmışlar. Standart sayılan forma tətbiq olunmuş, variativlik məsələləri isə arxa plana keçmişdir. Dilçilik müəyyən dialektlərin – ingilis dilinin Britaniya variantının (British English), ingilis dilinin standart Şimali Amerikan variantının (North American English) cəmiyyət tərəfindən standart forma kimi qəbul olunmasını sosial fakt kimi təsdiqləyir. Kralın ingiliscəsi (King’s English), Oksford aksenti kimi müəyyən dialektlər cəmiyyətin bəzi üzvləri tərəfindən prestijli hesab olunur. Halbuki provensial (provincial), aşağı sinif (lower class), vulqar (vulgar) kimi dialektlər sosial cəhətdən aşağı səviyyəli və ya yararsız hesab olunur.

Qeyd etmək vacibdir ki, son onilliklərdə dilçilər standart dil konsepsiyasından kənarda qalan insanların danışdıqları dillə daha çox maraqlanmağa başlayıblar. Özünün qaydaları və xüsusiyyətləri olan dil variativliyi 1970-ci ildən bəri ikinci dili öyrənənlərin inkişaf etdirdikləri variativlik kimi tədqiq olunur. Bu cür hallar adətən “qarışıq dil” (“interlanguage”) tədqiqatına aid olunur. “Qarışıq dil” konsepti 1972-ci ildə Selinker tərəfindən irəli sürülüb. Selinker qeyd edirdi ki, ikinci bir dili öyrənənlərin danışdığı dili variativlik və ya özünəməxsus xüsusiyyətləri olan sistem kimi qəbul etmək mümkündür.

Bunu da qeyd etməliyik ki, son dövrlər internet vasitəsilə ingilis dilində qurulan ünsiyyətin ingilis dilinin standart formalarıyla, demək olar ki, heç bir əlaqəsi yoxdur. Burada biz ingilis dilində danışan və danışmayan ölkələrin nümayəndələri arasında baş verən ünsiyyəti nəzərdə tuturuq. Söz və ifadələrin standart və qeyri-standart işləkliyinin, bunun öyrənilməsinin nə qədər vacib olduğu da qeyd olunmalıdır.

XX əsrin əvvəllərində bu iki məsələ dilçilikdə çöx önəmli yer tuturdu:1) linqvistik millətçilik və 2) Amerikan və Britaniya nitqləri arasında leksik fərqlərin artması.

İngilis dilində danışan hər bir şəxsin nitqi müəyyən dərəcədə digərindən fərqlənir. Insan orqanizmi həm özünəməxsus, həm də mürəkkəbdir. Bunanla yanaşı, hər bir şəxsin dili və şəxsiyyəti onun özəlliyidir. Ana dili ingilis dili olan şəxslər belə bütövlükdə dili işlətmə baxımından nəzərə çarpacaq dərəcədə biri digərindən fərqlənir. Biz onları başa düşməkdə heç bir xüsusi çətinlik çəkmədiyimizə görə, hər hansı iki danışanın arasındakı nitq fərqinin səthi olduğunu görürük. Bütün öz ana dilində danışan şəxslər üçün başlıca sintaktik qaydalar eynidir. Variativlik nəzərə çarpmayan səthi struktur qaydalardan doğur.

Hər bir dilin ən azı bir dialekti var. Dialektal variativlik rahatlıqla tam üç növdə və ya komponentdə qruplaşdırıla bilər:1) fonoloji; 2) semantik; 3) sintaktik.

Britaniya ingiliscəsi və Amerika ingiliscəsi arasındakı fərqlər regional və sosial dialektlər məsələsini qabardır. Mərkəzi ingilis dialektləri Britaniyada tarixi inkişafı davam etdirdiyinə görə İngiltərə, Uels və Şotlandiyada nitqlərdə görülən fərqlər müxtəlif Amerika regionlarına nisbətən sadəcə bir qədər güclüdür.

Amerika dialektlərini müzakirə etdikdə bir faktı qeyd etmək faydalı olardı: bu dialektlər regiona müvafiq olaraq yerli sakinlərin nitqlərindən əmələ gəlmişdir. Amerika regional dialektlərindən danışarkən burada aydın sezilən leksik fərqləri vurğulamalıyıq:

Şimali (Northern)                Mərkəzi (Midland)              Cənubi (Southern)

pail (vedrə)                            bucket                                       bucket

spider (hörümçək)                 skillet                                        skillet, frying pan

swill (çirkli su)                      slop                                           slop

you (sən, siz)                         you, all                                      you, all

Paytaxt təsirləri və sosial variativlər bir region çərçivəsində regional dialektlərin üç əsas zolağını birləşdirir. Boston, Nyu York, Çarleston və San Fransisko kimi şəhərlər qonşu ərazilər üzərində geniş mədəni təsirlərə malikdirlər. Paytaxt ərazilərin daxilində təbəqə ayırımı nisbətən sərtdir. Bu gün Birləşmiş Ştatların başlıca problemlərindən biri qeyri-standart sosial dialektlərin nə cür ifadə olunması barədə xüsusi münasibətdir.

Beləliklə, müxtəlifsistemli dillərdə variativlik probleminin tədqiq edilməsi, müasir dilçilik elminin son uğurları əsasında araşdırılması onu göstərdi ki, ayrı-ayrı dil sistemlərində müxtəlif dil vahidlərinin variant və invariantlarının öyrənilməsi mühüm elmi əhəmiyyət kəsb edir.

Araşdırmalar göstərdi ki, variativlik problemi həm xarici, həm də Azərbaycan dilçiliyində tədqiq edilib öyrənilmişdir. Xarici dilçilikdə variativlik probleminin öyrənilməsinə əsasən XX əsrin əvvəllərində başlanmışdır. Daha doğrusu, “variant” və “invariant” anlayışlarının fonologiya elmində araşdırılması fonem və onun səsli təzahür ilə bağlı olmuşdur. Qeyd olunan anlayışların dilçiliyə fonologiyadan daxil olması ilə ingilis, Amerika, Praqa dilçilik məktəblərində problemlə bağlı aparılan tədqiqatların əhatəsi daha da genişlənmişdir. İngilis alimi U.L.Çeyf variativlik məsələsindən bəhs edərkən daha çox formal məntiqdən çıxış etmiş müxtəlif səviyyələrdə variantların sözün xarici qabığında təzahür etməsi fikrini irəli sürmüşdür (14, s.351).

Amerika dilçiliyində Blumfildin nəzəriyyəsi dil sistemində variantlıq və invariantlılıq probleminin tədqiqinə də geniş imkan yaratdı və ABŞ-da dilçilik elminin inkişafına müəyyən təsir göstərdi. Amerika dilçiliyində üçüncü mərhələ kimi tanınan N.Xomskinin generativ (törədici) qrammatikasına görə semantik variantların komponentləri qrammatik əlaqələr əsasında mövcud olmur, dilin daxili quruluşunda semantika cümlənin strukturunu və onun nitq axınında formalaşmasını təyin edir. Bununla əlaqədar olaraq Amerika dilçiliyində bir sıra dilçilər (Tomris, Liz, Xomski və başqaları) konkret nitq faktlarında variativliyi də mənadan kənarda araşdırmağın vacibliyini qeyd edirdilər.

Variativliklə bağlı araşdırmalar göstərdi ki, keçmiş Sovet dilçilk məktəbində L.Şerba, M.Panov, S.Ojeqov, Q.Torsuyev, Q.Stepanov və digər dilçilər variativlik probleminin ümumi nəzəri cəhətləri ilə bağlı tədqiqatlar aparmış, rus dilində variativliyin təzühür formalarını tədqiq etmişlər.

Variativlik problemi Azərbaycan dilçiliyində də diqqət mərkəzində olmuş, çoxlu sayda irili-xırdalı tədqiqat əsərləri meydana çıxmışdır. M.Şirəliyev, Ə.Dəmirçizadə, Ə.Abdullayev, Z.Verdiyeva, M.Adilov, Y.Seyidov, H.Bayramov, F.Veysəlli, D.Yunusov və bir çox dilçilər bu və ya digər dərəcədə variativlik məsələsindən bəhs etmiş, elmi fikirlər söyləmişlər. A.Axundovun fonematik variantlar haqqında tədqiqatları dərin elmi səciyyə daşıyır. Frazeoloji variativliyin tədqiqi göstərdi ki, bu yönümdə Azərbaycan dilçiliyində H.Bayramov daha ətraflı bəhs etmişdir.

Araşdırmalardan məlum oldu ki, Azərbaycan dilçiliyində variativlik problemi yalnız Azərbaycan dilinin materiallarının tədqiqi ilə məhdudlaşmır. Dilçi-alimlərdən F.Veysəlli, Ə.Cəfərov, D.Yunusov, N.Vəliyeva və başqaları ingilis, alman, fransız və s. dillər haqqında tədqiqatlar aparmış, variativliklə bağlı maraqlı fikirlər söyləmişlər. 

Müxtəlif dillərdə variativliyə həm daxili, həm də xarici amillərin təsirinin müəyyən olunması bir sıra terminlərin (dialekt, şivə, standart dil və s.) işləkliyini aşkara çıxarır. Dilin coğrafi variantı kimi anlaşılan dialekt və şivələr həm regional fərqləri, həm də sosial təbəqələr arasında nitq müxtəlifliyini özündə əks etdirir. Problemə bu aspektdən yanaşdıqda ingilis dilinin Amerikan, Britaniya, Avstraliya, Şotlandiya variantlarının müəyyən orfoepik, leksik, qrammatik və sair fərqlərə malik olduğu görünür. Əlbəttə, bu variantlar bir-birindən kəskin şəkildə fərqlənən, bir-birindən ayrılan müxtəlif dillər deyil. Variantlar arasında fərqlər dilin müxtəlif səviyyələrində özünü göstərir və ədəbi dilin normativ sabitliyinə təsir göstərmir.

Müasir ingilis dilində mürəkkəb cümlə tiplərinin özünəməxsus xüsusiyyətləri sintaktik variativliyin əhatə çevrəsində araşdırılmışdır. Bu baxımdan mürəkkəb cümlələrin əmələ gəlməsində intonasiya, bağlayıcı sözlər, bağlayıcılar, komponentlərin məna və qrammatik uyğunluğu və sair amillər önəm daşıyır. Variativlik xüsusiyyətinə malik olan bağlayıcıların qazandığı sintaktik vəzifə özünəməxsus əlamətləri ilə seçilir. 

 

İSTİFADƏ EDİLMİŞ ƏDƏBİYYAT:

1. Abdullayev Ə. Müasir Azərbaycan dilində tabeli mürəkkəb cümlələr, Bakı, 1974.

2. Abdullayev K.M. Azərbaycan dili sintaksisinin nəzəri problemləri, Bakı, Maarif, 1998.

3. Hüseynzadə M., Hacıyev T. Müasir Azərbaycan dili, Morfologiya, III hissə, Bakı, Şərq-Qərb, 2007. 

4. Vəliyeva N.Ç. Dil tipologiyasının aktual problemləri. Actual problems of language typology. Актуальные проблемы языковой типологии. Elm və Təhsil, Bakı, 2011.

5. Yunusov D.N. Müxtəlifsistemli dillərdə mürəkkəb sintaktik vahidlərin variativliyi, Doktorluq diss., Bakı, 2007.

6. Brinton L.J. The Structure of Modern English. A Linguistic Introduction. University of British Columbia, Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 2000.

7. Brook G.L. Varieties of English, London, Macmillan press, 2007.

8. Crystal D. English as a Global Language, Cambridge University Press, 2007. 

9. Kobrina N.A., Korneyeva E.A., Ossovskaya M.I., Guzeyeva K.A. An English Grammar, Syntax, Moscow, Higher School Publishing House, 1986.

10. Алефиренко Н.Ф. Спорные проблемы семантики, Москва, Гнозис, 2005.

11. Багана Ж., Хапилина Е.В. Контактная лингвистика, Белгород, 2007.

12. Бархударов Л.С., Штеллинг Д.А. Грамматика английского языка, М., В.ш.,  1973.

13. Хомский Н. Синтактические структуры. Новое в лингвистике. Москва, 1962.

14. Чейф Л. Уоллес. Значение и структура языка, М., Прогресс, 1975.

Açar sözlər: mürəkkəb sintaktik vahid, cümlə, variativlik.

 

R E S U M E

Different levels of variation in Modern English

The given article is devoted to the investigation of the different levels of language’s variation. The specific features of word, word-combination, complex syntactic unity, sentence and the various types of subordinate clauses, and also internal and external factors influenced on the development of the phenomenon of variability are analyzed here.

 

Р Е З Ю М Е

Различные уровни вариативности в современном английском языке

Данная статья посвящена исследованию различных уровней языковой вариативности в современном английском языке. Здесь рассматриваются специфические особенности слова, словосочетания, сложного синтаксического единства, предложения и различных придаточных предложений, а также внутренние и внешние факторы, влияющие на развитие явления языковой вариативности.

 

Rəyçi:  prof. N. VƏLİYEVA

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Babaşova Xalidə Ə.

AZƏRBAYCAN  XALQ  BAYATILARININ LİNQVİSTİK TƏDQİQİNİN BƏZİ AKTUAL MƏSƏLƏLƏRİ

(paremiofrazeooji vahidlərin generasiyası ilə bağlı)

Azərbaycan folklorunun ən gözəgəlimli və könüloxşayan kiçik janrlarından biri xalq bayatılarıdır. Dilimizin ədəbi-bədii incilərinə çevrilmiş, “formaca sadə, dilə yatımlı, söz düzümünə uyarlı” olan bu sənət əsərləri haqda çox yazılıb, çox deyilmişdir. Bayatılarımızın bədii-estetik və poetik vüsətindən, onların məna dərinliyindən, ürək atəşindən qopub yaddaşlara həkk olmasından, xalqın öz eqosentrik zaman-məkan kateqoriyasına münasibətini belə bir poetik-konseptual formada təsvir edə bilmək qabiliyyətindən kifayət qədər dərin məzmunlu ədəbiyyatşünaslıq tədqiqatları aparılmışdır (1, 2, 3).

Folklor xəzinəmizin bayatı adlanan incilərinin hərtərəfli, sistemli öyrənilməsi haqda danışmaq, təəsüf ki, hələ tezdir, çünki bayatılar folklor janrı kimi əsasən ədəbiyyatşünasların diqqət obyekti olmuşdur, bayatıların poetik qüdrəti, janr xüsusiyyətləri, bədii əsər kimi məna və forma bütövlüyü, onların tematik tutumu məsələləri bu və ya digər səpgidə öyrənilmiş və öyrənilməkdədir.

Bununla yanaşı digər bir elmi-nəzəri problemi qeyd etməmək mümkün deyil: bayatı dünyasına tutarlı linqvistik səyahət hələ də baş tutmamış qalır. Başqa sözlə desək, məna dərinliyinə, fövqəlbəşəri ideyalar bulağı olmasına heyran olduğumuz bu dördsətirlik bədii incilərin sistemli linqvistik tədqiqi, onların sırf nitq müstəvi üzərində formalaşan konseptual-simvolik strukturunun əsaslı parametrlərinin sistemli izahı hələ də öz həllini gözləməkdə qalır.

Fikrimizcə, göstərilən fundamental problemlərin bu və ya digər formada həlli bayatıların linqvo-məntiq strukturu ilə bağlı bir sıra konkret linqvistik məsələlərin miqyaslı həllindən asılıdır. Konkret linqvistik (daha doğrusu, məntiqi-linqvistik) məsələlər sırasında aşağıdakıları qeyd etməyi lazım bilirik:

Bayatılar arxitektonikasında (konstitutiv quruluşunda) formalaşan spesifik metaforalar sisteminin həlledici rolunun linqvistik-praqmatik izahı.

Atalar sözləri və zərb-məsəllər korpusunun müəyyən bayatı mətni müstəvisində formalaşması.

Bayatıların kiçik folklor janrı kimi formalaşmasında dilin sintaktik vahidlərinin (söz birləşmələrinin, sadə və mürəkkəb cümlələrin çoxkomponentli cümlə konstruksiyalarının) əsaslı rolunun sistemli traktovkası.

Bayatıların konseptual və konkret mənalarının dialektikasından çıxış edərək onların müstəqil sintaktik vahid (qurum) kimi məntiqi-semantik strukturunun tədqiqi.

Bayatıların linqvistik-koqnitiv xüsusiyyətlərinin müasir koqnitologiya nəzəriyyəsi baxımından araşdırılması.

Bayatıların semantik-sintaktik strukturunu təşkil edən dil-nitq kateqoriyalarının xarakteristikası, onların məxsusiliyinin təyin edilməsi.

Bayatıların konstruktiv quruluşunun mətn sintaksisi (mətn dilçiliyi) baxımından izahı.

Bayatı bədii dil ifadələrinin xalq dili sisteminə təsiri məsələlərinin qoyuluşu və həlli.

Bayatıların simvolik mənasının formalaşma mexanizminin əsas parametrlərinin təyin olunması.

Bayatı dilinin nəzəri problemləri göstərilən məqamlarla bitmir. Bayatının linqvistik, etnokulturooji və s. aspektləri geniş şərh olunduqca təbii ki, bayatı aspektologiyasının daha əhəmiyyətli səpgi və kəsikləri üzə çıxmalıdır. Fikrimizcə, göstərilən əsaslı aspektləri qısa da olsa şərh etməyin özü də bu aspektləri sistemləşdirmək yolunda ciddi bir addım, ciddi bir cəhd olardı.

Birinci məqam bayatıların leksik tutumunun konstitutiv (təyinedici) elementlərindən biri ilə - bayatılarda formalaşan metaforalar sistemi ilə bağlıdır. Bu sistem (mikrosistem desək, daha yerinə düşərdi) ümumən Azərbaycan dilinin meta­forikası səhnəsində yararlı yerlərdən birini tutur. Azərbaycan dilinin metaforalar sis­temi nə qədər yaraşıqlı, rəngarəngdirsə, bir o qədər də dərin mənalılığı ilə seçilir; ori­jinal dil-nitq metaforik modellərin bir çoxu, demək olar ki, məhz xalq folklorundan bəh­rələnir, kökü oraya gedib çıxır. Burada qanunauyğunluğa sığmayan heç bir faktor, amil yoxdur, yəni məntiqi cəhətdən təbii bir məqamdər, faktdır. Ancaq hazırkı və­ziyyətdə bizi daha çox dilimizdə adiləşmiş metafora nümunələri deyil, bayatı ar­xitek­tonikasında formalaşmış əsrarəngiz metafora qurumları, konstruksiyaları cəlb edir.

Bayatı nümunələrinə nəzər salaq:

Əzizin qara gözlər,                          Araz daşdı daşınnan

Qələm qaş, qara gözlər,                   Suyu aşdı başınnan

Günüm qara eylədi                          Əzələ dum-duruydu,

Qaradan qara gözlər.                    Bunlandı göz yaşınnan.

Azərbaycan dilinin frazeoloji fondunda “günümü qara elədi” frazeoloji vahidin bütöv bir paradiqmatik sistemi var: qara gün, günüqara, günün qara olsun, günümü qara ( göu) əskiyə büküb və s. Göstərilən frazeoloji vahid aktiv leksikonda yer tutmuşdur. “Qaradan qara (gözlər)” konstruksiyası haqqında belə birmənalı danışmaq bir o qədər inandırıcı olmazdı, çünki “qaradan qara” birləşməsi kontekstdən kənarda bir o qədər də dil vahidi kimi səslənmir, süni bir forma kimi canlanır: “qaradan artıq boyaq olmaz” müdrik bir aforizmi kosmoqonik məna səviyyəsində səciyyələndirən xalq “qaradan qara”nı dilin aktiv vahidi kimi, fikrimizcə, çətin ki qəbul edəydi. “Qaradan qara” ifadəsinin məziyyəti, təkrarolunmazlığı onun “qaradan artıq boyaq olmaz” ifadəsinin konseptual mənası (mütləqlik, absolyutizm) ilə toqquşmasından, dialektik əksliyindən irəli gəlir. Həmin orijinal mənanın əsasında isə xalqın linqvo­kreativ təfəkkürünün real-potensial qüdrəti durur. Odur ki, “qaradan qara” frazeoloji vahidin əsl mənası məhz bayatı kəsiyində, bayatı “bətnində” formalaşıb yaşayır, onun reallaşmasına həmin bayatıdakı digər determinantlar – leksik, sintaktik (qara gözlər, günümü qara eylədi, qələm (qara) qaş...) bir növ əsaslı kömək olur (8, 30-31).

O cümlədən, “bulandı göz yaşından” ifadəsi: mənaca absurd görünən bu metaforik obrazı əxz etmək üçün ən azı Arazın suyunun boz-qırmızı rəngdə olmasını, uzun-uzadı ağlayanda göz yaşlarının (şəffaflıq və təmizlik rəmzi olan göz yaşlarının) qurumasının və gözə qan dammasını (“gözlərinə qan gəlsin” qarğışını yadımıza salaq) bilmək vacibdir. Beləliklə, “bulandı göz yaşından” metaforik ifadəsinin məna altqatları ancaq həmin mətndə, məlum determinantlar əhatəsində reallaşır: o taylı-bu taylı Arazın ululaşmış müsibətini ancaq belə dərin, belə təsirli bir obraz – ifadə ilə çatdırmaq olar. Haqqında danışdığımız ifadə sanki məhz bu motiv, bu hadisə və bu məqamda deyilməlidir deyənə, dilimizin digər motivlərində istifadə olunmayıb simvolik okkazionalizm kimi quruyub, donub qalmışdır.

İkinci məsələdən danışarkən qeyd etmək lazımdır ki, xalq bayatıları predikativ sintaktik vahidlərin ancaq mürəkkəb və çoxkomponentli cümlələri müstəvisində qurulur, formalaşır: nominativ söz birləşmələrindən və ya ancaq bir sadə cümlədən ibarət xalq bayatısı modeli, demək olar ki, yox dərəcəsindədir.  bir çox hallarda bayatıların başlığında nominativ (təktərkibli adlıq cümlə) digər sadə cümlələrlə birləşib xüsusi bir çoxelementli struktur yaradır ki, bu da bayatı bütövlüyünün (məna və quruluşu etibarilə) bir forması kimi çıxış edir. Əksər hallarda isə bayatıların konstruktiv əsasında üç və daha artıq cümlənin təşkil etdiyi tabesiz və bağlayıcısız mürəkkəb cümlələr durur:

Əzizim daşlı dağlar, (nominativ-vokativ cümlə)

Çınqıllı daşlı dağlar, (nominativ-vokativ cümlə)

Sən yatıbsan naqafıl (sadə, cüttərkibli, geniş cümlə)

Mehmanın köçdü, dağlar (sadə cümlə) (1, 156).

Göründüyü kimi, bayatının axırıncı iki misralarını sadə cümlələrdən ibarət bağ­layıcısız mürəkkəb cümlə təşkil edir. Bu mürəkkəb cümlə formaca bağlayıcısız, sin­taktik məna əlaqələrinə görə isə bağlayıcı (tabesiz) mürəkkəb cümlədir: “Sən yat­mısan naqafıl (halbuki) mehmanın köçdü...” Bayatı arxitektonikasında işlənən mü­rəkkəb cümlələr bu folklor janrında – bizim ilkin araşdırmalarımıza istinad etsək – spesifik formalarda işlənib, spesifik aktuallıq funksiyalarında çıxış edirlər və çox na­dir hallarda klassik tabeli mürəkkəb cümlədən ibarət olurlar. Ümumiyyətlə isə ba­yatı sintaksisində bir çox söz birləşmələrinin, müqayisə mənalı sabit konstruksi­yaların bu və ya digər mürəkkəb cümlələrin “bayatı biçimli” (bayatı modelli) formaları özünü aşkar biruzə verir. Belə məxsusi (binar və ya çoxkomponentli) mürəkkəb cümlələrin xalq (sosium) dilinin mürəkkəb cümlələri sistemində yeri və funksiyaları hər bir halda maraqlı analiz obyekti ola bilər. Təkcə onu qeyd etmək kifayətdir ki, bayatı başlanğıcında formalaşan adlıq cümlələr təktərkibli nominativ və vokativ cümlələrin simbiozu kimi çıxış edir, onların hər ikisinin həm konstruktiv, həm ə sintaktik-funksional mahiyyətini birləşdirən semantik struktur yaradır. Azərbaycan dilinin təktərkibli cümlə sistemində bu məsələ öz konstruktiv qoyuluşunu gözləyir.

Sistemli qoyuluşunu gözləyən sintaktik problemlərdən biri də dünya sintaksis nəzəriyyəsində hələ də debatlarla müşayət olunan digər bir sualdır – mürəkkəb cümlənin qrammatik mahiyyəti hansı kəsikdə - onun summativliyində, ya da inteqrativliyində - aşkar edilə bilər? Bayatıların konstruktiv mətn bazası bu sualı özünəməxsus formada cavablandıra bilər; sadəcə olaraq bu məqamı kifayət arqumentlər sistemi ilə səciyyəndirmək lazım gələcək.

Bayatıların məna fəlsəfəsinin obyektiv dərinliyinə varmaqdan ötrü onların konkret (bu və ya digər oxunuşun simasında) və konseptual mənalarının toqquşma­sın­dan alınan “semantik qığılcım”ın dialektikasını, onun konstruktiv strukturunu öyrənmək lazım gəlir. Məsələ burasındadır ki, bayatıların realizə etdiyi sintaktik-semantik modellər bir o qədər çox olmasalar da (4-5 model), onların ifadə etdiyi konseptual dünyəvi mənalar, demək olar, insan təfəkkürünün fəth edə bildiyi bütün məna sferalarına nüfuz edə bilir. Belə bir keyfiyyət bayatıların konseptual-fəlsəfi mənasının mahiyyətini təşkil edir.

Ona görə də, fikrimizcə, “bayatı poetikası”, “bayatı fəlsəfəsi”, “bayatı məxsusiyyəti” anlayışlarının kompleks təhlili bu möhtəşəm folklor janrının məhz Azərbaycan türkcəsində özünə əsaslı yuva qurması sualına danılmaz cavab ola bilər, bayatı modellərinin daxili məna dialektisını - əksliklərin xüsusi növ vəhdətini orijinal müstəvidə əks etdirə bilər (5, 260-267).

Bayatılarımızın digər bir ölçüsü onların koqnitiv nəzəriyyə fövqündən araşdırılmasıdır. Burada biz bayatı  konstruksiyalarının məna dərinliyinin xalqın ulu təfəkkürünün inikası olması faktının bariz nümunəsini görə bilərik. Bədii əsər janrı kimi və məxsusi bir dil (dil vahidi) formasında qurum bayatıların xüsusi elementləri, xüsusi konstruktiv sintaktik qəlpələri və ümumən bütöv əsər xalqın dünyagörüşünün, onun aləmi dərk etmək qabiliyyətinin (koqnisiya) səviyyəsinin güzgüsü kimi çıxış edir, xalqın fəlsəfi-poetik təfəkkürünün dildə ifadə forması kimi meydana çıxır. Əgər ümumən razılaşsaq ki, bayatıların ekspressiv-məna bazası məhəbbət adlı ülvi bir hissdir (3, 457-459), düşünməliyik ki, bi hiss bayatı zəminində ümumiləşən, yüksək “abstrakt” qüvvəyə dönən bir fəlsəfi hissiyat kimi özünün dil-nitq ifadəsini tapır, bayatını qoşan xalqın həyatın, aləmin real və virtual kateqoriyalarına münasibətinin linqvistik ifadə modelinə çevrilir: bayatıların tematik müxtəlifliyi – lirik məhəbbət, vətən həsrəti, əzizlərin itkisi, təbiətin vəsfi və s. buna sübutdur. “Bu dağlar ulu dağlar, / Çeşməli sulu dağlar...” deyən xalq dağ konseptinə müraciətdə özünün dağı ilahiləşdirə bilmək, dağı mifoloji qəhrəman kimi qavramaq, dağı insan qəlbinin təbiətə bağlılığının dərəcəsinin meyarı kimi qəbul edə bilmək məharətini, qabiliyyətini ifadə edir. Ümumən götürdükdə təkcə bayatı materialı xalqın, etnosun mövcud aləmi dərk etmək çərçivəsində onun təfəkkürünün bütün formalarını birmənalı və yetkin təsvir edə bilir.

Odur ki, bayatı incilərinin koqnitiv-psixoloji strukturunun öyrənilməsi aspek­tin­də çoxlu ciddi elmi, o cümlədən linqvistik araşdırmalar aparmaq günün tələblərin­dəndir.

Adı çəkilən folklor incilərimizin semantik-sintaktik quruluşunu (semantik strukturunu) sistemli surətdə şərh etmək bu əsərlərin linqvistik təhlilinin əsasını təşkil edir. Bayatıların predikativ sintaktik vahid olmasını (və ya predikativ vahidlərin birləşməsinin konstruktiv nəticəsi olmasını) nəzərə alsaq, bu konstruksiyaların semantik strukturunu müəyyən etmək üçün birinci növbədə bayatı strukturunda işlənən predikativ elementlərdə (yəni ayrıayrı cümlələrdə) formalaşan individual modal­lıq, zaman, məkan və şəxs kateqoriyalarını araşdırmaq, onları adi (müstəqil) predikativ vahidlərin kateqoriyalarından fərqləndirən cəhətləri sistemləşdirmək lazımdır. Bu sistem bazasında isə bayatının ümumi, vahid funksional-kateqorial simasını müəyyən etmək olar, yəni onun bir sintaktik tamlıq kimi kateqorial qiyməti verilə bilər. İlkin müşahidələrimiz göstərir ki, bu məsələnin araşdırılması təkcə bayatı poetikasında deyil, onların kateqorial sintaktik səviyyəsində yeni səhifələr açmağa qadirdir:

Eləmi yaxşı ata,

Pulun ver yaxşı ata.

Oğul bədəsil olsa,

Dərd çəkər yaxşı ata (1, 109).

Bayatının, görürük ki, semantik strukturunda konkret şəxs kateqoriyası ümumiləşmiş şəxs kateqoriyası (pansubyektivlik) ilə, konkret zaman-məkan kateqoriyası panxronizm – panlokallıq kateqoriyası ilə dialektik vəhdət təşkil edir.

Bayatının məna dərinliyi məhz bu xüusiyyətdən qidalanır. Məsələnin deyilən müstəvidə həlli birinci növbədə nayatı zəminində atalar sözlərinin, zərb-məsəllərin formalaşması prosesinin araşdırılmasından asılıdır. Dilçi paremiloji fondunun böyük bir hissəsi məhz bayatı sistemində formalaşır. Indicə şərh etdiyimiz bayatı məcrasında “Badəsil oğul ataya böyük dərddir” paremiloji konstruksiya formalaşmışdır (Müq. et: oğul bədəsil olsa / Dərd çəkər yaxşı ata...).

Paremioloji vahidlərin bayatı kontekstində formalaşması, bu modellərin mexa­nizminin öyrənilməsi və onların sistemləşdirilməsi məsələləri bayatı poetika­sının və ümumən Azərbaycan dilinin peramiofrazaoloji fondunun öyrənilməsi yolunda mühüm və aktual problemlərdəndir.

Təkcə onu qeyd etmək, zənnimizcə, kifayətdir ki, atalar sözləri və ya zərb-məsəllərin semabtik strukturunun abstaksiya səviyyəsi, onların simvolik məna konseptləri bayatıların simvolik-konseptual məna strukturunun müəyyən olmasında və formalaşmasında əsaslı poetik-estetik simvolzmində mühüm amil kimi çıxış edirlər. Bir sözlə, bayatı sintaksisinin əsaslı, kateqorial parametrlərinin öyrənilməsi öz realizasiyasını gözləyən ümumi filoloji məsələlərdəndir.

Bayatıların konstruktiv mətn quruluşunun öyrənilməsi də ümdə məsələlərdəndir. Mətn sintaksisinin (və ümumən mətn linqvistikasının) bir çox məsələləri burada özünün xüsusi həllini tapa bilir. Fikrimizcə, mikromətn/makromətn münasibətlərinin araşdırılması bayatı arxitektonikası baxımından çox maraqlı nəticələr verə bilər, çünki bir sıra bayatıların sintaktik-məntiqi modelləri (5) mürəkkəb sintaktik bütöv adlanan semantik-sintaktik kateqoriyaların məxsusi bir formasını təmsil edir, mürəkkəb sintaktik bütövün konstitutiv əlamətlərini orijinal formada ehtiva edir: burada məna bütövlüyü struktur bütövlükdən, struktur bütövlük isə funksional-sintaktik bütövlükdən dəstək alır. Makrotekstlərdə işlənən mürəkkəb sintaktik bütövlər isə, bir qayda olaraq, makromətnin prepozisiyada və postpozisiyada olan hissələrinə söykənir, onlardan semantik dəstək alır.

Bayatı dilinin ümumi milli dilə təsiri də aktual məsələlərdəndir. Bayatı kontekstində formalaşan, sonra isə xalq dilində müstəqil işlənən frazeoloji birləşmələr heç də az deyildir.

Şam yanar, yağ əriyər,                         Xan yanında nökərəm,

Piltədə yağ əriyə.                                 İşim yoxdur, bekaram,

Dərdimi dağa desəm,                           Tövcünü gətirməsən

Dözməyib dağ əriyər (1, 142)              Başında turp əkərəm (1, 131).

                                                                                      Bulaq başı toz olar

Üstü dolu qız olar,

        Mən sənə gül demərəm:

              Gülün ömrü az olar (1, 63).

Mətnlərdən gördüyümüz kimi, bayatılar bir çox hallarda sabit söz birləşmələri və ya konstruksiyaların formalaşma müstəvisi kimi çıxış edir, paremiya-frazeoloji konstruksiyaların bu və ya digər variantlarının kontekstual adaptasiyasının reallaşmağı meydanına çevrilir: Dərdimi dağa desəm / Dözməyib, dağ əriyər + Dərdimi dağa eesəm, dağ əriyər; Dərdim (ahım) dağları yandırar (əridər) və s. Beləliklə, sabitləşmiş dil-nitq konstruksiyalarının bayatı sistemindəki həyatı əlahiddə tədqiqat predmeti kimi ümumi və türkoloji frazeologiyaya yeni məlumatlar verməyə imkanlıdır.

Yuxarıda qeyd etdik ki, bayatıların semantik strukturu fəlsəfi-ümumi məhəbbət kateqoriyası zəmnində formalaşır. Əslində, bu, bayatıların simvolik məna daşımasına bir işarədir.

Simvolik mənası olmayan bayatı yox dərəcəsindədir. bu müddəanın sübuta ehtiyacı yoxdur, çünki bayatıların məna mayası bu simvolikadan yoğrulub, onların poetikası bu simvolikadan bəhrələnir. Deməli, bayatılar həyat faktlarının ümumiləşdirilmiş formasının, bu faktların konseptuallaşmasının dil konstruksiyası vasitəsi ilə ifadəsidir, simvolik işarəsidir:

Əzizim Ərzuruma,

Yol gedir Ərzuruma.

Dəvəsi ölmüş ərəbəm,

Dözərəm hər zuluma.

Qrammatik kateqoriyaların, qrammatik mənanın konkret ifadəsinə baxmayaraq, bayatıda həyat faktı özünün simvolik təcəssümünü tapmışdır: Söhbət hər hansı bir konkret individdən, konkret yoldan, konkret şəhərdən getmir. Bu – formadır. Məna isə konseptual kateqoriya səviyyəsində səciyyələnir; bu məna panxronik-panlokaldır, pansubyektlik müstəvisində reallaşır (mətndə konkret deyktik elementlər – bu, sən, burada və s. – işlənsə belə), “pankateqorial”lıq simvolik mənanın əsasını yaradır:  Bu dağların meşəsi,

                                               Ətirli bənövşəsi.

                                                Könülsüz gedən qızın

                                                Ağlamaqdır peçəsi.

Göründüyü ki, hamıya bəlli bir situasiyanın bu sətirlərdə sanki riyazi formulunun şahidi oluruq. Belə formulların (düsturların) simvolik gücünü təşkil edən konstitutiv parametrlər öylməli məsələlərin ən başlıcalarındandır, bayatıların fəlsəfi qram­matikasının simvolik məna deyilən bir zirvəsidir. Belə bir zirvəyə qalxmaqdan ötrü və bu zirədən bayatı dünyasının, bayatıların ümumi linqvistik səhnəsini seyr etmək üçün möhtəşəm “bayatı dağının” ətəklərini, dağın döşünü birər-birər öyrənmək, zirvəyə aparan bütün irili-xərdalı “çoban cığırlarının” məna, struktur və funksional xarakteristikasının vahid bir sistem daxilində nəzəri qiymətini vermək lazımdır.

Bayatı konstruksiyaların (məntiqi-sintaktik modellərinin) göstərdiyimiz heç də bağlı siyahı təmsil etməyən aspektlər sistemində araşdırılması Azərbaycan dilinin nəzəri qrammatikasına, xüsusi ilə cümlə və mətn sintaksisinə yeni, orijinal məlumatlar verə bilər, Azərbaycan folklorunun bu mirvari janrının bədii qüdrətinin daha cazibədar, daha möhtəşəm portretinin yarada bilər.

 

ƏDƏBİYYAT

Qasımov H. Azərbaycan xalq bayatıları // Bayatılar. Bakı: Azərnəşr, 1960

Vəliyev V. Ön söz (Azərbaycan bayatıları haqqında) // Bayatılar. Bakı: Yazıçı, 1985

Təhmasib M. Uzaq ellərin yaxın tövhələri (kərkük bayatıları haqqında) // M.Təhmasib. seçilmiş əsərləri. 2 cilddə, 1-ci cild. Bakı: Mütərcim, 2010, s. 449-460

Həkimov M.İ. Bayatılar (dərs vəsaiti). Bakı: ADPU, 1991

Həmidov İ.H. Azərbaycan xalq bayatılarının semantik strukturu // M.F.Axundov adına Azərbaycan Pedaqoji Rus dili və Ədəbiyyatı İnstitutunun 50-illik yubileyinə həsr olunmuş məqalələr toplusu. Bakı, 1996, s. 260-267

Abdullayev B. Bayatılarda portret // Qobustan. Bakı, 1977, № 2, s. 91-92

Həsən Ş., Quliyev H. Xalq bayatıları etnoqrafik mənbə kimi // Bakı: Ulduz, 1984, № 8, s. 49-52

Həkimov M.İ. Xalqımızın deyimləri və duyumları. Bakı: Maarif, 1986

 

Açar sözlər: folklor, bayatı, atalar sözləri, frazeologiya, janr.

Ключевые слова: фольклор, баяты, пословицы, фразеология, жанр.

Key words: folklore,  bayati, proverbs, phraseology, genre.

 

Резюме

В статье рассматриваются структурно-семантические и функциональ­ные особенности азербайджанских народных баяты. Освещаются посло­вицы и поговорки, сформированные в системе определенного текста баяты. Формирование паремиологических единиц в контексте баяты, изучение меха­низма их моделей и их систематизация являются одной из важных проб­лем поэтики баяты. Освещается также роль синтаксических единиц в формировании баяты как малого фольклорного жанра. В большинстве случаев конструктивную основу баяты составляют три и более предло­жений. Баяты носят символическое значение и их функция раскрывается непосредственно в микротеме.

 

Summary

This article deals with structural-semantic and functional features of folk-bayati in Azerbaijanian. There is also researched proverbs and bywords in the context of bayati. The most important problem of bayati is the study of their’s model and systematization and the formation of paremiological units in the context of bayati. There is also shown the role of syntactic units in the formation of bayati. In most cases the constructive foundation of bayati consists of three or more sentences. The symbolic meaning of bayati and its function is revealed in microtext.

 

Rəyçi: professor İlyas Həmidulla oğlu Həmidov

 

                                                                                      Cəlilova Teybə Əhməd q.

NİDALAR VƏ ONLARIN NÖVLƏRİNƏ DAIR
(fransız və Azərbaycan dillərinin materialları əsasında)

Ümumi dilçilikdə nidaların, əsasən, çoxfunksional və semantik-praqmatik xarakteri diqqət mərkəzindədir. Bir tərəfdən nida danışanın hisslərinin ifadəsi, digər tərəfdən isə diskursda (mətndə) sintaktik müstəqilliyə malik olan sözlər kimi nəzər­dən keçirilir. Kommunikasiyanın tərkibində mühüm rol oynayan nidalar linqvistik vahidlərdir və onlar həmişə danışanın real həqiqətə olan subyektiv münasibətini bildirirlər. Nidalar dildə fonetik, semantik-qrammatik formaları və ünsiyyətdə spesifik funksiyaları ilə seçilirlər. Nidaların öyrənilməsi tədqiqatçı qarşısında küllü miqdarda problem qoyur. Nəzəri planda - nidaların mahiyyətini aydınlaşdırmaq və onların linqvistik statusunu müəyyənləşdirmək, praktiki planda isə nidaların müxtəlif funksiyalarının: nitqdə işlədilməsi, subyektin sosial mənsubiyyəti və yaşı və hətta bir dildən digərinə tərcümə vaxtı nidaların xüsusiyyətlərini və s. aşkarlamaqdır.

Nidaların öyrənilməsi tarixi nə qədər qədim olsa da, həm roman dilçiliyi, həm də türkologiyada, eləcə də Azərbaycan dilçiliyində onlar uzun zaman xüsusi elmi tədqiqatlardan kənarda qalmışdır. Yalnız son onilliklərdə nidalar barədə elmi araşdırmalara maraq artmışdır.

Nida problemi dilçilikdə müxtəlif aspektdə təhlil və tədqiq olunmuşdur. Bəzi tədqiqatçılar nidaları modallıq kateqoriyası müstəvisində öyrənmişlər. Onlardan Ş.Balli (Bally Ch. 1965; 129), M.Breal (Bréal M. 1982; 235), G.Kleiber (Kleiber G. 2006; 23), J.Danon–Boileau, M.A.Morel (Danon–Boileau, Morel M.A. 1995; 5-12) və digərlərinin adlarını çəkmək olar.

Nidaya bu cür prizmadan yanaşma Azərbaycan dilçiliyi üçün də xarakterikdir. Nidaların hərtərəfli və elmi tədqiqi Azərbaycan dilçiliyində bilavasitə K.Hacıyevin adı ilə bağlıdır. K.Hacıyev özünün “Azərbaycan dilində xüsusi nitq hissələri” adlı kitabında nidaların modal xarakteri və modallığın ekspressiv ifadə vasitəsi olmasını xüsusi olaraq qeyd etmişdir. (Hacıyev K. 1999; 80-81).

Nidanın dilçilik statusu problemlər yaratdığından o, həmişə mübahisəli mövzulardan olmuşdur. Ta qədim dövrlərdən bəri nidaları öyrənən alimlər onun nitq hissəsi və ya sərbəst qrammatik sinif olmasını müəyyən etməyə cəhdlər göstəriblər. Ümumiyyətlə isə, dilçilik nidalara aid nəzəriyyələrlə heç vaxt zəngin olmamışdır.

Nidaya yanaşmada fransız dilçiliyində nidaların tədqiqatçılarını müxtəlif qruplara ayırırlar.

Birinci qrupda nidaları leksik mənası olmayan sözlər kimi öyrənən alimlər durur. Bura Rozaliya Şor və Osvald Dükro kimi alimlər daxildir.

İkinci qrupda nidaları səstəqlidi sözlər kimi qəbul edən dilçilər yer alır (S.Karçevski və başqaları).

Nidaları ekspressivlik xarakteri daşıyan sözlər kimi qiymətləndirənlər üçüncü qrupa daxildir (Qustav Giyom və başqaları).

Dördüncü qrupa nidaları cümlə və söz-cümlə kimi qəbul edənlər yer alır (Ş.Balli, L.Tenyer).

Beçinci qrupa nidaları modallıq kateqoriyası çərçivəsində tədqiq edən alimlər daxildir. (A.Seşey, A.Vassilyeva, Ş.Balli).

Beləliklə, xüsusi kommunikativ vahidlər olan nidalara yanaşmada və onların başqa nitq hissələrindən fərqləndirilməsində dəqiq kriteriya olmadığına görə, nidalar digər söz qrupları ilə qarışdırılmış və bu isə nidanın tədqiqatçıları arasında fikir ayrılığına gətirib çıxarmışdır.

Nidaların tədqiqi zamanı ən önəmli məsələlərdən biri də ifadə etdiyi hisslərin təbiətinə uyğun olaraq nidaların növlərinin fərqləndirilməsidir. Bu məqalə çərçivə­sində biz nidaları emotivlik baxımından, növlərinə görə, iki aspektdə öyrənəcəyik:

Meliorativ nidalar

Pejorativ nidalar

Qeyd etmək istərdik ki, bəzi tədqiqatçılar onları “pozitiv” və “neqativ” məfhumlar altında da öyrənirlər.

Meliorativ nidalar.

Meliorativ nidalar müsbət emosiya bildirən nidalardır. Bu nidalar ilk növbədə öz müxtəlifliyi və rəngarəngliyi ilə diqqəti cəlb edir. Meliorativ çalarları olan nidalar həm fransız və həm də Azərbaycan dillərində mövcud olmaqla həmin dilin daşıyıcıları olan kollektiv tərəfindən başa düşülən kommunikativ məzmuna malikdir. Müsbət emosiya bildirən nidalar sevinc, şadlıq, arzu, heyranlıq, təəccüb, arxayınlıq, razılıq hisslərini bildirirlər.

Meliorativ nidalarla ifadə olunan müsbət emosional çalarlıq əsas etibarı ilə aşağıdakı mənalar üzrə meydana çıxır:

sevinc, şadlıq, arzu, təəcüb, heyrət bildirənlər.

Fransız dilində bu tipli nidaların tərkibinə aşağıdakı nidalar daxildir:

Ah!, Oh!, Génial!, Extra!, Cool!, Alleluia!, Super!, Chouette!, Bravo!, Hourra!, Trop top!, Ouais!, Banco!, Banzaï!, Doux Jésus!, Morbleu!, Mince!, Ah, mince!, Diable!, Oh là là!, Ouh là là!, Houlalà!, Eh!, Ho!, Diantre!

Məsələn:

Ah! Si vous aviez lu sa lettre, vous n’auriez pensé qu’à lui, ma mère. (Balzac H. de « Eugénie Grandet », p. 182)

Morbleu! Nos lords sont notre gloire. (Hugo V. « L’homme qui rit », p. 302)

Azərbaycan dilində:

A!, O!, Ah!, Oh!, Ax!, Oho!, Oy!, Ox!, Ura!, Ay can!, Ay can-ay can!, Bəh-bəh!, Vurey!, Bəh!, Pəh-pəh!, Ay aman!, Maşallah! və s. aid edilir.

Məsələn:

Ay aman! Görün budaqlarda nə qədər dəymiş tut var. (Babayeva Ə. “Haradasan, dost, harada”, s. 144)

Ah! o... Cənnət pərisi, nazlı mələk!

Mənə yüksəl deyir gülümsəyərək. (Hüseyn C. Əsərləri (II cild), s. 13)

Bu qrup nidalar içərisində təəccüb bildirən nidalar diqqəti daha çox cəlb edir. Bu tipli nidalar  hər iki dildə söyləmin ekspressiv gücünü daha da artırmağa yönəlirlər.

Bu qəbildən olanlar fransız dilində:

 Ah!, Oh!, Ça!, Bah!, Euh!, Heu!, Fichtre!, Diantre!, Mince!, Mince alors!, Mince de mince!, Ah bon!, Mazette!, Bigre!, Bigre de bigre!, Tiens!, Peste! və digərləridir.

Məsələn:

Elle l’interrompit en éclatant de rire : - Tiens, vous ne me tutoyez plus! (Maupassant Gui de, « Fort comme la mort », p. 168)

Le père poussa un léger sifflement d’admiration et ne put que murmurer : « Bougre! tant il fut ému par la somme » (Maupassant G. de, « Bel ami » p. 220)

Azərbaycan dilində:

Ah!, Oh!, Eh!, Aaa!, Ba!, Va!, Bay!, Bıy!, Buy!, Boy!, Bah!, Pah!, Bəhey!, Baho!, Paho!, Pah atonnan!, Eyvah! kimi işlədilənlərdir. Məsələn:

Paho, nə gözəl dünya! Günün istisi, küçənin tozu, adamların yaxşı, pis hərəkəti, dağ, daş, otlar ... (Məmmədquluzadə C. Hekayələr, s. 44)

Alqış, tərif, arzu bildirənlər:

Fransız dilində aşağıdakılardır : Eh!, Bon!, Hou!, Bravo!, Hourra!, Ah!, Oh!, Eh!, Ouf!, Hé!

Məsələn:

Bravo, Gwynplaine! Bravo! (Hugo V. « L’homme qui rit », p. 557)

Eh Gwynplaine continuait de rêver: - Oh! Si j’étais puissant, comme je viendrais en aide aux malheureux: (Hugo V. « L’homme qui rit », p. 297)

Eh! Mon cher, c’est toujours Paris (Maupassant G. p., 112)

Azərbaycan dilində:

Əhsən!, Pəh-pəh!, Bəh-bəh!, Afərin!, Bərəkallah!, Maşallah!, Ura!, Ax!, Ah!, Oh!, Ox!, Of!, Uh!, Ux!, Uf! və s. aiddir. Məsələn:

Afərin, afərin, balalarım! Allah birinizi min eləsin. (Məmmədquluzadə C. Hekayələr, s. 18)

Əşrəf. Ah! bu gözəl mənzərələri seyrə daldıqca, insan cənnətin xəyaldan ziyadə həqiqət olmadığına inanmaq istəyir. (Hüseyn C. Əsərləri (II cild) s. 159)

Adət-ənənə, qaydalar və dinlə əlaqəli olanlar:

Bu tip nidalar da hər iki dildə əsasən müsbət emosiyalı nidalar kimi nəzərdən keçirilir.

Bu nidalara fransız dilində Ciel!, Dieu!, Mon Dieu!, Sainte Vierge!, Bonté du ciel!, Amen!, Grand Dieu!, Vivedieu!, Dieu Merci! və s. nidalar aiddir. Bu qrupa daxil olan nidalar müxtəlif emosiyalar, xüsusən də arzu, istək, sevinc, təəccüb bildirirlər. Məsələn:

Mon Dieu! Qu’elle a changé! Vous ne la reconnaîtriez pas! ... . (Lamartine A. de « Graziella » p. 99)

Vivedieu! s’écria-t-il, voilà d’admirables gens. (Hugo V. « L’homme qui rit », p. 318)

Azərbaycan dilində:

Maşallah!, Bərəkallah!, İnşallah!, Əstağfurullah!, Bismillah!, Vallah!, Billah!, Ay Allah!, Şükür Allah!, Amin! və s. aid edilir. Məsələn:

Vallah, Sultan ağa, heç ola bilməz! Dünyada heç kimə etibar yoxdur. (Məmmədquluzadə C. Hekayələr, s. 21)

Birdən elə bilərsiniz ki, bu sözləri mən deyirəm, ha! Əstağfurullah! (Hacıbəyov Ü. Seçilmiş əsərləri, s. 332)

Bədii ədəbiyyatdan seçilən nümunələrdən göründüyü kimi, müsbət emosiya bildirən meliorativ nidaları dəqiq ayırmaq və fərqləndirmək demək olar ki, qeyri-mümkündür. Çünki meliorativ nidalar birbaşa dil faktları, kontekst, müxtəlif situasiyalarla bağlıdır. Əks təqdirdə onların məna qrupunu, semantik çalarlarını müəyyənləşdirmək çətin olur. Bu da nidaların polisemik xüsusiyyəti ilə bilavasitə bağlıdır.

Pejorativ nidalar

Pejorativ nidalar mənfi emosiya bildirən nidalardır. Pejoratif çalarlı nidalar insan, əşya və ya hərəkətin dəyərini azaltmağa yönəldilən, kommunikativ məqsədlər daşıyan nidalardır və onlar həm fransız, həm də Azərbaycan dilində işlədilirlər. Hər iki dildə pejorativ (mənfi) emosiya, danışanın həmsöhbətinə yönəldiyi və əks istiqamətdə baş verən emotiv hisslərini, narahatlığını, gərginliyini, əsəbiliyini və s, amilləri göstərir. Pejorativ nidalar meliorativ nidalar kimi öz müstəqilliyi ilə diqqəti cəlb edirlər. Bu tipli nidalar müxtəlif negativ çalarlar yaradır, ünsiyyətdə və kontekst daxilində xoşagəlməz hisslər doğurur və gərginlik atmosferi yaradır. Hər iki dildə mənfi hissləri bildirmək üçün nifrət, məyusluq, ağrı, qəzəb, hiddət, şübhə, laqeydlik, kinayə, tərəddüd, çaşqınlıq, şikayət, qorxu, təəssüf  kimi hissləri ifadə edən nidalar işlədilir.

Pejorativ nidalar öz məna xüsusiyyətlərinə görə aşağıdakı kimi təsnif edilir:

Narazılıq, laqeydlik, təəssüf, peşmançılıq, kədər

Hiddət, qəzəb, nifrət, əsəbilik

Qorxu, ağrı, tərəddüd, rişxənd, istehza

Mənfi çalarlı nidalar kimi qəbul edilən bu tip nidalar fransız dilində aşağıdakılardır:

Oh là, là!, Zut!, Mince!, Purée!, Punaise!, Merde!, Flûte!, Crotte!, Ah!, Ras l’bol!, Sacrebleu! və s. (narazılıq bildirənlər).  Məsələn:

-Ah! Bientôt je mourrai, soit de faim, soit de malheur de voir les hommes si dûrs. (Stendhal « Le rouge et le noir », p. 208)

-Il murmura : « Zut, je ne vais pas me faire du bile pour cette farce-là ». (Maupassant G. de « Bel ami », p. 126)

Azərbaycan dilində belə çalarları olan nidalara aşağıdakıları aid edə bilərik:

Əh!, Eh!, Ba!, Puf!, Baho!, Paho!, Ay-hay!, Pah atonnan!, Fu!, Hə!, Ax! və s. Məsələn:

Pah atonnan, bu zəhrimar harda qaldı görəsən?! (Hüseyn C. Əsərləri (I cild) s. 38)

Fransız dilində Euh!, Hum!, Bof!, Bah!, Mon œil!, Heu!, Pluf!, Pfft!, Bah! və s. (laqeydlik bildirənlər). Məsələn:

Bah! Elle sera vite rendormie. (Hugo V. « L’homme qui rit », p. 450)

Azərbaycan dilində laqeydlik bildirən nidalar: Eh!, E!, Əh!, Ah!, A! və digərləridir. Məsələn :

Əh! Hərə durub burada bir söz danışacaqdır! (Hacıbəyov Ü. Seçilmiş əsərləri, s. 294)

Pejoratif çalarlı nidalar arasında təəssüf bildirən nidalar kəmiyyətcə çoxdur.

Fransız dilində təəssüf bildirən nidalar: Hé!, Hélas!, Ah!, Oh!, Cristi! və sairdir. Məsələn :

Hélas! Rien n’est parfait. (Hugo V. « L’homme qui rit » p. 241)

Cristi! Si j’avais trouvé une femme comme vous, avec quel bonheur je l’aurais épousée. (Maupassant G. de « Bel ami », p. 129)

Azərbaycan dilində: Ax!, Ah!, Eh!, O!, Oh!, Ox!, Əh!, Bah!, Bay!, Eyvah!, Heyf!, Əfsus!, Heyhat!, və digərləridir. Məsələn : Əfsus, qocaldım, ağacım düşdü əlimdən, səd heyf cavanlıq!
(Mirzə Ələkbər Sabir “Hop-hop namə”, s.22)

Elə nidalar var ki, onlar ünsiyyət vaxtı danışanın hiddət və qəzzəbini bildirirlər. bu tipli nidalar da pejorativ çalarlı nidalar kimi qəbul olunurlar.  Fransız dilində Ah!, Ho!, Oh!, Morbleu!, Fichtre!, Oh là là!, Zut!, Zut alors!, Mince!, Purée!, Merde!, Crénom!, Sacrebleu!, Eh bien! kimi nidalar bu qəbildəndirlər. Məsələn:

Eh bien! Nous vous détripaillerons, belle madame, et nous vous dévorerons toute en vie, et nous vous couperons les attaches du cœur avec nos dents. (Hugo V. « L’homme qui rit », p. 138)

Azərbaycan dilində hiddət və qəzzəb bildirən nidalar aşağıdakılardır:

Ah!, Ax!, Oh!, Eh!, Əh!, Ba!, Pa!, Pi!, Pəh!, Pah!, Bah!, Baho!, Paho!, Vay!, Tfu! və s. Məsələn:

Vay, sərsəm hərif, vay, dur bir səni yaxalayım! (Hüseyn C. Əsərləri (III cild), s. 120)

İfadə edilən hisslər arasında qorxu, ağrı ifadə edən nidalar həm fransız və həm də Azərbaycan dillərində müəyyən qrup təşkil edir və bu çalarlı nidalara aşağıdakıları aid etmək olar.

Fransız dilində ağrı ifadə edən nidalara Aïe!, Ouille!, Haïe!, Han!, Ah!, Oh!, Ouïe! və s. daxildir.  Məsələn:

-Oh! Les heures qui me restent à vivre ne seront pas gaies. (Maupassant G. de « Fort comme la mort », p. 180)

-Ah! L’on ma volé, trahi, perdu, déshérité, abandonné, assassiné. (Hugo V. « L’homme qui rit », p. 438)

Azərbaycan dilində: A!, O!, E!, Ay!, Oy!, Uy!, Ax!, Ah!, Oh!, Uh!, Ox!, Uf!, Of! və s.  Məsələn:

-Of, məndən nə istəyirsən, get!
Məndə can qalmamış, bir insaf et. (Hüseyn C. Əsərləri (II cild), s. 14)

Fransız dilində qorxu ifadə edən nidalara Hi!, Ah!, Oh! və s. aid edilir. Məsələn:

-Oh! Je vous en jure, ayez pitié! (Hugo V. « L’homme qui rit », p. 558)

-Oh! Mon Dieu, disait-elle, si mon mari a entendu du bruit, je suis perdue. (Stendhal « Le rouge et le noir », p. 113)

Azərbaycan dilində: Ah!, Oh!, Ay!, Vaxsey!, Vay atonnan!, Ay aman!, Vay!, Vay dədə!, Vay!, Vaveyla! və s. aid etmək olar. Məsələn:

-Vay, vay! Deyəsən bəşər deyil bu!
Bir şəklə uyan təhər deyil bu! (Mirzə Ələkbər S. “Hop-hop namə”, s. 12)

Mənfi, pejorativ çalarlı nidalar içərisində rişxənd, istehza ifadə edən nidalara da rast gəlinir. Bu qrup nidalar yazıda kontekst, kommunikasiya prosesində isə tələffüzün köməyilə aydınlaşır. Fransız dilində bu cür nidalara aşağıdakıları aid edə bilərik:

Ah, ah!, Hi, hi!, Eh, eh!, Oh!, Ah!, Oh là là!, Məsələn:

-Ah! Ce livre est infiniment plus moral, dit en riant l’abbée. (Balzac H. de “Eugénie Grandet”, p. 73)

Azərbaycan dilində rişxənd, istehza ifadə etmək üçün Ba!, Ah!, Oh!, Vay!, Xox!, və s. kimi nidalarla müraciət olunur. Məsələn:

-Məhəbbətə qarşı nifrət! Ah, nə gözəl qarşılıq! Nə dadlı mükafat! (Hüseyn C. Əsərləri (II cild), s. 102)

Mənfi emosiyalar ifadə edən pejorativ nidalar təkcə dil sisteminə daxil olmaqla kifayətlənmir, onun fəal tərkib hissəsi olur, emosional-ekspressiv imkanların yüksəkliyi ilə fərqlənir və nitqi əyani, obrazlı və canlı edir.

Beləliklə, yuxarıda deyilənlərdən belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, həm meliorativ  və həm də pejorativ çalarlı nidaların araşdırılmasının ümumən nida probleminin öyrənilməsində və müasir dilçilikdə onun linqvistik statusunun müəyyənləşdirilməsində danılmaz əhəmiyyətli rolu vardır.

Ədəbiyyat

Abdullayev Ə.Z. Azərbaycan dili məsələləri, ADU, B., 1992

Bally Ch. Linguistique générale et linguistique française (4-ième édition) Francke-Berne, 1965

Bréal M. Essai de sémantique. P., 1982

Danon-Boileau, Morel M. A. “Exclmation: l’origine naturelle: le cri ou l’appel. Présentation générale”. Faits de langues №6, 1995

Ducrot O. Dire et ne pas dire. Principes de sémiotique linguistique. Hermann. P., 1972

Hacıyev K.B. Azərbaycan dilində nida. Nurlan, B., 2005

Kleiber G. Sémiotique de l’interjection. Langages №161. P., 2006

Karcevski S. Introduction à l’étude de l’interjection. Cahier de Ferdinand de Saussure. №1, 1941

Querler N.L. Précis de la syntaxe française. Presses Universitaires de Caen, Caen, 1994

Qurbanov A.M. Azərbaycan dilçiliyi problemləri (I cild) Nurlan, B., 2004

Tesnière L. Eléments de syntaxe structurale. Klincksieeck, P., 1959

Bədii ədəbiyyat

Fransız dilində

Balzac H. de “Eugénie Grandet”. Pocket. P., 1998

Lamartine A. de “Graziella”. Ebooks libres et gratuits, P., 2006

Maupassant G. de “Bel ami” . GF.-Flammarion, P., 1993

Maupassant G. de “Fort comme la mort” GF.-Flammarion, P., 1993

Stendhal “Le rouge et le noir”. Pocket, P., 1998

Hugo V. “L’homme qui rit”. In Libro Veritas, P., 1994

Azərbaycan dilində

Babayeva Ə. “Haradasan dost, harada...”. Gənclik, B., 1977

Hacıbəyov Ü. Seçilmiş əsərləri. Yazıçı, B., 1985

Hüseyn C. Əsərləri (I, II cild). Yazıçı, B., 1982

Hüseyn C. Əsərləri (III cild). Yazıçı, B., 1984

Məmmədquluzadə C. Hekayələr. Gənclik, B., 1969

Mirzə Ələkbər S. “Hop-hop namə”. B., 1992

 

Açar sözlər: linqvistik vahid, spesifik funksiya, sosial mənsubiyyət, meliorativ, pejorativ

Ключевые слова: лингвистическая единица, специфическая функция, социальная принадлежность, м

Mots clés : unité linguistique, fonction spécifique, appartenance sociale, mélioratif,-ve, pejoratif,-ve

 

 Summary

Meliorative and pezhorative aspects of interjections in the French and Azerbaijani languages are studied in this article, an attempt is made to clear up a problem. This article doesn’t claim on full treatment of the problem of an interjection, rather meliorative and pezhorative aspects.

Pезюме

В данной статье изучаются мелиоративные и пeжоративные аспекты междометий во французском и азербайджанском языках, и делается попытка внести ясность в проблему. Эта статья не претендует на полное освещение проблемы междометий, относительно мелиоративных и пeжоративных аспектов.

 

Rəyçi: fil.e.d., prof. B.B.İsmayılov

 

Qətibə Çingiz qızı

MÜASİR TÜRK DİLLƏRİNDƏ SÖZYARATMA YOLLARI   

Müasir türk dillərində söz yaradıcılığı prosesi müxtəlif yollarla gedir. Ümumi şəkildə dildə gedən söz yaradıcılığı üsulları 3 qrupa bölünür: 1. leksik yolla söz yaradıcılığı; 2. morfoloji yolla söz yaradıcılığı 3.sintaktik yola söz yaradıcılığı. Bu bölgüdən demək olar ki, söz yaradıcılığından bəhs edən bütün dilçilər istifadə etmişlər. Azərbaycan dilçiliyində isə  söz yaradıcılığını ilk və daha  hərtərəfli şəkildə tədqiq edən S. Cəfərov leksik yolla söz yaradıcılığına –dialekt və şivələr hesabına; alınma sözlər hesabına; yeni məna kəsb etmək hesabına, fonetik tərkibin dəyişməsi ilə, düzəltmə sözlərin sadələşməsi və mürəkkəb sözlərin sadələşməsi hesabına söz artımını aid edir. Bizim fikrimizcə isə, fonetik yolla söz yaradıcılığı leksik yolla söz yaradıcılığının içərisində verilməməli, ayrıca bir söz yaradıcılığı yolu kimi göstərilməlidir.  Lakin buna baxmayaraq, S.Cəfərovun bu bölgüsü  söz yaradıcılığına daha əhatəli və daha hərtərəfli bir yanaşmadır [1.135].

Bir çox başqa türk dillərində söz yaradıcılığından bəhs edilərkən, yalnız morfoloji və sintaktik yolla gedən söz yaradıcılığı prosesindən söhbət gedir. Fonetik və leksik yolla sözyaratmadan demək olar ki, bəhs olunmur. Qəribə burasıdır ki, Türkiyə türkcəsi üzərində tədqiqat aparan alimlər Türkiyə türkcəsində söz yaradıcılığı deyəndə yalnız düzəltmə və mürəkkəb sözlərdən bəhs etmişlər. Bu sahədə yazılmış əsərlərin çoxunda  hətta mürəkkəb sözlər belə araşdırılmamışdır. “Kelime türetimi”  termini  altında yalnız düzəltmə sözlər öyrənilmişdir. Qədim türk dilində də müxtəlif sözyaratma yolları olmuşdur. Söz yaradıcılığı prosesinə diaxronik bucaqdan baxdıqda görürük ki, protürk dövründə də morfoloji  üsulla söz yaradıcılığı prosesinə fuziya, asemantikləşmə, ilkin uzanma, ablaut daxildir.

 Türk dillərində əksər sözdüzəldici şəkilçilərin müstəqil şəkilçilərdən yaran­ması və köklə şəkilçinin birləşməsi olan fuziya hadisəsi türk dillərində sözdüzəldici şəkilçilərin əsas yaranma yollarından biridir. Məsələn: qadın və qayın sözlərindəki “ın” şəkilçisi daşlaşmışdır. Bu tip sözlərdə köklə şəkilçi arasında fərq bilinmir.

Fuziya ilə eyni dövrdə yaranan üsullardan biri asemantikləşmədir. Bunlardan biri digərini yaratmışdır desək yanılmarıq. “Dil faktları təsdiq edir ki, qədimdə türk dillərində təkhecalı sözlər daha sıx asemantikləşmişdir. Bu prosesin nəticəsi kimi türk dillərində bəzi ikihecalı sözlər yaranmışdır. Morfonoloji transformasiya ilkin semantikadan uzaqlaşma ilə nəticələnsə də, hər halda diferensiallaşan sözlər çox vaxt məna yaxınlığını tam itirmir. Məsələn: sığal, sığınmaq, sağım, sıxac sözlərinin kök morfemi (sığ, sağ, sıx) fonetik cəhətdən dəyişib ayrı-ayrı sözlərə çevrilsə də, ilkin məna yaxınlığını tam itirmir [2, s.103].

Protürk dövründə söz yaradıcılığı prosesində iştirak edən hadisələrdən biri də ilkin uzanma hadisəsidir. “İlkin uzanma nəticəsində bəzi qədim söz köklərində omonimlik yaranmış, bu isə yeni sözlərin yaranmasına, məna fərqlərinin reallaş­ma­sına gətirib çıxarmışdır” [3,s.105]. B. Məhərrəmov müasir qaqauz, yakut və türkmən dillərində olan ilkin uzanma faktorları protütk dövrünün əlaməti kimi dəyərləndirir. Məsələn,  qaqauz: ara (məsafə)-aara (axtar); tofalar: sar (yuxarı)-saarı (çay qalığı); türkmən: at (at)-aat (ad, ləqəb), xas (qazmaq)-xaas (qaz-quş), us (incə­sənət)-uus (yan­dırmaq), baar (iştirak edən)-bar (malik olmaq) [3, s.105].

 Müasir dövrdə qrammatik hadisə sayılan qədim sözyaradıcılığı proseslərindən biri fonetik əvəzləmə olan ablautdur. F. Cəlilov qeyd edir ki, bu hadisənin izi –qıç//qaç, əl//al, diş//daş, gəl//qal, bil//bul, alt//üst –kimi onlarla sözlərdə rudiment kimi qalmışdır [4,s.23]. Əlbəttə, bütün bunlar diaxronik hadisədir və müasir dövrdə dildə gedən söz yaradıcılığı prosesində iştirak etmirlər.

Tatar dilçisi F. Qəniyev tatar dilindəki sözyaratmanın bir neçə yolunu göstərmişdir. Onları sizin nəzərinizə çatdırırıq [5,55]:

1. Fonetik yolla söz yaradıcılığı; -F. Qəniyev göstərir ki, bu yol qədim dövrlərdə daha aktiv olmuş, sonrakı dönəmlərdə aktivliyini itirmişdir. Alimin fikrincə, bu gün bu yolla sözlər demək olar ki, yaranmır. Sözdə fonetik əvəzləmələrə və ya vurğunun dəyişməsi ilə sözün mənası dəyişirsə, bu fonetik yolla söz yaradı­cılığını yaradır. Əgər bu dəyişmə sözün mənasını dəyişmirsə o zaman fonetik yolla söz yaradıcılığı reallaşmır. Tatar dilində sözün mənasını dəyişdirən sözün içindəki fərqli səslərin düşməsi, səslərin növbələşməsi, vurğunun itməsi, və kökün incələşməsi kimi fonetik dəyişmələr mövcuddur. Bu fonetik dəyişmələrin bütün növləri Tatar dilində sözyaratmanın istiqamətlərindən birini təşkil edir. Alim tatar dilində fonetik yolla söz yaratmanın bu növlərini göstərir:1) səs və ya səslərin düşməsi; 2)səsin və ya səslərin yer dəyişməsi; 3)kökün incəlməsi(kökdəki qalın saitlərin incələri ilə əvəz olunması). Tatar dilində bu yolla yaranan sözlərə çox rast gəlinir. Az-ez, akrın-ekren, ana-ene, arçı-erçe “təmizləmək”, maçı-meçe “pişik”, Lakin bu dəyişikliklər məna dəyişikliyinə gətirib çıxarmır. O üzdən bunu söz yaradıcılığı adlandırmaq doğru deyil. Bu cür fonetik dəyişmələr digər türk dillərində də vardır. Başqırd dilinə bayram, tatar dilində beyrem; başqırd dilində ayran, tatar dilində eyren şəklində reallaşır.  Köklərin ancaq məna dəyişməsinə yol açan incəlmə, yəni qalın saitin incəsi ilə əvəz olunması söz yarada bilir. Məsələn, çaçak(perdede) və çeçek (bitki), bagır (orqan-Qəniyev bunu köhnəlmiş söz kimi verir)və beger(can, könül). Köklərin incəlməsi nəticəsində yaranan sözlərə başqa fonetik hadisələr də əlavə olunur. Məsələn, karındaş-kardeş. “ın” hissəciyi burada düşüb. 4)Vurğunun yerini dəyişməsi ilə yaranan söz yaradıcılığı. Türk dilləri üzərində araşdırma aparanlar vurğunun yerini dəyişməklə yeni sözyaratmanı söz yaradıcılığının bir növü kimi izah edirlər. Türkmən dilində qaynatm`a (şorba), qayna`tma (fel); qovurma` (qovurma), qovur`ma (fel); özbək dilində tugma`(düymə), tu`gma (bağlama); Qaraçay-Balkar dilində kirtme` (armud), kirt`me(fel), Tatar dilçisi bunların heç birini söz yaradıcılığına aid etmir. Çünki bunlar felin inkarındadırlar. Tatar dilində “ma” inkar şəkilçisi heç vaxt vurğu qəbul etmir. Əgər vurğunun yerini dəyişməsi ilə məna dəyişirsə və bu söz  yalnız eyni kökün fonetik dəyişimi olursa ancaq o zaman vurğunun düşməsi ilə  söz yaranır. Bir çox türkoloqun bu mövzu ilə bağlı verdiyi misallar özünü doğrultmur. Türk dillərində az da olsa vurğunun yerinin dəyişməsi ilə sözyaratmaya rast gəlirik. İsim düzəltmədə bu yola rast gəlmirik. Bu yola digər söz növlərinin yaradılmasında da rast gəlinir. Məsələn, yana` (yeni-sifət), ya`na- (zərf). Lakin bunların sayı azdır.

2) Şəkilçi əlavə etməklə söz yaratma. Yəni morfoloji yolla söz yaradıcılığı. Bütün türk dillərində olduğu kimi tatar dilində də bu yol ən məhsuldardır və sözün kökünə və ya başlanğıc formasına sözdüzəldici şəkilçilərin artırılması ilə reallaşır. 

3) Mürəkkəb sözlərin yaranması. Tatar dilində bu proses 3 yolla reallaşır.

 I. Köklərin birləşməsi nəticəsində; Məsələn, sabantuy “hasat bayramı”, cırcilek “yer çiyələyi”, kükebaş “diqqətsiz”, yeşüsmer “yeniyetmə”, üzkıymmet “maliyyət”, yarımutrav “yarımada”, ürmegöl “sarmaşıq gülü” .

II. Söz birləşmələrinin mürəkkəb sözə çevrilməsi ilə söz yaratma; Məsələn, öç poçmak –öçpoçmak “üçbucaq”.

III.Söz birləşmələrinin şəkilçi alaraq mürəkkəb sözə çevrilməsi. Məsələn, yanarçeçek “açıq sarı ya da qızıl rəngli bir bahar çiçəyi”, torna borçagı “durna burçağı”, ukıp çık “oxuyub bitirmək”,aşık-poşk “çok tez, acele”, eşter-öşter “apar-topar”, utık-surık “orda-burda”, ekem-tökem” sümüklü böcək” , naratbaş “at quyruğu” və s.

4)Sifətin isimləşməsi və ismin sifətləşməsi nəticəsində söz yaradıcılığı. Söz bir söz qrupundan digərinə keçdiyində o sözdə leksik-qrammatik dəyişikliklər meydana çıxır. Sözün paradiqması dəyişir, yəni söz bir nitq hissəsindən digərinə keçdiyində keçdiyi nitq hissəsinin bütün qrammatik xüsusiyyətlərini daşıyır [5, 42].

5)Söz yaradıcılığının leksik semantik yolu. Sözün semantik mənasının geniş­lən­məsi nəticəsində omonimləşmə meydana gəlir. Sözün omoniminin yaranması söz­yarat­­manının bir növüdür. Tatar dilindən misal göstərək. Məsələn, yuldaş (keçe)-yuldaş (uydu), iye (sahib)-iye (qramerde iye), yal (yal itüv-tətil etmək)-yal                    (at üçün yem);

6) F.Qəniyev sözyaratmada istifadə olunan yollar arasında abreviaturanı da göstərmişdir. Tatar dilində bu yolla düzəldilmiş sözləri XIX əsrin sonları XX əsrin əvvəlləri meydana cıxdığını söyləmişdir [5, 44]. İlk illər bunların sayı tatar dilində çox az olub. İnqilabdan sonra sayları çoxalmışdır. F. Qəniyev bildirir ki,  tatar dilindəki abreviaturaların böyük qismi rus dilindən və Avropa dillərindən keçən sözlərdir. Məsələn, AKŞ (Amerika Kuşma Ştatları), KDU (Kazan Dövlət Univer­siteti), BMO (Birləşmiş Millətlər Təşkilatı). F. Qəniyev tatar dilində sözyaratma yollarını bu cədvəllə göstərir:

Sintetik (sadə)sözlər

Analitik(mürəkkəb) sözlər

Abreviatura

1

Kök sözlər

Yalэn mьrəkkəb sözlər

Iki  müxtəlif mənalı sözlərin birləşməsi ilə yarananlar.

Baş hərfləri ilə verilən abreviaturalar

2

şəkilçili  sözlər

Mürəkkəb sözlər

Yarımçıq şəkildə ixtisar olunan abreviaturalar

3

             __

Dizme sözler (Tamlamalar)

Tərkiblər

              __

Türk dilçisi Həmzə Zülfüqar Türkiyə türkcəsindəki sözlərin yaranma yolla­rından bəhs etmişdir. Nəzərə alsaq ki, hər bir termin ilk öncə leksik vahid, sözdür, o zaman terminlərin yaranma yollarını sözlərin yaranma yollarına da şamil edə bilərik. Lakin terminlərin yaranma yollarından danışarkən çox müxtəlif  istiqamətləri göstərmişdir. Terminlərin yaranma yollarının hamısını yox, yalnız müəyyən qismini dilimizdəki bütün sözlərə şamil etmək olur. Həmzə Zülfüqar bu yollardan 1. Termin düzəltmədə  “örnəksəmənin” rolu  adlanır. Bu metodla bir sözün səs və quruluş xüsu­siy­yətlərini nümunə alaraq başqa sözlər düzəldilir. Bu metodla söz düzəltmək yalnız Türkiyə türkcəsi üçün yox, başqa dillər üçün də xarakterikdir. H. Zülfüqar bildirir ki, ingilis dilinin təzyiqi altında olan başqa  müasir dillər “örneksleşme” başda olmaqla bir neçə söz yaratma yollarına baş vurmuşdur. “Örnekseme” metodu bir növ “bən­zətmə, oxşamaqdır” [6,157]. Türkiyə türkcəsində, xüsusilə, cümhuriyyət dönəmində nümunə göstərmək yolu ilə bir çox terminlər, sözlər yaranmışdır. Məsələn, “güney” sözünə oxşayan “kuzey” sözü ahəng qanununa uyğun olmadığı halda “güney” sözünə oxşadığı üçün bu sözü yaradıblar. “Kuzey” sözünün kökü “kuz” Anadolu dialekt­lərində “günəş görməyən yer, tərəf, dağın günəş düşməyən yeri” anlamında işlənir. Azərbaycan dialektlərində “quzu­lamaq”sözü var. Divarın gün dəyməyən yerində əhəng ovulub tökülür. Buna “divarın quzulaması” deyirlər. M. Ali Ağakay Türkiyə türkcəsində “taşıt”sözünün də “Kitabi-Dədə Qorqud”dakı “binit” sözünə bənzədilərək yarandığını söyləyir [7,12-13]. Türkiyə türkcəsində fransız dilindəki “imaj”sözünə baxıb “imge” sözünü yaradıblar. Fransiz dilindəki “bulletin” sözünə oxşayaraq, “belleten” sözü yaranmışdır. Ərəb dilindən Türkiyə türkcəsinə keçmiş “bu`ud” sö­zünə bənzədilərək “boy” sözünə şəkilçi axtarmaqla “boyut” sözü yaranmışdır. “Ku­rul­tay” sözünə bənzədilərək “kamutay, yargıtay, danıştay, sayıştay” sözləri yaran­mışdır. Ancaq bu sözlərin kökü türkcədir. –tay şəkilçisi isə çox qədim zamanlarda türk dilinə monqol dilindən keçmişdir.

Bu metodla yaradılacaq söz və terminlərdə kök və başlanğıc formadakı səs bənzərliyini, sözdüzəldici şəkilçilərdə isə ortaqlığı izləmək, yaradılacaq nümunələrin daha asan mənimsənilməsinə şərait yaradır. Ancaq bunu edərkən səs və quruluş xüsusiyyətlərinin qaydalara uyğunluğu da nəzərə alınmalıdır.

Həmzə Zülfüqar söz və termin yaratmanın ikinci yolu kimi “sözdüzəldici şəkilçilərlə kök və başlanğıc formalarından termin düzəltmək yolunu göstərir. Bu sözyaratma yolu tarixən həmişə məhsuldar olmuşdur. Bu gün də ən məhsuldar yollardan biridir.   Həmzə Zülfüqar da digər dilçilər kimi bu yolu ən məhsuldar yol adlandırıb.

3-cü yol kimi sintaktik yolla sözyaratmanı göstərmək olar. Bu yolla mürəkkəb sözlər yaradılır. Türkiyə türkcəsində bu yolun 1940-cı ildən məhsuldar olduğunu söyləyən Həmzə Zülfüqar, əslində bu yolun cümhuriyyətdən əvvəl də işləndiyini söyləyir [6, 165]. Türkiyədə bu yolla söz yaratma 1940-cı illərdən sonra başlasa da 1970-ci illərdən sonra sürətlənmişdir. 1946-cı ildə Bəsim Atalay “Kəlimə yapma Yolları” adlı yazısında sintaktik yolla söz düzəltmək üçün 6 maddə göstərmişdir. Lakin H. Zülfüqar bu maddələri məntiqə dayanmayan və nümunələri tutarsız adlandırır.

H.Zülfüqar 4-cü sözyaratma yolu kimi “Sözün qrammatik mənasının dəyiş­dirilməsi”ni göstərir.

Düzəltmə sözlər digər türk dillərində də mühüm yer tutur və araşdırma obyekti olmuşdur. Hətta Türkiyə türkcəsində lüğətlərdəki düzəltmə sözlərin statistik hesabını da göstərmişdilər. Bu haqda Sevgi Özel yazır: “Morfoloji yolla  yaranan düzəltmə sözlər türk dillərinin leksikasında xüsusi yer tutur. Türk dillərindəki düzəltmə sözlər söz köklərinə müxtəlif sözdüzəldici şəkilçilərin artırılması ilə yaranır. Türk dilçiliyində düzəltmə sözlər indiyə qədər öyrənilmişdir. Türk dillərindəki düzəltmə sözlərin orfoqrafik lüğəti də hazırlanmışdır. Türk dillərinə nisbətən rus dilində düzəltmə sözlərin orfoqrafik lüğətinin tərtibi tarixi qədimdir. İnqilabdan əvvəl rus dilində düzəltmə sözlərin orfoqrafik lüğətini ilk dəfə Peterburq universitetinin dilçi alimi Boduen de Kurtene tərtib etmişdir. İnqilabdan sonra isə dilçi alim Z. A. Potixa düzəltmə sözlərin orfoqrafiya lüğətini daha böyük həcmdə tərtib etməklə ayrı-ayrı sözlərin dərin morfoloji təhlilini vermişdir.

Azərbaycan dilində təqribən 200- ə qədər sözdüzəldici şəkilçi var. Bunların əksəriyyəti düzəltmə adlara aiddir. “XIX əsrin ortalarından etibarən Azərbaycan dilinin leksik şəkilçiləri tədqiqat obyekti olmağa başlamışdır. Mirzə Kazım bəy, Buda­qov, Lazarev, Vəzirov, Mirzə Məmməd Əfşarla başlanır, daha sonra fundamental surətdə     S. Cəfərovla davam edilir. Kazım bəyin əsərləri istisna olmaq şərti ilə başqaları tərəfindən yazılmış əsərlər səthidir. XX əsrin əvvəllərində  Tiflisdə “Qəvaidi-lisani-türki” adlı bir əsər rusca “Nivaya polnaya tatarskya qrammatika” yazıldığına baxmayaraq, cəmisi 42 səhifədən ibarətdir. Bu kitabda düzəltmə sözlər barədə bir kəlmə də yazılmamışdır. “Eyni ildə Bakıda “Kitabi-təhsilü-qəvaid” adlı əsər birincidən çox irəli gedə bilmir. Bu əsərdə “çi”, “li”, “siz”, “ən”, “miş”, “ici”, “raq” şəkilçiləri sifət düzəldən şəkilçilər kimi göstərilir. Lakin Azərbaycan dilində xüsusi sifət düzəldən şəkilçilər yoxdur. Bu kitabda həmçinin “çıq”, “çik”, “çığaz”,  “ciyəz”, şəkilçiləri isim şəkilçisi kimi, “lıq”, “lik”, “stan”, “zar”, “şək”, “kədə”, “dan” “xana” şəkiçiləri isim məkan kimi göstərilir. Məsdər bəhsində isə “q”, “iş”, “lıq”, “lik” şəkilçiləri göstərilir [1, 86].   

Yalnız Mirzə Kazım bəy məsələyə daha elmi şəkildə yanaşmışdır. Onun əsərləri rus-Avropa dilləri qrammatikası sistemi əsasında yazılmışdır. O, fellərdən əmələ gələn adlarda dilimizin iltisaqiliyini nəzərə almamış, bəzi məsələləri flektiv xüsusiyyətlər əsasında izah etmişdir. Bu da alimin ərəb-fars dillərinin təsiri altında olmasını sübut edir.

Kazım bəy hər iki kitabında feldən əmələ gələn isimlərin 20-dən artıq şəklini verir. Burada o qəribə fikirlər irəli sürür. “Bütün feldən əmələ gələn isimlərin felin məsdər formasından törədiyini söyləyir. Bütün fel formalarının felin məsdər formasından əmələ gəlməsi flektiv dillərə aid bir xüsusiyyətdir. İltisaqi dillərdə isə bu belə deyildir. Dilimizdə olan məsdər eyni zamanda isimdir” [1,57]. Ümumiyyətlə, söz yaradıcılığına aid  ilk fundamental tədqiqatlar S. Cəfərova məxsusdur. S.Cəfəro­vun bu əsərinə qədər Azərbaycan dilinin şəkilçilərinə, söz yaradıcılığına aid yazılan əsərlər orta və ibtidai məktəb dərsliyi səviyyəsindən yuxarı qalxa bilməmişdir. Yalnız ilk dəfə olaraq 1949-cu ildə S. Cəfərov elmi şəkildə bu əsəri yazıb, çap etdirmişdir. Türk dillərində mürəkkəb sözlərin xüsusi və müstəsna yeri vardır. Bildiyimiz kimi, dildə öncə sadə sözlər, sonra mürəkkəb, daha sonra isə düzəltmə sözlər formalaş­mışdır. Mürəkkəb sözlər tarixən uzun bir inkişaf yolu keçmişdir. Türkologiyada mürəkkəb sözlər az öyrənilmiº sahələrdəndir. Hələ 1974-cü ildə F.Zeynalov yazırdı: “Mürəkkəb sözlər haqqında yazılmış tədqiqat işlərinin çoxluğuna baxmayaraq, yenə bu problem həll olunmamış qalır...”  [8.s. 33]. Bəlkə də bunun səbəbi alimlər arasında “türk dillərində mürəkkəb söz yoxdur” fikrinin formalaşması olmuşdur.

 Türk dillərinin qrammatikasını tədqiq edən bəzi alimlər bəzən mürəkkəb sözü, ümumiyyətlə, araşdırmamışlar. F. Meninskidən başlayaraq bir çox alimlər türk dillərində, ümumiyyətlə, mürəkkəb sözlərin az olduğunu, hətta olmadığını qeyd et­miş­lər. İ. Qiqanov yazır: “Tatar dilində mürəkkəb sözlər azdır”[10.s. 301]. Mirzə Kazım Bəyin fikrincə isə “türklərin dilində mürəkkəb sözlər işlənmir”. M. Adilov Mirzə Kazım Bəyin bu fikri ilə əlaqədar yazır: “Kazım bəy dilimizin daxili inkişaf qanunlarını, onun sözyaratma imkanlarını tam görə bilmədiyi üçün belə bir qənaətdə olmuşdur ki, türklər öz dillərində nitqə qüvvə və gözəllik verən belə tərkibi adlara malik deyillər [10, s.17]. Mirzə Kazım Bəydən sonra L.Budaqov da Azərbaycan di­lində, ümumiyyətlə, türk dillərində mürəkkəb sözlərin olmadığını iddia edir [3, s. 23].  L. Budaqovun fikrincə, türk dillərindəki mürəkkəb sözlər fars dilində olan sözlərdən analoji yolla yaradılmışdır və ya “fars dilindən tərcümə etmək yolu ilə” əmələ gəlmişdir. Türklər guya farsları təqlid edərək öz sözlərindən də mürəkkəb sözlər düzəldirlər. Lakin bu heç də belə deyildir. Bu gün türkologiya ilə məşğul olan alimlər türk dillərində mürəkkəb sözlərin varlığını yekdilliklə qəbul edirlər. Lakin bununla belə türk dillərindəki mürəkkəb sözlər yenə ən az araşdırılmış bir sahə kimi qalır.

Türk dilləri üzərində apardığımız araşdırmalardan belə bəlli olur ki, bu dillərin hamısında sözyaratma yolları demək olar ki, eynidir və ən məhsuldar üsul morfoloji yolla söz yaradıcılığıdır.

                                    

İstifadə olunmuş ədəbiyyat:

Cəfərov.S.Müasir Azərbaycan dili. “Maarif” nəşriyyatı, Bakı-1982.

Кононов. A. Н. Грамматика современного турецского литературного языка.Moсkвa-Лeнингрaд. 1956. S.103.

Məhərrəmli. B. Kök morfemlərin söz yaradıcılığı prosesində rolu. Tədqiqlər. 1, Bakı-2007.

Cəlilov.F. Azərbaycan dilinin morfonologiyası. Bakı,

Ganiyev.F. Bugünkü tatar türkçesi söz yapımı. Ankara, 2013.

Zülfüqar Həmzə Terim sorunları ve terim yapma yolları. Ankara 2011

M.Ali Ağakay, “Örnekseme Üzerine”, Türk Dili 133 sayı

Zeynalov.F. Türk dillərinin müqayisəli qrammatikası.1974

Татарская грамматика. Том 1.Казанъ 1993.

Adilov M. Əsərləri I « Elm və təhsil”, Bakı, 2010.

                                                                          

Açar sözlər:   yol, söz, yaratmaq, Türk dilləri, şəkilçi

Kлючевые словa: способы, слово, создание, тюркский языки

Key words:   the ways, word, creating,  Turkic, languages                                    

 

Резюме

Способы словообразования в тюркских языках

Статья посвящена процессу словообразования в современных тюркских языках. Здесь описываются способы словообразования в исторической и современной эпохе тюркских языков, а также использованы материалы научных источников.

 

Summary

The ways of word creating in the Turkic languages        

The article deals with the continuous word creation process in the Turkic languages. The ways of word creating historically and contemporarily have been the main topic for written language. With word creating, not phonetic and lexical, but morphological and syntactic ways of word creating are meant.  Strange to state that the scientist studying word creating in Istanbul Turkish, they deal only with derivative and compound words. The author referred to Azerbaijani, Russian and Turkish scientific sources while preparing the article.    

 

Rəyçi: f.e.d. Mirzəliyeva Məhəbbət

 

 

Vəliyeva İlahə Xaləddin qızı

       SƏDİ SANİ DİVANININ ƏLYAZMA NÜSXƏLƏRİNİN QRAFİK-ORFOQRAFİK XÜSUSİYYƏTLƏRİ

Məlum həqiqətdir ki, türk dilləri üçün bir qədər münasib olmayan ərəb əlifbasının Azərbaycan dili qəlibinə salınmasının özü olduqca mürəkkəb bir prosesdir. Min illər keçməsinə baxmayaraq, həmin əlifba ilə yazılan türk mətnlərində vahid sistemin,   sabit qayda-qanunların olmaması müəyyən çətinliklər doğurmuş və onlar bu gün də öz təsirini göstərməkdədir. Bu səbəbdən də əksər hallarda ərəb qrafikası ilə yazılmış mətnlərin oxunuşu və transfoneliterasiyası zamanı tədqiqatçılar arasında fikir ayrılığı meydana çıxmışdır. Bu baxımdan hər bir əlyazmanın qrafik-orfoqrafik xüsusiyyətlərinin araşdırılması yazılı abidələrin düzgün oxunması və müasir əlifbaya transfoneliterasiya edilməsi işində mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

Azərbaycan dilində olan e, ə, ı, o, ö,  ü kimi sait səsləri ifadə etmək üçün konkret qrafik işarə olmadığı üçün əksər hallarda mətnin oxunmasında ciddi səhvlərə yol verilirdi. Lakin bu çətinliyi aradan qaldırmaq üçün həm köməkçi işarələrdən, həm də ى (ya), و (vav), ا (əlif) və ه (ha) hərflərindən, eləcə də onların birləşmələrindən istifadə edilmişdir.

Sədi Sani Divanının avtoqraf nüsxəsində, eləcə də onun üzü köçürülmüş nüsxələrində bu hərfi işarələrin ayrı-ayrı məqamlarda sabit deyil, fərqli şəkildə işləndiyinin şahidi oluruq. Bu fərqləri göstərmək üçün həmin əlyazmaların qrafik-orfoqrafik xüsusiyyətlərini araşdırmaq olduqca vacibdir.

Klassik mətnlərdə olduğu kimi, Sədi Sani Divanının nüsxələrində də səs əvəzlənməsini əks etdirən müxtəlif qrafik variantlar meydana çıxmışdır. Baş verən bu fonetik hadisə klassik dilimizdə imla sabitsizliyi, yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, eyni sözlərin müxtəlif şəkildə yazılması və danışıq dilimizdə səs əvəzlənməsi nəticəsində meydana gəlmişdir. Sədi Saninin Divan nüsxələrində belə hallara az da olsa təsadüf olunur:

(daş-taş) Ya ilahi. Daş tökülsün gögdən əğyar üstünə

داش طاش  Çün töküllər tənə taşın aşiqi-zar üstünə (T.116a).

 Şair birinci misrada “daş”, ikinci misrada isə “taş” variantından istifadə etmişdir.                          

توسدى (tüsdü) –  tüsdü  (A-34a)

Divan nüsxələrində ən çox   ق-خ səs əvəzlənməsinə təsadüf edilir

(yoxsa) يوخسه – يوقسه   (B- v.24a)

 يوقمى  (yoxmu)  (A-14a).

(çox - çox) چوق-چوخ (A- v.10b).

آقار-آقر (axar) axar (T-v. 63a,  A-v. 50a)

              Yoxsa o tiri-nigahi-çeşmə tuş olmaqmı xoş,

              Yoxsa, əmrinlə dəryayi-cuş olmaqmı xoş? – beytinin birinci misrasında       “yoxsa” sözü يوقسه kimi, ikinci misrada isə يوخسه kimi yazılmışdır

 توقنماق(toxunmaq) Arami-dili-zarıma azar toxunmaq (T-2a)

 (qoxusun) قوقوسين (T-94b).

 Baxdı – bağdı بقدی – بخدی

 

2. Söz daxilində hərf yerdəyişmələri:

امرود – آرمود armud-əmrud.

       توپراق (topraq). Suyu ənbər suyudur, toprağı ənbər buyidir. (B- v.21a).

یپراق     (yapraq)  yapraq.  (B-25b) (T- v.61b)

 (təprətdi) تپرتدی  təprətdi (A- v.22a).

ب – م         

 مونى – بونى(bunu-munu))

(mənə - bana) منكا – بنكا

د-ط (d-t) دوتوب (dutub) dutub (B- v.22a).

طاغ – داغ (dağ-tağ)

(tökdi) توکدی – (dökdi) دوکدی

چ    ج

(agaçlar) اقاچلار ağaçlar

ل – ر saralub صارالوب sararub صارارب

ب- پ  ایدپدر    edipdür   (T-44a).  

        تپراغ   غ – ق(toprağ)  (T- v.57b),   تپراق (topraq) (B-v.21a).

قوجاغ  (qoçağ),   - قوجاق(qoçaq) (T-v.57b)

 ط    ت

تاوق – طاوق  (tavuq)

S. Saninin Divan nüsxələrində bəzən ayrı-ayrı hərfi işarələr normativə uyğun olmayan fərqli qrafiklərə yazılmışdır.

                         məclisi 52a

                         saqi 52b

                         sadiq

                         məsit 49b

                         (dilşad)

                         (fərhad)

Məlum olduğu kimi, dilimizdə olan q, z, s, t səslərini ifadə etmək üçün ərəb qrafikalı əski əlifbada vahid bir hərfi işarədən deyil, bir neçə qrafik işarədən istifadə olunur. Məsələn “q” səsi üçün ق (qaf) گ (gaf); “z” səsi üçünر (ze), ذ (zal), ض (zad), ظ (za); “s” səsi üçün س (sin), ص (sad)  ث(se); “t” səsi üçün ت (te), ط (ta) hərfi işarələrindən istifadə olunur. Hərfi şəkillər Azərbaycan dili üçün önəmli olmasalar da, ərəb dili üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Belə ki, ərəb dilində hansı söz müvafiq hərfin hansı qrafiki ilə yazılıbsa, fars və Azərbaycan dillərində də o qrafiklə yazılmalıdır. Əks təqdirdə ərəb dili qanunlarına görə bu çox ciddi səhv hesab olunur. Çünki qrafikin dəyişdirilməsi ilə sözün mənası itir və nəticədə məna təhrif olunur. Dövrün savadlı, təcrübəli, peşəkar katib və xəttatları bu incəliyi dəqiq bildikləri üçün ona ciddi riayət etmiş və çox nadir hallarda səhvə yol vermişlər. Lakin bu həmişə belə olmamış, Azərbaycan dilində qrafik dəyişikliyi sözlərin oxunuşunda anlaşılmazlıq yaratmadığı üçün bəzən eyni söz fərqli qrafik işarələrlə yazılmışdır.

Zəfər. ضفر – طفر  Qıl qəzəbdən həzər, söyləmə tiği-zəfər (A-34a)

Burada “zəfər” sözü "ض" (zad) qrafiki ilə yazıldığı üçün səhvdir. Ərəb mənşəli bu söz ظ (za) ilə yazılır.

(ilham) الحام – الهام 

(zalim) زالم – ظالم   

 (əbyazın)  ابیاظک – ابیاضک (B-5a, A-5a)

 (yəzid) یزید – یذيد          (T-52a  A-13a)

Öndə qeyd etdiyimiz imla sabitsizliyi ilə əlaqədar əksər əlyazmalarda olduğu kimi Sədi Sani Divanının əlyazmalarında da bəzi sözlərin bir neçə qrafik vahidi olduğuna təsadüf edirik.

داق – طاغ – داغ – “dağ-tağ”, الدن – ایلده ن “eldən”

Ayrılıq آیرلغ

تپراغ – تپراق toprağ-topraq

Onlar, olar اولار (15a) ona آنکا

Bana بکا (32b)

کونکیر – کونک سیز (kuyinsiz) سنسيز – سن سيز (sənsiz)

قاشکسیز – قاشک سیز  رخسانکله – رخسارکله

 ارضيده  بيكسك – بى كسيك(A-5a)  ارضده – (B-5a) ərzdən

 مندليبي (A-5a) (توتمشدور)  – دوتمشدر Β) مندلبى  (4a)

يوزيكى – اوزيكى (üzünü – yüzünü) (5a) (vurduğu – urduğu اوردغی

 

“Kimi” qoşması bir neçə qrafik variantda işlənmişdir.

کیبی – کبی – کمی – “kimi – kibi”.

 

Ayrı-ayrı xüsusi adlar müxtəlif formalarda yazılmışdır.

موسا – موسی (Musa)

عیسا – عیسی (İsa)

“İlə” qoşması müstəqil yazıldıqda "ایله" kimi sözlərə bitişik yazıldıqda isə “i” səsinin düşməsi təsadüf olunur.

Qəlbilə قلبله (A9a)   دیدارکله (didarınla) T-75b.

Sədi Sani  Divanının T nüsxəsində çox zaman ismin hal şəkilçilərini bildirmək üçün hərfi işarə yazılmır. Çox nadir hallarda sözün sonuncu hərfi üzərinə həmzə işarəsi qoymaqla xəttat bu çatışmazlığı həll etməyə çalışır. Məsələn:

“Atəş əsər etməz dili-səngininə çərxin” (T-22b) misrasında “səngininə” sözü سنگینهء kimi yazılmışdır. Əlbəttə, bu sözü yazılışa uyğun olaraq “Sənginə” kimi oxusaq, onda həm misranın vəzni və həm də beytin məzmununa xələl gələr. Bunu nəzərə alan katib sonuncu hərfi işarənin (Ə) üzərinə həmzə işarəsi qoymaqla bu çətinliyi aradan qaldırmağa çalışmışdır.

Çox az hallarda sözlərin sonunda zərflik şəkilçisi olan “ən”i bildirmək üçün (sonda gələn (Ə) hə qrafikinin üstünə ərəb dilində olduğu kimi iki nöqtə və tənvin işarəsi qoyulur.

ندرةً (nüdrətən) (A-5a)

“Sin” hərfini oxumaq üçün üzərinə  üç diş qoyulur. 

(ələst) الست (A- v.9a)

Nadir hallarda “piş” işarəsindən də istifadə olunur. Dur دور (A- v.9b), دم (düm) (B- v.12b) ساورمش  (savurmuş). Cüdalıq çərxə savurmuş külüm, yəni ki bərbadəm   (T- vər.37b).

Bəzən söz daxilində eyni qrafemlə yazılan, lakin müxtəlif səsləri ifadə edən səsləri ayırmaq üçün qrafemlərdən birinin üzərinə əlavə işarə qoyulurdu. Məsələn: “çavuş” sözündə “v” və “u” səslərinin hər ikisi و (vav) qrafemi ilə işarə olunduğu üçün onları fərqləndirmək və düzgün oxumaq məqsədilə “vav” lardan birinin üzərinə (ا) zebər işarəsi qoyulmuşdur: چاووش (çavuş); arzu آرزو (T-27a) sözündə isə həmin məqsədlə و (vav) üzərinə “pis” işarəsi qoyulmuşdur.

Şah olmadan əvvəl şəhrə çavuş olması xoşdur.(A-12a).

Klassik dildə olduğu kimi, “hamı” sözü əvəzinə bəzən “qamu” sözü işlədilmişdir.

قموننک (qamunun).  Səndən qamunun xatiri xoş olası xoşdur (B-13a)

Sədi şeirlərində səs düşümü kimi qrammatik hadisələrə az da olsa təsadüf olunur:             اورامازسان  (uramazsan) “qırmaq” mənasında işlənmiş– “q” səsi düşmüşdür (A-v.13a).

Bəzi birləşmələr düzgün yazılmamışdır: (turi-Sina) birləşməsi A variantında səhv olaraq طورو سینا kimi yazılmışdır.

Əksər hallarda Yönlük hal şəkilçisi ه (hə) hərfi işarəsi ilə göstərilmişdir: یاره (yarə) (T-73a).

Çox nadir hallarda əcnəbi  sözlərə təsadüf olunur: teleqraf-A-30b. B25a

Nadir hallarda ərəb dilindən cəm şəkildə dilimizə keçən sözlərin sonuna əlavə olaraq Azərbaycan dilində işlənən “lər” cəm şəkilçisi də artırılmışdır.

Oldu tüllabələrin möhnət ilə könlü kəbab. B-77a.

Çox az hallarda  dilimiz üçün xarakterik olmayan fars tərkibli sözlər də işlədilmişdir: روگونش (rugünəş) )T- v.90a).

 

                         Ədəbiyyat siyahısı:

AMEA Əİ-nin arxivi. B-1232/2855.

AMEA Əİ-nin arxivi. B-1298/2921.

Qasımzadə F.S. XIX əsr Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi. Bakı: Maarif, 1974.

Əliyev A. XVII əsr Azərbaycan əlyazma kitabı. (paleoqrafik və mətnşünaslıq məsələləri) ND, Bakı, 1997.

AMEA Əİ-nin arxivi. A-34(1) Fr.993.

Qarayev N.S. XIX əsr Azərbaycan ədəbi məclisləri. Bakı: Nurlan, 2010.

Kərimov R. Farsdilli Azərbaycan poeziyası (XIX əsrin II yarısı). Bakı: Azərbaycan nəş. 1999,

 

Açar sözlər: Sədi, divan, transfoneliterasiya, qəzəl, nüsxə, əlifba.

Ключевые слова: Сади, диван, газал, нусха, алифба, трансфонелитерасия.

Key words: Sadi, divan, qezel, nusxe, alifba,transfoneliterasia.

                                                                             

Xülasə

Sədi Sani Divanının əlyazma nüsxələrinin qrafik-orfoqrafik xüsusiyyətlər.

 Məqalədə Sədi Sani əsərlərinin qrafik-orfoqrafik xüsusiyyətləri tədqiqata cəlb olunmuşdur. Tədqiqat zamanı şairin AMEA Əlyazmalar İnstitutunda olan nüsxələri ilə yanaşı Türkiyədə tapılan Divan nüsxəsindən də paralel şəkildə istifadə edilmişdir. Burada səs əvəzlənməsini əks etdirən müxtəlif qrafik variantların üzə çıxması öz əksini tapıb.  Müxtəlif qrafik işarələrdən istifadə olunması, eləcədə bəzi qrafik hadisələr tədqiqata cəlb olunmuşdur.

                                        

Резюме

Графико-орфографические особенности копий рукописи Дивана Сади Сани

В статье были исследованы графико-орфографические особенности произведений Сади Сани. В ходе исследований наряду с копиями произведений Сади Сани в Институте рукописей НАНА параллельно были использованы найденные в Турции копии Дивана. Здесь нашли место различные графические варианты, отображающие чередование звуков. В этом исследовании были использованы различные графические обозначения.

Summary

In this article the graphic-orphographic features of various publications Sadi Sani's poems has been studied

As a result, the graphic-orphographic changes and the causes of these alterations in various publications of his poems has been elaborated. Along with the poet’s copies at the ANAS Institute of Manuscripts, the Divan copy found in Turkey has also been used in the research. Various graphic variants showing voice alteration can be seen in this copy. The use of a wide range of signs as well as some orthographic processes is reflected in the research.

 

 

 

                                       

 

    Mehriban Samət qızı Əlizadə

QOŞA SÖZLƏRİN FORMALAŞMASINDA LEKSİK-SEMANTİK PRİNSİP

Qoşa sözlərin yaranması üçün tələb olunan şərtlər sırasında semantik meyar həl­ledici rol oynayır. Semantik meyar dedikdə, hər şeydən əvvəl, komponentlər arasın­dakı qarşılıqlı məna əlaqələrini nəzərdə tuturuq. Qoşa sözlərin tərkib elementlərinin semantik təhlili göstərir ki, komponentlərin vahid kompleksdə birləşməsi təsadüfi olmur, məna baxımından şərtləndirililir. Komponentlər bir-biri ilə müəyyən ümumi mənanı ifadə etmək üçün birləşirlər. Bu münasibətlə M. Adilov yazır: “Semantik cəhətdən qoşa söz­lərin komponentlərinin vahid tərkibdə birləşməsi təsadüfi deyil, müəyyən qanunlara tabe olan xüsusi səciyyəli sözdüzəltmə üsuludur.” (1, 154) Komponentlərindən biri müstəqil mənası olmayan vahidlərlə ifadə olunan təkrarlarda fonetik ümumilikdən doğan ritmik əlamət təşkiledici faktor rolunu oynadığı halda, qoşa sözlər kateqoriyasına daxil olan nümunələrdə komponentlərin fonetik ahəngdarlığı tamamilə məna tərəfinə tabe edilir, bir növ, kompleksin mənasını və məzmununu müşayiət edir. Tərkib hissələrinin qarşılıqlı münasibəti qoşa sözləri 3 məna qrupunda nəzərdən keçirməyə imkan verir: 1) sinonimlərdən təşkil edilən qoşa sözlər;  2) komponentləri antonim münasibətində olan qoşa sözlər; 3) ortaq motivə malik sözlərdən yaranan qoşa sözlər.

Sinonimlərdən yaranan qoşa sözlər. İki eyni və ya yaxın mənalı sözün vahid kompleksdə birləşməsi qoşa sözlərin əmələ gəlməsinin ən geniş yayılmış  üsulu hesab edilə bilər. Qoşa sözlərin digər növləri kimi sinonimik birləşmələr genezis  etibarilə qədim hadisədir. Hələ b.e.-nın VIII əsrində yazılmış “Kül Tiqinin şərəfinə abidə”də si­no­nimlərin birləşməsindən əmələ gələn yok- çığay – kasıb, oğuşı-budunu – xalqı, ölü-yitü – ölərkən, yuğçı-sığıtçı – ağlayıb-sıtqayanlar və s. qoşa sözlərə rast gəlmək  olur (6, 80).

“Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarında  işlənmiş sağ-əsən, yazı-yaban, axır-son, tadı-dayə, savaşmaq-uruşmaq, izzət-hörmət, murad-məqsud, qada-bəla, qıvan-güvən, qızıl-altın, əzim-görklü, qatı-möhkəm, sığın-keyik və s. qoşa sözlərin komponentləri də sinonimlərdən ibarətdir.

 Dil faktları sübut edir ki, leksik-semantik planda sinonimdən ibarət qoşa sözlərin əmələ gəlməsi dildə leksik sinonimlər olduğu halda mümkündür. Azərbaycan dilində sinonimlərin zənginliyi mövcud əmələgəlmə üsulu əsasında qoşa sözlər kateqoriyasının inkişafı üçün baza yaradır.

Qoşa sözlərin böyük bir hissəsinin komponentləri müstəqil leksik mənanın daşıyıcıları kimi çıxış edirlər. Buna görə də onların kompleksin ümumi mənasına daxil etdikləri semantik yük eyni olur. Dilin müasir mərhələsində etimologiyası məlum olmayan, mənasını itirmiş və ya ilkin real mənasından uzaqlaşmış komponentləri olan qoşa sözlərdə isə birləşmənin ümumi mənası nominativ mənasını qoruyub-saxlamış komponentin semantikasına əsasən müəyyənləşir. Bu baxımdan sinonimlərdən təşkil olunan qoşa sözlərin iki qrupunu fərqləndirmək olar: a) hər iki komponenti müstəqil mənaya  malik  olan   qoşa   sinonimlər;  b)   komponent­lərindən   birinin mənası anlaşılmayan və ayrılıqda işlənə bilməyən qoşa sözlər.

Sinonimlərdən yaranan qoşa sözlərin Azərbaycan dlində belə geniş yayılmasını iki cür əsaslandırmaq olar. Birincisi, qoşa sözlərin əmələ gəlməsində çox zaman leksik kombinasiyalara yol verilir, yəni eyni bir söz paralel olaraq bir neçə qoşa sözün tərkib hissəsi kimi və ya, əksinə, bir neçə söz eynimənalı qoşa sözün komponenti kimi çıxış edə bilir. Beləliklə, yaxın mənalı sözlərin zənciri əmələ gəlir. Məsələn, qəm-qüssə, qəm-kədər, qüssə-qubar, dərd-kədər, dərd-ələm, dərd-sər  və s.

                İkincisi, qoşa sinonimlərin əmələ gəlməsindəki geniş imkanlar dilin lüğət tərkibinə böyük miqdarda alınma sözlərin daxil olması ilə izah edilə bilər. Bu alınmalar Azərbaycan dilinin qrammatik quruluşuna tabe olaraq, yaxınmənalı sözlərlə birləşərək qoşa sözlərin komponentləri kimi çıxış edirlər.

Sinonimlərdən yaranan qoşa sözlərin komponentləri mənşəcə müxtəlif ola bilər. Belə qoşa sözlərin tərkibində türk mənşəli vahidlərlə yanaşı ərəb, fars, monqol, hətta rus dili elementlərinə də rast gəlmək olur. Tərkib hissələrinin milli mənsubiyyəti baxımından sinonimlərdən yaranan qoşa sözləri üç qrupda nəzərdən keçirmək olar:

a) sırf türk mənşəli elementlərdən yaranan qoşa sinonimlər; məs.: toy-düyün, ev-eşik, , kənd-kəsək, yer-yurd, boyun-boğaz, xalı-xalça  və s.

b) biri türk, digəri alınma mənşəli elementlərdən ibarət qoşa sinonimlər; məs.: öyüd-nəsihət, çöl-biyaban, dilli-dilavər, sağ-salamat, sorğu-sual və s. 

c) hər iki komponenti alınma mənşəli qoşa sinonimlər; məs.: adət-ənənə, qayda-qanun, zər-ziba, əzab-əziyyət, əsər-əlamət və s.

Qoşa sinonimlərin semantik xarakteristkasının verilməsində komponentlərin sino­nimlik dərəcəsi və onların qarşılıqlı münasibəti məsələsinə xüsusi diqqət yetirilməsi  çox  mühümdür.  Adətən,  qoşa sinonimləri  təşkil edən  vahidlər müxtəlif məna kon­nota­siyaları ilə (ədəbi dilə məxsus söz - dialekt sözü, dilin öz sözü - alınma söz, müasir söz - arxaik söz və s.) fərqlənir. Bir sıra hallarda müxtəlif məna konnotasiyalı sözlərin bir-birini əvəz etməsi  nəticəsində qoşa sinonimlərin variantları yaranır. Məsələn, “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarının dilində “sağ-əsən” qoşa sözü  işləndiyi halda, sonralar “əsən” arxaikləşdiyindən həmin mənaya malik ərəb mənşəli “salamat” sözü onu əvəz etmiş və qoşa söz “sağ-salamat” şəklinə düşmüşdür. Sinonimlər məna və emosional–üslubi xüsusiyyətlərinə görə bir-birindən fərqlənən müxtəli formalı sözlərdir. Dublet­lərdən fərqli olaraq, “eynimənalılıq anlayışı sinonimlərin təbiətinə yaddır” (7, 75). Deməli, qoşa sinonimlərdən təşkil olunan birləşmələrin komponentləri arasında mütləq məna bərabərliyindən danışmaq olmaz. Komponentlərin sinonimliyi, əsas etibarıilə, onlar­dan hər birinin bu və ya digər qoşa sözdəki ən yaxın mənalarına əsasən müəyyənləşdirilir.

Dildə çox zaman ayrılıqda götürüldükdə sinonimik cərgədə bir-birindən xeyli uzaqda duran və ya ümumiyyətlə bir cərgəyə daxil olmayan sözlərin yaratdığı qoşa sözlər də qoşa sinonimlərə aid edilir; məs.: allı-güllü, ev-ocaq, həyət-baca və s. Bəzən qoşa sözün yaranmasında təşkiledici faktor kimi komponentlərin bir-birinə semantik baxımdan uyğunluğu yox, hadisə və əşyaların zahiri görünüşündəki oxşarlıq çıxış edir. Bununla əlaqədar olaraq, kir-pas (his-pas), boz-bulanıq (boz-bulaşıq) qoşa sözlərinə diqqət edək. Birinci birləşmədəki ikinci element məhz pas anlayışının ifadəsindən çox, birinci komponentlə eyni mənanın - çirk semantikasının verilməsinə xidmət edir. Eləcə də boz-bulanıq və ya boz-bulaşıq qoşa sözlərindəki birinci komponent rəng bildirməkdən çox, keyfiyyəti ifadə edir. S.Cəfərov qoşa sözlərin bu tipinə aid olan nümunələri (ürək-dirək, izi-tozu, daş-qaş) “biri məcazimənada sinonim  olan   sözlərin  birləşməsi” (2, 153)  hesab  edirdi.  Fikrimizcə,  bu    tipli  vahidlərin “ortaq motiviv əsasında əmələ gələn qoşa sözlər” başlığı altında nəzərdən keçirilməsi daha məqsədəuyğundur. “Ortaq motiv” termini daha geniş olub, bu məzmunlu bütün birləşmələri əhatə edir, çünki ikinci komponentin məcazi mənada birinci komponentə sinonim olması üçün məhz ortaq motiv tələb olunur.

Qoşa sözlərin digər bir növü eyniköklü sözlərin birləşməsindən yaranır. Bu tipli qoşa sözlərdə birinci komponent həm də ikinci komponentin leksik əsası kimi çıxış edir. Məsələn, gül-gülüstan, dar-darısqal, düz-düzən, toz-tozanaq, bağ-bağça//bağ-bağat (Ərəb dilində cəmlik bildirən şəkilçilərdən biri olan –at leksikləşərək, dilimizdə sözdüzəldici şəkilçiyə çevrilmişdir), göy-göyərti, iç-içalat, el-elat, dil-dilçək və s. Eyni leksik vahidin birinci komponentdə müstəqil söz, ikinci komponentdə isə kök morfem kimi funksiya göstərməsi üzündən bəzi tədqiqatlarda belə qoşa sözlər səhvən təkrarlara aid edilmişdir (10, 78).  Bizcə, bu mülahizə qətiyyən doğru hesab edilə bilməz, çünki nümunələrdən də göründüyü kimi, komponentlər bir-birini sadəcə təkrar etmir, birinci komponentdə sadə  söz kimi çıxış etmiş kök ikinci komponentdə sözdüzəldici şəkilçi qəbul etidkdən sonra yeni leksik vahidə çevrilir. Məlumdur ki, “əksər halda düzəltmə söz törəndiyi əsas sözün semantikasından tamamilə uzaqlaş­mır, yeni lüğət vahidi kimi kök sözün ifadə etdiyi məfhumun əlamətlərindən biri əsa­sında formalaşır və onu qabarıq ifadə edərək müstəqil söz səviyyəsində çıxış edir”. (9, 82) Deməli, söhbət eyni sözün təkrarından yox, eyniköklü sinonimlərin birləş­mə­sidən gedə bilər. Doğrudan da, “dil-dilçək” və s. bu tipli birləşmələr heç cür təkrar hesab edilə bilməz, çünki komponentlər arasındakı semantik və struktur fərq göz qabağındadır.

Azərbaycan dilində qoşa sinonimlərin göstərilmiş tiplərindən başqa, tamamilə eyni mənanı ifadə edən iki ərəb mənşəli alınmanın birləşməsindən əmələ gələn qoşa sözlərə də rast gəlmək olur. Komponentlər bir-birindən qrammatik formaların müxtəlif kombinasiyalarına görə fərqlənir. Daxili fleksiya yolu ilə cəmi forması düzələn bəzi ərəb isimlərinin tək və cəmi Azərbaycan dilində sinonim isimlər kimi işlənir. Məs.: sirr-əsrar, hal-əhval. “Cəmdə işlədilən sözlərin  təkdən  fərqi  ondadır  ki,  onlar  topluluq  çalarlığı  ilə  mənanı bir qədər genişləndirir. Buna görə də təkdə və cəmdə olan bu alınmalar ümumiləşdirmə məqsədilə birləşərək, qoşa söz əmələ gətirir­lər. Komponentlər arasındakı fərq sırf kəmiyyət xarakteri daşıyır. Məsələn, qohum-əqrəba qoşa sözündə ikinci komponent semantikasına görə birincidən əlavə olaraq cəmlik bildirməsinə görə fərqlənir: qohum - təkdə, əqrəba (qohumlar) – cəmdə. Bütövlükdə götürüldükdə “qohum-əqrəba” qoşa sözü “bütün qohumlar” məzmunu ifadə edir. Qoşa sinonimlərin digər növlərindən fərqli olaraq, bu birləşmələrdə tərkib hissələrinin əvəz olunmasına rast gəlinmir: fəqir-füqəra, alim-üləma, şərt-şürut, nizam-intizam və s.” (4, 211).

Qeyd etmək lazımdır ki, dildə mövcud olan sinonimlərin heç də hamısı qoşa söz yarada bilmir, çünki bu qoşalaşma praktik məqsədlərdən irəli gəlir və  əsasən, fərdi xarakter daşıyır. Hər bir halda, yazıda və ya şifahi nitqdə iki sinonimin paralel işlədilməsi gələcəkdə qoşa sözün yaranması və inkişafı üçün müsbət zəmin yaradır, yəni tədricən onlar dil daşıyıcıları tərəfindən bir leksik vahid kimi qavranılan qoşa sözlər cərgəsinə keçə bilər.

Morfoloji tərkibinə görə digər nitq hissələri ilə müqayisədə isimlərin sinonimliyi daha geniş yayılmışdır.

Antonimlərdən yaranan qoşa sözlər. Əks mənaya malik sözlərin birləşməsi  qoşa sözlərin əmələgəlmə üsullarından biridir. Bu üsul bütün türk dillərində geniş yayılmış və qədim türk yazılı abidələrində də əks olunmuşdur. Məsələn, uluğı-kiçiqi (böyük-kiçiyi), anda-munta (orda-burda), ür-kiç (gec-tez), öl-kuruğ (yaş-quru), yapuklu-karalu (işıqlı -qaranlıq) və s. (8, 101). “Kitabi-Dədə Qorqud” abidəsinin dilində də antonim qoşa sözlərə rast gəlmək olur: Irağından-yaqınından gəlmişdilər (5, 93); Əvvəl-axır uzun yaşın ucı ölüm! (5, 115).

Qoşa antonimlərdə komponentlər keyfiyyətin (yaxşı-pis, şit-şor), kəmiyyətin (az-çox), həcm və ölçünün (böyük-kiçik, uzun-qısa), əlamətin (gözəl-çirkin), vəziyyətin (ac-tox), zamanın (gec-tez, gecə-gündüz), rəngin (ağ-qara), yaşın (cavan-qoca), cinsin  (oğlan-qız, qadın-kişi),  hərəkətin  (götür-qoy,  gir-çıx,  get-gəl),   əşya münasibətlərinin (üz-astar) və s. əksliyini ifadə edə bilər. Lakin qoşa antonimlərin məna çalarlıqlarının bütün rəngarəngliyini daha tam və hərtərəfli şəkildə yalnız kontekstdə müəyyənləş­dirmək olar.

Əşya və hadisələrin əks cəhətlərini ifadə edən antonimlər qoşalaşarkən tərkib his­sələrinin mənalarının cəminə bərabər olan ümumi semantikanın daşıyıcısına çevri­lirlər. Bu birləşmələrdə ziddiyyətli anlayışalrı bildirən komponentlər ümumi məna yükünün ifadəçisi kimi çıxış edir. Belə qoşa sözlərdə ayrı-ayrı komponentlərin mənaları komplek­sin ümumi mənasından daha kəskin fərqlənir. Məsələn, “yaxşı”  və “pis”  sifətlərinin  birləşməsi yolu  ilə  bu  anlayışlar  arasında  aralıq  mövqe tutan bir məfhu­mu ifadə edən kompleks yaranır: pis-yaxşı, yəni nə pis, nə yaxşı – ortabab. Ümumiy­yətlə, əks mənalı sözlərin birləşməsidən əmələ gələn qoşa antonimlərin mənasında məcaziləşməyə və idiomatikliyə xüsusi meyl duyulur. Məsələn, “oturuş-duruş” qoşa sözünün həqiqi nominativ mənası inkişaf edərək məcazi idiomatik mənaya keçmişdir. Bu qoşa söz ümumi şəkildə “tərbiyə, davranış, özünü aparma” semantikasını ifadə edir. “Oturub-durmaq” şəklində işləndikdə isə bu qoşa söz tamamilə fərqli məna ifadə edir, “yaxınlıq etmək, münasibətdə olmaq, dostluq etmək” məzmunu daşıyır; məs.: Sizin kimi hörmətli şəxslərlə oturub-duran, böyük bir şəhərdə naçalnik müavini olan bu cür yaraşıqlı oğlanın heyranedici sözlərinə hər gün Sadıq Sadıqovun mənfur üzünü görən bir qadın nə cavab verərdi? (İ.Əfəndiyev). Yaxud “get-gəl” qoşa sözü komponentlərinin mənasının mexaniki məcmusundan əlavə “münasibət, qarşılıqlı əlaqə”  semantikasını daşıyır. Belə misalların sayını artırmaq olar. Lakin qoşa antonimlərin əksər hissəsi məcazi mənada işlədilsə də, komponentlərin ayrı-ayrılıqda ifadə etdiyi mənaları ilə olan semantik və məntiqi ələqəsini tamamilə itirmir.

Komponentləri birləşib məcazi məna ifadə edən antonim qoşa sözlərə yanaşı, həmin komponentlərin öz məna müstəqilliyini qoruyub- saxladığı qoşa sözlərə də rast gəlinir. Bu halda birləşmənin ümumi mənasının tərkib komponentlərinin mənaları ilə yaxınlığı qoşa sözün öz həqiqi mənasında işlənməsini mümkün edir: məs.: alt-üst, aşağı-yuxarı, gec-tez və s.

Bəzən ziddiyyətli anlayışların qoşa söz şəklində birləşməsi ümumi mənanı daha parlaq və qabarıq şəkildə əks etdirmək (antiteza ifadə üsulu) tələbatından irəli gəlir; məs.: Əsrlər boyu suların yuyub bülövə döndərdiyi irili-xırdalı, ağlı-qaralı daşlar hər yerə səpələnmişdi (Ə.Cəfərzadə).

Qoşa antonimlərin əksər hissəsi ümumiləşdirmə və topluluq semantikası ifadə edir: Əsmərin atası ucaboylu, arığanaq, bərkdə-boşda bərkimiş adam idi (M. Süleymanlı); Gəlhagəl, gəlib o vaxt yetişdilər ki, Koroğlu tək sağa-sola qılınc vurur (“Koroğlu”); Dənizdən əsən külək Əsmərin saçlarının mürəkkəb səliqəsini alt-üst edirdi (Anar);  Bütün var-yoxum, üç yüz manat yox olmuşdu (İ.Əfəndiyev) və s.  Bəzən qoşa sözün məhz cümlədə daşıdığı funksiya kompleksin ümumi məna yükünü müəyyənləşdirir. Məsələn,“Gecə-gündüz bir sutkanı təşkil edir” cümləsində “gecə-gündüz” cəmlik məzmunu daşıyırsa, ”Gecə-gündüz qulluğunda duracağam” cümləsində davamlılıq məzmununa malikdir.

Qoşa söz zaman etibarıilə bir-birinin ardınca baş verən hadisələri adlandıran antonimlərdən təşkil olunduğu halda topluluq mənası ardıcıllıq və fasiləsizlik mənası ilə qovuşur ; məs.: gecə-gündüz, səhər-axşam, yay-qış, qış-yaz və s. Məs:  İgid var ki, dəniz kimi, dalğa kimi hey coşur,Gecə-gündüz ölüm ilə əlbəyaxa vuruşur. (Ə.Cəmil)

Qoşa antonimlər, adətən, mütləq antonimlərdən yaranır. Ə.Dəmirçizadənin qeyd etdiyi kimi: “Mütləq antonimlər antonim qoşalığı və antonim mürəkkəbliyi üçün də əlverişli sayır; çünki nisbi antonimlərin bir çoxundan antonim qoşalığı və antonim mürəkkəbliyi yaratmaq mümkün olmur; məs.: əvvəl-axır qoşalığı olur, lakin əvvəl-sonra qoşalığı olmaz; halbuki əvvəl mən dedim, sonra sən cümləsində əvvəl sözü ilə sonra sözü antonim kimi işlədilmişdir (3, 137)”.

Ortaq motivə malik sözlərdən yaranan qoşa sözlər. Bizi əhatə edən obyektiv aləmin əşya və hadisələri bütün rəngarəngliyinə baxmayaraq, ən ümumi əlamətlərinə görə bu və ya digər qrup, sinif, növ və ya cins daxilində birləşir və bununla da eynicinsli anlayışlar kateqoriyasını əmələ gətirirlər. Bu anlayışlar qoşa sözlərin üçüncü tipinin yaranması üçün semantik əsas kimi çıxış edir. Biz komponentlər arasındakı bu müna­sibəti ”ortaq motiv” termini ilə adlandırır və bununla bəzi qoşa sözlərin komponent­lərinin ya maddi əsasına, ya funksiyasına, ya mövqeyinə, ya da ən mühüm əlamətinə görə oxşarlığını nəzərdə tuturuq. Dilçilik ədəbiyyatında bu tipli qoşa sözlər müxtəlif başlıqlar altında – “mənasına görə korrelyativ olan sözlərin birləşməsi”, “tərkib hissələri müəyyən qrup əşya, hadisə və prosesləri ifadə edən qoşa sözlər”, “bir-birinə sinonim və antonim nisbətdə olmayan sözlərin birləşməsindən əmələ gələn qoşa sözlər” və s. təqdim olunmuşdur. Fikrimizcə, “ortaq motiv” termini daha uğurlu olub, komponentlər arasındakı münasibəti dəqiq ifadə edir.

Qoşa sözlərin bu tipi Azərbaycan daxilində çoxsaylı nümunələrlə təmsil olun­muşdur. Bu onunla izah edilə bilər ki, öz aralarında heç bir məntiqi–semantik əlaqəsi olmayan sözlər müxtəlif kateqoriyalara daxil olduqları üçün, adətən, qoşa söz əmələ gətirə  bilmir.  Eynicinsli  məfhumların  ortaq  motivə və  ya assosiativ əlaqəyə malik  olması  isə  qoşa  sözlərin  əmələ  gəlməsi  üçün  semantik  zəmin  hazırlayır. Mə­sə­lən, “izi-tozu qalmamaq” sabit birləşməsinin tərkib hissəsi olan “iz-toz qoşa sözü məhz ortaq motiv əsasında – qaçan, aradan çıxan adamın və ya yox olan əşyanın özündən sonra, ardınca qoyduğu əlamətə görə formalaşıb. “Şahid-sübut” qoşa sözünün yaranmasında ortaq motiv olaraq nəyinsə isbatı üçün zəruri olan amillərin adlarının vahid kompleksdə birləşməsi çıxış edib. Bu tipli qoşa sözlərdə müəyyən predmet, hadisə və s. adları sanki sadalanır, lakin onları öz aralarında hər ikisi üçün ümumi olan cəhət, başqa sözlə desək, ortaq motiv əlaqələndirir; məs: tar-kamança, zurna-qaval (musiqi alətləri), qız-gəlin (cins anlayışı), kağız-qələm (yazı ləvazimatı), qarğa-quzğun (leş yeyən quşlar), bığ –saqqal, saç-saqqal (tük örtüyü), qoz-fındıq (ləpəlilər) ürək-göbək, əl-ayaq, baş-göz, baş-qulaq (əzalar), top-tüfəng, qılınc-qalxan, qılınc-qəmə  (silah növləri), çay-çörək, qənd-çay, duz-çörək (əsas qida növləri), yorğan-döşək (yataq ləvazimatı), qəpik-quruş (pul vahidləri), qab-qacaq, qab-qaşıq, çəngəl-bıçaq (mətbəx ləvazimatı) və s. 

Tərkib hissələrinə münasibətdə bu cür qoşa sözləri iki qismə ayırmaq mümkündür:

a) Qoşa söz onu əmələ gətirən komponentlərə nisbətən ümumilik bildirir; məs.: qız-gəlin, arpa-buğda, qab-qacaq və s.

b) Qoşa sözü təşkil edən komponentlər arasındakı fərq kəmiyyət əlaməti əsasında müəyyənləşir; məsələn: sel-su, toz-torpaq, dağ-daş və s. Verilmiş qoşa sözlərin komponentləri arasındakı münasibət hissənin tama olan münasibəti kimi xarakterizə oluna bilər. Başqa sözlə, komponentlərdən biri mənasına görə daha ümumi məfhum bildirdiyi halda, digər komponentin ifadə etdiyi anlayış birincinin yalnız bir hissəsi ola bilər. Daş dağ massivinin, sü selin bir hissəsidir, toz isə elə torpaqdan yaranır.

Qoşa sözlərin bu tipi semantikasına görə topluluq və ümumiləşdirmə səciyyəsi daşıyır. Məs.: Rəhmətlik Mədəddən sonra xeyir-bərəkət yoxdu kənddə, dərdin alım (İ. Hüseynov); Ən axırda isə ölüm bütün hiss-həyəcan bəzəklərini öz qara rəngliyə malalayacaqdı (Anar).

Topluluq semantikasına  malik  ortaq  motivli  qoşa  sözlərin  ümumi  mənası kom­po­­nentləri təşkil edən sözlərin mənasının məcmusu kimi təzahür edirsə, ümu­miləşdirmə bildirən qoşa sözlərin ifadə etdiyi semantika çox zaman komponentlrin mənaları çər­çivəsindən kənara çıxır. Onlar hər hansı detallaşdırma olmadan, yəni təxminən, yuvar­laqlaşdırılmış şəkildə qavranılır. Məsələn, “qab-qacaq”qoşa sözünün kompo­nent­ləri ortaq motiv əsasında birləşərək, tərkib hissələrinin mənasına nisbətən daha geniş anlayış – mətbəx  ləvazimatı, yəni qab, qaşıq, bıçaq, çəngəl, qazan və s. məzmununu ifadə edir.

Ortaq motiv əsasında yaranan qoşa sözlərin böyük bir qismi məcazi məna bildirir və frazeoloji birləşmələrin tərkib hissəsi kimi çıxış edir; məs.: ürək-dirək vermək, göz-qulaq olmaq, əl-ayaq etmək, baş-beynini aparmaq, dağa-daşa düşmək, göz-qaş oynatmaq, əldən-dildən düşmək, dilə-dişə salmaq və s.

Deməli, qoşa sözlərin üçüncü tipi fərdi mənalarına görə fərqli, lakin hər ikisi üçün ümumiləşdirici assosiasiya, yəni ortaq motivə malik sözlərdən təşkil olunur.

Beləliklə, Azərbaycan dilindəki qoşa sözlərin formalaşmasında  leksik-semantik prinsip başlıca rol oynayır. Komponentlər ya sinonim, ya antonim, ya da ortaq motivə malık sözlərlə ifadə olunur. Bu da qoşa sözləri oxşar konstruksiyalı digər vahidlərdən- məsələn, mürəkkəb sözlərdən fərləndirir, çünki mürəkkəb sözlərin təşkili üçün tərkib hissələri arasında belə tematik ümumiliyin olması zəruri deyil və əksərən gözlənilmir. Digər tərəfdən, leksik-semantik prinsipə və onun konkret təzahür formalarına əsaslanaraq komponentlərindən birinin mənası müasir dildə anlaşılmayan qoşa sözlərin semantikasını da aydınlaşdırmaq mümkün olur. 

Qaynaqlar

1.Adilov M.İ. Azərbaycan dilində qoşa sözlər // Filoloji fakültəsinin əsərləri. Azərbaycan Universiteti nəşriyyatı, 1958, s.147-164.

2.Cəfərov S.Ə. Azərbaycan dilində söz yaradıcılığı. Bakı: ADU nəşriyyatı, 1960.

3.Dəmirçizadə Ə.M. Azərbaycan dilinin üslubiyyatı. Bakı:Azərtədrisnəşr, 1962.

4.Əlizadə M.S. Qoşa söz strukturunda alınma sözlər // Azərbaycanşünaslığın aktual problemləri. V beynəlxalq elmi konfransın materialları. Bakı: Mütərcim, 2014, s. 209-212.

5.Kitabi-Dədə Qorqud (Tərtibçilər: Zeynalov F.R., Əlizadə S.Q.), Bakı: Yazıçı, 1988.

6.Kaydarov A.T.  Parnıe slova v sovremennom uyqurskom яzıke. Alma-Ata: Akademiя Nauk Kazaxskoy SSR, 1958.

7.Həsənov H.Ə. Müasir Azərbaycan dilinin leksikası. Bakı: Maarif, 1988.

8.Malov S.E. Pamяtniki drevnetörkskoy pisğmennosti. M.-L., İzd.AN SSCR, 1951.

9.Məmmədov İ.T. Azərbaycan dili semasiologiyasına giriş. Bakı: ADU nəşri, 1988.  

10.Verdiyeva Z.N., Ağayeva F.M., Adilov M.İ. Azərbaycan dilinin semasiologiyası. Bakı: Maarif, 1979.

Açar sözlər: qoşa sözlər, məna əlaqələri, semantik prinsip, sinonim, antonim, ortaq motiv.

 

The lexical-semantic principle in formation of  pair words in the  azerbaijani language

Abstract

Semantic intercommunication between components is one of the main conditions of formation of pair words. Rhythmical feature caused by phonetic community in repetition plays an important role as an organizing factor. But the in examples of pair words phonetic consonance obeys the meaning and as if it accompanies semantic and content of complex. Relations between the components makes it possible to study pair words upon three semantic groups:

1. pair words that consist of synonyms;

2. pair words that consist of antonyms;

3. pair words that have a common theme.

Two words with close meanings unite in the whole complex and it is one of the widespread ways of formation of pair words. Wealth of synonyms in the Azerbaijani language is a basis of formation and development of such pair words.

One of the ways of formation of pair words is unification of words with opposite meanings. The third type of pair words consists of the words with different meanings but with common association that is a common theme.

Key words: pair words, semantic connections, semantic principle, synonym, antonym, common theme.

 

Лексико-семантический принцип в формировании   парных слов

РЕЗЮМЕ

Существенную роль в формировании парных слов играет семантический прин­цип, который предполагает наличие обязательных взаимных смысловых oотно­шений. Если в повторах фонетическая общность и связанная с этим ритмическая созвучность является решающим составляющим фактором, то в парных словах это сторона полностью подчиняется смысловым взаимоотношениям.

Эти свойства составных частей, в свою очередь, позволяют рассматривать парные слова в трех группах:

       1. Парные слова, состоящие из синонимов;

2. Парные слова, составленные из антонимов;

3. Парные слова, компоненты которых выражают однородные понятия.

Соединение двух слов с близкими значениями может считаться самым распространенным методом формирования парных слов. Наличие богатой синонимики в азербайджанском языке является основой для развития данного пути словообразования.

Лексико-семантический принцип в формировании   парных слов

 

Rəyçi: prof.S.Ə.Abdullayeva

 

Məmmədova Əsmətxanım

FARS DİLİNİN SAMİTLƏR SİSTEMİ 

  Giriş. Samitlər ingilis dilində- consonants; rus dilində-soqlasnıe; fars dilində-/həmxanha/ adlanır. “Ümumi şəkildə danışıq cihazında mərkəzləşməsi ilə səciyyələnən, saitlə yanaşı gəldikdə heca nüvəsi əmələ gətirməyən səslərə deyilir”(1, 183) Danışıq aktının üzvlənməsi zamanı ciyərlərdən səs tellərinə daxil olan hava cərəyanı xaric olarkən öz yolunda müxtəlif maneələrə rast gəlir. Bu maneələr isə danışıq cihazının müxtəlif üzvləri vasitəsilə yaradılır. Bunun nəticəsində ciyərlərdən gələn hava cərəyanı bu orqanlarda maneələrə təsadüf etdikcə və  onları dəf etdikcə öz əvvəlki gücünü nəzərə çarpacaq dərəcədə azaldır. Bu zaman hava cərəyanı səs tellərindən başlayaraq, keçdiyi yolda ayrı-ayrı danışıq üzvlərinin bir-birinə yaxınlaşması, dar keçidin yaradılması, sədd yaradılması, yaxud böyük bir maneənin olmaması nəticəsində müxtəlif dillərin müxtəlif samitlərini əmələ  gətirir.

1.Samit səslərin cingiltili (vakdar; voiced) və kar olmaq (bivak; voiceless) xüsusiyyəti. Bəzi samitlər əmələ gəldiyi anda xirtdəkdən keçən hava axını səs tellərini titrədir və bu zaman cingiltili səslər yaranır. Başqa bir qrup səslərin yaranmasında isə səs telləri titrəmir. Birinci qrup səsləri tonlu və cingiltili, ikinci qrup səsləri isə kar səslər adlandırırlar. Birinci qrupa/ b, d, z, a, ə.../ –ni, ikinci qrupa isə /p, f, t, č, s.../ kimi səsləri aid etmək olar.

Avazlılıq fars dili səsləri üçün fərqləndirici və qarşılaşdırıcı (oppositive or distinctive)  əhəmiyyət kəsb edir. Səslərin  bu  xüsusiyyəti    fəal üzvə    (ə`zaye fəal-e məhəll-e toulid; astive orqan of articulation) və əmələgəlmə üsuluna (nəhve-ye toulid; manner of articulation) görə əlamətlər ümumiyyətlə dil səsləri üçün xarakterikdir. Lakin qeyd edilməlidir ki, fars dilinin bütün samitlərini cingiltili və kar  cütlərə görə qarşılaşması mümkün deyildir. Bu dildə elə səslər də vardır ki, onların kar qarşılığı yoxdur: / m, n, l, r/ və s. Eyni zamanda /h/ və /٬/ kimi səslərin də cingiltili qarşılığı  mövcud deyildir. Danışıq aktı zamanı cingiltili samitlər heç də həmişə öz cingiltiliklərini  sona qədər qoruya bilmirlər. Bəzən cingiltili samitin yerləşdiyi fonetik şərait və qonşuluqdakı səslərin distribusiyası nəticəsində bu səslər öz cingiltililik xüsusiyyətlərinin bir hissəsini, bir çox hallarda isə hamısını itirir və karlarla (devoiced) əvəz olunur. Məsələn, /səbt/ sözündəki “b”  yazılsa da  o, kar /t/ samitinin təsiri ilə cingiltilik xüsusiyyətini tamam itirərək özünün kar qarşılığı /p/-ya çevrilir. Həmin samit /kəsb/ sözündə də malik olduğu cingiltilik xüsusiyyətini tamamilə itirir. Ona görə ki, “b” samiti səslərin kar eşidilməsinə şərait yaradan hər iki fonetik xüsusiyyətdən bəhrələnir. Birincisinə səbəb kar /s/ samiti ilə qonşuluq; ikincisi isə Hind –Avropa dillərinin ümumi xarakterinə uyğun olaraq (söz sonunda cingiltili samitlərin karlarla əvəzlənməsi xüsusiyyətinə  əsasən) demək olar ki, tamamilə öz kar cütü /p/-yə keçir.

Araşdırmalar göstərir ki, müəyyən şərait və fonetik pozisiyaya uyğun olaraq öz cingiltili xüsusiyyətini itirmiş (yuxarıdakı misallarda olduğu kimi) samit bütün əlamətlərinə görə tam şəkildə kar qarşılığı ilə əvəzlənmir. Əslində səslərin cingiltili, kar, küylü, tonlu olması üçün onu bu əlamətlərə görə formalaşdıran başqa fiziki, fizioloji xüsusiyyətlər də əsasdır. Kar samitlərin formalaşmasında cingiltili samitlər və saitlərdən fərqli olaraq səsi əmələ gətirən hava cərəyanında küyün şiddətinin, davamlılığın, nəfəsliliyin də əhəmiyyəti böyükdür. Kar samitlərin tələffüzündə hava cərəyanı səs tellərini titrətmədən, başqa sözlə gücünü, qüvvəsini itirmədən ağız boşluğuna daxil olur. Sonra ağızda fəal və qeyri-fəal danışıq üzvləri tərəfindən  yaranmış maneəni qüvvətlə dəf edərək müvafiq kar samiti formalaşdırır. Belə ki, novlu, kar /s/ samitinə sərf olunan enerji onun cingiltili qarşılığı /z/- ya sərf olunan enerjidən xeyli dərəcədə güclü olur. Bildiyimiz kimi, cingiltili /z/ – nın tələffüzündə hava cərəyanının gücü bir qədər zəifləmiş olur(ona görə ki, bu təzyiqin bir hissəsi səs tellərini titrəyişə gətirməyə sərf olunur). Məhz buna görə də fars dilinin kar samitlərini sərt (səxt; tense, fortis), cingiltili samitlərini isə yumşaq (nərm; lax, lenis) adlandırırlar.

Kar samitlər cingiltili samitlərlə müqayisədə özlərini daha davamlı və uzun kəmiyyətdə (keşeş; lenght) nümayiş etdirirlər. Ossiloqraf lentlərində bizim təcrübəmizdə /serešk/ və /zereh/ sözlərindəki /s/ və /z/ kar, cingiltili cütlüyünü davamlıqlarına görə qarşılaşdırsaq, kar samitdə tzaman = 120 msan;  cingiltili samitdə isə bu rəqəm 65 msan. təşkil etmişdir. Kar samitlərin formalaşmasının daha bir xüsusiyyəti isə onların cingiltili samitlərə və saitlərə nisbətən nəfəsli (dəmeşi; aspiration) olmalarıdır. Bu xüsusiyyət adətən kipləşən- partlayışlı (enfecari; plosive) samitlərə xasdır. Onların tələffüzü zamanı maneənin arxasında toplanmış hava cərəyanın səsə çevrildiyi anda  sanki əsas səslə yanaşı tələffüzdə kicik bir [h] səsi də eşidilir. Bu zaman kar samit nəfəsli (dəmide; aspirated) olur. Fonetik transkripsiyada samitlərin bu xüsusiyyətini kar samitlərin sağ tərəfində yuxarıda qoyulmuş kiçik bir “h” səsi ilə işarə olunur: [ph], /kh/ və s.

Eksperiment tədqiqatları göstərir ki, bəzi hallarda az da olsa bu hadisənin əksini də müşahidə etmək olur. Məsələn kar “h” samiti iki avazlı, tonlu sait arasında tələffüz  olunarkən cingiltili samitə çevrilir. Məlumdur ki, fars dilində /bəhar/, /nəhar/ sözləri danışıqda /bahar/,/nahar/ kimi deyilir. Məhz belə sözlərin, eləcə də  /nohom/ sözünün tələffüzündə /h/ öz karlıq xüsusiyyətini itirərək, cingiltili səs kimi təzahür  (ossiloqraf lentində tonlu səslər kimi sinusoidlərdə  əks  olunur) etmişdir.  /zereh/ sözündə isə sonda gələn /h/ səsi tamamilə tələffüzdən düşmüşdür .

2. Samitlərin formalaşması . Samit səslərin formalaşmasına fars dilində: toulid-e həmxanha;  ingilis didlində isə : articulation conconants deyilir. Samitlər danışıq aktının elə səsləridir ki, onların əmələ gəlməsi zamanı danışıq cihazının müəyyən bir yerində ya qapanma ya müəyyən bir nov əmələ gətirən daralma olur. Fars dilinin bütün samitləri ciyərlərdən gələn hava axınının boğaz yoluna daxil olub, ordan da ağız boşluğunda maneələri dəf edərək xaricə çıxması nəticəsində formalaşır. Bu cərəyanın hərəkəti daxilə deyil, xaricə tərəf olduğu üçün onu eqressiv, fars dilində isə borunsoy adlandırırlar. Maneənin növünə görə fars dilinin iki qrup samitləri formalaşır.

1. Səsin əmələ gəlməsində əsas amillərdən biri olan hava axının yolu tamamilə bağlı olur.

2. Bir-birinə yaxınlaşmış danışıq üzvləri hava axınının xaricə çıxması üçün   dar da olsa ensiz bir yol, nov yaradırlar.

Birinci hala qapalı vəziyyət (mekanizm-e bəste; close mechanism); ikinci hala isə açıq vəziyyət (mekanizm-e baz; open mechanism) deyilir. Qapalı vəziyyət zamanı hava axını keçdiyi yolda bir-birinə kip sıxılmış danışıq cihazı üzvlərinin arxasında toplanır. Bu maneələrin yerinə gəldikdə isə ayrı-ayrı məkanlarda səs tellərindən (xirtdəkdən) başlayaraq boğazdan keçib, dodaqlarda bitir. Ciyərlərdən gələn hava axını (həva-ye şoşi ; pulmonik) elə xirtdəyin özündə də tam maneəyə rast gələ bilir. Ancaq bu zaman həmin hava axınının üzləşdiyi sonrakı  iki   maneə daha mühümdür. Onlardan birincisində  dilçək və yumşaq damaq  yuxarı qalxıb, burun boşluğuna gedən yolu bağlayır; ikincisində isə burun boşluğunun yolunu açıb, ağız boşluğuna gedən yolu qapayır. Maneənin arxasında toplanmış hava axını təzyiqi nəticəsində həmin maneə aradan götürülür. Bu zaman formalaşan səslər üçün üç mərhələ mühümdür: 1. Maneənin əmələ gəlməsi (icad-e gereftegi; closure); 2. Maneənin arxasında havanın sıxılması(feşorde şodən-e həva; compression); 3. Maneənin aradan qalxması və hava axınının hərəkəti (baz şodən-e gereftegi və rəhai-ye həva; release).(2;3)

Maneənin aradan qalxması və hava axınının hərəkəti də əslində müxtəlif şəkildə baş verir ki, bunun da nəticəsində fars dilinin müxtəlif samitləri formalaşır. Birinci halda maneə arxasındakı hava axını birdən partlayış şəklində maneəni dəf edir. Bu üsulla formalaşan səslərə kipləşən- partlayışlı (enfecari ; plocive) samitlər deyirlər. İkinci halda yuxarıda dediyimiz kimi maneə tam kipləşmiş şəkildə  olmur. Hava axınının keçə bilməsi üçün dar da olsa müəyyən bir nov yaranır. Burada iki vəziyyət mövcud olur: 1. Hava cərəyanı müvafiq danışıq cihazının üzvləri arasından keçərkən xirtdəkdə, dilin ucunda daimi  bir titrəyiş yaradaraq  (həmxanha-ya lərzeşi ; roll, trill consonants) fars dilinin /r/ və /x/ samitlərini  formalaşdırır. 2. Maneə birdən aradan qalxırsa da bu tamamilə olmur və danışıq üzvləri bir-birinə sıxılmış olsalar da hava axınının keçməsi üçün müəyyən keçid, nov qalır. Maneənin arxasında toplanmış hava axını isə samitin başlanğıcında mülayim, zəif hiss edilən nəfəsli bir partlayışla xaricə sıçrasa da həmin samitin qalan hissəsi süzülən novlu səs kimi formalaşır. Ona görə də bu üsulla əmələ gələn samitləri partlayışlı novlu, yaxud partlayışlı süzülən səslər, affrikatlar (enfecari - sayeşi; affricate) adlandırırlar.

 Maneənin əvvəlkindən bir qədər daha açıq olduğu halda əmələ gələn səslər, başqa sözlə sonorlar. Bu zaman danışıq cihazının üzvləri tam şəkildə açıq vəziyyətdə olmasalar da, hava axının keçməsi və əsas maneənin arxasında toplaşması üçün müəyyən şərait yaranır. Hava axınının keçmə yolu iki üsulla olur. a) Yumşaq damaq aşağı enərək hava axınının ağıza  daxil olmasına maneçilik yaradır. Bundan əlavə, /m/ samitinin formalaşmasında dodaqlar, isə “n” samitinin formalaşmasında isə dilin ucu və yuxarı dişlərin arxası hava axınının ağıza daxil olmaması üçün maneə yaradırlar. b) Yumşaq damaq, dilçək yuxarı qalxaraq, hava axınının ağızdan çıxmasına, yəni ağız samitlərinin formalaşmasına şərait yaradır. Bu samitlərin əmələ gəlməsində alveollar da fəal iştirak edir. Fars dilinin /l/, /y/ samitləri (rəvan; liquid) bu üsulla əmələ gəlir. Başqa bir halda hava axınının xaricə çıxması üçün olan yol yarım açıq şəkildə olur. Belə ki, danışıq cihazının üzvləri bir-birlərinə elə məsafədə yaxınlaşırlar ki, nəticədə hava cərəyanı azad şəkildə deyil, həmin üzvlərə sürtünərək, səsi formalaşdırırlar. Ona görə də bu səslər süzülən, yaxud novlu (sayeşi; fricative) samitlər adını almışlar.

3. Fars  dili  samitlərinin  formalaşmasında fəal üzvlərin iştirakı  Samitlərin formalaşmasında iştirak edən fəal üzvlər fars dilində: vacqahha və ya məxrəcha-ye həmxanha ;  ingilis dilində: aktiviqans of articulation). Danışıq cihazında səsin əmələ gəldiyi, formalaşdığı yerə məxrəc deyilir. Bura qədər dediklərimizdən gördük ki, danışıq cihazının üzvləri vəziyyət və şəkillərini dəyişmək, hərəkət etmək və ya hərəkətsiz qalmaqla müxtəlif səslərin əmələ gəlməsinə səbəb olurlar. Həmin danışıq cihazının üzvləri öndən sona doğru  dodaqlar, dilin ucu, dilin ön, orta , arxa hissəsi və kökündən ibarətdir.

 - Dodaqlar. Aşağı və yuxarı dodaqların iştirakı ilə iki kipləşən-partlayışlı, qoşadodaq samitləri /p,b/ və burun sonor  qarşılığı /m/ formalaşır.

- Aşağı dodaq yuxarı dişlərin altına sıxılaraq iki novlu, /f, v/ samitlərini əmələ gətirir.

- Dilin ucu yuxarı dişlərin yuvaqlarına sıxılaraq kipləşən- partlayışlı, dilönü /t, d/ samitlərini əmələ gətirir.

- Dilin ucu və yuxarı dişlərin, yuvaqları,  diş ətlərinə sıxılmaqla (lesse-ye dəndan-e bala) 3 müxtəlif xarakterli samitləri burun sonorunu-/n/; titrək ağız sonoru  /r/;  /l/ - süzülən-dilyanı  formalaşdıran fəal  danışıq üzvləridir.

- Dilin ucundan sonrakı hissə bir qədər qabarmış, dilin ucu isə yuxarı dişlərin yuvaqları ilə müəyyən təmasda olur. Dodaqlar hiss olunacaq dərəcədə yana dartılır və fars dilinin /s, z/ kimi  novlu samitləri əmələ gəlir. 

- Fəal danışıq üzvü dilin ucu və qabaq hissəsi və qeyri - fəal danışıq üzvü yuxarı dişlərin yuvaqları, eləcə də sərt damağın ön hissəsi / č, j/ samitlərinin formalaşmasına kömək edir. 

- Dilin ucu və ön hissəsi, eləcə də sərt damağın başlanğıcı iki novlu /š , ž / samitlərini əmələ gətirən fəal və qeyri-fəal danışıq üzvləri hesab olunurlar.

- Fəal danışıq üzvü olan dilin ön hissəsi və qeyri-fəal danışıq üzvü kimi sərt damağın ön hissəsi /y/ samitini formalaşdırır.

- Fəal danışıq üzvü dilin orta hissəsi və qeyri-fəal danışıq üzvü sərt damaq fars dilinin /(κ̃̃), (g) / samit variantlarını əmələ gətirir.

- Dilin arxa hissəsi və yumşaq damağın orta hissəsi fars dilinin iki samitini /k, q/ əmələ gətirməyə xidmət edir.

- Dilin kökü və yumşaq damağın bitdiyi, qurtardığı yerdə iki samit, novlu /ğ/ və /x/ samiti əmələ gəlir.

- Səs telləri və xirtdək isə partlayışlı / ’/  və novlu /h/ samitlərinin əmələ gəlməsində yaxından iştirak edirlər. 

4 . Fars dili samitlərinin tədqiqinə araşdırmaçıların yanaşması. Fars dili monoftonq saitlərinin sayı haqqında mütəxəssislər arasında heç bir fikir ixtilafı olmadığı halda, samitlərin sayı haqqında dilçilər müxtəlif fikirdədirlər. mütəxəssislərin bəziləri fars dili üçün 22, bəziləri 23, bir qrupu isə 24, samit səsin  xarakterik olduğunu qeyd edirlər.  

                Şərqşünaslardan N.H. Hatəmi (5),V.S.Rastorquyeva (15), İ.K. Ovçinnikova (14) İ. Kramski  (9) fars dilində 22 samit fonem - /b/, /p/, /t/, /d/, /k/, /q/, /m/, /n/, / č /, /j/, /f/, /v/, /s/, /z/, /y/, /x/, /ğ/, / ž/, /š/, /l/, /r/ olduğunu; Y.A. Rubinçik (16), eləcə də fars dilçilərindən Ə.Xəyyampur (10), P.N. Xanləri (7), M. Şəriət (18),  Ə.Həqşenas (6), Y. Səməreh (19), M. Müşkədəddini (13) 23 samit fonem, L.Jirkov(8) və bir çox Avropa alimləri fars dilində 24  samit fonem olduğunu qeyd edirlər. Araşdırmalardan aydın olmuşdur ki,  fars dilində 22 samit fonem olduğunu qəbul edənlər  “ع” və “ء” – nin verdiyi /’/- ni   nəzərə almamışlar. Bu dildə 24 samitin olduğunu iddia edənlər isə  “غ” və “ق”  samitlərinin verdiyi səsi müxtəlif  fonem hesab etmişlər.

                Samitlərin hansı əsaslar üzrə təsnif edildiyinə gəldikdə isə bu barədə də  dilçilərin fikirləri müxtəlifdir.   N.Z. Hatəmi fars dili samitlərini aşağıdakı xüsusiyyətlərinə görə təsnif edir: a) səs tellərinin iştirakına görə (cingiltili və kar); b) samitlərin əmələgəlmə yerlərinə görə; c) əmələgəlmə üsuluna görə (məxrəc nöqteyi-nəzərindən)

                Y.A. Rubinçik  samitlərin bölgüsü üçün bu xüsusiyyətləri vacib bilir: 1) tələffüz orqanlarının iştirakına görə; 2) maneənin yaranması və növünə görə;  3) səs tellərinin iştirakına görə (16, 21) bölmüşlər. Bu klassifikasiyaya bu və ya digər cuzi fərqlə  İ.K. Ovçinnikova (14, 15), eləcə də V.S. Rastorquyeva da qoşulur   (15, 619). 

                Ş.Q. Qaprindaşvili, C.Ş. Giunaşvilinin “Fonetika persidskoqo яzıka” kitabında samitlərin təsnifatı ayrıca verməsələr də sondakı cədvəldən və çıxarılan nəticədən aydın olur ki, samitlər üçün yuxarıda verilən bölgüdən əlavə səslənmənin istiqamətini (po napravlenie fonaüii) və maneənin yaranmasını da nəzərə almışlar. (11, 161)

                  P.N. Xanləri fars dili samitlərini 3 prinsipə: a) maneənin dərəcəsinə ; b) səs tellərinin iştirakına; b) maneənin dəf edilməsinə görə bölmüşdür (7,31). Y.Səməreh  fars dili samitlərinin ümumi xüsusiyyətlərindən danışaraq, onların bölgüsündə  iki   prinsipi: 1. maneənin əmələ gəlməsi və dəf edilməsi üsulunu; 2. samitlərin əmələ gəlməsində səs tellərinin iştirakını əsas götürmüşdür (19, 27)

5. Fars dili samitlərinin tədqiqinə bizim yanaşmamız. Qeyd edək ki, fars dili samitlərinin xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirmək,  əmələgəlmə yerlərini, məxrəclərini təyin etmək üçün biz fars dili samitlərini aşağıdakı prinsiplər əsasında təsnif edəcəyik:

                 I prinsip. Danışıq üzvlərinin iştirakı və fəal üzvə görə;

                II prinsip. Səs tellərinin iştirakına görə ;

                III prinsip. Maneənin növü və  dəf edilməsi üsuluna görə;

                  I prinsip.  Fəal və qeyri-fəal üzvün iştirakına görə samitlərin bölgüsü dedikdə əsasən hava axınının formalaşıb, səsə çevrilməsində  ağız üzvlərinin  rolu nəzərdə tutulur.

                1. Dodaqların iştirakına görə:            Fars dilində dodaqların iştirakına görə samitlərin iki növü vardır: a) qoşa dodaq samitləri: Hər iki dodağın bir-birinə bir anlıq kipləşib, açılması nəticəsində əmələ gələn /b/, /p/, /m/ belə samitlərdir; b) qodaq - diş samitləri.Bu samit səslər əmələ gələrkən, üst dişlər alt dodağa yaxınlaşır, içəridən xaricə çıxan küy dodaq və diş arasından keçərkən, fars dilinin dodaq-diş samitləri /v/ və /f/ formalaşır. 

2. Dil samitləri: Bunların formalaşmasında dil fəal iştirak edir. Bunun aşağıdakı növləri mövcuddur: a) dilönü-diş samitləri. /d/, /t/, /z/, /s/, /l/, /n/. Bunların tələffüzü zamanı dilin ucu fəal olur və ön dişlərin arxasına  toxunur; b) dilönü samitləri. /r/, /j/, / č /, / ž /, /š/.  Dilin yanları və ya dil ucu  bunların yaranmasında fəal olur.

c) dilortası samitləri. Dilin orta hissəsinin  fəallığı ilə əmələ gələn samitlərə  /y/, /k/, /g/ daxildir.

 3. Dilarxası samitləri. Bu samitlərin tələffüzü zamanı dilin arxa hissəsində, xirtdəkdə kipləşmə partlayış və ya nov yaranması ilə /q/, /x/ samitləri əmələ gəlir.

 4. Udlaq samiti /h/, /’/ Bu samit udlaqda formalaşdığı üçün onu udlaq samiti adlandırırlar.

II prinsip. Samitlərin əmələ gəlməsində səs tellərinin iştirak edib-etməməsi və ya küyün miqdarına görə fars dili samitləri cingiltili və kar kimi iki qrupa bölünür:

1. Cingiltili samitlər:  /b/, /m/, /v/, /d/, /z/, /l/, /n/, / ž /, /j/, /y/,  /g/ /q/ .Cingiltili samitlərin tələffüzü zamanı səs telləri titrəyir. Kar səslərin tələffüzü zamanı isə səs telləri gərginləşir, səs cığırı genəlmiş qalır. Hava axını cingiltilərə nisbətən sərbəst sürətdə, səs tellərini titrətmədən xaricə çıxır.                                      

Bu samitlərdə küyün və tonun üstünlüyünə görə daha bir bölgü aparmaq olar: a) küylü samitlər: /b/, /p/, /d/, /z/, /s/, /j/, /č/, ..;  b) sonor samitlər: /m/, /n/, /l/, /r/.

Sonor samitlər də hansı rezonatorda əmələ gəlmələrinə görə ağız və burun sonorlarına bölünür. Danışıq səslərinin formalaşmasında 2 əsas rezonator- ağız və burun boşluğunun mühüm rolundan danışmaq olar. Damaq pərdəsi, dilçək aşağı düşərək ağız boşluğunun yolunu kəsdikdə bronxlardan gələn hava ağız boşluğuna deyil, burun boşluğuna gedir və buradan keçib, xaricə çıxır. Nəticədə fars dilinin /m/, /n/ burun samitləri formalaşır. Bunlardan da /m/ qoşa dodaq burun sonoru; /n/ isə dilönü, burun sonorudur.

Əgər damaq pərdəsi yuxarı qalxıb burun boşluğunun yolunu kəsərsə, nəticədə səs axını ağız rezonatoruna gedər. Bu zaman fars dilinin ağız sonorları /l/, /r/ və küylü samitlərin hamısı əmələ gəlir.

2. Kar samitlər:  /t/, /p/, /f/, /s/, /č/, / š /, /k/, /q/, /h/, /x/, /’/                                

Cingiltili və kar samitləri qarşılıqlarına (cütlərinə) görə də qruplaşdırmaq olar: /b/-/p/, /d/-/t/, /j/-/č/, /q/-/k/, /v/-/f/, /z/-/s/, /ž/-/š/, /g/-/x/.

Lakin sonralar dəqiq  tədqiqat nəticəsində görəcəyik ki, cingiltili samitlərin cingiltili olması onların yerindən, fonetik şəraitindən, distributiv xüsusiyyətindən asılı olur. Samitlərin cingiltili və kar terminləri altında iki qrupa bölünməsi bütün fonetistlər tərəfindən qəbul edilsə də  bunun özü də şərtidir. Çünki müxtəlif  tələffüzdən, söz daxilindəki yerindən, hansı səslərlə yanaşı gəlməsindən asılı olaraq samitlərin cingiltililiyi özünü müxtəlif şəkildə göstərir.  Kar samitləri nəfəsli və nəfəssiz olmalarına görə də 2 yerə bölmək olar:

a) nəfəsli: /p/, /f/, /t/, /s/, /č/, /š/, /k/ ; b) nəfəssiz: /q/, /’/

Cingiltili və kar samtlər üçün küyün və tonun üstünlüyünə görə daha bir bölgü  də aparmaq aparmaq mümkündür: a) küylü samitllər: /b/, /p/ ,/d/, /z/, /š/,/j/, /ž/,/ž/; b) sonor samitlər : /m/, /n/, /r/, /l/.

Sonor samitlər də hansı rezonatorda əmələ gəlmələrinə görə, ağız və burun sonorlarına bölünür. Danışıq səslərinin formalaşmasında iki əsas rezonator – ağız və burun boşluğunun mühüm rolundan danışmaq olar. Damaq pərdəsi, dilçək aşağı düşərək ağız boşluğunun yolunu kəsdikdə bronclardan gələn hava ağız boşluğuna deyil, burun boşluğuna gedir və buradan keçib xaricə çıxır. Nəticədə fars dilinin /m,n/ burun samitləri formalaşır. Bunlardan da /m/ qoşadodaq burun sonoru, /n/ isə dil önü burun sonorudur. Əgər damaq pərdəsi yuxarı qalxıb burun boşluğunun yolunu kəsərsə, nəticədə səs axını ağız rezonatoruna gedər. Bu zaman fars dilinin ağız sonorları olan /l,r/ və küylü samitlərin hamısı formalaşır.

III prinsip-. Maneənin növü və dəf edilməsinə görə fars dili samitləri aşağıdakı növlərə bölünür:1. kipləşən-partlayışlı samitlər; 2. novlu samitlər; 3. qovuşuq və saf  samitlər. 

Kipləşən-partlayışlı samitlərin tələffüzü zamanı ağız üzvləri bir-birinə kip şəkildə sıxılır. Sonra birdən səs axınının təzyiqi ilə kipləşmiş üzvlər açılır. Üzvlərin kipləşməsi və partlayış dərəcəsinə görə bu samitlər iki cür olur:

a) kipləşən- partlayışlı samitlər. Kipləşmiş ağız üzvləri səs axınının qüvvətli təzyiqi ilə açılır, yəni səs axını maneəni dəf edir. Bu zaman fars dilinin aşağıdakı kipləşən-partlayışlı samitləri- /b/, /p/, /d/, /t/, /k/, /g/, /q/ əmələ gəlir.

b) kipləşən-novlu samitlər. Bu səslərin formalaşmasında da danışıq üzvlərinin ağızdakı hissələri kipləşir. Lakin maneə dəf edilər­kən, partlayışda ton üstünlük təşkil edir ki,fars dilinin /l/, /r/, /m/, /n/ samitləri yaranır. Belə ki, kipləşən-novlu samitlərin formalaşması zamanı kipləşmiş üzvlərin tədricən bir-birindən aralanması və müəyyən üzvlərin bir-birinə yaxınlaşması ilə əmələ gələn novdan səs axınının süzülərək xaricə çıxması nəticəsində formalaşan səslərə deyilir. Müasir fars dilində /v/, /f/, /z/, /s/, /l/, /r/, / ž /, /š/, /y/, /x/, /h/ belə samitlərdəndir.

Fars dili samitləri qovuşuq, (mürəkkəb) və saf olmaqla da 2 böyük qrupa bölünür: a) qovuşuq samitlər. Bunlar müasir fars dilində ikidir: /j/, /č/ . Bu samitlər fars dilində mürəkkəb samitlər adlanır. Çünki, bu samit  fonemərin birinci hissəsi partlayışlı, ikinci hissəsi isə novlu samitdir. /j/ samiti müasir fars dilində /d/ və / ž / samitlərinin qovuşmasından; /č/ isə /t/ və / š / səslərinin qovuşuq tələffüzündən əmələ gəlmişdir.  Bu samitlər Azərbaycan dilində də qovuşuq və ya mürəkkəb samitlər adlanır.

b)  Saf samitlər. Yuxarıdakı iki samitdənu  başqa yerdə qalan bütün samitlər yəni /b/, /p/, /t/, /v/, /f/, /r/, /l/, /n/ və s. saf samitlərdir .

Məqalənin həcmini nəzərə alaraq. Burada yalnız qoşa dodaq samitlərinin səciyyəvi xüsusiyyətlərindən bəhs etməklə kifayətlənəcəyik. 

    پ/p/ samiti.  Bu fonemin keyfiyyəti, və nə cür samit olması haqqında müxtəlir fikirlər vardır. İbn Sina özünün “Səslərin əmələ gəlmə səbəbləri və məxrəci” adlı əsərinin beşinci, altıncı fəslində /p/ samiti haqqında yazır ki, bu hərf /b/-yə oxşayan /f/-dir. Farsların dilində (firuzi) dedikdə eşidilər (piruzi nəzərdə tutulur-Ə.M.) (4,17).  Bu səsin /b/-dən fərqi ondadır ki, həbs tam olar. /f/-dən fərqi ondadır ki, səsin dodaqdakı məxrəci daha dar, havanın sıxlığı isə daha şiddətlidir. Böyük alim  həbs tam olmaz dedikdə /p/ samitinin nəfəsliyini nəzərdə tutmuşdur. /p/ samitinin şiddətli partlayışlı olmasını K.Q. Zaleman, V.A. Jukovski də qeyd etmişlər.( 20, 8) Bu samitin  tələffüzündə nəfəsliliyin az olduğu da qeyd edilmişdir ( 16, 23). Müasir fars dilində /p/ qoşa dodaq, kipləşən-partlayışlı, kar saf küylü samitdir. “Onun tələffüzü zamanı yumşaq damaq yuxarı qalxaraq, hava axınının buruna getməsi yolunu qapayır”(19, 37). Dil isə bu samitdən sonra gələcək səsi tələffüz etmək üçün (söz başı və söz ortasında) müəyyən vəziyyət alır. /b/ samitindən partlayışlı, ən çox isə kar olması ilə fərqlənir. /p/ samiti söz ortası və söz sonunda söz başına nisbətən xeyli az işlədilir.  Aşağıdakı misallara diqqət yetirək: söz başında: /pa/, /pər/, /por/, /pənj/, /poxtən/; söz ortasında: /təpidən/, /təpe/, /espənd/, /tupbazi/; söz sonunda: /čəp/, /kəp/, /sərtip/, /tup/ və s.

/p/ samiti yerindən asılı olmayaraq, söz başı, sonu və əvvəlində nəfəsli tələffüz olunur. Bir neçə söz istisna olmaqla fars dilində /p/ samitinə söz ortası və söz sonunda az təsadüf olunur. Bu samit sözlərin əvvəli və  ortasında, xüsusilə vurğulu hecalarda öz nəfəsliliyini qoruduğu halda, məsələn,   

/tə`peş/, /se`pah/ sözlərində olduğu kimi, “söz sonu və söz ortasında vurğusuz hecada nəfəslilik xüsusiyyətini bir qədər itirir, /tup/ və /sepah/-də olduğu kimi” (38, 38). Qeyd edilməlidir ki, bu samit həm də sərt samitlərdəndir. Aparılmış tədqiqata əsasən   /p/ - ni aşağıdakı kimi xarakterizə etmək olar: qoşa dodaq samiti, sərt (güclü və gərgin), kar, nəfəsli və ağızda  formalaşan samitdir.

 ب/b/samiti. kipləşən, qoşa dodaq, cingiltili, partlayan saf  küylü             samitdir. Fars dilində olan /b/ samiti Azərbaycan dilində olan /b/ kimi tələffüz edilir. Məsələn /bağ/, /bəla/ sözündə olduğu kimi. Bu samitin tələffüzündə alt dodaq üst dodaqla möhkəm sürətdə kipləşir. Qüvvətli sürətdə təzyiqli səs axınının bu təsiri ilə dodaqlar birdən-birə açılır və nəticədə /b/ samiti hava axınının xaricə çıxması ilə formalaşır. Müasir fars dilində /b/ samitinə hər cür fonetik şəraitdə təsadüf olunur. Söz başında və iki samit arasında gəldikdə öz cingiltiliyini qoruyur: söz və ya heca əvvəlində: /baq/, /baba/, /bərdaşt/, /bibi/, /bal/; söz və ya heca ortasında: /əbr/, /abad/, /abyar/, /sobut/, /əsiran/; söz sonunda: /bab/, /sib/, /hezb/ və s.

Bu samit fonemin distributiv xüsusiyyətlərinə (12, 271) gəldikdə isə araşdır-malardan aşağıdakı nəticələr əldə edilmişdir:

- /b/ özünün malik olduğu bütüün fiziki, akustik xüsusiyyətlərini iki sait və cingiltili samit əhatəsində, xüsusilə vurğulu hecada  qoruyub saxlayır: /ba`ba/, /bu`bu/, /bi`bi/ , /`jəzb/, /nəbz/ və s.

- kar samitlərlə yanaşı və söz sonunda gəldikdə cingiltili xüsusiyyətinə tamamilə, ya qismən itirir: /həbs/, /ləbçeş/;  bəzən öz kar komponenti olan /p/-yə keçir. Məs.: /əsb/→ /əsp/, /kəsb/→/kəsp/, /kəbk/ →/kəpk/, /səbk/ →/səpk/ və s.

- özü ilə eyni və ya yaxın  məxrəcli samitlərin yanında bir çox hallarda tələffüz olunmur : /şəbpəre/→/şəppəre/, /abpaş/→ /appaş/, /bomb/→/bom/ və s.

- özündən sonra və əvvl dodaqlanan saitlər gəldikdə , həmin saitlərin təsiri ilə dodaqdakı kipləşmə zəifləyir, əksinə dadoqlar dairəvi şəkil alır: /booro/, /buubuu/, /buudən/, /boordən/ və s.

م /m/ samiti.  Bu səs kipləşən-partlayışlı sonor, cingiltili, qoşa dodaq samitidir. Tələffüzü zamanı ağız üzvlərinin vəziyyəti /b/-nı tələffüz edərkən aldığı vəziyyətlə eyni olur. Lakin /m/ əmələ gələrkən damaq pərdəsi aşağı düşərək, ağız boşluğunun yolunu kəsdiyindən, ciyərlərdən gələn hava axını burun rezonatoruna gedir. Hava axınının təzyiqi ilə dodaqlar açılır. Lakin /b/ - da olduğu kimi patıltı olmur, həm də /m/ samitində küy az, ton çox olduğu üçün bu səs sonor adlanır və hər cür fonetik mövqedə gələ bilir: söz əvvəlində: /madər/, /mən/, /mesvak/, /menval/, /mənučehr/; söz ortasında: /damən/, /məmur/, /əmr/; söz sonunda: /adəm/, /jam/,  /dəmbədəm/. Qeyd edilməlidir ki, fars dilində /b/ ən çox işlənən samitlərdəndir.

/m/ və /b/ dilin ağızda tutduğu, dodaqların aldığı vəziyyətə görə eyni yerdə formalaşırlar. Hər ikisinin tələffüzündə dodaqlar bir-birinə kip sıxlaşmış olur. Bunların fərqi hava axınının hansı rezonatora getməsindədir. Bəzən /b/ samitinin ağız /m/-i, /m/ samitinin isə burun /b/-i adlanması da buradan irəli gəlir. Yanaşı gələn /nb/  samit birləşməsinin /mb/ kimi tələffüzü, məhz, artikulyasiya orqanlarının eyni vəziyyətdə olmasının nəticəsidir. /n/ dil diş samitini tələffüz etdikdən sonra, dil vəziyyətini dəyişməli, üst dişlərin yuvaqlarına sıxılmalıdır ki, bunu etmədən /n/-nın əvəzinə ona oxşar /m/foneminin tələffüzünə keçilir. Məsələn, /šənbe/-/šəmbe/, /jonbeš/-/jombeš/, /sonbol/-/sombol/, /ənbar/-/əmbar/, və  s.

Nəticə. Fars dilinin fonetik quruluşunun mühüm bir hissəni təşkil edən konsonantların /samitlərin/ təkcə bölgüsü, növü, keyfiyyəti deyil, hətta sayi haqqında da mütəxəssislər arasında fikir ayrılığı mövcuddur. Bu sadalanan məsələlərə aydınlıq gətirmək tədqiqatımızın əsas məqsədi olmuşdur. Araşdırmalar Sank-Peterburq Dövlət Universitetinin Rus dili kafedrasının Fonetika laboratoriyasında dörd iranlı tələbələrin diktorluğu ilə, ən müasir aparatlardan istifadə etməklə yerinə yetirilmişdir. 3600 söz və tərkibdən tərtib olunmuş proqramlar oxunduqdan sonra 102 tipli 8 şleyfli ossilloqraf aparatında, SZÇ tipli spektometrdə, “Görünən titq” nümunələri .... və s.-də analiz və təhlil edilmişdir. Tədqiqatdan aydın olmuşdur ki: - fars dilinin fonetik quruluşunda 23 əsas samit fonem, samitlərin distribusiyasından asılı olaraq, hər birinin bir neçə allafonu da mövcuddur. Tədqiqat işində hər bir fonemin distributuv xüsusiyyəti, variativliyi, allafonları, omofon yaratma xüsusiyyəti, bir sözlə akustik və fonoloji təhlili aparılmışdır

İstifadə olunmuş ədəbiyyat

1.Dilçilik Ensiklopediyası, F.Veysəllinin redaktorluğu ilə, II cild, “Mütərcim”, Bakı: 2008

2.David Cristal, A Dictionery of Linguistics and Fhonetics, Fifth edition,USA, Oxsford: 2003

3.Devid Kristal, Fərhəng-e tousifi-ye avaşenasi, tərcome-ye Mohəmməd Faezi , Xəlil Mirzayi, Tehran:1382

4. Əbu Əli ibn Sina, Əsaba-e hodus əl-horuf və ya məxarec-ol horuf, təshih-o tərcome ba qələm-e Pərviz.Natel Xanləri, enteşarat-e daneşqah-e Tehran: 1332

5. Hatəmi N.Z. Müasir fars dilinin fonetikası haqqında bəzi qeydlər, ADU “Elmi əsərləri”, 11, Bakı: 1955

6. Həqşenas Ə. M. Avaşenasi, moəssese-ye enteşarat-e agah, Tehran: 1386 

7. Xanləri P.N. Vezn-e şer-e farsi, əz enteşarat-e daneşqah-e Tehran, Tehran: 1333

 8. Жирков Л, Персидский язык, Моcква: 1927

 9. Kramsky L., A stady in the fhonology of Modern Persian, Archive Orientalni, X1,1, 1939

 10. Xəyyampur Əli. Dəstur-e zəban-e farsi, Təbbriz: 1332

 11. Гаприндашвили Ш.Г; Гиунашвили Дж. Ш. Фонетика Персидского языка, Тбилиси: 1964

 12. Məmmədova Ə.B., Fars dili samit fonemlərinin distribusiyası,“Şərqfilologiyası   məsələləri, AMEA Şərqşünaslıq İnstitutunun toplusu, 4-cü buraxılış, Bakı: 2009 

13. Müşkədəddini Məhdi, Saxt-e avai-ye zəban, enteşart-e daneşqah-e Ferdousi, Məşhəd: 1374

14. Овчинникова И.К., Учебник персидского языка, Москва:1956          

 15. Расторгуева В.С. Краткий очерк грамматики персидского языка, прил. к словарю Б.В. Миллера  «Персидско-русский словарь», Москва: 1960                

16. Рубинчик Ю.А. Современный персидский язык, Москва: 1960

17. Yadigar F.V. German Dilçiliyinə giriş, “Təhsil” nəşriyyatı, Bakı: 2003

18. Şəriət Məhəmməd Cəvad, Dəstur-e zəban-e farsi, Tehran:1370

19. Yədollah S. Aavaşenasi-ye zəban-e farsi, virayeş-e dovvom, Tehran: 1378

 20. Залемань К.Г.;  Жуковский В.А. Краткая грамматика новоперсидского языка, Петербург,   1890

Резюме

 В данной статье исследуются некоторые консонанты персидского языка. Наши исследования были проведены в фонетической лаборатории Кафедры русского языка Санкт-Петербургского Государственного Университета. Дикторами были четыре студента иранцы. В исследовании была использована современнейшая аппаратура. После чтения различных программ составленных из 3600 слов и словосочетаний, были анализированы в образцах аппарата восьми шлейфного осциллографа типа 102 и спектрографом СЗЧ и «Видимой речью».  

Summary

 This article deals consonant’s of Persian language.  The investigations were carried out at the phonetics lab of the department of Russian language of S.Petersburg University with the participation and pronunciations of four Iranian students using the contemporary apparatus. After reading programmers consisting of 3600 words and structure at oscillograph apparatus with 102 types and 8 chutes, at spectrometry with SZC type “visual speech examples” they were dialyzed and investigated as well.

 

Lalə Məmmədova

FRANSIZ DİLİNDƏ “PLUS-QUE-PARFAİT” ZAMANININ MƏTN DAXİLİNDƏ İŞLƏNMƏSİ VƏ ONUN AZƏRBAYCAN DİLİNDƏ QARŞILIĞI

Fransız dilində də digər dillərdə olduğu kimi fel ən çox öyrənilən və daha çox tədqiqat olunan nitq hissələrindən biridir. Fel qrammatik kateqoriyalarına görə də zəngin nitq hissəsidir.

Felin əsas qrammatik kateqoriyalarından biri zaman kateqoriyasıdır. Həmçinin qeyd etmək lazımdır ki, zamanların sayı baxımından fellər fransız dilini öyrənən tələbələrdə müəyyən çətinliklər yaradır. Bu çətinliklər çox vaxt tələbələrin zamanlar arasında ekvivalentlilik və ya oxşarlıq axtarmaq cəhdləri ilə bağlıdır. Belə ki, azərbaycandilli auditoriyalarda məsələn xəbər şəkli zamanlarının fransız dilindən öz ana dillərinə tərcüməsi zamanı tələbələr zamanın semantikasının və orada olan xronoloji məqamların dərk edilməsində çətinliklərə üzləşirlər. Belə çətinliklərin aradan qaldırılmasına cəhd edərək təcrübəmdə rastlaşdığım bəzi məqamlara nəzər salmaq məqsədi ilə xəbər şəklinin “Plus-que-parfait” zamanının mətn daxilində işlənməsi və onun Azərbaycan dilində qarşılığına dair fikirlərimi bu məqaləmdə ümumiləşdirmək istədim. Əvvəlcə mövzu ilə bağlı bəzi nəzəri fikirlərə nəzər salacağıq. Həmin fikirləri əsaslandırmaq üçün “Plus-que-parfait” zamanının işlənməsini və deyilən fikirləri əsaslandırmaq üçün fransız və Azərbaycan dillərində bədii əsərlərdən götürülmüş misallardan istifadə edəcəyik.

Moris Qrovisin “Le bon usage” adlı əsərində bu zaman haqqında geniş məlumat verilir. Ilk əvvəl “zaman” anlayışı izahn olunur: “Zaman” haqqında danışılan işin hansı vaxtda və ya müddətdə baş verdiyini göstərmək üçün felin aldığı formalardır” (4; p. 553). Bundan əlavə müəllif fransız dilində xəbər şəklinin 5 keçmiş zaman formasının mövcud olduğunu qeyd edir. M.Qrövis fransız dilində zamanları sadə və mürəkkəb olmaqla 2 yerə bölür. Bu nöqteyi-nəzərdən çıxış edərək o, “plus-que-parfait” zamanını köməkçi fellərin (“être” və “avoir” felləri) köməyilə yaranan mürəkkəb zaman forması kimi təqdim edir.

“Plus-que-parfait” digər bir keçmiş zamandan öncə baş vermiş hərəkəti ifadə edir. Bu zaman forması qeyri-müəyyən keçmişi ifadə etməklə yanaşı təkrar olunan və ya adəti hal alan hərəkəti də göstərir. O, həmçinin bu zaman formasının real olmayan hərəkəti ifadə etmək üçün “si” bağlayıcısından sonra işlədilə bilməsini də qeyd edir (4; pp. 658-659).

İmbsə görə isə “plus-que-parfait” zamanını morfoloji tərəfdən analiz etsək bu forma “mürəkkəb imparfait”-dir. “Plus-que-parfait” zamanı digər tərəfdən öz növbəsində “imparfai du futur” (gələcək zaman “imparfait”) kimi başa düşülən (olan) “conditionnel passé”-yə simetrikdir. Bu morfoloji xüsusiyyətlər bizə “plus-que-parfait”-nin işlənməsini analiz etməyə kömək edəcək (5; p. 124). “Plus-que-parfait”-nin əsas funksiyası bir və ya bir neçə yeni hərəkətin baş verdiyi zaman bitmiş keçmiş hərəkətləri nəzərə çarpdırmaqdır (ifadə etməkdir).

Əlaqə (corrélatif) yaradan fel əksər hallarda “imparfait” zamanında işlədilir. Lakin bu qanunauyğunluq həmişə gözlənilmir. “Plus-que-parfait” keçmiş zamanda olan və ya keçmiş zaman mənası olan bütün fellərlə keçmişdə keçmişi (antériorité) ifadə edə bilir:

passé simple ilə

passé composé ilə

plus-que-parfait ilə

İmbs “plus-que-parfait”-nin modal mənasını da geniş izah edir. Şərt budaq cümləsində “si” bağlayıcısından sonra “imparfait” kimi bu zaman forması işlədilir, lakin bu halda “conditionnel présent” yerinə “conditionnel passé” işlədilir (5; pp. 124-130).

Vaqner və Pənşonun “Grammaire du français classique et moderne” əsərində bu zaman belə səciyyələndirilir: “Plus-que-parfait” zamanı “imparfait” zamanı kimi bitmiş, hərəkəti ifadə edir. Digər sadə bir fellə əlaqədə olaraq bu zaman forması xronoloji cəhətdən uzaq keçmişi bildirir (8; p. 359-360).

Rus müəlliflərinə aid olan digər bir qrammatika kitabında “plus-que-parfait” aşağıdakı kimi xarakterizə olunur: “Plus-que-parfait” zamanı başqa keçmiş zamandan əvvəl baş verən keçmiş hərəkəti ifadə edir. Bu keçmişdə keçmişi bildirən zaman formasıdır. “Plus-que-parfait” yazılı və şifahi dildə işlədilir. Sadə cümlələrdə olduğu kimi, baş və budaq cümlələrdə də bu zaman formasına rast gəlinir. O, hər hansı bir keçmiş zamanla işlənə bilər (6; pp. 158-159).

Indi isə “plus-que-parfait” zamanının işlənməsinə, onun Azərbaycan dilində necə ifadə olunmasına nəzər salmaq üçün bədii əsərlərdən seçdiyimiz misallarla yuxarıda göstərdiyimiz fikirləri əsaslandıraq:

Il l’avait promis. – Promis ? Non. – Jamais il n’en avait parlé. Mais telle avait été son intention et la comtesse l’avait comprise (P.Mérimée, « La vase étrusque », p. 131). – O, buna söz vermişdi. – Söz vermişdi? – Xeyr! Bu haqda Sən-Kler heç kəlmə də kəsməmişdi. Ancaq Sən-Klerin niyyəti belə idi, qrafinya bunu duymuşdu (Ş.Zaman, “Etrüsk vazası”, səh. 57).

Je remarquais alors que, pour ne pas faire de bruit en sortant du hangar, Antonio avait soigneusement enveloppé les pieds de l’animal avec les débris d’une vieille couverture (P.Mérimée, « Carmen », p. 484). – Bu vaxt gördüm ki, səs çıxmasın deyə, Antonio atın ayaqlarını yorğanın cırıq parçaları ilə, özü də çox səliqəli sarımışdır (Ş.Zaman, “Karmen”, səh. 122).

Hər iki cümlədə “plus-que-parfait” zamanı işlədilmişdir. Hərəkətlər baş verən zamandan əvvəlki keçmişi bildirir. Birinci cümlədə “promettre” (söz vermək), “parler” (danışmaq, kəlmə kəsmək) felləri, ikinci cümlədə isə “envelopper” (sarımaq, bükmək) felləri “plus-que-parfait” zamanında işlədilmişdir və Azərbaycan dilində keşmiş zamanın formalarından birinə - uzaq keçmişə, daha dəqiq desək, uzaq keçmişin hekayəsinə uyğun gəlir.

Başqa misalları analiz edərkən biz “plus-que-parfait” zamanının Azərbaycan dilində şühudi keçmiş zamana uyğun gəldiyinin şahidi olarıq. Aşağıdakı misallara nəzər salaq:

Réveillé par les hérissements, il s’était levé et s’était rapproché de son cheval, qui avait profité du sommeil de son maître pour faire un bon repas de l’herbe aux environs (P.Mérimée, « Carmen », p. 474). – At kişnərtişindən oyanmış həmin adam yerindən qalxdı və sahibinin yatmasından istifadə edərək ətrafındakı otlardan doyunca yeyib dayanmış atına yaxınlaşdı (Ş.Zaman, “Karmen”, səh. 116).

Avant que j’eusse fait attention à un signe de mon guide, j’avais répondu que j’allais à la venta del Cuervo (P.Mérimée, « Carmen », p. 478). – Bələdçimin mənə vurduğu işarəsinə vaxtında diqqət edə bilmədiyimə görə Küervo karvansarasına gedəcəyimi söylədim (Ş.Zaman, “Karmen”, səh. 118).

Yuxarıdakı hər iki misalda fellər “plus-que-parfait” zamanında işlədilmişdir və bu fellər Azərbaycan dilində şühudi keçmiş zamana uyğun gəlmişdir. Buradan da belə nəticəyə gəlmək olar ki, “plus-que-parfait” həmişə uzaq keçmiş zamana uyğun gəlmir.

“Plus-que-parfait” zamanının Azərbaycan dilində digər vasitələrə uyğun gəldiyini izləyək:

Je pensai que ma rencontre avait été providentielle pour le pauvre diable (P.Mérimée, « Carmen », p. 478). – Mənə belə gəldi ki, Allah məni bura elə bu adam üçün göndəribmiş (Ş.Zaman, “Karmen”, səh. 118).

“Plus-que-parfait” zamanı şərt budaq cümlələrində “si” bağlayıcısından sonra işlənə bilir. Bu halda “plus-que-parfait” fərziyyə və ya şərtdən asılı olan hərəkəti başqa sözlə desək M.Qrövisin təbirincə “real olmayan hərəkəti” ifadə edir. Misala nəzər salaq:

Je pensais que, si des Espagnols s’étaient avisés de mal parler du pays, je leur aurais coupé la figure, tout comme elle venait de faire à sa camarade (P.Mérimée, « Carmen », p. 509). – Fikirləşırdim ki, əgər ispaniyalılar mənim yanımda cürət edib mənim vətənim haqqında hərzə-hərzə danışsaydılar və təhqiramiz bir söz deməyə cürət etsəydilər, o zaman mən də onların sifətini bu qaraçı qadın öz rəfiqəsinin sifətini kəsib doğradığı kimi doğrardım (Ş.Zaman, “Karmen”, səh. 137).

S’il n’avait pas fumé depuis longtemps, il me parut vraisemblable qu’il n’avait pas mangé depuis quarante-huit heures au moins (P.Mérimée, « Carmen », p. 478). – Öz-özümə fikirləşdim: “əgər çoxdan siqar çəkməmişdirsə, deməli, bu adam azı iki gündür ki, dilinə heç nə vurmayıb”. (Ş.Zaman, “Karmen”, səh. 118).

Birinci cümlədə şərt budaq cümləsində “si” bağlayıcısından sonra işlənən “s’aviser” feli “plus-que-parfait” zamanında işlədilmişdir və zaman uzlaşmasına uyğun olaraq baş cümlədəki “couper” feli “conditionnel passé” zamanındadır. “Plus-que-parfait” zamanının tabeli mürəkkəb cümlələrdə işlənməsinə nəzər salaq.

Təyin budaq cümləsi:

Son teint, qui avait pu être beau, était devenu, par l’action du soleil, plus foncé que ses cheveux (P.Mérimée, « Carmen », p. 475). – Bəlkə də, vaxtilə gözəl olmuş sifəti günəşdə çox yandığından indi saçlarından da qara idi (Ş.Zaman, “Karmen”, səh. 116).

“Plus-que-parfait” ilə ifadə olunan hərəkətin qarşılığını tərcüməçi Azərbaycan dilində feli sifət ilə vermişdir.

Başqa bir misala nəzər salaq:

En parlant ainsi, il montrait une lettre fort sale qu’il avait tirée d’une bource de soie parfumée (P.Mérimée, « Le vase étrusque », p. 124). – Bu sözləri deyərək o, ətirli ipək pul kisəsindən çox çirkli bir məktub çıxarıb bizə göstərdi (Ş.Zaman, “Etrusk vazası”, səh. 46).

Tamamlıq budaq cümləsi:

Je me demandais si j’avais eu raison de sauver de la potence un voleur, et peut-être un meurtrier et cela seulement parce que j’avais mangé du jambon avec lui et du riz à la valencienne. N’avais-je pas trahi mon guide qui soutenait la cause des lois ; ne l’avais-je pas exposé à la vengeance d’un scélérat ? (P.Mérimée, « Carmen », p. 488) – Bir oğrunu bəlkə də, qatili dar ağacından qurtarmaqda haqlı olub-olmadığımı öz-özümdən soruşdum. Bu da yalnız onun üçün idi ki, mən onunla Valensiya adətinə görə qaxac edilmiş donuz əti ilə düyü xörəyi yemişdim. Qanun üzrə hərəkət edən bələdçimə xəyanət etməmişdim ki?! (Ş.Zaman, “Karmen”, səh. 129)

Zaman budaq cümləsi:

Depuis qu’ils s’étaient vus, leurs goûts avaient changé. Enfin la comtesse ayant été aux eaux l’année passée, Saint-Clair était parti six jours après elle (P.Mérimée, « Le vase étrusque », p. 110). – Onlar görüşüb tanış olandan sonra münasibətlər dəyişdi. Nəhayət, keçən il qrafinya müalicə məqsədilə yola düşdükdən altı gün sonra Sən-Kler onun dalınca yollandı (Ş.Zaman, “Etrusk vazası”, səh. 36).

Bədii ədəbiyyatdan xeyli misal verməklə biz “plus-que-parfait”-nin işlənməsini analiz edə bilərik. Lakin qısa şəkildə fikrimizi çatdıraraq qeyd etmək istərdim ki, bu zaman forması xəbər şəklinin keçmiş zamanıdır və Azərbaycan dilində məzmundan asılı olaraq müxtəlif yollarla ifadə oluna bilər. Azərbaycanlı məktəbli və tələbələrə bu zaman forması tədris olunarkən bu fikri nəzərdə saxlamaq lazımdır.

Ədəbiyyat:

Axundov A., Felin zamanları, Bakı, 1961

Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası, Müasir Azərbaycan dili II, Bakı, 1980

Hüseynzadə M., Müasir Azərbaycan dili, Bakı, 1983

Grevisse M., Le bon usage. Paris

Imbs P., L’emploi des temps verbaux en français moderne. Paris, 1968

Nikolskaïa E.K., Goldenberg T.Y. Moscou ; éditions « école supérieure » 1974

Référofskaïa E.A., Vassilyeva A.K., Essai de grammaire française, М.: Просвящение, 1982

Vagner R.L., Pinchon J., Grammaire du français classique et moderne, 1962

Илия Л.И., Грамматика французского языка, М.: Высшая школа, 2е издание, 1964

Исмаилов Б.Б., Способы грамматической детерминации имени существительного во французском языке, Баку, 1970

Summary

The use of “plus-que-parfait” tense form in French (in comparison with the Azerbaijan language)

The article deals with the use of one of the indicative moods “plus-que-parfait” in French. In this article we focus on the role of “plus-que-parfait” tense form in French grammar and its relevance in different tense form of the Azerbaijan language.

Резюме

Употребление времени “plus-que-parfait” во французском языке (в сравнении с азербайджанским языком)

Статья посвящена употреблению одному из времён изъявительного наклонения “plus-que-parfait” во французском языке. В статье, мы обращаем внимание на роль времени “plus-que-parfait” в грамматике французского языка и его соответствия в различных временах азербайджанского языка.

 

Rəyçi: fil.e.d., prof. B.B.İsmayılov

 

Mürsəliyeva Xəyalə

AZƏRBAYCAN DİLİNDƏ İNTENSİVLİK VƏ PLEONAZM HADİSƏLƏRİ

İntensivlik və pleonazm bir-birinə çox yaxın hadisələrdir, lakin bu terminləri bir-biri ilə qarışdırmaq olmaz. Belə ki, apardığım araşdırma nəticəsində bu iki dilçilik hadisəsinin fərqlərini aşağıdakı kimi şərh etmişəm.

Müasir Azərbaycan dilçiliyinin ən aktual və tədqiqata ehtiyacı duyulan kateqori­ya­larından biri də intensivlik kateqoriyasıdır. Dünya dilçiliyində intensivlik kateqoriyası bir çox alimlər tərəfindən tədqiq olunsa da indiyə kimi, müasir Azərbaycan dilində in­ten­sivlik bir kateqoriya kimi araşdırılmamışdır. Bu məqalədə intensivliyə həm məzmun, həm də ifadə planında yanaşılmış, Azərbaycan dilinin materialları üzrə onun məzmunu açılmış və təzahür imkanları üzərində dayanılmışdır.

"İntensivlik" termini latınca, intensio"-gərginlik, genişlənmə" mənalarında işlədilir. Müasir linqvistik ədəbiyyatda bu termindən geniş və dar mənalarda istifadə olunur. İn­ten­sivlik kateqoriyası qradasiya (dərəcə) və ekspressivlik kateqoriyaları ilə çox yaxındır. [8, s.4]

"İntensiv" sözü lüğətlərdə gərgin, qızğın və səmərəli anlamlarında işlədilir. İnten­sivlik deyəndə isə gərginlik, qızğınlıq, səmərəlilik başa düşülür. İntensivləşdirmə düzəlt­mə terminindən isə həyatın müxtəlif sahələrində, məsələn, təsərrüfatın  intensivləşdiril­məsi (səmərələşdirilməsi) istifadə olunur. [1, s. 575].

Azərbaycan dilinin izahlı lüğətində "intensiv" sözünün latın mənşəli "intensio" sözündən yarandığı və gərgin, güclü, qızğın mənasında işləndiyi qeydə alınıb. İnten­sivlik sözü isə səmərəlilik, məhsuldarlıq, gərginlik, qızğın fəaliyyət, əməyin intensivliyi kimi mənaları ifadə etdiyi göstərilib..   [9, s. 559].

«İzahlı dilçilik terminləri» lüğətində «intensiv» terminoloji vahidi haqqındakı lüğət məqaləsində deyilir ki, intensiv-kökə nisbətən mənanı şiddətləndirməyə xidmət edən söz formasıdır. Məs.:, şair «şan-şan» yerinə «şanə-şanə» işlətməklə intensiv yaradır: Bağrım olur şanə-şanə, durnalar! [4 ,s.40]

Habelə, görməzə-bilməzə (görməz-dinməz yerinə): gur-gur guruldamaq («gurul­damaq» yerinə). Əzim-əzim əzmək («əzmək» yerinə).

Bu lüğətdə «intensivlik» termininin izahı isə belə verilmişdir: İntensivlik-səslərin ,xüsusilə saitlərin məxrəcinin güclü və ya zəif tərəfləri; nəfəsalmanın güclənmə və zəifləmə dərəcəsi; səsin intensivliyi-səsin gücünü bildirir. [8, s. 119 ,370 s.].

İntensivlik, hər şeydən öncə, funksional - semantik kateqoriyadır. Funksional- semantik sahədə onun özünəməxsus yeri vardır.

Dil sistemində intensivlik leksik sahədə də fəaliyyət göstərir.İntensiv leksika deyərkən emosional və ekspressiv leksika nəzərədə tutulur.Bu leksik vahidlərdə, şüb­həsiz, intensivlik xüsusiyyəti güclü olur. İntensiv leksik vahidlər isim, sifət və feillərdən ibarət olur. İntensiv leksikanın tərkibi 3 struktur-semantik  görüntüdə özünü göstərir.

1.Formal intensivlik- intensiv sözlərin morfoloji yolla motivləşməsidir. Məsələn: çox zəngin,daha gərgin və s.

2.Semantik intensivlik- intensiv sözün semantik motivləşməsidir.Məsələn:Sızım-sızım sızıldayır hər beşikdə bir uşaq (S.Rüstəm).

3.Formal-semantik intensivlik-intensivlik semantik və morfoloji cəhətdən motiv­ləşir. Məsələn: Hamı görməzə-bilməzə ona aşiq oldu ("Koroğlu").Görməz-bilməz alırıq, sonra da peşiman olub qovuruq (Ü.Hacıbəyov).

Bu sözlərin affektiv keyfiyyət kəsb etməsi, intensivlik bildirməsi üçün birinci, ya da ikinci sözün müəyyən sözdəyişdirici şəkilçi mənası daşıyan elementlər əlavə edilir ki, əslində bu elementlər qrammatik şəkilçi keyfiyyəti daşımır. Sözlərin belə "genişlən­dirilmiş" formasının işlədildiyi türkologiyada çoxdan məlumdursa da, təkrarlarda bu "genişləndirici" ünsür-şəkilçilər araşdırıcıların diqqətini cəlb etməmişdir.

E.İ.Şeyqal leksik vahidlərdə olan intensivliyi 2 qrupa ayırır:1.gücləndirici sözlər, 2.sözün daxilində olan intensivlik.

Tədqiqatçı intensivliyin mahiyyətini kateqoriya kimi və kateqorial semantik əlamət kimi fərqləndirir.Onun fikrincə,intensivlik sözün məna komponentində "gizlənib".[8,s.]

İ.İ.Turanski yazır ki,intensivlik "ekspressiv effektdir" [ 9 ,s.5].

İntensivlik sözün mənasının denotativ komponentindədir.İntensivlik denotativ semləri təyin edir.

Ədəbi dil normalarına öz təsirini göstərən hadisələrdən biri də pleonazmdır. "Pleonazm" yunan mənşəlidir, pleonasmos sözündən götürülüb və artıqlıq mənasında işlənir.Azərbaycan dilinin Tərcüməşünaslıq terminləri lüğətində  pleonazm artıqlıq, dil vahidlərinin daimi xassəsinin izafi ifadəsi, təkmənalı və bununla da artıq sözləri (əgər onlar üslubi tapşırıqlarla, məsələn, sinonimlər əsasında qurulmuş qradasiyalardırsa) ifadə etdiyi qeyd edilir.[2, s.73]

Pleonazm bir cümlədə qismən və ya tamamilə mənası üst-üstə düşən sözcüklərin gərəksiz təkrarıdır. Bəzən pleonazmdan nitqin səlisliyini vermək üçün istifadə olunur. Pleonazm hadisəsinə nümunə: tərcümeyi-hal əvəzinə öz tərcümeyi-halım(tərcümeyi-hal sözünün tərkibində artıq öz anlayışı olur), vətənpərvər əvəzinə vətənin vətənpərvəri, həmkar əvəzinə iş həmkarı, iyirmi insan əvəzinə iyirmi nəfər adam işlənir.

Bu hadisə norma ilə demək olar ki,zidd mövqedə dayanır.Bir sıra üslubi çalarlar nəzərə alınmazsa, həmin hadisə ədəbi dilin leksik və qrammatik normalarına öz mənfi təsirini göstərir,bəzi hallarda imlalarda da dolaşıqlıq yaradır.

İntensivlik hadisəsinin pleonazm hadisəsi ilə əlaqəsi absurtdur.Bu hadisələri bir-birinə bağlayan xüsusiyyət ikiqatlılıqdır.

Pleonazm müxtəlif dil səviyyələrində özünü göstərir və onun bir çox təzahür formaları qeydə alınmışdır:

1.Leksik səviyyədə pleonazm intensivlik yaradır.Bu zaman pleonazm sözlərin leksik mənasında, əlavə olaraq, bir sıra semantik əlamətlərin (məkan, zaman, əlamət, keyfiyyət, kəmiyyət və s.) təkrar biçimdə özünü göstərir.Odur ki, leksik vahidlər deyilən mənalı sözlərlə sintaktik əlaqəyə girdikdə lüğəvi mənaların bəzi cəhətləri ikiqat ifadə edilir, bu da intensivliyə yol açır.

İntensivlik əlamət semantikasının ikiqat ifadəsi zamanı meydana çıxır: ağ qar, ağ pambıq və s. Ağ pambıqlı çöllərdə firəvan həyat sürən,Azərbaycan qadınları zəhmətiniz var olsun! Ağ qar üzərində sərçələr civildəşirdi.Bu nümunələrdə "pambıq" sözünün leksik mənasında rəng əlaməti də özünü göstərdiyindən "ağ" sifətindən istifadə artıqlıq yaratmışdır.

İntensivlik məkan və tərz semantikasının ikiqat ifadəsində meydana çıxır: geri çəkilmək, sürətlə şığımaq və s.Biz geri qaçmadıq,geri çəkildik. Polad sinəmizdən qan axa-axa(S.Vurğun).

Bu şeir parçasında poetik ölçü "geri" zərfinin işlənməsini tələb edir, amma digər hallarda "çəkilmək" feilinin lüğəvi mənasında məkan anlayışı ehtiva olunduğu üçün "geri" zərfinin ifadəsi artıülıq,sözçülük əmələ gətirmişdir.

İntensivlik sözlərin təkrarı ilə meydana çıxır və bu zaman leksik məna ikiqat ifadə olunur.Məsələn:Uzun-uzun cığırlar arxada qaldı.Acı-acı həqiqətlər qəlbini göynədirdi.

2. Morfoloji səviyyədə pleonazm intensivlik yaradır.Həmin səviyyədə pleonazm morfoloji göstəricilərlə qrammatik semantikanın ikiqat ifadəsində özünü göstərə bilir. Artıqlığın bu tipinin bir qismi qrammatik norma dairəsində mövcud olur, imla qaydaları ilə də təsbitlənir, başqa bir qismi isə dildə qrammatik normaya təsir göstərir.Bu səviyyənin bir çox əlamətləri mövcuddur:

I. Mənsubiyyət şəkilçili bir sıra sözlər yenidən ikinci dəfə həmin şəkilçini qəbul edərək intensivlik yaradır.Məs: birisi, cəmisi, kimisi, çoxusu, səhərisi, gecəyarısı və s.

                                              Uzaqdan birisi - rüzgar qanadlı,

Gəlir baş götürüb işığ a doğru. [7,s.8]

Suların səsindən, çiçəklərin ətrindən, quşların mahnısından, musiqidən, gülüşdən, şənlikdən uzaq olanbu qaradinməz adamı görəndə kimisi heyrət edir, çoxunun da acığı gəlir.[3,s.123]    

Çoxusu ağaran qabarıq gövdəsi ilə yelkənə bənzəyirdi.[3 ,s.41]

Hələ o qəribədir ki, kassirin deməyinə görə, iclasın səhərisi günü danışan oğlanın mevacibi ikiqat artır. [3 ,s.147]

Toy dəsgahı, mehriban ailə həyatı başlanan günün səhərisi Ağca iki nömrəli uşaq bağçasına mürəbbiyə təyin olundu.  [3 ,s.159]  

Gecə yarısı bir də görürdün İbişlə başmaq seyrinə çıxdılar, səhərə yaxın qayıtdılar.[3 ,s.134]  və s.

II. Bir sıra sözlər ikinci dəfə inkarlıq göstəricisini qəbul edir, eyni cümlədə inkarlıq morfoloji üsulla ifadə olunduğu halda, sintaktik yolla da öz ifadəsini tapa bilir.Məs: Kişi görməməzlik etdi (Ə.Vəliyev). O özünü eşitməməzliyə qoydu (Ə.Vəliyev). Çatışmamazlıq hiss edilirdi (İ.Şıxlı) və s.

III. Leksik baxımdan topluluq, cəmlik ifadə edən bir çox isimlər eyni vaxtda qrammatik cəmlik əlamətini də qəbul edir; bu zaman intensivlik əmələ gəlir. Məs: Xalqlar mehriban yaşayırlar. Ordular qarşı-qarşıya gəldilər. Sürülər mələşirdilər.

Müasir Azərbaycan dilində artıqlıq hadisəsi sintaktik səviyyədə də özünü göstərir. Sintaktik pleonazm ən çox cümlədə, söz birləşməsində hər hansı bir qrammatik anlayışın ikiqat ifadə olunmasında müşahidə olunur. Bu növ pleonazmın bir sıra növləri fərqləndirilir:

1. mənsubiyyətlik anlayışı sintaktik üsulla bildirildikdə qayıdış əvəzliklərinin şəxs əvəzlikləri ilə birlikdə işlənməsi sintaktik pleonazm əmələ gətirir. Məs: mənim özüm, sənin özün, onun özü, bizim özümüz, sizin özünüz, onların özləri.Və yaxud mənsubiy­yət­lilik sintaktik üsulla bildirildikdə şəxs anlayışı həm şəxs əvəzliyi ilə, həm də morfoloji göstərici ilə bildirilir. Məs: mənim çantam, sənin bacın, onun kəndi.

2. Qrammatik şəxs anlayışının həm şəxs əvəzliyi, həm də qayıdış əvəzliyi ilə birləşmə daxilində ifadəsi bəzi hallarda üslubi əlamətlə əlaqədardır və bu hal aşağıdakı kimi diqqəti çəkir.

Subyekt, hər hansı bir şəxsi qabarıq diqqətə çatdırdıqda, bu durumda mənim özüm və s. tipli birləşmələr vurğu altına düşür, dialoji nitqdə həmin sözlər cavab replikasını təşkil edir.Məs::Bəziləri kimi mənim özüm də vaxtı çatmış bir sıra problemlərin həllinə çalışırdım.

Dialoqun  yarimçiq cümlələrində əvvəlki cümlənin müəyyən parçası ilə yanaşı təsdiq və inkar ifadə edən söz-cümlələrdən də istifadə olunur. Bu cür replikalarda təs­diqlik yaxud inkarlıq mənası ikiqat ifadə edilmiş olur, bu zaman intensivlik fərmalaşır. Məs:

-Anam kənddədirmi?

-Bəli,kənddədir.

Beləliklə, göstərə bilərik ki, pleonazm hadisəsinin ədəbi dil normalarına təsiri məsələləri əsaslı elmi-nəzəri cəhətdən təhlil edilməlidir və bu zaman intensivlik kateqoriyasının bu hadisə ilə əlaqədar digər məqamları da öyrənilmiş olar.

Beləliklə, intensivlik qrammatik hadisə sayıla bilməz.Ona görə ki, hər hansı bir qrammatik mücərrədlik formalaşdırmır, adəti üzrə məhdud kəmiyyətdə sözləri əhatə edir.

İntensivliyi leksik-semantik hadisə də saymaq olmaz. Ona görə ki, sözdə leksik dəyişmə əmələ gətirmir, sadəcə olaraq kəmiyyət fərqi yaradır.

İntensivlər dilin leksika, morfologiya və sintaksis bölmələrində özünü göstərən üslubi vahidlərdir. Bunlar da çox subyektiv məqamlarla əlaqədar olduğundandır ki, bir sistem təşkil etmir.

İntensivlik bir sıra kateqoriyalarda yeganə məqsəd olursa, bəzi qrammatik kateqoriyalarda əlavə çalarlıq keyfiyyətinə malik olur.

Başqa məna təkrarları kimi, pleonazm da eyni anlayışın, məfhumun fərqli dil vahidləri vasitəsi ilə təkrar edilməsidir.

Ümumiyyətlə, pleonazm xalq danışıq dilinə məxsus emosionallıq, mənanı qüvvət­lən­dirmə meyli ilə bağlı meydana çıxır. Zəruri, qrammatik, üslubi və səhv işlənən pleonazm növləri bu xüsusda fəaliyyət göstərir.

Emosional pleonazm intensivliklə əlaqədardır. Burada eyni məfhum "bir neçə qat"da qüvvətləndirilə bilər.

Ədəbiyyat

1.Шейгал Е.И.Интенсивность как компонент семантики слова в современном английском языке. Автореф. Дис. ...канд. филол.наук. М., 1981

2.Manafoğlu. R, N.Tağısoy, R.Kamal. İzahlı tərcüməşünaslıq terminləri lüğəti. Bakı, Mütərcim. 2010, 164 səh.

3. Туранский И. И. Семантическая категория интенсивности в английском языке. М.: Высшая школа, 1990. 147 səh.

4.  Səməd Vurğun. Seçilmiş əsərləri. Beş cilddə. III cild. Bakı, "Şərq-Qərb", 2005, 424 səh.

5. Mir Cəlal. Seçilmiş əsərləri. Bakı, "Şərq-Qərb", 2005, 384 səh.

6. Rusca-Azərbaycanca lüğət.(Ə.Orucovun redaktəsi ilə).,Bakı,3 cilddə,I cild,"Şərq-Qərb", AMEA Dilçilik  İnistitutu ,2005,728 səh.

7. Adilov M.İ., Verdiyeva Z.N., Ağayeva F.M. İzahlı dilçilik terminləri. Bakı, «Maarif», 1889, 467 səh.

8. Orucov. Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti.Ə redaktəsi ilə. dörd cilddə. I cild.Bakı, "Şərq-Qərb"nəşriyyatı, 2006,744 səh

9.Mustafayeva Saida. Nitqin inkişafı. Bakı, 2011, 269 səh.

Açar sözlər: pleonazm hadisəsi, ikiqatlılıq xüsusiyyəti, leksik səviyyədə pleonazm, morfoloji səviyyədə pleonazm.

Ключевые слова: Плеоназм, особенность удвоения,  плеоназм на лексическом уровне,

Key words: Pleonazm event, double feature, pleonazm in lexical level, Pleonazm in  morphological level.

 

Резюме

В статье изучаются особенности категории интенсивности в азербай­джан­ском языке. Проведенные исследования показывают, что интенсивность функ­ционально-семантическая категория и входит в денотативный контекст значения слова. В статье даётся информация о плеоназме и установлено, что связь явления интенсивности с явлением плеоназма абсурдно.

Summary

The features of the intensity categories are studied in this article.According to the investigation the intensity is the functional-semantic category and intensity is the component of words in  denotative meaning.It gives information about pleonasm in this article and defined  that the event of intensity is absurd with the pleonasm event

 

Rəyçi:  prof.Cəfər Cəfərov

 

Günay Rəfibəyli

İNGİLİS VƏ AZƏRBAYCAN DİLLƏRİNDƏ TABELİ  MÜRƏKKƏB  CÜMLƏLƏRİN OXŞAR VƏ FƏRQLİ XÜSUSİYYƏTLƏRİ

                Azərbaycan dilində olduğu kimi ingilis dilində də tabeli mürəkkəb cümlələr mövcuddur və bu cümlələri əmələ gətirən sadə cümlələrdən biri müstəqil , digəri isə ondan asılı olur – bu  və ya başqa cəhətdən tamamlayır, izah edir. Bu qəbildən olan müstəqil cümləyə baş, tabe cümləyə və ya cümlələrə budaq cümlə deyilir.

Budaq  cümlələrin növünü müəyyən etmək üçün onların cümlə daxilindəki  yerinə, tələb etdikləri suala və bağlayıcılara diqqət etmək lazımdır.

İngilis dilində budaq cümlə baş cümləyə aşağıdakı vasitələrlə bağlanır:

tabelilik  əlaqəsi bildirən bağlayıcılarla, bağlayıcı və nisbi əvəzlik  və ya zərflərlə;

Məsələn: I  had no idea where she was going.

Is it possible that he knows it ?

It was John who spoke to the teacher.

bağlayıcısız ( yəni intonasiya və ya söz sırasının köməyi vasitəsilə)

Məsələn: He says he will come next week.

I wish I were in England.   This is the school I left.

  Nümunələrdən göründüyü kimi  ingilis dilindən tamamlıq,təyin və şərt budaq cümlələri  bağlayıcısız birləşə bilirlər. Azərbaycan dilində baş və budaq  cümlələr bir-birinə  müxtəlif vasitərlə  bağlanır:

1.asındetik yolla, yəni budaq cümlə baş cümləyə yalnız intonasiya ilə bağlanır:

Məsələn: Adam var, heç nəyi bəyəndirmək olmur. Mən bilirəm o niyə bizə gəlmir.

 2.analitik yolla, yəni budaq cümlə baş cümləyə ya bağlayıcı, ya da bağlayıcı söz, yaxud da ədatla bağlanır:

 Məsələn:  Lakin ona gün kimi aydın idi ki, bu duyğu da ötəridi (K.N).  

Bu səhnə Frenki elə dəhşətə gətirdi ki, o qəflətən ayağa durdu (K.N). Mən bunu nahaq yerə xatırlamıram, çünki danışacağım əhvalata onun birbaşa dəxli var (K.N)

3.sintetik yolla, budaq cümlə baş cümlədə intonasiyanın müşayiəti ilə,-sa,-sə və -mı,

-mi, -mu,-mü şəkilçiləri ilə bağlanır.

 Məsələn:  Bir gün azdırsa iki gün qal. Yağış yağsa, məhsul bol olar.

4.Analitik-sintetik yolla, yəni  cümlə budaq cümləyə həm bağlayıcı söz, həm də - sa,-sə  şəkilçisi ilə bağlanır:

Məsələn:Əgər bilmək istəyirsənsə, açığı, hinduların işinə qarışmağımızın xeyri olmayacaq  (K.N).

Nə qədər mən həyatda yaşayıramsa sənin xətrinə heç kim dəyə bilməz.

 Tərcümədə  çətinliyə səbəb olan tabeli mürəkkəb cümlələri düzgün tərcümə etmək  üçün onların tərkibindəki  baş və budaq cümlələri tapmaq və budaq cümlənin  növünü müəyyən etmək lazımdır.

Azərbaycan dilindəki olduğu kimi ingilis dilində budaq cümlələrin aşağıdakı növləri vardır:

1.mübtəda budaq cümləsi

2.xəbər budaq cümləsi

3. tamamlıq budaq cümləsi

4. təyin budaq cümləsi

5. zərflik budaq cümləsi

Mübtəda  budaq  cümləsi  (  The  subject  clause)

Tabeli  mürəkkəb cümlə  tərkibində  mübtəda  funksiyası  daşıyan  budaq  cümləyə  mübtəda  budaq  cümləsi  deyilir. Mübtəda  budaq  cümləsi  baş  cümləyə  aşağıdakı  vasitələrlə  bağlanır.

1) bağlayıcılarla;  that, if, whether;

2) bağlayıcı  əvəzliklərlə;  who ,what,  which, whowever,whatever;

3) bağlayıcı  zərflərlə: when,  where, how, why.

Məs, That  they  were  in  truth  sisters  was  clear  from  the  facial  resemblance  between  them.Onların doğrudan da  bacı olmağı  üzlərindəki oxşarlıqdan aydın idi.

What  I  want  to  do  is  to  save  us  both.

Mənim istədiyim şey bizim hər ikimizi xilas etməkdir.

Why  he  went  to  the  south  is  not  clear  to  us.

Onun niyə cənuba getməyi bizə məlum deyil.                                                                                

 Budaq  cümlə  baş  cümlədən  sonra  gəlirsə  onda  baş  cümlə   formal  it  əvəzliyi  ilə  başlanır.Məs,

It  was  strange  that  she  hadn`t  come  to  us.Onun bizə gəlməməyi qəribə idi.                    

 It  was  surprising   how  little  district  had  changed.Balaca məhəllənin belə dəyiş­məyi cox təəccüblüdür.  Mübtəda  budaq  cümləsi  ilə  baş  cümlə  arasında  vergül  qoyulmur.

Azərbaycan dilində mübtəda  budaq cümləsi  bir çox hallarda  baş  cümlədən sonra,  bəzi hallarda isə baş cümlədən  əvvəl gəlir. Baş və budaq cümləni bir-birinə ki bağlayıcısı bağlayır. Budaq cümlə  baş cümlədən əvvəl gəldikdə kim, kim ki  bağlayıcı sözlərlə baş cümləyə bağlanır:

Məsələn: Ürəyimdən keçir ki, buralardan doğma  yurduma köçüm.

Kim ki halal zəhmətlə yaşayır, o həmişə alnıaçıq, başıucadır.

Qızılaxtaranlara bəlliydi ki, Hiçkok güclü adamdır(K.N.).

Mübtəda budaq cümləsi bəzən intonasiya ilə də baş cümləyə bağlana bilir.Məsələn:

İki ildir,  xaricə köçüblər. Kim tələsir, o gəlsin.

Predikativ  budaq  cümləsi ( The  predicative  clause)

Tabeli  mürəkkəb  cümlə  tərkibində  predikativ  funksiyası  daşıyan  budaq  cümləyə  predikativ  budaq  cümləsi  deyilir.Predikativ  budaq  cümləsi  baş  cümləyə  aşağıdakı  vasitələrlə  bağlanır.

1) bağlayıcılarla: that, if, whether, as if;

2) bağlayıcı  əvəzliklərlə :who,  what,   which ;

3) bağlayıcı  zərflərlə: when, where , how,  why.

Məs, The  trouble  is  that  I have  lost  his  address.

Məsələ ondadır ki,mən onun ünvanını itirmişəm.

What  I  want  to  do  is  to  leave  the  country  immediately.

Mənim etmək istədiyim şey,ölkəni dərhal tərk etməkdir.

I  felt  as  if  all  the  world  turned  around  me.

Mənə elə gəldi ki,bütün dünya başıma fırlandı.                                                                        

Predikativ  budaq  cümlə ilə   baş   cümlə   arasında  vergül  qoyulmur.

     Azərbaycan dilində xəbər budaq cümləsi əsasən baş cümlədən sonra gəlir və ona ki  bağlayıcısı ilə bağlanır. Baş cümlənin xəbəri daha çox odur, budur, elədir, belədir, o idi, bi idi, bu oldu, o oldu və s.sözlərlə ifadə olunur.

Məsələn: İstədiyim odur ki, sən bir vəzifə sahibi olasan.

Arzum budur ki,  torpaqlarımız azad olsun.

Xəbər budaq cümləsi baş cümlədən əvvəl gəlir və ona kim, kim ki  bağlayıcı sözləri ilə bağlanır. Məsələn:

Kim bu xörəyi bişirib, alqış onundur. Kim ki bu əsəri oxuyub, hədiyyə  onundur.

Tamamlıq  budaq  cümləsi(Object clause)                                                                            

Tabeli  mürəkkəb  cümlə  tərkibində  tamamlıq  funksiyası  daşıyan  budaq  cümləyə  tamamlıq  budaq  cümləsi  deyilir.Tamamlıq  budaq  cümləsi  baş  cümlənin  fellə  ifadə  edilmiş  xəbərini  tamamlayır.Məs,

I don`t  know  what  you  are  talking  about.Mən bilmirəm , sən nədən danışırsan.

He  told  us  that  he  felt  ill.O, bizə dedi ki, xəstələnib.

Tamamlıq  budaq  cümləsi  bəzən  felin  şəxssiz  formasına  və  ya  sifətə  aid  ola  bilir,  onların  mənasını  tamamlayır.Məs,

I  would  like  to  see  where  you  live,  Jane.Mən sənin yaşadığın yeri görmək istərdim, Ceyn. I continued  thinking  why  she  was  in  such  a  hurry  to  get  back to town.

Mən onun şəhərə niyə belə tələsdiyini fikirləşirdim.

Tamamlıq  budaq  cümləsi  baş cümləyə  aşağıdakı  vasitələrlə  bağlanır.

1) bağlayıcılarla:  that, whether, if , lest.

2) bağlayıcı  əvəzliklərlə: who ,what ,  which.

3) bağlayıcı  zərflərlə: when, where,  how, why.

Məs,I felt  certain  now   that  I had  seen  him  somewhere.

I wonder  if  he  likes  his  job ?Görəsən , o işini bəyənir?

I`ve  forgotten  whom  I  gave  the  book.Kitabı kimə verdiyimi unutmuşam.

Do  you  remember  where  he  lives ?Onun harada yaşadığını xatırlayırsan?                        Tamamlıq  budaq  cümləsi  baş  cümləyə  heç  bir  vasitə  olmadan  ancaq  yanaşma  üsulu  ilə də  bağlana  bilər.Məs,

I  am  afraid  I trouble  you  too  much.Bağışlayın, mən sizi  çox narahat edirəm. 

I  hope  you  are  ready  now.Ümid edirəm, siz indi hazırsınız.                                                  

Tamamlıq  budaq  cümləsi  ilə  baş  cümlə  arasında  vergül  qoyulmur.

Azərbaycan dilində tamamlıq budaq cümləsi daha çox baş cümlədən sonra gəlir və ona ki  bağlayıcısı ilə birləşir. Bəzən isə baş cümlədən əvvəl gəlir və ona kim, kimə, kimi və s.bağlayıcı sözlərlə bağlanır.

                Məsələn : Həkim gəlib baxdı, dedi ki, qız belə balaca yerdə boğula bilməz (K.N).   Kim ki dərsə geçikmişdi, onları danladılar. Axı sən bilirsən ki, səhərlər quşların səsinə qulaq asmaq adama ləzzət  verir (K.N).         

 Bəzən tamamlıq budaq cümləsi yalnız intonasiya ilə baş cümləyə bağlanır.

Məsələn : Mən bilirəm, sən nəyi nəzərdə tutursan.

Dedim, bir az yatım, dincimi alım (K.N.).

Təyin budaq cümləsi ( The  Attribute  Clause)                                                                                    

Tabeli mürəkkəb cümlə tərkibində təyin funksiyası daşıyan budaq cümləyə təyin  budaq cümləsi deyilir. Təyin  budaq  cümləsi  baş  cümlədə  isimlə  ,yaxud  əvəzliklə  ifadə edilmiş hər hansı bir üzvə aid  olur,  onu  təyin  edir. Məs, This  is  the  house  where  I  live. This  is  her  whom  you  can  trust.                                                                                        

Təyin  budaq  cümləsi  baş  cümləyə  aşağıdakı  vasitələrlə  bağlana  bilir.                                      

1)  nisbi  əvəzliklərlə:  who,  whose,  which,  that,  as;  2) nisbi  zərflərlə:  when,  where, how, why.

Məs,That  happened  in  the  year  when  I  came  to Moscow.

Bu mən Moskvaya gələn ildə baş vermişdi.                                                

 I  have  found  the  house  where  he  died.  Onun öldüyü evi mən tapdım.                                                              

The  letter  that  I  received  from  him  yesterday  is  very  important.

Dünən mənim ondan aldığım məktub çox əhəmiyyətlidir.

 Təyin  budaq  cümlələri  iki  cür  olur:

1) Məhdudlaşdırıcı  təyin  budaq  cümlələri  ( Limiting  Attributive  Clauses) ;            

  2) Təsviredici  təyin  budaq  cümlələri   (Descriptive   Attributive  Clauses)                        Məhdudlaşdırıcı təyin budaq cümlələri  təyin  olunan sözü  mənaca  məh­dud­­laşdırır,  dəqiqləşdirir  və müəyyənləşdirir. Bu  qəbildən  olan  təyin  budaq  cümlələri  baş  cümləyə  ya  nisbi  əvəzliklərlə  (who,  which,  that),  ya  nisbi  zərflərlə( when,  where,  how,  why),  ya  da  heç  bir  bağlayıcı olmadan bağlanır.

Məhdudlaşdırıcı  təyin  budaq  cümləsi  ilə  baş  cümlə arasında  vergül  qoyulmur.                                                                                                                                             Məs,       He  is  the  student  that  we  saw  at  the  theatre  yesterday.O, dünən bizim teatrda gördüyümüz oğlandır. 

I  remember  the  time  when  we  first  met.    Mən bizim ilk görüşümüzü xatırlayıram.

 He  posted  the  letter  he  had  written.O, yazdığı məktubu yola saldı.                                     Təsviredici  təyin  budaq  cümlələri  təyin  olunan  söz  haqqında  əlavə  məlumat  verir.Bu  qəbildən  olan  təyin  budaq  cümlələri  baş  cümləyə  nisbi  əvəzliklərlə (xüsusən  who və   which ) və  nisbi  zərflərlə  bağlanır. Məs,

Tom`s  brother  who  lives  in  Moscow  is  a doctor.Tomun Moskvada yaşayan qardaşı həkimdir.

Air  which  we  breathe  is  made  up  of  many  gases.Bizim nəfəs aldığımız hava çoxlu qazlardan ibarətdir.

The  place  where  we  stopped  to  rest  was  very  beautiful.

Dincəlmək üçün dayandığımız yer çox gözəl idi.

Təsviredici  təyin  budaq  cümlələri  baş  cümlədən  vergüllə  ayrıla  bilir.                               Mrs.Smith, who  kept  no  assistant,  slowly  got  off  his  stool. Köməkçisi olmayan xanım Smit yavaşca onun stulundan qalxdı.

Qeyd: Mübtədaya aid olan təyin budaq cümləsi tərcümədə çətinlik törədir. Belə ki, o, baş cümlənin mübtədası ilə xəbərini bir-birindən ayrı salır və bununla da onlar arasındakı əlaqəni tez  aydınlaşdırmağa mane olur. Belə hallarda səhvə yol verməmək üçün əvvəlcə təyin budaq cümləsini xəyalən bir anlığa atmaq, baş cümlənin məzmu­nunu aydınlaşdırmaq, sonra hər iki cümləni (baş və budaq ) birlikdə tərcümə etmək lazımdır.

        Azərbaycan dilində təyin budaq cümləsi baş cümlədən sonra gəlir və budaq cümləyə çox vaxt  ki bağlayıcısı ilə bağlanır. Baş cümlədə əsasən elə, belə bir, bir, o, həmin əvəzlikləri işlənir. Məsələn:  Bu dağlarda elə çiçəklər var ki, min dərdə dərmandır.

Mənə o nağılı danış ki, o dəqiqə yuxuya gedim.

Bəzən budaq  cümlə baş cümlədən əvvəl işlənir və ona hansı, kim,nə bağlayıcı sözlər  ilə bağlanır. Məsələn:

Hansı mövzunu yaxşı bilirsən, o mövzunu da danış. Hansı evdə uşaq var, o evdə sevinc var.

Təyin budaq cümləsi nadir hallarda baş cümləyə yalnız intonasiya ilə bağlanır.Məsələn:

Kitab var, heç oxumaq istəmirsən. Adam var,  özündən başqa heç kəsi bəyənmir.

                Zərflik  budaq  cümlələri       (Adverbial  Clauses)                                                                                              

Tabeli  mürəkkəb  cümlə  tərkibində  zərflik  funksiyası  daşıyan  budaq  cümlələrə  zərflik  budaq  cümlələri  deyilir. Zərflik  budaq  cümlələri  felə,  sifətə   və yaxud  zərfə  aid  olaraq  işlənə  bilir.  

Məs,       If  we  don`t  go  now,  we`ll  miss  the  train.                                                              

The  exercise  was  easier  than  I  had  expected.                                                                                      

She  was  already  in  town  when  I  arrived.                                

 Zərflik budaq cümlələri baş cümləyə əsasən tabelilik  əlaqəsi  bildirən  bağlayıcılarla  bağlanır. Şərt budaq cümlələri isə baş cümləyə həm bağlayıcı ilə, həm də  bağlayıcısız bağlana bilir. İngilis dilində əksər zərflik budaq cümlələri  baş  cümlədən  həm  əvvəl,  həm  də  sonra  işlənə  bilir. Zərflik  budaq  cümləsi  baş  cümlədən  əvvəl  işləndikdə,  ondan  sonra  adətən vergül qoyulur.

Məs, I  would  buy  a  car  if  I  were  you  və  yaxud  If  I were  you , I  would   buy  a   car.

I  stayed  at  home  as  the  weather  was  cold  və  ya 

As  the  weather  was  cold  I  stayed  at  home.                                                                                                         Zərflik budaq cümlələrini bir çox dilçi-alimlər müxtəlif qruplara bölürlər: L.Barxudarov və D.Ştellinq 9 növə, E.Şubin, V.Sıtel, B.İlyiş 8 növə, O.Musayev, T.Abasquliyev və D.Yunusov 9 növə ayırır.(12.s.407-408;14. s.287-294;13. s.278-281;5.s.299-303; 1.s.98-107; 10.s.89).

Dilçi-alim O.Musayevin bölgüsünə əsaslanıb zərflik  budaq  cümlələrini  aşağıdakı  qruplara  bölürük:

1)  zaman  budaq  cümləsi;  2)  yer  budaq  cümləsi;  3)  səbəb  budaq  cümləsi ;         

 4) məqsəd  budaq  cümləsi;  5)  şərt  budaq  cümləsi  6)  güzəşt  budaq  cümləsi            

 7) nəticə  budaq  cümləsi; 8) müqayisə  budaq  cümləsi;  9)  tərzi-hərəkət  budaq  cümləsi.

Zaman  budaq  cümləsi ( The  adverbial  Clause  of  time)                                                                         

 Zaman  budaq  cümləsi  tabeli  mürəkkəb  cümlə  tərkibində  zaman  zərfliyi  funk­si­yası  daşıyır  və  baş  cümlədəki  iş,  hal, və  hərəkətin  zamanını  bildirir. Zaman bu­daq  cümləsi baş cümləyə  when,  till,  untill, while,  after,  as  soon  as,  since,  before və s.zərflərlə bağlanır. Məs, Ring  me  up  when  you  are  free.Boş olan kimi mənə zəng vur.

Come  back  as  soon  as  you  can.Bacardığın qədər tez qayıt.

We  must  strike  while  the  iron  is  hot.Dəmir isti olana qədər biz onu döyməliyik.

Qeyd: Baş cümləyə when bağlayıcısı ilə  birləşən zaman budaq cümləsini when  zərfi ilə başlanan mübtəda, xəbər, tamamlıq və təyin budaq cümlələri ilə qarış­dırmamaq üçün həmin cümlələrin tabeli mürəkkəb cümlədəki yerinə və tələb etdiyi suala diqqət yetirmək lazımdır:

1.She was reading a book when I came (zaman budaq cümləsi).

2.When he will come is not known (mübtəda  budaq cümləsi ).

3.The question is when he will come ( xəbər budaq cümləsi).

4.I don’t  know when he will come ( tamamlıq  budaq cümləsi ).

5.This is the day when we met (təyin  budaq cümləsi ).

Yer  budaq  cümləsi            ( The  adverbial  Clause  of  Place)

Yer budaq cümləsi tabeli  mürəkkəb  cümlə  tərkibində  yer  zərfliyi  funksiyası  daşı­yır və baş cümlədəki hərəkətin icra olunduğu yeri bildirir. Yer budaq  cümləsi  baş  cümləyə  where,  wherever  bağlayıcıları  vasitəsilə  bağlanır.

The  spaceship  landed  where  it  was  supposed  to. Kosmik gəmi güman edilən yerə endi. Where  it  was  possible,  the  travellers  camped  for  the  night. Səyahətçilər mümkün olan yerdə bir gecəlik düşərgə qurdular.

Qeyd: Baş cümləyə where bağlayıcısı ilə birləşən yer, mübtəda, xəbər, tamamlıq və təyin budaq cümlələrini düzgün fərqləndirmək üçün onların mürəkkəb cümlədəki yerinə və tələb etdiyi suala istinad etmək lazımdır:

1.We found him where he worked( yer  budaq cümləsi ).

2.Where she lives is known to everybody(mübtəda  budaq cümləsi ).

3.The problem is where we can get water( xəbər  budaq cümləsi ).

4.Do you know where she lives?( tamamlıq  budaq cümləsi ).

5.This is the village where he lived( təyin  budaq cümləsi ).

Səbəb  budaq  cümləsi ( The  adverbial Clause of  Cause)                                         Səbəb  budaq  cümləsi  tabeli  mürəkkəb  cümlə  daxilində  səbəb  zərfliyi  funksiyası  daşıyır  və  baş  cümlədəki  hərəkətin  səbəbini  bildirir.  Bu  növ  budaq  cümləyə  because,  since,  as, for  the  reason,  that,  on  the  ground  that,  seeing  that  və  s.  kimi  bağlayı­cı­larla  bağlanır. Məs, I can`t  go  because  I have  no  ticket.

Mən gedə bilmirəm, çünki biletim yoxdur.                                                                                   

Since  you  are  ill, I`ll  do  the  job  myself. Siz  xəstə  olduğunuza görə bu işi mən özüm görəcəyəm.                                                                                                           

Qeyd: As bağlayıcısı ilə başlanan baş cümlədən əvvəl  gələn səbəb və zaman budaq cümlələrini bir-birindən fərqləndirmək üçün tabeli mürəkkəb cümlənin ümumi mənasına və budaq cümlənin tələb etdiyi suala diqqət yetirmək lazımdır:

1.As I was ill I didn’t take part in the expedition ( səbəb  budaq cümləsi ).

2.As  he was on his shirt he made plans to visit his son  ( zaman  budaq cümləsi ).

Belə budaq cümlələri onların mürəkkəb cümlədə tutduqları yerə görə fərqləndirmək mümkün deyildir, çünki hər ikisi baş cümlədən əvvəl gəlir.

Qeyd: Since bağlayıcısı ilə başlanan səbəb və zaman budaq cümlələrini isə bir-birindən həm tələb etdikləri sual, həm də mürəkkəb cümlədəki  yerinə görə fərqlən­dirmək olar. Belə ki, birinci baş cümlədən əvvəl, ikinci isə baş cümlədən sonra durur:

1.Since you insist I shall go with you( səbəb  budaq cümləsi ).

2.It was eight hours since the children had left ( zaman  budaq cümləsi ).

 Məqsəd  budaq  cümləsi ( The  adverbial Clause  of  Purpose)               

Məqsəd  budaq  cümləsi  tabeli  mürəkkəb  cümlə  daxilində  məqsəd  zərfliyi  funksi­yası  daşıyır  və baş  cümlədəki  hərəkətin  icra  məqsədini  bildirir. Bu  növ  budaq  cümlələr  baş  cümləyə  that,  in  order  that, so that,  lest. Məs, I`ve come  early  so  that  I won`t  miss  the  beginning.Mən belə tez gəlmişəm ki,əvvəlini qaçırmayım.

She was  going  on  tiptoes,  lest  she  should  disturb  him.O, barmaqlarının ucunda gəzirdi ki, onu narahat etməsin.

Qeyd: That bağlayıcısı ilə başlanan baş cümlədən sonra  gələn  məqsəd budaq cümləsi ilə tamamlıq budaq cümləsini qarışdırmamaq üçün bu cümlələrin tələb etdikləri suala və mürəkkəb cümlənin umumi mənasına diqqət yetirmək lazımdır:

1.She said that she could see us( tamamlıq  budaq cümləsi ).

2.She stopped that she could see us( məqsəd  budaq cümləsi ).

 Nəticə  budaq  cümləsi ( The  adverbial  Clause  of  Result)                                                             Nəticə  budaq  cümləsi  tabeli  mürəkkəb  cümlə  tərkibində  nəticə  zərfliyi  funksi­yası  daşıyır  və  baş cümlədəki  hərəkətin  nəticəsini  bildirir.Bu  növ  budaq  cümlə­lər  baş  cümləyə  such...  that, that( so...that)  bağlayıcıları  vasitəsilə  birləşir. Məs,

He  went  to  the  lecture  so  early  that  he  got  a  good  seat.

O, mühazirəyə tez getdiyindən yaxşı yeri tutdu.

She  was  such  a  beautiful  girl  that  nobody  could  pass  by  without  noticing  her.

O, elə gözəl qız idi ki,heç kəs onu görmədən ötüb keçə bilməzdi.

Müqayisə  budaq  cümləsi( The  adverbial  Clause  of  Comparison)                                                   Məqsəd budaq cümləsi tabeli mürəkkəb cümlə daxilində müqayisə zərfliyi  funksi­yası  daşıyır  və  baş  cümlədəki  hərəkətlə  budaq  cümlədəki  hərəkətin  müqayi­sə­sini  bil­di­rir. Bu  növ  budaq  cümlələr  baş  cümləyə  than  as,  as...as,  not  so... as,  as  if,  as  though,  the  more...the  more,  the  less... the  less   və  s.  bağlayıcıları  vasi­təsilə  bağlanır. Məs,

It  is  not  so  bad  as  you  think  it  is.Bu elə də sən fikirləşdiyin kimi pis deyil.

He  works  as  quickly  as  I  do. O, mənim kimi cəld işləyir.

He  was  looking  at  me  with  admiration as though  he  saw  me  for  the  first  time.

O, mənə elə heyranlıqla baxırdı ki, elə bil  məni ilk dəfə görürdü.                                             

Şərt  budaq  cümləsi ( The  adverbial  Clause  of  Condition)

Şərt budaq cümləsi tabeli mürəkkəb cümlə daxilində şərt zərfliyi funksiyası daşıyır  və  baş cümlədəki  hərəkətin  icra  şərtini bildirir. Bu  növ  budaq  cümlələr  baş cüm­ləyə if, unless,  on  condition,  supposing,  provided  bağlayıcıları  vasitəsilə  bağlanır.

Məs, If  I see  him  tomorrow,  I `ll  ask  him  about  it.Sabah mən onu görsəm,bu haqda ondan xahiş edərəm.              

You  may  take  this  book  on  condition  that  you  don`t  keep  it  too  long.

Sən bu kitabı çox saxlamamaq  şərti ilə götürə bilərsən.             

 Şərt  budaq  cümləsi  qeyri-real  şərt  bildirərkən,  if  bağlayıcısı  atıla  bilir.

Were  I you, I would  accept  the  proposal  with  great  pleasure.Mən sənin yerinə olsaydım, təklifi böyük məmnuniyyətlə qəbul edərdim.

Güzəşt  budaq  cümləsi ( The  adverbial  Clause  of  Concession)                                                           Güzəşt budaq cümləsi tabeli mürəkkəb cümlə daxilində güzəşt zərfliyi  funksiyasında  çıxış edir  və  baş  cümlədə  yürüdülən  fikrə  qarşı  duran  və  ya  ona  güzəştə  gedən  fikri  ifadə  edir. Bu  növ  budaq  cümlə  baş  cümləyə  though, although,  as  even  if,  even though, however, whoever, whatever, whichever  və  s.  bağlayıcılarla  bağlanır.

Məs, Daylight  was  yet  three  hours  away,  though  it  was  already  six  o`clock. Saat altı olsa da, gün işığı artıq üç saat idi ki, getmişdi.               

Don`t  change  your  plans  whatever  happens. Nə olursa olsun, planlarını dəyimə.

However  busy  he  is ,  he  will  find  time  to  help  us.O, nə qədər məşğul olursa olsun, bizə vaxt tapacaq.

Tərzi - hərəkət  budaq  cümləsi  (  The  adverbial  Clause  of  Manner)                                   Tərzi -  hərəkət  budaq cümləsi tabeli mürəkkəb cümlə  tərkibində  tərzi-hərə­kət zərfliyi funksiyası daşıyır və baş cümlədəki hərəkətin necə, nə cür icra  olun­duğunu  bildirir.Bu  növ  budaq  cümlələr  baş  cümləyə  as  bağlayıcısı  ilə  bağlanır. Qeyd:She  did  exactly  as  he  told  her.O, mənim ona dediyim kimi etmişdi.

 Joe  left  the  house  as  he  had  entered  it. Co  otağa girdiyi kimi eləcə də oradan çıxdı.

     Azərbaycan dilində zərflik budaq cümlələrini bir çox alimlər muxtəlif cür qrup­laş­dırmışlar: Dilçi-alimlər Ə. Abdullayev, Y. Seyidov, A.Həsənov,Q.Kazımov zərflik budaq cümlələrini 10 növə, M.Şirəliyev, N.Mehdiyev 9 növə, M.Nağısoğlu 8 növə ayırır.

(  2.s.354-407;4.s.354-406;6.s.405-424;7.s.183-189)                  

Zərflik budaq  cümlələri ya baş cümlədən sonra, ya da baş cümlədən əvvəl gəlir.Bu tipli cümlələr bir-birinə ya ki bağlayıcısı ilə, ya da o zaman ki, elə ki, nə vaxt, haraya, o yerdə ki, nə qədər ki, ona görə ki, bu şərtlə və s. bağlayıcı sözlərlə bağlanır. Şərt budaq cümləsi isə baş cümləyə -sa, -sə şəkilçisi ilə bağlanır. Məs,

Balaca Hans dünəndən elə yorulmuşdu ki,hələ yataqdan qalxmamışdı.(K.N.)

Əlbəttə, əgər mən sənin dostun olmasaydım, səninlə belə danışmazdım.(K.N.)

Bakı qəsdən  Deyv və Soleksin arasında yerləşdirmişdilər ki, onu lazımınca öyrədə bilsinlər.(C.L.)

Qoşquda getmək mənliyinə toxunsa da, özündən çıxmamaq üçün onun ağlı çatırdı.(C.L.)

Sonra elə bərkdən hürdülər ki, Bill yuxudan ayıldı.(C.L.)

Vəhşilər o qədər yaxın gəlmişdilər ki, itlər lap dəlilik edirdilər.(C.L.)

Şərt budaq cümləsi bəzən baş cümləyə yalnız intonasiyanın köməyi ilə də bağlanır.

Məsələn:Bir gün azdır, iki gün qal. Öl deyir öl, qal deyir qal.

    Beləliklə, ingilis və Azərbaycan dilləri müxtəlif dil ailələrinə mənsub olsalar da, hər iki dildə tabeli mürəkkəb cümlələr mövcuddur. Bu baxımdan, ingilis və Azər­baycan dillərində oxşar və fərqli xüsusiyyətlər aşkara çıxır. Bunlar aşağıdakılardan ibarədir:

1.Hər iki dildə tabeli mürəkkəb cümlə beş növdə qruplaşdırılır.

2.Müqayisə olunan dillərdə budaq cümlənin növündən asılı olaraq budaq cümlə ya baş cümlədən əvvəl, ya da ondan sonra gələ bilər.

3. İngilis dilində budaq cümlə baş cümləyə aşağıdakı vasitələrlə bağlanır:

          a)tabelilik  əlaqəsi bildirən bağlayıcılarla, bağlayıcı və nisbi əvəzlik  və ya zərflərlə;

b)bağlayıcısız (yəni intonasiya və ya söz sırasının köməyi vasitəsilə)  Azər­baycan dilində baş və budaq  cümlələr bir-birinə  aşağıdakı vasitərlə  bağlanır:

     a)asındetik yolla, yəni budaq cümlə baş cümləyə yalnız intonasiya ilə

     b)analitik yolla, yəni budaq cümlə baş cümləyə ya bağlayıcı, ya da bağlayıcı söz, yaxud  da    ədatla

     c) sintetik yolla, budaq cümlə baş cümlədə intonasiyanın müşayiəti ilə,-sa,-sə və -mı, -mi, -mu,-mü şəkilçiləri ilə

     d) analitik-sintetik yolla, yəni  cümlə budaq cümləyə həm bağlayıcı söz, həm də

             - sa,-sə     şəkilçisi ilə

4.İngilis dilində tamamlıq ,təyin, şərt  budaq cümlələri baş cümləyə bağlayıcısız da birləşirlər.Azərbaycan dilində də bağlayıcısız birləşə bilən budaq cümlələr möv­cud­dur, lakin bu sıraya tamamlıq, təyin və şərt budaq cümlələrindən başqa mübtəda budaq cümləsi də daxildir.

5.Nümunələrdən göründüyü kimi, Azərbaycan dili zəngin olduğundan ingilis dilində budaq cümlələr ya olduğu kimi, ya da sadə cümlə,tabesiz mürəkkəb cümlə kimi də tərcümə edilir.                             

    Beləliklə, ingilis və Azərbaycan dilləri öz qrammatik quruluşuna görə bir-birindən əsaslı surətdə fərqlənir.Elə buna görə də ingilis dilindən  Azərbaycan dilinə tərcümə edərkən bir sıra qrammatik çətinliklərə təsadüf olunur.Bu çətinlikləri aradan qaldır­maq üçün ingilis və Azərbaycan dillərinin qrammatik quruluşundakı bəzi mühüm fərqləri bilmək və bunları tərcümə zamanı nəzərə almaq lazımdır.

 

İstifadə olunmuş ədəbiyyat:

1.Abdullayev T.İngiliscədən Azərbaycan dilinə tərcümənin əsasları. Bakı,2001

2.Abdullayev Ə., Seyidov Y., Həsənov A. Müasir Azərbaycan dili. Bakı,1985

3.Cek London. Povestlər və hekayələr. Bakı,1991

4.Kazımov Q. Müasir Azərbaycan dili. Sintaksis. Bakı,2000

5.Musayev O. İngilis dilinin qrammatikası.Bakı,2003

6. Müasir Azərbaycan dili. 3-cü cild. Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu . Bakı,1981

7.Nağısoylu M. Azərbaycan dili. Zirvə yayınları,2003

8.Nəzirli K. Heç kim heç vaxt ölmür. Bakı,2010

9.Yunusov D. Compound and complex sentences in English. Tabriz ,2008

10. Yunusov D. A Guide to English Grammar. Baki ,2008

11.Charles Dickens. The Call of the wild. White Fang. Moscow,1976

12. Бархударов Л., Штеллинг Д. Грамматика английского языка. Москва,1973 

13. Ильиш Б. Современный английский язык. Москва,1948

14. Шубин Э., Сытел В. Грамматика английского языка. Москва,1968 

 

Summary

The article deals with the complex sentence in English language and its means of expression in Azeri language.The similarities and differences between the types of complex sentences in English and in Azeri languages are investigated in this article.                                                 

Резюме

В статье говорится о сложноподчиненном предложении в английском языке и способы его выражения в Азербайджанском языке. Аналогичные и различные свойства между придаточными предложениями  в английском и Азербай­джанском языке исследуется в этой статье.

 

Açar sözlər: tabeli mürəkkəb cümlə, baş cümlə, budaq cümlə,zərflik budaq cümləsi

Key words : complex sentence,principal clause,subordinate clause, adverbial clause

Rəyçi: Dosent Abbas Abbasov

 

 

Şahbazova Könül

AĞACIŞLƏMƏ LEKSİKASINDA SEMANTİK SÖZ QRUPLARI

                Ağacişləmə leksikasına daxil olan leksik vahidlər arasındakı semantik münasibətlərin öyrənilməsi xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Bu baxımdan bu sahəyə aid leksikada omonim və sinonimlər ayrıca yer tutur.

                Omonim sözlər leksikanın əsas kateqoriyalarından biridir. Onların əsil təbiəti kontekst daxilində müəyyənləşir. B.Xəlilova görə, omonimlər bir-biri ilə əlaqəsi olmayan və məna əlaqəsini çoxdan itirmiş məfhumları ifadə edən, eyni səs tərkibinə malik sözlərə deyilir (4, 163). M.Musayev yazır ki, sözün müxtəlif leksikoqrafik-qrammatik şəkilləri eyni leksik mənalarda özünü göstərir və bunun nəticəsində sinonimlik hadisəsi meydana çıxır. Eyni sözlər müxtəlif yaxın və bir-birinə bağlı, eyni zamanda uzaq leksik mənalarda işlənilir, bu isə çoxmənalılıq və omonimlik mənalarını ortaya çıxarır (6, 53). D.Aksanın fikrincə, omonimlər çoxmənalı sözlərdən onunla fərqlənirlər ki, bu qəbildən olan sözlər arasında semantik baxımdan heç bir əlaqə yoxdur. Müəllif qədim türk dilindəki taş "daş" və taş "bayır", müasir türk dilindəki dolu "boşun antonimi" və dolu "yağan buz dənələri" sözlərini buna nümunə göstərir (8, 516). Omonimlərlə bağlı A.Axundov yazır ki, bəzi hallarda eyni fonetik söz müxtəlif denotat və siqnifikatlarla əlaqədar olur. Bu zaman ənənəvi məna üçbucağından az şey qalır. Məsələn, bağ sözünü götürək. Bu fonetik söz müəyyən əlverişli şəraitdə "meyvə ağacları əkilmiş sahə", digər əlverişli bir şəraitdə isə "bağlamağa yarayan hər şey, ip" mənasını ifadə edir (1, 156). Omonimlərin uyğun izahına H.Həsənovun Azərbaycan dilinə (14, 9), Z.S.Suyunovun noqay dilinə (17, 54), Y.V.Semyonovanın yakut dilinə həsr etdiyi tədqiqat əsərlərində də rast gəlirik (16, 6). (Oğuz qrupu türk dillərində omonimlərin müqayiəli öyrənilməsi problemi ilə bağlı bax: 9, 117-138).

                Azərbaycan dilinin ağacişləmə leksikasında omonim sözlərə üç baxımdan yanaşmaq olar: a) ağacişləmə leksikasına aid leksik vahid yalnız bu leksik-semantik sahə daxilində digər sözlərlə omonimlik yaradır; b) ağacişləmə leksikasına aid leksik vahid peşə-sənət leksikasının digər sahələrinə aid leksik vahidlərlə omonimlik münasibətində olur; c) ağacişləmə leksikasına aid leksik vahid Azərbaycan ədəbi dilində, yaxud şivələrdə istifadə olunan hər hansı bir sözlə omonimlik münasibətində olur. Qeyd eləmək lazımdır ki, üçüncü qrupa daxil olan omonimlər birinci və ikinci qrupdakılarla müqayisədə daha çoxdur. Bu, leksik vahidlərin kəmiyyəti ilə düz mütənasibdir.

                Birinci qrupa daxil olan leksik vahidlərə aşağıdakı sözləri nümunə göstərmək olar: ayağaltı 1. "pilləkən"; 2. "kətil, taburetka" (ADŞOL, 15); barmax 1. "arabanın yanlığına şaquli keçirilən taxta"; 2. "pəncərə çərçivəsində şüşəni saxlayan ensiz taxta" (ADŞOL, 20); çərbənd 1. "möhkəm saxlamaq məqsədilə arabir divarın arasına qoyulan ağac və ya taxta"; 2. "yükü saxlamaq üçün arabanın yan hissələrinə keçirilən əlavə ağaclar" (ADDL, 96); daraba 1. "taxıl saxlanılan iri yeşik, qutu"; 2. "taxta məhəccər" (ADŞOL, 55); dayanacax 1. "əl ağacı, əsa"; 2. "arabada təkəri oxdan çıxmağa qoymayan və laydırı saxlayan ağac" (ADŞOL, 57); dəndə 1. "ağac adı"; 2. "araba təkərində şinlə topu birləşdirən ağaclar" (SB, 59); kan 1. "üstündə xəmir yoğurulan xüsusi taxta"; 2. "suyun dağılmaması üçün arxın yanlarına qoyulan ağac" (ADDL, 242); nal 1. "sütunların altına qoyulan ağac"; 2. "eyvanın döşəməsi"; 3. "pilləkən" (ADŞOL, 142); pər 1. "evin damında ortaya qoyulaan uzun tir, ağac"; 2. "təkərin dəndənəsi" (ADDL, 399); sel 1. "dərz, küləş, ot və s. daşımaq üçün iri araba"; 2. "tələnin bərkidildiyi ağac" (ADDL, 423); şax 1. "lobya bitkisinin dibinə basdırılan çubuq, ağac"; 2. "barama sarımaq üçün baramaqurdunun üstünə düzülən alaquru ağac budağı və ya turpəng"; 3. "ağaclıq"; 4. "qədim asma tərəzinin qolu, tərəzinin gözləri asılan ağac" (ADDL, 454); tamasa 1. "tavan"; 2. "taxta haşiyə"; 3. "boyunduruğun alt ağacı" (ADŞOL, 176); toqqac 1. "paltar yumaq üçün taxtadan düzəldilmiş alət"; 2. "keçmişdə torpaq damın üstünü möhkəmləndirmək, bərkitmək üçün istifadə olunan taxtadan düzəldilmiş alət" (ADDL, 501); tuğoy 1. "düz, hamar ağac"; 2. "əl ağacı, əsa" (SB, 185); zeh 1. "rəf"; 2. "taxta haşiyə" (ADŞOL, 203); zəhlə 1. "cəhrə iyinə keçirilən girdə taxta və ya gön"; 2. "hananın ayağı" (ADŞOL, 203).

                Omonim səciyyəli sözlərin bir qrupunu peşə-sənət leksikası daxilində olan omonim səciyyəli sözlər təşkil edir. Belə ki, peşə-sənətin müxtəlif sahələrinə aid leksik vahidlərlə ağacişləmə leksikasına aid sözlər omonimlik əlaqəsində olur. Bu qəbildən olan sözlərə aşağıdakı leksik vahidləri nümunə göstərmək olar: bağdatı 1. "şərf" (toxuculuq leksikası); 2. "qamış və ya ağacdan tikilən ev" (ADŞOL, 18); barmaxça 1. "qaşsız üzük" (zərgərlik leksikası); 2. "biçin zamanı barmağa geyilən dəri və ya ağac barmaqlıq" (SB, 20); çəp 1. "mis səhəng" (misgərlik leksikası); 2. çəp "avar" (ADŞOL, 45); daqqa 1. "qiymətli dəridən tikilmiş papaq" (papaqçılıq leksikası); 2. "taxıl tökülən iri çəllək" (ADŞOL, 53); dartı 1. "yer hanasının hissələrindən biri" (xalçaçılıq leksikası); 2. "ağac yonan alət" (ADŞOL, 56); dəndənə 1. "mis kasa" (misgərlik leksikası); 2. "barmaqlar, araba təkərinin şini ilə topunu birləşdirən ağaclar" (ADŞOL, 58); duvax 1. "çölməyin ağzına qoyulan palçıqdan düzəldilmiş qapaq" (dulusçuluq leksikası); 2. "yuxayayan" (ADŞOL, 67); əydi 1. "peç trubalarını əyilən yerdən birləşdirən qısa truba"; 2. "ağacdan çömçə, qaşıq yonub düzəltmək üçün işlədilən ucu əyri alət" (ADŞOL, 74) və s.

                Ağacişləmə leksikasındakı omonim səciyyəli leksik vahidlərin müəyyən qismi peşə-sənət leksikasına daxil olmayan digər sözlərlə omonimlik münasibətində olur. Aşağıdakı leksik vahidlər buna nümunə ola bilər: çiyindirik 1. "çiyində gətirilən odun"; 2. "köynəyin çiyninə tikilən əlavə parça" (ADŞOL, 51); hambala 1. "döşəmənin altına və ya evin üstünə qoyulan tir"; 2. "kotana qoşulan öküzlərin birinci cütü" (ADŞOL, 81); harma 1. "dirəklərin üstünə qoyulan uzun ağac, tir"; 2. "taxça" (ADŞOL, 81); hərə 1. "böyük mişar"; 2. "taxça, rəf"; 3. "sıra, cərgə"; 4. "yer əkərkən kotanın açdığı şırım" (ADŞOL, 83); xalxal 1. "dirəklərin haçasına qoyulan uzun ağac, tir"; 2. "açıq havada mal-qara saxlamaq üçün ətrafı hasarlanmış yer" (ADŞOL, 87); xırxa 1. "mişar"; 2. "boğaz, xirtdək"; 3. "yağın tortası"; xiza 1. "böyük mişar"; 2. "xam yer" (SB, 93); kar 1. "yoğun oxlov"; 2. "bazu sümüyü" (ADŞOL, 98) və s.    

                Dilçilikdə sinonimləri aid olduğu dilin spesifik xüsusiyyətlərini özündə əks etdirən nitq vahidləri kimi qiymətləndirirlər. Çünki sinonimlər bir ümumi məna ilə əlaqədar olub, bir məfhumu müxtəlif şəkildə adlandıran, leksik-semantik variantlarına görə eyniləşən, mənaca yaxın sözlərdir. Lakin qeyd eləmək lazımdır ki, sinonimlərin eyni məna ifadə etməsi məsələsi mübahisəlidir. Bəzi tədqiqatçılar sinonim sözlərin eyni məna ifadə etməsini qəbul edirsə, bəziləri bu fikrin əleyhinə çıxır. Məsələn, rus tədqiqatçısı Q.O.Vinokura görə, dılçilik mücərrədləşməsi bir kənara qoyularsa, canlı və real dildə dilin sinonimlik vasitələri sadəcə olaraq, uydurmadan başqa bir şey deyil. Sinonimlər yalnız lüğətdə olduqları müddətdə sinonim olaraq qalırlar. Canlı nitq kontekstində isə belə bir vəziyyətlə qarşılaşmaq mümkün deyil (bax: 18, 194). S.Cəfərov da eyni mülahizəni bölüşür. O yazır ki, sinonimlərin ifadə etdiyi məfhum məna etibarı ilə nə qədər bir-birinə yaxın olsa da, hətta eyni kimi görünsə də, polisemantik bir mahiyyətə malikdir (2, 44).  Türk dilçisi M.Hengirmen bu münasibətlə yazır: "Ümumən, bir dildə sinonim sözlər çox azdır. sinonim sözlər kimi görünən bir çox söz əslində sinonim deyil, yaxın mənalıdır. Yuxarıda nümunə kimi verdiyimiz yıl-sene, okul-mekteb sözlərinə də əslində sinonim deyə bilmərik. Məsələn, bir çox qrammatika kitablarında ak-beyaz, kara-siyah, kalp-yürek kimi sözləri sinonim sözlər kimi qəbul edirlər. Lakin onların mənaları və istifadə sahələri çox zaman fərqlidir. "Ak akçe kara gün içindir" atalar sözünün yerinə "Beyaz akçe siyah gün içindir" deyə bilmərik. Bunun kimi, "ne yürekli adam" yerinə  "ne kalpli adam" demək də gülməlidir. Buna görə də sinonim sözləri müəyyən­ləş­di­rərkən çox diqqətli olmaq lazımdır" (11, 384).. (həmçinin bax: 10, 147-162;12, 37-48).

                Azərbaycan dilinin ağacişləmə leksikasında sinonimlik geniş şəkildə müşahidə olunan dil təzahürlərindən biridir. Ayrı-ayrı məfhumları ifadə etmək üçün bəzən bir neçə leksik vahiddən istifadə olunur. Bunu aşağıdakı nümunələrdə aydın görmək olar. Məsələn, "əsa" məfhumunu ifadə etmək üçün on beş söz işlədilir: ağac (ADİL, I, 53),  dayanajax (ADDL, 120), dota (ADDL, 141), əsa (ADİL, II, 131), ged (ADDL, 175), hasatayağ  (ADDL, 195), hoza (ADDL, 209), ləzgioxi (ADDL, 332), pedə (ADDL, 395), silmə (ADDL, 437), sünəçə (ADDL, 451), tayağ (ADDL, 484), tubulqu  (ADDL, 506), tuğoy (ADDL, 506), ütmə (ADDL, 526).

                Bunlardan yalnız əsa sözü ədəbi dildə işlədilir. Ağac sözünün "əsa" mənası həmin sözün çoxmənalılığı ilə bağlıdır və ədəbi dil faktı hesab olunur. Sözün bu mənasının görkəmli söz ustalarının əsərlərində işlənməsi də bu müstəvidə izah oluna bilər. Güman etmək olar ki, çoxmənalı ağac sözünün mənalarından birinin xüsusiləş­məsi nəticəsində bu dil təzahürü meydana çıxmışdır. Sinonim cərgəyə daxil olan tubulqu sözü Azərbaycan dilinin Cəbrayıl şivəsində qeydə alınmışdır. Həmin şivədə tubulqu sözü "qırmızı qabığı olan yabanı ağac növü" mənasında da işlənir. Cəbrayıl şivəsində bu sözlə məhz "tubulqu ağacından düzəldilən əsa" anlayışı ifadə olunur ki, bu da ağac sözünün "əsa" mənasında işlənməsi ilə səsləşir.

                Sinonimik cərgəyə daxil olan dayanajax sözünün (Şuşa şivəsi) meydana çıxması məişət əşyasının istifadə olunması ilə bağlıdır. Bu söz feili sifətin substantivləşməsi nəticəsində yaranmışdır. "Əsa" məfhumunu ifadə edən tayağ və hasatayağ sözləri də diqqəti cəlb edir. Hər iki söz Azərbaycan dilinin Dərbənd şivəsində işlənir. Tayağ sözünün tayamaq (› dayamaq) feilindən -ğ morfeminin artırılması yolu ilə yarandığını söyləmək olar: taya- + -ğ = tayağ. Hasatayağ sözü isə "əl ağacı" mənasında olan hasa (əsa sözünün danışıq dilindəki fonetik variantlarından biri) sözü ilə tayağ sözünün birləşməsi nəticəsində yaranır: hasa + tayağ = hasatayağ.  Yaxınmənalı sözlərin bu şəkildə birləşib yeni leksik vahid yaratması Azərbaycan dilində geniş şəkildə müşahidə olunmasa da, bəzi hallarda özünü göstərir. "Qızıl Əhmədi" sözünün "qızıl əhməri" ifadəsindən yaranmasını izah edən M.Qıpçaq yazır ki, qızıl sözü Azərbaycan dili istisna olunmaqla bütün türk dillərində "qırmızı" mənasında işlənir. Qızıl sözünün "qırmızı" mənası Azərbaycan dilində bəzi ifadələrin tərkibində qalmışdır. Məsələn, rus dilindəki Krasnaя Armiя söz birləşməsini "Qırmızı ordu" kimi deyil, "Qızıl ordu" kimi çevirir, eləcə də Krasnaя plohadğ ifadəsini "Qızıl meydan" kimi tərcümə edirik. "Qızıl ordu", "Qızıl meydan" ifadələrindəki qızıl sözünün metal deyil, rəng mənasında işləndiyini sübut etməyə ehtiyac yoxdur. Məhz "qızıl əhməri" ifadəsində də qızıl sözü "qırmızı" mənasında işlənmişdir. Əhmər sözünə gəldikdə isə deməliyik ki, bu söz ərəb dilindən alınıb və mənası da "qırmızı" deməkdir. Bütövlükdə "qızıl əhməri" ifadəsini dilimizə "qırmızı qırmızı" şəklində, yaxud "qıpqırmızı" şəklində çevirmək olar. Dünyanın bir sıra dillərində əşya və əlamətin çoxluğunu bildirmək üçün sözün tam, yaxud yarımçıq təkrarından istifadə olunur (5, 146). Müəllif uzundraz sözünün də eyni mənalı türk mənşəli uzun və fars dilindən alınmış deraz, yığcam sözünün isə eyni mənalı türk mənşəli yığ- və ərəb mənşəli cəm sözlərinin birləşməsindən yaranmasını göstərir və belə sözlərin dilçilikdə "calaq sözlər", yaxud "hibrid sözlər" adlandırıldığını söyləyir (5, 146-147). Deməli, haqqında danışdığımız hasatayağ sözünü də "calaq sözlər"ə aid etmək olar. Bu sözdə ərəb mənşəli əsa sözü ilə türk mənşəli tayağ sözü birləşmişdir.

                Cəbrayıl şivəsində işlənən hoza sözünün (Müq. et: İslam kişi hozeynan iti vurdu (ADDL, 209) əsa sözünün danışıq dilində işlənən hasa variantından törədiyini söyləmək olar.

                "Əsa" anlayışı ifadə edən sözlərin sinonimik cərgəsində maraqlı sözlərdən biri də tuğoy sözüdür. Bu söz Gədəbəy şivəsində qeydə alınmışdır. Daşkəsən şivəsində həmin söz "düz və hündür ağac" mənasında işlənir. Əsanın düz ağacdan hazırlan­dı­ğını nəzərə alsaq, bu iki mənanın yaxınlığından danışmaq olar. Güman etmək olar ki, tuğoy sözü ədəbi dildə də işlənən toğay "çay sahilində meşə, çaybasar meşə" (ADİL, IV, 347), Yevlax şivəsində işlənən tuğay "hündür, uzun" (ADDL, 506) sözləri ilə eyni semantik yuvaya daxildir. Belə ki, bu sözdə "meşə", "ağac" semantikası ilkin olmuş, həmin semantika əsasında "əsa, əl ağacı" mənası yaranmışdır. Tuğay sözünün tuğoy formasına düşməsində Gədəbəy şivəsində dodaq ahənginin güclü olması mühüm rol oynayır.

                Güney Azərbaycan şivələrində "əsa" mənasında işlədilən ləzgioxi sözü adi əsanı deyil, "üzəri qızıl və gümüşlə işlənmiş əsa" mənasını ifadə edir. Bu sözün semantik strukturu pozulduğu üçün (burada ləzgi və ox sözlərinin birləşməsi motivlənməyib) bu sözün strukturu haqqında müəyyən bir fikir irəli sürmək çətindir. Uyğun fikri sinonomik cərgəyə daxil olan silmə və ütmə sözləri haqqında da söy­ləmək olar. Silmə leksemi Azərbaycan dilinin Daşkəsən şivəsində (Müq. et: Silməlim­də getdim inə:i hayladım gəldim (ADDL, 437 ), ütmə leksemi isə Ağdaş və Min­gə­çevir şivərində (Müq. et: Sənə bir ütmə vuraram ölərsən (ADDL, 526) özünü gös­tərir. Hər iki sözdəki -mə şəkilçisi bu sözlərin feildən yaranma isim olduğunu gös­tərsə də, silmə və ütmə sözlərinin daxili forması itdiyindən bunu sübut etmək çətindir.

                "Əsa" məfhumu ifadə edən sinonim sözlər cərgəsinin digər vahidləri olan dota (Qax şivəsi), ged (Borçalı şivəsi), pedə (Gədəbəy və Tovuz şivələri), sünəçə (Daşkəsən şivəsi) sözləri haqqında da müəyyən bir fikir söyləmək çətindir. Sünəçə sözündəki -çə şəkilçisini kiçiltmə şəkilçisi kimi qiymətləndirmək olar. Lakin bu zaman sünəçə sözünün tərkibində -çə şəkilçisinin olmasını əsaslandırmaq lazım gəlir.

                Azərbaycan dilinin ağacişləmə leksikasında "bıçqı, mişar"anlayışlarını ifadə etmək üçün bir sıra sözdən istifadə olunur: bıçqı "mişar" (ADİL, I, 293) (müq. et: şivələrdə: bışqı ~ puşqu (ADDL, 54, 409), ərrə "ikidəstəli iri mişar, bıçqı" (ADİL, II, 129), girdabel ~ girdabıl ~ girdambul ~ girdəbirin ~ girdəburun ~ girdan "böyük mişar" (ADDL, 182-183), hərə "böyük mişar" (ADDL, 202), xırxa "mişar" (ADDL, 223), xırıl "böyük mişar" (ADDL, 223), xiza "böyük mişar" (ADDL, 227), mişar "ağac, taxta, habelə dəmir, daş kəsmək üçün zolaq və ya dairə şəklində polad təbəqəsindən düzəldilmiş diş-diş alət; bıçqı" (ADİL, III, 379), sesə "kiçik mişar" (ADDL, 424), seson "kiçik mişar" (ADDL, 424). Bunlardan ikisi - bıçqı və mişar sözləri ədəbi dilimizdə işlənir: həcmcə kiçik alət bıçqı, böyük alət isə mişar adlanır. Bundan əlavə, ədəbi dilimizdə fars dilindən alınmış ərrə sözü də var. Lakin qeyd olunmalıdır ki, bıçqı və mişar sözləri ilə müqayisədə ərrə sözünün istifadə dairəsi çox dardır və dilin passiv fonduna keçmək üzrədir. Bu söz Azərbaycan dilininCəlilabad və Şirvan şivələrində hərə formasına düşür. Sözəvvəli mövqedə saitdən əvvəl [h] səsinin artımı Azərbaycan dilində özünü göstərir: açar - haçar. Bu mənada ərrə sözü əsasında  [r] səsinin ixtisarı və [h] səsinin artımı ilə hərə sözü  meydana çıxır.

                Tovuz şivəsində işlənən xırıl sözü (Müq. et: Xırılını itilə bu kötüyü xırdalıyax (ADDL, 223), Culfa və Şərur şivələrində işlənən xiza sözü (Müq. et: Xizanı iki adam işdədir), Daşkəsən, Qax, Şəki, Zaqatala, Oğuz, Ordubad, Meğri şivələrində işlənən girdabel ~ girdabıl ~ girdambul ~ girdəbirin ~ girdəburun ~ girdan sözü (Müq. et: Girdabelnən yoğun ağaş kəsəllər), Gədəbəy şivəsində işlənən xırxa sözü (Müq. et: Kərənnəri xırxıynan kəserix′) "böyük mişar" mənasında, Ordubad şivəsində işlənən sesə (Müq. et: Sesəynən taxdaları kəsmax olur) və seson sözləri isə (Müq. et: Buşqi bir əlli olur, sesonu da bir əlli işlədillər, ama unun üssən ipi olur) "kiçik mişar" mənasında işlənir.  

Buradan aydın olur ki, ağacişləmə leksikasındakı sinonim sözlər ifadə etdikləri məfhumu müxtəlif baxımlardan ifadə edir və bu sözlər arasına bərabərlik işarəsi qoymaq olmaz. Bu zaman nəzərə almaq lazımdır ki, ağacişləmə leksikasındakı sinonimlik ilə poetik dildəki sinonimlik müəyyən qədər fərqlidir. Məsələ ondadır ki, sinonimik cərgəyə daxil olan ayrı-ayrı sözlər poetik dildə üslubi çalara malik olur. Məhz bunu nəzərə alan Ş.Balli yazır ki, iki nitq faktı heç bir zaman mütləq şəkildə sinonim ola bilməz (13,133). T.Əfəndiyevaya görə, sinonim sözlərin əsas xüsusiyyəti eyni məfhumu müxtəlif üslubi boyalar və çalarlarla ifadə etməsindədir. Məhz həmin cəhət sinonim sözləri nitqin xarakteri və şəraitə uyğun seçib işlətməyə imkan verir. Odur ki, sinonimlər nitqin ən zəruri, həm də ən mənalı leksik vahidləri hesab edilir (3, 32). Peşə-sənət leksikası, o cümlədən də ağacişləmə leksikası üslubi çalara malik leksika deyil və bu leksikadan emosionallıq, ekspressivlik yaratmaq, yaxud nitqin ifadəliliyini artırmaq məqsədilə istifadə olunmur. Ağacişləmə leksikasında sinonim sözlərin meydana çıxmasının bir neçə səbəbini göstərmək olar. Bunlardan biri ağacişləmə sənəti mərkəzlərinin Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində yerləşməsi və bu mərkəzlər arasında əlaqələrin zəif olmasıdır. Uzun əsrlər ərzində mərkəzləşmiş dövlətin olmaması iqtisadi əlaqələrə də ciddi təsir göstərmiş, ağacişləmə sənəti mərkəzləri əlahiddə şəkildə fəaliyyət göstərmiş, kustar üsulla əmtəə istehsalı bu sahədə aparıcı olmuşdur. Bu isə öz növbəsində məhəlli sözlərin həmin bölgədə ağacişləmə sənəti ilə məşğul olan şəxslərin nitqinə yol açmasını şərtləndirmişdir. Azərbaycan dilinin ağacişləmə leksikasının böyük bir qismini məhəlli sözlər təşkil edir ki, bu, ağacişləmə leksikasında həmin dövrün damğasını daşıyır.

Ağacişləmə leksikasında sinonimliyin meydana çıxmasının səbəblərindən biri kimi bu leksikadakı alınmaları göstərmək olar. M.Hengirmenə görə, sinonim sözlər daha çox yad mənşəli sözlərin türkcəyə gətirilməsindən törəyir. Bu səbəbdən də, ümumən, sinonim sözlərin biri yad mənşəlidir (11, 384). D.Aksana görə, müasir türk dilində göndermek və yollamak, yaxud bezmek, bıkmak, usanmak nümunələrində olduğu kimi, tam eyni mənada olduğu hesab oluna biləcək üzvlər də əslində ayrı köklərdən nəşət edən, müxtəlif dəyişmələr nəticəsində mənaca bir-birinə yaxınlaşmış sözlərdir (8, 514). Müəllif qeyd edir ki, sinonimik cərgəyə daxil olan yad mənşəli sözlərlə milli mənşəli sözlər yaratdıqları münasibət və bağladıqları üzvlər baxımından bir-birindən fərqlənir (8, 515).

Qeyd eləmək lazımdır ki, sinonimik cərgə əmələ gətirən sözlərin biri qohum türk dillərinə aid söz də ola bilər. Məsələn, ağacişləmə lesikasında "ağac" anlayışı ağac sözü ilə ifadə olunur. Lakin Azərbaycan dilinin Dərbənd şivəsində bu sözlə yanaşı tereg sözü də istifadə olunur. Bu şivədə "yaşıl, əkilmiş ağac" mənasında tereg, "inşaatda istifadə olunan ağac" mənasında isə ağac sözündən istifadə olunur. Müq. et: Tereg yıxılanda biz ona ağac diyədiğ; Yemişi (meyvəni) terefdən çöpliyəduğ (dərmək). Qovali tereglər bizi bağda çox var (ADDL, 486). Hər iki leksik vahid müasir türk dillərində müşahidə olunur. Belə ki, ağac sözü türkmən və tatar dillərində ağac, türk dilində ağaç, qaqauz dilində aaç, qazax və qaraqalpaq dilində ağaş, başqırd və xakas dillərində ağas, Tuva dilində ıyaş, çuvaş dilində yıvăs, qırğız dilində jıqaç şəklində işlənir. Ağac sözü “yaşıl, əkilmiş ağac” mənası ilə yanaşı, tikintidə “istifadə olunan ağac”, eləcə də “yandırmaq üçün hazırlanmış ağac” mənalarında da istifadə olunur (KTLS, 8-9; 15, 147)..  “Yaşıl, əkilmiş ağac” mənası  müasir qaraçay-balkar, kumuk, noqay dillərində terek, Krım-tatar dilində terek // derek, karaim dilində terək sözləri ilə ifadə olunur. XIV əsrə aid “Codex Cumanicus” abidəsinin dilində terek variantı özünü göstərir (KTS, 271). Eyni mənada uyğur dilində dərəx, özbək dilində daraxt, qırğız dilində darak sözləri işlənir. Bu söz fars dilindən alınma hesab olunur. Türk dillərində “ağac” anlayışı ifadə edən sözlərin areallar üzrə belə istifadəsi ayrı-ayrı türk dili qruplarında bu sözlərin fərqli dövrlərdə formalaşdığını göstərir. Azərbaycan dilinin Dərbənd şivəsində ağac sözü ilə yanaşı tereg sözünün işlən­məsi  bulqar və qıpçaq qrupu türk dillərinin təsiri hesab oluna bilər. Məlumdur ki, F.Zeynalovun təsnifinə görə, tereg sözünün "ağac" mənasında işləndiyi kumuk, qaraçay-balkar və karaim dilləri bulqar qrupuna, noqay və Krım-tatar dilləri isə qıpçaq qrupuna daxildir (7, 208-250). XIV əsrin əvvəllərinə aid edilən "Codex Cumanicus" abidəsi də qıpçaq dillərinin abidəsi hesab olunur.

Azərbaycan dilinin ağacişləmə leksikasında omonim və sinonim sözlərin araşdırılması aşağıdakı nəticələri əldə etməyə imkan verir:

1. Azərbaycan dilinin ağacişləmə leksikasında omonimlik müxtəlif səciy­yəli­dir. Belə ki, burada omonimlik münasibəti (1) ağacişləmə leksikasının özünün daxi­lində, (2) ağacişləmə leksikasına daxil olan sözlə digər peşə-sənət sözləri arasında, eləcə də (3) ağacişləmə leksikasına daxil olan sözlə həm ədəbi dil, həm də dialekt leksikası arasında özünü göstərir. Üçüncü qrupa daxil olan omonim sözlər digərləri ilə müqayisədə daha çoxdur.

2. Azərbaycan dilinin ağacişləmə leksikasında sinonimlik münasibəti omo­nim­liklə müqayisədə daha geniş yayılmışdır. Ağacişləmə ilə bağlı ayrı-ayrı məfhumları ifadə etmək üçün bir çox hallarda bir neçə leksik vahiddən istifadə olunur. Bu leksikada sinonim cərgənin ayrı-ayrı üzvləri məhəlli səciyyələri ilə seçilir ki, bu da ağacişləmə leksikasının formalaşdığı dövrdə ağacişləmə sənəti mərkəzlərinin zəif əlaqəsinin nəticəsidir. Sinonim sözlərin biri və ya bir neçəsi qohum və qohum olmayan başqa dillərdən alınmışdır ki, bu cəhət təkcə ağacişləmə leksikasına deyil, eləcə də digər tematik söz qrupları üçün də xarakterikdir.    

ƏDƏBİYYAT

1. Axundov A. Ümumi dilçilik. Dilçiliyin tarixi, nəzəriyyəsi və metodları, Bakı: "Maarif" nəşriyyatı, 1979. 254 səh.

2. Cəfərov S. Müasir Azərbaycan dili. Leksika, Bakı: Maarif, 1970. 235 səh.

3. Əfəndiyeva T. Azərbaycan dilinin leksik üslubiyyatı, Bakı: Elm, 1980. 250 səh.

4. Xəlilov B. Müasir Azərbaycan dilinin leksikologiyası, Bakı: "Nurlan" nəşriyyatı, 2008. 442 səh.

5. Qıpçaq M. Söz aləminə səyahət, Bakı: Bakı Universiteti nəşriyyatı, 2002. 242 səh.

6. Musayev M.M., Cəfərov Q.H. Azərbaycan dilinin funksional qrammatikası: morfologiyaya yeni baxışlar və leksematika, II cild, Bakı: (nəşriyyat göstərilməyib), 2014. 326 səh.

7. Zeynalov F. Türkologiyanın əsasları, Bakı: "Maarif" nəşriyyatı, 1981. 347 səh.

8. Aksan D. Her Yönüyle Dil (Ana Çizgileriyle Dilbilim), 5. Baskı, Ankara: Türk Dil Kurumu yayınları, 1995. 568 sah.

9. Atmaca E. Eski Oğuz Türkçesinden Günümüz Türkiye Türkçesine Eşgösterenlilik // Dil Araştırmaları, Sayı 12 Bahar 2013. 117-138 ss.

10. Erdem M. Oğuz Grupu Türk Lehçelerinde Eş Anlamlılık (Sinonymy) // Zeynep Korkmaz Armağanı, Ankara: Türk Dil Kurumu yayınları, 2004.  147-162 ss.

11. Hengirmen M. Türkçe Dilbilgisi, 8. Baskı, Ankara: Engin Yayın Evi, 2005. 611 sah.

12. Uçar İ. Türkçede Eş Anlamlılık ve Eski Anadolu Türkçesi Tıp Yazmalarında Eş Anlamlı Kelime Kullanımı // Zeifschrift für die Welt der Türken, Vol. 2, №1, 2010.  37-48 ss.

13. Балли Ш. Французская стилистика, Москва: Издательство иностранной литературы, 1961.394 стр.

14. Гасанов А.А. Омонимия в азербайджанском языке. Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора филологических наук, Баку: 1980. 40 стр.

15. Кулиев Э. Фитонимы в азербайджанском языке // Türk dillərinin tarixi-müqayisəli leksikologiyası məsələləri. I cild, Bakı: Kitab aləmi, 2004. səh.121-171.

16. Семенова Е.В. Омонимы в современном якутском языке. Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата филологических наук, Якутск: 2013. 20 стр.

17. Суюнов З.С. Омонимия ногайского языка. Диссертация на соискание ученой степени кандидата филологических наук, Махачкала: 2004. 147 стр.

18. Шмелев Д. Н. Современный русский язык. Лексика, М., «Просвещение», 1977. 335 с.

MƏNBƏLƏR

ADDL - Azərbaycan dilinin dialektoloji lüğəti, Bakı: "Şərq - Qərb", 2007. 568 səh.

ADİL - Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti. Dörd cilddə, Bakı: "Şərq - Qərb", 2006. I c. 744 səh.; II c. 792 səh.; III cild, 672 səh.; IV c. 712 səh.

ADŞOL - Behbudov S. Azərbaycan dili şivələrinin omonimlər lüğəti, Bakı: "Nurlan", 2003. 206 səh.

KTLS - Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü (Kılavuz Kitap), I, Ankara: Kültür Bakanlığı yayınları, 1992. 1183 s.

KTS - Kıpçak Türkçesi Sözlüğü (R.Toparlı, H.Vural, R.Karaatlı), 2. Baskı, Ankara: Türk Dil Kurumu yayınları, 2007. XV + 338 s.

 

Açar sözlər; ağacişləmə leksikası, omonim sözlər, sinonim sözlər

Резюме

В лексике резьбы по дереву азербайджанского языка широко распространены омонимы и синонимы. Слова из этого подвида такие слова, как резьба по дереву и других профессиональных, современных со словами, но и в отношении к литературному языку и диалектной лексики может быть омонимы. Словами

Слова из этой классификации могут быть омонимами и со словами, входящими в лексику резьбы по дереву, и с профессионально-отраслевыми словами, и с литературным и диалектическим литературным языком. А синонимы создают особый синонимичный ряд в этой лексике.

Ключевые слова: лексика резьбы по дереву, слова-омонимы, слова-синонимы.

 

Summary

Synonyms and homonyms are widely spread language factors in the wood curving vocabulary. Such kind of words can be homonyms of the wood curving vocabulary and also job-occupation related vocabulary, at the same time Azerbaijani literary language and dialects. Synonyms can make a special synonymous line within this lexics.

Key words: wood curving vocabulary, homonyms, synonyms.

 

Rəyçi: prof.T.M.Hacıyev

 

Sultan Seyidova

ALOVLU  NATİQİN  AFORİZMLƏRİ

Şərəfli ömür yolu az-az adamlara nəsib olur. Əsl  tarixi şəxsiyyətlər o kəslər sayılır ki, onlar tarixin özünü yaradırlar. Belə şəxsiyyətlərin adı tarixə böyük hərflərlə yazılır. Böyük Britaniya krallığının yarım əsrlik bir dövründə liderlik mövqeyini əldən verməyən Uniston Çörçill də belə şəxsiyyətlərdən biri olub. İyirmi beş yaşlarından ciddi fəaliyyətə başlayan Çörçill nəhəng və maraqlı siyasətçi, memar, rəssam, jurnalist, tarixçi, yazıçı və nəhayət, dünyanın bugünkü simasını müəyyənləşdirən şəxslərdən biri kimi dünyaya gəlmişdir. Ən başlıcası isə «… çox gözəl natiqlik qabiliyyətinə görə» aldığı Nobel mükafatı idi.  Dünyaya vətəninin, millətinin fədaisi kimi gəlmiş bu böyük insanın 1915-ci ilin noyabr ayında yubileyini keçirməyə  hazırlaşan ingilis xalqı çox  fəxrlidir.

Gənc Uinston hələ hərbi məktəbdə oxuduğu illərdən özünü məğrur, qüru­r­lu hesab edirdi. Onların ailəsinin yaşadığı üçarkalı Blenheym sarayının (Blen­heim palace)  axırıncı zalında bir nəslin – Marlboro  nəslinin haqqında yazılan əsərlər, müxtəlif dövrləri əhatə edən şəkillər, əşyalar, musiqi alətləri və s. sərgilənmişdir. Zalın axırında  divardan gənc Uinstonun hərbi geyimdə, çox gözəl formada bir şəkli vurulmuşdur. Həmin şəklin altında onun qızıl suyu ilə yazılmış  ilk hikmətli sözlərinə gözüm sataşdı: «Mən Blenheymdə iki çox vacib qərar qəbul etdim: anadan doğulmaq və evlənmək. Mən tamamilə qərarlarımdan məmnunam, hansı ki, hər ikisini də  təsadüfən qəbul etmişəm. Blenheymin ən məşhur oğullarından biri ser Uinston Çorçill». Bu qərarları verəndə o, artıq hərbi məktəbi qurtarıb çox sevdiyi evinə qayıtmışdı. Göründüyü kimi 25 yaşlı bir gənc təsadüfən dediyi fikirlərdə nə qədər güvənli, nə qədər qürürlü və məğrurdur. Onun özünə inamı ömrünün axırına kimi davam etdi, onu hikmətamiz bir zirvəyə ucaltdı.

Uinston Çörçillin Hindistanda və Sudanda  hərbi ekspedisiyalarda iştirak etməsi, 1899-1902-ci illərdə «Morninq Post» qəzetində hərbi jurnalist kimi fəaliy­yət göstərməsi onun dünyagörüşünün formalaşmasında xüsusi rol oynamışdır. Bu jurnalistlik fəaliyyəti gələcək yazıçılıq və natiqlik sənətinin əsasını qoymuşdur.

Xalqın sevgisini qazanmaq, milləti ustalıqla idarə etmək Çörçillin fəaliy­yətində bir o qədər də problemli məsələ olmayıb. Bir dəfə Parlamentdə məsələ qaldırıblar ki, bu kral, kraliça titullarını ləğv edək, bu nəyə lazımdır? – deyəndə U.Çörçill qətiyyətlə demişdir: «İngiltərə elə zəif dövlət deyil ki, bir kraliçanı da saxlaya bilməyə!»

O, ağıl və zəkası ilə öz dövlətini böyük məhəbbətlə idarə  etməyi bacarıb və bunu nümayiş etdirib: «Bir milləti idarə etmək beş uşağı idarə etməkdən asandır!»

Rudan düşmək onun xarakterinə zidd olan xüsusiyyətlərdən biridir. O, həmişə özündə cəsarət tapıb yenidən siyasi mübarizələrə atılıb. «Xəsarət insan  xarakterinin ən vacib  xüsusiyyətlərindən biridir. Xarakterin digər xüsusiyyətləri cəsarətin sayəsində inkişaf edir» - söyləyən baş nazir gələcəyə həmişə nikbinliklə baxır. Onun həyat tərzinin qəribə özünəməxsusluqları bu günə qədər də ingilis­lərin yaddaşından silinməmişdir. O, öz xarakteri ilə həmişə fərqlənib, sevilib, qəbul olunub. Şeiri, sənəti çox sevirmiş.

… Blenheym sarayına daxil olanda bizi U.Çörçillin səsi ilə qarşıladılar. O, mikrofonla çıxış edirdi, səsi – sədası sarayı bürümüşdür. Onun səsindəki emosionallıq insanları düşünməyə məcbur edirdi. İngilislər deyirdilər ki, Çörçill öz xasiyyəti ilə ətrafdakılara siraət edən, onları öz xarakterinə uyğunlaşdırmaq bacarığı olan koloritli bir şəxsiyyət idi. Məlumatçı bildirdi ki, uzun illərdir ki, bütün dünyadan «bu şlyapalı insanı» ziyarətçilər gəlir. Özü də axın-axın. O, hər dəfə bu alovlu natiqin adını  çəkəndə o qədər həyəcanlanırdı ki, hətta mənim ürə­yim əsirdi. Və öz-özümə fikirləşdirdim, ilahi, millət öz oğluna – görkəmli siyasətçi və mahir natiqinə nə qədər yüksək qiymət verir, onun qədirini, qiymtini  bilir.

Uinston Çörçill ədəbiyyat sahəsində  «… Çox gözəl natiqlik qabiliyyətinə görə» Nobel mükafatı alan ilk və yeganə hökümət başçısıdır. Yarım əsr ərzində Böyük Britaniya dövlətinə sədaqətlə xidmət edən, onun bir çox uğurlarına imza atan Çörçill təkcə böyük siyasətçi deyil, həm də zəmanəsinin görkəmli yaradıcı şəxsiyyətlərindən biri idi. Həmçinin dünyanın bügünkü simasını müəyyənləşdirən şəxslərdən biri. Əslində onu siyasət zirvəsinə aparan yol da, alovlu natiqlik səviyyəsinə yüksəldən zirvə də yaradıcı əməkdən – jurnalistikadan başlamışdı.  Sandxersdəki quru qoşunları məktəbini bitirdikdən sonra 1895-ci ildə leytenant Çörçill «Deyli qrafik» qəzetinin müxbiri kimi İspan – Amerika müharibəsinin qızışdığı Kubaya getmişdi. Göndərdiyi məqalə və xəbərlər təkcə operativliyi ilə deyil, həm də təsvirlərinin canlılığı ilə diqqəti çəkirdi.

1896-1897-ci illərdə Çörçill hərbi vəzifə borclarını yerinə yetirməklə bəra­bər yaradıcılığını da davam etdirmişdi. Bu dövrdə o, «Malakond səhra hissələ­ri­nin tarixi» kitabını, habelə ilk və son bədii əsərini «Savranola, Zauraniyada inqi­labın tarixi» romanını yazmışdır. 1899-cu ildə Çörçill zabit, həm də «Morninq post» qəzetinin hərbi müxbiri kimi Sudana göndərilmişdi. Orada topladığı materiallar əsasında «Çay müharibəsi. Sudanın yeni  fəthinin tarixi» kitabını çap etdirmişdir. O, son dərəcə  mürəkkəb dövlət işlərindən azacıq vaxt tapan kimi yaz­maqla məşğul olmuşdu. Təkcə qələmindən çıxan əsərlərin adları onun maraq dairəsi və dərin zəkası haqqında təsəvvür yaradır. 1923-1929-cu illərdə o, Birinci Dünya müharibəsinin tarixini əks etdirən dörd cildlik «Dünya böhranı»  kitabını yazmışdı. İngilis tarixçisi Troper-Rover bu kitabı «tarixdə ən parlaq hərbi memuarlar» kimi qiymətləndirmişdir.

Parlamentə seçildiyi illərdə Çörçill bütün qüvvəsini yaradıcılığa vermiş, nəslinin tarixinə müraciət edərək dörd cildlik «Marlboro. Onun həyatı və dövrü» əsərini tamamlamışdır.

O, qeyri-adi istedada malik natiq idi. Şifahi çıxışlarının hər biri əslində güclü məntiqi, fikir ardıcıllığı, ifadə tərzi, öz ritmi, kompozisiyası, süjeti olan bitkin əsər sayıla bilər. Onun 1946-cı il mart ayının 5-də Fulton şəhərindəki Vestminster kollecində səsləndirdiyi «Sülhün əzələləri», həmin ildə İsveçirənin Sürix Universitetində «Oyan, Avropa, oyan!» və s. çıxışları əslində, tarixi əsər­lərdir. Tarixən də belə olmuşdur. Antiq dövrün məşhur Roma və Yunan natiq­lərinin çıxışları yazıya  köçürülmüş və hər biri bir əsər kimi qiymətləndirilmişdir. Mən deyərdim  Çörçill yeni dövrünün ən güclü natiqi  olmuşdur.

1948-1954-cü illərdə Çörçill altı cildlik «İkinci Dünya müharibəsi» əsərini yazmışdı. Bu əsərdə tarixi faktlarla şəxsi memuarlar son dərəcə bacarıqla uzlaşdırılmışdır.

1953-cü ildə İsveç Akademiyası Uinston Çörçilli tarixi və bioqrafik əsərlərinin böyük ustalığına, habelə ən yüksək insani dəyərlərin müdafiəsinə yönəlmiş parlaq natiqlik məharətinə görə  yekdilliklə Nobel mükafatına layiq bilmişdi. Təqdimat mərasiminin keçirildiyi gün – dekabrın 10-da Çörçill Beynəlxalq konfransda olduğundan mükafatı İsveç kralından həyat yoldaşı  Klementina Hözye almışdı.

Ömrünün sonunda, yaşına və səhhətinə görə siyasi fəaliyyətindən uzaq­laşdığı dövrdə Çörçill dörd cildlik «İngilisdilli xalqların tarixi» əsərini tamam­layır. Qeyri-adi natiqlik qabiliyyətinə malik olan, doğma dilini hədsiz dərəcədə sevən siyasətçinin «öz dilini yaxşı bilməyən, başqasının dilini öyrənə bilməz»  ifadəsi artıq zərbi-məsələ çevrilmişdir. Çörçillin bu məşhur ifadəsi doğma dilə doğma  münasibətin vacibliyinin təzahürü idi.

2002-ci ildə Birləşmiş Krallıqda «BBC» teleradio şirkəti tərəfindən keçiril­miş bir milyondan çox insanın iştirak etdiyi sosioloji sorğuda alovlu natiq bütün dövrlərin ən dahi britaniyalısı seçilib.

Müdriklik, hikmətlilik klassikanın ən qabarıq, müsbət cəhətlərindən biridir. Müdriklik ənənəvi bir şəkildə, ana bətnindən gəlmə bir xüsusiyyət kimi ən yeni dövr üçün də yaşamış və yaşayır. Alovlu natiqliyin ən qüdrətli nümayəndəsi bütün dövrlərin ən dahi britaniyalısı U.Çörçill irsi bu cəhətdən diqqəti daha çox cəlb edir. Onun irsi müdrik kəlamlarla, həkimanə ifadələrlə çox zəngindir. Ənənəyə bağlılığını əyani şəkildə göstərmək müdrikliyi haqqında daha aydın və dolğun təsəvvür yaratmaq üçün, habelə müdrik kəlamların, nəsihətamiz fikirlərin özünün mühüm tərbiyəvi əhəmiyyətini nəzərə alaraq onun bədii, tarixi, avtobioqrafik əsərlərindəki, həmçinin alovlu çıxışlarındakı müdrik kəlamları toplayıb bu  məqaləni yazmağa təşəbbüs göstərdik. İndi isə bu alovlu natiqin məşhur aforizimlərindən bəzilərini oxuculara təqdim edirik (Bu aforizmlərin   tərcüməsinə professor Sevinc Məhərrəmova köməklik göstərmişdir).

1. Siz soruşursunuz ki, bizim məqsədimiz nədir? Mən bir sözlə cavab verə billə­rəm: qələbə – nəyin bahasına olursa olsun qələbə, terrora baxmayaraq qələ­bə, yol necə də uzun və çətin olsa da – qələbə; qələbəsiz həyata qalib gəlmək mümkün deyil.

2. Cəsarət haqqlı olaraq insanın ən birinci keyfiyyəti sayılır, çünki o elə bir  keyfiyyətdir ki, bütün qalan keyfiyyətlərin zəmanətidir.

3. İnsan üçün ən çətin iş əyilən divara dırmaşmaq, üzünü səndən çevirən qızı öpmək və nahardan sonra nitq söyləmək.

4. Sülhpərvər elə bir  şəxsdir ki, timsahı ümidlə yedirdir ki, timsah onu ən axırda yeyəcək.

5. Tarix mənə qarşı rəhmli olacaq, çünki mən onu yazmaq fikrindəyəm.

6. «Biz əlimizdən gələni edirik» deməyə ehtiyac yoxdur. Sən zəruri olan işləri görməklə uğur qazanarsan.

7. Heç kəs müharibədə uğura zamin ola bilməz, onu yalnız qazana bilər.

8. Gün işığında dayan və gördüklərinə məmnun ol.

9. Əgər müdriklik axmaqlıq kimi olsa və tez yayıla bilsə idi, bu siyasətdə böyük bir islahat olardı.

10. İnsan təsadüfən həqiqətə dəyib yıxılar, əsasən, o, cəld qalxar və yoluna davam edər.

11. Mən heç vaxt insanların səmimiyyətlə dediklərini qəbul etməmişəm, məhz o fikri ki, mən milləti ruhlandırıram. Onların hökmü möhkəm, amansız və sübut olunduğu kimi yenilməz idi. Bu bütün yer kürəsində yaşayan və şir ürəkli bir millət və irqi idi. Mənim bəxtim onda gətirdi ki, məni nərildəməyə (böyürməyə)  məcbur etdilər.

12. Gəlin dərslərimizdən nəticə çıxardaq. Heç vaxt, heç vaxt, heç vaxt inanmayın ki, müharibə sakit və asan olacaq… Həmişə yadınızda saxlayın ki, siz nə qədər də əmin olsanız ki, asanlıqla qələbə çalacaqsınız, müharibə heç vaxt olmazdı, əgər başqa adam fikirləşməsəydi ki, onun da buna imkanı  var.

13. Əgər biz keçmiş ilə indiki arasında münaqişə salsaq, onda biz gələcəyimizi itirərik.

14. Diktatorlar pələnglərin üstündə ora-bura çapırlar və onlardan düşməyə qorxurlar. Pələnglər isə qaçmağa başlayır.

15. Qeyd etməliyəm ki, mən bir qayda olaraq həyat tərzimin tələbi ilə siqara çəkirəm və içki içirəm. Ondan qabaq da və sonra da və lazım olsa, mən bunu hətta yemək vaxtı və yemək arası da edərəm.

16. Ölü quş yuvanı tərk etməz.

17. Biz hamımız həşəratıq. Ancaq mən inanıram ki, mən işıldaquşam.

18. Biz binalarımıza forma  veririk, sonra isə onlar bizə forma verir.

19. Bütün dünyanın tarixi belə bir faktla cəmlənə bilər ki, millətlər güclü olanda heç də həmişə ədalətli olmaz, lakin onlar ədalətli olmaq istyəndə, daha güclü olmurlar.

20. Nə qədər ki, mən vəzifə və əqidəmdən çıxış edərək iş görürəm, mən atma­calara və istehzaya fikir vermirəm. Mən hesab edirəm ki, onlar mənə ziyandan çox xeyir verəcək.

21. Sonsuz və daimi qeyri-müəyyənliksiz drama və insan həyatı dağılardı.

22. Mən özüm üçün aydınlaşdırdım ki, öz iş günümə iki saat əlavə edə bilərəm, əgər səhər yeməyindən  sonra bir saat gec yatmağa getsəm.

23. Fanatik elə bir şəxsdir ki, öz fikrini və mövzunu dəyişə bilməz.

24. Mən cavan olanda bir qayda olaraq günorta yeməyindən qabaq içki içmir­dim. İndi isə bir qayda olaraq mən bunu heç vaxt səhər yeməyindən qabaq etmirəm.

25. Əgər sən öz fəaliyyətini davam edə bilmirsənsə, yenə də var gücünlə işə giriş və düşün ki, sən həyatda düşmənlərə qarşı müharibədə nəyəsə nail olmaq üçün dünyaya gəlmisən.

26. Mən alkoqoldan daha çox götürmüşəm, nəinki alkoqol məndən götürüb.

27. Tək ağac qalsa, çox güclü böyüyər.

28. Bütün müdriklik yeni müdriklik deyil.

29. Mən Yaradanla görüşə hazıram. Yaradan isə mənimlə görüş kimi ciddi bir sınağa hazırdırmı – bu başqa məsələ.

30. Mən göylərdə olanda ilk million ili şəkil çəkməklə məşğul olacayam və bunu bütün dərinliyinə qədər dərk edəcəyəm.

31. Hər kəsin xarici adları istədiyi kimi tələffüz etməyə haqqı var.

32. İnsanlar üç qrupa bölünə bilər: ölümlə hesablaşanlar, ölümdən  qorxanlar və ölüm dərəcəsinə xirtdəyə yığanlar.

33. Şəxsən mən həmişə öyrənməyə hazıram, baxmayaraq ki, mən heç də xoşlamıram ki, məni öyrətsinlər.

34. Ailə nədən başlayır? Ondan ki, bir cavan oğlan bir qıza vurulur. Daha yaxşı alternativ hələ ki, yoxdur.

35. Cəmiyyət üçün ən yaxşı investisiya uşaqlara südü investisiya etmək.

36. Bizim aramızda, İmperiyamızda və ümumiyyətlə, bütün dünyada hər bir ev dustaqxanalardan başqa bizim cəsur, qorxmaz, usanmaz, yenilməz, sədaqətli, dünya müharibəsinin gedişini dəyişən təyyarəçilərimizə minnətdardır. Münaqi­şələr tarixində hələ ki, heç kim, heç vaxt, heç kəsə bu dərəcədə minnətdar olmayıb.

37. Bu son deyil, hətta sonun başlanğıcı deyil. Bu ola bilsin ki, başlanğıcın sonudur.

38. Qolf elə bir oyundur ki, onun məqsədi balaca topu buna mane olan alətlərlə daha bir  balaca çuxura salmaq.

39. Mən belə şey görməmişəm ki, insan öz ləyaqətini şişirtməklə onu artırsın.

40. Tarix öz titrəyən çırağı ilə keçmişin izi ilə sürünür və onun səhnələrini, əks-sədasını bərpa etməyə, yaşatmağa və keçmiş günlərin ehtirasını zəif işıqlarla alovlandırmağa çalışır.

41. Hər böhranda Kayzer məhv olurdu: məğlubiyyətə uğrayanda o, baş götürüb qaçmışdı, inqilabda  öz səlahiyyətindən imtina etmişdi, sürgündə  yenidən evlən­mişdir.

42. Kitab yazmaq bir növ sərgüzəştdir. Başlayanda kitab oyuncaq və əyləncədir, sonra o sənin xanımına, daha sonra ağana və daha sonra hökmdarına dönür. Son mərhələdə isə sən öz  qulluğuna qatlanaraq bu əjdəhanı öldürürsən və onu ictimaiyyətə tullayırsan (atırsan).

43. Artıq deyilmişdir ki, demokratiya hökümətin ən pis formasıdır, vaxtı ilə sınanan başqa formaları istinad etməklə.

44. Müharibə vaxtı həqiqət o dərəcədə  qiymətlidir ki, onu qarovulçular həmişə yalandan qorumalıdır.

45. Müharibə dustağı elə bir şəxsdir ki, səni öldürməyə çalışır və yıxılır, sonra isə sənə yalvarır ki, onu öldürməyəsən.

46. Bisavad insan üçün sitatlar kitabını oxumaq çox yaxşıdır… Sitatlar yadda qalaraq yaxşı fikirlər verir. Onlar həmçinin səni oxumağa və axtarışlara həvəsləndirir.

47. Ola bilsin, məsuliyyətsiz və haqlı olmaq məsuliyyətli və haqsız olmaqdan yaxşıdır.

48. Dediyini de və cümlənin qrammatik sonuna  çatarkən əyləş.

49. Gəlin öz vəzifələrimizi yerinə yetirək və elə dözümlü olaq ki, Britaniya İmperiyası və Dövləti min illərlə də davam etsə, insanlar desin: «Bu bunların ən gözəl vaxtları idi».

50. İtlər sizə aşağıdan yuxarı baxır. Pişiklər sizə yuxarıdan aşağı baxır. Yalnız donuzlar sizə öz tayları kimi baxır.

51. Mən yalandan deyə bilmərəm ki, rənglərə qarşı laqeydəm. Parlaq rənglərdən mən zövq alıram, zavallı qəhvəyi rəngə isə ürəkdən yazığım gəlir.

52. Sirr münasibətlə ölçülə bilməz. Əgər belə olsaydı, çoxları fikirləşə bilərdi ki, «Dərin Sirr» daha güclü və müəmmalıdır.

53. Siyasət müharibə kimi cəlbedici və təhlükəlidir. Müharibədə səni yalnız bircə dəfə öldürə bilərlər, siyasətdə isə dəfələrlə.

54. Pislik etmək daha asandır, nəinki onun qarşısını  almaq.

55. Həddindən artıq gələcəyi düşünmək səhvdir. Tale zəncirinin yalnız bir həlqəsini vaxtında tutmaq olar.

56. Ondan məzəli şey yoxdur ki, sənə güllə atsınlar və onun nəticəsi olmasın.

57. Kontinental insanların seksual həyatı var; ingilislərin isə butulkalarda isti suları var.

58. Çox vaxt güclü və sakit insan yalnız ona görə sakitdir ki, o bilmir nə desin və sakit qaldığına görə  güclü sayılır.

59. Qənaət çox yaxşı şeydir. Xüsusilə sənin valideynlərin sənin üçün bunu edəndə.

60. Hərənin öz günü var və bəzi günlər o birisi günlərdən uzun olur.

61. Mənim həyatım tamamlanıb, amma, hələ ki, sona çatmayıb.

62. Bu sosialist ideyasıdır ki, «gəlir» eyibdir. Mən hesab edirəm ki, əsl eyib zərər  çəkməkdir.

63. Ekspertlər  heç vaxt yuxarıda yox, əl altında olmalıdırlar. 

 

ИСТИФАДЯ ЕДИЛМИШ ЯДЯБИЙЙАТ

1. Бленхеймский дворец (Объект Мирового наследия). УНЕСЪО. Эреат Бритаин, Жарролд Публисщинэ, Норwicщ. 2008, 64 c.

2. Winston Churchill. Quotations. London, the Bridgewater Book Company, Pitkin Publishing, 2009, 44 p.

 

ХЦЛАСЯ

Аловлу натигин афоризмляри

Мягалядя Бюйцк Британийа краллыьынын йарым ясрлик бир дюврцндя лидерлик мювгейини ялдян вермяйян, ян башлыъасы «… чох эюзял натиглик габилиййятиня эюря» Нобел мцкафатчысы Унитсон Чюрчиллин щяйат вя фяалиййятиня гыса нязяр салыныр вя онун щикмятли сюзляри тягдим едилир.

РЕЗЮМЕ

Афоризмы блестящего  оратора

В статье речь идет о жизни и деятельности сэра Уинстона Черчилля – британского государственного и политического деятеля, премьер – министра Великобритании, военного журналиста, писателя, почетного члена Британской академии, лауреата Нобелевской премии по литературе, блестящего оратора, обладающего фантастическим  даром убеждения. В статье также даются мудрые высказывания Черчилля, передающие всю глубину, проницательность и остроумие этого гениального человека.

 

SUMMARY

The ardent orator¢ s aphorisms

The article deals with the life and activity of sir Winston Churchill, the British statesman and politician, the Prime Minister of the United Kingdom, the war journalist, writer, Honorary Member of the British Academy, laureate of the Nobel Prize in literature, brilliant orator who had fantastic gift of persuasion. In the article are also given Churchill¢ s wise aphorisms that represent this genius¢ s profundity, shrewdness and wit.

 

 

Qasımova Səbinə

İNGİLİS DİLİNDƏ SİNTAKTİK ÜSULLA İNŞAAT TERMİNLƏRİNİN YARANMASI VƏ ONLARIN AZƏRBAYCAN DİLİNDƏKİ QARŞILIQLARI

Gündən- günə inkişaf edən elmin və texnikanın ayrı- ayrı sahələri yeni- yeni anlayışların, proseslərin, əşyaların təzahüründə öz əksini tapır. Bu yeni yaranan anlayışlar, proseslər və əşyaları adlandırmaq üçün xüsusi nominasiyalar qəbul edilir. Bu nominasiyalar   hər bir dilin lüğət tərkibinin xüsusi bir qatı olan terminoloji leksika, başqa sözlə desək terminlər adı altında dilin lüğət fondunun terminoloji bazasına daxil olur. Hər bir cəmiyyətin siyasi- iqtisadi, ictimai- mədəni həyatının inkişafı yeni- yeni terminlərin təşəkkülü nəticəsində dilin terminoloji bazasının zənginləşməsinə, artmasına səbəb olur [1, 84]. S. Sadıqova dilçiliyin xüsusi şöbəsi olan terminologiyanın tədqiqat obyekti olan termini belə səciyyələndirir: “...termin elm və texnikanın, iqtisadiyyat və mədəniyyətin müxtəlif sahələrində məntiqi cəhətdən dəqiq formalaşmış spesifik anlayışları ifadə edən, adlandıran, xüsusi funksiya daşıyan, definisiyaya malik söz və söz birləşməsidir. “Terminologiya” anlayışı isə bir mənada dilin terminoloji sistemini öyrənən bölmədir” [2, 18]. Termin anlayışının mahiyyətini izah edən   bu tərifdən terminlərin təkcə bir sözdən deyil, eyni zamanda söz birləşməsindən də ibarət olduğu anlaşılır. Quruluşunun sadə və mürəkkəbliyindən asılı olmayaraq terminlər monosemantik sözlər kimi dəyərləndirilir [3, 103] və onların öyrənilməsinin hər bir dilin leksikoloji sistemi üçün əhəmiyyəti vurğulanır [4, 3]. Iki və daha artıq sözün  birləşməsindən ibarət olan terminlər termin yaradıcılığının sintaktik üsuluna aid edilir [5, 65- 85].  Müasir terminoloji sistemin mühüm bir hissəsini əhatə edən sintaktik üsulla əmələ gələn leksik terminlər S. Sadıqovanın qeyd etdiyi kimi “iki və daha artıq sözün birləşərək mürəkkəb söz və söz birləşməsi şəklində elmi anlayışı ifadə edir” [5, 65]. İngilis dilində termin yaratmanın növlərindən birinin sintaktik üsulla termin yaratma olduğu faktı tədqiqatlarda göstərilir [6, 11]. İngilis dilinin terminoloji sistemində özünəməxsus yer tutan sintaktik üsulla yaranan inşaat terminləri inşaat sahəsində baş verən mürəkkəb proseslərin, hadisələrin, ixtiraların ifadə forması kimi çıxış edir. Sintaktik yolla termin yaradıcılığının iki üsulu fərqləndirilir: 1. Leksik- sintaktik üsul; 2. Morfoloji- sintaktik üsul. [5, 66].

I. Leksik- sintaktik üsulla yaranan  mürəkkəb inşaat terminlərdə heç bir morfoloji  göstəricilərdən istifadə olunmur. Bu üsulla yaranan inşaat terminlərini təşkil edən sözlər qrammatik vasitələrin iştirakı olmadan birləşərək yeni termin əmələ gətirirlər.  Belə terminlər quruluş baxımından üç cür olurlar: 1) Bitişik yazılan mürəkkəb inşaat terminləri; 2) ayrı yazılan mürəkkəb inşaat terminləri; 3) defislə yazılan mürəkkəb inşaat terminləri. Məsələn:

Leksik- sintaktik üsulla yaranan və  bitişik yazılan mürəkkəb inşaat terminləri: Blacksmith (dəmirçi); stonemason (daş ustası, bənna); foreman (prorab); locksmith (çilingər); tinsmith (tənəkəçi, qalayçı); workman (fəhlə, işçi); sandstone (qum daşı);  limestone (əhəng daşı); brickwork (kərpic işi);  woodwork (taxta işi); lathwork (taxta qəlib (inşaat işlərində; içinə beton tökülən və beton quruduqdan sonra sökülən taxta qəlib)); framework (ferma, çatı (tikinti işlərində), korpus, çərçivə); steelwork (polad iş); fireproof (odadavamlı); waterproof (su keçirməyən);   acid- proof  (turşuya davamlı); wallplate (divar tiri); aircraft (təyyarə, aviasiya); sandwich wall (divarın laylı konstruksiyası); bathroom (vanna otağı); sawdust (taxta yonqarı); archway (arka altı keçid); staircase (pilləkən);

softwood (yumşaq ağac materialı); hardwood (bərk ağac materialı); multistorey (çoxmərtəbəli); to overlap (bir- birinin üstünü örtmək (kərpic)); to whitewash (ağartmaq (divarı)) və s.

Leksik- sintaktik üsulla yaranan və ayrı yazılan mürəkkəb inşaat terminləri: flat roof (yastı dam); water main (əsas su xətti); terra cotte (terrakota; şirəsiz keramika məmulatı); frame construction (karkas konstruksiyası); cast iron (çuqun); dead weight (bütün konstruksiyanın çəkisi); portland cement (portland sement); mass concreter (massiv beton); plain concrete (armatursuz beton); slag concrete (şlak beton); cast gas concrete (tökmə qaz beton); water supply (su təchizatı); master plan (baş plan, əsas plan); gas concrete (qaz beton);

Leksik- sintaktik üsulla yaranan defislə yazılan mürəkkəb inşaat terminləri: damp- proof course (rütubət keçirməyən təbəqə); in- situ concrete (monolit beton); hollow- section concrete (içi boş beton); top- soil (torpağın şuma yararlı hissəsi, üst qatı); blue- print (proyekt, plan); span- roof (iki tərəfə maili dam); blast- furnace slag (domna şlakı); ash- pit (küllük); air- cock (yelçəkən kran); bib- cock (1.burnu aşağı əyilmiş kran;2. Su kəməri kranı); bib-tap (Su kəməri kranı); flat- plate (list şəkilli, yastı); sub- house drain (evdə kanalizasiya); window- frame (pəncərə çərçivəsi);

Birinci tərəfi ixtisar olunmuş söz, ikinci tərəfi şəkilçisiz olan mürəkkəb quruluşlu bitişik yazılan inşaat terminləri: ferroconcrete  (dəmir beton); autoclave (avtoklav (mayeni yüksək təzyiq altında qızdırmaq üçün kip bağlanan qazan));

Birinci tərəfi ixtisar olunmuş söz, ikinci tərəfi şəkilçisiz olan mürəkkəb quruluşlu ayrı yazılan inşaat terminlər. Terminoloji birləşmələrin düzəlməsində abreviatura və qısaltmalar əsas yollardan biri kimi dəyərləndirilir [7, 232; 8, 50-51]. İngilis dilində mürəkkəb inşaat terminlərin arasında da bu üsulla formalaşan terminlər var. Məsələn: prefab panel (əvvəlcədən zavodda yığılmış panel); precast concrete (tökmə beton); I- section (ikitavrlı tir); I- beam (ikitavrlı tir);

Komponentləri sözönü vasitəsilə birləşən mürəkkəb quruluşlu inşaat terminləri. A. İ. Smirnitski belə mürəkkəb sözləri “daxili sintaksisin” köməyi ilə yaranan mürəkkəb sözlər adlandırır [9, 136]. Belə ki, belə mürəkkəb sözlər xarici görünüşcə söz birləşməsini, yaxud cümləni xatırladır, yəni komponentlərin birləşməsi sözönünün köməyi ilə reallaşır: a block of flats (çoxmənzilli ev); stand-by-pump- ehtiyat nasosu; time of setting- özünü tutma vaxtı; fast- to- light paint-işığa dayanıqlı boya; crown of arch- tağın açarı; bed of mortar- məhlul təbəqəsi; bed of brick- kərpic hörgü döşəyi;

II. Morfoloji- sintaktik  üsulla yaradılan mürəkkəb quruluşlu  inşaat terminləri. Bu tip terminlər onları  təşkil edən komponentlərin ən azı birinə morfoloji əlamətlər- həm leksik, həm də qrammatik şəkilçilərin birləşməsi sayəsində  yaranır. Bu tipə aid olan inşaat terminləri öz quruluşları, formalaşma yollarına görə aşağıdakı qruplara ayrılırlar:

Birinci tərəfi şəkilçisiz, ikinci tərəfi sözdüzəldici şəkilçi qəbul edən və bitişik yazılan mürəkkəb quruluşlu inşaat terminləri. Məsələn: bricklayer (kərpic ustası, bənna); hidrotechnician (hidrotexnik); skyscraper (göydələn); multistoreyed (çoxmərtəbəli);

Birinci tərəfi şəkilçisiz, ikinci tərəfi sözdüzəldici şəkilçi qəbul edən və ayrı yazılan mürəkkəb quruluşlu inşaat terminləri. Məsələn: civil enginner (mühəndis, mülki mühəndis);  sanitary engineer (sanitar xəttləri üzrə mühəndis); house painter (ev rəngsazı); loose masonry (quru hörgü (qatışıqsız));

Birinci tərəfi sözdüzəldici şəkilçi qəbul edən, ikinci tərəfi şəkilçisiz  ayrı yazılan mürəkkəb quruluşlu inşaat terminləri. Məsələn: Building engineer (tikinti mühəndisi); pumping station (nasos stansiyası); populated area (əhali yaşayan ərazi); reinforced concrete (dəmir beton); slanting roof (maili dam); construction technique (tikinti texnikası); binding materials (yapışdırıcı materiallar); bearing structures (aparıcı tikililər); ferrous metals (qara metal); stainless steel (paslanmayan dəmir); electric power (elektrik enerjisi); granulated slag (dənəvərlənmiş, xırdalanmış şlak); foamed slag (köpüklü şlak); processed water (təmizlənilmiş su);  heating system (istilik sistemi); boiler house (qazanxana); continuous beam (dalbadal, arasıkəsilməz tir); manula labour (əl əməyi); vaulting horse (at);

Birinci tərəfi şəkilçisiz, ikinci tərəfi sözdüzəldici şəkilçi qəbul edən defislə yazılan mürəkkəb quruluşlu inşaat terminləri. Məsələn: ball- bearing (diyircəkli podşipnik); air- cured (açıq havada möhkəmlənmiş);

Birinci tərəfi sözdüzəldici şəkilçi qəbul edən, ikinci tərəfi şəkilçisiz  ayrı yazılan mürəkkəb quruluşlu inşaat terminləri. Məsələn: air- cured gas concrete (açıq havada möhkəmləşmiş qaz beton); living- room (ümumi otaq); sitting room (qonaq otağı); dining- room (yemək otağı);

Hər iki tərəfi sözdüzəldici şəkilçi qəbul edən ayrı yazılan mürəkkəb quruluşlu inşaat terminləri. Məsələn: mechanical engineering (mexaniki mühəndislik); central heating (mərkəzi istilik sistemi);

Birinci tərəfi həm prefiks- ön şəkilçi, həm də suffiks- sonluq qəbul edən, ikinci tərəfi şəkilçisiz işlənən mürəkkəb quruluşlu inşaat terminləri: non- ferrous metals (əlvan metal); prestressed concrete (əvvəlcədən sıxılmış beton); prefabricated unit (əvvəlcədən zavodda yığılmış hissə- panel); 

İngilis dilində sintaktik üsulla yaranan inşaat terminləri komponentlərinin nitq hissələri ilə ifadəsi baxımından aşağıdakı qruplara ayrılır:

Hər iki tərəfi isimlə ifadə olunan sintaktik üsulla yaranan inşaat terminləri. Belə inşaat terminləri isim+isim sıralanmasına əsasən düzəlir: workman (fəhlə, işçi); sandstone (qum daşı);  limestone (əhəng daşı); brickwork (kərpic işi); 

Birinci tərəfi sifətlə, ikinci tərəfi isimlə ifadə olunan sintaktik üsulla yaranan inşaat terminləri. Belə inşaat terminləri sifət+isim sıralanmasına əsasən düzəlir: dead weight (bütün konstruksiyanın çəkisi); flat roof (yastı dam); continuous beam (dalbadal, arasıkəsilməz tir); central heating (mərkəzi istilik sistemi); blue- print (proyekt, plan); softwood (yumşaq ağac materialı); hardwood (bərk ağac materialı);

Birinci tərəfi sayla, ikinci tərəfi isimlə ifadə olunan sintaktik üsulla yaranan inşaat terminləri. Belə inşaat terminləri say+isim sıralanmasına əsasən düzəlir: one-storey house (birmərtəbli ev); one- coat work (birqatlı suvaq); two-  span bridge (iki aşırımlı körpü); three- pipe system (üçboru sistemi);

Birinci tərəfi indiki zaman feli sifəti ilə, ikinci tərəfi isimlə ifadə olunan sintaktik üsulla yaranan inşaat terminləri. Belə inşaat terminləri indiki zaman feli sifət+isim sıralanmasına əsasən düzəlir: binding materials (yapışdırıcı materiallar); bearing structures (aparıcı tikililər); pumping station (nasos stansiyası); slanting roof (maili dam);

Birinci tərəfi keçmiş zaman feli sifəti ilə, ikinci tərəfi isimlə ifadə olunan sintaktik üsulla yaranan inşaat terminləri. Belə inşaat terminləri keçmiş zaman feli sifət+isim sıralanmasına əsasən düzəlir: populated area (əhali yaşayan ərazi); reinforced concrete (dəmir beton);

Birinci tərəfi isimlə, ikinci tərəfi indiki zaman feli sifəti ilə ifadə olunan sintaktik üsulla yaranan inşaat terminləri. Belə inşaat terminləri isim+  indiki zaman feli sifəti sıralanmasına əsasən düzəlir: ball- bearing (diyircəkli podşipnik);

Birinci tərəfi isimlə, ikinci tərəfi keçmiş zaman feli sifəti ilə ifadə olunan sintaktik üsulla yaranan inşaat terminləri. Belə inşaat terminləri isim+  keçmiş zaman feli sifəti sıralanmasına əsasən düzəlir: air- cured (açıq havada möhkəmlənmiş);

Birinci tərəfi sifətlə, ikinci tərəfi indiki zaman feli sifəti ilə ifadə olunan sintaktik üsulla yaranan inşaat terminləri. Belə inşaat terminləri sifət+indiki zaman feli sifəti sıralanmasına əsasən düzəlir: mechanical engineering (mexaniki mühəndislik); central heating (mərkəzi istilik sistemi);

Birinci tərəfi zərf, ikinci tərəfi fellə ifadə olunan sintaktik üsulla yaranan inşaat terminləri. Belə inşaat terminləri zərf+fel sıralanmasına əsasən düzəlir: overlap (bir- birinin üstünü örtmək (kərpic üçün)); overhang (tirin artırması);

S. Sadıqova sintaktik üsulla yaranan mürəkkəb quruluşlu terminləri təşkil edən komponentlərin semantikası nöqteyi- nəzərindən dörd qrupda  fərqləndirir [5, 73-74]. İngilis dilində sintaktik üsulla yaranan mürəkkəb quruluşlu inşaat terminlərini komponentlərinin  ifadə etdiyi məna görə aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar:

1. Hər iki komponenti öz həqiqi mənasını itirib vahid bütöv şəklində yeni terminoloji məna kəsb edən mürəkkəb inşaat terminləri: blue- print (proyekt, plan); boiler house (qazanxana); vaulting horse (at (tikintidə alət));

2. Komponentlərindən biri terminoloji mənasını saxlayan, digəri mənasını itirən mürəkkəb inşaat terminləri: air- cured (açıq havada möhkəmlənmiş); bearing structures (aparıcı tikililər);

3. Hər iki komponenti öz həqiqi mənasını vahid bütöv daxilində saxlayan mürəkkəb inşaat terminləri: central heating (mərkəzi istilik sistemi); reinforced concrete (dəmir beton);

İngilis dilinin leksik bazasının böyük bir layını təşkil edən sintaktik üsulla yaranan mürəkkəb quruluşlu inşaat terminlərinin düzəlmə yollarının araşdırılması bu terminlərin komponentlərinin ən çox sadə, düzəltmə və bəzən mürəkkəb quruluşlu sözlərdən ibarət olduğunu göstərir. Yazılış baxımından mürəkkəb inşaat terminləri bitişik, ayrı və defislə yazılır. Sintaktik üsul ilə yaranan mürəkkəb quruluşlu inşaat terminlərini təşkil edən komponentlər isim+ isim, sifət+ isim, say+ isim, indiki zaman feli sifəti+ isim, keçmiş zaman feli sifəti + isim, zərf+ fel birləşməsindən ibarətdir.

İngilis dilində sintaktik üsul ilə yaranan mürəkkəb quruluşlu inşaat terminlərini təşkil edən komponentlər mürəkkəb bütöv daxilində üç şəkildə təzahür edə bilirlər. Belə ki,  mürəkkəb bütöv daxilində bəzi inşaat terminlərinin hər iki komponenti öz həqiqi mənasını saxlaya bilir, bəzilərində hər iki komponent öz semantikasından uzaqlaşır, bəzilərində isə komponentlərin biri əsas mənada, digəri isə məcazi mənada işlənir.

 

İstifadə olunmuş ədəbiyyat:

Cəfərov S. Müasir Azərbaycan dili. Leksika. Bakı- “Maarif” nəşriyyatı- 1982.

Sadıqova S. Azərbaycan dilinin terminologiyası. Bakı- “Elm” nəşriyyatı- 2011.

Hajiyeva A., Najafli E. Contrastive lexicology. s.63.  Baku-“Science and Education”-2010.

Qazıyeva S. Q. İngilis və Azərbaycan dillərində neft terminlərinin linqvistik təhlili, onların formalaşmasında tərcümənin rolu. Avtoreferat. Bakı- 2006.

Sadıqova S. Azərbaycan ədəbi dilində termin yaradıcılığı prosesi. Bakı- “Elm” nəşriyyatı- 2010.

Hüseynzadə J. A. İqtisadiyyat terminlərinin linqvistik təhlili. (Azərbaycan və ingilis dillərinin materialları əsasında) Avtoreferat. Bakı- 2011.

Arnold I. V. The English Word.  Moscow- “Visshaya schola”- 1986.

Abdulrahimova K. A Guide to English Word-Study. Baku-“Science and Education”-2013.

Смирницкий А. И. Лексикология английского языка. Москва-

издательство «Литературы на иностранных языках»-1956.

Rəhimov R. İnşaat işlərinə dair ingiliscə- Azərbaycanca lüğət.Bakı- “Elm”- 2000.

Англо- русский политехнический словарь. Под редакцией А. Е. Чернухина. Москва-«Русский язык»-1976.

Мюллер В. К. Англо- русский словарь. Москва-«Русский язык»-1985.

 

Açar sözlər: sintaktik üsul, inşaat terminləri, terminologiya, söz yaradıcılığı.

Keywords: syntactic way, construction terms, terminology, word formation.

Ключевые слова: синтактический путь, строительные термины, терминология, слово производство.

 

                                                   

Summary

                This article deals with the formation of the construction terms with the syntactical way in the English language and their equivalents in the Azerbaijani language. Due to the analitic structure of the English language a number of construction terms are formed with the help of syntactical way. Here is shown the ways which form new construction terms from  nouns, adjectives, numerals and participles. The construction terms are analysed according to the parts of speech with which their componenets are expressed.

 

Резюме

В этой статье рассматриваются формирование строительных терминов с синтаксическим путем в английском языке и их эквивалентами на азербайджанском языке. Из-за аналитической структуры английского языка многие строительные термины сформированы с помощью синтаксического пути. Здесь показаны пути, которые формируют новые строительные сроки из существительных, прилагательных, чиcлительных и причастий. Строительные термины проанализированы согласно частям речи, с которыми выражены их компоненты.

 

 

Ряйчи:  дос. А.Т.Ялийева

 

Şahbazlı Çinarə

NƏZAKƏTLİLİYİN QEYRİ-LİNQVİSTİK TƏHLİLİ

Siyasi aləmdə nəzakətlilik bildirən ifadələrə çox rast gəlinir. Hər bir siyasətçi publika qarşısında çıxış edən zaman onun böyük bir kütlə tərəfindən izlənildiyindən agahdır. Buna görə də onlar öz fikirlərini son dərəcə aydın ifadə etməli və aqressiv olduqlarını büruzə verməməlidirlər. Mübahisə yaranan zaman, onlar siyasi strategiyadan istifadə etməklə daha rahat olduqlarını göstərməlidirlər. Məsələn, siyasətçilərə fikir söylədikləri zaman “şəxsi” işarələrdən istifadə etməyə icazə verilmir. Eyni zamanda onlar bir-birlərinə öz adları ilə müraciət edə bilməzlər, məhz icra etdiyi vəzifədən asılı olaraq titullarla müraciət etməlidirlər. Məsələn,Your Highness, Excellency(zati-aliləri), Mr. Minister(cənab nazir) və.s. [4,87] Prezident nitqində öz fikirlərini xahiş deyil, daha çox tələb formasında ifadə etməlidir. Deməli, siyasət aləmi üçün də ən ideal strategiya nəzakətlilikdir.

Həkim və xəstələr arasındakı münasibət, nəzakətlilik strategitasının düzgün seçilməsi çox mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bəzən həkimlər xəstəliyin nə dərəcədə ağır olmasından asılı olaraq üzlərində xəstə yaxınları və xəstə tərəfindən müəyyən həyəcan yarada biləcək ifadələr yaradırlar. Təbii ki, bu başadüşüləndir. Amma həkim mümkün olduğu qədər nəzakətli olmalı və pasiyentə xəstəlik haqqında məlumat verməli, müəyyən suallar soruşmağa imkan yaratmalı və onu tezliklə sağalacağına inandırmalıdırlar.

Bu zaman belə bir sual meydana çıxır. Xəbərin yaxşı və ya pis olduğu nəzərə alınarsa nəzakətlilik nəzəriyyəsi necə seçilməlidir? Təhlükə daha böyük olarsa nəzakətlilik nəzəriyyəsinə daha çox diqqət yetirilməlidir. Aydın məsələdir ki, pis xəbərlər yaxşı xəbərlərdən daha təhlükəli olur. Məhz buna görə də, bu hallarda insanlar qarşı tərəfə münasibətdə daha həssas və nəzakətli davranmalıdırlar. [5,97]

Qeyd edim ki, müasir tədqiqatların əsas məqsədi aşağıdakılardan ibarətdir:

Nəzakətliliyin qeyri-linqvistik əlaqələrini təhlil etmək

Nəzakətliliyin qeyri-linqvistik əlaqələrinin beynəlxalq vahid və ya həmin ölkənin mədəni xüsusiyyətlərinə uyğun səciyyəvi xarakter daşımasını izah etmək

Müasir sosial psixoloji tədqiqatlarda əsasən (Field,1991; Holtgeous, Yang 1990, 1992) nəzakətlilik strategiyasına dair əhəmiyyətli cavablar tapmışlar. Belə biliklər nəzəriyyənin genişləndirilməsinə və daha da dəqiqləşdirilməsinə böyük töhvələr vermişdir.[6,57] Ancaq metodoloji tərəfdən süni xarakter daşıyırdı və sadəcə nəzəriyyənin linqvistik tərəflərini təhlil etməklə məhdudlaşırdı. Əslində bir sıra alimlər məsələyə daha təbii yanaşmaq və real həyat biliklərini verbal və ya qeyri-verbal ünsiyyət vasitəsi ilə həyata keçirmək istəyirdilər.

Məsələn, yazılı şəkildə edilən sorğu-test əvəzinə iştirakçılardan hədəfləri ilə ünsiyyət qurmaq, öz fikirlərini məhz söhbət zamanı onlara çatdıra bilmək, onlar üçün uyğun olan informasiyanı qəbul edə və ya ötürə bilmək şəraiti yaradılması, real ünsiyyət formalarının həyata keçə bilməsi üçün daha əlverişli məqamdır.

Bu kimi məsələlərin təhlilində mənfi və müsbət nəzakətlilik ünsiyyət zamanı meydana çıxır. Braun və Levinsonun nəzakətlilik nəzəriyyəsi iki mühüm ideya-üz məfhumu və rasionallıq üzərində formalaşıb.

Üz məfhumu bir kəsin özünü təqdim etməsi üçün şəxsi imic hesab olunur. Bu analayış da öz növbəsində iki hissəyə-pozitiv( müsbət) və neqativ(mənfi) nəzakətliliyə bölünür. Əgər müsbət nəzakətlilikdə məqsəd başqaları tərəfindən rəğbət və hörmət qazanmaq, qiymətləndirilməkdirsə, mənfi nəzakətlilikdə isə hərəkət daha sərbəst olur. Sübut olunmuşdur ki, insan üzü daim eyni qala bilən, eyni ifadəni özündə ehtiva edən orqan deyildir.[ 1,61] Üz ifadəsi tamami ilə dəyişə, itə və ya olduğu kimi saxlanıla bilər. Yəni bu proses tədricən qarşıdakı şəxsin davranış və söhbətlərindən asılı olaraq inkişaf edir. Deməli, hər bir fərd üzündəki qorxulu, hədələyici ifadələri yumşaltmaq üçün öz davranışlarını diqqətlə izləməlidir. Üz hədə davranışları digərlərinin ehtiyacıarına zərər verən nitq davranışlarına aid edilə bilər. Nəzakətlilik nəzəriyyəsi bir kəsin öz nitqində həqiqəti,hiss və həyəcanını və səmimiliyi saxlamaqla məqsədinə nail olması üçün faydalı vasitə olmalıdır.

Ümumiyyətlə nəzəriyyə göstərir ki, müsahiblər, tərəflər bir-biri ilə əlaqə saxlamalıdırlar. Onlar əks tərəfin istəklərinə qarşı dərhal, tələsik narazı, hədələyici üz ifadələri göstərməməlidirlər. Leech öz əsərində belə izah verirdi: Bu, elə bir davranış qaydasıdır ki, burada insanların özlərini bəyan və təsdiq etmələri əsas məqsəd hesab olunur.[3,104]

 Beləliklə, natiqlər və gözəl nitqə sahib olanlar nəzakətlilik nəzəriyyəsini hədələri azaltmaq, minimuma endirmək strategiyası kimi qəbul etməlidirlər. Müsbət nəzakətlilik tərəflər arasında qarşılıqlı hörmət və diqqəti münasibətdə saxlayan tərəflərin ifadəsi kimi təsvir olunur. Mənfi nəzakətlilik zamanı isə tərəf müqabilləri bir-biri ilə birbaşa münasibətdən çəkinir.

Qeyd edim ki, Leech müraciət olunacaq terminləri üç formada təqdim edirdi. Birincisi , diqqət cəlb edən əlaqələr, terminlər, ikincisi, tərəf müqabili təyin edən terminlər, üşüncüsü isə danışan və dinləyən arasında əlaqələrin qorunub saxlanılmasına xidmət edən terminlər. Məhz sonuncu forma müsbət nəzakətliliyə xidmət edən vasitə hesab olunurdu. Bu zaman aşağıdakı kriteriyalar meydana çıxır və müsbət nəzakətlilik strategiyasında istifadə olunacaq, tərəf müqabilinə ünvanlanacaq sözlərin düzgün səciyyələndirilməsində istifadə olunur.[2,47]

Söhbətin başlanğıcında deyiləcək sözlər hələ nəzərdə tutulmur. Birinci hissədən sonra artıq müraciət olunacaq fikirlər formalaşırsa və söhbətdə iki nəfərdən çox iştirakçı olmazsa, bu zaman deyilə biləcək sözlər təxminən əvvəlcədən formalaşmış olur.

Əgər söhbət zamanı iki nəfərdən çox iştirakçı olmazsa, bu zaman cümlənin ortasında belə müsbət nəzakətlilik strategiyasının işlənməsi nəzərdə tutulur.

Bəzən isə iştirak edən şəxslərin sayının çoxluğuna baxmayaraq, müsbət nəzakətlilik strategiyası ən son anda istifadə olunur.

Bu kimi terminlər müsbət nəzakətlilik strategiyasında bir çox funksiyalar yerinə yetirir. Əvvəla onlar kateqoriyalara bölünür və vəziyyətə uyğun olaraq nəzərə alınır. Ikincisi, situasiyalar özləri də iki qrupa bölünür: müraciət edənin irəli sürdüyü müəyyən tələblər və bu tələblərin mövcud olmadığı vəziyyət. Kateqoriyalaşma ünvanlanacaq sözləri daha aydın şəkildə funksiyalara ayırmağa yardımçı olur. Əgər fikir ifadə olunursa lakin situasiyada heç bir tələb irəli sürülmürsə bu münasibət daha çox dostluq xarakteri daşıyır. Hətta tələb belə irəli sürülərsə, bəzən müəyyən sözlər, istifadə olunan terminlər tələbin təhdid dərəcəsini azaldır. Tələb ifadə olunmayan situasiyaya “salamlama, tərifləmə, üzrxahlıq, təbriketmə, yaxınlıq” kimi hisslər və davranışlar daxildir. Tələb irəli sürülən ikinci situasiyaya isə “sual, xahiş, təklif, imtina, rədd və razılaşmama” kimi davranış qaydaları daxildir.

Bəs bu müxtəlif üsullar fərqli strateqiyaları necə birləşdirir? Digər strateqiyalara nisbətən ən nəzakətli strategiya mesajların qeyri rəsmi sənəd üslubu vasitəsi ilə birləşdirilməsidir. Bir çox tətqiqatlara əsasən qeyri-rəsmi sənəd strategiyası natiqlərə istədiklərini daha sərbəst şəkildə ifadə etməyə imkan verir və bu strategiyalar dilin vasitəsiz şəkildə ifadə olunan istifadə formalarıdır. Qeyri-rəsmi sənəd (off-record) strategiyası xüsusi ilə ünsiyyətin non-verbal (qeyri-şifahi) üsulları üçün təsirlidir.

Qeyri-verbal və ya qeyri-linqvistik davranış son dərəcə ümumidir və verbal (şifahi) yolla əlaqələnə bilməyən fikir və hisləri birləşdirmək üçün daha tez-tez istifadə olunur. Belə davranış vəziyyətin “həqiqi” mənasını ifadə etmək, əlaqələndirmək üçün işlədilir. Beləliklə, qeyri-linqvistik hərəkətlər natiqə səs tonunun ifadə vasitələri ilə hər hansı bir məlumata eyham vurmağa, təklif etməyə imkan .

                Misal olaraq Kity və Lili adlı rəfiqələrin dialoquna fikir verək.

Səssiz fikir ifadə strategiyası

Lili thinks: “ I wish Kity would make me eat .” Lili bu strategiyadan istifadə edərək bir az esebi, bir az zarafatcıl şəklində fikrini belə ifadə edə bilər. “Make me eat.” Bu zaman Kity Lili sakit tərzdə və müsbət simasını görüb onun istəyini reallaşdıracaq.

Müsbət strategiya

Artıq qeyd etdiyimiz kimi, bu strategiyada nəzakət bildirən sözlərdən demək olar ki, istifadə olunmur. Burda daha çox ərkyanə münasibətlər ön plana çəkilir. Lily fikrini ifadə etməsinə nəzər yetirək: “ Kity, İ am very angry. Make me eat”. Göründüyü kimi Lİly sadəcə çox ac olduğunu və Kity onun üçün yeməyə bir şey hazıralamasını istəyir. Təbii ki, Kity rəfiqə olduğu üçün onun istəyini yerinə yetirəcək.

Mənfi strategiya

Lİly Kityə belə müraciət edir: Don’t you mind to make eat for me, please? Xahiş edirəm mənə yeməyə bir şey hazırlamağa etiraz etməzsən?

Nümunədən də göründüyü kimi Lily istəyinin reallaşması üçün kifayət qədər nəzakətli formada deyir . Burada artıq kifayət qədər xaiş və istək olduğu üçün Kity cavabı heç bir tərəddüd olmadan aşağıdakı kimi olacaqdır:” Certainly, not” “Əlbəttə ki, yox.”

Qeyri-rəsmi strategiya

Dialoqa diqqət yetirək:- Make me eat!

-Why dont you make it yourself?

-Help me, please!

-OK.

Söhbətdən göründüyü kimi Lily ilk dəfədən öz istəyini reallaşdırmağa çalışır. Kity, “Niyə özün hazırlamırsan?” deyə müraciət edir. Lily isə “Mənə kömək et, xahiş edirəm” deyə fikrini bildirir. Təbii olaraq Kity Liliyə etiraz etmir.

Üz Hədə strategiyası

Burada, Kity evdə yeməyə hazır bir şey olmadığını gördükdə sadəcə üz ifadələri ilə öz narazılığını bildirir.

Ədəbiyyat siyası:

Brown and Levinson” Some universals in language” 1987.Cambridge

Leech .1983.Principles of pragmatics. London:Longman

Leech, G. (2005). Politeness: Is there an East-West divide? Journal of Foreign Languages,

Ambady, N., Koo, J., Lee, F., & Rosenthal, R. (1996). More Than Words: Linguistic and nonlinguistic politeness in two cultures. Journal of Personality and Social Psychology,

Gumperz, J. J., & Cook-Gumperz, J. (2008). Studying language, culture, and society: Sociolinguistics or linguistic anthropology? Journal of Sociolinguistics,

Gu, Y. (1999). Politeness phenomena in modern Chinese. Journal of Pragmatics,

Açar sözlər: Forma, ideal strategiya, nəzakətlilik nəzəriyyəsi, sosial psixoloji tədqiqatlar

Key words: Form, ideal srategy, theory of politeness, social psychological research

Ключевые слова: Форма, идеальной стратегией, теория вежливости

Резюме

      В статье говорится об анализе не лингвистической понятии Вежливости. Автор попытался определить правила Вежливости в процессе общения определил важную роль этих правил.

 

Summary

     The article deals with the non-linguistic analysis of politeness concept.The author attempts to identify the rules of politeness in the process of communicating and determines the role of these rules.

 

Vəfa Mahmudova

1920-ci ILLƏR AZƏRBAYCAN ƏDƏBİ DİLİ MƏSƏLƏLƏRİ

 1920-ci illərdən Azərbaycan ədəbi dilinin milli dil əsasında sabitləşməsi prosesi başa çatır, dilin sosialist milli dili əsasında normalaşması dövrü başlanır və davam edir. 1920-ci illər ədəbi dilimizin yenidən inkişafı uğrunda mübarizə dövrü idi.

 Sözügedən dövrü görkəmli ədəbi dil mütəxəssisi, akademik Tofiq Hacıyev belə şərh edir: «Sosialist inqilabının çox intensiv şəkildə sirayət etdiyi mədəni-mənəvi faktorlar silsiləsində dil məsələsi (həm ədəbi dil, həm də ümumiyyətlə, xalqın ana dili-ünsiyyət vasitəsi) xüsusilə seçilir. Dövrün mübahisələri ilə tanış olanda adama elə gəlir ki, dil ətrafındakı söhbətlər o vaxtın ən kəskin mübahisələrindən biri yox, bəlkə də məhz birincisidir. Bu polemikalar həm kəmiyyət baxımından, həm də qızğınlıq dərəcəsinə görə diqqəti cəlb edir. Ona görə belədir ki, dilə, bir tərəfdən, yeni sosialist mədəni-maarif işinin tərkib hissəsi və onun vasitəsi- bu tədbirin həyata keçiricisi, digər tərəfdən, onu daşıyan xalqın cismən yaşama və mənəvi varlıq faktoru kimi baxılır. Beləliklə, məktəblə, maariflə bağlı əlifba, imla məsələləri, elmi tərəqqi ilə bağlı termin məsələləri ətrafındakı dava-dalaş səviyyəli söhbətlər də, teatrın, səhnənin, ədəbiyyatın, mətbuatın xəlqiliyi, anlaşıqlı olması haqqındakı mükalimələr də, geniş siyasi auditoriya və dövlət ünsiyyət forması barəsindəki tədbirlər də bilavasitə dillə bağlanır, dil qızğın siyasi müharibə meydanında sosialist inqilabının fəth etməli olacağı vacib qalalardan birinə çevrilir» (1, s.247)

1920-ci illər Azərbaycan ədəbi dilinin əsasən 3 məsələsi müzakirəyə çıxarılmışdı: əlifba, orfoqrafiya və terminologiya məsələləri. R.Məhərrəmova bu məqsədlə yazırdı ki, Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra ədəbi dilin yazısında əsaslı dəyişiklik etmək, ədəbi dilin yeni əlifbasını düzəltmək, yazıdan ərəb əlifbasını çıxarmaq Azərbaycan ictimai fikri qarşısında çox mühüm bir məsələ kimi durdu. 1920-1929-cu illərdə ədəbi dilin digər məsələlərinə nisbətən əlifba məsəlsi çox müzakirə edilmişdir. Bu da təbiidir, çünki əlifba məsələsi həll olunmayınca, ədəbi dilin digər məsələlərini düzgün həll etmək, ana dilinin tədrisini qaydaya salmaq mümkün olmurdu (2, s.8)

 «Sovet hakimiyyətinin ilk illərindən Azərbaycan ədəbi dilinin ideoloji məzmunu dəyişir; ədəbi dil daha çox ictimailəşir, kütləvi mədəniyyətə xidmət edən vasitəyə çevrilir və elə bunun nəticəsində də getdikcə daha demokratik məzmuna malik olur. Dünənə qədər heç bir təhsili olmayan azərbaycanlı bu gün təhsil alır, ictimai-siyasi həyat­da fəal iştirak edir, istehsalat ocaqlarında, partiya, komsosol təşkilatlarında keçiri­lən yığıncaqlarda çıxış edir; sosialist gerçəkliyini tərənnüm edən ədəbi-bədii, eləcə də publisist əsərlər meydana gəlir-Azərbaycan ədəbi dili bu qayda ilə sosializm quruculu­ğunda iştirak edir» (3, s.32).

 Əlifba məsələsi iki inkişaf mərhələsi üzrə müzakirə olunurdu ki, bunlardan biri ədəbi dilin yazısından ərəb əlifbasının çıxarılması və latın əlifbası əsasında yeni əlifbanın qəbulu dövrü adlanırdı. Həmin mərhələ 1920-1929-cu illəri əhatə edirdi.

 M.F.Axundzadənin yeni əlifbanın qəbulu ilə bağlı apardığı mübarizə bu dövrdə yenidən gündəmə gəlir, ciddi müzakirə obyektinə çevrilir. Günün zəruri məsələsi kimi diqqətdə saxlanılır. Komissiya yaradılır. Yeni əlifba layihəsi latın əlifbası qrafikasına əsasən tərtib edir. Dövrün mətbuatında əsas müzakirələrdən biri məhz bu məsələ olur. Müzakirərlərin təşkilində N.Nərimanov, Səməd Ağamalı oğlu və başqaları böyük işlər görürlər.

 N.Nərimanvun təşəbbüsü ilə əlifba komitəsi yaradılır. Yeni əlifbanın əhəmiyyəti xalq kütlələrinə başa salınır. Bu sahədə ayrı-ayrı qəzalarda şöbələr də təşkil edilir, müvafiq tədbirlər həyata keçirilir.

 Görkəmli dövlət xadimi N.Nərimanov 1921-ci il dekabrın 30-da Azərbaycanın qabaqcıl aydınlarının toplantısında yeni əlifba barədə çıxış edərək demişdir ki, ..Yeni əlifba qəbul etmək məsələsini qət etməlisiniz. Əksər adamlar özümüzə latın əlifbasını qəbul etmək fikrindədir. Burası həyatımızda bir inqilabdır («Yeni yol» qəzeti, 1922, № 149).

 Bu fikirlə razılaşmayanlar da tapılır. N.Nərimanov üzünü onlara tutaraq deyir: «Bizə deyirlər ki, yeni əlifbanı qəbul ediriksə, Sədilərimizin, Mollayi rumilərimizin yazdıqları puç olacaq. Lakin biz ədəbiyyatımızı bu gün düzəltməsək, on il bundan sonra bu inqilabı edəcəklər. O vaxt nəinki biz, hətta bizim uşaqlarımız da Sədini, Mollayi Rumini, Vaqif və başqalarını asanlıqla oxuyacaqlar» («Kommunist» qəzeti, 1922, № 1).

 1922-ci ildə yanvarın 6-da N.Nərimanovun təklifi ilə çağırılmış toplantıda əlifba məsələsi bir daha geniş müzakirə edilir və yeni əlifbanın qəbulunun çox mühüm bir həyati məsələ olduğu vurğulanır.

 Əlamətdar bir hadisədir ki, 1922-ci ildə «Yeni yol» qəzeti yeni əlifba ilə- latın əlifbası ilə çap edilir.

 1923-cü ildə Azərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi yeni və köhnə əlifba haqqında bərabər hüquqda fərman verdi. Burada məqsəd latın əlifbasının üstünlüklərini müəyyən etmək idi. 1923-cü ilin sentyabrında Azərbaycan yazısı gecə kurslarında və yaşlılara aid məktəblərdə ərəb əlifbasından latınlaşdırılmış əlifbaya keçirilirdi.

 V.İ.Lenin həmin keçid dövrü əlifbasını çox yüksək dəyərləndirmiş, onu-latınlaşdırılmış əlifbanı Şərqdə inqilab adlandırmışdır.

 Fonetik-orfoqrafik normanın inkişafından bəhs edərkən N.Xudiyev yazır ki, Sovet hakimiyyətinin ilk illərində-20-ci illərin əvvəllərində əlifba məsələsi dönə-dönə müza­kirə edilir: əgər XIX əsrdə ərəb əlifbasını dəyişmək mümkün deyildisə (M.F.Axundo­vun fəaliyyəti də bunu göstəridi), XX əsrin əvvəllərində, əksinə, bunu saxlamaq çətin oldu... (3, s.34-35).

O vaxt latın əlifbası qrafikası əsasında tərtib edilmiş yeni Azərbaycan əlifbası zamanın tarixi imlasını öz üstünlükləri ilə əks etdirə bilirdi. Bu üstünlükləri aşağıdakı kimi göstərə bilərik:

1.Ərəb əlifbasında Azərbaycan dilində olan 9 sait səs olmamışdır. Həmin səslərin 4-ü  (a, o, u, e) bir vav, bir əliflə ifadə olunurdu. Həmin əlamət fikir dolaşıqlığı yaradırdı. Məsələn, Həsən-Hüsən, oldu-öldü tipli sözləri bir-birindən fərqləndirmək çətinliyi meydana çıxırdı. Qalan sait səsləri (ı,ə,e, i) işarələyən hərflər də yoxuydu. Bu da təlimi çətinlik qarşısında qoyurdu.

2.Dilimizdə sait səslər sözün əvvəl, orta və son mövqeləri üçün işləklik xüsusiyyətinə malikdir. Ərəb əlifbasıda saitlərin bu cür mövqeyi yoxdur. Yeni əlifbanın qəbulu bu məsələyə də son qoydu. Məsələn, u saiti sözün istənilən mövqeyində işlənir: uzun, ulu, Tutu və s.

3.Ərəb əlifbasında hərflərin altında və üstündəki nöqtələr də bəzi çətinliklərlə müşaiyət olunurdu. Yeni əlifba buna da son qoydu, imla işi sadələşdi, asanlaşdı, yazının sürəti artıb çoxaldı, daha fikir dolaşıqlığı formalaşmadı. Məs.: Göz sözünün sonundakı z hərfinin nöqtəsi gözdən qaçarsa, göz sözü kor biçimində də oxuna bilər, məna dəyişər.

4.Hər bir hərfin bir neçə cür yazılması ərəb əlifbası üçün səciyyəvi haldır. Bir sıra hallarda isə bir işarə bir neçə hərfi əvəzləyir. Məsələn, tək bir vav, əlif dörd hərfi əvəz etdiyi kimi, z səsi yazmaq üçün 4 işarədən, s səsini yazmaq üçün 4 işarədən, t səsini yazmaq üçün 2 hərfdən istifadə edilirdi. Həmin gerçəkliklər böyük çətinliklər yaradırdı. Şagird təlim prosesində, məsələn, zabit, zal, Zərifə sözlərini hansı işarədən istifadə edərək yazması çətinliyi qarşısında qalırdı. Nəticədə 6 il oxuyan məktəbli həmin sözləri düzgün yaza bilmirdi.

5.Ərəb əlifbasının bəzi hərflərini sözün əvvəlində, yaxud ortasında digər hərflərlə bitişdirmək mümkün olmadığı üçün, bu da yazı işinə öz mənfi təsirini göstərirdi. Yeni əlifbanın hərflərinin hamısını bir-birinə bitişdirmək mümkündür.

6.Azərbaycan dilində olan bir çox mürəkkəb quruluşlu isimləri (misal üçün, dəvəquşu, quzuqulağı, uzundərə və s.) bitişik yazmaq olur, amma ərəb əlifbasında həmin sözləri bitişik yazmaq imkan xaricindədir.

7.Xüsusi isimləri ümumilərdən fərqləndirmək ərəb əlifbasında imkan xaricindədir, amma yeni əlifbada bu cəhəti ayırmaq üçün böyük hərflərdən istifadə olunur. Məs.: Arzu-arzu, Durna-durna və s.

8.Bəllidir ki, sözlər sətirdən-sətrə hecalar vasitəsilə keçirilir. Ərəb əlifbası ilə sözləri bir sətirdən digər sətrə keçirmək olduqca çətinlik törədir, ona görə ki, bu cür sözləri hecalara ayırmaq mümkün deyil.

9.Ərəb əlifbasında saitləri təmsil edəcək işarələr olmadığı üçün isimlərin tərkibində hal şəkilçiləri görünmür. Misal üçün, «qış» sözü: qış, qışın, qışa, qışı, qışda, qışdan. Ərəb əlifbasında: «y»  hərfi adlıq halda bir biçimdə, başqa hallarda fərqli formalarda üzə çıxır və özü də qəbul etdiyi hal göstəricilərini sözün tərkibindən ayırmaq mümkün olmur.

10.Ərəb əlifbasında sözləri tərkib hissələrinə (kök və şəkilçi) parçalamaq da çətindir. Bu çətinlik ana dili təlimində sözlərin törəmə qaydalarını məktəblilərə başa salmaqda əngəllər yaradırdı.

11.Məlumdur ki, ana dilimizdə sözlərin orfoepik qaydaları üçün vurğunun faydası böyükdür. Həmin heca vurğusunu ərəb əlifbasında göstərmək qeyri-mümkündür. Ona görə ki, saitləri təmsil edən işarələr yoxdur. Sözdə isə vurğunun yerini dəyişən zaman sözün semantikası da istər-istəməz dəyişkənliyə uğrayır. Bu cəhəti məktəblilərə başa salmaq qeyri-mümkündür. Yeni əlifba bu çətinliyi də aradan qaldırdı.

12.Dilimizə rus-Avropa dillərindən keçən bəzi sözləri ərəb əlifbası ilə yazmaq qeyri-mümkün olduğu halda, yeni əlifba ilə bu cür sözlərin düzgün imlası üçün əlverişli şərait meydana çıxmışdır.

13.Ərəb əlifbasında bir sıra hərflərin (bir səsi təmsil edən) sözün əvvəlindəki orfoqrafiyası ilə sonda, ortada yazılışı arasında olan fərq də təlimdə çətinlik yaradırdı. Təkcə bir (b) hərfi sözün müxtəlif mövqelərində 4 biçimdə yazılırdı. Baba, bülbül və qab sözlərində ərəb əlifbasında b –nin müxtəlif işarələrinə nəzər salmaq kifayətdir.

 1922-ci ildən sonra yeni əlifba ilə türkcə düzgün oxuyub-yazma qaydaları müəyyənləşdirilir, dərslər yeni əlifba ilə tədris olunur. 1924-1925-ci ildən ərəb əlifbasına birdəfəlik son qoyulur.Böyük demokrat ədib C.Məmmədquluzadə yazırdı ki:

Diqqət ilə ərəbin bir dəm əlifbasına bax!

Nuşinə, mədinə, təşdididinə, imlasına bax!

«Cim» cinayət yapan axmaq kimi bir əfi ilan,

Heyi hambal kimi qoymuş dalına sanki palan.

(Xey) isə xeyli əyib boynunu,

«Dal»ı dəllək kimi açmış ağız əzasına bax!

Diqqət ilə ərəbin bir dəm əlifbasına bax!

Və ya:

Ərəbin görcək əlifbasını hər an gülürəm

Çox təəccüblər edib vali-heyran gülürəm.

Daşkəsən lingi kimi tutmuş əlif başda məkan

«Bey» elə külqabıdır, eləmə başqa güman

«Tey» tarelka kibidir, söyləyirəm yox inanan,

«Bey»i bənzər səbətə, olmasa pərişan gülürəm»(«Molla Nəsrəddin» jurnalı, Bakı, 1926, № 9, s.3).

 İkinci mühüm məsələ imla məsələsi idi. Həm əlifba, həm də imla məsələsi bir-birilə sıx şəkildə əlaqədar idi. Ərəb əlifbasından istifadə edildiyi dövrdə, necə deyərlər, Azərbaycan ədəbi dilinin imla qaydaları qeyri-sabitliyi ilə, prinsipsizliyi ilə nəzəri cəlb edirdi. Bu sahədə düzgün qaydalar, prinsiplər hazırlana bilməmişdir. «Belə ki, bu əlifba ədəbi dilimizin sözlərinin, xüsusilə ərəb-fars sözlərinin yazılışının ərəb və fars dilləri orfoqrafiyasında olduğu kimi saxlanılmasına səbəb olmuş, beləliklə də, sözlərin yazılışı və deyilişi arasında böyük fərq doğurmuş, Azərbaycan dilində düzgün yazmaq və oxmaq işini çətinləşdirmişdir (2, s.19)

Azərbaycan dili imlası 20-ci illərdə daha da pərakəndə şəklə düşür; ikiəlifbalılıq şəraitində bu, təbii idi. Bir tərəfdən, ərəb qrafikalı yazımız inqilabdan əvvəlki qarışıq nizamını davam etdirir, o biri tərəfdən, latın qrafikalı əlifbada yazı özünü qaydaya sala bilmir. (1, s.262). Bu qaydasızlıq bir sıra ağızlara aid canlı nitqin eynilə yazıda əks olunması, ərəb qrafikalı yazının üzünün köçürülməsi və s. ilə əlaqədar bir müddət davam etmişdir.

 1920-ci illərin imlası və fonetikası o dövrün tarixi imlası və tarixi fonetikası idi. Bu baxımdan Azərbaycan dilinin orfoqrafiya tarixində 1920-1930-cu illər xüsusi bir yer tutur. Məhz bu dövrdə Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulur, məktəblərdə təlim hər bir millətin öz ana dilində aparılır, ümumtəhsil məcburi və pulsuz olur, məktəb din və məsciddən ayrılır; xalqımız çox mühüm imkanlar əldə edir.

«Normanın subyektivliyi ən çox orfoqrafik və terminoloji cəhətlərlə bağlı olduğundan həmin səviyyələrdə vaxtaşırı fərqlər nəzərə çarpır. Prinsipcə Azərbaycan dilinin səs sistemi və artikulyasiya bazası ilə əsrin əvvəllərindəkinin heç bir fərqi yoxdur. Fərqli görünən ünsürlər yazıda əksolunma ilə bağlıdır. Dövrün fonetikası orfoqrafiya-yazı prizmasında necə əks olunursa, o, fonetik norma kimi qəbul olunur. Bu norma haqqında əlifba, imla, ədəbi dilin dialekt əsası haqqındakı bəhslərdə müəyyən təsəvvür hasil olur». (1, s.208-209).

 Sözügedən dövrün morfoloji normasında türkləşmə meyli müşahidə olunur; mənzərəyə diqqət yetirin: «Bu gün məktəb xüsusunda atam bana boylə söylədi; Əzizim! Görürəm, dərslər sana çətin gəliyor; bənim xahişimcə fərəhli məktəbə getməgə davam etmiyorsan. Hələ məktəbə getməgə lazımınca səndə həvəs görünmiyor, sözlərimi yaqşı dinlə...İmdi, əzizim, hamu oquyor; fəhlələr, muzdurlar, sübhdən aqşamadək işlədikdən sonra gecə məktəbinə gediyor, vəqtində oqumayub savadsız qalan fəqir qızlar həftənin altı gününü işləyüb cümə günlərində cümə məktəbinə gediyorlar.... («Uçüncü yıl». Birinci dərəcə məsai məktəblərində üçüncü qruppaya aid qiraət kitabı. Müəllim Mahmud Mahmudbəyli. Bakı, 1925, s.24-25).

 Kursivlə verilmiş bu sözlərin imlası və norması dövrün danışıq tərzinin məhəlli xüsusiyyətləri ilə, mədəni nitq formasına biganəliklə bağlıdır; elə təmiz ana dili uğrunda mübarizə də bu formaların aradan qaldırılması ilə əlaqədardır.

1920-1929-cu illər arasında imla məsələlərinin müzakirəsi 3 istiqamətdə aparılır: 1) yeni əlifba ilə əsl Azərbaycan sözlərinin imlası; 2) yeni əlifba ilə ərəb və fars mənşəli sözlərin imlası; 3) yeni əlifba ilə rus və beynəlmiləl sözlərin imlası.

 Bu tədbirlərin şəbəkəsi genişləndirilir. İmla qaydalarının təkmilləşməsinə dair müxtəlif işlər görülür. Nəhayət, ilk dəfə 1929-cu ildə Azərbaycan dilinin imla lüğəti nəşr edilir. Həmin lüğətin əhəmiyyəti gələcək orfoqrafiya lüğətlərimiz üçün bünövrə olması idi.

 Beləliklə, 1920-ci illər Azərbaycan ədəbi dilinin mənzərəsi göstərir ki, bu şəraitdə dil siyasəti və dil quruculuğu əvvəlki dövrlərlə müqayisədə intensivləşir, genişlənir. Kəskin mübahisələrlə müşahidə olunan ana dilinin əlifba, imla və termin məsələləri zaman keçidikcə büllurlaşmağa başlayır, qeyd edilən sahələrdə ana dilinin xeyri üçün xeyli işlər görülür.

 Ədəbiyyat

1.Hacıyev T.İ.Azərbaycan ədəbi dili tarixi. II hissə, Bakı, «Maarif» nəşriyyatı, 1987

2.Məhərrəmova R. C. Sovet dövründə Azərbaycan ədəbi dilinin əlifba, orfoqrafiya və terminologiya məsələləri.-Azərbaycan ədəbi dili tarixi (Sovet dövrü).III cild, Bakı, «Elm», 1982

3.Xudiyev N.M.Azəbaycan ədəbi dilinin sovet dövrü. Dərs vəsaiti. Bakı, «Maarif», 1989

 

Ключевые слова: вопросы азбуки, вопрос правописания, вопрос терминологии, условия двух азбук, вопросы в отношении языка.

Açar sözlər: əlifba məsələsi, imla məsələsi, terminologiya məsələsi, ikiəlifbalılıq şəraiti, dil ətrafında söhbətlər.

 

Резюме

В статье рассматриваются главные особенности, основные этапы разви­тия литературного азербайджанского языка в 1920-1929 годах (I период). Раскры­вается история азбуки и правописания азербайджанского языка, содержа­ние проекта составленного новым комитетом по азбуке на основании латинской азбуки, указываются преимущества новой азербайджанской азбуки, составленной на основании латинской графики, то, что она является «культурной революцией на Востоке» (Ленин), отмечается трудности, возникшие для развития языка после принятия новой азбуки, положительные решения и пр. Обосновывается, что без решения вопросов азбуки невозможно решить другие вопросы литературного языка (правописание, терминология и пр.), регулировать обучение родного языка

Key words: the issue of alphabet, the issue of dictation, the issue of terminology, the condition of double alphabet, conversations on language.

Summary

The main characteristics and the main development stages of Azerbaijan literary language 1920-1929s are reviewed in the article. The alphabet and dictation history of Azerbaijani language, the content of the projects composed by new alphabet committee on the basis of Latin alphabet are explained and the privileges of new Azerbaijan alphabet composed on the basis of Latin alphabet, being "Cultural revolution in East" (Lenin) are shown, difficulties caused against the development of our language after accepting new alphabet, positive decisions and so on are recorded. It is grounded that, unless the issue of alphabet is solved, it is impossible to settle other issues of literary language (dictation, terminology etc.) and to arrange the teaching of native language.

 

 

 

 

ƏDƏBİYYATŞÜNASLIQ – ЛИТЕРАТУРОВЕДЕНИЕ....

 

Cəmilə Çiçək (İsbəndiyarova)

YENİ YARANAN MƏHƏBBƏT DASTANLARI

Məsələnin qoyuluşu: Ənənəvilik və müasirlik baxımından məhəbbət dastanları

İşin məqsədi: Məhəbbət dastanlarında ənənəvilik və müasirlik məsələlərinə yeni baxış bucağı altında aydınlıq gətirmək, hər iki keyfiyyəti ayırd edərək, müqayisəli təhlilini verməkdir.

Şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələri arasında orta əsrlərdən üzü bəri aparıcı mövqeyini qoruyub saxlayan dastan yaradıcılığımızın inkişafının XX əsrdən etibarən enən xətt üzrə davam etməsi xeyli təəssüf doğursa da, sevindirici haldır ki, qədim xalq sənətinin bu janrında yeni nümunələrin yaradılması davam etməkdədir. Türkün qəhrəmanlıq tarixindən bəhs edən qədim oğuznamələrdən sonrakı dövrdə ozan sənətinin yerini aşıq sənətinə buraxması ilə orta əsrlərdə dastançılığın, xüsusən məhəbbət dastanlarının çiçəklənmə dövrü başladı. Bu dövrdə artıq ozan-aşıq keçidi başa çatmış, sufizmin fəal təbliğatçıları olan aşıqların cəmiyyətdə nüfuzu olduqca yüksəlmişdi. Onların repertuarında isə təcnis, divani, müxəmməs, qoşma, gəraylı və s. kimi şeir formaları ilə yanaşı, dastan janrı, xüsusən məhəbbət dastanları aparıcı mövqe tuturdu. Həmin dövrdə aşığın siyasi hakimiyyət tərəfindən himayə olunması, irəli çəkilməsi, saraydakı nüfuzu onun cəmiyyətdə, xalq arasında da şöhrətini və hörmətini artırır, onu sadə kütlənin sevimlisinə çevirirdi. Şah İsmayıl Xətai dövründən üzü bəri aşıq elin ağsaqqalı, başbiləni sayılmış, qeyri-adi, mötəbər şəxsiyyət kimi dəyərləndirilərək uca tutulmuş, məclislərdə başa çəkilmişdir.

Qeyd edək ki, klassiklik statusu qazanmış ustad aşıqların yaratdıqları, düzüb-qoşduqları və ya onların adları ilə bağlı yaradılan orta əsr məhəbbət dastanlarının məclislərdə yüksək coşqu və həvəslə dinlənilməsinin, xalq arasında geniş yayılaraq sevilməsinin əsas səbəbini də elə bu reallıqda axtarmaq lazımdır. Aşıqlığın, dastan yaradıcılığının ən geniş yayıldığı əraziləri idarə edən siyasi hakimiyyətin İslam dininin şiə təriqətinə, sufizm cərəyanına sıx bağlılığı təkkə ocağından çıxmış sufi dərvişlərin davamçıları olan aşıqları xalqa, el-obaya sevdirməkdə, ideologiyanın təbliğatçıları kimi idarəçilikdə dolayısı ilə aşıqlardan istifadə etməkdə maraqlı idi. Bu məqsədə çatmağı asanlaşdırmaqda isə digər janrlarla yanaşı, qəlblərin “sarı sim”ini tərpədən məhəbbət dastanları ən tutarlı vasitə idi. Orta əsr məhəbbət dastanlarının yaranması həm də bu zərurətdən doğurdu. Diqqət yetirsək görərik ki, bu dastanların əsas mahiyyəti ideologiyanın fəal təbliğatçısı olan aşığın  böyüklüyünü, ilahi qüvvələr tərəfindən himayə edildiyini, qeyri-adi ilahi gücə malik olduğunu və s. nümayiş etdirib, xalqa, cəmiyyətə aşılamaqdır. Doğrudur, burada eyni zamanda Haqq aşıqlarının həmişə haqlı, ədalətli, məsum, günahsız olmaları, düzlüyü, ilqar-imanı, sevgisinə sadiqliyi, əyilməzliyi, dönməzliyi, mübarizliyi məsələləri də qabarıq nəzərə çarpır. Bir tərəfdən də bütün bu keyfiyyətlər aşığı ucaldır, elin sevimlisinə çevirir.

Məhəbbət dastanlarının necə, hansı üsulla, kimlər tərəfindən yaranması məsələsinə gəlincə isə, burada bir sıra mübahisəli məsələlər, ehtimallara söykənən neçə-neçə doğru olduğu qədər yanlışa, yanlış olduğu qədər doğruya bənzəyən müxtəlif fikirlər,  mülahizə və qənaətlər mövcuddur.  Son dövrün ən görkəmli, nüfuzlu folklor tədqiqatçılarının əksəriyyəti dastanların,  haqqında dastanda söhbət gedən ustad aşıqların sağlıqlarında özləri tərəfindən yaradıldığı fikrini irəli sürmüş və ya müdafiə etmişlər. Məsələn M.H.Təhmasibə görə, “əsas yol ustad-dastançı aşığın özünün dastan yaratması (yəni öz adı ilə bağlı – C.Ç.) yolu olmuşdur ki, bu, indi əsas yol, əsas üsul olaraq yaşamaqdadır” (4, 19). Qeyd edək ki, bu məsələyə ənənəvilik və müasirlik baxımından yanaşmaq daha doğru olardı. Belə ki, fikrin son hissəsi ilə tamamilə razılaşmaq mümkündür. Doğrudan da XX əsr məhəbbət dastanlarımızın ustad aşıqların adları ilə bağlı olanlarının böyük əksəriyyətinin, bəlkə də hamısının həmin ustad aşığın özü tərəfindən yaradılması şübhəsizdir. Lakin orta əsrlərdə də məhəbbət dastanlarının yaradılmasında bu üsulun əsas üsul olmasını birmənalı qəbul etmək, bizcə, o qədər də dürüst yanaşma deyil. Çünki belə olan halda sual meydana çıxır: əgər orta əsrlərdən bəri ustad aşıqlar haqqında dastanları həmin ustadların özləri yaradırdısa, bəs nisbətən bizə yaxın zamanda yaşamış Aşıq Ələsgər kimi görkəmli ustad niyə özü haqda dastan yaratmayıb, sadəcə müxtəlif səfərlər zamanı və s. başına gələn əhvalatları rəvayətlər şəklində oğlu Bəşirə danışmaqla kifayətlənib? Fikrimizcə, bu sualın cavabı M.H.Təhmasibin yuxarıdakı qənaətini (əslində ehtimalını) şübhə altına alır...

Görkəmli tədqiqatçı fikrini davam etdirərək yazır: “Lakin bir qədər ətraflı araşdırmalar aydın göstərdi ki, bu (görkəmli ustad aşıqlar haqqında dastanların onlardan sonra gələn aşıqlar tərəfindən yaradılması fikrini qəbul etmək – C.Ç.), bizim məlum-məşhur ustad aşıqlarımıza qarşı haqsızlıq, dastançılıq kimi mühüm bir yaradıcılıq prosesini isə görkəmli, qüdrətli sənətkarların əlindən alıb, təsadüfilərə bağlamaq kimi yanlış bir yoldur” (4, 19). Dəyərli alimin bu fikri ilə də razılaşmaq mümkün deyil. Əvvəla, nəzərə çatdıraq ki, F.Qasımzadə və bu kimi tədqiqatçıların irəli sürdüyü, şərik olduğu “ustad aşıqlar haqqında dastanlar onlardan sonra gələn aşıqlar tərəfindən yaradılırdı”(3, 137) müddəası heç də “bizim məlum-məşhur ustad aşıqlarımıza qarşı haqsızlıq, dastançılıq kimi mühüm bir yaradıcılıq prosesini isə görkəmli, qüdrətli sənətkarların əlindən alıb, təsadüfilərə bağlamaq”  kimi başa düşülməməlidir. Çünki burada hər bir ustad aşığın özündən əvvəl yaşayıb-yaratmış digər ustad aşıq haqqında dastan yaratmasından söhbət gedir. Nəzərə alsaq ki, xüsusən orta əsrlərdə aşıq sənətində ədəb-ərkan qaydaları, mərifət, etika, təvazökarlıq məsələlərinə olduqca ciddi riayət olunmuşdur, onda ustad aşığın özü haqda dastanı yaratmasına qətiyyən inana bilmərik. Üstəlik də məhəbbət dastanlarımız (xüsusən orta əsr dastanları) ağlasığmaz hadisə və əsas aparıcı qəhrəmanın (ustad aşığın) şişirdilmiş bacarıq və keyfiyyətləri ilə o qədər zəngindir ki, heç vaxt dastanı yaradan ədəbli-ərkanlı ustad aşıq özünü bu qədər şişirdib-ucaldaraq, necə deyərlər, göylərə qaldırmazdı. Bunu yalnız pərəstiş etdiyi ustadını hədsiz heyranlıqla sevən şagird və bir də aşığa qeyri-adi ilahi varlıq kimi yanaşan hər hansı bir istedad nümayəndəsi, el-oba edə bilər. Odur ki, fikrimizcə, ustad aşıqlarımızın adları ilə bağlı yaranan “Abbas və Gülgəz”, “Aşıq Qərib”, “Qurbani”, “Xəstə Qasım” və bu kimi klassik məhəbbət dastanlarımız həmin görkəmli el sənətkarlarını göz bəbəyi kimi sevən, onlara pərəstiş edən el-obanın istedadlı nümayəndələri və (ya) öz şagirdləri tərəfindən xatirələrinə ucaldılmış abidələrdir; sonsuz sevgi və heyranlığın təcəssümüdür. Bu izahatlardansa belə nəticəyə gəlmək olar ki, M.H.Təhmasibin yuxarıda inkar etdiyi fikirlər məntiqi cəhətdən daha ağlabatan görünür.

                XX əsr Azərbaycan məhəbbət dastanlarına gəlincə isə, burada adıçəkilən tədqiqatçının irəli sürdüyü müddəa birmənalı qəbul edilməlidir. Belə ki, bu dövrdən artıq ümumilikdə aşıq sənətinin tənəzzülü başlanır. İstər sənətkarlıq, istər ədəb-ərkan, təvazökarlıq baxımından hər şey enən xətt üzrə davam edir. Aşıq Alıdan, Dədə Ələsgərdən sonra nə Aşıq Hüseyn Bozalqanlı, nə Həsən Pərvanə, nə Aşıq Əli, nə Aşıq Şəmşir, nə şair Nəbi, nə şair Novruz, nə də digərləri Tufarqanlı Abbas, Qurbani, Miskin Abdal, Aşıq Qərib və bu kimi nəhəng klassiklərin səviyyəsinə doğru istər təcnis, qoşma və gəraylıda, istərsə də dastan yaradıcılığında yarıyacan belə yüksələ bilirlər. Aşıq sənətinin ən uca zirvələr cərgəsi Alı və Ələsgərlə başa çatır. Ələsgərdən sonra gələn aşıqlarsa, olsa-olsa, bu uca zirvələrin əl-ətəklərini təşkil edir. Bu təəssüfdoğurucu reallığınsa bir sıra özünəməxsus səbəbləri var ki, onlardan bəzilərini aşağıda göstərmək istərdik. İlk növbədə onu qeyd edək ki, aşıqlığın ən böyük çiçəklənmə dövrü Şah İsmayıl Xətai zamanına və ondan bir neçə əsr sonrayaqədərki dövrə təsadüf edir. Məlumdur ki, həmin dönəmdə sənət meydanında təsadüfi sənətkar ola bilməzdi və heç bir sənətkar öz sənətinə nəinki məsuliyyətsiz, hətta az məsuliyyətlə yanaşmağa cəsarət etməzdi. Çünki dövlətin başçısı birbaşa söz sərrafı, yaradıcı sənətkar idi. Bütün saray əhli, xalqın kübar təbəqəsi sənətə, saza-sözə həssas yanaşırdı. Bu ənənə Xətaidən sonra da bir neçə əsr davam elədi. Orta əsrləri əhatə edən həmin  dönəmdə dövlətin qiymət verdiyi, dəstəklədiyi, alqışlayıb himayə etdiyi cəhət sənətkarın ideologiyanı əzizləyə-əzizləyə tərənnüm etməsi deyil, sənətinin, sənətkarlığının səviyyəsi, qüdrəti idi. Odur ki, xüsusilə aşıq sənəti orta əsrlərdə çox böyük yüksəliş edərək, ən nəhəng simalarını ortaya qoydu. Ən mükəmməl qıfılbənd, təcnis, qoşma və gəraylılar da, ən məşhur dastanlar da həmin dövrlərdə yarandı. Çünki sözügedən siyasi ideologiya sənətkardan yaltaqlanmaq, yarınmaq deyil, həqiqi sənət tələb edirdi. XX əsrin sovet sosialist ideologiyasında isə bunun əksi tələb olunduğundan sənətkarın sənəti yox, şəxsiyyəti, kimliyi, necə yazması, yaratması yox, nə haqda, hansı mövzuda əsər ortaya qoyması ön plana adladı. Artıq sənət meydanında nəhəng simaların yetişməsinə nə minbit şərait vardı, nə də ehtiyac, tələbat. Ortaya qoyulan əsərlər deyil, “əsər yaradan” sənətkarlar  – şəxsiyyətlər rəqabət aparmağa başlamışdılar. Nəticə etibarilə ustad aşıqlar haqqındakı dastanların onların özləri tərəfindən yaradılması ənənəsi də, fikrimizcə, bax bu, necə deyərlər, ara qarışıb, məzhəb itən bir dönəmdə ərsəyə gəlmişdir. Çünki daha çox yarınmaq, daha çox tərif etmək uğrunda rəqabət apardığı (bəlkə də buna məcbur edildiyi) bir zamanda artıq sənətkar üçün ədəb-ərkan, etika, təvazökarlıq məsələlərinin arxa plana keçməsi olduqca təbii hal idi. Demək, XX əsrdə – sovet dönəmində sənətkarların özlərindən əvvəlki ustadlarını deyil, özlərini təbliğ  eləyib, ucaltmalarına daha çox ehtiyacları yaranmışdı. Bu arzuolunmaz reallığınsa ən ağır zərbəsi yenə həqiqi sənətə dəymiş oldu. Sənətkarlar, o cümlədən aşıq sənətinin  istedadlı nümayəndələri ola biləcəklərinin onda birindən böyük ola bilmədilər. Özləri həyatda ikən öz adları ilə bağlı yaratdıqları şişirtmələrlə dolu dastanlar da xalq arasında  bir o qədər geniş yayılıb sevilmədi. Xalq özünün görüb tanıdığı aşıqların fövqəltəbii gücə, ilahi qüvvələrlə təmasına inanmadı. Ağlasığmaz hadisələrlə zəngin olmayan, reallıqlara daha yaxın dastanlara isə maraq yaranmadı. Hətta mövzusu Şərqin hikmətamiz qədim hekayət, əfsanə, nağıl və rəvayətlərindən, yazılı mənbələrdən götürülmüş “Şahzadə Bəhrəm”, “Fərhad və Şirin” (Aşıq Əli), “Sam Şahzadə” (şair Novruz), “Dilsuz və Xəzangül” (şair Nəbi) kimi yeni dastanlar belə xalq arasında orta əsrlərin məhəbbət dastanları qədər sevilərək, geniş yayılıb şöhrət qazana bilmədi. Sosializm  quruculuğunun təbliğinə və tərənnümünə həsr olunmuş, müəlliflərinin adları ilə bağlı “Tarlaçı qız”, “Soltan və Qəndab”, “Şəmşir və Sənubər”, “Bəhmən və Humay” dastanlarına gəlincə isə, onu deyə bilərik ki, bu əsərlərin ömrü SSRİ-nin ömrü ilə bərabər bitmiş sayıla bilər. Çünki onlar yaranandan sonra xalq arasında şifahi şəkildə məclis-məclis, ağız-ağız gəzib-yayılaraq, şöhrət qazana bilmədi. Nəşr olunaraq, elə kitabların səhifələri arasında da mürgüyə daldı. Bununsa ən başlıca səbəbi həmin dastanların istər nəsr, istərsə də şeir (daha doğrusu, nəzm) hissəsinin bədii cəhətdən xeyli zəif olmasıdır. Sovet dönəminin ən görkəmli folklor tədqiqatçılarından olan M.H.Təhmasibin “dastanı ustad aşıq özü yaradırdı” qənaətini də, fikrimizcə, yalnız XX əsrdə yaranan yeni – Azərbaycan sovet dastanlarına aid etmək mümkündür. Demək, XX əsrin məhəbbət dastanlarımızın müasirlik baxımından ən mühüm özünəməxsusluqlarından biri də onların əksəriyyətinin müəllifləri ilə əsas aparıcı obrazlarının eyniyyət təşkil etməsidir. Başqa sözlə desək, burada müəllif özü baş rolda əsas qəhrəman kimi iştirak edir. “Bəhmən və Humay”, “Tarlaçı qız”, “Soltan və Qəndab”, “Şəmşir və Sənubər” və s. kimi yeni dastanlar bu qəbildəndir. Məsələn, “Şəmşir və Sənubər”də bu cəhət daha qabarıq nəzərə çarpır. Dastan birbaşa əsas aparıcı qəhrəmanın (eyni zamanda müəllifin) adicə bir tərcümeyi-halı ilə başlanır: “İndi sizə kimdən, nədən danışım, Ağdabanlı şair Qurbandan. Şair Qurbanın atası Şəmşəddin elindən köçüb, Gədəbəy rayonunun Böyük Qarabulaq kəndinə, sonra isə Cavanşir qəzasının Dəmirçidam kəndinə gəlib orada yaşamışdır. Şair Qurban Güneypəyə kəndində Səlmi adlı bir qıza aşiq olub, onunla evlənmişdir. Qurbanla Səlminin 1893-cü ildə bir oğlu olur, adını Şəmşir qoyurlar. Şəmşir 15 yaşında Ağdaban kəndində molla məktəbinə daxil olub, orada 7 il oxuyur. Aşıq Şəmşir yaxın qonşuları Hilalzərin qızı Sənubərlə hələ mədrəsəyə gəlməzdən qabaq sevişirlərmiş”(1, 207). Göstərilən misaldan da aydın olur ki, bu dastan sırf müəllifin özü tərəfindən bədiiləşdirilmiş tərcümeyi-halı, həyatı və yaradıcılığını əhatə edir. Sənubərlə sevişib qızın dalınca getməsindən, eşqi, sevgisi uğrunda çəkdiyi əziyyətlərdən, elləri-obaları gəzib-dolanmasından söz açan Aşıq Şəmşir müxtəlif vaxtlarda müxtəlif hadisələrlə bağlı qoşduğu şeirlərdən də dastanda istifadə etmişdir.

Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, bu dastanda ənənəviliklə müasirliyin fərqi daha çox diqqəti cəlb edir. “Şəmşir və Sənubər” məhəbbət dastanıdır. Aşiqlə məşuq bir-birini sevir, sevgiləri uğrunda başlarına bir çox müsibətlər gəlir. Neçə-neçə sınaqdan keçirlər və s. Bunlar orta əsrlərin məhəbbət dastanlarında da bu cürdür. Lakin dastanda sevgililərə yuxuda buta verilməməsi, fövqəltəbii qüvvələrin köməyindən istifadə edilməməsi onun müasirliyinə dəlalət edən amillərdir və sözügedən əsəri klassik məhəbbət dastanlarından fərqləndirir.

Qeyd edək ki, kommunizm quruculuğuna, “yeni həyat”ın tərənnümünə həsr edilmiş “Bəhmən və Humay”, “Tarlaçı qız”, “Soltan və Qəndab” və s. kimi dastanlarda isə “Şəmşir və Sənubər”ə nisbətən vəziyyət bir qədər fərqlidir. Doğrudur, bunların da başlanğıcda müəlliflərin (aparıcı obrazların) valideynləri, harada, necə bir ailədə doğulmaları, uşaqlıq və gənclik illəri, ilk təhsil və təlim-tərbiyələri, aşıq sənətinə yiyələnmələri və s. barədə məlumat verilir. Amma bu məsələlər adıçəkilən dastanlarda “Şəmşir və Sənubər”dəki qədər qabarıq nəzərə çarpmır.

                Yeni dastanlarda bir cəhət diqqəti daha çox cəlb edir və maraq doğurur ki, klassik məhəbbət dastanlarımızdakı kimi, bunlarda da üzbəüz deyişmələr və bağlamalara vaxtaşırı təsadüf olunur. Demək, butaalma, fövqəltəbii qüvvələrin yaxından, həlledici iştirakı, dini inanclara etiqadın təbliği, tərənnümü məsələləri XX əsr dastanlarında artıq, demək olar ki, tamamilə aradan qaldırılmış olsa da, orta əsr məhəbbət dastanlarımızda aparıcı mövqe tutan bağlama, qıfılbənd və deyişmələr ənənəsi qorunub saxlanılmışdır. Lakin sözügedən ənənə olduğu şəkildə deyil, mövzu istiqamətini dəyişmiş formada təzahür eləyir. Belə ki, dastan qəhrəmanı olan aşıqlar qabaq-qabağa deyişərkən artıq dindən, sufizmdən, İslam elmindən yox, kommunizmdən, partiyadan, Lenindən, sosializmin gətirdiyi yeniliklərdən, pambıqdan, traktordan, əməkçilərin rəşadətlərindən və s. söz açırlar. Bağlamalarda verilən suallar belə XX əsr dastanlarında bu mövzular ətrafında olur. Aşıq sənəti orta əsrlərdə – yaranışının formalaşmasının başlanğıcında İslam dininin sufizm cərəyanına, Səfəvilərin (daha sonra osmanlıların da) dinə dayanan siyasi ideologiyasına xidmət etdiyi kimi, XX əsrdə də Sovet hakimiyyətinin sosializm, kommunizm ideologiyasına xidmət etmiş olur. Məhz bu cəhət də klassik və yeni dastanları birləşdirən, varislik ənənəsini qırılmağa qoymayan amillərdən hesab olunmalıdır. Lakin burada bir məqamı diqqətdən yayındırmamaq lazımdır ki, klassik dastanlarımızda, o cümlədən XIX əsrin sonlarına doğru yaradılan nümunələrdə deyişmə və bağlamalarda toxunulan mətləblər XX əsr dastanlarına nisbətən daha zəngin, rəngarəng və çoxşaxəlidir. Bunlarda təkcə İslam fəlsəfəsi, Qurani-Kərim möcüzələri, sufizmə məxsus inanclar və s. deyil, maddi aləm, təbiət qanunları ilə bağlı suallar da yer alır. Məsələn, “Aşıq Alının Türkiyə səfəri” dastanında Aşıq Yığvalın Aşıq Alıya ünvanladığı suala və Alının ona verdiyi cavaba diqqət yetirək:

Sual:  O nədi ki, otuzunda cavandı,

                On beşində qocalayar, uludu?

                O nədi ki, dili ayrı, sözü bir?

                Hansı dərya hər dəryadan doludu?

 

                O nədi ki, qışda dağlar bürüyər?

                O nədi ki, əl dəyməmiş hörülər?

                O nədi ki, əmanətə verilər?

                O nədi ki, o da onun gülüdü?

Cavab:  O Aydı ki, otuzunda cavandı,

                  On beşində qocalayır, uludu.

                  O qələmdi, dili ayrı, sözü bir,

                  Elm dəryası hər dəryadan doludu.

                 

                O qardı ki, qışda dağlar bürüyər,

                O könüldü, məhəbbətnən hörülər.

                O urufdu, əmanətə verilər,

                İlqar, iman, o da onun gülüdü (2, 158).

  Göstərilən nümunədən də aydın olur ki, nəinki orta əsrlərdə yaranan klassik məhəbbət dastanlarımız, hətta XIX əsrin sonlarında formalaşan dastanlar belə XX əsrin sovet dastanları ilə müqayisədə daha ədalətli, tutumlu və dolğun, bədii-sənətkarlıq cəhətdən daha keyfiyyətlidir. Yeni yaranan dastanlarda onlardakı qədər rəngarənglik, poetika nəzərə çarpmır. Sovet aşıqlarının, necə deyərlər, sözlərinin dalı da, qabağı da partiyadır, kolxoz, sovxoz, pambıq, əmək, kommunizm, Lenin, Stalindir. Bağlama və deyişmələrdə belə XX əsrin məşhur aşıqlarının, demək olar ki, böyük əksəriyyəti bu çərçivələrdən kənara çıxa bilmir. Misal olaraq “Tarlaçı qız” və “Soltan və Qəndab”, eləcə də “Bəhmən və Humay” dastanlarını klassik dastanlarla müqayisəli şəkildə nəzərdən keçirək.

 “Tarlaçı qız”da əvvəlcə əsas obrazların deyişərək, bir-birinə bağlama ünvanlamalarına fikir verək.

Tarlaçı qız:

Bir bulaq görmüşəm, on beş gözü var,

Hər gözü bir yerdə bərqərar oldu.

O bulaqdan içən oldu novcavan,

Yayı da, qışı da novbahar oldu.

 

O bulağın kimlər tapdı gözünü?

O kim idi, itirmədi izini?

O kim idi, açdı yerin üzünü?

Bulaq çıxdı, ölkəmizdə car oldu?

Həsən Pərvanə:

Sovet ölkəsidi bir bulaq kimi,

On beş respublika bərqərar oldu.

Bu qanunu görən oldu novcavan,

Yayı da, qışı da novbahar oldu.

 

O bulağın Marks tapdı gözünü,

Engels də itirmədi izini.

Lenin açdı o bulağın üzünü,

Bulaq çıxdı, ölkəmizdə car oldu (1, 324).

Olduqca acı, təəssüfdoğurucu bir reallıqdır. Aşığın, daha doğrusu, aşıqların Sovet hakimiyyəti illərində ilhamlarını, istedadlarını bu cür müvəqqəti mövzulara kökləmələri, yuxarıda da qeyd etdiyimiz kimi, necə yazıb-yaratmağı arxa plana ötürüb, diqqətlərini nədən yazmağa, nədən danışmağa yönəltmələri, bəlkə də buna məcbur qalmaları (və ya edilmələri) son nəticədə onların sənətkarlıqlarının zəifləməsinə, mövcud potensiallarını reallaşdıra bilməmələrinə gətirib çıxardı. Bununla da onların əksəriyyətinin adlarının tarixdə uzun müddət yaşaya bilməsi sual altına düşmüş oldu.

Lakin bütün bunlarla yanaşı, “Tarlaçı qız”, “Bəhmən və Humay”, “Soltan və Qəndab” kimi yeni dastanlarda sənətkarlıq baxımından diqqəti cəlb edən bir sıra məqamlara da təsadüf olunur. Məsələn, “Tarlaçı qız”da Aynaxanımın atası Əli kişinin Həsən Pərvanəni sorğu-suala tutub, imtahana çəkməsi və gənc aşığın bu imtahandan müvəffəqiyyətlə çıxması bu cəhətdən xüsusi qeyd olunmalıdır. Fikrimizcə, bu hissə dastanın özəyini, canını-qanını təşkil edir. Dastançı-aşığın (eyni zamanda əsas aparıcı obrazın – qəhrəmanın) sənətkarlıq məharəti məhz burada üzə çıxır. Belə ki, dastanda Aşıq Həsən Pərvanə aşıqlar dəstəsi ilə Abbaslı kəndinə (əsərdə bu kəndin hansı rayona daxil olduğu göstərilməyib. Tarlaçı qızın (Aynaxanımın) atasının adı isə bəzi yerdə “Qərib”, bəzi yerdə isə “Əli” kimi qeyd olunub)(1, 315-330) tarla zəhmətkeşləri üçün konsert verməyə gəlir. Həmin kənddə Aynaxanıma vurulur. Hər ikisi bir-birini elə ilk baxışdanca sevirlər. Qız atasından xahiş edib, Həsənin gecəni onlarda qonaq qalmasına nail olur. Əli kişi qonağı soyuq qarşılayır. Bu münasibətlə aşığın oxuduğu qoşayarpaq qoşma dastandakı poetik nümunələr içində nisbətən mükəmməlliyi ilə diqqəti cəlb edir:

                ...Uymuşam o yara – gözəl dildara,

                Yanmışam odlara  – düşmüşəm hara?

                Bulunmaz azara kim eylər çara,

                Bu rövşən gözlərim tara düşübdü.

               

                Tərpənir o tellər əsəndə yellər,

                Bəzənir bu çöllər açanda güllər.

                Nahaqdan bülbüllər şeyda ötüllər,

                Gülün açılmağı xara düşübdü (1, 329).

Bu qoşmadan sonra Həsən tarlaçı qızın xahişi ilə bir dodaqdəyməz təcnis oxuyur. Qeyd edək ki, üç bənddən ibarət olan bu təcnisin də ikinci bəndi öz mükəmməlliyi, qüsursuzluğu ilə seçilərək orta əsr dastanlarındakı dodaqdəyməzləri  xatırladır:

                Gəl axtar dərdimi, ay ara, gəl-gəl,

                Dərin dəryaları a yara gəl-gəl.

                Diliylə söylədi a yara gəl-gəl,

                Ya lalə dər, gətir, ay yanar-yanar (1, 330).

Bundan sonra Aynaxanımın atası “A bala, mənə elə gəlir ki, sənin elə bir atımlıq barıtın varımış”(1, 330) deyə başlayır Həsəni imtahana çəkməyə. Gənc aşıqsa sevdiyi qızın atası qarşısında öz sənətkarlıq məharətini göstərərək, dalbadal bir neçə saya və dodaqdəyməz təcnis, lam hərfi üstə təcnis və s. oxuyur ki, onların da içində bəzi mükəmməl, tutarlı bəndlərə rast gəlirik. Lakin bütün bunlara rəğmən bir daha vurğulamaq lazımdır ki, təcnis janrı Aşıq Ələsgərdən sonra yaşayıb-yaradan aşıqların heç birinin, o cümlədən Həsən Pərvanənin yaradıcılığında özünün əvvəlki səviyyəsinə yüksələ bilmir. Lakin “Tarlaçı qız” və bu qəbildən olan bir sıra digər dastanlarda ənənəvi olaraq təcnis, dodaqdəyməz, diltərpənməz təcnis, qoşayarpaq qoşma, cığalı təcnis kimi çətin, istedad və məharət tələb edən aşıq şeiri formalarından istifadə edilməsi sevindirici hal kimi qiymətləndirilməlidir. Yeri gəlmişkən onu da qeyd edək ki, bu janrlarda şeir yaratmaq üçün aşığa bacarıq və istedadla yanaşı yüksək savad lazımdır. Dilin qrammatikasını dərindən bilmədən yaxşı, bədii cəhətdən mükəmməl təcnis yaratmaq, fikrimizcə, mümkünsüzdür. Hesab edirik, “Tarlaçı qız” dastanında Əli kişinin bir-birinin ardınca dalbadal təcnislər söyləyən aşığa “Oğul, hazırcavab aşıqsan, amma hayıf ki, beysavadsan” (1, 333) deməsi də məhz bu mətləbə işarədir. Doğrudur, dastanda müəllif öz prototipinə ünvanlanan bu iradla razılaşmaq niyyətində görünmür. Özünü həmin fikrin əsassız olduğunu sübuta yetirmiş kimi hiss edir. Lakin diqqətli oxucu və ya dinləyici iradın haqlılığını istər-istəməz anlamalıdır. Ola bilsin, harada, hansı məclisdəsə aşığa belə bir irad bildirilmişdir və o, yaratdığı dastanda həmin iradı puça çıxarmağa cəhd etmişdir. Lakin bu cəhdin belə uğursuz alındığı göz qabağındadır. “Tarlaçı qız” dastanında, o cümlədən yeni dastanların bir çoxunda nəzərə çarpan zəif cəhətlərdən biri də süjet xəttində çoxşaxəliyin olmaması, baş verən, yaranan hadisə və konfliktlərin klassik dastanlardakına nisbətən seyrəkliyi, bəsitliyidir. Belə ki, əsərin əsas qəhrəmanı olan sevgililər bu dastanlarda buta almadan real həyatda bir-birini görüb, sevişdikləri kimi, sevgilərinə qovuşmaq yolunda qarşılarına çıxan maneələr, başlarına gələn hadisələr, çəkdikləri əzab-əziyyətlər də xeyli sönük görünür; oxucu və dinləyicilərin qəlblərini orta əsrlərin məhəbbət dastanları qədər riqqətə gətirə bilmir. Sufizm elementlərinin olmaması, realizmin romantizmi üstələməsi də bir tərəfdən yeni dastanların təsir gücünü azaldır. Bundan əlavə, klassik dastanlarda şeirlərin hər biri hər hansı bir hadisə ilə bağlı təbii şəkildə söylənildiyi, dastan qəhrəmanı olan ustad aşıq tərəfindən oxunduğu halda, məsələn, “Tarlaçı qız”da bu təbii qanunauyğunluğun pozulduğunun şahidi oluruq. Adıçəkilən dastanda konfliktlər zəif, kiçik, hadisələr seyrək olduğu halda, şeirlər həddən artıq sıxlıq təşkil edir. Sanki müəllif yazdığı şeirlərin mümkün qədər daha çoxunu dastana yerləşdirməyə çalışmışdır. Aşıq tarla zəhmətkeşləri qarşısında bir şeirini oxuyub bitirincə dinləyicilərin yerdən “birini də oxu” demələri və ya Aynaxanımın atasının Həsəndən dodaqdəyməz təcnisdən sonra “bir saya təcnis” də istəməsi qətiyyən inandırıcı görünmür. Sadəcə, bu xahişlər, sifarişlər müəllifin yaratdığı dastana əlavə bir neçə şeirini də yükləmək üçün axtarıb-tapdığı bəhanələr təsiri bağışlayır.

    İşin elmi yeniliyi: Məqalədə klassik və yeni yaranan məhəbbət dastanlarımız ənənəvilik və müasirlik baxımından araşdırılmış, daha dəqiq məntiqi qənaətlər ortaya qoyulmasına cəhd edilmiş, bir sıra məsələlərə tənqidi münasibət sərgilənmişdir.

İşin elmi nəticəsi: Məqalədə klassik və yeni yaranan məhəbbət dastanlarımız müqayisəli təhlil edilmiş, həmçinin ənənəvilik və müasirlik keyfiyyətləri elmi-tarixi aspektdən şərh olunaraq, orijinal mövqedən dəyərləndirilmişdir.

 

QAYNAQLAR:

  1. Azərbaycan dastanları, beş cilddə, V cild, Bakı: Elm, 1972
  2. Aşıq Alı, Əsərləri, Bakı: Avrasiya Press, 2006
  3. Qasımzadə F. XIX əsr Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi, Bakı: ADU, 1956
  4. Təhmasib M.H. Azərbaycan dastanları (orta əsrlər), Bakı: Elm, 1972

 

Açar sözlər: Məhəbbət, dastan, ənənə, müasirlik, aşıq, ustad, klassik, yeni...

Ключевые слова: любовь, дастан, традиционность, современность

Key words: love, epos, tradition, contemporaneity, ashug, master, classical, new    

 

XÜLASƏ

Məqalədə Azərbaycan məhəbbət dastanları ənənəvilik və müasirlik prizmasından təhlil edilərək, maraqlı elmi-məntiqi qənaətlər irəli sürülmüşdür. Klassik və müasir məhəbbət dastanlarının hər birinin ayrı-ayrılıqda təhlil edilərək qiymətləndirilməsi, aparılan müqayisələr xüsusilə maraq doğurur. Yeni (yəni sovet dönəmində) yaranan məhəbbət dastanlarımızın klassik məhəbbət dastanlarımıza nisbətən bədii cəhətdən aşağı səviyyədə dayanmasının səbəbləri ilə bağlı irəli sürülən fikirlər orijinallığı ilə seçilir.

РЕЗЮМЕ

В статье, любовные дастаны (эпосы), анализируются с приз­мы традиционности и современности, выдвигаются интересные научно-ло­ги­чес­кие выводы. Особый интерес представляет анализ и сравнение оцен­ки каж­до­го из классических и современных любовных дастанов. Отличаются  сво­ей оригинальностью идей, выдвинутых по поводу низкого уровня, с ху­до­жественной точки зрения, новосозданных (т.е. в советский период) лю­бов­ных дастанов (эпосов), относительно наших классических любовных дас­та­нов (эпосов).

Summary

In the article the Azerbaijan love eposes are being analyzed from the view of traditional nature and contemporaneity, the interesting scientific-logical results are put forward. Estimating each of the classical and modern love eposes separately and the carrying comparisons are especially interesting. The thoughts about the new created eposes (Soviet period is meant) are differed with its originality from the classical love eposes as they are in the low level according to the artistic point.


Əlizadə Sürəyya

İBN BƏSSAM ƏŞ-ŞƏNTƏRANİ VƏ ONUN“ƏZ-ZƏXİRƏ” ƏSƏRİ

Əbu-l-Həsən Əli ibn Bəssam əş-Şəntərani İspaniyada yaşamış məşhur ərəb filoloqu və tarixçisidir. O, Əndəlüsün qərbində olan Batalyevs (Badajos) yaxınlığında olan Şəntərin (Santarem) şəhərində 460 cı ildə anadan olub. O, həyatının böyük bir qismini burada keçirib. Bəzi ədəbiyyat tarixçiləri Şentemeriya (Santa Mariya) ilə Şəntəmərini bir-birinə qarışdırdıqları üçün İbn Bəssamı Şəntəməriyalı olaraq göstərmişlər (4. 376, 9.23).

İbn Bəssamın döğulduğu illərdə Əndəlüsün qərbində Əftasilər - Əndəlüs Əməvi dövləti süqutundan sonra  Muluk ət-Təvaif adı altında qurulan islam əmirliklərindən Batalyus ərazisinin mirasçısı olan xanədan (1022-1094) hökmdarlıq edirdi. Elmə və alimlərə böyük dəyər verən Əftasi əmiri Məhəmməd əl-Müzəffər ilə oğlu Ömər əl-Mütəfəkkir zamanında elmi cəhətdən olduqca zəngin bir mühitdə yetişən İbn Bəssam kiçik yaşlarında Quranı əzbərlədi. İyirmi yaşında olanda Sevilyaya gedərək riyaziyyat, tarix və ədəbiyyatı öyrəndi. Üstün zəkası və bacarığı ilə özünü göstərən İbn Bəssam bu arada Şəntərini ziyarət edən Əftasi vəziri ibn Abdun əl-Fihri ilə tanış oldu. Bu illərdə dövrün məşhur şairləri İbn Xafəcə ilə Yəhya ibn Atiyyə əz-Zukak kimi şəxsiyyətlərin məclislərində iştirak etdi. Onlarla elmi və ədəbi mübahisələr etdi. Bu hadisə onun Sevilya gedəndə müəyyən elmi biliyə malik olduğunu göstərməkdədir. (4.376)

Daha sonra Şəntərindən Üşbunəyə (Lissabona) gedən İbn Bəssamın burada nə qədər qaldığı bilinmir. Lafta Xalid Baker isə onun İşbunəni hicri 480 cı ildə tərk etdiyini qeyd edir (9. 30). İbn Bəssam Leon, Lissabon və Şəntərinin Kastiliya kralı VI. Alfonso tərəfindən işğal edildiyi il -  486 (1093) ci ildə bölgəni tərk edərək Sevilyaya getdi (Islam Ansiklopedisi cilt 19 sah 376).  Lakin buradakı həyatı da sıxıntılar içində keçdi və 494-cü ildə (1101) Kordovaya yerləşdi. O, 502 (1109) ci ilə qədər bu şəhərdə qaldıqdan sonra Sevilyaya döndü. Tərcümələr edərək və hakimiyyətdə olanlara mədhiyyələr yazaraq öz vəziyyətini düzəltməyə çalışdı. Əz-Zəxirə əsərini burada 510-512 (1106-1118) ci illər arasında bitirdiyi söylənilir (8.283). Bu dönəmdə gedərək şöhrəti artan İbn Bəssam vəzirlərlə dostluq qurdu. Həyatının ən məhsuldar illərini Sevilyada keçirdiyi üçün bəzi ədəbiyyat tarixçiləri onun Sevilyalı olduğunu yazmışlar. Son zamanlarını Mürabitlər dönəmində keçirən İbn Bəssam bu dövlətin süquta uğradığı  ildə – 542 (1147) Sevilyada vəfat etmişdir. (4.376)

İbn Bəssam Əndəlüsdə yetişən ən böyük ədəbiyyat tənqidçilərindəndir. “Əz-Zəxirə” adlı əsərində yer alan mənzum və mənsur mətnlər üstün bir ədəbi zövqə sahib olduğunu göstərməkdədir. Yaradıcı və yol göstərici bir tənqidçi olmaqla diqqəti cəlb edən İbn Bəssam şairlərə başqalarını alçaldan həcvlər söyləməmələrini tövsiyə etmişdir. Onun özünün həcvlərinin olduğu da söylənilir, lakin onun həcvləri dövrümüzə qədər gəlib çatmamışdır.

İbn Bəssamın günümüzə qədər gəlib çatan tək əsəri “Əz-Zəxirə fi məhasini əhli-l-Cəzirə” (“Ada əhlinin yaxşı xüsusiyyətləri barədə qiymətli mənbə”) adlı əsərdir. V (XI) əsr Əndəlüs ədəbiyyatına dair ensiklopedik bir əsər olan əz-Zəhirə ədəbi və tarixi baxımdan önəmli bir qaynaqdır.  Özəlliklə “Muluk-ət-tavaif” dönəmindəki (1031-1090) ədəbi fəaliyyətlər haqqında məlumat verməsi, ayrıca Əbu Mərvan ibn Həyyanın (ö.469/1076) altmış dəftər həcmində olduğu qeyd edilən, dövrümüzə gəlib çatmayan “əl-Mətin” adlı tarix kitabındakı bir çox elmi ehtiva etməsi əsərin önəmini daha da artdırmaqdadır. Müəllif “əl-Mətin”dən verdiyi nümunələrdə qarışıq məsələləri qəbul etmədiyi kimi, bir çox əhatəli nümunələrin də  kiçik xülasəsini vermişdir. O, bir çox şair, ədib və siyasət adamlarının tərcümeyi halı ilə yanaşı onların şeir və nəsr əsərlərindən də örnəklər vermişdir.

İbn Bəssam “Əz-Zəhirə” (“Ada əhlinin yaxşı xüsusiyyətləri barədə qiymətli mənbə”) əsərini dörd əsas hissəyə bölmüşdür. Birinci hissə Kordova və onun ətrafında yaşayan otuz dörd şair, ədib, siyasət adamı və tarixçiyə aid edilmişdir. Bu hissə L. Pronvasalın əlində olan nüsxəyə əsasən iki cilt şəklində Qahirədə 1939 və 1942 ci illərdə nəşr edilmişdir. İkinci hissə Qərbi Əndəlüs, Sevilya yaxınlığında yaşayan qırx altı adamın bioqrafiyasina, üçüncü hissə şərqi Əndəlüsə, dördüncü hissə isə Şərqi İslam ölkələrindən Əndəlüsə gələn otuz iki ədib və şairin həyatına və əsərlərinin tanınmasina yer verilmişdir. Bu son hissənin birinci cildi L. Provansal nüsxəsi əsas alınaraq Qahirədə 1945 ci ildə nəşr edilmişdir. Əsər bütünlüklə İhsən Abbas tərəfindən səkkiz cilddə Beyrutda 1975-1979 cu illərdə nəşr edilmişdir. Məhəmməd Rizvan əd-Dayə “əz-Zahirə”dən verdiyi seçmələri “Minə-z-Zahirə fi məhasini əhli-l-Cəzirə” adıyla Dəməşqdə 1978 ci ildə nəşr etmişdir. Əsər Əsad bin Məmmati tərəfindən “Lətaifü-z-Zahirə” adıyla qısaldılmışdır. Katib Çələbi əz-Zahirənin müəllifi olaraq Əbul Həsən ibn Bəssam əl Bağdadini (ö. 302/914) göstərmişdir. (4.376)

Müəllifin “əz-Zəxirə” ilə eyni tərzdə qələmə aldığını söylədiyi “əl İtimad alə mə sahha min şiri-l-Mutəmid (ibn Əbbad)”, “əl İklilü-l-müştəmil alə şiri Əbdil Cəlil (ibn Vehbun)”, “Silkü-l- cəvahir min tərsili İbni-t-Tahir (Məhəmməd ibn Əhməd ibn İshaq)” və Nuhbetu-l- İhtiyar min əşari zil-vizarateyn ibn Əmmar” adlı əsərlərinin də olduğu söylənilir. Amma bu əsərlər dövrümüzə gəlib çatmamışdır.

İbn Bəssamın həyatı və “əz- Zəxirə” ilə əlaqəli olaraq nəşr edilmiş müxtəlif məqalələrin yanaşı Hüseyn Yusif H. Haryuş “İbn Bəssam və Kitabühü-z-Zahirə” (Əmman 1984), Əli ibn Məhəmməd isə “İbn Bəssam əl-Əndəlüsi və Kitabutü-z-Zahirə” (Əlcəzair 1989) adıyla müstəqil əsər qələmə almışdır.

U.M.Uott və P.Kakia “Müsəlman İspaniyası” əsərlərində qeyd etmişlər ki: “İbn Bəssamın tarixi-ədəbi əsəri əvvəldən qarşıya qoyulmuş məqsədlə tərtib edilmişdir: Əndəlüs dahilərinə layiqli yer vermək, onu şərq nümunələrinə tabe olmaqdan azad etmək (7.120)

Bəzən Əndəlüs sakinlərinin Şərqi yamsılaması kinayə və istehza ilə qələmə alınmışdır. Bəzən də Şərqə bağlılıq acı təəssüf doğurmuşdur. Məlumdur ki, İspaniyada Şərq mədəniyyətinə, Şərq ədəbi ənənələrinə bağlılıq çox güclü olmuşdur. Bu bağlılıq İspaniyanın şair və ədiblərinin də diqqətindən kənarda qalmamışdır. Bu dövr Əməvilərin ədəbiyyatın ilkin mərhələsi idi və bu mərhələ Təqlidçilik dövrü adlanır. Bu dövrdə ədəbiyyat Şərq ədəbiyyatını təqlid edirdi. İspaniyaya köçmüş ərəblər yeni mühitə uyğulaşa bilmir, bütün varlıqları ilə Şərqə can atır, keçmişinə gəldiyi yola baxır, sanki ətrafdakı hadisələri görmürdülər. Onlar çayın ortasında dayanıb susuzluqdan yanan adamları xatırladırdılar. Onların poeziyasında doğma torpağa qovuşmaq hissi həmişə hiss olunurdu (M.R.Mahmudov 151). İbn Bəssam “Zəxirə” əsərində bu barədə yazır:                                                                                          

“Bizim məmləkətin insanları bütün Şərq sakinlərini izləməyə inadla çalışırlar. Onlar hüquqşünas kimi öz hədislərində dindar Katadaya gondərən, təqdir və mükafat qazanmağı arzusu ilə yenidən və yenidən onların köhnə tarixini təkrarlayırlar. İş o yerə çatir ki, əgər Şərqdə qarğa qarıldayırsa və ya Suriya səhralarında və İraq bataqlıqlarında milçək vızıldayırsa, o vaxt Əndəlüsdə bu səslər qulağa o qədər xoş gəlir ki, mənim məmləkətimin adamları büt qarşısında ona yalvararaq onun xilasını istəyirmiş kimi üzüqoylu səcdə edərlər. Onlar həmin an bu qarıldama və vızıldamanı yadda saxlayırlar və onu müqəddəs kitab oxuyurmuş kimi uzada-uzada təkrar edərlər, buna baxmayaraq, qəribə tarixlər və bizim dövrdə şərq ölkələrinin sakinlərinə məlum olan şeirlər məqsəddən yan keçən oxların tökülməsindən və ya ələ düşmüş dəvənin dincəlməyindən çox deyildir. Onlar artıq nə qəlbi, nə də ağılı məmnun etmirlər və nə ələ, nə də dilə azadlıq vermirlər”(5.280). 

İbn Bəssamın əsəri yazmaqda məqsədi İspaniyada yaranan mədəniyyətin heç də Şərqdəki mədəniyyətdən geri qalmadığını sübuta yetirmək olmuşdur:

“Belə ədalətsizliyə qəzəblənərək mən bu yalnış fikirlərə göz yummağı və dövrümün şair və katiblərinin nitqlərinin xəzinələrini toplamağı qərara aldım. Hansıları ki mən, oz vətənimin şərəfi haqqında həsəd alaraq və onun parıldayan gecələrinin solğun ay kimi olmağını və gözəl dənizlərinin sularda çürüyən gölməçəyə görünməyini arzulamayaraq tapmağa müvəffəq olacam. Axı  Əndəlüsdə o qədər tanınmış şair və ədiblər yaddan çıxıblar. Onların biliyi və ustalığı yetəri qədər qiymətlənməyib. Beləki, onlar öz ölümlərindən qabaq ölüblər” (5.280).

İbn Bəssam adından da göründüyü kimi bu əsərini Əndəlüslü görkəmli vəzir, katib və şairlərinə həsr etmişdir. Əsərdə Əndəlüs ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrindən İbn Dərrac əl-Kastalli, Əbu Muqir əbd əl-Vahhab ibn Həzm, Əbu Məhəmməd ibn Həzm, İbn Şüheyd, Əbu-l-Valid ibn Zeydun, əl-Valladə, Əbu Hafsə ibn Burd, əl Mötəmid Məhəmməd ibn Əbbad, Əbu-l- Valid İsmail ibn Məhəmməd Həbib, Əbu-l-Əla Səid ibn Həsən əl-Bağdadi və başqalarının tərcümeyi halı və yaradıcılıqları barədə məlumatlar verilmişdir.

Bu əsər öz ruhu ilə Orta Əsrlər ərəb nəsrinin mühüm qolunu təşkil edən “Tabaqat” əsərlərinə çox bənzəyir. Ərəb ədəbiyyatında İbn Səllam əl-Cumahinin, İbn əl-Mutəzzin, İbn Sədin bu əsərləri yanaşı, özündən ayrı-ayrı elm və ədəbiyyat nümayəndələri haqqında məlumatlar hifz edən bir sıra əsərlər olmuşdur. İbn Xallikanın “Vəfayatu-l-Ayan”, Yaqut Həməvinin “Mucəmu- l- udəbə”, Əbu Mənsur əs- Səalabinin “Adabu-l-Muluk” əsərlərini buna misal göstərə bilərik.

İbn Bəssamın bu əsəri bioqrafik əsərlər üslubunda yazılıb. Hər bir oçerkin kompozisiyasnı təxmini aşağıdakı kimi verə bilərik.

  1. Haqqında söhbət açılacaq şəxsin tərifi. Məsələn, İbn Bəssam Məhəmməd ibn Həzm haqqında bu cür təriflər deyir:

Əbu Məhəmməd hədis, fiqh, fəlsəfə, ritorika və geneologiya, şeir  qoşmağın və nəsr yazmağın bütün incəliklərinindən xəbərdar idi. O, qədim fəlsəfi elmlərlərlə məşğul olurdu. O, dahi alim idi və bir çox əsərlər yazmışdır...(5.287)

O, geniş məlumata malik idi ki,  bütün elmlər və incəsənət onun ixtiyarında idi. Mən ondan başqa gözlənilmədən, heç bir hazırlığı olmadan şeir qoşan adam tanımıram (5.289).

  1. Həyatı, cəmiyyətdəki mövqeyi və ya təhsili haqqında məlumat.

Məsələn, o, Əbu-l-Valid ibn Zeydunun həyatı haqqında bəzi məlumatları verir:

“Bir gün ibn Cəfər ibn Zeydunu hər hansı bir tapşırıq ilə Malaqa hakimi İdris ibn Əli Həsənin yanına göndərir. Əbu-l-Valid onun yanında uzun müddət qalır. İdris ona yaxınlıq verir. Onunla dostluq edir və onu özünün daimi həmsöhbəti edir. O, vaxt İbn Cəfər əmr edir ki, İbn Zeydun dərhal qayıtsın. İbn Zeydun əmri yerinə yetirir və Kordovaya qayıdır. Əmir onu ləyaqətsiz hərəkətinə görə danlayır. Onu vəzifədən kənarlaşdırır. Onu vəzifədən uzaqlaşdırır. Çox keçmədən öz mərhəmətini bildirir”(5.302).

1)                           Əsərindən nümunə:

İbn Bəssam bu əsərdə əl-Mötəmid Məhəmməd ibn Əbbadın yazdığı şeirlərdən nümunələr gətirir. Onlardan birinə nəzər salaq:

“Deyilənə görə həmin o uğursuz gündə, 804-cü il rəcəb ayının ortası, çərşənbə axşamı günü düşmənlər Sevilyaya zorla girdilər. əl-Mötəmid öz torpaqlarını, özünün və ona əziz olanların  həyatlarını qorumaq üçün döyüşə atıldı. Özünü olümün pəncəsinə atdı. İndiyə kimi beləsi görülməmişdi və heç kim onunla müqayisə edilmədi. O, zindanda bu haqda aşağıdakı misraları yazdı:

Acı günlər göz yaşımı siləndə

Qəlbim də lal sükutla susub qaldı.

Mənə dedilər: “itaət səni yalnız sakitləşdirər

Qəlbinə düşmənlərin toxunmağından qorun”! (5.310)

İbn Bəssam Əbu Muqira İbn Həzmin hikmətamiz kəlamlarından misal gətirir. Bu kəlamlar öz ruhu ilə İbn əl-Mutəzzin v ə Əli ibn Əbi Talibin kəlamlarına bənzəyir.

“Allah səni yüksəltsin, həqiqətən ehtiyatlılıq xəstəliyinin sənə zərbə endirməyinə və vəfasızlığın sənə qalib gəlməyinə imkan verməyəcək. Və bil ki, insanın ən pis düşməni elə özüdür və insanın bütün soyu nə ilandır, nə əqrəbdir, çünki digər heyvanlar arasında eləsi yoxdur ki, öz qəzəbi ilə insana bənzəsin. İnsanları qoru və onlara mərhəmət göstər. Daima ehtiyatlı ol, çünki “ilan iki dəfə eyni yerdən sancmır”. Məşhur atalar sözünü yadına sal. Oyun üçün ən geniş yer iki çadır dayağı arasındakı yerdir və bil ki, bacarıqlı o kəsdir ki, hər ölkədə olub və hər yerdə azuqə və himayəçi tapıb. Amma daha ağıllı o kəs dir ki, insanlar onu axıra qədər tanımasalar da o, insanları tanıyır və zəhlətökən yadelli və ikiüzlü qohumdan yaxa qurtara bilmişdir və yalnız Allaha və onun işıqsaçan idrakına yaxınlaşmağa ehtiyacı var ” (5.286)

əsərdə bədii təsvir vasitələrindən geniş istifadə olunmuşdur.

 “Yer öz öz paltarlarını sərdi və öz plaşını çıxardı. O, rəngli köynəyini geyindi və qiymətli daş-qaşını taxdı. Qızılgül öz ləçəklərini açdı və göyərçinlərin nəğməsindən otlar aşiqanə həsrətlə titrəməyə başladı. Ağaclar onun nəğməsinə aludə olaraq öz yaşıl buruq tellərini yaydı və başını yellətdi. Dünya şən təbəssüm ilə işıldadı. Qaşqabaq və kədərlə gizləndi ”.

Burada bədii təsvir vasitələrindən istifadə olunmuşdr. Burada yerin öz paltarını sərməsi, qızılgül yəni yerə canlı insana xas xüsusiyyətlər aid edilir.

İbn Bəssamın əsərində orta əsrlərin bir sıra mühüm hadisələri, dini siyasi qarşıdurmalar, məzhəb və təriqətlər arasındakı çəkişmələr əks olunub. Bu hadisələrdən biri Əbu Məhəmməd İbn Həzmin öz əqidəsinə görə təqib olunması, hətta onun kitablarının yandırılması idi:

“Ömrünün son günlərinə kimi Əbu Məhəmməd ondan tələb edildiyi öz əqidəsindən əl çəkmədi və peşman olmadı. O, səxavət göstərərək öz elmini sürgündə olmasına, kasıbçılıq çəkməsinə baxmayaraq hər kəslə bölüşürdü, onun yanına elm öyrənmək üçün sadə xalqın nümayəndələri  axışıb gəlirdi. Bunlar bütün dünyadan kiçik deyildirlər, onları onunla yaxınlıq etdiklərinə görə danlaqdan çəkinmirdilər. O, yorulmadan onlarla söhbət edər, elm öyrədər və onları elm öyrənməyə təkid edərdi. Bu zaman ərzində yeni əsərlər üzərində işləməyə səylə davam edirdi və onun tərəfindən yazılan bu kitablar dolu dəvə yükünü təşkil edirdi. Bu əsərlərin böyük hissəsi onun evinin kandarından belə keçmədi, çünki, fəqihlər üləmaları İbn Həzmə qarşı qaldırdılar. Hətta onun əsərlərinin bir hissəsini xalq qarşısında yandırmağı, digər hissələrini isə hissələrə ayırıb yerlə yeksan etməyi əmr etdilər”. (5.288)

İbn Bəssam “İbn Şüheyd haqqında hekayət”də bədii təsvirlərdən istifadə etmişdir:

“O, şən söhbətlər aparanda, sanki göyərçin quruldayırdı, ciddi söhbətlər edəndə isə şir kimi coşurdu. Onun şeirləri müntəzəm düzülmüşdü və gözəl sinədə olan boyunbağı kimi şəfəq saçırdı. Nəsri isə müşk və kamfara ətri saçırdı”(5.291).

Burada bənzətmədən istifadə olunmuşdur. Bu əsərdə İbn Bəssamın şeir şeçmək qabiliyyəti, şeir seçmək duyumu da əks olunub. O, tərcümeyi-halını yazdığı şəxslərin ən mükəmməl əsərlərini misal gətirir. Bu mənada İbn Şüheydin arıya həsr etdiyi şeir maraq doğurur. İbn Bəssam göstərir ki, İbn Şüheyd “genişombalı və iridöşlü, incə qamətli gözəl”adlandırdığı arını təsvir edərkən deyir:

Təsəvvür etmək olar ki, sanki sənin qüruba uçuşun

Gərilmiş qanadlarınla, çünki sən qanadlısan. (5.292)

İbn Şüheydin natiqliq qabiliyyəti və həqiqi istedada bağlı fikirlərini ruh və cisimlə əlaqələndirməsi də orijinal fikir kimi İbn Bəssamın diqqətini cəlb edir:

“Əsl natiqlik qabiliyyəti heç də müxtəlif tarixi hadisələr, nadir sözlər və ya qrammatika, müdriklik elmini müfəssəl öyrənilməsi  köməyilə müfəvvəq olmaq olmur. Nitq bacarığına yiyələnmək üçün hər şeydən əvvəl fitri istedad olmalıdır. Buna baxmayaraq, birinci iki şərti nəzərə almamaq olmaz. İnsanın istedadı onun qəlbi və bədəni ilə münasibətdə müəyyən edilir. Əgər insanda qəlb bədəndən yuxarıda qorunursa, onda onun istedadı ruhlandırılmış olacaq və insan onlara şifahi geyim geyindirərək mükəmməl obrazlar yaratmağa qadirdir. Əgər ona əvvəl cismanilik üstün gəlirsə, onda onun hissləri təbiətinə  uyğun olaraq kobud və canlı surətdə ifadə olunur. Onlar tərəfindən yaranan obrazlar mükəmməlliyə çatmayaraq incəlikdən geri galacaq”.(5.293)

İbn Bəssam İbn Şüheydin ən məşhur əsəri sayılan “Ruhlar kitabı”ndan da misallar gətirir.

Əsərdə olduqca qiymətli bioqrafik məlumatlar da vardır. Bunlardan biri ibn Şüheydin vəfatı ilə bağlı məlumatlardır: “Əbu Əmir uzun müddət xəstə olur və iflicdən əziyyət çəkir. O, 425-ci il zul qəddə ayının əvvəlində iflic olur. Xəstəlik ona hərəkət etmək imkanını əlindən almamışdı. O, hətta vacib hallarda əsasının köməyilə və ya öz xidmətçilərinə söykənərək gəzirdi. Lakin ölümünə iyirmi gün qalmış o, sanki daşa çevrilir. Onu nə yerindən tərpətmək nə də qaldırmaq olurdu. Güclü ağrı hiss etdiyindən heç kim ona yaxınlaşa bilmirdi. O, hətta özünü öldürmək belə istəyirdi. ”.(5.300-301)

Bəzən tərcümeyi hallar fərqli məlumatlar təqdim edir. Məsələn İbn Zeydunun tərcümeyi halında onun Kordovadan Sevilyaya getməsinin səbəbi fərqli şəkildə söylənilir, burada onun vəziri İbn Abdusla olan rəqabətinə yer verilmir:

“O, tez-tez Əbu-l-Validi səfaətlə birlikdə danışıqlar üçün Əndəlüsün müxtəlif şəhərlərinə göndərirdi. Ondan başqa heç kim bu işləri bacara bilməzdi. Çünki, ağıllı, fərasətli və natiqlik qabiliyyətinə malik idi. Belə ki, Əbu-l Valid yüksək dərəcəyə çatmışdı, lakin hədsiz şöhrətpərəstlik və böyük qüruruna görə bundan artığını istəyirdi.

Bir müddət sonra İbn Zeydun onu tovlayıb yanına aparan Sevilya hakimi İbn Abbadla yaxınlaşır. Əbu-l-Valid öz doğma şəhərini tərk edərək Sevilyaya gedir”. (5.302)

İbn Bəssam Kordova zadəganlarının həyatını, onların əyləncə üsullarını da realistcəsinə qələmə alır. O vaxt da zadəgan evlərində şeir, musiqi məclisləri olmasını bildirir:

“Kordovada istirahət vaxtı şəhərin çox möhtərəm və əsilzadə kişiləri toplaşardılar. Saray isə nəsr və nəzm cəngavərlərinin yarış meydanına çevrilirdi. Onlsarın nitqlərinin parıltıları altında sanki toyuq korluğu ilə mat qalmış insanlar özlərini itirirdilər. O, həmişə bir-birini sıxışdıraraq onlarla fərəhlə söhbət etməkdən həzz alan katib və şairlərin izdihamı ilə əhatə olunmuşdu”.(5.303)

İbn Bəssam “Zəhirə” əsərində yalnız yazılı materialları deyil, xalq arasında gəzən söhbətləri, bəzən dedi-qoduları da qələmə alır. Bu baxımdan onun Əbu-l-Valid İbn Zeydun, Vəllad və İbn Abdusun əhvalatını təqdim etməsi diqqətə layiqdir. Əsərin bu hissəsi demək olar ki, xalq arasında gəzən söz-söhbət əsasında qurulub. Burada İbn Zeydunun dilindən söylənilən və Vəllada ilə eşq macərasını əks etdirən nəsr parçası həm bədiiliyi, həm də lirik hisslərin tərənnümü baxımından dəyərlidir.  

“Gün özünün sarı çöhrəsini gizlətdikdə və gecə ətirini səpələdikdə Valladə mənə tərəf baxdı. Onun qaməti nazik qamış kimi incə və qıvraq, ombası qumlu təpə kimi girdə idi. O, yanaqlarının qızılgüllərini mənə göstərib utanaraq gözlərinin nərgizlərini aşağı dikdi və biz soyuq, rəngbərəng çiçəklərlə örtülmüş, zərxara xalçaya bənzəyən çəmənliyə getdik. Orada əmirin bayraqları ağaclarda çətir görünürdü, onların arasında kiçik çayların gümüşü zənciri axırdı, otlara şeh mirvari kimi səpələnmişdi. Qızılı şərab dar şüşədən qədəhə doldurularaq bayıra tökülürdü. Bu zaman biz onun azca içdik, sanki atəş bizim damarımıza ke&cce