MÜNDƏRİCAT-CONTENTS-ОГЛАВЛЕНИЕ

DİLÇİLİK – ЯЗЫКОЗНАНИЕ...........................................5-122

S. MUSTAFAYEVA. «Dastani – Əhməd Hərami»də vəzifə və hərbi anlayişlari ifadə edən qədim Azərbaycan  sözləri

A.YUNUSOV. Türk dilində tabeli mürəkkəb cümlə problemi……

A. PAŞAYEVA.Urdu dilində bəzi sifətlərin cümlədə işlənmə xüsusiyyətləri.......

A. ƏSGƏROVA. M.Füzuli əsərlərinin dilində əcnəbi sözlərin mövqeyi................

H. МУСАЕВА. О роли арабской заимствованной лексики в семантическом обогащении персидского языка...............

Ф. ШИРИНОВА.О потенциале существительных с широким значением и их функционировании.İngilis   dilində  qrammatik  forma  yaradan  vasitələr və onların  tarixi  inkişafı……

Ü. ASLANOVA .Yusif Seyidovun dil tədqiqatlarında nitq  hissələri problemi.............

E. ALLAHVERDİYEV, G.SEYİDOVA. İngilis dillinin variantlarının formalaşmasında xarici amillərin rolu

A. HACIYEVA. Fars dilində məsdərlərin növləri....................

B. HACIYEVA. Müasir türk ədəbi dilində ikinci tərəfi məsdər ilə ifadə olunan “fel+fel” tipli birləşmələr..

G. İMANOV. Dilçilikdə mürəkkəb sözə münasibət baxış....

S. İSMAYILOVA. İngilis dilində feilin təsriflənməyən formalarında zaman kateqoriyası................

Z. İSMAYILOVA. Fars ədəbi dilində feli sifətlərin substantivləşməsinə görə növləri.....

L. MAHMUDOVA, A. YƏHYAYEV. Fars dilində predikativliyin ifadə vasitələri..............

X. MUSTAFAYEVA. Ümumi dilçilikdə nitq hissələrinin fərqli bölgüsü məsələsi.............

A. NAĞIYEV. Leksikanın lüğət və abidələrdə qalan izləri.....................

М. MANAFOVA. «Тиббнамя»нин синтаксиси.........

M. QASIMOVA. Azərbaycan və ingilis dillərində sinonimlərin növləri.

B. QƏDİMOVA. Orfoepiya haqqında materialın toplanması.......

S. QƏMBƏROVA Azərbaycan dilinin qərb şivələrini səciyyələndirən fonetik xüsusiyyətlər.................

T. QURBANOVA, A ƏMİRASLANOVA. Artikl ingilis dilində müəyyənliyin və qeyri-müəyyənliyin göstəricisi kimi.

N. SEYİDOVA. Frazeologizmlər və onların növləri..

М.ТАРВЕРДИЙЕВ. Аористин табели мцряккяб ъцмлялярдя ишлянмя щаллары......

A. XASIYEVA. Qədim İranda xətt və dil..

F. ZAHİDOVA. Sözün struktur və semantik funksiyası....

K.AБДУРАХМАНОВА. Категория эмотивности в развитии системы языкового выражения..............

Г. АЛИЕВА. О роли семантики и прагматики в лингвистическом описании.............

Э.ИБРАГИМОВА. Моносемантичность и полисемантичность экономических терминов..............

Н. МАМЕДОВА. Об истории формирования и развития медицинской терминологии в  турецком языке.

Р. МАМЕДОВА. О арабизмах в Кабус-наме.......

Ф. ЭФЕНДИЕВА. Виды временной соотнесенности сложных предложений с придаточными времени.

A. ALLAHVERDİYEVA.  Nasir Xosrovun “Səfərnamə”sində arxaik sözlər...

R. BAYRAMOV. Azərbaycan dilində morfoloji yolla yaranan psixologiya terminləri..........

C. MURADOV.  Kompüter terminlərinin formalaşması tarixindən................

Ə. ƏLİYEV. Müasir türk ədəbi dilində tabeli mürəkkəb cümlələr..............

İ. QULİYEV.Qipçaq abidəsi “Codex cumanicus”da heyvan adlari.........................

 

ƏDƏBİYYATŞÜNASLIQЛИТЕРАТУРОВЕДЕНИЕ............................... 123-248

G. MAQSUDOVA. Müasir Azərbaycan povestlərində dil və üslub məsələləri.............

S. ABBASOVA. Real gerçəkliklər bədii həqiqət aynasında.....................

A. ASLANOVA . XIX əsr Hindistan mühitinin Məhəmməd İqbal yaradıcılığına  təsiri.......

F. ƏLİYEV. Nizaminin milli mənşəyinə yeni baxış.......................

L. ƏLİYEVA. Mifopoetika bədii mətndə yaddaşın təzahür forması kimi.....

H. HƏQQUFƏXR. Hind üslubunda təşbeh, metafora, kinayə......

T. HÜSEYNBALAYEVA, H. HEYBƏTOV. Qurani-Kərimin tərcümə tarixi.........

X. İBRAHİMOVA. Bioqrafik romanın ədəbiyyatşünaslığı zənginləşdirmək imkanları...

H. VƏKİLOVA. Əsrinin   tərcümeyi – halı...........................

K. MƏMMƏDOVA. S.S.Axundovun “Qonaqliq” hekayəsinin ingilis dilinə tərcüməsində fərqli cəhətlər....

S. MƏMMƏDOVA.  D.H.Lourens və modernist ədəbiyyatı................

M. RASİMOĞLU. Molla Vəli Vidadinin sənətkarlıq xüsusiyyətləri və tərcümeyi-halına dair.......

Ç. МЦТЯЛИМОВА. Azərbaycan xalq qəhrəmanlıq dastanlarında qəhrəman obrazının genezisi və tipologiyası.....

Ü. NƏBİYEVA. Oğuz dastanında dövlətçilik və idarəetmə  ənənələri....................

F. NƏCƏFOVA. 60-cı illərdə fars şeirində klassik poeziya ənənələri..............

Ş. QƏDİMOVA. Divan ədəbiyyatı, İslam və təsəvvüf..........................

У. БАДАЛБЕЙЛИ. Роман Джона Фаулза «Коллекционер».............................................

Y. QURBANOVA. Təbiət şeiri və şeirin təbiiliyi...................................

Ф. ДУРСУНОВА.  История развития татарской прозы......................................

С. ЩЦСЕЙНОВА . И.Шыхлынын «Aйрылан йоллар» романы щаггында...........................................

C.СИДЕИФ-ЗАДЕ. Демонология Толкина...............................

N. ESPANDI. İran ədəbiyyatının öyrənilməsində Britaniya İranşünaslıq mərkəzlərinin rolu.................

T. İSMAYILOVA. Anton Pavloç Çexov  və müasirlik......................

L. MANAXOVA. Şair Bəkir Çobanzadə dünya müstəvisində........................

O. MÜSLÜMOVA. Hermann Hesse və Hüseyn Cavid yaradıcılığından bəzi məqamlar........................

Ş. NƏSİROVA. Z. Xəlilin uşaq poeziyasının ideya-məzmun xüsusiyyətləri............................

Ə. MUXTAROV. Azərbaycan klassik  poeziyasında Nizami Gəncəvi obrazı..................

Ş. ЯЛИЙЕВА. Мцасир нясрдя реаллыг вя бядии шяртилик......................................

Л. БЕЖЕНАРУ. Евгений Гришковец: «Реки» как ностальгический  монолог - воспоминание о малой родине.....

Y. ƏLƏSGƏROVA. O.Henrinin novellalarının sənətkarlıq xüsusiyyətləri................................

X. МЯММЯДОВА, R. ГУЛИЙЕВА. Fиридунбяй Kючярлинин ядяби фяалиййяти щаггында.......

S.MƏRDANOVA. SöhrabTahirinpoemalarındalirikricətlər...................

X. ƏFƏNDİYEV. Seyran Səxavətin nəsrində psixologizmə dair.................

Б. ГУЛИЕВА. Идейная основа газелей Хаджу Кермани........................

 

ПЕДАГОЭИКА-ПЕДАГОГИКА…..................................249-305

Э. МАМЕДОВА .Некоторые особенности преподавания английского языка в азербайджанской аудитории.................

А. САМЕДОВА.Вводные слова, сочетания и предложения на занятиях по развитию культуры речи.

И. КУЛИЕВА, А.АЛИЕВА. Письменное монологическое высказывание как коммуникативная потребность....

Ш. АБАСОВА.Фраzеолоэийа тялими...........................

Л. АЛЕКПЕРОВА, М. МАМЕДОВ. Некоторые вопросы  применения упражнений в обучении языку ..

E.ABDULLAYEVA. Sentence sense to understand the materials………

Z. ADIGÖZƏLOVA. Bağlayıcılı tabesiz mürəkkəb cümlələr və onların tədrisi...

Ш. ЯЛИЙЕВА. Лексиколоэийа тялими, лексиколоэийа тялиминин мягсяд вя вязифяляри..

Н. МЯММЯДОВА.Сюзлярин мянаъа нювляринин тядриси...................

N. SADIQOVA. Effective techniques for stimulatingconversation in english...

H. YUSİFOV. Ədəbiyyat dərslərində  inteqrasiya və əlaqə............................

Э. БАБАЗАДЕ, Ф. АГАМИРОВА. Методика проведения бесед-дискуссий на материале спецтекстов и статей ............

Ф. АЗАДАЛИЕВА. Перевод как один из методических приёмов  при обучении ................

Э. ИБРАГИМОВА, С.ЧЕРКЕЗ. Передача определительных отношений в сложноподчиненном предложении.............  М.АЛИЕВА.Формировние творческих навыков студентов на уроках дирижирования......................................

Н.ШИРАЛИ-ЗАДЕ, Р.ТАХМАЗОВА. Видо-временные формы в английском сложно-подчиненном предложении......azi...................................................................................................................

Ü. ƏL YEVA.Teachingcontent through a second language....................................................

R. MÜRSƏLOV. The secondary parts of the sentence the object………

 

KİTABŞÜNASLIQ-КНИГОВЕДЕНИЕ..................................................................306-311

S. MƏMMƏDOVA. Lüğət və ensiklopedik nəşrlərin tarixindən..........

Z. RZAYEVA. İnformasiya axtarış sistemlərinin elmi kitabxanalarda tətbiqi, məlumat azadlığının realizə forması kimi.....

 

İNSANŞÜNASLIQ-ЧЕЛОВЕКОВЕДЕНИЕ................................................................312-321

İ. İSMAYILOVA. Британийада мядяни-кцтляви яйлянъя, клуб вя ъямиййятляр.........

A.MƏMMƏDOVA. Инэилис кулинарийа адят-яняняляри.....................................

İ. MƏMMƏDOVA. Təsəvvüf və irfanda ilahi eşqin etiologiyası.....................

D. QULİYEVA. Инэилислярин кцтляви мярасим вя байрамлары..........................

 

JURNALİSTİKA-ЖУРНАЛИСТИКА……………………....……….......322-338

Ü. ABDULLAYEVA. Telejurnalistin ictimai məsuliyyəti.............................

N. CAVADZADƏ. Prezident İlham Əliyevin Vaşinqtona səfəri ABŞ mətbuatında...

A. ƏZİMOVA. Jurnal publisistikası: tarix, ənənə, müasirlik............................

R. MƏMMƏDOVA. Mirzə Bala Məhəmmədzadənin jurnalistikasının yaradıcılıq xüsusiyyətləri...........

T.MAHMUDOVA. ABŞ-da xəbər jurnalları: yaranması və inkişaf mərhələləri............

MƏRUZƏLƏR-ДОКЛАДЫ......................................................................................339-359

R. MƏMMƏDOVA. Azərbaycan dilində dialoji nitqə dialektlərin təsiri........

Х. АХУНДОВА, К.НУРИЕВА. О некоторых трудностях в усвоении  русского   языка  как  иностранного.....

Т. АГАМИРОВА. Рассказ   бег»Л.Н.Толстого  в  переводе  на  азербайджанский язык ...........

M. ƏSƏDULLAYEVA. Obrazların xarakterinin açılmasında antroponimlərin rolu...................

G. İSMAYILOVA. Cümlə üzvləri və nitq hissələri.............................

İ. ARIXOVA.Təhsil və tərbiyə sistemlərinin qarşilıqlı münasibətləri...............................

Ş. SALMANOVA. Qurani-Kərimdə elm və öyrənməyə təşviq....rnal publisisi........................................................................................................... ...................................................

И. БАБАНЛЫ. «Китаби-дядя Qоргуд»da  фел...................................

RƏYLƏR- ОТЗЫВЫ.....................................................................................160-162

L.GӘRAYZADӘ Harda Azәrbaycan var, oradan Әminә Tüncayın ruhu qidalanır............

 

 

DİLÇİLİK-ЯЗЫКОЗНАНИЕ

 

Saidə Şirzad qızı Mustafayeva

«DASTANİ – ƏHMƏD HƏRAMİ»DƏ VƏZİFƏ VƏ HƏRBİ ANLAYIŞLARI İFADƏ EDƏN QƏDİM AZƏRBAYCAN  SÖZLƏRİ

                              XI əsrdən başlayaraq, VI-VII əsrlər qədim türk şeirinin, ərəb və fars ədəbi məktəblərinin təsiri nəticəsində yaranmış klassik türk şeiri ilə qarşılıqlı təsirinin nəticəsi kitab (yazı) dilinin genişlənməsinə və inkişafına təkan verir. Bu da öz təsirini XIII əsrdən başlayaraq daha geniş şəkildə göstərməyə başlayır. Bir tərəfdən Azərbaycan türk dlində saray ədəbiyyatı nümunələri yaranır, digər tərəfdən isə İ.Həsənoğlu, Qazi Bürhanəddin və İ.Nəsimi kimi klassik şairlərimiz ana dilində gözəl sənət əsərləri yazırdılar.

               Elə bunun nəticəsi olaraq da, həmin dövrdə anadilli poeziyamız «Dastani – Əhməd Hərami» kimi bir sənət əsərinə sahib olur. Dastan XIII  əsr poeziyamızın ən mükəmməl abidələrindən biridir. Əsər həm də doğma dilimizdə yazılmış ilk  poema nümunəsi kimi də səciyyəvidir. Dastan anadilli poeziyamızın ilkin təşəkkül tarixini, onun ideya mövzu mənbələrini, sənətkarlıq istiqamətlərini, milli-poetik xüsusiyət­lərini özündə əks etdirən bir sənət nümunəsidir. Onu da qeyd etmək yerinə düşərdi ki, qədim və zəngin bir ədəbi təcrübəyə malik olmayan bir xalq, XIII əsrdə öz anna dilində belə bir sənət abidəsi yarada bilməzdi.

               Dastanın dil baxımından öyrənilməsi isə dilimizin yaranma və inkişaf tarixinin araşdırılmasında mühüm rol oynayır. Çünki şeir dilində ərəb-fars sözlərinin geniş şəkildə işləndiyi bir dövr idi. Belə bir dövrdə yazılmasına baxmayaraq dastanda hə­min sözlər təbii olaraq az işlənmişdir. Ona görə ki, bu bir Azəri (türk) dastanı idi. Ona görə də dastanın dilində qədim Azərbaycan (türk) sözləri geniş şəkildə öz əksini tapmışdır.

               «Dastani – Əhməd Hərami» nin dilində öz əksini tapmış qədim Azərbaycan (türk) sözlərinin içərisində rütbə və hərbi anlayışları ifadə edən sözlər də xüsusi yer tutur:

                              Kagan (xaqan)

Qılınc salsa bir ərə təpinəydi,

Qagan aslan kibi kim çapınaydı (1, səh.23).

 

Qagan aslan kibi yaxşı yigitdir,

Gözəldir surəti nəqşi yigitdir (1, səh.48)

Ölkə başçısı rütbəsini ifadə edən kagan sözü dastanın dilində, göründüyü kimi, müəyyən səs müvaziliyi ilə, yəni Qağan kimi işlənmişdir.

Bu sözə ilk dəfəMussa Kagankatlunun (Qaləkətlinin) «Alban tarixi» əsərində təsadüf edilir. Alban tarixçisi Xəzər xaqanlığında yüksək rütbələrin və onları icra edənlərin funksiyasını belə izah edirdi: Xaqan ölkənin başçısı olaraq birinci şəxs, Cabğu Şimal (Xəzər) xaqanından sonra ikinci şəxs, Şad isə Aranın valisi idi (2, səh.54)

L.N.Qumilyov qeyd edir ki, Avropanın cənub Şərq düzənlikləri VII əsrin 20-ci illərində türklərə tabe idi.  Buranın valisi xanın kiçik qardaşı idi. O, «Cabğu-Xaqan» titulu daşıyırdı, xanın oğlu həmin valinin yanında «Şad» titulu ilə sərkərdə idi (3, səh.150). V.Qukasyan Q.Dörferə istinadən yazır ki, Şərqi Türk xaqanlığında xaqan­dan sonra bir vitse xaqan (klein-khagan) və dörd kiçik xaqan (inter khagan), yəni iki şad və iki yabğu gəlirdi. Ayrı-ayrı vilayətlərin valisi olan bu kiçik xaqanlar ya xaqanın oğlanları, yaxud da qardaşları olurdu. Deməli, böyük (Şərq) türk xaqanlı­ğının ierarxiyası altı nəfərdən ibarət imiş. Kiçik xanlıqlar (məs. Xəzər xaqanlığı) isə üç nəfərdən- xaqandan, yabğudan və şaddan ibarət olurmuş (54).

      xan- ölkə başçısı

Sabahın xana səninlə varalım,

Mübarək yüzini xanın görəlim (1, səh.40).

 

Çü sübh oldu yerində durdu sultan

Oxudu bəylərin dərdin ol xan (1, səh.53).

Alban tarixçisi Musa Kağankatlı yazır ki, təxminən 442-445-ci illərdə, bəlkə də bir az əvvəl, iki adlı-sanlı hun knyazlığı Qorun və Qazan xanın başçılığı ilə Sünük vilayətinə köçmüşdür (s.84). V əsrə aid olan bu abidədə adı çəkilən Qazan xan sonralar «Kitabi-Dədə Qorqud dastanının baş qəhrəmanı kimi də təsvir edilir. Bu onu göstərir ki, xan titulu türklərə məxsus bir ad olub, onların yaşadığı ərazilərdə dövlətin başçısına verilirdi. Yəni Xan ölkənin başçısı və birinci şəxs idi. Xan sözünə fars dilində yazığ-yartmış azərbaycanlı sənətkarların şeirlərində də təsadüf edilir.

         xatun

Qızın istəyəlim almaq rəvamı?

Həlalın, xatunun olmaq rəvamı (1, səh.44).

 

Məgər qapıçılar anı görürlər,

Soluqdəm xatuna xəbər verirlər.

 

Uru durdu salamın oldu xatun,

Məlikzadəydigini bildi xatun (1, səh.76).

Xatun ölkə başçısı (qadın) və yaxud ölkə başçısının arvadı mənasını bildirir. Biz bunu əsərdən gətirdiyimiz nümunələrdə də görürük. Yəni, birinci bənddə arvadı, zhəyat yoldaşı, halalı, ikinci və üçüncü bənddə isə xatun ölkə başçısı mənasında işlənmişdir. Bu sözə də ilk dəfə Mussa Kağanqatlının«Alban tarixi» əsərində təsadüf edilir. «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanında da xatun sözü qadınlara müraciət, və yaxud onlara verilən titul mənasında verilir. Məsələn, Burla xatun, Selcan xatun. Xatun sözü Azərbaycanın klassik şairləri Ə.Xaqani və N.Gəncəvinin əsərlərində də işlənmişdir.

 Əsərin dilində  qəhrəmanlıq anlayışı ifadə edən sözlər də geniş işlənmişdir ki, bunlardan biri də «ər» sözüdür.

       ər

Rəvamıdır bənim sözüm sıyasan,

Gərəkməz ol əri bana deyəsən (1, səh.51).

 

Var idi bunların içində bir ər

Qatı günbüz bahadır idi sərvər (1, səh.66).

Ər sözü türklərdə qorxmaz igid, qəhrəman şəxslərə verilən bir ad idi. V. Qukasyan qeyd edir ki, «Məlum olduğu üzrə Firdovsinin «Şahnamə əsərində də adı tez-tez çəkilən, turanların başçısı əfsanəvi Əfrasiyab türk dilli xalqlar tərəfindən Tonqa, Alp, ər adlanırdı. Görkəmli türkoloq Mahmud Kaşqarlı özünün «Divani–lügat it türk» əsərində həmin adlardan bəhs edərək, onların türk sözləri olduğunu qeyd etmiş və göstərmişdir ki, buradakı tonqa «bəbir», alp «qəhrəman», ər isə «qəhrəman kişi» deməkdir (6, səh.368).

Bu söz Dədə Qorqud dastanlarının dilində də işlənən ən fəal sözlərdən biridir: «...Qavat bu işi tuysam, sana böylə gəlürmiydim?! Aldayuban ər tutmaq övrət işidir. Övrətindənmi öyrəndin sən bu işi qavat?! – dedi».(5, səh.124)

    ərən

Der idi: qanı sevgili yaranlar,

Nər aslan kibi ol günbüz ərənlər? (1, səh.37).

 

Ərənlərin işi mürvət degilmi,

Bu gün dünya, yarın axrət degilmi? ! (1, səh.62).

Ərən Azərbaycan (türk) sözü olub türkdilli xalqlarda alp, ər sözləri ilə sinonimlik təşkil edərək kişi (qəhrəman kişi) mənasında işlənmişdir. Buna nümunə olaraq «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanını göstərmək olar: «Bu məhəldə ərənlərin meydanı arslanı, pəhləvanların qaplanı boz oğlan yetdi.Bir-iki demədi, kafərlərə qılınc urdu. Baş qalduran kafərləri öldürdi, ğəza eylədi. Bazırganların malını qurtardı (5, səh.53). 

   yigit- igid

Qagan aslan kibi, yaxşı yigitdir,

Gözəldir surəti, nəqşi yigitdir (1, səh.48).

Ümumtürk mənşəli olan yigid//yigit «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanında ən çox işlənən sözlərdən biridir. Bus öz həm dastanın müqəddiməsində, həm də bütün boylarda intensiv işlənmişdir.

Otuz toğuz yigidim əmanəti, mərə kafər!

Birin əskik (bulsam) yerinə on öldürəyim (7, səh.60)

Eyni zamanda dastanda yigit sözündən başqa da «igidlik» anlayışı ifadə edən bir sıra sözlərdə vardır. Həmin sözlər müxtəlif işlənmə tezliklərinə və müxtəlif türk tayfa dillərinə mənsubdur.

1) alp- ərən

2) cilasun – yigit

3) ər (ən) – cilasun

«Kitabi -Dədə Qorqud»un dilində müvazi şəkildə işlənmiş bu sözlər ayrı-ayrı tayfa dillərinə mənsub olan leksemlərin paralel işlənməsi ilə hesab edilə bilər, lakin bu halda konkret olaraq hansı sözün, hansı tayfa dilinə aid olmasını demək çətindir.

Dastanın dilində təsadüf edilən qədim Azərbaycan türk sözlərindən biri də yağı sözüdür.

Yağı düşmən mənasını ifadə edir.

 

Həzər eyləyəlim biz ol yağıdan,

Bənəm gümbüz yagıları dağıdan (1, səh.31)

Qədim Azərbaycan dilinə məxsus yağmaq (yağmalamaq) felindən formalaşan yağı və yağma(la) sözləri fars dilinə X əsrdən əvvəl keçərək yağı və yağma şəklində işlənmişdir (7,səh.82). Buna əsas olaraq «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanlarında təsadüf etdiyimiz bir çox poetik parçaların arxitektomikası, həm də bu parçalardakı sözlər, onlar arasındakı səs və səda uyğunluğu həmin poetik parçaların islamın zühüründan əvvəl şifahi xalq şeiri tələbi əsasında yaranması haqqında fikir söyləməyə haqq verir. Bir-iki nümunəyə nəzər salaq:

On bin ərdən yağı gördümsə,

- Oyunum dedim.

Yigirmi binər yağı gördümsə,

yiləmədim.

Otuz bin, ər yağı gördümsə,

orta saydım.

Qırq bin ər yağı gördümsə,

qıya baqdım...

Yüz bin ər yağı gördümsə yüzüm dönmədi (3).

   Yaraq-döyüş ləvazimatı, silah.

Müasir Azərbaycan dilində ilkin silah mənasını qoruyub saxlayan yaraq sözü- dilimizin qədim laylarında isə daha geniş mənanı ifadə etmişdir.

Azərbaycan dilinin ensiklopediyası olan «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanında da yaraq sözü döyüş ləvazimatı, döyüş paltarı, silah mənaları ilə yanaşı digər məfhumları da ifadə etmişdir. Məsələn:

Hazırlıq gəldi,-  geyəsiyin geydi, ağır düyün yarağın gördü (8, səh.52); dəsgah, mərasim – çün av yarağı oldu, kim atın öyər, kim qılıncın... (8, səh.123); çarə tədbir – Nə oturarsız? Üzərimizə yağı gəldi, başınız yarağın görün... (8, səh.146).

Orxan Yenisey abidələrində isə yaraq sözünün ikinci hecası olan «aq» sözü işlənmiş və daş-qaş, cəvahirat mənalarını ifadə etmişdir. «Süniq başın yumşaq aqin ərin/ şirin sözlərlə, daş-qaşla özünü aldararaq – Gültəkin abidəsi (9, səh.72). «Bir tümən aqi altun /On min cəvahirat və qızıl- Gültəkin abidəsi/ (1, səh.85).

Yaraq sözünə ilk dəfə ərəb mənbəsində, VI əsr ərəb şairi Əşanın Cənubi Azərbaycanda olarkən Musəm adlı gözələ həsr etdiyi aşiqanə şeirində işlənmişdir.

Təral xəzzə təlbəsuhu zahiran

Və tubtiku min duni zəkəl hərira

İzə sallədət Misəmən yaraqeyni

Fəssilə bi-d-durri fəslən nədıra

Və cəllə zəbərcədətun favqahu

Və yaqutətun xiltə şey’ən nəkira

Fəlvat bihi tara minkə-l-fi adu

Və əlfitə heyranə av mustəhira

 

Görürsən ki, o üstən ipək paltar geyib,

Və bununla altdakı ürəyin üstünü örtür,

Əgər misəmə iki «yaraq» geydirilsə

Və onlar incilərlə bəzədilsə,

Yuxarıda zərəbcəd parlasa

Və qeyri-adi zənn etdiyin yaqut (parlasa),

Onu elə göstərir ki, ürəyin yerindən qopur.

Heyranlıqla yerində donub qalarsan.

İlk dəfə Əşarın əsərində işlənən bu söz sonradan ərəb ədəbiyyatında geniş yayılmışdır. IX əsr ərəb şari Əbu Təmmam Malik İbn Tuq adlı zadəgana həsr etdiyi divanın qəzəl hissəsində yaraq sözünə iki dəfə müraciət etmişdir.

Fətə’ əbbədət min kuli muxtəfati-l-haşa,

Qeyda’ə tuksə yaraqan və riasa.

 

O, zamanın bütün bəlalarından azaddır

Uzun boyludur ki, yaraq və sırqalarla bəzənmişdir.

Əşarın divanında bilərzik, qolbaq (enli geniş qolbaq) mənasında işlənən yaraq sözü Əbu Təmmamdan gətirilmiş bu bənddə isə bilərzik yox, sadəcə bəzək əşyasının bir növü kimi işlənmişdir. Belə ki, şair burada gözəlin boynunun uzunluğuna işarə etmiş, onun «yaraq» və sırqalarla daha da yaraşıqlı görsəndiyini nəzərə çarpdırmışdır. Məhz buna görə də şairin beytini şərh edən Xətib Təbrizi «yaraq» bəzəyin bir növüdür əcəm sözü olub ərəbləşmişdir (Divan Əbi Təmməm və şərh Xətib Təbrizi, 1 c.Qahirə, 1964, səh.312). Əbu Təmmamın divanındakı başqa bir beytdə isə «yaraq» sözü, birbaşa bilərzik mənasında işlənmişdir.

Ətrabu ğafilətu-l-ləyali əlləfət

Əqədə-l həva fi yaraq və uqudu

 

Bu qadınlar o rəfiqələrinə bənzəyirlər ki,

                                                       qəm-qüssəsiz həyat keçirib

Öz yaraq və daş-qaşları içərisində,

                                                       hamının məhəbbətini qazanır.

Xətib Təbrizi bu beytdəki «yaraq» sözünün isə «enli bilərzik» mənasını bildirdiyini göstərmişdir. Həmin fikir Firuzəbadinin (Firuzəbadi, əl Qamus əl muhit, «Qat» maddəsi) lüğətində də öz təsdiqini tapmışdır. M.Mahmudov «yaraq» sözünün türk mənşəli alınma söz kimi ərəb dilində işləndiyini Firuzəbadinin lüğətinə müraciət edərək  bir daha  əsaslandırmağa çalışmışdır. «Məşhur leksikoqraf Firuzəbadi də öz lüğətində yaraqdan danışarkən göstərir ki, o ərəb qadınlarına məxsus bilərzikdir və alınma sözdür (10, səh.96).

Məlumdur ki, ərəb dilində qolbaq və bilərzik «cəbirə» və «səvar» sözləri ilə ifadə olunur, yaraq sözündən isə enli bilərziyi ifadə etmək üçün istifadə olunmuşdur. Bu da özünü həm gətirilən misallarda, həm misraların izahında, həm də istinad edilən lü­ğətdə həmin sözün alınma olması və enli bilərzik mənasında işlənməsi ilə öz təsdiqini tapır.

qılınc- silah aləti

Soluqdəm belinə qılınc quşandı,

Bulaqdan qorxdu və nə heç üşəndi.

 

Qılınc salsa bin ərə təpinəydi,

Qağan aslan kibi, kim çapınaydı.

 

Qılınc qədim Azərbaycan (ümumtürk, sözü olub, qılınc və kılıç formalarında işlənərək döyüş silah növünün adını bildirmiş və həm «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanının, həm də qədim türk yazılı abidələrinin dilində işlənmişdir:

 

Ol gün cilasun bəg ərənlər dönə-dönə savaşdı.

Ol gün qara polat üz qılıclar çalındı.

Ol gün qarğu dilli qaim oxlar atıldı (7, səh.71).

 

Sü teqisinte yetinç eriq kılıçlıdı (KT, b.)

Altun kuçuğsakımın kılıçın kesipən (THS)

Koş kılıç kınka(k) sığmaz; kılıç kamçı (MK)

Kılıç aldı biri bodiniğ tüzər (KH,H) (11, səh.111).

 

Bu söz müasir dilimizdə də öz tarixi mənasını qoruyaraq işlənməkdədir.

 

 

Ədəbiyyat:

  1. Dastani – Əhməd Hərami.B., «Şərq-Qərb» nəşr., 2004
  2. V.Qukasyan, V.Aslanov. İsledovaniya po istorii azerbaydjanskoqo yazıka dopismennoqo perioda. B., izd., «Elm», 1986
  3. L.N.Qumilev. Drevnie tyurki. M., 1967
  4. V.F.Qukasyan. Azərbaycan dilinin təşəkkül tarixinə dair qeydlər. Azərb. Filologiyası məsələləri. «Elm» nəşr., B.1983
  5. «Kitabi-Dədə Qorqud». B., «Yazıçı» nəşr. 1988
  6. M.Kaşqarlı. «Divani-lügat it türk, III c., Ankara, 1941
  7. V.İ.Aslanov. XII əsrə qədərki Azərbaycan dili haqqında. Azərb. filologiyası məsələləri. B., «Elm» nəşr., 1983, səh.73-83
  8. Murad Adji. Evropa, tyurki, Velikaya Step. M., izd. «Mısl», 1998
  9. İ.V.Stebleva. Poeziya tyurkov VI-VIII vekov. M., 1965
  10. M.Mahmudov. XI əsr ərəb şeirində işlənmiş bir Azərbaycan sözü haqqında. Azərb. filologiyası məsələləri. B., «Elm» nəşr., 1983, səh.94-100
  11. S.Ş.Mustafayeva. Qədim türk yazılı abidələrinin dilində işlənmiş döyüş anlayışı ilə bağlı hərbi terminlər. Tədqiqlər, AMEA-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu. B., 2009, səh.109-114

 

 

Древние азербайджанские (тюркские) слова в «Дастани-Ахмед Харами», выражающие должностные и воинские понятия

РЕЗЮМЕ

            В статье на конкретных примерах из азербайджанского письменного памятника XVIII века «Дастани-Ахмед Харами» рассматриваются древние азербайджанские (тюркские) слова, выражающие воинские чины и должности, титулы государственных правителей и членов их семей, боевые и героические понятия, звания, присваиваемые храбрым воинам. Также проводится анализ памятников предыдущих эпох с целью выявления этих слов.

            В то же время, в статье отражены мысли и мнения азербайджанских и других исследователей по поводу данных слов.

Ключевые слова: Азербайджан, древний, слово, дастан, храбрость.

 

Ancient Azerbaijani (Turkic) words expressing official and military concepts in “Dastani-Ahmed Harami”

SUMMARY

               In the article are considered on concrete examples from the Azerbaijani written monument of XVIII century “Dastani-Ahmed Harami” the ancient Azerbaijani (Turkic) words expressing military ranks and posts, titles of the state governors and members of their families, fighting and heroic concepts, the ranks appropriated to brave soldiers. Also is carried out the analysis of monuments of the previous epoch for the purpose of revealing of these words.

               At the same time, in the article are reflected thoughts and opinions of Azerbaijani and other researchers concerning the given words.

 

Keywords: Azerbaijan, ancient, a word, dastan, bravery.

 

Rəyçi: dos. O.Piriyeva


Arif Yunusov

TÜRK DİLİNDƏ TABELİ MÜRƏKKƏB CÜMLƏ PROBLEMİ

Sintaksisdə maraq doğuran məsələlərdən biri tabeli mürəkkəb cümlələrdir. Türk dilçiliyində tabeli mürəkkəb cümlə haqqında müxtəlif mülahizələr mövcuddur. Türk dilçilərinin ümumi rəyinə görə, “bir tümcenin bileşik sayılması için, içinde tümcemsi, yantümce, içtümce bulunması zorunludur[1]”. Tərifdə qeyd olunan “temel tümce, yantümce” istilahları müvafiq olaraq Azərbaycan dilçiliyində “baş cümlə, budaq cümlə” terminlərinin qarşılığıdır, lakin Azərbaycan dilçiliyində  “tümcemsi” istilahı yoxdur. Türk dilçiliyində “tümcemsi” bu şəkildə izah edilir: “Bileşik tümcede, eylemsilerden (eylemlik, ortaç, ulaç) oluşan yargısız anlatıma tümcemsi denir”. Bu tərifi daha aydın şəkildə mənimsəmək üçün örnəklərə diqqət edək:

Her halde güzel şayegan’ın karşıki eve gelin gelişi benim hayatımda bir inkilap yaptı. (Ercüment Ekrem Talu)

Koşan elbet varır, düşen kalkar

Kara taştan bu damla damla akar. (Tevfik Fikret)

Hiç ses çıkarmadan göründü. (Aka Gündüz)

Örnəklərdə fərqləndirilmiş  sözlər “tümcemsi” hesab olunur. Burada mübahisəli görünən sonuncu nümunədəki tümcemsi adlandırılan hiç ses  ifadəsidir. Tümcemsi, felin təsriflənməyən formalarına verilən ümumi addır. Ümumiyyətlə, örnək doğru təhlil edilməmişdir: əslində “hiç ses çıkarmadan” ifadəsi feli bağlama tərkibi ilə ifadə olunmuş zərflikdir.

Türk dilçilərinə görə, “ bir temel tümceye bağlı olarak dilek ya da koşul kipindeki eylemlerle kurulu tümcelere, ya da –ki- bağlacı ile temel tümceye bağlanan yargılı anlatıma yantümce denir[2]. H. Dizdaroğlu hesab edir ki, budaq cümlələrdə şərt və ya arzu şəklində olan fellərlə ifadə edilmiş fikirlər müstəqillikdən məhrumdur, çünki budaq cümlə baş cümlədəki ana fikri müəyyən şərtə bağlayır, hadisələrin səbəbini açıqlayır:

1) Ya şimdi yere düşsem, elim ayağım kırılsa, üstümden bir otomobil geçse, ben ne yaparım? (A.Haşim)

2) Kendini bir bırakıverse hemen uyuyacaktı. (P.Safa)

Örnək olaraq verilən birinci cümlə türk dilinin qaydalarına görə, “dilekli yantümce”, ikinci isə, “koşul yantümcesi”dir. Tərkibində bağlayıcıların iştirakından asılı olaraq tabeli mürəkkəb cümlələr “bağlaçlı və bağlaçsız bileşik tümcelər”ə ayrılır.

1)       Diyebiliriz ki dil bir toplumun tasavvurlarının, ilgilerinin, kültürce tutumunun ışıklı bir aynasıdır. (Macit Gökberk)

2)       Nice üniversiteli gençler gördüm, geçimlerini büro veya otel garsonluğu yapmakla sağlıyorlardı. (Yakup Kadri)

         Yuxarıda verilən nümunədədəki birinci cümlə, bağlayıcılı, ikinci cümlə isə bağlayıcısızdır. Azərbaycan dilçiliyində müəyyənləşdirilməyən tabeli mürəkkəb cümlə növləri arasına içtümce adlanan tabeli mürəkkəb cümlə mövcuddur.  Türk dilçiliyində onları “adlaşarak yargı bildirmeyen” cümlə olaraq qəbul edirlər. Adından da göründüyü kimi, belə cümlə tiplərində bir cümlə daxilində üç və daha çox cümlə mövcud olur:

Kahvesini içerken: Ordu ayaktadır, sağlamdır. Çok değil, yirmi beş gün daha vakit kazandım. Onlara göstereceğiz, behemehal tepeleyeceğiz!- dedi.

Azərbaycan dilçiliyində buna bənzər cümlələr tamamlıq budaq cümləli tabeli mürəkkəb cümlə hesab olunur. Nümunədən də göründüyü kimi, burada üçdən artıq cümlə mövcuddur. Türk dilçiləri mürəkkəb cümlələrin əsasən beş xüsusiyyəti olduğunu qəbul edirlər:

-Bileşik tümcede bir tek temel tümce bulunur.

-Düz tümcelerde temel tümce sondadır; tümcemsi, yantümce, içtümce, temel tümceden önce gelir.

-Temel yargıyı temel tümce, yan yargıları da tümcemsi, yantümce,içtümce taşır.

-Temel tümcenin yüklemi ya çekimli bir eylemdir, ya da ekeylemdir. Yani büleşik tümceler, yüklemlerinin cinsine göre, ya eylem tümcesi, ya da ad tümcesidir.

-Bileşik tümcedeki tümcemsi sayısı birden çok olabilir, içtümce ise bir tanedir.

Türk dilçiliyində mürəkkəb cümlələrin əsas olaraq beş tipdə özünü büruzə verdiyi güman olunur[3]:

Girişik tümce, kaynaşık tümce, koşul tümcesi, ilgi tümcesi, katmerli birleşik tümce. Onları ayrı-ayrılıqda nəzərdən keçirək.

Girişik tümce. Baş cümlədə  felin təsriflənməyən forması   mübtəda, tamamlıq və  zərflik funksiyalarında işlənənmişsə belə cümlə türk dilçiliyində girişik tümce adlanır. Məsələn:

İleriye gütmek, beklemekten iyidir.

Bulunduğu yerden sol tarafa şitap etmek istedi. (R. Ekrem)

Tərifdən də bəlli olduğu kimi, girişik tümce, məsdər, məsdər tərkibi, feli bağlama, feli bağlama tərkibi, feli sifət və feli sifət tərkiblərindən ibarət olan sintaktik vahiddir. Girişik tümcelərin bir neçə növü var: eylemlikli tümce, ortaçlı girişik tümce, ulaçlı girişik tümce[4].

Eylemlikli girişik tümce

Eylemlikli girişik tümce (EGT) həm ad, həm də fel xüsusiyətli sözlərdir. Məsələn:

Faik bey’in önünde bizleri karıştırmak, dağıtmak istiyordu. (K.Kadri)

Yaşadığımız modern kent hayatında sinir yorgunluğundan kaçmak güçtür. (H. Cahit)

Bu niteliğingözden kaçırılması, her ateşli gibi yazarımızı da bir düşünce tökezlemesine uğratmış. (Sabahattin Teoman)

Türkologiyadakı son araşdırmalara dayanaraq türk dilində mürəkkəb cümlələrin, o baxımdan “Qarışıq tipli tabeli mürəkkəb cümlələr”in araşdırılmasına ciddi ehtiyac duyulmaqdadır, çünki  türk dilində mürəkkəb  cümlələr səthi incələndiyindən bəzən sadə  cümlələrlə qarışdırılmış və mürəkkəb cümlə tipləri üzərinə yanlış dəyərləndirmələr edilmişdir. 

Nəticədə mürəkkəb cümlələrin hüdudları elmi araşdırmalara dayan­mamış, qarışıq tipli mürəkkəb cümlələr və hətta qarışıq tipli tabeli mürək­kəb cümlələr araşdırma obyekti kimi  seçilməmişdir[5].

Leyla Karahan bağlayıcılı tabeli mürəkkəb cümlələrini yaradan üzvlərin  və ya “da, nə, fəqət, ama, lakin, halbuki, məğər” kimi bağlayıcıların yardımı ilə əlaqələnən cümlələri belə izah edir: “Türkçede cümleler arasında bağlantıyı sağlayan çox sayıda bağlama edatı vardır. Bu edatlar yardımıyla aralarında anlam ilişkisi olan iki veya daha artıq cümleyi birbirine bağlamak mümkündür. Edatların vezifesi,  sıralama, qarşılaştırma, benzetme, açıqlama, sebeb, sonuç, amaç, qarşıtlık, eşitlik, beraberlik vb. anlamlarla cümleleri birbirine bağlamak, aralarındaki ilişkiyi vurgulamak ve ilişkinin yönünü belirlemektir[6]”.

          Tahsin Banguoğlu isə bağlayıcı işlənən və ya işlənməyən mürəkkəb cümlələri fərqli bir növdən olan mürəkkəb cümlələrlə birləşdirərək, bunları bağlayıcılı tabeli mürəkkəb cümlə adlandırmışdır[7]. Kitabda bağlayıcı işlənmədən qurulan mürəkkəb cümlələr əlavəli cümlələr sırasına daxil ədilmiş və bağlayıcılı cümlələr olaraq dəyərləndirilmişdir[8].

               A. N. Baskakov türkçədəki bağlayıcısız mürəkkəb  cümlələri iki və ya daha artıq sadə cümlənin intonasiya yardımıyla (tonlama yoluyla) birləşməsindən yarbaşn anlam bütünlüyü olaraq qəbul etmişdir[9]. A. N. Baskakovunaçıqlamasına görə, birləşməkdə olan sadə cümlələrin ilkin mənasından fərqli yəni anlam meydana gəlməkdədir.

           Həqiqətən də, Baskakov açıqlamasında haqlıdır, çünki hər hansı bir mürəkkəb cümlə, üzvlərin qazandığı mənadan məydbaş gəlir, bütünləşir və cümlə yəni  şəkil, yəni anlam qazanır. Ancaq, Türk dilçiliyində bağlayıcılı tabeli mürəkkəb cümləni yaradan hər üzvün müstəqil mübtəda və xəbərə sahib olması mövzusu diqqət çəkmir.  Məsələn, xəbəri ad qrupundan ibarət olan sadə cümlələr mürəkkəb cümlə olaraq

dəyərləndirilir: Hava bir açılıyor, bir kapanıyor.

Mürəkkəb Cümlə:

Quruluşunda birdən artıq xəbər olan, bir baş cümlə və onun anlamını tamamlayan bir və ya daha artıq budaq cümlədən qurulan cümləyə “mürəkkəb cümlə” deyilir. Türk dilinin cümlə quruluşuna gorə, baş cümlə sonda, budaq cümlələr başda olur. Bu tərz cümlələr, Türkiyə Türkçəsi üzərində çalışan dilçilərdən bir çoxu tərəfindən mürəkkəb cümlə olaraq qəbul ədilməkdədir. Quruluşunda isim-fel, sifət-fel və zərf-fellərlə oluşdurulmuş söz qrupları olan cümlələr, ayrı bir predikat bildirmədiyi üçün M. Ergin, H. Zülfikar, L. Karahan və M. Karaörs tərəfindən sadə cümlə olaraq qəbul ədilməkdədir[10]. Bu cür cümlələri eyni görüşdən hərəkətlə biz də sadə cümlə olaraq qəbul edirik.

Türkiyə dilçilərindəki ortaq termin problemi bu məqamda da qarşımıza çıxmaqdadır. “Mürəkkəb cümlə” termini M. Ergin[11], T. Banguoğlu, A. Topaloğlu, L. Karahan tərəfindən işlənilərkən, T.N. Gencan, V. Hatipoğlu, H. Dizdaroğlu“mürekkeb tümce”; “baş cümle” termini M. Ergin, A. Topaloğlu, L. Karahan tərəfından tərcih edilirkən, T.N. Gencan “baş önerme”, T. Banguoğlu “ana cümle”, H. Dizdaroğlu, V. Hatipoğlu “baş tümce”ni ; “yan cümle” termini, M. Ergin, A. Topaloğlu, H. Dizdaroğlu, L. Karahan tərəfindən işlədilərkən H. Ediskun “yan cümlecik (tabeli cümlecik)”, T.N.Gencan “yan önerme”, T. Banguoğlu “ikinci cümle” terminlərini işlətməkdədir.  M. Ergin, Türkiyə Türkçəsində “Şertlı birleşik cümle, İç İçe birleşik cümle ve Ki’li birleşik cümle” olmaq üzrə üç tip mürəkkəb cümlə olduğunu söyləyir. L. Karahan isə iki tip mürəkkəb cümlədən söz edir: “Şertlı birleşik cümle,  İç  İçe birleşik cümle” digerlerini ferqli qruplar halında diqqete alır.

Şərt budaq cümləsi (Şartlı birleşik cümle )

Türkiyə dilçiləri, mənası  şərt cümləsi ilə tamamlanan cümləni “şərtlı mürəkkəb cümlə” adlandırırlar. Xəbərin bildirdiyi predikatı bir  şərtə bağlayan budaq cümlə, baş cümləni zaman, şərt, səbəb və bənzətmə anlamlarıyla tamamlayan şərt cümləsidir. Şərt cümləsi, baş cümləyə ümumilikdə zərf vəzifəsinə görə bağlanır. Baş cümlənin başında və ya içində yer alır:

          Eğer bu iki yavru olmasaydı o güzel ve kederli dul, erkeğini bu büyük imtihan qarşısında yalnız bırakmazdı

Normal bir insan hangi milletin terbiyesini almışsa, ancak onun mefkûresine çalışabilir

İç- İçə Mürəkkəb Cümlə:

        Bir cümlənin hər hansı bir vəzifəylə, baş cümlənin bir ünsüru və ya o ünsürun bir parçası olaraq başqa bir cümlənin içində yər aldığı cümlələrə “iç içə mürəkkəb cümlə” deyilir. Bu cümlələrdə baş cümlənin xəbəri ümumilikdə “də-, san-, bil-, zannət-, gör-, düşün-, farzət-” fellərinin  şəkilləridir. Baş cümlə, türkçənin cümlə quruluşuna uyğun olaraq sonda olur. Türk dilçiliyində üzərində artıq durulmamış bu cümlə tipi üçün H.Dizdaroğlu “kaynaşık cümle” terminini işlədir.

Türkiyə Türkçəsindən İç -içə mürəkkəb cümlə örnəkləri:

Kazan: “-Dileğin bu mudur?” dedi.

Nizam Dede’yle selamlaştıktan sonra: “-İşte atı getirdim.” dedi.

Bağlı Cümle (Bağlayıcılı cümlə):

Türkiyə dilçilərində “ki” və ya digər bağlama ədatlarıyla bağlanmış cümlələr topluluğuna “bağlı cümlə” deyilir. Bu bir-birindən müstəqil tək başına predikat bildirən cümlələrdən biri baş cümlə, digəri budaq cümlədir. Türkiyədəki dilçilər, bağlı cümlə üçün  bu terminləri işlədirlər: T. Banguoğlu “bağlam cümlesi”; T.N. Gencan “bağlı önermeler”; H. Ediskun, K. Bilgegil, L. Karahan  “bağlı cümle”.  M. Ergin, bu tip cümlələri mürəkkəb cümlələr içində dəyərləndirir, sadəcə ki’li  cümlələri “ki’li mürəkkəb cümlə”  başlığıyla verir. K. Bilgegil “bağlı cümle” terminini işlədir, fəqət bu cümlələrin gərçəktə bir sıralı cümlə olduğunu bildirir.

Dilçilərimiz tərəfindən bir çox fərqli təsnifatın da aparıldığı bağlı cümlələr məsələsini L. Karahanın təsnifatı doğrultusunda, bu tip  cümlələr : a) “ Ki’li mürəkkəb cümlələr; b) digər bağlama ədatlarıyla qurulan mürəkkəb cümlələr”-adlanır. Hər biri müstəqil cümlə olan və bu cümlələr arasındakı məna əlaqəsini gücləndirən ünsür bağlayıcılardır[12].

Bağlayıcılı tabeli mürəkkəb cümlələrin bəzilərində xəbərlərin növ və  şəxsləri eyni ikən bəzilərində fərqlidır. Yenə bəzi bağlayıcılı tabeli mürəkkəb cümlələrdə ortaq bir və ya bir neçə ünsür olduğu halda bəzilərində heç bir ortaq ünsür yer almamaqdadır:

Ucuz oturuyordu ama, evini de gül gibi tutuyordu. 

Döndü ve sıkı sıkı bir daha boynuma sarıldı.

Ne düzeni belli ne yazanı

Sıralı Cümlə:

         Tək başına predikat bildirən, bir-birindən ayrı quruluş və anlam baxımından fərqli keyfiyyətlərə sahib olabilən iki və ya daha artıq cümlənin bir anlam bütünlüyü içində sıralanmasıyla əmələ gələn cümlələr topluluğudur. Sıralı cümlələr bir-birindən vergül və ya nöqtəli vergüllə ayrılır. Cümlələr arasındakı məna bağlığı, ortaq cümlə ünsürləri, ortaq növ və şəxs şəkilçiləriylə yaradılır. 

Sadə, mürəkkəb və bağlyıcılı tabeli mürəkkəb cümlələr ard- arda gələrək sıralı cümlələr yarada bilir. Bu cür cümlələr incələnərkən tək- tək nəzərdən keçirilir. “Sıralı Cümlə” termini, K. Bilgegil və L. Karahan tərəfindən işlədilərkən H. Dizdaroğlu “sıralı tümce”, H. Ediskun “sıra cümleler”, T.N. Gencan  “sıra önermeler”, T. Banguoğlu “bağlam cümlesi” terminlərini tərcih etmişlər. Məsələn:

İnsanlar susar, atlar susar, rüzgarlar susar, dünya susardı!

Her şeyi evvela kendi nefsinde muhakeme eder; her hükmü, her kararı vermezden evvel bir kere kendi vicdanından geçirirdi

 Türk dilində tabeli mürəkkəb cümlələrin xüsusiyyətlərini nəzərdən keçirək:

 Özne yan cümleli bağımlı  mürekkeb cümle (Mübtəda budaq cümləsi).

Atatürk’ün dil yapısı, cümle kuruluşları ve sentaks örgüsü bakımından ele alındığında görülür ki, Türkçenin söyleyi ve yazı biçiminin en berrak örneklerini oluşturmaktadır.

(Prof. Dr. Z. Korkmaz,” Türk Dili Üzerine Aratırmalar”,

II.c.TDK Yay., Ankara,1995, s.84.).

 Yüklem yan  cümleli bağımlı birleşik cümle (Xəbər budaq cümləsi).               

Sade gerçek  şu ki, Rusya üretim yapmıyor (“Yeni  Şafak” gazetesi, 9 Eylül, 1998, s. 2.).

Nesne yan cümleli bağımlı birleşik  cümle (Tamamlıq budaq cümləsi):

Emin olmalısınız ki, Çanakkale Muharebesi’ni kazandıran bu yüksek ruhtur (“Türk Yurdu” Dergisi, Mart 2000,  Cilt:20, Sayı:151, s. 9.)

Belirten yan cümleli bağımlı birleşik cümle (Təyin budaq cümləsi)

 Bu konular öylesine eskidir ki, haklarında yazılabilecek yeni bir  şey pek kalmamıştır (Yusuf Mardinli, “ Şair Şeref Hanım”, T.C.Kültür Bakanlığı, Ankara,1994,s.72.)

Zaman yan cümleli bağımlı birleşik cümle (Zaman budaq cümləsi):

Bir kaç cümle söylemiştim ki, o kahrolası ses bütün dikkatleri bir daha dağıttı (Tahir Taner,”Yağmur”,Nil Yay.,  Istanbul, 2001, s.90.).

Tarz yan cümleli bağımlı birleşik cümle (Tərzi-hərəkət budaq cümləsi)

Mesafeyi öyle ayarlamıştı ki, Eryiğit Bey’le Macar profesörü de duyabilecekti (Ahmet B. Ercilasun. ”Gülnar”, Istanbul,1998, s. 29.).

Yer yan cümleli bağımlı birleşik cümle (Yer budaq cümləsi)

Nerede aksama varsa, orada düzenleme yapılır ( Prof. Dr. Ahmet B. Ercilasun, ”Sayı Fehmi Koru’ya Verilen Cevap”, “Türk Dili”Dergisi, şubat 1997, Sayı:542, s.228.).

Sayı yan cümleli bağımlı birleşik cümle (Kəmiyyət budaq cümləsi)

Hala genç, hala Hatiçesinin sevgisiyle buram buram  tüten kalbi o kadar  şiddetle çarptı ki, göğsünün parçalacağını sandı (Bekir Büyükarkın,”Son Akın”,3.Basım,  Istanbul,1972, s.112.).

Sebep yan cümleli bağımlı birleşik cümle (Səbəb budaq cümləsi)

Belli bir insan imajı yaratıyorum ki, onu ben seçiyorum

(Prof.Dr. Necati Öner,”Insan Hürriyeti”, Ankara, 1990, s. 38.).

Maksat yan cümleli bağımlı birleşik cümle (Məqsəd budaq cümləsi)

Büyüklerin sözünü dinleyeceksin ki, adam olasın. Türk diliyle yazılsın ki, köylü, kentli okuyup, okuyup anlasın. Saygılı ol ki, saygı göresin. Sözün doğusunu söyle ki, dinletebilesin. (Kemal Tahir,”Devlet Ana”, 12. Basım,Tekin Yay., Istanbul,1996,s. 14, 82 , 86. ).

 

ƏDƏBİYYAT

  1. Abdullayev, Ə.Z., Seyidov,Y.A., Həsənov A.Q. Müasir Azərbaycan dili. Sintaksis. Bakı: “Maarif”,1972
  2. Ahmet B. Ercilasun. ”Sayı Fehmi Koru’ya Verilen Cevap”, “Türk Dili”Dergisi, Şubat 1997, Sayı:542, s.228
  3. Antoine. G. La Coordination En Français Moderne, Paris, 1959
  4. Banguoğlu T.  Türkçenin Grameri. Ankara, 1998
  5. Ergin M. Türk Dili, İstanbul, 1986
  6. Karahan L.  Türkçede Söz Dizimi, Ankara, 2008
  7. Mehmedoğlu Alaeddin. “Bağımlı Birleşik Cümleler Üzerine”, “Türk Dili” Dergisi, Ankara, Mart 1999, Sayı:567
  8. Paul H. Prinzipen Der Sprachgeschichte, Halle, 2007
  9. Sayfullaeva. R. R. Hozirgi Ozbek Tilida Qo‘shma Gaplarning Formal-Funksional Talqini, Toshkent, 1994
  10. Адмони В.Г. Синтаксис. М., 1993
  11. Баскаков А. Н. Предложение в современном турецком языке. M., 1984
  12. Бердалиев A. Семантика узбекского языка. АДД, Ташкент,1989
  13. Валгина Н.С. Синтаксис. M., 2008
  14. Виноградов В.В. Избранные. M., 1975
  15. Гвоздев A. Н. Современный русский язык. M., 1968
  16. Комаров A. П. Система средств выражения // АДД, M., 2003
  17. Кононов A. Н. Грамматика современного узбекского языка. М-Л. 1960
  18. Прокопович Н.Н. Вопросы синтаксиса. M., 1997
  19. Реферовская Я. A. Синтаксис, L., 1999
  20. Руднев А.С. Синтаксис. M., 1968,
  21. Современный русский язык. M., 1998

Юнусов А.

ПРОБЛЕМА СЛОЖНОПОДЧИНЕННЫХ ПРЕДЛОЖЕНИЙ В  ТУРЕЦКОМ ЯЗЫКЕ

РЕЗЮМЕ

             Сложноподчинненые предложения являются одной из наиболее важных проблем в синтаксисе. Среди турецких языковедов существует несколько гипотез об этих структурных видах предложений. В этой статье рассматриваются различные точки зрения по поводу сложноподчиненных предложений. Также в статье рассматриваются новые идеи об этих предложениях.

         Ключевые слова: синтаксис, предложение, подлежащее, сказуемое, турецкий язык

 

Yunusov A.

THE PROBLEM OF COMPOUND SENTENCE IN TURKISH

ABSTRACT

           The compound sentence is one of the most important problems in syntax. There is not standard opinion about combined sentence among the Turkish linguistic scientists. In this article different linguists view about composite sentence is investigated. Also in the paper  new idea about compound sentence is defended.

Keywords:syntax, sentence, subject, predicate, Turkish language

 

 

 

 

 


Amaliya Arif qızı Paşayeva

URDU DİLİNDƏ BƏZİ SİFƏTLƏRİN CÜMLƏDƏ İŞLƏNMƏ XÜSUSİYYƏTLƏRİ

Azərbaycan dilində sifətin semantik xüsusiyyətləri ilə urdu dilində sifətin semantik xüsusiyyətləri arasında müəyyən fərqlər vardır. Belə ki, qeyd etdiyimiz kimi urdu dilində sifətin semantik növlərindən biri olan keyfiyyət sifətlərinin iki növü vardır:

  1. Müəyyən kəmiyyət sifətləri
  2. Qeyri-müəyyən kəmiyyət sifətləri

Müəyyən kəmiyyət sifətlərinin növlərinə gəldikdə isə onların urdu dilində beş növü mövcuddur:

  1. Kəmiyyət bildirən sifətlər
  2. Sıra sifətləri və ya üstünlük bildirən sifətlər
  3. Natamam saylı sifətlər
  4. Topluluq bildirən say sifətləri
  5. Kəsr sifətləri

Burada da müəyyən kəmiyyət sifətlərinin növlərindən biri olan kəmiyyət sifətləri azərbaycan dilində – nitq hissələrindən saya aid edilir. Sıra sifətləri və ya üstünlük bildirən sifətlər azərbaycan dilində – sıra sayları, topluluq bildirən sifətlər – toplu saylar, kəsr sifətləri isə – kəsr saylarıdır.

Sifətin növlərindən biri olan nisbət sifətləri azərbaycan dilində – ismə aid edilir. Miqdar sifətləri adlandırılan sifətlər isə azərbaycan dilində – miqdar saylarıdır.

Haqqında məlumat verilmiş sifətin digər sematik növlərindən biri olan işarə sifətləri azərbaycan dilində – işarə əvəzlikləri, sual sifətləri adlandırılmiş sifətlər isə azərbaycan dilində – sual əvəzlikləridir.

Hind di­lində və başqa dillərdə olduğu kimi urdu dilində sifətlər mənasına və qram­matik xüsusiyyətlərin görə üç yerə ayrılır:

  1.                                         I.        Keyfiyyət bildirən sifətlər
  2.                                       II.        Nisbi si­fətlər
  3.                                    III.        Qeyri-müəyyən kəmiyyət sifətləri

I. Keyfiyyət bildirən sifətlər əşyanın keyfiyyət və xüsusiyyətlərini göstə­rən, bilavasitə hiss orqanları tərəfindən qəbul edilən və bir qayda olaraq az və ya çox dərəcədə özünü göstərən sifətlərdir, məs.: مشکل  (çətin)  زیادہ مشکل ‚(lap çətin), کم مشکل     (çox çətin olmayan), بہت مشکل   (çox çətin).

پھربھی چڑھائی بہت مشکل تھی اور آرام لينے کے لئے بہت دير تک رکنا پڑا-

 (Yenə də dırmanmaq çox çətin idi və dincəlmək üçün uzun müddət dayanmaq lazım olurdu).

Keyfiyyət bildirən sifətlərin urdu dilində aşağıdakı növləri vardır:

1) Fiziki xüsusiyyətləri bildirən keyfiyyət sifətləri (rəng, ölçü, tempera­tur, çəki, dad, yaş), məs:

                     پيلا (sarı),    نيلا     (mavi), ميٹھا        (şirin),     جوان   (cavan).

سارے ملک ميں بھی کشمير کے رسيلے سيب لوگ بڑی خوشی سے کھاتے ھيں-

 (Bütün ölkədə də həmçinin Kəşmirin sulu almalarını camaat böyük məmnuniyyətlə yeyir).

2) İnsanların və heyvanların fiziki keyfiyyətlərini göstərən keyfiyyət si­fətləri, məs: بےچارا                          (çarəsiz)

اداس                                (qəmgin)

بےغم                          (sevincli, qəmsiz)

بھوکا                         (ac) 

يھ بےچارے کسان اس وادی کی قيمتی پيداوار کو الگ الگ ليجا کر باھر کی دنيا ميں بيچتے ھيں-

 (Bu çarəsiz kəndlilər bu vadinin qiymətli məhsullarını ayıraraq kənar

dünyaya göndərrirlər).

جب مگرمچھہ بندر کے پاس آيا تو وہ بڑا اداس اور پريشان نظر آتا تھا- 

 (Timsah meymunun yanına gələdəçox qəmgin və narahat görünürdü).

3) İnsanın xarakteri və əqli xüsusiyyətlərini göstərən keyfiyyət sifətləri, məs:

                         خودغرض(eqoist),      بدمعاش  (pis niyyətli).

مگرمچھہ کی بيوی خودغرض اور بدمعاش تھی-

 (Timasahın ravadı çox eqoist və pis niyyət idi).

4) Əşyanın keyfiyyətləini qiymətləndirən sifətlər, məs.:

                     ضروری (lazımlı),         اھم  (vacib).

دنيا کی پہلی  کائناتی  پرواز ايک زبردست اور اھم سائسی  تجربھ ھے-

 (Dünyanın ilk kosmik uçuşu güclu və vacib elmi təcrübədir).

بدقسمتی سے ميں اس  وقت ايک ضروری کام سے اپنے ايک دوست کے پاس گيا تھا-

 (Tərslikdən mən o vaxt vacib bir iş üçün dostumun yanına getmişdim). Keyfiyyət bildirən sifətlər iki funksiya üçün istifadə olunur:

I. Təyin rolunda:

ھمارے ملک ميں شديد جاڑا ھوتا ھے- 

 (Bizim ölkəmizdə sərt qış olur).

II. Xəbərin ad hissəsi rolunda:

مشرق کی طرف آسمان گردالودہ تھا-

 (Şərq tərəfdəsəma tozlu idi).

يھ دريا نھ بہت چوڑا ھے، نھ نتگ، اس کا پانی گہرا، ٹھنڈا اور خوش رنگ   ھے-

 (Bu çay çox da geniş deyil, dar da deyil, onun suyu tünd, soyuq və xoş rəglidir).

II. Nisbi sifətlər - digər əşyalara nisbətən əşyanın xüsusiyyətini bildirirlər. Nis­bi sifətlərin ifadə etdiyi əlamətlər az və ya çox dərəcədə güclənib zəifləyə bil­məzlər. Onlar mənasına və əmələ gəlməsinə görə adətən isimlər ilə:

                       تجارت(ticarət) -        تجارتی جہاز  (ticarət, sifət kimi)

                    اخبار         (qazet) -          اخباری   (qazeti, sifət kimi).

               Zərf ilə:

                     اوپر    (yuxarı) -              اوپری   (yuxarıki) - əlaqələnirlər.

Nisbi sifətlər başqa dillərdə olduğu kimi urdu dilində də:

1. Obyektin təyin edilməsini bildirir, məs:

                    تجارتی جہاز   -ticarət gəmisi,          کاروباری سفر  -işgüzar səfər,                           بيرونی ملک  -xarici ölkə.

 

نئی دھلی ميں بيرونی ملکوں کے سفيروں کی کوٹھیاں ھيں-

 (Yeni Dehlidə xarici ölkələrin səriflərinin imarətləri var).

 

دھلی ميں يونیورسٹی  اور دوسرے تعليمی ادارے ھيں-

 (Dehlidə universitet və digər təhsil müəssisələri vardır).

2. Hər hansı ölkə və ya milliyyətə məsubluğu bildirir, məs:

قوم            پاکستانی-pakistanlı,           بھارتی صنعت  -Hindistan sənayesi,                                     ھندی زبان          -hind dili.

دھلی اردو زبان کا گہوارہ رھی ھے اور يہاں کی زبانيں پنجابی، ھندی اور اردو زبان ھيں-

 (Dehli urdu dilinin beşiyidir və buranın əsas dilləri pəncab, hind və ur­du dilləridir).

بمبئی ھندستان کا بڑا صنعتی مرکز ھے اور پارچھ بافی کے کارخانے سب سے زيادہ اسی شہر ميں ھيں- 

 (Bombey Hindistanın böyük sənaye mərkəzidir və ən çox toxuculuq fabrikləri məhs bu şəhərdədir).

3. Obyektin yer və zamanına münasibəti bildirir, məs:

                        پيچھلا ھفتھ   (keçən həftə),       برفيلا راستھ (qarlı yol).

برفيلی ھوائيں دریاوں کو جما ديتی ھيں اور لمبی راتوں ميں برفيلے طوفان آتے ھيں- 

 (Qarlı küləklər çaya toplaşır və uzun gecələrdə qarlı tufanlar olurdu).

4. Əşyanın hazırladığı material, məs:

                       اونی بلاوز   -yun kofta,                    ريشمی لباس  -ipək paltar.

ميرے لئے اس پھولدار سوتی کپڑے سے لباس تيار کيجئے-

 (Mənim üçün bu güllü pambıq parçadan paltar hazırlayın).

Nisbi sifətlər başlıca olaraq 2 funksiyada işlənir:

I. Təyin rolunda, məs:

کاروباری  سفر سے واپس آتے ھوئے نمائندے ايک ھفتے کے بعد پاکستان  ميں  جائينگے-

(İşgüzar səfərdən qayıdan nümayəndələr bir həftədən sonra Pakistana gedəcəklər).

حال ھی  میں انگريزی زبان  دنيا  کے بہت سے ملکوں ميں سمجھی  جاتی  ھے-

(Məhs indi ingilis dili dünyanın bir çox ölkələrində başa düşülür).

II. Xəbərin ad hissəsi rolunda, məs:

اس علاقے ميں رھتے ھوئے سب  لوگوں کو معلوم ھے کھ  سردی کے موسم ميں اس پہاڑ کے سب راستے برفيلے ھونگے-

(O rayonda yaşayan bütün adamlara məlumdur ki, qışda bu dağın yolları qarlı olacaq).

 

III. Qeyri-müəyyən kəmiyyət sifətləri -  növünə daxil olan sifətlər sa­dəcə az və ya çox qeyri-müəyyən miqdarı bildirir. Qeyri-müəyyən kəmiyyət sifətlərinə bir neçə söz daxildir, lakin bu sözlər çox geniş istifadə dairəsinə malikdirlər:

                    زيادہ  (çoxlu),    بہت   (çox),     کم   (az),     تھوڑا   (az, cüzi),                                   ذرا            (az, cüzi, əhəmiyyətsiz).

ھر روز برف  گرتی  رھتی ھے جس ميں راستھ  بنانا بہت  مشکل  ھے-

 (Hər gün qar yağır, bu səbəbdən yol düzəltmək çox çətin işdir).  

سو سال سے زيادہ عرصے تک محنت کشوں نے اس نئی زندگی کے لئے جدوجہد کی ھے-

 (Yüz ildən çox vaxtadək zəhmətkeşlər bu yeni həyat üçün mübarizə aparıblar).

وہ چاھتے ھيں کھ زيادہ برف کھيت ميں جذب ھو جائے-

 (Onlar istəyirdi ki, tarlaya çoxlu qar yığsınlar).

تھوڑے دن ميں وہ گيہرے دوست ھو گئے اور انہوں نے يھ  طے کيا کھ اپنی چھٹياں باکو ميں ايک ساتھہ گزاريں-  

 (Az müddət ərzində onlar möhkəm dost oldular və qərara aldılar ki, tə­tilimizi Bakıda birlikdə keçirək).

تھوڑی دیر ميں ٹيکسی آئی اور وہ چل دئے، کسی نے انہيں اسٹيشن پر رخست نہيں کيا-

 (Bir qədər sonra taksi gəldi və onlar getdilər, heç kəs onları stansiyada yola salmadı).

Demək olar ki, bu sifətlərin hamısı həm zərf kimi işlənir, həm də isimlə olduğu kimi fellə də əlaqələnir, məs:

                  زيادہ نظميں - çoxlu şerlər

                                   زيادہ لکھنا- çoxlu yazmaq

                                    بہت پانی  - çoxlu su

                                 بہت سيکھنا- çoxlu öyrənmək

تعلیمی اداروں ميں سينما سے بہت فائدہ اٹھايا جاتا ھے اور وھاں سينما کی مشين ھوتی ھے-

 (Təhsil müəssisələrində filmlərdən çox fayda əldə edilir və orada kino maşınları vardır).

جب آپ کو آزادی حاصل ھوئی تو اس سے ھم کو بہت خوشی ھوئی-

 (Siz azadlıq əldə etdiyiniz zaman bundan biz çox xoşbəxt olmuşuq).

Urdu dilində müəyyən kəmiyyət sifətlərinə aid edilən sifətlər azərbaycan dilində – müəyyən saylar, qeyri-müəyyən kəmiyyət sifətlərinə aid edilən sifətlər isə – qeyri-müəyyən saylardır.

 

ƏDƏBİYYAT

  1. « Azərbaycan dilinin qrammatikası ». I hissə, Azərbaycan Elmlər Akad. Nəşriyyatı, Bakı 1960
  2. Бирюлëв С.В., Виноградов Ю.Н., А.В.Ефимова, Б.И. Клюев .Урду-русский словарь. М.,1964
  3. Дымшиц З.М. Грамматика языка урду. М.,2001
  4. Дымшиц З.М. Очерк грамматики языка урду (Фонетика и морфология). М.,1959
  5. Зограф Г.А.  Языки Индии, Пакистана, Непала. М.,1982.
  6. Зограф Г.А. Морфологический строй новых индоарийских языков. М.,1980

 مولوی عبدل حق  قواعدہ اردو-  نيا دھلی  ٣∙∙٢  ٧

محر محمد حيات  علمی اردو جنرل  - لاھور٢∙∙٢ ٨      

 

 

О РОЛИ ПРИЛАГАТЕЛЬНЫХ В ПРЕДЛОЖЕНИИ НА ЯЗЫКЕ УРДУ

Резюме

           В статье исследуется роль качественных, относительных и неопределенно-количественных прилагательных в предложении на языке урду. Также в статье излагаются семантические признаки количественных прилагательных.

 

Ключевые слова: имя прилагательное, синтаксис, Урду

 

ON THE ROLE OF ADJECTIVES IN A SENTENCE IN URDU LANGUAGE

Summary

           The article deals with the role of descriptive, relative and indefinite-quantitative  adjectives in a sentence in Urdu. The article also describes the semantic features of quantitative adjectives.

 

Keywords: adjective, syntax, Urdu

Amalya Paşayeva, Bakı Dövlət Universiteti, e-mail: amalya_ p@mail.ru

 

                                                                                        

                                                      


Afaq Məmməd qızı Əsgərova

                         M.FÜZULİ ƏSƏRLƏRİNİN DİLİNDƏ ƏCNƏBİ SÖZLƏRİN MÖVQEYİ

           Azərbaycan ədəbi dilinin müxtəlif inkişaf mərhələləri səciyyəvi xüsusiyyətləri ilə seçilir. Bu mərhələləri təşkil edən ədəbi abidələrin dil və üslub baxımından təhlili həmin dövrlərin  ümumi mənzərəsini şərtləndirir. Qeyd etmək lazimdir ki, hər hansı bir dövrün dəqiq dil mənzərəsini müəyyən etmək ücün həm klassik yazılı , həm də shifahi abidələrin dilinə nəzər salmaq və  muqayisəli təhlilə cəlb etmək daha maraqlı, və məqsədəuyğundur.  Məhz bu səbəbdəndir ki, zəngin yaradıcılığı, dil –üslub və janr keyfiyyətləri ilə seçilən ,yazılı ədəbiyyatımızın ən böyük nümayəndəsi sayılan dahi ustad  M. Füzulinin və ən sanballı şifahi ədəbi  dil  abidələrimizdən sayılan “Oğuznamə”nin aid olduğu XVI əsr ədəbi dilimizin inkişafinda intibah mərhələsi hesab olunur. Belə ki, ta qədim dövrlərdən formalaşan və differensial inkişaf xətti keçirən yazılı və şifahi ədəbi dil məhz bu mərhələdə bir-birinə inteqrasiya edərək ədəbi dilimizdə başlayan milliləşmə prosesini nəzərə çarpacaq dərəcədə gücləndirmişdir. Bu dövr dilinin   ən böyük nümayəndəsi M.Füzulinin “Azərbaycan ədəbi dili sahəsindəki fəaliyyəti hər hansı bir şairin öz ana dilində yazması kimi təbii bir hadisə olmaqdan çox düşünülüb –daşınılmış, dərindən dərk edilmiş bir mövqedir. (1, s.245) 

                              Ol səbəbdən farsi ləfzilə çoxdur nəzm kim,

                              Nəzmi nazik türk ləfzilə ikən düşvar olur..

        -deyən şair bütün qüdrətilə Azərbaycan türkcəsinin imkanlarından istifadə etdi və poeziyanın mötəbəri sayılan ərəb əruzuna sədəfdən zərif  bir  don biçdi. Füzuli Azərbaycan  türkcəsində klassik şeirin bütün janrlarına aid incilər yaratdı. Bu incilərin dili  ərəb nizamı, fars lirizmi və türk ruhuyla yoğrulurdu.Ona görə də II minillikdən ədəbiyyatımizda kök salan əcnəbi  dil təsirləri ustadın qələmində mükəmməl şəkildə milli müqavimətlə qarşılaşır.

Məlumdur ki, ilkin orta əsrlərdən Azərbaycan türklərinin mədəniyyət,ədəbiyyat və ümumiyyətlə ictimai həyatına ərəb,fars mədəniyyəti, fəlsəfi və dini görüşləri  təsir etməyə başlayır. Bu təsir müəyyən səbəblərdən XVI əsrə  qədər davam etmiş, yalnız ədəbi dilin milliləşmə mərhələsində zəifləməyə başlamışdır.

İstər təbii, istərsə də süni yolla dilə daxil olan bu alınmaların  əksəriyyəti həm yazılı, həm də şifahi ədəbi dildə ümumişləklik qazanmış və əsrlərlə sabitliyini qorumuşdur. Ədəbi dildə ərəb və fars sözlərinin bəzisinin uzunömürlü olması ədəbi dil üslublarının səciyyəsi ilə əlaqədardır.

Belə ki, hazırda ədəbi dilimizdə işlənən ərəb və farsizmlərin içərisində tarixən klassik şeir üslubu və elmi üslubla bağlı olan lüğət vahidləri üstünlük təşkil edir.(2. s,11) 

Klassik ədəbiyyatımızın zirvəsi sayılan Füzuli yaradıcılığında  təbii ki ,bu alınmaların xüsusi mövqeyi vardır. Əvvəla ona görə ki, Füzuli təsadüfi bir şair olmamış, Bağdad təhsili almış, ərəb xiləfətinnin siyasi və dini görüşlərinə bələd olan bir ziyalı olmuşdur. Və bu dünyagörüş poeziyasının dilinə də təsir etmişdir. Bununla yanaşı şair həm də ana dilini mukəmməl bilir və sevirdi. Məhz bu sevgi  ilə o, ərəb əruzunda danışır və misilsiz incilər yaradırdı.

               Ey mələksima ki, səndən özgə heyrandır sana,

               Həq bilir,insan deməz hər kim ki,insandır sana.

               Verməyən canın sənə bulmaz həyati-cavidan ,

               Zindeyi- cavid ona derlər ki, qurbandır sana.

                              Aləmi pərvaneyi-şəmi-cəmalın qıldı eşq,

                              Cani-aləmsən, fəda hər ləhzə min candır sana.

                              Aşiqə şövqünlə can vermək ikən müşkül degil,

                              Çün Məsihi-vəqtsən ,can vermək asandır sana.

               Cıxma yarım gecələr, əğyar tənindən saqın ,

                              Sən məhi-övci- məlahətsən , bu nöqsandır sana.

                              Padşahim,zülm edib aşiq sana zalim demiş,

               Xubrulardan yaman gəlməz, bu böhtandır sana.

 

               Ey Füzuli, xubrulardan təğafüldür yaman,

                              Gər cəfa həm gəlsə onlardan, bir ehsandır sana. (3, s.44)

             Bu qəzəlin dilinin leksik-semantik təhlili zamanı aydın olur  ki, burada təxminən 35 Azərbaycan –türk mənşəli  əsas söz, 15 köməkçi sözişlənmişdir (Qeyd edək ki ,köməkçi sözlərin içərisində həm türk mənşəli ,həm də qeyri-türk   mənşəli sözlər vardir). Şeirdə təxminən 45 ərəb fars mənşəli alınma söz işlənmişdir. Statistik təhlil göstərir ki,  qəzəlin  dilində Azərbaycan türk mənşəli leksika  alınma sözlərdən azdır. Lakin nəzərə almaq lazımdır ki, köməkçi sözlərin içərisində öz sözlərimiz və dilimizdə sabitləşən alınma vahidlər çoxluq təşkil edir. Eyni zamanda alınma ərəb farsizmlərdə dilimizə məxsus qrammatik kateqoriya əlamətlərinin işlənməsi (mənsubiyyət , xəbərlik və .s)qəzəlin dilini milliləşdirir və anlaşılan edir.  Alınma sözlərin təhlili göstərir ki, əslində şairin poetik süzgəcindən keçən  bu sözlərin də işləklik dərəcəsi, xalq dilinə yaxınlığı nəzərə alınmışdır. Belə ki , şeirdəki alınmaların əksəriyyəti həm XVİ əsr yazılı və şifahi ədəbi dilində tez-tez istifadə olunan, həm də günümüzə qədər sabitliyini qoruyan ifadələrdir. Məsələn : can, aləm, pərvanə, aşiq , müşkül, padşah, böhtan, cəfa  və s.  Bununla bərabər mənası çətin anlaşılan, və dilimizdə sabitləşməyən cəmi 4 söz işlənmişdir.  Bütün bunlar göstərir ki, Füzuli qəzəllərində əcnəbi poetizmlər əksəriyyət təşkil etsə də, lirik qəhrəman  Azərbaycan –türk dilində  danışırdı. Beləcə  xalq dilinə yaxınlaşan yazılı  dil  şifahi ədəbi dilə inteqrasiya edərək milliləşirdi.  Şair klassik dildə kök salan bəzi alınmalarla  milli paralellləri    sinonimik cərgələrdə eyni səviyyədə işlədirdi. Buna misal olaraq  “kişi, adam, insan”  sözlərinə nəzər salaq:

Hər kişidə bir cübbəvü dəstar olur amma ,

Hər  başidə bir layiqi –dəstar bulunmaz.

                              Ey mələksima ki, səndən özgə heyrandır sana,

Həq bilir , insan deməz hər kim ki, insandır sana.

      

Fərzəndsiz adəmi- tələfdir, Baqi edən adəmi- xələfdir.

Nümunə gətirdiyimiz bu sinonimik cərgə dövrün folklor abidəsi sayılan  “Oğuznamə”də  də müşahidə olunur. Məs:  “Eyilik etdigin kişinin şərrindən qorq” ,  “Adamın əti yenməz” , “İnsan oğlunun canı qiymətlidür .” (4, s.107)

Həm yazılı, həm də shifahi ədəbi dildə eyni mənada işlənən bu sozlər, görünür, cağımızda olduğu kimi XVI əsrdə də  ədəbi dilin aktiv lüğət vahidləri olmuşdur. Ustadın qəzəllərində paralel işlənən “kirpik –müjgan” sözləri də eyni poetik funksiya ilə müşahidə olunur.

                               Bu bəzmdə kim şərabi qandır, hər kirpiyi bir xədəngi- xunriz.

                               Ey kəmənəbru, şəhidi- navəki-müjganinəm,

                Bulmuşam feyzi-nəzər səndən, sənin qurbaninəm.

Qəzəldə izafətin tərkib hissəsi kimi işlənən müjgan sözü klassik üslubun aktiv vahidlərindən olmaqla folklor dilinə də keçmiş, Aşıq Ələsgərin ən məşhur qoşmasında da güclü poetizm yaratmışdır:

                               Atdı müjgan oxun keçdi sinəmdən ,

                              Cadü – qəmzələri canıma düşdu.

Zaman keçdikcə, güclü  üslubi imkanı olan müjgan sözü arxaikləşmiş, kiprik sözü isə ədəbi dildə sabitləşmişdir.

Füzuli əsərlərinin dilində dövrün  və mühitin təsiri ilə dini məzmunlu ərəb sözləri təbii ki, geniş yer tutur. Cox sayda işlənən bu kimi sözlərin  içərisində təkcə türk  mənşəli Tanrı sözü  Allah sözünün qarşılığı kimi  sinonim cərgəyə daxil edilmişdir. (5, s.59)

                       Gəl tərki –təğəllübü sitəm qıl,

                       Tanrını arada gör, kərəm qıl.

           Məlumdur ki, bütün dövrlərin yazı dilində əcnəbi leksikanın müəyyən bir hissəsi dini məzmunlu ərəbizmlərdən təşkil olunmuşdur. Maraqlıdır ki,  ədəbi dilin müxtəlif  inkişaf mərhələlərində, hər halda  dini ritualların müqəddəsliyindən və mühafizəkarlıqdan irəli gələrək  bu vahidlərin milli sözlərimizlə əvəzlənməsi prosesi bu günümüzə qədər reallaşmamışdır. Əksinə,  saysız-hesabsız  ərəb mənşəli dini terminlər Azərbaycan dilinin ümumişlək leksikasına çevrilmişdir.

        Ümumiyyətlə, dahi şairin zəngin irsindən  az da olsa seçdiyimiz bu nümunələr onu deməyə əsas verir ki,  M. Füzuli qəzəllərinin dilində alınma sözlər Azərbaycan ədəbi dilinə mexaniki olaraq gətirilmiş vahidlər deyildir, bunlar leksik – semantik və funksional –qrammatik  baxımdan  bu və ya digər dərəcədə mənimsənilmiş , poetik təfəkkürün bir neçə əsrlik təcrübəsinin məhsulu olan vahidlərdir. Sevindiricidir ki, bu alınmaların əksəriyyəti  öz sözlərimizlə paralel şəkildə işlənmişdir. Bu da şifahi və yazılı ədəbi dilin inteqrasiyasını  şərtləndirən əsas xüsusiyyətlərdən biridir .  

     Ədəbiyyat.

  1. N.Xudiyev. “ Azərbaycan ədəbi dili tarixi” Bakı , “Maarif”, 1995.
  2. S.Əlizadə “XVI əsr Azərbaycan ədəbi dili”, Bakı, BDU, 1966.
  3. M.Füzuli  “Əsərləri” I cild, Bakı, Şərq-Qərb, 2005.
  4. A.Əsgərova “Oğuznamənin dili”, Bakı, Təhsil,2011.
  5. “Füzulinin dili” AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu, Bakı, Elm -1997. 

Açar sözlər: ədəbi dil, ərəb-fars sözləri, alınmalar, sinonim, şifahi ədəbi dil.

Ключевые слова: литературный язык, арабский-персидских слов, приобретения синонимы, оральный литературного языка.

Key words:  literary language, Arabic-Persian words, acquisitions, synonyms, oral literary language.

 

 

Резюме 

Роль заимствований в языке произведений Физули

               Литературный язык с точки зрения языка и стиля считается этапом эпохи возрождения  XVI века, в тоже время, этот этап является решающим в национализации литературного языка. Наш литературной язык представлен в многогранных произведениях великого представителя этой эпохи гениального Физули. Во всех его произведениях часто использованы арабские и фарсидские слова принятые в разговорно бытовом стиле. Отрадно отметить что большинство этих заимствованный  используются параллельно с нашими словами. А это  особенность, обусловливающее сближение  форм  устного к   письменного языка.                    

             Summary

                    The position of foreign words in Fuzulin's works.

Sixteenth-century literary renaissance in terms of language and style are considered. At the same time nationalization  literary language plays a crucial role in this phase. This is the biggest representative of all the possibilities of literary language is represented by the works of the great Fizuli. The poet's works in Arabic - Persian words spoken language of the majority of the people, but they are not accepted, the words spoken through the literary language and the good news is that the majority of these purchases were denominated in their own words synonymous rows. This approach oral literary language, written language is one of the key features.                            

                    

 

Мусаева Нигяр М.

О РОЛИ АРАБСКОЙ ЗАИМСТВОВАННОЙ ЛЕКСИКИ

В СЕМАНТИЧЕСКОМ  ОБОГАЩЕНИИ ПЕРСИДСКОГО ЯЗЫКА

(на материале конкретного произведения)

Проблема арабизмов в персидском языке многогранна, т. е. ее можно изучать в различных аспектах. Но для нашего исследования арабизмы - один из значительных источников обогащения и становления словарного состава персидского языка.

Исследование арабизмов на материале отдельного литературно- художественного произведения «Махзан-ул-эсрар» великого поэта Низами  Гянджеви, дает возможность установить, что в контексте отдельного литературного памятника арабизмы разделяются на те, которые употребляются в качестве лексической единицы персидского языка и те которые употребляются на арабском языке, т. е. грамматически оформляются по законам этого языка. Оформленные по законам грамматики арабского языка, эти арабизмы представляют собой, главным образом, изречения, которые приводятся поэтом на арабском языке в составе отдельных бейтов. Автор произведения как бы использует эти изречения в различных контекстуальных целях. Часть этих изречений цитируется из Корана или других источников, другая часть иллюстрирует поговорки и афоризмы, а также назидательные фразы, получившие распространение в то время на арабском языке. В процессе обобщения этого материала становится очевидным, что эти изречения, состоящие в основном из отдельных предложений, сочетаний слов и различных фраз, наряду с сохранением своего номинального значения, нередко приобретают в поэме дополнительные контекстуальные значения с весьма разнообразными смысловыми оттенками, что позволяло автору более образно передавать то или иное описываемое явление и создавать наиболее выразительные словесные средства выражения поэтической мысли. Эти арабизмы представлены в поэме «Махзан-ул-эсрар» в виде следующих синтаксических единиц.

      I. Предложения. Здесь необходимо сказать, что употреблённые на арабском языке эти предложения функционируют в контексте не однозначно, ибо каждое из них, как показывает материал, имеет свою конкретную стилистико-семантическую нагрузку, которая обнаруживается в соответствующей контекстуальной ситуации.

Обратимся к примерам:

بسم الله الرحمن الرحیم                                           هست کلید در گنج حکیم

               В синтаксическом плане данный бейт представляет собой простое именное предложение, построенное по правилам синтаксиса персидского языка. Вне этого бейта-предложения синтаксическая единица بسم الله الرحمن الرحیم  представляет собой эллиптическое предложение, характерное для арабского языка.

               В переводе с арабского на персидский язык оно звучит так:

بنام خداوند بخشاینده مهربان  “Во имя Аллаха милостивого и милосердного.” И если поставить персидский перевод на соответствующее место в приведённом выше персидском бейте-предложении, то нетрудно убедится в том, что данное номинативное значение этой арабской синтаксической единицы семантически не согласуется с содержанием всего персидского предложения. Возникает вопрос: на какой лингвистической основе целому арабскому предложению удалось так органически вживаться в тело персидского предложения? Чтобы ответить, необходимо учесть ту лексико-синтаксическую характеристику, которую приобретает данное арабское предложение, поступив в распоряжении персидской синтаксической единицы. В составе персидского предложения оно (арабское предложение) функционирует не в качестве целого предложения, имеющего свои собственные члены, а в качестве одного из членов предложения, т.е. в роли подлежащего. Стало быть, целое арабское предложение, оформленное на арабском языке, в контексте одного из художественно-литературных источников XII века, выполняет синтаксическую функцию одной частеречной единицы – существительного, что служит лингвистической основой приобретения им нового индивидуально-стилистического значения, отличного от его исходного номинативного значения. Разумеется, такое использование целого изречения из Корана носит прежде всего индивидуально-стилистический характер. Чтобы правильно понять цель поэта в использовании этого айата, и определить стилистическое содержание этого изречения в исследуемом произведении, целесообразно, во-первых, учесть то значение, которое имеет данный айат из Корана в исламском мире (всякий верующий начинает своё любое дело с произнесения этого айата с тем, чтобы начатое дело с помощью Аллаха завершилось удачно), во-вторых, иметь в ввиду, что данный айат составляет первую строку не только первой поэмы Н.Гянджеви, но и всего Хамсы. Таким образом, Н.Гянджеви как истинно верующий мусульманин приступает к очень серьёзному, огромному и ответственному для всей своей жизни делу с этого айата, призывая Аллаха оказать ему помощь и поддержку в начинании и завершении этого важного дела. При этом он как искусный творец поэтического слова так мастерски помещает этот айат в свою поэму, что его естественность в общей поэтической гармонии поэмы не вызывает ни малейшего сомнения.

               Если принять во внимание, что в персидском языке подлежащее грамматически составляет начало предложения (так обстоит дело, пожалуй, во многих других языках), то надо полагать, что употребление целого арабского предложения в роли главного (начального) члена персидского предложения также служит определённой творческой цели поэта, т.е. носит индивидуально-стилистический характер.

               Вообще же следует отметить, что каждое предложение, употреблённое в поэме на арабском языке, служит в целом выражению того или иного контекстуального значения. В этом плане их можно разделить на следующие:

               Предложения, употреблённые в оптативном значении:

               صبحک الله صباحروحی   “Да станет твоей жертвой мой дух”,  فلاک

“Да благословит Аллах твоё утро” в следующих бетах:

ای تن تو پاکتر از جان پاک                                    روح تو پرورده روحی فلاک

“О ты, чьё тело чище чистейшей души,

Дух твой взлелеян /возгласом/ “Да станет твоей жертвой мой дух”

صبحک الله صباح ای دبیر                                    چون قلم از دست شدم دستگیر

“О писец, да благословит Аллах твоё утро.

/Сегодня утром/ тростниковое перо выпало из руки помоги мне” .

               Предложения вопросительные, приведённые в виде цитаты для подтверждения того или иного высказывания.

В одном случае арабское предложение составляет название Хадиса и в составе персидского предложения выступает в роли подлежащего. При этом, хотя арабское предложение является вопросительным, но оно выражает риторический вопрос. Ср.:من عرف الله  “Кто признал Аллаха?” в бейте:

               در صفتت گنگ فرومانده ایم                                   من عرف الله فرو خوانده ایم

“Перед /описанием/ твоих свойств мы беспомощно онемели; И зачитались /Хадисом/” “Кто признал Аллаха?”

               В другом случае предложение выражает риторический вопрос, хотя оно и приводится с целью подтверждения контекстуального высказывания. Ср.:

کیست در این دیرگه دیرپای                                                  کویمن آلملک زند جز خدای؟ 

“В этой извечной обители кто может, кроме Господа, вопрошать: “Кому принадлежит царство?””

Предложение, выражающее заключение с содержанием наставления, увещевания. Ср.: الرزق علی آلله  “дневное питание отпускается Аллахом” в бейте:

هر که یقین را بتو کل سرشت                                                برکرم الرزق علی آلله نوشت

“Кто смешал достоверное познание с упованием /на бога/, тот на листе великодушия написал: Дневное пропитание отпускается Аллахом”

               Предложение, обозначающее логический вывод синтаксического целого, в составе которого оно представлено:

رنگ درونی شده بیرون نشین                                              گفته قضا کان من آلکافرین

“Внутренний свет вышел наружу; и суд молвил: Она /оказывается/ была из неверных”

               Предложение, выражающее модальную семантику с оттенком предупреждения:

در طبقات زمی افکنده بیم                                                      زلزله الساعة شی عظیم

“На всех этажах земли витает страх, сотрясение последнего часа-вещь великая”.

               Интересно, что в данном примере арабское предложение составляет целую вторую строку бейта, что ясно показывает высокое поэтическое искусство поэта в удачном использовании лексико-синтаксических средств разносистемных языков в персидской поэзии.

               Предложение, представляющее собой семантический эквивалент персидского предложения в составе одной и той же строки.

При этом мы имеем дело с разноязычными синтаксическими синонимами, употребление которых служит для усиления категоричности и правдивости подтверждаемой мысли. Ср.: арабское предложение  الحق مر  “истина горька” и персидское предложение سخن راست تلخ بود “правда /букв. правдивое слово/ горька”, употреблённое в бейте:

گر سخن راست بود جمله دُر                                                تلخ بود که الحق مر

“Хотя правдивые слова – настоящие жемчуга, но они горьки, /очень/ горьки, ведь “истина горька” .

 

2.Словосочетания, указывающие в основном на связь мыслей и порядок их изложения, а также обозначающие подытоживание целого ряда высказываний.

В синтаксическом плане они очень похожи на модальные сочетания слов, так как имеют в предложении такое же место расположения, что и модальные. Однако неправомерно считать их модальными, поскольку они не обозначают в контексте отношения говорящего к объективной действительности, чем и отличаются существенно от модальных словосочетаний.

В «Махзан-ул-эсрар» представлены следующие словосочетания данного типа:

عَاقَبَت آِلٲمر – « в конце концов »

آرام بدست  عَاقَبَت آِلٲمرچه

«В конце концов, что достанется мне?  «короче говоря, словом»

خواجه مع القصه که در بند ماست        گرچه خدا نیست خداوند ماست

«Одним словом наставник, связанный с нами, хотя и не Господь, но господин наш»

В « Махзан-ул-эсрар» зафиксирован и такой случай, когда оформленное, по правилам арабского языка, сочетание состоит не из двух слов, как в предыдущих примерах, а из союза и самостоятельного слова. Ср: واسلام        в значении «и дело с концом» «и привет» в бейте:

چون تو همه زخم زبانی تمام             کرم خوروخا رنشین والسلام

« Но так как ты все треплешь языком: Питайся червяками, сиди на колючках и привет»

         Как видно, эти сугубо арабские словосочетания формально не связаны с членами предложениями, но они служат созданию и выражению внутренне-семантической связи между отдельными мыслями, как в письменной, так и устной речи, выступают в контексте в качестве лексико-синтаксических оформителей смысловой последовательности изложения в процессе коммуникации. В контексте «Махзан-ул-эсрар» они, можно сказать, функционируют в качестве персидских синтаксических средств выражения, поскольку здесь они подчиняются законам синтаксиса персидского языка. По-видимому, такая внутрилингвистическая ситуация и создает ту почву, на которой подобного типа арабские сочетания слов и отдельные слова в перспективе персидского языка претерпевают семантические изменения, изолируются от своего исходного этимологического значения, превращаются в различные вспомогательные лексико-синтаксические единицы персидского языка.

По всей вероятности, результатом такого процесса является факт наличия в
современном персидском языке немалого количества подобного типа арабских «застывших
предикативных и статусконструкгивных сочетаний», имеющих ныне различную  степень функционирования. Ср: ماجرا   «авантюра» (букв, «то, что протекает» «то, что произошло» ) , ماحصل «итог», «результат» (букв. «то что получил»), ماشالله  «браво», «как  здорово» (букв. «то, что желает Аллах») и др.

В«Махзан-ул-эсрар» встречается и ряд других, оформленных на арабском языке
именных словосочетаний, которые в отличие от вышеприведенных, не являются вводными
синтаксическими единицами, а фигурируют в контексте в качестве одного из членов предложения и употребляются, как правило, в переносном значении. Ср: "مخزن الاسرار"  «сокровищница тайн» в бейте:

بایۀ درویشی و شاهی در و            مخزن الاسرار الهی در و

«Вней (показаны) основы бедности  и  царства: Вней (заключена) сокровищница божественных тайн»

خلیل الله «друг Аллаха» в бейте:

کین مه زرین که خرگهست      غول ره عشق خلیل الله است

«Эта золотая луна, находящая под этим шатром, – Дьявол, сбивающий с пути любовь друга Аллаха»

ملک العرش   «владыка небесного престола»:

چون ملک العرش جهان آفرید مملکت صورت و جان آفرید

«Когда владыка небесного престола создал мир,  Сотворил царство образа и души»

Итак, при сопоставлении фактов становится ясно, что употребление арабизмов в « Махзан-ул-эсрар» отличается прежде всего тем, что, во-первых, преобладающая часть арабизмов, зафиксированных в этом произведении, являются общеупотребительными и доступными для всех носителей персидского языка того времени, во вторых, те арабизмы, которые оформлены и употреблены в поэме на арабском языке составляют их незначительную часть, к тому же они используются автором не в качестве лексических средств персидского языка, а в виде целостных лексико-синтаксических единиц арабского языка, функционирующих в персидской контекстуальной ситуации в различных индивидуально-стилистических целях.

Достаточно вспомнить, что значительная часть арабских заимствований в контексте « Махзан-ул-эсрар» приобретает новый семантический оттенок, новую смысловую окраску. И следует особо подчеркнуть, что в данном произведении Н. Гянджеви, можно сказать, ни один арабизм не употребляется ради требования арабо-язычной молы, что было распространено, особенно в классический период новоперсидского языка.

 

Литература:

  1. Алиев Р. Низами Гянджеви «Сокровищница тайн» филологический перевод с фарси и комментарии проф. Алиева Р. Баку 1963г.
  2. Персидско-русский словарь в 2-х томах под редакцией Ю.А.Рубинчика. Москва «Русский язык» 1983г.

 

Xülasə

        Fars dilçiliyində ərəbizmlərin tarixi çoxşaxəlidir və bu baxımdan da müxtəlif aspektlərdən təhlil oluna bilər. Hazırki məqalədə isə ərəbizmlər lüğət tərkibini zənginləşdirən bir element kimi təhlil olunur. Nizami Gəncəvinin “Məxzən-ül əsrar” əsəri əsasında ərəbizmləri təhlil edərkən bizə məlum oldu ki, əsərdə istifadə olunan ərəbizmlər fars dilində leksik vahid kimi işlədilən və Qurandan, müxtəlif mənbələrdən götürülmüş sitatlardan, o cümlədən, həmin dövrdə ərəb dilində işlək olan zərbül-məsəl, atalar sözləri, hikmətli ifadələrdən ibarətdir.

 

Summary

In the Persian language the history of arabisms is multifaceted and can be analyzed in terms of different aspects. In this paper arabisms are regarded as elements that enrich the structure of the dictionary. While analysing arabisims basing on Nizami Ganjavi’s "Məxzən-ul asrar" it became clear to us that arabisms are generally used as a separate lexical unit quoted from Koran or other sources, as well as from proverbs, phrases, sayings, idioms, axioms and other phrases used in daily life.

 

 

 

 

 

 


Ширинова Фирангиз

О ПОТЕНЦИАЛЕ СУЩЕСТВИТЕЛЬНЫХ С ШИРОКИМ ЗНАЧЕНИЕМ

 И ИХ ФУНКЦИОНИРОВАНИИ

Производя анализ части речи с точки зрения их ономасиологической природы, можно предположить, что первыми получили наименования объекты, непос­ред­­ственно доступные органам чувств человека. Этими объектами являлись, ско­рее всего, предметы, поскольку в них отчетливее всего выражены пространственные параметры, качества устойчивости, известной определенности. Очевидно, именно так в языке появились конкретные имена существительные. Затем человек стал выделять общие стороны явлений окружающей действительности. Это связано с уровнем познания и может трактоваться как результат перехода к более общему понятию, "от единичного к общему, от менее общего к более общему".

М.Я.Блох указывает, что широкозначные слова образуют градационные пере­ходы от знаменательных частей речи к собственным местоимениям» А.А.Уфим­цева описывает широкозначные лексемы как промежуточные полу­дейr­тические знаки, объединяющие в своем значении назывные и указательные семы. Ядерную часть поля широкозначных лексем составляют существительные с широким значением, такие как thing, malter, fact ( и др.

Семантическая опустошенность, контекстуальная обусловленность, указатель­ная, заместительная и идентифицирующая функции существительных с широ­ким значением сближают их с классом местоимений. Однако широко­значное существительное, в отличие от местоимения, имеет номинативное значение, ко­торое все же сохраняется, хотя и частично десемаитизируется. Поэтому процесса проминализации у существительных с широким значением не происходит.

Широкозначные существительные характеризуются категориально ­обоб­щен­ным сигнификативным значением, их экстенсионал имеет неопределенные диффузные границы. Степень индивидуализации признаков при их обоз­на­че­нии минимальна: thing, stuff предметность, place - выделенность в прос­транстве, people, man - принадлежность к человеческому роду. В их семантике происходит уравнивание объемов грамматической и лексической абстракции, вследствие чего существительные с широким значением способны замещать любую единицу того грамматического класса, с которым соотносимо их широкое значение. Так существительное thing способ­но замещать любую единицу класса существительных, поскольку его катего­риаль­но -широкое значение соотносимо с грамматическим категориальным значением класса существительных. И в таких случаях существительное thingможет заменяться словом более конкретной семантики. В данном примере thing выступает как гипероним к гипонимам "poor creatures" в первом употреблении, " clothes " во втором и " deeds " или " actions " в третьем:

1. And, besides, she wanted to spare this little poor thing from being stared at by the servant; she decidcd as they mounted the stairs she would not even ring to jeanne, but take off her things bv herself. The great things were to be natural! (K. Mansfıeld)

А вот широкое значение английского существительного way в значении "manner of any kind of action" соотносимо с грамматическим категориальным значением класса качественных наречий. Вследствие этого way может заме­щать качествен­ное наречие и в предложении соответственно занимает его синтаксическую функцию. Например:

2.He was not handsome, but in a manly way agreeable to look at, with wide blue trank eves and curly hair of a latish brown; his nose was rather short and broad, his chin square. (W.S. Maugham)

По сути, широкозначное существительное наделено грамматическим значением. И именно форма закрытого класса (грамматическая форма), по словам Л.Талми, определяет конечную концептуальную структуру. X.Шмид подходит к анализу этой группы имен с когнитивной точки зрения. Он отмечает, что существительные с обобщенным значением (он дал им мета­фори­ческое название shellnouns, о значении термина см. ниже) несут в себе когнитивную функцию формирования временного концепта. Они позволяют говорящему инкапсулировать сложную по струк­­туре информацию во временные именные концепты с достаточно жесткими и хорошо очерченными границами. С одной стороны. Как  и полнозначные существительные, они создают впечатление, что тот опыт, который они инкап­сулируют в качестве концепта, относится к классу вещей. С другой стороны, природа содержания их концептов временна, непостоянна, т.к. это содержание меняется в зависимости от ситуативного и языкового контекстов, в которых они функционируют.

Все когнитивные функции существительных с обобщенным значением можно объединить, по мнению X.Шмида, понятием "формирование гештальта" (gestalt-formation). Гештальт - это когнитивная и психическая структура, опре­деляющая человеческое восприятие и интерпретацию действительности и не сводимая к простой сумме его составляющих. Основная функция             данных имен, как отмечает X.Шмид, заключаются в том. Чтобы  "обрамлять" любой тип опыта, который нельзя передать обычным конкретным словом, в контекстно-зависимые концептуальные гештальты. Это объясняет следующие функцио­наль­ные качества представлений, вызванные структурой содержания высказы­вания. Первое, как и требуется по принципу "закрытости" гештальта, гешталь­ты, созданные существительными с широким значением, представляют ограниченные концептуальные пространства. Во- вторых, следуя принципу континуальности гештальта, эти гештальты - интегрированные и единые концептуальные структуры. В-третьих, с позиций гештальт-психологии, концепты, созданные существительными с широким значением, не образуются путем простого сложения информации от существительного с обобщенным значением и высказывания. Они представляют собой целостные концептуаль­ные структуры, что является результатом процесса интеграции. И наконец, концептуальные гештальты, созданные существительными с широким значе­нием, имеют потенциал к опредмечиванию, т.е. они создают впечатление, что речь идет о вещах", а не событиях или абстрактных отношениях и и автономное существование. Метафора "shell nouns", предложенная X.Шмидом для обозначения существительных с широким значением, вбирает в себя все особенности данной группы существительных. Во-первых, указывает X.Шмид, shell характеризуется инкапсулирующей функцией (encapsulation), которая создает концептуальные рамки понятию. Во-вторых, функцией содержания (signalling), которая позволяет "концептуальной раковине" хранить определенное содержание. В-третьих, функцией сигнала (signalling) - по виду "раковины" можно понять, что находится внутри. Также и по самой номинации складываются общие представления о содержании высказывания (ср. такие номинации как problem, reason, idea, fact, а также функцией указания (pointing), т.к. для того, чтобы уловить содержание понятия. необходимо обратиться к пропозициональному отрезку дискурса, на который указывает существительное с обобщенным значением. И, наконец, самое важное, что передает метафора "shell": в реальной жизни shell несет функцию контейнера, в "раковине" есть пустота или что-то вроде лакуны, которая может быть чем-то заполнена. То же самое у shellnouns: их семантическая структура имеет пустоту (семантическую лакуну), которая может быть заполнена той информацией, которая преподносится в высказывании.

Следует отметить, что не все существительные с широким значением обладают функцией сигнала (signalling). Значение, например, таких существительных как thing, affair, malter не ясно, пока они не употребляются в контексте. Их значение настолько широкое, что необходимы благоприятные условия, чтобы "раковины" (shells) раскрылись. Таким благоприятным условием и служит их употребление в дискурсе, будь то устная или письменная речь.

Существительные с широким значением довольно часто используются в речи, художественной, публицистической литературе, научной прозе. Широко­зна­чные лексемы, как отмечает Н.П.Кудрявцева, будучи неспецифическими, нейтральными единицами, являются неотъемлемой принадлежностью любого субъязыка, т.е. они свойственны всем типам речи. Однако, не все существительные с широким значением одинаково часто используются как в официальном, так и в неофициальном общении. Так, статистические данные, полученные в ходе эксперимента Н.П.Кудрявцевой, подтверждают, что отдельные широкозначные лексемы, а имен­но а affair,business, people, stuff, совершенно нетипичны для научно-техни­чес­ких текстов, но в то же время они являются высокочастотными в разговорном субъязыке. Указывая на какой-то фрагмент текста. Широкозначное существительное, по сути, замещает его. Обозначая некий общий признак, присущий огромному числу предметов, слова с широкой понятийной основой могут замещать предметы, явления окружающей действительности. "Без контекста, где происходит конкретизация их значения, широкозначные слова совершенно немыслимы", пишет Г.Б.Давыдова. Она выделяет два типа контекстов, необходимых для конкрети­зации значения таких существительных: минимального, в виде атрибутивного словосочетания с широкозначным существительным и максимального, нередко выходящего за рамки одного предложения и ограниченного определяемым словом в виде антецедента или постцедента. Г.Б.Давыдова отмечает, что широкозначные существительные являются информативно необходимыми элементами структурной и смысловой организации текста. Также она рассмат­ривает контекстуально-синтаксические связи: анафорическую, катафоричес­кую и двухстороннюю. Таким образом, существительное широкой семантики является коррелирущим компонентом этих типов отношений, выполняет функцию идентификации.

Если широкозначное существительное употребляется впервые и зависит от последующего контекста, речь идет о катафорической связи. Семантическая структура широкозначной лексемы, как отмечалось выше, имеет так называемую лакуну за счет обобщенного сигнификативного значения, которое выражает бес­предельно широкое по охвату фактов и явлений действительности понятие. Даже в самих дефинициях таких имен в словарях прослеживаются эти лакуны посредством слов something, a piece of information, situation. cp. fact - a piece of information that is known to be true. way - a method of doing something, or a manner in which something can happen or be done. Однако, семантическая лакуна должна быть заполнена конкретным содержанием для того, чтобы существительное с широким значением было коммуникативно-значимым. В примере (3) семан­тическое содержание широкозначного существительного fact получает конкретизацию из последующего контекста (катафорическая связь): He was so pleasant, that his fellow writer. his rivals and contemporaries, forgave him even the fact that he was a gentleman. (W.S. Maugham)..

При анафорическом замещении широкозначное существительное- коррелят соотносится с предшествующим антенендентом, которое может быть выражено словом, словосочетанием, целым предложением или даже фрагментом текста:

4. "Well! i've often seen a cat without a grin." thought alice. "but a grin without a cat! it's the most curious thing i ever saw in my lite!" (L. Carroll).

В случаях, когда коррелирующее слово соотносится как с предшествую­щим, гак и с последующим контекстом, наблюдается т.н. двусторонняя связь, например:

5. "He's reallv going for soames!' thought george. the idea was attractive. it vvould be a sporting end to such a chase. he had always disliked his cousin." (J.Galsworthy).

Таким образом, следует отметить. Что широкозначные существительные способны выполнять функцию связности текста. Обеспечивая когезию между отдельными частями текста, существительными с широким значением делают текст наиболее информативным, помогают избегать повторений единиц.

В процессе речепроизводства широкозначные слова легко припоминаются говорящим. С одной стороны, они за счет своего широкого значения помогают восполнять паузы, неизбежно возникающие при спонтанном оформлении мысли:the thing is..., the matter is.... обозначая что-то и в то же время не обозначая ничего. С другой стороны, из-за того, что этим именам свойственна семантическая компрессия (за счет обширного значения, под которое подводится широкий круг денотатов) они быстро "схватываются" слушающим. В.Ингве по этому поводу пишет, что в устном общении приходится держать в голове уже высказанную часть сообщения (тему), которая является первым ветвлением сложного предложения. А эта часть, по словам лингвиста, имеет ограничение на объем восприятия непосредственной памятью, равное семи названиям. Если же эта часть предложения будет длинной, то затрачиваются усилия на ее восприятие, и новая информация (рема) уже не усваивается во всей глубине. Широкозначное существительное воспринимается слушающим как отправная точка сообщения (referencepoint), что подтверждается наличием определенного артикля перед существительным.

Широкозначные существительные за счет максимально обобщенного значе­ния не принадлежат к какой-то определенной сфере общественной жизни. Нейтральность номинаций этого типа способствует их употреблению практически во всех ситуациях, однако, некоторые из них, например danger, problem, regret, advantage. сами по себе уже несут эмотивную оценку: печаль по поводу редких встреч (пример совсем не преимущество, что Земля бы вращалась быстрее. Что касается нейтральных по характеру широкозначных существительных, таких как thing, affair’ matter, question. то их употребление с оценочными атрибутами различной коннотации good, difficult, big, interesting и др., придают этим существительным эмоционально стилистическую окраску: самая  любопытная вещица такой тонкий вопрос как декорирования .

6.1 had not seen Roy for three months and then only for a few minutes at a party; he had been very friendly, he always was, and when we separated he had expressed his hearty regret that we met so seldom. (W.S. Maugham).

7. "If everybody minded their own business," the Duchess said in a hoarse growl, "the world would go round a deal faster than it does". "Which would not be an advantage." said Alice, who felt very glad to get an opportunity of showing off a little of her knowledge. (L. Carroll).

8. "...If you think that in such a delicate matter as decoration I can bind myself to the exact pound, I am afraid you are mistaken..." ( J. Galsworthy).

Что касается фактообразующего или пропозитивного значения, переда­ваемого существительным fact,"факты не дескриптивны". "Факт соотносится с простой, конкретной и истинной пропозицией, отвлеченной от субъектного модуса и всех тех элементов и коннотаций, которые вводятся им в выска­зывании"/Поэтому невозможно употребление оценочных атрибутов с сущест­ви­тель­ным fact.

В заключении следует еще раз отметить, что существительные с широким значением являются часто используемым и эффективным средством передачи как предметных, так и абстрактных сущностей окружающего нас мира. Когнитивная природа их такова, что, обладая концептуальной формой и непостоянным вре­мен­ным концептуальным содержанием, они способны "представить" любой тип опыта человека. То, какая информация будет "инкапсулирована" в концептуаль­ные рамки существительного с обобщенным значением, зависит то контекста. Именно дискурс создает широкозначному существительному благоприятные условия для реализации ситуативного значения.

 

Литература

1. Давыдова Г.Б. Функциональный анализ конструкций с широкозначными словами в современном английском языке // Вопросы системной организации речи. - М., 1987.

2. Дымова С.И. О полифункциональности слова с широким значением (на материале английского существительного way. Автореф. канд. дис., М., 1972.

3. Кудрявцева Н.Л Особенности дистрибуции субстантивной лексики в разговорном и техническом субъязыке //Теория и практика лингвистического описания разговорной речи. - Горький, 1989.

4. Левин Г.Д. Диалектико-материалистическая теория всеобщего. М., 1987.

5. Талми Л. Отношение грамматики к познанию // Вестник московского университета Сер.9. Филология. 1999. № 1.

6. Schmid Hans – Jorg. English Nouns as Conceptual Shells. From Corpus to Cognition. Berlin.

 

 

 


           Alcanova  Aygün   Cavid  qızı

İNGİLİS   DİLİNDƏ  QRAMMATİK  FORMA  YARADAN  VASİTƏLƏR

VƏ ONLARIN  TARİXİ  İNKİŞAFI

               Qədim İngilis dili ( Q İ)  dövründən müasir  dövrə  qədər ingilis  dilinin  qram­matik  quruluşundakı  tarixi  dəyişikliklər  səs  sisteminin  dəyişikliklərindən az  olmamışdır.  Qədim İngilis  dili dövründən bəri dilin  məhz  qrammatik növü  dəyi­şik­liyə uğramışdır.  Demək olar ki, çox  sintetik,  yaxud ,  inflektiv olan  ingilis  dili inki­şaf  edərək,  söz  birləşmələrində  analitik  vasitələrlə  sintetik  növə  üstün gəl­mişdir.   Söz  qrupu   və  cümlənin  sintaktik  quruluşu,  dildə  sözün  morfologiya­sından  daha əhəmiyyətli  rol  oynayırdı.

               Sözlərin nitq  hissələrinə bölünməsi,   dilin  ən  əsas  xüsusiyyətidir.  Köməkçi  nitq  hissəsi  olan article Orta  İngilis (O İ) dili  dövründə  saylardan və  əvəzlik­lərdən  yaranmışdır.  Əsas  nitq  hissələrinin  spesifik  dəyişkənliyinin  müzakirə­sin­dən  öncə  forma yaradan vasitələrin əvəzlənməsi (növbələşməsi) barədə qısa məlu­mat  vermə­liyik.  Bu  əvəzetmələr  haqqında  məlumat  vermək oxucular  üçün  çox əhəmiyyət­lidir. 

               Burada,  iki  dövr  ərzində   isim  və fel  sistemlərinin inkişaf istiqamətlərini  də  qeyd  etmək  vacibdir.

               11 və 12- ci əslər  arasında ( Qədim  İngilis  dili  dövrünun əvvəllərindən  Er­kən  Yeni  İngilis  dili (EYİ) dövrünə  qədər) sözün qrammatik  formalarının  yaran­ma yolları  çoxlu əvəzetmələrə məruz qalmışdır.Qədim İnglis  dilində bütün  qram­matik  formalar  sintetik yolla düzəlirdi. Orta və Yeni  İngilis  dili  dövründə analitik yolla düzələn  qrammatik formalar  yaranmağa  başladı .Bunlar ,əsasən köməkçi  sözlərin  köməyi ilə yaranırdı.

Sintetik  formalar  dildə  azalmağa  başladı, bu arada çox qədim  sintetik formalar itib getdi və  yaxud , yeni  sintetik formalar inkişaf  etməyə başladı .

                Orta və Erkən Yeni İngilis (EYİ) dili dövrlərində  bu formaların  az bir hissəsi  forma  yaradan vasitə  kimi  işlənirdi.

               Forma  dəyişmə,  əvəzetmə və supletiv  formalarla,  yəni yalnız   önşəkilçilər vasitəsilə  işlədilirdi ki,  bu da  Qədim İngilis dilində  keçmiş  zaman  feli sifətini  bildirmək ( Participle  II)  üçün işlədilirdi.    Bu isə  praktiki olaraq  Orta  İngilis

 ( O İ ) dilində  istifadədən  çıxmışdı.

               Supletiv yolla  düzələn formalar,  əvvəllər olduğu kimi,  Qədim İngilis dilində mövcud  olan məhdud sayda  sözlərdən istifadə edilirdi. Səs dəyişmə tarixi  nöqteyi- nəzərdən məhsuldar  deyildi,   baxmayaraq   ki,  onlar bir  çox  fel  və  bəzi sifətlərdə, isimlərdə  mövcud  idi. Hətta ,  baxmayaraq   ki,  Orta  İngilis  dilində  fel sistemində  səs dəyişmə  mövcud idi,  onların   istifadəsi,   ümumiyyətlə,   azalmışdı. 

               İnfleksiya və yaxud qrammatik  suffikslər  və sonluqlar nitqin bütün inflektiv  (də­yişən) hissələrində  işlədilirdi. Nəzərə çarpan budur ki,  Orta İngilis dili  suffiksləri  və sonluqlar Qədim  İngilis  dili ilə  müqayisədə  az  fərqlənirdi. İngilis  dili  tarixində  Qə­­dim İngilis dili dövrü tam sonluqlar dövrü kimi, Orta İngilis dili dövrü səviy­yəli son­luqlar və Yeni İngilis dili  dövrü sonluqların itməsi dövrü kimi təsvir olunur. Bu müəy­yənliklər dəyişikliklər (növbələşmə) haqqında düzgün qərara gəlməyə çətinlik yaradır. 

               Qədim İngilis  dilində  samitlərin   və həmçinin   saitlərin  müxtəlifliyinə  görə  fərqli sonluqlar  mövcud  idi.  Orta  İngilis  dilində  qrammatik sonluqlu  saitlər  ney­tral { ə}  - yə  qədər  zəiflədi  və bir çox  samitlər { n } səviyyəsinə  çatdı  və yaxud  itdi.  Səviyyələşmə   prosesi,  fonetik  zəifləmədən başqa,  analoji  və ya  eyni  son­luqlar bir sıra dəyişikliklərə məruz qalmışdır. Erkən Yeni İngilis (EYİ) dili  dövründə  Qədim  İngilis  dili   sonluqlarının  əksəriyyətindən istifadə  olunmurdu.  Müqayisə  edək,  məsələn ,  Qədim İngilis scacan, locion, Orta İngilis  dilində  shaken,  loken { ən  }  və  Yeni İngilis  dilində  shake,  look    { ən } sonluğu  düşməklə  işlədilir. 

               Sonluqların  dəyişməsi  Orta İngilis {əs } sonluğu fishes , Qədim İngilis fiscus adlıq (Nominative)  və təsirlik (Accusative) halın cəmində işlədilirdi ki,  bu da Qədim  İngilis dilində fisca, Orta İngilis dilində  yiyəlik  halın cəmində fishes  kimi  işlənirdi.

               Bu dəyişikliklərin nəticəsində, eyni formal  ( homonom ) qrammatik  dəyişiklik (infleksiya) qrammatik sistemin ən əhəmiyyətli xüsusiyyətidir.  Məsələn   - s  sonluğu  hazırda təkcə  ismin cəm sonluğu  deyil,  həm  yiyəlik halı,  həm də  felin 3-cü  şəxs  tək   formada  işlənməsini   bildirir.  Forma  yaradan yeni analitik  vasitələrdən  bəhs  edərkən,  xüsusilə  qeyd  edilməlidir  ki,  bütün  nitq  hissələri üçün  məhsuldarlıq  bərabər  olmamışdır.  Fel  sistemində  xeyli sayda mürəkkəb  formalar  var idi ki,  onlar  köməkçi sözlər vasitəsilə  düzəlirdi (şəxsli  və  şəxssiz  formalar  ) .

               Nominal sistemdə onlar sifətlərə aid olurdu. Bu cür əlaqə başqalarında, məsə­lən, nominal (isim) və fel sistemlərində müxtəlif yollarla geniş surətdə inkişaf etmişdir.  İsmin,  sifətin və əvəzliyin morfologiyası  tam və sadə olmuşdu,   bir çox qrammatik kateqoriyalar  ( məsələn, sifətlərdə  və isimlərdə   cins,  sifətlərdə  hal ) itib  getmişdir.  Qrammatik kateqoriyalar  tərkibində  olan bir  çox formalar   azalmış  ( məsələn,  hal  kateqoriyasının  sayı ) , hallanma tərkibinin  bölgü  morfologiyası ( xüsusiyyəti ), hallanmanın növləri yox olmuşdur. Qeyd  edilməlidir ki,  bütün bu  dəyişikliklər praktiki olaraq  Erkən Yeni İngilis ( E Y İ)  dili  dövründə  - Çöser  və Sakson dövründə baş vermişdir. Bu dövrdə nominal sistem müasir sistemə çox oxşayırdı. Fel sistemi isə  inkişaf prosesində  az  dəyişikliyə  uğramışdı.  Bu hadisəni   ümumi  bir sözlə  ifadə  etmək mümkün  deyil.  Bununla  yanaşı  fel sistemində, məsələn  bəzi  şəxs  və kəmiyyət  fərqləri,  yaxud  feli sifətlərin  təsrifi,   bir sıra  elementlər felin morfoloji sisteminə  və   yeni qrammatik fərqlərə  təsir  edir.  Bir çox qrammatik kateqoriyalar inkişaf etdi.  Mövcud  olan kateqoriyalar  tərkibində  yeni kateqoriya  formaları ( yeni ifadə,  gələcək  zaman  formalarında ) inkişaf   tapdı. 

               Bu dəyişikliklər şəxsiz formalara  da  təsir etdi.Məsdər  və feli sifət üçün  feli xüsusiyyət, Orta İngilis dili dövründə  gerund,  yeni növ  fel  birləşmələri  üçün   felin məchul  və  bitmiş  formaları yarandı. Diqqəti  cəlb edən məsələlərdən biri odur ki,  isim sistemindəki  dəyişikliklərə  bənzəməyən yeniliklər ,  fel sistemindəki inkişaf  tarixi,  Orta İngilis dili dövründən deyil, Erkən Yeni İngilis dili dövründən baş  vermişdir. Hətta 17-ci əsrdə  fel sistemi Orta İngilis  dövründəkindən zəif  idi  və bir çox əhəmiyyətli  dəyişikliklər  Müasir  İngilis dili dövründə  baş  vermişdir. 

               Qədim İngilis dilində  cins,  kəmiyyət  və hal  kateqoriyaları  əvvəlki bölgüyə  əsasən  bir sistemdə  qruplaşdırılmışdır.  Aşağıdakı cədvələ  nəzər  yetirin.

Cədvəl 1.

                                Orta İngilis  dili dövründə  ismin hallanması

Q.İ.  dilinə  uyğun sonluqlar

O.İ. dilinə uyğun hallanma

Y.İ

Kəmiyyət

Qüvvətli  hallanma

Fish

Fish`s

Singular

a-stems masculine

N-

A-    

D- e

G-es

Common  Case

G

 

Fish

Fishes

plural

N                                                                                  

A         es       

D-       um

G- a

Common Case

G

Fishes

Fishes

Fishes

Fishes`

Zəif   hallanma

Sing

n-stems

Feminine

N-e

A-an

D-an

G-ən

Common Case

G

Herte

Herte , hertes

Heart

Heart`s

Plural

N-an

A

D-um

G-ena

Common Case

 G

Herten, hertes

Herten, hertes

Hearts

Hearts`

Root – stem ( kök əsasında )

Sing

Masculine

N-

A-

D  change  in the root

G-es

Common Case

G

Foot

Foots

Foot

_

Plural

N-           

A-              Change in  

              the root vowel

D-um

G-a

Common Case

 G

Feet

Feeten

feet

               Qeyd  etmək lazımdır ki,  bu fərqlənmələr heç  də həmişə  aydın şəkildə  olmamışdır.   Bir çox formalar  oxşar  idi və cinslər  arasındakı    fərq  formal olaraq  sifət  sonluqları  və yaxud   isim kimi  şəklini dəyişən əvəzliklərlə  ifadə olunurdu. Sifət  sonluqları,  isimlərdə  olduğundan  daha çox formada  istifadə olunurdu  ; səkkiz formadan dörd   hal  və iki kəmiyyət paradiqmi ( nümunəsi ) yaranmalı idi. İsimlər  isə üçdən  altıya  qədər  forma  ilə  fərqləndirilirdi.

               İsmin morfologiyasındakı sadələşən dəyişikliklər artıq yazıya  qədərki   dövrdə  başlamışdır.  Onlar  Qədim İngilis dilində  davam  etmiş   və   Erkən  Yeni İngilis  dili (EYİ) dövründə güclənmişdir.  12 və 13-cü  əsrlərdə  bütün qrammatik kateqoriya  və mövcud formalara  təsir  edən  isim sistemi   tamamilə  kökündən dəyişdi  (cədvəl 1- ə bax ) .

               Erkən Orta İngilis (EOİ) dili dövründə isim öz qrammatik  cins  kateqoriyasını   itirdi. Xatırlayaq ki,   artıq müxtəlif cinsə  aid Qədim İngilis isimləri formaca bir-birinə  oxşar idilər.  11  və 12-ci əsrlərdə  sifətlər və sifət -əvəzliklər  ismin cinsini bildirirdi ( əlaqə forması itirdi ), isimlərin cinsi öz əsas formal əsasından məhrum olmuşdu. Çöser dövründə leksik cins kateqoriyası Müasir İngilis dilindəki isimlərdə olana oxşayırdı. Məsələn, əgər isim canlıları bildirirsə, “he ” və  ya “ she ” kimi,  heyvan və ya cansız əşyaları bildirirdisə  “ it ”  kimi  müraciət  olunurdu . Məsələn :

               She  wolde  wepe ,  if that  she  saw  a  mous,

               Caught  in a  trappe  , if  it  were   deed or  bledde.( Chaucer )

               Yəni :   She   would   weep  if  she  saw  a  mouse ,

                                   Caught  in a trap, if  it were  dead  or  ( if  it)  bled.

İsmin  hal   və kəmiyyət  kateqoriyası  dəyişmiş   formada  saxlanılırdı. 

               İsim  paradiqmində  ( nümunəsində ) halların sayı  Orta İngilis dili  dövründə  dörddən   (Qədim İngilis dili dövründə  müəyyən edilmişdir )  ikiyə qədər azalmışdır.    Halların sinkretizmi ləng  gedən proses idi və bu yüz   illərlə davam   etmişdir.  Bu da sübut edir ki, artıq Qədim İngilis dilində adlıq (Nominative)  və  təsirlik  (Accusative)  hallarının  cəm şəkli müəyyənləşdirilməmişdir  və bəzi  isimlər təkdə  işlədilirdi.  İsmin  hal  formaları  tamamilə  Erkən   Orta  İngilis  dili dövründə müəyyənləşdi.  Bu dövrdə  yönlük (Dative) hal – e sonluğu  ilə 11  və 12-ci əsrlərin mətnlərində  işlənməyə  başlandı.  Tezliklə bu keçmiş  Nominativ – Accusative ( adlıq-təsirlik  )  hal tərkibində  ümumi   hal (Common  Case) ifadəsi  işləndi   ( Müasir  İngilis dilində  olduğu kimi). Yalnız yiyəlik hal (Genetive Case)  başqalarından fərqli  olaraq  müəyyənləşib ayrıca  işləndi.  Halların  sayının  tədricən , mərhələlərlə  azalmasını  aşağıdakı  diaqramdan görmək olar .

Old English

Intermediate

Middle English

New English

Nominative

Accusative

Dative

Genetive

(Common Case)

(Dative)

(Genetive )

Common Case

Genetive

Common

Genetive  or possessive

               Ismin yiyəlik  halı formal olaraq ingilis dili tarixinin bütün dövrlərində  digər hallardan fərqlənirdi.  Onun istifadə  dairəsinin  daralmasına baxmayaraq  , Qədim İngilis  dilindəkinə  zidd olaraq,  Orta İngilis dilində  yiyəlik hal  tamamlıq kimi uzun müddət  işlənmirdi, yalnız təyin  kimi sintaktik  funksiyası  var idi.  Məsələn :

               And  specially,  from  every  shires  ende

                   Of  Engeland  to  Counterbury  they  wende

Yəni  :    And  especially,   from  the  end  of  every  shire

                     Of  England   they  went  to Canterbury.

Misaldan  görünür ki,  Orta  İngilis dilində  yiyəlik  halın işlədilməsi  ismin müxtəlif mənaları üçün artıq məhdudiyyət təşkil etmirdi. Keçmişdə olan məhdudiyyət   Yeni İngilis  dili  dövründə  geniş  şəkildə  davam  etdi.

Belə  nəticəyə  gəlmək olar  ki,  Orta  və Yeni İngilis dili dövrlərində  ümumi hal,  keçmiş adlıq, təsirlik və yönlük  hallarının və qismən  yiyəlik  halın  funksiyasını  qəbul  edib.

Ümumi hal  ( Common Case ) çox  geniş  məna  kəsb etdi  və daha  spesifik  hal oldu :  sözönləri,  feli xəbərin mənası,  söz  sırası  və s. Yalnız  bu spesifikanın  köməyilə  keçmişdə ismə məxsus   müxtəlif  mənalı  hal  formalarını  ifadə  etmək mümkündür. Aşağıdakı mətn hissələri  Bibliyanın  ( İncil )  müxtəlif  tərcümələrindən  verilmişdir.  Burada  ismin  hal  formalarının  Qədim ,  Orta  və  Erkən  Yeni  İngilis  dilində    işlədilməsi  göstərilir.(  Cədvəl 2) .

Old  English  translation of  Gospels  ( 10 th c) 

Wiklif`s  translation 

( 14 th c )

King  Jame`s  Bible

( 16 th c)

Eadiзe  synd  ðaзāstlican  Þearfan,  forðam hyra  ys  heofena  rice.

( Genetive )

Blessed  be the  pore  in spirit  ,  for  the  Kingdom in   heuenes  is heren .

Blessed    are the poor spirit for theirs  is the kingdom  of  heaven .

ðæt  hit  onlihte eallum  ðam  ðe on  ðām huse synd.

That  it зeue liзt  to all  that  ben in the hous.

And it giueth  light  unto  all  that  are in the  house.

Kəmiyyət  kateqoriyası  sübut  edir ki,  bu  kateqoriya ismin digər  qrammatik  kateqoriyalarından  ən stabil ,  dəyişməz  formasıdır. İsim  bütün tarixi dövrlərdə  iki növ  fərqini qoruyub  saxlamışdır : sayıla bilən  və  sayıla  bilməyən. Yalnız  cəm  formasının   formal  mənası   dəyişmişdir.

Orta İngilis  dili dövründə  hallanma sistemi  tədricən  yenidən  təşkil olundu,  müəyyənləşdi   və daha  qaydalı  oldu,  vahid   forma  aldı.

Cəm halda  olan  sözün  kökündəki saitin əvəzlənməsi  O İ  və  Y İ  dilində işlənən   foot, feet  keçmiş  kök əsasından  ( Q İ  föt, fet )  gəlmişdir.  Orta  və Yeni İngilis dili dövründə  bir çox vasitələrlə  düzələn cəm hal   formasının işlədilməsi məhdudlaşdı.  Bügünki  ingilis dilində  çox  az  sayda  isim  bu qrupa  daxildir.

Qeyd  etmək lazımdır ki,  bəzi  Orta İngilis isimləri,  onların mənşəyi nəzərə  alınmaqla, məsələn,  O İ  sheep, deer,  hors, thing  cəm halda  işlənmirdi.   Onlar  neytral  a - əsaslı  uzun kök  - hecadan ibarət idi ki,  Qədim İngilis dilində  (Q İ) sözlərə  sonluqlar  əlavə   olunmurdu.  Orta İngilis  dilində  ( O  İ)  bu növ  sözlərin sayı  üçə qədər  azaldı :  deer , sheep,  swine.

Artıq   müasir   dövrümüzdə  ingilis dilinin  qrammatik formaları  təkmilləşmiş,   demək  olar ki, tamamilə   stabil  xarakter  almışdır.  Dilçi alimlər , qrammatistlər tərəfindən  qrammatik qaydalar   qanuniləºdirilmiºdir.  

 

Ədəbiyyat

  1. Minkoff   M.  İngilis  dili qrammatikasının  tarixi. Sofiya, 1967  (ingilis dilində)
  2. Mustanaya T.F.  Orta  İngilis dilinin  sintaksisi ( ingilis dilində). Helsinki,  1960
  3. 3. Marçand  H.   Müasir  ingilis dilində  söz  düzəltmənin  kateqoriyaları   və        növləri   ( ingilis dilində ). Vesbaden,   1960
  4. 4.Смирницкий А.И.  История  английского  языка cредний  и новый  периоды . М.,  МГУ,  1965

 

            Xülasə 

“ İngilis dilində  qrammatik forma yaradan vasitələr və onların tarixi inkişafı ”

               Bu məqalə ingilis dilinin qrammatikasında forma  yaradan  vasitələr  və onların tarixi  inkişafından  bəhs  edir.  Müəllif  qeyd  edir ki, Qədim İngilis dili  döv­randan bəri, ingilis dilinin qrammatik quruluşunda  xeyli  dəyişikliklər olmuşdur. Bu dəyişik­liklər əsasən isim, sifət və fel kateqoriyalarında, forma yaradan vasitələrdə  olmuşdur.

               Müəllif qrammatik  formaların inkişaf  yollarını göstərməklə,  onlara  aid misallar verir.  O, Orta  İngilis dili dövründə  yaşayıb- yaratmış   müəlliflərdən misallar  gətirir,  Bibliyanın   müxtəlif  tərcümələrini  müqayisə  edir, ismin,  sifətin  və əvəzliklərin   cümlələrdəki  funksiyalarını  göstərir.

              

                                  Summary

“ Grammatical Form- building  means  in the  English  language  and  their  historical development ”

This  article  is  about  the  form - building   means  in  the English  qrammar.  The  author  notes   that,   in the structure  of  the   English qrammar,  there were  many changes  since Old  English  period.  This  changes  mainly  were in the  form - building  means   of the grammatical   сategories  of  nouns,   adjectives  and   verbs.

Author  shows  the  ways   of  development  of the  grammatical  forms   and  gives  examples  concerning them. He  gives   examples  from the  works of  authors  who  lived  in the  Middle  English  period,  compares  their  translations  from  Bible  and shows  the  functions  of the  nouns,   adjectives  and  pronouns  in the  sentences.

                                

                                                                                               Резюме

 “ Грамматические формообразующие средства в английском языке и их  историческое развития

Эта статья о формообразующих средства в английском языка. Автор статьи отмечает, что в  структуре  английской грамматики было много измене­ний со времен  древнеанглийского периода.  Эта изменения были в составе формообразующих средств, грамматической категории существительных,  при­лага­тель­ных и глаголов. Автор показывает пути развития грамматических форм и дает примеры касающиеся их . Он дает примеры из работ  авторов, живущих в среднем английском периоде,  сравнивает их переводы  из  Библии и  показывает функции  существительных, прилагательных и  местоимений в предложениях.

 

Açar sözlər :  oxşar  (omonim),  paradiqm(nümunə),   güclənmək,  nominativ 

 (ad­lıq hal),  təsirlik hal, yönlük hal,  sirkələmək,  baxmaq,  balıqlar,  ümumi hal, kök- əsası,   ceyran   (maral),  qoyun (qoyunlar), donuz.

Ключевое словo:    похожий (омоним), парадигм (образец), усиливать, 

номинативный  (именительный), дaтельный падеж,  трясти, смотреть, рыбы, общий падеж, коренное основа,  баран (бараны), свиня.

Keywords: homonymous, paradigm, intensify, nominative, accusative, dative, shake, look, fishe, (fishes ), common  case, root-stem, deer, sheep, swine

 

                                                           Rəyçi:   Filologiya  Elmləri   Doktoru    Z.Ş.Məmmədova

 

                                                                                                 


Aslanova  Ülkər Heydər qizi

                         YUSIF SEYİDOVUN DİL TƏDQİQATLARINDA NİTQ 

HİSSƏLƏRİ PROBLEMİ

               Görkəmli elm xadimi, böyük filoloq alim, professor Yusif Seyidov Azərbaycan dilçilik elminin tanınmış simalarından biridir. Onun dil tədqiqatlarında ana dilimizin müxtəlif problemləri əks olunmuş, yeni  faktlar üzə çıxarılmış, bir sözlə, O,  misilsiz elmi ədəbiyyatların müəllifinə çevrilmiş, öz dəst-xətti ilə yeni dilçilik məktəbinin əsasını qoymuşdur. Y.Seyidovun elmi yaradıcılığı çoxcəhətlidir. Ancaq qrammatika problemlərinin tədqiqi onun fəaliyyətində əsas yer tutur. O, ölkəmizdə bu sahədə ən gör­kəmli mütəxəssislərdən -Azərbaycanşünas türkoloqlardan hesab olunur. Onun hələ 1950-ci illərdə yazdığı ilk əsərlərində birinci dəfə olaraq feili tərkiblərin qram­matik mahiyyəti açılmış, tərkiblərlə budaq cümlələrin eyniləşdirilməsinin obyektiv və subyektiv səbəbləri, fəlsəfi əsasları elmi şəkildə  müəyyən edilmiş və bu, nəticə etibarilə cümlə ilə fikri, dil ilə təfəkkürü, forma ilə məzmunu eyniləşdirmək kimi qiymətləndirilmişdir. Professor Yusif Seyidov türkologiyada tərkib və budaq cümlə məsələsində üç mövqeyin olduğunu müəyyənləşdirmiş və bu bölgü sonralar mürək­kəb cümlə və tərkiblər haqqında yazılan əsərlərin, demək olar ki, hamısında qeyd-şərtsiz təkrar edilmişdir.

               Y.Seyidov, əsasən, 1970-ci illərdən başlayaraq, istər dərs vəsaiti və dəsrlikləri kimi, istərsə də elmi tədqiqat işləri kimi, morfologiya problemləri ilə məşğul olur. «Dildə sözün kökü və əsası məsələsinə dair»,  «Azərbaycan dilində, ümumən türk dillə­rində inkar əvəzliyi varmı?», «Kəmiyyət kateqoriyası ümumi qrammatik kateqoriya kimi», «Eyni sözün bir və bir neçə nitq hissəsinə daxil ola bilib-bilməməsi haqqında»... məqalələrində Azərbaycan dili morfologiyasının bir sıra çox mühüm məsələlərinə yeni gözlə baxır, və onların orijinal həllini  verir. Müəllif belə hesab edir ki, Azərbaycan dilində kök və əsas fərqi yoxdur, bu fakt flektiv dillərin materiallarına aiddir və süni olaraq Azərbaycan dilinə tətbiq edilir. Leksik vahidlər haqqında nəzəri fikrə söykənən müəllif sübut edir ki, dilimizdə inkar əvəzliyi deyilən leksik vahid yoxdur. Eyni sözün bir və bir neçə nitq hissəsinə daxil ola bilib-bilməməsi kimi ümumtürkoloji problemə aydınlıq gətirir və əsaslandırır ki, eyni leksik vahid ancaq bir nitq hisssinə aid ola bilər.

Tədqiqatçı 2002-ci il də nəşr etdirdiyi «Azərbaycan dilinin qrammatikası. Morfologiya» əsərində türkologiya, hətta ümumi dilçilik üçün yeni problematik məsə­lələr qoyur. Bu məsəslələr içərisində «Nitq hissələri problemi»  dilimizin quru­lu­şunun öyrənilməsində ayrıca əhəmiyyət kəsb edir və bu problemin araşdırılması həm ümumi, həm də türkoloji dilçiliyin elmi nailiyyətlərinə söykənir. 

Qeyd edək ki, qədim zamanlardan son dövrlərədək nitq hissələrinin müxtəlif bölgüləri verilmiş, nitq xüsusiyyətləri, fərqləri haqqında danışmış, lakin problemin tədqiqinə həsr edilmiş xüsusi nəzəri əsərlər, əsasən, XX əsrdə meydana gəlmişdir. Düzdür, bu dövrə qədər nitq hissələrinə aid xeyli sayda tədqiqatlar aparılmış, dilçilik məktəbləri meydana gəlmişdir, amma bir həqiqət var ki, nitq hissələrinin sirri hələ tam mənasında açılmamışdır. Vaxtilə O.Sunik haqlı olaraq yazırdı ki, nitq hissələri dilçiliyin olduqca dolaşıq salınmış problemidir (17, s.17).

Türkologiyada, o cümlədən dilçiliyimizdə bu problemin nəzəri hissəsi ilə praktikası arasında ciddi boşluqlar. Buna görə də onun nəzəri həlli ilə tətbiqi, ayrı-ayrı dillərə aid materialların əməli olaraq təsnifi və təsviri arasında möhkəm əlaqə olmalıdır. Qrammatika kitablarına baxarkən, istər-istəməz ortaya belə bir sual çıxır: Görəsən, nitq hissələri probleminin nəzəri müddəalarının həlli onun praktik həlli üçün əsas ola biləcəkmi? Bu  sual ilk baxışda maraqla qarşılana bilər. Lakin qramma­tik­lərin nəzəri məsələlərə laqeydliyi, şüurlu və qeyri-şüurlu olaraq məlum nəzəri müd­dəalara məhəl qoymamaları, müstəqil davranmaları bu sualı qarşıya çıxarmış oldu.

V.Jirmunski yazırdı: “Dilin lüğət tərkibinin nitq hissələr üzrə təsnifi problemi uzun müddət elmi qrammatikanın mərkəzi problemi olmuş və indi də mərkəzi problemi olaraq qalır” (8, s.3). Professor Yusif Seyidov da məsələni dilçiliyin mərkəzi problemi hesab edir: “Nitq hissələri problemi dilçiliyin mərkəzi problem­lərindən biri və ya birincisidir, aktualdır, nəzəri və praktik əhəmiyyəti böyükdür, həlli çətindir (hətta mümkün deyil), dilçiliyin bir sıra problemlərinin həlli bu problemin həllindən asılıdır” (13, s.63).

Nitq hissələrini araşdırarkən tədqiqatçını düşündürən bir məsələ “Nitq hissəsi və cümlə üzvü problemidir”. Uzun illər qrammatika kitablarımızda sözün sintaktik mövqeyi ilə onun morfoloji mənsubiyyəti arasında ciddi qarmaqarışıqlıq müşahid olunurdu. Təbii ki, məsələ bu gün də tam həllini tapmamışdır. Amma Yusif Seyido­vun apardığı araşdırmalar dilçiliyimizdə baş almış fikir hərc-mərcliyinin qarşısını almış oldu. O, məsələnin mahiyyətinə varmaq üçün ümumi dilçiliyin nəzəri müddə­ala­rına üz tutur.

Belə hesab edilir ki, söz formasındakı ilkin bütöv nitq vahidləri olan cümlələr inkişaf prosesində parçalanmış, hissələr ayrılmış və bu hissələr cümlə üzvləri ol­muşlar. Nitq hissələri isə həmin cümlə üzvləri qəliblərinə uyğun olaraq müəyyən­ləş­mişdir. Deməli, nitq hissələrindən əvvəl cümlə üzvləri formalaşmış, və ya şüurlarda nitq hissələrdindən əvvəl cümlə üzvləri haqqında təsəvvürlər meydana gəlmişdir. Təbii ki, görkəmli alim ümumi dilçilikdəki bütün mülahizələri səsləndirir və onlara münasibət bildirərək, məsələnin Azərbaycan dilçiliyindəki istiqamətini müəyyən­ləşdirir: “Nitq hissələrini cümlə üzvlərinin morfolojiləşməsinin nəticəsi hesab etmək mücərrəd nəzəri  cəhətdən qəbul edilə bilər, lakin bu prosesi praktik olaraq izləmək, heç olmazsa, təsəvvür etmək çətindir. Nitq hissələri cümlədən asılı olmayaraq, yaşayan, hesabı aparılan siyahıya alınan, bütövlükdə dilin lüğət tərkibini təşkil edən, gözə görünməsə də, səs kompleksi kimi ifadə edilən və bununla da varlıq hadisəsinə bənzəyən sözlərin müxtəlif meyarlar əsasında bölgüsüdür” (13, s.76).

“Nitq hissələri nitq yoxsa, dil kateqoriyasıdır?” sualını da tədqiqatçı tutarlı arqumentlərlə cavablandırır. Məlumdur ki, tədqiqatlarda uzun zamandır ki nitq və dil fərqi nəzərə alınmamışdır. Bu vəziyyət dillərdə o qədər də dəqiq olmayan bir sıra ifadələrin yaranmasına səbəb olmuşdur. İndinin özündə də bu ənənə davam etmək­dədir. Bu baxımdan, Azərbaycan dilçiliyində də dil və nitq anlayışlarının qarışıq salınması məsələnin nəzəri və praktik hissələri arasında ziddiyətlər yaratmış olurdu.  Çünki ifadə daxilində “nitq” termini məsələnin dolaşıq anlaşılmasına gətirib çıxarırdı. Yusif Seyidov göstərdi ki, nitq hissələri nitq deyil, dil kateqoriyalarıdır. Çünki dil daimidir, nitq keçicidir. Dil beyinlərə həkk olunur, nəsildən-nəslə keçir, özü da yaşayır, o dilin daşyıcılarını da yaşadır. Sözlər dil faktlarıdır. Morfoloji söz qrupuları da bu faktlara söykənir. Bu qruplar necə adlanır, adlansın, onlar dil faktlarıdır. Müəllif haqlı olaraq da yazır: “Nitq hissələri termini olduqca şərtidir. Bu adla qram­matika kitablarına düşən söz qrupları dil faktları fonunda meydana gəlir” (13, s. 85).

Professor Yusif Seyidovun nitq hissələri problemi içərisində araşdırdığı məsələlərdn biri də sözün leksik vahid kimi morfoloji mənsubiyyəti məsələsidir. O, sözün quruluşuna görə aparılan bölgüsündən həm leksikologiyada, həm də morfologiyada bəhs edildiyini qeyd edir: “Bu təbiidir və qanunauyğundur. Lakin Azərbaycan dili morfologiyasına aid əsərləri nəzərdən keçirəndə asanlıqla başa düşülür ki, bu məsələnin praktik təqdimində və ya izahında uyğunsuzluq var. Bu, özünü mürəkkəb söz məsələsində daha çox göstərir” (14, s.82).

Bundan sonra alim dilçiliyimizdə mürəkkəb söz məsələsindən danışır, bu problemi nitq hissləri problemi konteksində işıqlandırır. Doğru olaraq göstərir ki, mürəkkəb söz məsələsi artıq nəzəri cəhətdən həll edilmişdir: “Mürəkkəb söz fonetik, leksik, qrammatik cəhətdən formalaşmalı və bu formalaşma onun komponentlərinin bitişik yazılmasına əsas verilməlidir. Mürəkkəb söz neçə sözdən əmələ gəlməsinə bax­mayaraq, bir sözdür. Mürəkkəb sözü əmələ gətirən sözlərdən biri vurğusunu itirir və ya onun vurğusu hissolunmaz dərəcədə zəifləyir, digər sözün vurğusu mürəkkəb sözün ümumi vurğusuna çevrilir” (14, s.82). Həqiqətən də leksik cəhətdən forma­laşma iki (və ya üç) leksik vahidin bir leksik vahidə çevriləməsi deməkdir, həm də o deməkdir ki, mürəkkəb sözü əmələ gətirən sözlər yeni leksik vahid daxilində öz müstəqilliyni itirir, onlardan hər biri ayrı-ayrı məhfumlar ifadə edə bilmir, müstəqil leksik vahid kimi fəaliyyətini dayandırır, müstəqil sözdən ayrıca sözün hissəsinə çevrilirlər. Bunu niq hissələrinin quruluşuna ayrı-ayrılıqda nəzər yetirərkən asanlıqla görmək olar.   

Mürəkkəb say məsələsi haqqında danışan alim öncə sayın quruluşca növlərindən bəhs edir, bu barədə qrammatika kitablarına istinad edir, deyilənləri müakirəyə çıxarır və müqayisələr aparır. Məlumdur ki, kitablarda sayın quruluşca sadə və düzəltmə növlərindən başqa “mürəkkəb saylar”,  “tərkibi saylar ” adı ilə qruplaşdırılan sözlər də var. Bu ad altında qruplaşdırılan saylara tədqiqatçı daha mən­tiqi yanaşaraq fərqli məqam ortaya çıxarır: “Sayların qeyd etdiyimiz növlərinə müraciət etməyənlər də, bununla morfologiyada say birləşmələrinin üzərindən sükut­la keçənlər də var. Belələri beş yüz, on min və daha çoxsözlü ifadələr haqqında, bəlkə də heç fikirləşmirlər, lakin hər hansı bir qüvvə bu ifadələrin leksik vahidlər olma­dığını da onlara deyir” (13, s.94).   Yusif Seyidov bu ifadələri say birləşmələri adı ilə təqdim edir. Məsələn, alimə görə iki yüz leksik vahid deyil, birinci tərəfi təyinedici xarakterli, təyini söz birləşməsi modelində olan say birləşməsidir. Beləliklə, iki və daha artq lüğəvi mənalı sayın məna və qrammatik baxımdan əlaqələnərək yaratdığı birləşmələrin morfoloji kateqoriya kimi, saylara daxil edilməsi, leksik vahidlərlə yanaşı qoyulması səhvdir. Onlar söz birləşmələridir və sintaktik vahidin bütün tələb­lərinə cavab verir. ”Dilçilik (ümumi dilçilik də, milli dilçilik elmləri də) söz birləş­məsinin (ismi birləşmələrin) indiyə kimi söz birləşməsi kimi məlum olmayan bir növünü qəbul etməlidir” (13, s.96).

Görkəmli tədqiqatçı əvəzliklərin quruluşca növlərindən bəhs edərkən bu nitq hissəsinin də mürəkkəb formalarını qəbul etmir. Qrammatika kitablarında ənənəvi şəkildə yer almış mürəkkəb əvəzliklərin əslində leksik vahid olmadığını sübuta yetirir: “Mürəkkəb əvəzlik yoxdur və ya belələrinin varlığı mübahisəlidir”(98). Təbii ki, kim isə, nə isə, nə zaman, heç kim, hər kəs, nə cür... kimi ifadələri əvəzliyin mürəkkəb növü kimi qeyd edənlər bu ifadələrin tərkibcə bir neçə hissədən ibarət olmasını unudurlar. Diqqət yetirilərsə, gətirdiyimiz misallarda birləşmələrin bir tərəfi əvəzliyin hər hansı məna növü, digər tərəfi isə ya əsas, ya da köməkçi nitq hissələrinə aid sözlərlə ifadə olunub. Maraqlısı da budur ki, bu cür birləşmələr qrammatika kitablarında əvəzliyin başqa bir məna növü kimi – inkar, qayıdış... əvəzliklər kimi qeyd olunur. İnkar əvəzliyi adıyla təqdim edilən vahidləri araşdıran Y.Seyidov heç ədatının sual əvəslikləri qarşısında gələrək əvəzliyin yeni məna növü yaratmasını, ümumiyyətlə, onun leksik vahid, eləcə də mürəkkəb söz haqqında təlimə uyğun gəlmədiyini düzgün vurğulayır. O, bu istiqamətdə türkologiyada aparılan mənbələrə də müraciət edir, müqayisələr aparır: “Türk dillərinə aid dilçilik əsərlərinə, ötəri bir nəzər göstərir ki, ümumən türkologiyada belə məsəl qoyulur. Yəni leksik vahidə çevrilməyən və yanaşı işlədilən sözlər vahid sözə bərabər tutularaq əvəzliyin növü kimi verilir, lakin bu ümumilikdə bəzi fərqli cəhətlər də özünü göstərir” (15, s.100).  Bütün müqayisələrdən müəllifin gəldiyi qənaət də  budur ki,türk dillərində əvəzliyi bir növü kimi, inkar əvəzliyi yoxdur.

Sözügedən problem içərisində mübahisə doğuran məsələrdən biri mürəkkəb feil məsələsidir. Təbii ki, müasir dövr dilçiliyində artıq bu məsələyə yanaşma konkretləş­məkdədir. Belə ki, vaxtilə qrammatika kitablarında sadə, düzəltmə feillərlə yanaşı, mürəkkəb və ya tərkibi feillər də qeyd edilmişdir. Bu gün də dilçiliyimizdə mürəkkəb feillər qeyd edilir, lakin elmi yanaşmalar əvvəlkindən fərqlidir. Yusif Seyidov o tədqiqatçılardandır ki, ilk dəfə olaraq dilçiliyimizdə mürəkkəb feil adı ilə qruplaşdırılan ifadələrin mürəkkəb söz haqqında təlim çərçivəsindən kənara çıxmasını qeyd etmişdir. 1978-ci ildə çap olunmuş “Azərbaycan dili” kitabında feillər quruluşca sadə və düzəltmə olmaqla iki yerə ayrılır. Professor Ə.Rəcəbli də Orxan-Yenisey abidələrinə əsaslanaraq, türk dillərində mürəkkəb feil olmadığını göstərir. AMEA-nın müxbir üzvü, professor T.İ.Hacıyev və professor E.İ.Əzizov “Azərbaycan dilində mürəkkəb feil məsələsinə dair”  adlı məqalədə bir daha türk dillərində mürək­kəb feil olmadığı qənaətindədirlər. Y.Seyidov diliçilik elminin son nailiyyət­lərinə istinad edərək ortaya çıxardığı faktlarla bir daha təsdiqlədi ki, “Azərbaycan dilində mürəkkəb feil yoxdur” (13, s.102).

Görkəmli alimin nitq hissələri probleminə həsr etdiyi məsələlərdən biri də köməkçi nitq hissələri və onların quruluşu məsələsidir. Tədqiqatçı lüğəvi mənası ol­mayan bütün sözləri köməkçi nitq hissələri adı altında qruplaşdırır. Lakin burda bir məqam da var ki, lüğəvi mənası olmayan sözlərin hamısını lüğəvi mənalı sözlər kimi bir sinifdə birləşdirmək mümkün deyil Dilçi alim bu vahidlərin müasir dil baxı­mından hamısının sadə olduğunu vurğulayır. Təbii ki, lüğəvi mənalı sözlərlə köməkçi sözlərin söz yaradıcılığı prosesində iştirakına eyni müstəvidə yanaşmaq olmaz. Bu o deməkdir ki, həmin sözləri quruluşuna görə ayırmaq dil faktlarına uyğun gəlmir. Məsələn, bu vahidlərin mürəkkəb quruluşundan bəhs edərkən yazır: “Beləliklə, bir daha təkrar etməli oluruq ki, hansı nitq hissəsinə daxil edilməsindən asılı olmayaraq, lüğəvi mənası olmayan sözlərin quruluşca mürəkkəb növü yoxdur” (13, s.108).

Eyni sözün bir və ya bir neçə nitq hissəsinə aid olub-olmaması da qoyulan problemin mərkəzi məsələlərindən biridir. Sözün morfoloji mənsubiyyəti ilə onun sintaktik funksiyasının düzgün müəyyənləşdirilməməsinə bu gün də  qrammatika kitablarında tez-tez rast gəlinir. Dildə keçid proseslərinin zamanla yer alması bəzi sözlərin və söz qruplarının xarakterini dəqiqləşdirməyə ehtiyac yaradır. Həm ümumi dilçilikdə, həm də türkologiyada bu məsələyə müxtəlif yanaşmalar olmuşdur. L.S.Barxudarov nitq hissələrindan danışarkən yazır: “Nitq hissələri mahiyyətcə müxtəlif söz sinifləri olduğuna görə eyni bir söz ancaq bir nitq hissəsinə daxil ola bilər. Bu qayda zahirən pozulan təsadüflərdə biz eyni bir sözlə deyil, müxtəlif nitq hissələrinə aid olan müxtəlif sözlərlə, yaxud leksemlərlə qarşılaşırıq” (5, s.87). Onu da qeyd edək ki, bir sözün bir neçə nitq hissəsinə aid olub-olmaması imkanı haqqında  məsələ morfoloji formalaşması zəif olan dillərlə əlaqədar meydana çıxmışdır. B.Serebrennikov yazırdı: “Morfoloji vasitələr sistemi zəif inkişaf etmiş dillərdə sözün hər bir nitq hissəsi formasında çıxış edə bilməsi imkanı haqqqında fikir tamamilə səhvdir” (16, s.65).

Vaxtilə Azərbaycan dilçiyində Ə.Dəmirçizadə “Azərbaycan dilinin morfolo­giyası” adlı dərs vəsaitində yazdığı “Sifət” bəhsində bu məsələyə toxunur. O, isim­lərin atributiv mövqeyindən bəhs edərkən bildirir ki, isimlər sifət yerində (daş hasar, dəmir qapı) işlənsə də, yenə də isim olaraq qalırlar.  Professor Yusif Seyidov da bu mövzuya həsr etdiyi məqaləsində bir söz ancaq bir nitq hissəsi ola bilər prinsipindən çıxış edir. Məsələn  yaxşı (sifət, zərf), səhər, axşam (isim, zərf), çox, az, xeyli (say, zərf), əvvəl, sonra (zərf, qoşma) və s. sözlərin ikili sintaktik mövqeyi bu sözlərin morfoloji mənsubiyyəti barəsində də ikili fikir formalaşdırır. Tədqiqatçı yazır: “Əslində bu sözlərin hər biri bir nitq hissəsinə aiddir. Yaxşı – sifət; səhər, axşam – isim; az, çox, xeyli – say;  əvvəl, sonra zərfdir...” (13, s.119).

Tədqiqatçı var, yox sözlərinin morfoloji mənsubiyyəti barəsində də  tutarlı  faktlardan çıxış edir.Həmin sözlərin qrammatika kitablarında mövqeyini araşdırır, rast gəldiyi faktları tutuşdurur və belə bir nəticəyə gəlir: “Biz bir söz bir nitq hissəsinə aid olmalıdır prinsipinə sadiq qalaraq belə hesab edirik ki, var, yox sözləri bütün variantlarda isimdir. Lakin onların müxtəlif qrammatikm mövqeləri və qrammatik  mövqelərlə əlaqədar qrammatik-semantik çalar rəngarəngliyi var” (15, s.127).

Bir neçə kəlmə də görkəmli alimin nitq hissələrinin sıralanmasında gözlənilən qanunauyğunluqdan bəhs edən fikirlərindən danışaq. Qeyd edək ki, alim nitq hissələrinin düzülüşndəki məntiqi ardıcıllığının ilk dəfə ətraflı izahını vermişdir. Y.Seyidov izah etdiyi bu qanunauyğunluq daha məntiqi görünür. Məsələn sifətlə sayın sıralanmadakı mövqeyini belə izah edir: “Əşyada gözə görünən ilkin dərk edilən onun rəngi, həcmidir... Əşyanın kəmiyyəti onun üstündə olmur. Əşya əlamıti və kəmiyyət ilə reallıq qazanır və kompleksdə hərəkətdə olur. Ona görə də əşyanın özünə və onun əlamət və keyfiyyətinə aid anlayış və sözlər öyrənildikdən sonra  feilin və məzmununu düzgün dərk edilə bilər” (13, s.139).

Beləliklə, Yusif Seyidovun elmi yaradıcılığını araşdırarkən məlum olur ki, o, həqiqi mənada dilimizin qrammatikasının ən aktual, problematik  məsələlərinin tədqiqatçısıdır. Nitq hissələri problemi qrammatikanın əsas məsələsi kimi onun yaradıcılığının daim aparıcı mövzusu olmuşdur. Görkəmli alimin apardığı tədqiqatlar məhz bu problemin mühüm cəhətlərini işıqlandırmağa, onun həlli yollarını tapmağa yönəlmişdir. Bu mənada, onun yaratdığı məxsusi dilçilik məktəbi hələ uzun illər yeni-yeni tədqiqatların aparılmasında dəyərli mənbə rolunu oynayacaqdır. 

ƏDƏBİYYAT

  1. Abdullayev Ə. Azərbaycan dili məsələləri. Bakı, BDU, 1992
  2. Abdullayev Ə. Köməkçi nitq hissələri. Bakı, ADU, 1958
  3. Azərbaycan dilinin qrammatikası. I hissə. Bakı, Az. SSR EA, 1951
  4. Azərbaycan dilinin qrammatikası. I hissə. Bakı, Az. SSR EA, 1960
  5. Бархударов Л.С. Очерки по морфологии современного английского языка. Москва, 1975
  6. Cəfərov C., Abdullayev N. Müasir Azərbaycan dilinin morfologiyası. Bakı,  ADPU, 2004
  7. Cəfərov C. Nitq hissələrində keçid prosesləri. Bakı, APİ, 1983
  8. Жирмуиский и Суник О.П. Введение редакторов. ВТЧР, 1976
  9. Xəlilov B. Müasir Azərbaycan dilinin morfologiyası. I hissə. Bakı, Elm,  2007
  10.  Hüseynzadə M. Müasir Azərbaycan dili. III hissə. Bakı, Şərq-Qərb, 2007
  11.  Kazımov Q. Seçilmiş əsərləri. IX cild. Bakı, Nurlan,  2010
  12.  Müasir Azərbaycan dili. II cild. Bakı, Az. SSR EA, 1980
  13.  Seyidov Y. Azərbaycan dilinin qrammatikası. Bakı, BDU, 2006
  14.  Seyidov Y., Mərdanova S. Azərbaycan dilçiliyində qrammatika problemləri. Bakı, BDU, 2008
  15.  Seyidov Y. Əsərləri. I cild. Bakı, BDU, 2006
  16.  Serebrennikov B., Hacıyeva N. Türk dillərinin müqayisəli tarixi qrammatikası. Bakı, Səda, 2002
  17.  Суник  О.П. Общая теория частей речи. М.-Л.,1966
  18. http://www.muallim.edu.az/arxiv/2009/44/44-03.htm

Açar söz: nitq hissələri, qrammatik problemlər, mürəkkəb söz, sintaktik funksiya

Ключевые слова: части речи, проблемы грамматики, сложные слова, синтактическая функция

Key words: parts of speech, grammar problems, compound words, syntacticfunction

X Ü L A S Ə

Məqalədə görkəmli alimin nitq hissələri probleminə həsr etdiyi tədqiqatlardan danışılır, onun dilçilik elminə gətirdiyi yeniliklərdən bəhs olunur.  

Р Е З Ю М Е

В статье говорится о трудах известного ученего, посвященных проблеме частей речи, об их новецые  в области языкознания. 


Elşad İsaoğluAllahverdiyev,GünelElşadqızı Seyidova

İNGİLİS DİLLİNİN VARİANTLARININ FORMALAŞMASINDA XARİCİ AMİLLƏRİN ROLU

İngilis dilinin variantlarının formalaşmasında, xüsusilə onların leksik inkişafında xarici amillərin — yeni həyat şəraiti ilə bağlı söz və ifadələrin, aborigen dillərdən alınma sözlərin böyük rolu olmuşdur.

Şimali Amerikada danışılan ingilis dilinə daxil olmuş neologizmlərin əsas qrupu ingilis kolonistlərinin buradakı yeni həyat tərzi ilə bağlı idi. İngiltərədən köçmüş əhalinin məşğul olduğu təsərrüfat fəaliyyəti nəticəsində bir çox yeni sözlər meydana çıxırdı.  Misal üçün, meşənin dərinliklərində bir qrup ailənin yaratdıqları uzaq yaşayış məskəni Amerika ingiliscəsində yeni sözlə – back-settlement sözü ilə ifadə olunurdu. Eyni zamanda ölkənin faunası və florası ingilis dilinin həmin sahələrə aid hindu sözləri ilə zənginləşməsinin mənbəyi idi. Misal üçün, hindu dillərindən  alınmış caribou ölkənin faunasına xas olan maral növünü bildirir. Hindu mənşəli alınmalar müxtəlif sahələrə aiddir. Misal üçün, hindu mənşəli tomahawk (alqonkin. tomahaken) «balta» mənasında ingilis dilinə də daxil olmuşdu (1, 929). Və yaxud hinduların dilindən Amerika ingiliscəsinə daxil olmuş mocassin (alqonkin. mokasin) hinduların geydiyi dəri ayaqqabını bildirir (1, 583).

Rəngarəng dillərə malik olan hindu tayfalarının avropalılarla uzun sürmüş əlaqələri ingilis dilində hinduların həyat tərzi ilə bağlı sözlərin meydana çıxmasına şərait yaratmışdır. Hindularla gəlmələr arasında əlaqənin əsas formalarından biri ticarət əlaqələri idi. Misal üçün, çinuk dialektinin geniş yayıldığı Şimali Amerika ərazisində hindularla ağlar arasında olan ticarət əlaqəsi hindu sözlərinin geniş təmsil olunduğu ingilis dialektlərinin meydana çıxmasını şərtləndirirdi. Həmin əlaqələr nəticəsində ingilis dilinə çox miqdarda söz və ifadələr daxil olmuşdu.

Hindular hələ ingilislərin gəlişinə qədər bu ərazidə məskunlaşmışdılar və əsasən alqonkin qrupuna aid olan dillərdə danışırdılar. Belə alınmalardan çoxu tədricən itib getmiş, müəyyən hissəsi isə bugünkü dövrədək saxlanılmışdır.

Bu tip alınmalar arasında Şimali Amerika ərazisində rast gəlinən coğrafi adlar, bitki, heyvan, quş, həşarat, balıq adları və hinduların məişət əşyalarının adları var. Məs: chinquapin – çox kiçik, cırtdan şabalıd ağacı; hickory – hikori (Şimali Amerikada fındıq ağacı); persimmon – gavalı ağacı; sequia – sekvoyya ağacı; chirmunk – burunduk (gəmirici heyvan), moose – Amerika sığını; muskrat – ondatra (gəmirici heyvan); skunk – skuns; terrapin – tısbağa növü, cariboo – karibu, wigwam – viqvam (ev, koma); tepee – xüsusi  ev forması, hogan – yarı qazma, dəyə (navaxların evi); tomahawk – tomaqavk (hinduların döyüş baltası; pemmican – maralın və ya bizonun qurudulmuş ətindən xüsusi yemək; barren – torpaq zolağı; savannah – savanna; sachem – qəbilə ağsaqqalı, başçısı; mokassin – ayaqqabı (maral dərisindən tikilmiş); papoose – hindu uşağı; vapiti – vapiti (maral); squaw – hindu qadın; hommy – qarğıdalı aşı; pone – qarğıdalı kökəsi, succotash- qarğıdalı paxlası və donuz ətindən yemək; mash – qarğıdalı sıyığı (5).

Şimali Amerikanın çox ştatı, çayları, dağları hələ də hindu mənşəlidir: Massachusetts – dağ adamları; Connecticut – uzun çay; Michigan – böyük göl; Oklahoma – qırmızı dərili; Ohio – gözəl çay; Arkansas – hindu qəbiləsinin adı; Minnesota – bulanıq su; Missisipi – böyük çay; Yennesse (şəhər) və başqaları (2).

İrland dilinin Amerikanın ingiliscəsinə böyük təsiri olmuşdur. Əslində, Şimali Amerikaya köçənlərin böyük hissəsi İrlandiyadan və Şotlandiyadan gəlmələr idi. Bu XVI və XVII əsrlərdə Böyük Britaniyada ingilis işğalı ilə bağlı olmuşdur. Belə ki, tədricən Böyük Britaniyada kelt mənşəli irland və şotlandların yaşadığı ərazilərin işğalına başlamış ingilislər yerli xalqları sıxışdırır və onların bir hissəsi şimali Amerika koloniyalarına müharicət edirdilər. Buna görə də ingilis dilinin irland ləhcəsi ilə Amerika ingiliscəsi arasında ümumi cəhətlər çoxdur. İrlandlar Amerikaya həmçinin onlara məxsus bu kimi sözləri gətirmişdilər (quit, cease, handy və s.). Amerikalıların həyat tərzində, adət və ənənələrində, müsiqisində, folklorunda və həyatın digər sahələrində də irland və şotland elementləri geniş əks olunmaqdadır. Amerikalıların indi də istifadə etdiyi aşağıdakı sözlər təmiz kelt (irland) mənşəli sözlərdir: collen («qız»), potten («irland içkisi»), shillelagh (balıq növü), bachelor («subay») və s.

Skot və irland dilinə məxsus olan cabin «taxtadan tikilmiş ev» mənasındadır. Log cabin ifadəsi ilk dəfə 1770-ci ildə Virciniya ştatında işənməyə başlamışdır. Məlum olduğu kimi, skot və irlandlar bu ştata gəldikləri ilk vaxtlarda məhz belə evlərdə yaşamışlar.

Amerika ingiliscəsinə daxil olmuş irland sözü shenanigan ilk dəfə Amerikada 1855-ci ildə qeydə alınmışdır. Daha sonra belə bir irland mənşəli ifadə amerikalıların danışığında peyda olmuşdur: sionnachuighim «mən zarafat eirəm». Başqa bir irland mənşəli söz – smithereens irland dilindəki simidirin («kiçicik parça») sözündəndir.

Brash sözünün də irland immiqrantlarının dilindən alındığı göstərilir. Amerikalıların dilində işlənən buddy irland dilindəki bodach («qulluqçu») sözündəndir, lakin Oxford English Dictionary bu sözün ingilis dilindəki brother sözünün təhrif olunmuş şəkli olduğunu göstərir.

Amerika ingiliscəsində işlənən irland mənşəli shebang («müvəqqəti sığınacaq») irland dilindəki shebeen («qeyri-qanuni içki barı») sözündəndir. Həmin söz qayel dilindəki seibe («bar») sözündən törəmişdir. Başqa bir irland sözü shanty («daxma») irland dilindəki sean-tigh («köhnə, qədim ev») sözündəndir (2, 344).

Shanty sözü əsasında hətta başqa leksemlər də meydana çıxmışdır. 1882-ci ildə shantytown ifadəsi meydana çıxmışdı ki, bu da şəhərlərin ətrafında yoxsul təbəqə tərəfindən tikilmiş xırda evləri, daxmaları ifadə etmişdir. Bu adın meydana çıxması irland mənşəli immiqrantların Amerikaya gəldikdə əksər hallarda belə məskənlərdə, yəni şəhərin kənarlarındakı gecəqondularda yaşamalı olması ilə əlaqədardır. Bostonda shanty İrish ifadəsi 1848-ci ildə Bostona köçmüş yoxsul irland immiqrantlarını ifadə edirdi. O zaman irland mənşəli paddy («qızğın») sözünün iştirakı ilə düzələn paddy waggon («polis budkası») ifadəsi də həmin immiqrantlarla bağlı olmuşdur. Boston irland immiqrantlarının bir hissəsi polis işləyirdilər. Onlar amerikalılar tərəfindən aqressiv xarakterli hesab edilirdilər və hətta bununla əlaqədar əhalinin dilində to get one’s Irish up ifadəsi «əsəbiləşmək» yaranmışdır.

İngilisdilli ölkələrin aborigenlərinin zəngin mifoloji və dini ənənələri də ingilis dilində özünün geniş ifadəsini tapmışdır.

Keltlərin ingilislərlə daha yaxın mədəni səviyyəsi və onların arasında etnik əlaqələrin qədim və genişliyi bu semantik qrupa aid alınmaların daha çox kelt mənşəli olduğunu təmin etmişdir:

Glamour «sehirbazlıq», «cadu» (4, 400). Şotland mənşəli olan bu söz ingilis dilində böyük semantik assimilyasiyaya uğramışdır. Bu özünü onun dilin frazeoloji sisteminə daxil olmasında da göstərir: to cast a glamour over… «heyran etmək», «məftun etmək», a glamour girl «qiyamət qız», «qəşəng qız», a glamour boy «qiyamət oğlan».

Glamour hərbi jarqon kimi «piyada» mənasını əldə etmişdir.

Həmin söz morfoloji assimilyasiyaya da uğramışdır. ous şəkilçisi qəbul etməklə yaranan glamorous «heyranedici», «məftunedici» təyininə çevrilir.

Glamour-gift mürəkkəb sözü «sehirli qabiliyyət», «istedad» mənasındadır.

Ullagone «iniltili ağlama». İrland dilindəki eyni mənalı olagon, ologon, olagan sözünün ingilis dilində fonetik assimilyasiyaya uğramış şəklidir (2, 954).

Coronach «ağı söyləmə», «dəfn ağısı», «dəfn musiqisi». Qayel dilindəki comh «birgə» və ranach «cığırtı», «ağlama» sözləri əsasında yaranmış corranach, irland dilindəki koronach (3, 216)

Druid «kahin». Kelt mənşəli bu sözün qədim kelt dilindəki derwijes, derwoe «doğru», irland dilindəki derb «doğru» sözləri ilə bağlı olduğu güman edilir. Onun «falçı», gələcəyi görən» mənalı olduğu göstərilir. Başqa bir fikrə görə isə, druid dru («palıd ağacı») sözündəndir, çünki druidlərin ayinlərində palıd ağacında geniş istifadə edilmişdir.

Druid sözü ingilis dilində sözdüzəldici şəkilçilər qəbul edərək, sifət və mücərrəd isim kimi də işlənir: druidic, druidical «druidə xas olan», druidism «druidlik peşəsi», «druidlik».

Kelpie. Şotland əfsanələrinə görə, kelpie suda yaşayan, at formasında olan adamdır. Bu sözün mənşəyi məlum deyildir (1, 503).

Taisch. Qayel folklorunda taisch ölən adamın ruhunu bildirir. Sözün qayel dilindəki orijinal variantı olan taibhs ingilis dilində fonetik assimilyasiyaya məruz qalaraq, taisch şəklini almışdır.

Beltane «bir may bayramı». İrland bütpərəstləri həmin gün tonqallar qalayaraq, heyvanları onların arasından keçməyə məcbur edərmişlər.

Beltane qədim kelt dilindəki  belote(p)mia («parlaq alov») sözündəndir.

Eisteddfod – uelslilərin (dilində «uels bardlarının konqresi» mənasındadır. Sözün əsasında uels  dilindəki eistedd («oturmaq») durur (4, 304). Bard şotland dilində «müğənni», «musiqiçi» deməkdir.

Coven. Şotland dilindən alınmış coven «ifritələrin gecə yığıncağı» mənasındadır. İngilis dilində geniş leksik-semantik assimilyasiyaya məruz qalmış bu sözün əsasında bir neçə derivatlar meydana çıxmışdır: covenant «müqavilə bağlamaq», coventrate «havadan dağıdıcı bombardmana məruz qoymaq», coven-tree sahibkarın evinin qarşısında altında onun öz vassallarını və qonaqlarını qarşıladığı böyük ağac» və b.

curse  «qeyri-təbii bir üsul ilə pislik etmək», «lənətləmək», «cadu etmək». Qədim irland dilindəki eyni mənalı cursagim sözünün ingilis dilində fonetik assimilyasiyaya uğramış şəkildir.

curse ingilis dilində böyük semantik assimilyasiyaya məruz qalmış və dilin frazeoloji sisteminə geniş daxil olmuşdur. Müasir ingilis dilində  curse isim və fel funksiyasında aşağıdakı mənalarda və müvafiq frazeoloji birləşmələrdə işlənir: 1. lənət, qarğış. To call down curses upon smb. «kiməsə qarğış etmək»; 2. kilsədən ayaq kəsmə; 3. söyüş; 4. bədbəxtlik;  I don’t care a curse «bir şeylə maraqlanmamaq»; 1. lənətləmək, qarğış etmək; 2. kilsədən ayaq kəsmək; 3. söymək; əzab gətirmək.

curse geniş sözdüzəldici imkana malik olub, şəkilçilər qəbul etməklə sifət və zərfliyə çevrilir: cursed «lənətlənmiş», «dikbaş», cursedly «şeytancasına».

Manitou. Şimali Amerika hindularının dilindən alınmış  söz «ruh», mənasını ifadə edir. Onun orijinald şəkli olan manitu Alqonkin hindularının dilində işlənir.

Aborigen mənşəli mifoloji leksika ingilis dilinin Avstraliya variantında daha tez-tez rast gəlinir.

Corrobore – aborigenlərin səs-küylü dini bayramlarından biri belə adlanır. Bu bayram zamanı dini ayinlər icra olunur və rəqslər oynanılır. Bayramın  dini həyatda məşhurluğu onun frazeologiyaya da yol tapmasına şərait yaratmışdır: corroboree water ingilis dilinin Avstraliya variantında «ucuz şərab» mənasını kəsb etmişdir.

Didgeridoo «musiqi borusu». Avstraliya aborigenlərinin dilində musiqi alətinin adıdır. Bu alət dini mərasimlərdə işlədilir və aborigenlərin mifoloji görüşlərinə əsasən müqəddəs sayılır.

Bora – Avstraliyanın şərq hissəsində aborigenlərin keçirdiyi dini ayini bildirir. Bu söz «dairə» mənalı bur sözünün ingilis dilində fonetik assimilyasiyaya uğramış şəklidir. Mərasimin adı onun keçirildiyi zaman adamların dairəvi halda düzülməkləri ilə əlaqədardır.

Borak – Yeni Cənubi Uelsdə aborigenlərin keçirdikləri mərasimi bildirən bu söz «şənlik» mənasındadır.

Mifoloji adlara Avstraliyanın toponimiyasında xüsusilə geniş rast gəlinir. Bir çox yer adları yerli xalqın mifoloji görüşlərini əks etdirir. Aborigenlərin nəsilləri totem qrupları halında təşkil olunur və həmin totemlər onların tayfa adlarında əks olunur. Ən çox yayılmış totemlər heyvan və quşlar, bəzən bitkilər, az hallarda isə cansız əşyalar olur. Totemlərə həmçinin astronomik və meteroloji cisimlər və hadisələr də aid edilə bilər: ulduzlar, ay, günəş, göy qurşağı, ildırım, şimşək və s.

 

 

 

Ədəbiyyat

1. Baugh A.A. History of the English language. L., 1954.

2. Serjeantsen M. A History of Foreign words in English. L., 1937.

3. Mencken H. The American language. N.Y., 1945.

4. Onion C.T. The Oxford Dictionary of English Etymology. Oxford, 1966.

5. Webster N. Webster’s Dictionary of American language. Clevelend-New-York, 1964.

 

Açar sözlər: ingilis dili, ekstra-linqvistik faktor, din, mifologiya, alınma sözlər, aborigenlər

Key words: English, extra-linguistic factor, religion, mythology, borrowings,  aborigens.

Ключевые слова: английский язык, экстра-лингвистический фактор, мифология, аборигены.

 

The role of extra-linguistic factors in the formation of the

variants of the English language

Summary

The English vocabulary is rich in the words connected with extra-linguistic factors such as superstitions, religious views of the peoples of the English-speaking countries. They are the source for both the learners of the English vocabulary and the countrystudies.

 

Роль экстралингвистических факторов в формировании вариантов английского языка

Резюме

Английский словарный состав богат со словами связанными с экстра­лингвис­тическими факторами, т.е. с обычаями, аборигенными заимство­ваниями, с религиозным мировоззрением коренных жителей англоязычных стран. Они являются источниками  для изучающих английский язык и страноведение этих стран.

 

Rəyçi: fil.ü.f.d. Aytən Allahverdiyeva


Haciyeva  Aytən Çapay q.

FARS DİLİNDƏ MƏSDƏRLƏRIN NÖVLƏRİ

Məsdər felin ad hissədir və qeyri-müəyyən formasıdır. Hazırda mövcud olan hərəkəti, prosesi şəxs, zaman, kəmiyyət və forma kateqoriyalarını qəbul etmədən ifadə edir. Hərəkət və prosesi onun aid olduğu subyektlə əlaqəli deyil, ayrı şəkildə ifadə edir. (6; səh. 182)

Məsdərlər məna cəhətdən fel olduğuna baxmayaraq, isimlərə xas olan morfoloji dəyişikliklərə uğrayaraq cəmlənir, ön və son qoşma, mənsubiyyət şəkilçiləri qəbul edir. Bəzi məsdərlərin sonuna “yaye ləyaqət” adlanan “ی” şəkilçisi artırıldıqda, gələcək zaman feli sifəti – feli isim əmələ gəlir.

Məsdərlər müxtəlif növlü cümlələrin yaranmasında iştirak edir. Bunlara nü­mu­nə olaraq baş və ikinci dərəcəli üzvlərdən biri və ya bir neçəsi buraxılmış yarım­çıq cümlələri və sadə cümlənin növlərindən biri olan şəxssiz cümlələri göstərmək olar.

Əşyanın hal və hərəkətini ifadə edən fel özünəməxsus leksik mənaya, morfoloji əlamətə və sintaktik vəzifəyə malik olan müstəqil bir nitq hissəsidir. Məsdər isə felin mücərrəd kateqoriyasıdır. Belə ki, şəxs, kəmiyyət və zaman bildirmir. Fars dilində mövcud olan məsdər şəkilçiləri bunlardan ibarətdir: تن  /tən/, دن  /dən/, یدن  /idən/.

Bildiyimiz kimi fars dilində 3 məsdər şəkilçisi mövcuddur: تن  /tən/, دن  /dən/, یدن  /idən/.

Bəzi müəlliflər ادن /adən/,  اودن /udən/,استن   /estən/ məsdər şəkilçilərini göstərirlər ki, bunlar əslində تن  /tən/ və دن  /dən/ şəkilçiləri ilə bitən məsdərlərdir. Bunlardan تن  /tən/ şəkilçisi bir qayda olaraq kar samitlərdən sonra, دن  /dən/ şəkilçisi isə cingiltili samitlərdən və ümumiyyətlə saitlərdən sonra işlənir. Məsələn:

 یافتن ، کوفتن ، ساختن ، سوختن ، داشتن ، گشتن ، شستن ، خواستن  fellərində تن  /tən/ məsdər şəkilçisindən əvvəl kar samitlər gəlmişdir;

دن  /dən/ şəkilçisi ilə bitən aşağıdakı məsdərlər isə yuxarıdakı fikri təsdiq edir: خوردن ، بردن ، فرمودن ، زدن ، شدن ، دادن və s. 

Bir sıra müəlliflərin fikrincə isə məsdərlər ya  نnun (ən), ya daش  şin (eş) hərfi ilə bitir. Buradan da “məsdər-e nuni” və “məsdər-e şini” bölgüləri əmələ gəlir. Həmin bölgünün tərəfdarları belə hesab edir ki, fel kökünü almaq üçün təkcə "ش"  /şin/ hərfini, fel əsasını almaq üçün isə yalnız "ن"  /nun/ hərfini atmaq lazımdır. Lakin bu bölgü elmi deyildir. Çünki 1) ش /eş/ şəkilçisi ilə bitən “məsdərlər” heç də fellərin hamısından deyil, fars dili lüğətində olan sadə fellərin təxminən 10 faizindən düzəlir; 2) ش /eş/ şəkilçisi məhdud miqdar fel kökünə əlavə edilərək feli isim düzəldən çoxlu şəkilçilərdən biri rolunda çıxış edir. (1; səh. 39)

  یدن  /idən/ məsdər şəkilçisindən müxtəlif nitq hissələrindən məsdər düzəltmək üçün istifadə edilir. Məsələn: طلب ، رقص ، جنگ ، ترس ، شور ، خروش  və s. bu kimi isimlərin sonuna یدن  /idən/ şəkilçisi artırılaraq bir növ düzəltmə məsdərlər əmələ gətirilir. Nümunələrə diqqət yetirək:

طلبیدن     - /tələbidən/ - tələb etmək

رقصیدن  - /rəqsidən/   - rəqs etmək

جنگیدن    - /cəngidən/  - müharibə etmək

ترسیدن    - /tərsidən/    - qorxmaq

شوریدن   - /şuridən/     - həyəcanlanmaq

خروشیدن - /xoruşidən/ - fəryad etmək, qışqırmaq    və s.

یدن  /idən/ şəkilçisini تن  /tən/ və دن  /dən/ məsdər şəklçili fellərin kökünə artırmaqla eyni mənanı ifadə edən yeni məsdərlər əldə edirik. Məsələn:

خفتن    - خواب  - خوابیدن   - yatmaq

تاختن   -تاز      -تازیدن      - çapmaq; basqın etmək

روفتن  -روب    -روبیدن     - süpürmək

کوفتن  - کوب    -کوبیدن     - əzmək; zərbə vurmaq

یدن  /idən/ şəkilçisini mürəkkəb fellərin ad hissəsinin sonuna artırmaqla eyni mənanı ifadə edən məsdərlər əldə etmək olar. Məsələn:

رها کردن     -رهیدن    - azad etmək

گردش کردن - گردیدن  - gəzmək, gəzişmək

Məsdərlər məna cəhətdən fel olduğuna baxmayaraq isimlərə xas olan morfoloji dəyişikliklərə uğrayır:

  1. İsimlər kimi cəmlənir
  2. Hal münasibətlərini bildirən önqoşma və sonqoşma qəbul edir
  3. Mənsibiyyət şəkilçiləri qəbul edir
  4. Bəzi məsdərlərin sonuna “yaye ləyaqət” adlanan “ی” şəkilçisi artırıldıqda, gələcək zaman feli sifəti – feli isim əmələ gəlir

Məsdərlər sintaktik birləşmələrə də daxil olaraq, cümlədə mübtəda, vasitəli və vasitəsiz tamamlıq, zərflik  rolu oynayır, ismi xəbərin adlıq hissəsini təşkil edir:

1. Mübtəda rolunda – Felin məsdər forması adətən işin, halın, hərəkətin adını bildirdiyi üçün mənaca isimlərə yaxındır və buna görə də həm məsdərlər, həm də məsdər tərkibləri isim kimi mübtəda rolunda çıxış edə bilir.

2. Məsdərlər cümlədə mübtəda rolunda çıxış edə bildikləri üçün həmcins qrup da təşkil edə bilirlər. Bildiyimiz kimi, həmcins üzvlər cümlədə eyni bir sintaktik vəzifə daşıyırlar və eyni bir cümlə üzvülə əlaqədar məna ifadə edirlər.

3. Vasitəsiz tamamlıq rolunda –  Fellər təsirli mənada işlənərkən vasitəsiz tamamlıq tələb edir.

4. Vasitəli tamamlıq rolunda  – İsmin təsirlik halında çıxış etməmək vasitəli tamamlığın əsas xüsusiyyətini təşkil edir. Vasitəli tamamlıqlar da vasitəsiz ta­mamlıq kimi, adətən obyekt münasibətini ifadə edir. Lakin vasitəli tamam­lıq­ları səciyyələndirən xüsusiyyət onların müstəqim deyil, qeyri-müstəqim obyekti ifadə etməlidir. Vasitəli tamamalıqlar cümlədə bir sıra vasitələrlə, o cümlədən, məs­dərlə ifadə olunur.

با  qoşması مناسب بودن ، فرق داشتن ، تناسب داشتن ، منافات داشتن ، موافق بودن  və s. məsdərləri ilə birlikdə işləndiyi zaman vasitəli tamamlıqlar ümumi şəkildə qarşılaşdırılma obyektini ifadə edir.

5. İsmi xəbər rolunda – İsmi xəbərlər müxtəlif nitq vahidlərinin xəbər şəkilçiləri ilə və xəbər şəkilçisi vəzifəsində olan köməkçi fellərlə işlədilməsi yolu ilə düzəldilir. Felin məsdər forması şəxs, zaman bildirmədiyindən isim mənası daşıyaraq, ismi xəbər ola bilir.

6.Zərflik rolunda – Zərflik cümlədə işin, halın, hərəkətin keyfiyyətini, baş verdiyi şəraiti, zamanı, yeri və s. bildirən ikinci dərəcəli üzvdür. Bir neçə nitq hissələri, o cümlədən, məsdərlər zərflik rolunda çıxış edə bilir.

Cümlənin xəbərdə ifadə olunan iş, hal, hərəkətin hansı məqsədlə icra olunmasını bildirən zərfliklər – məqsəd zərflikləri برای ، به ، در "  qoşmalarından hansısa biri + məsdər forması  " ilə də ifadə olunur.  

Bəzən məsdərlə ifadə olunan zərfliklər məna və vəzifələrinə görə tamamlıqlara yaxınlaşır. Zərfliklər işin, hərəkətin icra tərzini, üsulunu və səbəblərini ifadə etməsinə baxmayaraq, həmin sözlər eyni zamanda əşyalıq məfhumunu da müəyyən dərəcədə saxladıqlarına görə tamamlığa oxşayır.  

  A.K.Arends «Краткий синтаксис современного персидского языка» kitabında sadə cümlənin quruluşundan bəhs edən zaman şəxssiz cümlələrdən də bəhs etmişdir. Müəllif şəxssiz cümlələrin bir növü kimi شاید ، بایست ، میبایست  kimi fellərin qısaldılmış məsdərlərlə birləşərək yaranan növündən də bəhs etmişdir. Şəxssiz cümlələrin böyük bir qismini baş üzvləri modal fel adlanan fellərin qısaldılmış məsdərlərlə işlənməsi yolu ilə düzələn şəxssiz cümlələr təşkil edir. Belə fellərə hər şeydən əvvəl fars dilinə aid qrammatik ədəbiyyatda felin vacib şəkli adlanan, əslində isə fel şəklinin ancaq mənasını ifadə edən vasitə olan  بایستن   felinin میبایستی ، میبایست ، بایست ، میباید ، باید    formaları daxildir. (5; s. 25 və 28)

نشان هتلی را به ما دادند که در انتهای شهر بر سر تپه ای  قرار داشت برای رسیدن

بدان میبایست کوچه پرپیچ و خم درازی را تا به اخر پیمود. (از مجلۀ سخن)               

( Mənə elə mehmanxanın ünvanını göstərdilər ki, şəhərin axırında, təpənin zirvəsində yerləşirdi və ora çatmaq üçün çoxlu döngələri olan uzun küçəni axıra qədər getməli idim. )

Nümunə olaraq gətirlmiş misalda  رسیدن  məsdəri  میبایست  feli ilə birlikdəşəxssiz cümləəmələ gətirmişdir.

Klassik fars dilində belə hallarda həm qısaldılmış məsdər, həm də tam məsdərin işləndiyinə rast gəlinir. (4; s. 28)

Qısaldılmış məsdərlə;

شیر فرمود دمنه را بباید بست و به زندان برد .      (کلیله و دمنه)                      

(Şir əmr etdi ki, Dimnəni həbs edib zindana salmaq lazımdır)

Tam məsdərlə;

به انبوه زخمی بباید زدن سپه را همه پیش باید شدن . (فردوسی)                        

(Dərin yara vurmaq lazımdır, qoşunu irəliyə aparmaq lazımdır)

Göstərilmiş nümunələrdə birinci cümlədəبستن  məsdərinin qısa forması olan بست  formasıبباید  feli ilə birlikdə ; ikinci cümlədə isəزدن  vəشدن   məsdərləri باید  feli ilə birlikdəşəxssiz cümləəmələ gətirmişdir.

Qısaldılmış məsdərlə birləşərək şəxssiz cümlələrin baş üzvünü əmələ gətirən fellər sırasında توانستن    felinin formalarından olan (توان) بتوان ،

 می توان sözləri də vardır. Bu yol ilə düzələn fellərə qrammatik ədəbiyyatda bəzən felin bacarıq şəkli də deyilir. (4; s. 29)

با پول به هر مقامی میتوان رسید.     (جمالزاده)                                       

(Pulla istənilən məqamı əldə etmək mümkündür)

   در هر رشته آزمایشگاههای کامل لازم است تا در آنها بتوان تحقیق پرداخت.    

(از مجلۀ سخن)

(Hər bir sahəyə aid tədqiqatlar aparmaq üçün mükəmməl laboratoriyaların mövcud olmasına ehtiyac var.)

Lakin klassik fars dilində belə hallarda tam məsdərin də işlədilməsi hallarına rast gəlinir. (4; s. 29)

اندیشید که جوانی را باز نتوان آوردن کاشکی پیری نیز پایدار نبود. (کلیله و دمنه)

(Fikirləşdi ki, cavanlığı yenidən geri qaytarmaq mümkün deyil, kaş ki, qocalıq da uzunmüddətli olmazdı)

Yuxarıdakı nümunələrdəki birinci cümlədəرسیدن  məsdərinin qısa forması olan رسید  +میتوان  konstruksiyası ilə; ikinci cümlədəتحقیق پرداختن məsdərinin qısa forması olan تحقیق پرداخت + بتوان  konstruksiyası ilə; üçüncü cümlədə isəباز آوردن + نتوان konstruksiyası ilə; şəxssiz  cümlə rolunda çıxış etmişdir.

شدن  felinin III şəxs tək forması da modal mənada fellərin qısaldılmış məsdəri rolunda işlənir. (4; s. 29)

چه خوب شد طفلکها خوابیدند!   (از مجلۀ سخن)                                        

(Nə yaxşı oldu, uşaqlar yatdılar!)

ولی چه خوب شد که هر طور بود به هزار ماجرا و قرض و قوله خود را    

                                                      (7; səh. 109)  به فرنگستان رساندم.

(Ancaq nə yaxşı oldu ki, bir-təhər 1000 cür macəra, borc-xərclə özümü Avropaya çatdırdım)

Göstərilmiş nümunələrdəشدن  felimodal mənada və qısa məsdər formasında işlədilmişdir. 

Məhəmməd Cavad Şəriət məsdərləri bəzi xüsusiyyətlərinə görə bir sıra qruplara bölür:

Məsdərlər zahiri quruluşuna görə 2 qismə bölünür:

1)sadə məsdərlər

2) mürəkkəb məsdərlər

Sadə məsdərlər heç bir köməkçi vasitə olmadan, yalnız bir kökdən ibarət olan məsdərlərə deyilir. Məsələn: خوابیدن ، شنیدن ، زدن və s. Mürəkkəb məsdərlər isə bir neçə kökdən ibarət olur. Məsələn:برداشتن ، بازی کردن  və s.

Məsdərlər əsli və saxta olmaq üzrə 2 qrupa ayrılır:

Əgər məsdər isimdən düzəlməyibsə, onu əsl məsdər adlandırmaq olar. Məsələn: دیدن ، رفتن ، بردن və s. Amma əgər məsdər ərəb, fars və ya digər dillərə məxsus isimlərin sonuna "یدن"  məsdər şəkilçisinin artırılması yolu ilə formalaşıbsa, onu saxta məsdər adlandırmaq lazımdır.

Məsələn: جنگیدن (جنگ) ،طلبیدن (طلب) və s.

Lakin bunu da yadda saxlamaq lazımdır ki, istənilən isimdən saxta məsdər məsdər formalaşdırmaq mümkün deyil. 

Məhəmməd Cavad Şəriət məsdərləri qaydalı və qaydasız olmaq üzrə də təsnif edir:

Qaydalı məsdərlər elə məsdərlərə deyilir ki, sonundan دن – تن – یدن  şəkilçilərini atmaqla felin həm əsasını, həm də eyni zamanda kökünü əldə etmiş oluruq.

Qaydasız məsdərlər isə elə məsdərlərə deyilir ki, دن – تن – یدن şəkilçilərini atdığımız zaman felin sadəcə əsasını əldə etmiş oluruq. Məsələn:  "گفتن" felindən "تن"  məsdər əlamətini atdığımız zaman "گفت"  hissəciyini – yəni felin əsasını əldə etmiş oluruq. Lakin bu felin kökü "گو"  hissəciyidir. Beləliklə də "گفتن" felini qaydasız məsdərlər qrupuna daxil etmək olar. (9; səh. 94-100)

 

İstifadə edilmiş ədəbiyyat siyahısı

  1. Elmi əsərlər. Azərbaycan Dövlət Universiteti. Şərqşünaslıq fakültəsi. Bakı, 1970, 83 s.
  2. Müasir Azərbaycan dili. II hissə. Morfologiya. AMEA Nəsimi adına dilçilik İnstitutu. Bakı, 1980, 508 s.
  3. N.Z.Hatəmi. Farsca-Azərbaycanca lüğət. II hissə. Tehran, 1999, 1101 s.
  4. H.Ş.Mahmudov. Sadə cümlə sintaksisi. Bakı, 1975, 166 s.
  5. А.К.Арендс. Краткий синтаксис современного персидского языка. М.-Л. , 1941, 190 s.
  6. O.C.Aхманова. Словарь лингвистических терминов. Москва, 1966, 606 s.
  7. جمالزاده . یکی بود و یکی نبود. به کوشش علی دهباشی. تهران: ١٣٧٩، ٢٤٣ ص.
  8. شجاعی سید مهمدی. مجموعه داستان. تهران: ١٣٨٠ ،١٢٥ ص.
  9. محمد جواد شریعت . دستور زبان فارسی. تهران: ١٣٦٤ ، ٤٥٩ ص.

 

Резюме

Причастия персидского литературного языка в процессе субстантивации делятся на следующие виды: полностью субстантивируемые, временно субстан­тивируемые и несубстантивирующиеся ни при каких условиях. Способность причастий переходить в разряд существительных морфологи­ческим или неморфологическим путем является непосредственным фактором словообразования персидского языка и служит процессу обогащения словарного состава.

Ключевые слова:персидский литературный язык, причастие, субстантивация, полная субстантивация, временная субстантивация, несубстантивирующиеся ни при каких условиях

 

Rəyçi: Mahmudova Leyla


Haciyeva  Bənövşə Niyaz qızə

MÜASİR TÜRK ƏDƏBİ DİLİNDƏ İKİNCİ TƏRƏFİ MƏSDƏR İLƏ İFADƏ OLUNAN “FEL+FEL” TİPLİ BİRLƏŞMƏLƏR

Müasir türk ədəbi dilində hər iki komponenti fellərlə ifadə olunan feli birləşmələrin bir qrupunu da ikinci tərəfi məsdərlə ifadə olunan feli birləşmələr təşkil edir. Qeyd eləmək lazımdır ki, müasir türk ədəbi dilində ikinci komponenti feli bağlama, eləcə də feli sifətlərlə ifadə olunan feli birləşmələrlə müqayisədə ikinci kom­po­nenti məsdərlərlə formalaşan feli birləşmələr az işlənir. Bu, feli bağlama və feli sifətdən fərqli olaraq məsdərlərin daha az,  əsasən “asıl mastar” şəkilçisi –mak2 və “hafif mastar” şəkilçisi –ma2 ilə düzəldilməsi ilə bağlıdır. Məsdərlərin “nevi mastar” adlandırılan, –ış4 şəkilçisi ilə düzələn nümunələri əksər hallarda feldən düzələn isimlər kimi dəyərləndirilir. “Ağır mastar” olaraq adlandırılmış –maklık2 şəkilçisi­nin köməyi ilə düzəldilən məsdər nümunələrindən isə müasir türk dilində ümumiy­yətlə, az istifadə olunur. Başqa sözlə desək, müasir türk ədəbi dilində məsdərin daha az şəkilçi ilə formalaşması ikinci komponenti məsdər­lərlə formalaşan fel+fel tipli birləşmələrin struktur variantlarının azlığını şərtləndirir.

Bütün bunları nəzərə alaraq müasir türk ədəbi dilində birinci komponenti feli bağlama, ikinci komponenti isə məsdərlə ifadə olunan feli birləşmələrin aşağıdakı struktur variantlarını müəyyənləşdirmək olar.

1.1. Feli birləşmənin birinci komponenti –ıp4 şəkilçili feli bağlama ilə, ikinci komponenti isə məsdərlə ifadə olunur. Müq. et: Nerde böyle hüzünlenmek o zaman // İçip içip ağlamak // Uzaklara dalıp şarkı söylemek (Veli, 100); Ne hoş, ey güzel Tanrım, ne hoş // Maviliklerde sefer etmek! // Bir sahilden çözülüp gitmek // Düşünceler gibi başıboş (Veli, 164);  Derin mavi ve yüklü bulutlar altında // Göz açıp kapamak kadar kolaydı // Bir veda sığdırmak yaşanılan bunca anlamsızlığa (Sadri, 39); Gereğinde uyarmak, yardımçı olmak, düşündüklerimizi bölüşüp paylaşmak hepimiz için zorunlu (Türkali, 129); Diskolarda çılğınlar gibi eğlenmek varken, tiyatroya gidip, oturup kalmak hiç aklıma yatmıyor (Bolat, 48).

1.2. Feli birləşmənin birinci komponenti –arak2 şəkilçili feli bağlama ilə, ikinci komponenti isə məsdərlə ifadə olunur. Müq. et: Diğerleri Kankalar Meclisinde sigaralarını tüttürerek, duman altı vaziyette fikretmeye ve beklemeye devam ettiler (Sadri, 99); Elbiseleri kocasına getirip verirken, alttan alarak yalvarmaya başladı (Bolat, 168); Geldiği yoldan değil, anacaddeden geçerek dükkânına dönmeye karar verdi (Pamuk, 18); Gidip sıcak yatağından kucaklayarak kaldırmak, kollarında sıkıp doyasıya öpmek geliyordu içinden oysa (Türkali, 299); Emir tabanının sonuna doğrudan doğruya şahis zamirlerini getirerek farklı kipleri oluşturmak mümkün değildi (Ərcilasun, 68).

1.3. Feli birləşmənin birinci komponenti –madan2 şəkilçili feli bağlama ilə, ikinci komponenti isə məsdərlə ifadə olunur. Müq. et: Hava aydınlığa dönmeden, Karanlıklar Prensi Kötülükler Zalimi Drakula Müfit'i bulmak derdindeydiler (Sadri, 103); Yürüyerek girmiştik geceye; tadını bozmadan sürdürmek değil miydi iyisi? (Türkali, 121); Sorulmadan cevap vermemeyi, bir nezaket gereği olarak benimsemişti (Şirin, 7); Bu nedenle hızla hazırlanmış, oğlu Tebriz'e varmadan oraya ulaşmak için yola düşmüştü (Çamuroğlu, 173); Susmak istiyorum, susmak bugün  // Susmak hiç bir üzüntü duymadan (Veli, 158).

1.4. Feli birləşmənin birinci komponenti –ken, -iken şəkilçili feli bağlama ilə, ikinci komponenti isə məsdərlə ifadə olunur. Müq. et: ... uzaklaşırken zibidinin saate yamulması esnasında da, bizzat zibidiyi oracıkta boşaltmak anlamına geliyordu (Sadri, 105); Karanlık gizlilik ortamında birinden sakınalım derken, ucu MİT'e kadar varacak bir başkasının kucağına düşmek de vardı (Türkali, 295); Oturup çay bardağını alırken bir şeyler anlatmaya başladı eski alaturka, yürük semai, bu Bekir Ağa üzerine (Türkali, 295); “Ama arabaya binmek dururken yürümek niye?” diye sırıttı şoför (Şafak, 13); Fakir Kızılbaşlara Safeviler şehre girerken kesilmek üzere kurbanlıklar hediye ediyor, karşılama için yapılacak masrafları üstleniyordular (Çamuroğlu, 172).

1.5. Feli birləşmənin birinci komponenti –dığımda şəkilçili feli bağlama ilə, ikinci komponenti isə məsdərlə ifadə olunur. Müq. et: Cümle böyle yorumlandığında, bambaşka ufuklara yelken açmak mümkün hale gelirdi (Çamuroğlu, 45); Fakat burada ve bu anda, bu tacı kendinden büyük çocuk tarafından okunduğunda, hiçbiri kendisini ürpermekten alıkoyamadı (Çamuroğlu, 74); Her gün eve gittiğinde Kafe Kundera'nın berbat kokusundan kurtulmak için hemen giysilerini çıkarır, banyoya koşardı (Şafak, 92).

1.6. Feli birləşmənin birinci komponenti –ınca4 şəkilçili feli bağlama ilə, ikinci komponenti isə məsdərlə ifadə olunur. Müq. et: Harbiye Nezareti'nin önüne gelince daha ileri gitmek istemedi (Adıvar, 7); Araba sokağa sapınca korkuyla evlere bakmaya başladı (Pamuk, 36);İşte, benim gibi insanlar, bu yaşa gelince hiçbir şey yapmamak için yaşarlar (Pamuk, 57); Ağzının arandığını anlayan bahçıvan: “Kocası ölünce madam burayı satmaya karar verdi,” dedi (Pamuk, 65); Biraz düşününce ısınmaya başladı ona (Türkali, 295).

1.7. Feli birləşmənin birinci komponenti –dıkça4 şəkilçili feli bağlama ilə, ikinci komponenti isə məsdərlə ifadə olunur. Müq. et: Başrolü oynamadıkça hiç dahil olmak istemedikleri bir senaryo gibiydi adeta hayat (Şafak, 89); ... ama aba ve hırka giymeye devam ettikçe zalim hükümdarların onları aciz sanmaya başladığı ve zülümlerini artırdığını yazalım (Çamuroğlu, 280); Hiç biri ona ait değil // Fakat ne hazin isimleri var // Şu resimlerin... // Baktıkça ağlamak geliyor içimden (Veli, 242). Bu gün müasir türk dilində mürəkkəb fel kimi formalaşan bəzi fellər də əslində II tərəfi məsdərlə ifadə olunan fel+fel tipli birləşmələrdən ibarətdir:

a) anlayabilmek ,yazabilmek,konuşabilmek (yeterlik fiilleri)

b)  yazıvermek, kapatıvermek , söyleyivermek(tezlik fiilleri)

c) çıkagelmek, okuyadurmak,  hazırlayakoymak , şaşakalmak ( süreklilik fiilleri)

d) düşeyazmak, boğulayazmak, kırılayazmak ( yaklaşık fiiler)

e) konuşacağı tutmak, evlendireceği tutmak, gitmeyeceği tutmak (beklenmezlik fiilleri)

f) göreceği gelmek, gidesim gelmek, güleceği gelmek (gereksinme fiilleri)

g) anlamamış görünmek, kavramamış durmak, görmemişten gelmek ( yapmacık fiiller)

II grupa aid olan fellər:

a)        gezer olmak, konuşur olmak, anlamaz olmak (başlama fiilleri)

b)       görmüş olmak,yazmış olmak , söylemiş olmak ( bitirme fiilleri)

c)        yapmayacak olmak, söyleyecek olmak, gelecek olmak (davranma fiilleri)

Ağlayıp gülmeklik, koruyup kollamaklık , konuşup dökulmeklik kimi II tərəfin ağır məsdərlə ifadə olunduğu formalara müasir türk dilində az təsadüf olunur.

 

Ə D Ə B İ Y Y A T

  1. Abdinova S.Ə. “Kitabi-Dədə Qorqud”un dilində feli birləşmələr, NDA, Bakı, 2002. 23 s.
  2. 2.           .Cavadov Ə.M., Budaqova Z.İ. Feli söz birləşmələri. Müasir Azərbaycan dilində söz birləşmələri, Bakı, Azərbaycan SSR EA nəşriyyatı, 1961.  55-91 səh.
  3. Bilgegil K. Türkçe Dil Bilgisi, Ankara yayınları, 2010, 286
  4. Гаджиева Н.З. Деепричастие. Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Морфология, М., Наука, 1988. с. 471-483.. Гаджиева Н.З., Серебренников Б.А. Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Синтаксис, М., Наука, 1986. с. 284. Татиздат, 1980. с. 105.
  5. Əskər R. Mahmud Kaşğari və onun “Divanü lüğat-it-türk” əsəri, Bakı, “MBM” nəşriyyatı, 2008.
  6. İsgəndərova Ş.H. Azərbaycan dilində felin perifrastik formaları, NDA, Bakı, 2002. 25 s.
  7. Mirzəzadə H. Azərbaycan dilinin tarixi sintaksisi, Bakı, “Maarif” nəşriyyatı, 1968. 162 s.
  8. Mirzəzadə H. Azərbaycan dilinin tarixi qrammatikası, Bakı, Azərbaycan Universiteti nəşriyyatı, 1990. 376 s.
  9. Nəbiyeva Z. Azərbaycan dilində adlıq hallı feli birləşmələr, Bakı, “Elm” nəşriyyatı, 2006. 168 s.
  10. . Rüstəmov R. Türk dilinin morfologiyası, Bakı, “Nurlan” nəşriyyatı,  2007. 208 s.
  11. Serebrennikov B.A., Hacıyeva N.Z. Türk dillərinin müqayisəli tarixi qrammatikası, Bakı, “Səda” nəşriyyatı, 2002. 380 s.
  12. . Seyidov Y. Azərbaycan dilində söz birləşmələri, Bakı, Bakı Universiteti nəşriyyatı, 1992. 408 s.
  13. Серебренников Б.А. Методы лингвогенетических исследований. Общее языкознание. Методы лингвистических исследований, М., Наука, 1973. с. 34-118.
  14. Kahraman T. “Çağdaş Türkiye Türkçesindeki Fiillerin Durum Ekli Tamlayıcıları”, Ankara, 1996. 111 s.
  15. Dizdaroğlu H. Türkçede Fiiller, Ankara, Ankara Üniversitesi Basımevi 1963, 64 s.
  16. Ediskun H. Yeni Türk Dilbilgisi İstanbul,Remzi Kitabevi  , Ankara caddesi, 1993. 413 s.

 

MƏNBƏLƏR

Adıvar ─ Adıvar Halide Edip. Ateşten Gömlek (roman), Özgür Yayınları, İstanbul, 2001.

Atay ─ Atay Oğuz. Tutanamayanlar, İletişim yayınları, İstanbul, 2007.

Bolat ─ Bolat Ünal. Ayrılık olmasaydı (roman), Nesil yayınları, İstanbul, 2002.

Çamuroğlu ─ Çamuroğlu Reha. İsmail (roman), Om yayınevi, İstanbul, 1999

Dinç ─ Dinç G.Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Malvarlığı Hakları, Türkiye Barolar Birliği Yayınları, Ankara, 2007.

Ercilasun ─ Ercilasun A.B. Makaleler (Dil ─ Destan ─ Tarih ─ Edebiyat), Akçağ yayınları, Ankara, 2007.

Kalafat ─ Kalafat Y. Dedem Korkut Yukarı Eller, Lalezar yayınları, Ankara, 2008.

Özburun ─ Özburun Yusuf Özkan. Kıvılcımlar kitabı (şiir), Kaknüs yayınları, İstanbul, 2000.

Pamuk ─ Pamuk Orhan. Cevdet Bey ve Oğulları, İletişim yayınları, İstanbul, 1998.

Sadri ─ Sadri İbrahim. Sepia (şiirler), Timaş yayınları, İstanbul, 2005.

Safa ─  Safa Peyami. Biz insanlar (bütün romanları), Ötüken, İstanbul, 1999.

Şafak ─ Şafak Elif. Baba ve Piç, Metis yayınları, İstanbul, 2005. 1996.

TDA ─ Türk Dünyası Araştırmaları, sayı 22, Şubat 1983.

Türkali ─ Türkali Vedat. Kayıp romanlar, Everest yayınları, 2005.

Veli ─ Veli Orhan. Bütün şiirleri, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2003.

 

XÜLASƏ

Məqalədə II komponenti məsdərlərlə ifadə olunan “fel+fel” tipli birləşmələrin  struktur-semantik tipləri araşdırılmışdır.

Açar sözlər: məsdər, fel, feli birləşmələr, “fel+fel” tipli birləşmələr.

 

РЕЗЮМЕ

               В данной статье исследованы структурно-семантические варианты словосочетаний типа «глагол+глагол», вторая часть которых выражена неопределенной формой глагола.

               Ключевые слова: неопределенная форма глагола (масдар), глагол, глагольные сочетания, глагольные словосочетания типа «глагол+глагол».

 

SUMMARY

This article deals with analysis of all structural-semantic variants of verbal phrases the second component of which is expressed by “verb+verb” type of infinitive.

Key words: infinitive, verbal phrases, verbal phrases, verb, “verb+verb” type of verbal phrases

Rəyçi: f.e.d. prof. R.Ə. Rüstəmov


İmanov Güləhməd

DİLÇİLİKDƏ MÜRƏKKƏB SÖZƏ MÜNASİBƏT BAXIŞ

Mürəkkəb söz problemi ilk növbədə mürəkkəb sözün mahiyyətini, meyarını, onun hüdudunu təyin etməyi tələb edir.Bundan ötrü mürəkkəb sözlərin, bir tərəfdən sadə və düzəltmə sözlərdən, ikinci tərəfdən söz birləşmələrindən fərqini müəyyənləşdirilməsi zəruridir.

Mürəkkəb Azərbaycan dilində mürəkkəb sözlər məhz məhsuldarlığına görə, həm mənşəcə, həm də müasir səviyyə müəyyənləşdirilməsi zəruridir.

Mürəkkəb Azərbaycan dilində mürəkkəb sözlər məhz məhsuldarlığına görə, həm mənşəcə, həm də müasir səviyyə baxımından olduqca mühüm rol oynayır.

Söz elə zəruri tikinti materialıdır ki, onsuz dilinözü belə mümkün deyil.Sözsüz insan təfəkkürü əmələ gəlib inkişaf edə bilməzdi.Buradan da aydın görünür ki, söz qrammatik və təfəkkür vahididir.Umumiyyətlə, “söz” probleminin həlli üçün öyrənilməsi lazım olan vacib məsələlərdən biri də mürəkkəb söz məsələsidir.Söz probleminin hərtərəfli tədqiqi, mürəkkəb sözlərin həlli, daha ümumi olan söz probleminin düzgün müəyyənləşdirilməsi və həll edilməsindən asılıdır.

Hazırki dövrdə mürəkkəb sözlər şəklində yaranan bir sıra elmi-terminoloji və ekspressiv-emosional neologizmlərin böyük əksəriyyəti də özünü göstərir.bütün bunlarla yanaşı hələ də mürəkkəb söz problemi dilçilikdə işlənməmiş qalmaqdadır.belə ki, “Türk dillərində, xüsusilə də onların terminologiyasında çox geniş yer tutan mürəkkəb sözlər hələ də nə lüğətlərdə, nə də qrammatik təsvirləedə qənaətləndirici səviyyədə tədqiq olunmamışdır.Demək lazımdır ki, bu mülafizə bu gün üçün də doğru hesab edilməlidir.Müxtəlif dillərdə mövcud olan mürəkkəb sözlərin çox rəngarəng növləri özünü göstərir.Bu sözlər kateqoriyası müxtəlif nitq hissələrində təzahür edir və eyniquruluşlu mürəkkəb sözlər sematik cəhətdən çox müxtəlif sahələrə anlayışları bildirir ki,bütün bunlar ümumiyyətlə həmin vahidlərin bitkin, kamil təsnifatını əslində qeyri-mümkün edir.”

Mürəkkəb sözlərin hüdudunu müəyyənləşdirməyə və təsnifadəqiqləşdirməyə mane olan daha bir mühüm səbəb də vardır ki, bu da ümumiyyətlə mürəkkəb söz kateqoriyasını özünün hələ bu günə qədər tam cizgilərlə fərqləndirilməmişdir.Bu “mürəkkəb söz” adlanan vahidlərin struktur baxımdan çox müxtəlif səciyyənin olması ilə əlaqədardır.

Əksər türk dillərində mürəkkəb sözlərin struktur qrammatik baxımdan öyrənilməsinə az-çox tədqiqat əsərləri,monoqrafiya və dissertasiyalar həsr edilmişdir.lakin mürəkkəb söz problemi tam həll olunmamışdır.Ona görə də əsas mövzuya başlamazadn əvvəl, son dövrlərdə nəşr olunan bu əsərlərin bəzilərində mürəkkəb söz problemi qoyuluşundan, nə cür həll edildiyindən qısa da olsa danışmaq faydalı olar.

Azərbaycan dilində mürəkkəb sözlərin öyrənilməsinə də çoxdan başlanılmışdır.XIX əsrdə dilimizin qrammatikasına dair yazılmış kitablarda ayrı-ayrı nitq hissələrindən bəhs edilərək onların quruluşundan danışılmışdır. Lakin bu sahəyə aid məxsusi tədqiqat işləri 1920-ci illərdən sonra aparılmışdır.

Mürəkkəb sözlərin təkamülündə göstərilən qrupların hərəsinin özünəməxsus xüsusiyyətləri və müxtəlif təşəkkül qaydaları olmadığı üçün onları belə asanlıqla müəyyənləşdirmək çətindir.Məhz buna görə də, ümumiyyətlə mürəkkəb söz problemində, xüsusilə konkret dillərdə mürəkkəb sözlərin müəyyənləşdirilməsində bir sıra anlaşılmazlıq və mübahisələr meydana çıxır.Demək olardı ki, mürəkkəb söz problemi üçün dilçilik sahəsində ümumi bir meyar, ölçü mövcud olduğu kimi, bir sıra dillərdə də o cümlədən Azərbaycan dilində olan mürəkkəb sözlərin fərqləndirilməsi üçün də meyar qəbul edilmişdir.Ona görə də M.Adilovun “Müasir Azərbaycan dilində mürəkkəb söz” adlı məqaləsində yürütdüyü “bu vaxta qədər dilimizin mürəkkəb sözləri üçün möhkəm meyar hələ verilməmişdir” fikri razılaşmaq çətindir.

Ayrı-ayrı söz komponentlərinin mürəkkəb söz olub-olmamasını müəyyənləşdirmək sahəsində çətinliyə gəldikdə bu məsələ ümumiyyətlə mürəkkəb söz problemi həlli üçün meyarın olması və ya olmaması ilə deyil, mürəkkəb sözlərin inkişaf prosesinin özünün mürəkkəbliyi ilə əlaqədar bir məsələdir.

S.Cəfərov “Azərbaycan dilində söz yaradıcılığı” kitabında qeyd edir ki, mürəkkəb söz problemində söz tipləri, sözlər arasında əlaqə və münasibət, nitq hissələrinə görə qruplaşma böyük rol oynayır.Ona görə də hər hansı bir dilin mürəkkəb sözlərdən danışarkən və bu dildə olan mürəkkəb söz probleminin xüsusiyyətlərini dəqiqləşdirmək üçün aşağıdakı cəhətlər nəzərə alınmalıdır:

1.Maddi əsas.

2.Komponentlərin məna xüsusiyyətləri.

3.Komponentlərin tipləri

4.Forma və məzmun.

5.Komponentlərin arasında əlaqə.

 

O, dilimizdə olan maddi əsasın xüsusiyyətlərini göstərmişdir: mənsubiyyətə görə, funksiyaya görə, əlamətə görə, bənzətməyə görə, ənənəyə görə, hərfi tərcüməyə görə, qüvvətləndirilməyə görə.

Mürəkkəb sözlərin tərkibində iştirak edən sözlər, yəni mürəkkəb sözün komponentləri həqiqi və məcazi məna ifadə edə bilər.

Mürəkkəb sözlərin komponentləri

a)       Müxtəlif mənalı və formalə sözlərdən düzələ bilər.

b)       Eyni sözün təkrarında düzələ bilər.

c)        Sinonim sözlərdən düzələ bilər.

d)       Antonim sözlərdən düzələ bilər.

        İ.Hacıyev isə göstərir ki,‹dilimizdə müəyyən sözlər vasitəsilə gələn baz,pərəst,xah,keş,şünas kimi ünsürlərin ayrılıqda nə kimi leksik mənasıola bilər?Müstəqil mənası olmayan bu cür ünsürləri müəyyən söz kimi qəbul etmək olarmı? Əgər olmazsa,o zaman bunlar mürəkkəb söz kimi götürülə bilərmi?›

        Əslində bəziləri müstəqil söz,bəziləri isə şəkilçi kimi işlənən sifət və isim düzəldən bu qrammatik ünsürlər dilimizdə söz ola bilməz.S.Cəfərov haqlı olaraq göstərir ki,‹Azərbaycan dilində müstəqil mənaya malik olmadıqları üçün və ayrıca işlənmədikləri üçün bunlar şəkılçıdən başqa bir şey deyildir›

        Ümumiyyətlə qeyd etmək lazımdır ki,bu vaxta qədər yazılmış tədqiqad əsərlərində bu ünsürləri bəzi dilçilər:S.Cəfərov,M.A.Şirəliyev,Ə.Dəmirçizadə şəkilçi kimi tanıdıqlarından, bunların vasitəsilə əmələ gələn sözləri düzəltmə isim və ya sifət düzəldən şəkilçi,bəziləri isə (M.Hüseynzadə,Ə.Mahmudov)müstəqil söz kimi tanıdıqlarından mürəkkəb isim və ya mürəkkəb sifət kimi şərh etmişlər.Sonralar M.Hüseynzadə yenidən işlədiyi qrammatika kitablarında həmin ünsürləri sözdüzəldici şəkilçi kimi tanımışdır.

        Ə.Səfərova ‹Müasir Azərbaycan dilində mürəkkəb sözlərin semantik təsnifi›adlı dissertasiya işində bu ünsürləri yarımşəkılçi adlandırmışdır. Dilimizdə bir sıra alınmalar həm müstəqil,həm də yarımşəkilçi kimi işlənir.Məs.;‹namə›sözü lüğətdə məktub,kağız kimi işlədilir.

        Mürəkkəb sözün birinci və ya ikinci komponentinin şəkilçiyə çevrilməsi prosesində maraqlı bir səciyyəvi linqvistik hadisə baş verir: bir morfemin iki variantı meydana çıxır.Dildə bu hadisəyə ilk dəfə H.Paul diqqət yetirmişdir.Sonrakı tədqiqadçılar tərəfindən daha da dəqiqləşdirilmişdir.Tatar dilçisi F.A.Qəniyev isə göstərir ki,yarımşəkilçi vahidlər müstəqil söz ilə şəkilçi arasında aralı mövqe tutur.Bu ünsürləri heç də yarımşəkilçi yox,yarımsöz adlandırmaq olar.

        Azərbaycan dilində bu kimi yarımşəkilçi/yarımsöz hesab olunan vahidlərin bir qismi də mürəkkəb sözün bir tərəfi kimi işlənə bilər.Məs.;kəmşirin. Bunları aydınlaşdırmaq üçün bəzi faktları müəyyənləşdirmək lazımdır. Müəyyən tarixi icma və siyasi amillər nəticəsində xalqlar arasında yaranan əlaqədə bu xalqların dillərindəki bəzi sözlərin bir-birinə keçməsinə səbəb olur.Bu isə mməsələnin həllinə xələl gətirir.Misallar göstərir ki,bir xalqın dilində başqa bir xalqın dilinə müəyyən sözlər keçərsə,onların quruluşu əsas götürülmür.

       Bir məsələni də unutmaq olmaz ki,mürəkkəb sözlərin tam formalaşmasınıntəbiətini müəyyən etmək üçün verilən meyar məhz o zaman obyektiv və elmi hesab oluna bilər ki,bu meyar mürəkkəb sözləri xüsusiyyətlərini əhatə etmiş olsun. Odur ki,tam formalaşma dedikdə,mürəkkəb sözlərin qrammatik fonetik və qrafik cəhətdən məhz söz kimi formalaşması nəzərdə tutulur.Əlbəttə,mürəkkəb sözlərin hər quruluş tipi üçün bu əlamətlərin hamısının birlikdə mövcud olması zəruri deyil,mürəkkəb sözün tam formalaşması üçün fonetik əlamət-onda bitişdirici vurğunun olmasıdır.Qeyd etmək lazımdır ki,bitişdirici vurğu ən çox idiomatik mürəkkəb sözlərdə müəyyən rol oynayır.Adətən idiomatik mürəkkəb sözlər bitişdirici vurğulu olur.Deməli bitişdirici vurğu mürəkkəb sözlərin komponentlərinin çox və ya az dərəcədə sıx məna bağlılığı ilə əlaqədardır.

       Mürəkkəb sözün tam formalaşmasının əlamətlərindən biri də onun yazılışıdır. Deməli,qrafik prinsip mürəkkəb sözün formalaşmasında müəyyən rol oynayır.

      ‹Müasir Azərbaycan dilinin morfologiyası› kitabında N.Abdullayeva mürəkkəb isimlər haqqında bəzi mülahizələr irəli sürür.O,qeyd edir ki,mürəkkəb isimlər iki feli sifətin birləşməsindən əmələ gələ bilər.Məs;gəlib-gedən.Digərlərindən fərqli olaraq o,ədatların mürəkkəbliyini də irəli sürərək qeyd edir ki mürəkkəb ədatlar bir ədatla bir müxtəlif tipli sözün birləşməsindən əmələ gəlir.Məs;yəqin ki,doğrudan da.
       Həmin kitabda S.Qasımova əvəzliyin müəyyən məna növlərinin mürəkkəbliyindən danışır və mürəkkəb qeyri-müəyyən,sual və qayıdış əvəzliyinə də misal göstərir.

       Mürəkkəb fel məsələsi ilə yaxından tanışlıq göstərir ki,bu haqda dilçilikdə müxtəlif fikirlər mövcuddur.Z.Tağızadə ‹Müasir Azərbaycan dilinin morfologiyası› kitabında mürəkkəb sözlər haqqında aşağıdakı fikrə gələrək qeyd edir ki,mürəkkəb fellərin tərkib hissələrində birinci tərəfdə leksik,ikinci tərəfdə qrammatik məna üstün olur.

‹Müasir  Azərbaycan dili› kitabında isə  sabit söz birləşmələrinin mürəkkəb fellərə aid olmasının doğru olmadığı haqqında belə dəlil gətirilir.                                                                                                

“Müasir Azərbaycan dili” kitabında isə sabit söz birləşmələrinin mürəkkəb fellərə aid olmasının doğru olmadığı haqqında belə dəlil gətirilir;

      1.Mürəkkəb sözün hər iki tərəfi fel olmalıdır.Bunlar müstəqil və konkret mənaya malik olmalıdır.

     2.Mürəkkəb fellərdən fərqli olaraq, ad+fel sabit söz birləşmələri sintaktik yolla əmələ gətirilir.Mürəkkəb fellərin arasında heç bir sintaktik əlaqə yoxdur.

     3.Mürəkkəb fellər bir vurğu ilə birləşməyib, hər bir söz öz vurğusunu saxlayır.

Fellə idi və ya isimdən ibarət olan formalar uzun müddət mürəkkəb fel hesab edilmişdir. Mürəkkəb fellərin ikinci komponenti birləşmədən xaricdə müstəqil (ya yarımmüstəqil) mənaya malik fellərdən ibarət olur. İdi,imişin nə ayrılıqda, nə də müəyyən sözlərlə işləndikdə müstəqil ( eləcə də yarımmüstəqil) mənası yoxdur.Ola bilsin ki, dilimizin müəyyən mərhələsində həqiqətən bunlar müstəqil mənalı fellər olmuşdur.Müasir vəziyyətdə bunlar bağlama vəzifəsində çıxış edir, yəni nitq hissələrinə qoşularaq onları keçmiş zamanla bağlamaqla bərabər,həm də modallıq kateqoriyasına məxsus  çətinlik və ya qeyri-çətinlik mənalarını ifadə edir.Bunlar fellərlə işləndikdə zaman və şəxs formaları yaradır və yanaşdığı nitq hissəsi ilə birlikdə yeni leksem əmələ gətirir.M.Hüseynzadə isə bu ünsürləri felin forma və növləri ilə birləşəndə mürəkkəb fel sayır. Məs: gələsi imiş.

Cümlənin sözə çevrilməsi ilə düzələn mürəkkəb sözlər barədə də Azərbaycan dilçiləri müxtəlif mülahizələr söyləmiş,müəyyən qənaətlərə gəlmişlər.Cümlə sözə nəinki felin daşlaşması,həm də bütün cümlənin substantivləşməsi prosesi gedir.Məs.;topaldıqaç,papaqaldıqaç.Sintaktik mürəkkəb sözlər sintaktik qrupların sıx qovuşması nəticəsində əmələ gəlir.Bəzi türkoloqlar türk dillərindən cümlələr də mürəkkəb sözlərin əmələ gəldiyini göstərir.Bu kimi mürəkkəb sözlər mübtəda ilə xəbərin (bəzən də tamamlığın) birləşməsindən düzəlir və müəyyən xüsusiyyətlərə malikdir.Bu mürəkkəb sözlər tam sintaktik üsulla düzəlir.Cümlədən əmələ gələn mürəkkəb sözlər məcazi və həqiqi mənada işlənib müxtəlif semantikaya malik olur.Bu sözlərin bir qismi müəyyən anlayış, fikri bildirir. Məs.; qurşaqtutdu, üzünsüzmətdi.

N.Xudiyev  “ Azərbaycan ədəbi dilinin lüğət tərkibinin inkişafı kitabında qeyd edir ki, 1940-cı ildən sonrakı dövrlərdə Azərbaycan ədəbi dilinin səciyyələrindən, xüsusiyyətlərindən biri də əlavəli mürəkkəb sözlərin yaranmasıdır. Müəllif göstərir ki,əlavəli mürəkkəb sözlər də bir qayda olaraq müxtəlif fəaliyyət sahələrinin inteqrasiyasına aid anlayışlar öz əksini tapır.İnsanın əməli fəaliyyəti ilə əlaqədar yeni sahələrin yaranması əlavəli mürəkkəb sözlərin yeni tiplərinin meydana gəlməsini şərtləndirir.”

Bütun bura qədər göstərdiklərimizdən də aydın olur ki,Azərbaycan dilçiliyində mürəkkəb sözlər probleminə bir çox araşdırmalar həsr olunsa da, bu sahədə hələ də dəqiqləşdirməyə ehtiyac duyulan məsələlər qalmaqdadır.Məhz ona görə də gələcəkdə bu mövzuda aparılacaq araşdırmalar labüddür.

 

Ədəbiyyat siyahısı

1.S.Cəfərov. Müasir Azərbaycan dili

2.Yenə orada

3.M.Adilov . Müasir Azərbaycan dilində mürəkkəb sözlər

4.Ə.Səfərova. “Müasir Azərbaycan dilində mürəkkəb sözlərin semantik təsnifi” dissertasiyasının avtoreferatı,səh.15

5.S.Qasımova. Əvəzlik.-“ Müasir Azərbaycan dilinin morfologiyası”,səh.80-87


Ismayılova Səbinə Vilayət qızı

İNGİLİS DİLİNDƏ FEİLİN TƏSRİFLƏNMƏYƏN FORMALARINDA ZAMAN KATEQORİYASI

Məlumdur ki, feili sistemin geniş şaxələnməsi və cümlənin qurulmasında feili formaların yerinə yetirdikləri mühüm rol nəticəsində feil ingilis dilinin qrammatik quruluşunda yer tutur. Müasir ingilis dilində feil güclü inkişaf etmiş sözdəyişmə və formadüzəltmə vasitələri sisteminə malikdir. Felin sözdəyişmə və sözdüzəltmə for­malarında rast gəlinən qrammatik kriteriyaları bunlardır: şəxs, kəmiyyət, növ, zaman, tərz və s. Zaman və ya zaman mənalı ingilis dilinin feilin formalar sistemi dörd qrupu özündə ehtiva edir: qeyri-müəyyən, davamedici, keçmiş və keçmiş davamedici.

Qrammatik feili zaman elə bir kateqoriyadır ki, həmin forma vasitəsilə bu və ya digər tərzdə feli forma verilmiş və danışıq anı ilə işarələnmiş proses arasındakı zaman münasibətləri müəyyən edilir. Danışıq anı, yəni obyektiv zamanın müəyyən anı zamanın qrammatik işarələn­məsində çıxış nöqtəsidir. Bu an əksər hallarda “indiki zaman”, “indi”, “bu dəqiqə” və s. kimi müəyyən edilir. O.Musayevə görə, “zaman kateqoriyası feilin ifadə etdiyi hərəkətin vaxta münasibətini bildirir: hərəkət hal-hazırda icra olunur, keçmişdə baş verib, yaxud gələcəkdə icra ediləcək” (1, s. 138).

A.İ.Smirnitskinin qənaətinə görə, feildə qrammatik zaman kateqoriyası hərəkətin danışıq anına münasibətini verir (2). Zaman kateqoriyası zamanın materi­yanın mövcudluq forması kimi müəyyən edilməsidir. Buna uyğun olaraq feil keçmiş, indiki və gələcək zaman formalarına malikdir. Müasir ingilis dilində zaman kateqoriyası, hər şeydən əvvəl, indiki və keçmiş zaman formalarında qeydə alınır, çünki bu zaman formaları sintetikdir (müq. et: “wants” (istəyir), “sees” (görür) - “wanted” (istədi), “saw” (gördü). Tarixi baxımdan zaman kateqoriyası məhz həmin zamanların qarşılaşmasına əsaslanır. 

İngilis dilində gələcək zaman kateqoriyası bir qayda olaraq analitikdir, bəzi modal feillərdə isə, məsələn, “can” (bacaqmaq) “ may” (bacarmaq) ümumiyyətlə yoxdur. Gələcək zamandan bəhs etdikdə, qeyd etmək lazımdır ki, gələcək zamanla indiki və keçmiş zaman formaları arasında fərqlər mövcuddur. Əsas fərq isə ondan ibarətdir ki, gələcək zaman adətən modallıqla əlaqəlidir və buna görə də reallaşmamış nəyisə təmsil edir. Bu fərqi dərinləşdirən amil isə gələcək zamanın yaranma­sında modal xarakterli feillərin istifadə olunmasıdır. Məsələn, “shall” (Azərbaycan dilində feilin vacib formasının qrammatik göstəriciləri olan “-malı, -məli” morfem­lərinə uyğun gəli), “will” (istəyirəm). Linqvistik irsdəki “ingilis dilində obyektiv gələcək zaman forması yoxdur, belə ki gələcək zaman formaları həmişə modal xarakterlidir” müddəası müasir ingilis dilində zaman kateqoriyası sistemini indiki və keçmiş zaman formalarından ibarət kimi götürülməsi fikrinə səbəb olmuşdur. Görkəmli anqlist A.İ.Smirnitski bu müddəa ilə razılaşmır və bu qənaətinin gerçək dil faktlarına əsaslanmadığını qeyd edir. Müəllifə görə, ingilis dilində aşağıdakı /It will rain// (Yağış yağacaq) cümləsinə modallıq çaları xas deyildir.  Hərçənd ki, kontekst çərçivəsində modallıq çaları yarana bilər (əgər həmin söyləmin - /It will rain// tələffüzü zamanı “yağışın yağmağa hazırlaşdığı nəzərdə tutulursa) (2).

Lakin əsas fakt ondan ibarətdir ki, ingilis dilində gələcək zaman forması əksər hallarda obyektiv zaman ifadə edir və modallıq çaları ilə əlaqədə olmur. A.İ.Smir­nit­ski müasir ingilis dilində “zaman” kateqoriyasının say çoxluğunun fərqləndirilməsinə də öz mövqeyini bildirir. Müəllif  hesab edir ki, bu müxtəliflilik, ilk növbədə, indiki - keçmiş - gələcək zaman formalarının adlarındakı fərqlilikdən qaynaqlanır. Məsələni qəlizləşdirən məqam, bir tərəfdən, “ümumi” (common) və davamedici (continuous) zamanların fərqləndirilməsi, digər tərəfdən, perfekt-qeyri-perfekt zamanların fərqləndirilməsindən ibarətdir. Bu yolla “indiki qeyri müəyyən,”, (rains), “indiki bitmiş davamedici” (has been raining) və s. yaranır və beləliklə, biz bir-birilə kəsişən və birləşməyə girən üç müxtəlif qrammatik kateqoriyalar əldə edirik (2).

Əlavə etmək lazımdır ki, keçmişə nəzərən gələcək zaman (the Future in the Past) xüsusi keyfiyyətdə, dördüncü zaman formasında çıxış edə bilər, məsələn, (would rain; would see və s). Gerçəklik ondan ibarətdir ki, bu forma digər formalara müvafiq olaraq dəyişməyə qabildir (would rain, would be raining, would have rained, would have been raining və s.). Bütün hallarda keçmişə nəzərən gələcək zaman forması modal törəmələrlə “should/would” tam üst-üstə düşür və adətən şərt şəkli adlandırılır. Məsələn, /I thought it would rain// (Mən fikirləşirdim ki, yağış yağacaq); /I think it would rain, if it were not so windy// (Mən fikirləşirəm ki, əgər belə külək olmasaydı, yağış yağardı). V.İ.Jiqadlo, İ.P.İvanova, İ.İ.İofis feilin bu zaman formasını “asılı gələcək zaman” forması kimi adlandırırlar (3). Onların ümumi qənaətinə görə, asılı gələcək zaman formasında hərəkətin danışıq anından sonra baş verəcəyini bildirir. Onun əsas işlədilmə sahəsi isə tabeli mürəkkəb cümlələr hesab olunur.  Məsələn, /He was sure that he would refuse the cigarette// (O əmin idi ki, o siqaretə etiraz edəcək.). M.Bloxun qeyd etdiyi kimi, “Zaman kateqoriyası felin şəxsli formasının zaman fərqləndirilməsi ifadə edən ən vacib qrammatik kateqoriyadır. Zaman kateqoriyası ayrı-ayrı alimlər tərəfindən müxtəlif şəkildə şərh edilir. Beləliklə, ənənəvi dilçilikdə qrammatik zaman üç formada – keçmiş, indiki, gələcək zaman formalarının ardıcıllıqlarından ibarət kimi şərh edilir. Xətti ardıcıllıqlı sxemində gələcək keçmiş zaman (Будущее в прошлом) daxil deyildir, deməli, bu sistem yarımçıqdır və bütün linqvistik məlumatı əhatə etmir”  (4, s. 167-170).

K.Mer və C.Liç təsdiq edirlər ki, hazırda ingilis dilinin strukturunda əhəmiyyətli dəyişmələr baş verir (5). Söhbət davamedici zaman formasının bütün feil paradiqminə sirayət etməsindən gedir. Bu onunla izah olunur ki, davamedici zamanın qrammatikləşməsi prosesi hələ də başa çatmama­sındadır. O da məlumdur ki, davamedici zaman formaları sadə və keçmiş zaman formaları ilə müqayisədə sonra yaranmışdır. Qrammatikləşmə prosesi yalnız yeni qrammatik formaların yaranmasını deyil, həm də qrammatik birləşmələrin sabit modellərinin inkişafını da əhatə edir.

Davamedici zamanın qrammatikləşməsindən bəhs edərkən müasir ingilis dilində onların müxtəlif formalarının işlənməsinin tezliyinin artmasını deyil, həm də həmin zaman formasındakı feili konstruksiyaların da işləkliyinin çoxalmasını qeyd etmək lazımdır. Burada söhbət, hər şeydən əvvəl, davamedici zaman formasında olan infinitivlərdən gedir. Qeyd edək ki, infinitiv  feilin təsriflənməyən forması, onun müstəqil zaman forması yoxdur.

Lakin ingilis dilində növ və zaman formalarının fərqləndirilməsi hələ də mübahisəlidir. Feilin iki qrammatik növü vardır - bitmiş və bitməmiş. Bununla bərabər, xarici dilçilər ingilis dilində feilin üç zaman formasının və dörd növünün olmasını iddia edirlər. Beləliklə, xarici ölkə dilçilərinin baxışlarına uyğun olaraq “infinitivin forma və növlərinin” adlandırılması daha məqsədəuyğundur. Lonqman nəşrinin qrammatikasında infinitivin altı forması verilir (6).

Cədvəl.

İnfinitivin formaları

forma

qeyri-müəyyən (sadə)

Davamedici

bitmiş

bitmiş davamedici

 

məlum növ

to be

to be doing

to have done

to have been doing

məchul növ

to be done

məchul növü yoxdur

to have been done

Məchul növü yoxdur

 

S.Mufvne hesab edir ki, dinamik feillərin davamedici forması vəziyyət bildirən feillərin formasından fərqlənir (7).

 Dinamik feillərin sadə formaları ilə işarələnən hadisələr adətən zamana görə davam etməyən hərəkətləri ifadə edirlər. Dinamik feillərin davamedici formaları daha uzun sürən hərəkətləri ifadə edir və situasiyanın təsviri mənasına malik olurlar.  Məsələn, /Nancy is writing a letter// (Nənsi məktub yazır.).

Vəziyyət bildirən feillər, əksinə, sadə zaman formasında qeyri-müəyyən davamedici hərəkət bildirirlər. Bu feillərin leksik mənası situasiyanın təsvirinə aiddir, hərəkətin başlanğıcı və sonu məlum deyil. Məsələn, /Tom is living with us// (Tom bizimlə yaşayır).

Felin şəxssiz formalarına adətən feli sifət, cerund və infinitiv aid edilir. O.Musayev də ingilis dilində feilin üç şəxssiz formasının “məsdər, feili sifət, cerund” olduğunu yazır (1, s. 229). O.Musayev yazır ki, “feilin şəxsli formalarından fərqli olaraq, onun şəxssiz formalarına xas olan zaman məfhumu mütləq deyil, nisbidir. Başqa sözlə desək, feilin şəxssiz formalarının zamanı indiyə, keçmişə və gələcəyə aid olduğunu deyil, onun (feilin şəxssiz formaları ilə ifadə olunan hərəkətin) zamanca feilin şəxsli forması ilə ifadə edilən hərəkətdən əvvəl və ya eyni vaxtda icra olun­duğunu göstərir” (1, s. 229). Müəllif aşağıdakı nümunələrə istinad edir:  /While reading the article I found some misprints// (Məktub yazarkən mən bir neçə çap səhvinə rast gəldim) cümləsində feilin şəxssiz formasına xas olan zaman göstərir ki, onun bildirdiyi hərəkət (oxuma hərəkəti) feilin şəxsli formasının (found) ifadə etdiyi hərəkətlə (səhv tapmaq hərəkəti ilə) eyni vaxtda baş vermişdir. /Having written the letter, I went to post it// (Məktubu yazandan sonra mən onu yola salmağa getdim) cümləsində isə feilin şəxssiz formasının /having written/ malik olduğu zaman göstərir ki, feilin şəxssiz formasının bildirdiyi hərəkət (məktub yazmaq hərəkəti), şəxsli formanın ifadə etdiyi hərəkətdən (məktubu yola salmaq hərəkətindən) əvvəl icra edilmişdir. 

V.N.Jiqadlo qeyd edir ki, (3, s. 152), cerundun formaları müstəqil zaman mənasına malik deyillər, lakin keçmiş, indiki və gələcək zamanlarda hərəkət ifadə edə bilirlər, yəni feilin digər şəxssiz formaları kimi onların da zamanı nisbidir.  Bu zaman qeyd etmək lazımdır ki, gələcək zamanda baş verəcək hərəkəti ifadə etmək cerund üçün daha adidir, nəinki feili sifət üçün, lakin infinitivlə müqayisədə bu vəziyyət tam əksinədir. Cerundun qeyri-müəəyən formaları “reading, being read” əsasən xəbərdə ifadə olunan hərəkətlə eynizamanlı hərəkəti bildirir və bundan asılı olaraq keçmiş və ya gələcək zamanlara aid olur.  Məsələn,

/He insists on my telling the whole story// (O, mənim bütün hekayəni danışmağımı təkid edir).

/He insisted on my telling the whole story// (O, mənim bütün hekayəni danışmağımı təkid etdi).

/He will insist on my telling the whole story// (O, mənim bütün hekayəni danışmağımı təkid edəcək).

Bunula yanaşı, cerundun qeyri-müəyyən formasında ifadə olunan zaman xəbərdə ifadə olunan zamandan fərqlənə də bilər. Belə halda hərəkətin zamanına müvafiq zərflər və ya feli-xəbərin semantikası işarə edir. Məsələn,

/But in spite of this I remember then wandering at my uncle’s// (Amma buna baxmayaraq onda mən əmimgildə dolaşdığımı xatırlayıram)

/I object to going there// (Ora getməyə etiraz edirəm)

İnfinitivin keçmiş forması xəbərlə ifadə olunan hərəkətdən əvvəlki hərəkəti bildirir: /Miss Pecksniff had quite the air of having taken the unhappy// (Xanım Peksnifin olduqca bədbəxt olduğunu göstərən bir atmosfer var idi). 

Xəbərlə ifadə olunan hərəkəti qabaqlayan zaman forması həm də cerundun qeyri-müəyyən zaman formasının “on” (upon) və “after” sözönlərilə olan birləşmələrlə də ifadə oluna bilər. Məsələn, /At once on arriving at the little hostel, Gino went to see her // (Kiçik yataqxanaya gələn kimi Gino onu görməyə getdi)

B.A.İliş (8, s. 218) qeyd edir ki, cerundda da zaman kateqoriyası feili sifətlərdə olduğu kimi nisbi məna daşıyır. Məsələn, /No one could pass in or out without being seen// (Keç kim görünmədən içəri girib çıxa bilməzdi) və ya /She walked without turning her head // (O başını döndərmədən gəzirdi)

Keçmiş zaman cerundu feilin şəxsli formasında ifadə olunan hərəkətdən əvvəlki zamanı ifadə edir. Məsələn, /She denies having spoken with him// (O onunla danışdığını danır), /She was ashamed of having shown even slightest irritation// (O hətta ən yüngül tərəddüd belə göstərmiş olduğundan utanırdı).

Lakin bitmiş zaman heç də həmişə keçmiş zaman cerundu ilə deyil, həm də qeyri-müəyyən cerundla da ifadə olunur. Buna adətən “to remember” (xatırlamaq), “to excuse” (üzr istəmək), “to forgive” (bağışlamaq), “to thank” (təşəkkür etmək) və s. feillərindən və “on” (upon), “after”, “without” və s. sözönlərindən sonra rast gəlmək olar. Məsələn, /You must excuse my not answering you before// (Sizə daha öncə cavab vermədiyimə görə məni bağışlamalısınız), /I thank you for accepting me just now// (Məni indi qəbul etdiyiniz üçün təşəkküt edirəm).

Bəzi bədii əsərlərdə irəlidə sadlanan feillər və sözönlərindən sonra keçmiş za­man cerundunun işlədilməsi hallarına da rast gəlmək olar. Məsələn, /He did remem­ber having been in that room// (O həmin otaqda olduğunu xatırlayır), /They parted at the without having spoken to each other again// (Onlar yenidən bir-birlərilə danış­madan qapının qabağında ayrıldılar).

Deməli, cerund da məsdər və feli sifət kimi müstəqil zaman formasına malik deyil, lakin indiki, keçmiş və gələcək zamanlara hərəkət ifadə edə bilər, cerundun qeyri-müəyyən forması xəbərlə ifadə olunan birdəfəlik hərəkəti işarə edir və bundan asılı olaraq indiki və ya gələcək zamanlara aid olurlar, xəbərlə ifadə olunan hərəkəti qabaqlama cerundun qeyri-müəyyən formasının “on” (upon) və “after” sözönləri ilə birləşmələrilə yarana bilər.

B.N.Jiqadlonun qeyd etdiyi (3, s. 145) feili sifətlərdə zaman kateqoriyası qeyri-müəyyən və keçmiş zaman formasında ifadə olunur. Bu formaların olmasına baxmayaraq, bir qayda olaraq tabeli sintaktik funksiyada işlədilməsi səbəbindən feili sifət nadir hallarda müstəqil zaman mənasında çıxış edir. Feili sifət adətən asılı zaman formasına malik olur. Bəs feili sifətin mənası necə müəyyən edilir? Feili sifət I, feili sifət II olduğu kimi, zaman mənası özünün təyin funksiyasında onun xəbərlə və ya zaman zərfliyi ilə qarşılıqlı münasibətində müəyyən edilir.   

Feili sifətlər üçün səciyyəvi olan asılı zaman mənası müəyyən zaman mənası ilə assosiasiya yaradan ənənəvi adlardan “indiki və keçmiş zaman feili sifətləri”ndən (Present və Past Participle),  imtina etməyə məcbur edir. Xəbərdəki hərəkətlə eyni zamanda baş verən hərəkətdə  özünü göstərən əlaməti bildirən feili sifət I və II indiki zamana, məsələn, /He may sit down and make a sketch of an anchor showing its various details in proper proportion// (O oturub saatlarla lövbərin xüsusi propor­siyalarda müxtəlif detallarını əks etdirən eskizlər çəkə bilər) və ya keçmiş zamana, məsələn, /He sat down and made a sketch of an anchor showing its various details in proper proportion// (O oturub saatlarla lövbərin xüsusi proporsiyalarda müxtəlif detallarını əks etdirən eskizlər çəkə bilərdi) və ya həmin predmetə xas olan daimi əlaməti ifadə edə bilər. Sonuncu halda feili sifət həm də gələcək zamanda olan xəbərlə də əlaqələndirilə bilər. Zaman zərfliyi xəbərdə ifadə olunan hərəkətdən asılı olmadan, amma onunla qarşılıqlı münasibətdə feili sifətin zaman mənasını təyin edə bilər. Məsələn, /The trees of this forest now densely planted// (Bu meşənin ağacları indi çıx əkilmişdir)

Passiv feili sifət I, feili sifət II fərqli olaraq, xəbərlə eyni zamanlı hərəkəti bildirir. Məsələn, /…but fortunately for the investigation being conducted at present such discrepancies are of no importance//

Feili sifət I və II müstəqil zaman formasında işlədilməsində onların ifadə etdikləri və hərəkətin əlaməti kimi təsəvvür olunan zaman mənası danışıq anı ilə əlaqələndirilə bilər. Bu halda feili sifət I indiki zamana aid olan hərəkətdə özünü göstərən əlamət, feili sifət II isə keçmiş zamana aid olan hərəkəti bildirir. Müqayisə üçün feili sifətlərin təyini qrupların tərkibində mübtədaya aid olan işlənmələrini misal gətirmək olar. Məsələn,  /The dog lying near the window got the prize last year// (Pəncərənin yanına uzanan it keçən il priz aldı) və ya /The picture bought at the show is hanging in my room// (Sərgidən alınan şəkil mənim otağımdan asılıdır).

Lakin bu cür işlənmələrə tez-tez rast gəlinmir. Feili sifət I təyin kimi işlədilməsində zaman mənası onun yarandığı feil növünün xarakterindən asılıdır. Qeyri-müəyyən feillərdən yaranmış feili sifətin zamanı cümlədə xəbərin zamanı ilə eyni olur. Məsələn, /Walking along the river at a village, Gino Santangelo said to Maria …// (Kənddə çay boyunca gəzərkən, Gino Santanqelo Mariyaya dedi ...)

Hədd bildirən və ikili növlü feillərdən yaranan feili sifətin zaman mənası cümlədə xəbərin ifadə etdiyi zamandan əvvəlki zamanı işarələyir. Məsələn, 

/…and Christian gathering her things led the way// (… və Kristian əşyalarını toplayaraq yola düzəldi).

/…then running to the dog he seized him by the collar// (… sonar itə tərəf qaçaraq o, onun xaltasından tutdu) amma /While running to the dog he didn’t stop crying// (İtə tərəf qaçaraq o ağlamağını saxlaya bilmədi).

Əgər feili sifət hədd bildirən və ikili növ xarakterli feillərdən törəmişsə, onda keçmiş zaman feili sifəti cümlənin xəbərində baş verən zamandan əvvəl baş verən hərəkət mənasını ifadə edir. Məsələn, /…his two grandchildren … looked at him silently, never having seen so old man// (… onun iki nəvəsi … sakitcə ona baxdılar, heç belə yaşlı adam görməmişdilər).

Amma, feili sifət sürəkli feillərdən törəmişsə, davamedici zaman forması da mümkündür. Məsələn, /Having sat, poor soul, long by the bedside of Genry … she had acquired the habit, and… // (

Bu cəhətləri nəzərə alan B.A.İliş qeyd edir ki, (8, s. 221) felili sifətlərdə zaman kateqoriyası feilin digər şəxssiz formalarında olduğu kimi, mütləq yox, nisbi məna daşıyır. Feili sifət I aktiv və passiv qeyri-müəyyən formalarında adətən felin şəxsli formasında ifadə olunan zamana uyğun zaman mənası ifadə edir və feilin şəxsli formasının zamnınından asılı olaraq feili sifət indiki, gələcək və keçmiş zamanlara aid ola bilər. Məsələn,

/When reading the book, one can’t help laughing// (Kitabı oxuyanda heç kim gülməyini saxlaya bilmir).

/When reading the book, one couldn’t help laughing//(Kitabı oxuyanda heç kim gülməyini saxlaya bilmirdi).

/When reading the book, you wil roar with laughter// (Kitabı oxuyanda gülməkdən ürəyin gedəcək).

/Being left alone, they kept silence for some time// (Evdə tək qalanda onlar bir müddət sakit qaldılar).

Bəzən də qeyri-müəyyən feili sifət I müəyyən zamana aid olan hərəkəti bildirir. Məsələn, /The last turning had brought them into the high-road leading to the town//.

Feili sifət I keçmiş zamanın aktiv və passiv feilin şəxsli formasının ifadə etdiyi zamandan əvvəl baş verən zaman mənasını ifadə edir. Məsələn, /They were, indeed, old friends, having been at school together// (Onlar həqiqətən köhnə dostlar idilər, birlikdə məktəbdə oxumuşdular).

Qeyd etmək lazımdır ki, əvvəl baş verən hərəkətlər keçmiş zaman feili sifət I ifadə olunmur. Hərəkət və hissi qavrayış bildirən feillərdən, məsələn, “to see, to hear, to come, to arrive, to seize, to look, to turn” və b. qeyri-müəyyən feili sifət I hətta hərəkətin əvvəlcədən baş verildiyi təxmin edildikdə də istifadə edilir. Məsələn, /Turning down an obscure street and entering an obscurer lane, he went to a shop// (Naməlum küçəni dönüb, naməlum döngəyə daxil olub, o, mağazaya getdi).

Feili sifət II zaman kateqoriyasına malik deyil və yalnız feilin şəxsli formasının ifadə etdiyi hərəkətlə eyni zamanda və ondan əvvəl baş verdiyini bildirən yalnız bir forması vardır; sonuncu daha geniş yayılmışdır. Məsələn, /His sisters eyes fixed on him, he obliged them at last to look at Fleur// (bacısının gözləri ona zillənmiş halda, o onları nəhayət ki, Fleura baxmağa məcbur etdi).

Yalnız bəzi hallarda feili sifət II müəyyən zamana aid olan hərəkəti bildirir. Məsələn, /He is a man loved and admired by everybody// (O hamı tərəfindən sevilən və heyran olunan adamdır).

Deyilənləri aşağdakı kimi ümumiləşdirmək olar: feili sifətlərdə zaman kateqoriyası qeyri-müəyyən və keçmiş zaman formalarında ifadə olunur, feili sifətlər, əsasən, asılı zaman ifadə edirlər, passiv formada olan feili sifət I, feili sifət II fərqli olaraq, cümlənin xəbərində ifadə olunan hərəkətlə eyni zamanda cərəyan edən zamanı bildirir, təyin vəzifəsində işlədilərkən feili sifət I zaman mənası onun yarandığı feilin növünün xarakterindən asılıdır və s.

 

Ədəbiyyat

  1. Musayev O. İngilis dilinin qrammatikası. -Bakı: “Qismət”, 2007 
  2. Смирницкий А.И.. Морфология английского языка. -М.: 1959    
  3. Жигадло В.Н., Иванова И.П., Иофик Л.Л. Современный английский язык. (Теорети­чес­кий курс грамматики). М.: 1956;  Жигадло В.Н., Иванова И.П., Иофик Л.Л. Современный английский язык» – М.: 2006
  4. Blokh М.Y. «Theoretical English Grammar» - М.:  2004
  5. Mair Ch. Current Changes in English Syntax /Ch. Mair, G.Leech //The Handbook of English Linguistics /B.Arts and A.McMahon. -Oxford: Blackwell, 2006
  6. Biber D. Longman Grammar of Spoken and Written English /D.Biber,  S.Johansson, G.Leech, S.Conrad, E.Finegan. -Upper Saddle River, USA: Pearson Education, 2003.
  7. Mufwene, Salikoko S., Stativity and the Progressive, IndianaUniv. Linguistics Club, 1984.
  8. Ильиш Б.А. Строй современного английского языка. – Л: 1971.
  9. Хаймович Б.С.,  Роговская Б.И. Теоретическая грамматика английского языка. М.: 1967.
  10. Иванова И.П., Бурлакова В.В., Почепцов Г.Г. Теоретическая грамм­матика современная английского языка. - М: 1981.
  11.  Nuriyeva S.T. Cerund. Bakı, Təhsil, 2011.
  12. Cəfərova L.M., Hüseynov A.R., Mustafayeva S.B. və digərləri. English Grambridge. Baku, Science and Education, 2011.

 

Açar sözlər: infinitiv, feil, zaman, təsriflənməyən, indiki zaman, gələcək zaman, kemiş zaman

Key words: infinitive, verb, tense, non-finite, the present tense, the future tense, the past tense

Ключевые слова: инфинитив, глагол, неспрягаемый, настоящее время, будущее время, прoшeдщее время

Категория времени в неспрягаемых формах английского глагола
Резюме

Данная статья посвящена изучению категории времени в неспряга­е­мых формах английского глагола. В ней рассматриваются основные подхо­ды по исследуемой проблеме. Приводятся многочисленные примеры из англий­ско­го языка, что повышает практическую эффективность исследования.  

 

THE TENSE CATEGORY IN THE NON-FINITE FORMS OF THE VERB IN ENGLSIH

Summary

The article deals with the category of tense in the non-finite forms of the verb. The article investigates the main opinions about the investigated problem. The numorous examples about the problem increase importance of the research work.

 

Rəyçi: dos.Abbas Abbasov

 


İsmayılova Zahidə Adil q.

FARS ƏDƏBİ DİLİNDƏ FELİ SİFƏTLƏRİN SUBSTANTİVLƏŞMƏSİNƏ GÖRƏ NÖVLƏRİ

Məlumdur ki, hər hansı bir nitq hissəsinə aid olan sözün isim sırasına keçməsi prosesi substantivləşmə, bu prosesə uğramış sözlər substantivləşmiş sözlər adlanır. Substantivləşmə maddi varlığa, materiyaya xas olan əlamətlərin maddi varlığı əvəz etməsi hadisəsinə deyilir. Daha doğrusu, əşyanın malik olduğu əlamət və keyfiyyətin biri qabarıq şəkildə nəzərə çarpdırılır və bu əlamət və ya keyfiyyətlər haqqında söhbət gedən əşyaya işarə edilir. Belə bir proses insan təfəkkürünün abstraktlaşdırma fəaliyyəti ilə sıx əlaqədardır. Çünki abstraktlaşdırmada da əşyanın malik olduğu xüsusiyyətlərin biri əsas götürülür. Lakin abstraktlaşdırmadan fərqli olaraq, substantivləşmə əlamət və ya keyfiyyətlə bağlıdır. Buna görə də substantivləşmə, əsas etibarı ilə, özünü sifət, say və feli sifətdə göstərir. Sifətin substantivləşmə hadisəsinin düzgün qiymətləndirilməməsi bu nitq hissəsi haqqında doğru olmayan fikirlərin meydana çıxmasına səbəb olur. Bəzi hallarda sifətin cümlənin istənilən üzvü vəzifəsində çıxış etmək qabiliyyətinə malik olduğu göstərilir.

Substantivləşmə hər hansı bir sözün nitqdə müəyyən şəraitdən asılı olaraq ismə məxsus məna xüsusiyyəti və forma əlamətlərini qəbul edərək, onun vəziyyətində çıxış etmə hadisəsidir. Substantivləşmə prosesində bir nitq hissəsi təmamilə başqa bir nitq hissəsinə, daha doğrusu ismə keçməyib, müvəqqəti olaraq ismin morfoloji əlamətlərini (kəmiyyət, mənsubiyyət və hal şəkilçiləri) qəbul etməklə əşyanın məzmununu əldə edib, ismin sintaktik vəzifəsində çıxış edir. Dillərin lüğət ehtiyatının zənginləşməsi prosesi əsas etibarilə iki istiqamət üzrə gedir. Bunlardan biri, həm də başlıcası dilin öz daxili imkanlar vasitəsilə yeni-yeni sözlərin yaranmasında öz əksini tapır. Digəri ilə qeyri-daxili imkanlar, yəni başqa dillərdən sözlər keçməsi, kalka yolu ilə söz “yaradılması” və s. vasitələrlə mümkün olur. Digər dillərdə olduğu kimi, fars ədəbi dilinin də lüğət ehtiyatının zənginləşməsində qeyd edilən həmin istiqamətlərdən xüsusən birincisi, yəni dilin öz daxili imkanları hesabına söz yaranması prosesi nəzər-diqqəti cəlb edir. Dilin lüğət tərkibinin zənginləşməsində və onun inkişafında fəaliyyət göstərən daxili imkanlar, əsas etibarilə morfoloji-sintaktik, leksik-sintaktik və leksik semantik vasitələrlə söz yaranmasından ibarətdir. (8; səh.41)

Məlum olduğu kimi, sözdüzəldici prefiks, infiks və suffikslərin iştirakı ilə düzələn bütün sözlər morfoloji üsulla yarananlardır. Morfoloji-sintaktik üsulla yaranan sözlər qrupuna bu və ya digər nitq hissələrindən keçən sözlər daxildir. Leksik-sintaktik üsulla yaranan sözlər qrupuna müstəqil məna kəsb edən iki sözün bitişməsi, qovuşması vasitəsilə düzələn sözlər daxildir. Leksik-semantik yolla yaranan sözlər isə öz ilkin mənalarından uzaqlaşan, yeni məna kəsb edən sözlər hesab edilir.

Adları çəkilən həmin daxili imkanlar ayrı-ayrı nitq hissələrində özlərini müxtəlif şəkillərdə göstərə bilir. Bu baxımdan fars dilindəki nitq hissələri və kateqoriyalardan hər biri birini söz yaradıcılığında özünə məxsus xüsusiyyətləri vardır. Belə xüsusiyyətlərdən bir qismi də feli sifətlərlə bağlıdır.

Əvvələn bunu qeyd etmək lazımdır ki, feli sifətlər öz-özlüyündə düzəltmə sözlər olub fellə müəyyən şəkilçilərin (feli sifət şəkilçilərinin) birləşməsindən əmələ gəlir. Bu yolla əmələ gələn feli sifətlər morfoloji üsul ilə söz yaradaraq dilin lüğət tərkibinin zənginləşməsində iştirak edirlər. Fars dilində feli sifətlər eyni zamanda morfoloji-sintaktik yolla (buna qrammatik yol da deyilir) söz yaradıcılığı prosesinin mənbələrindən birini təşkil edir. Başqa sözlə desək, feli sifətlər transformasiya hadisəsi nəticəsində başqa nitq hissələrinin leksik tərkibinin zənginləşməsində rol oynayır. (9 ; səh.8)

Substantivləşmə leksik-qrammatik prosesdir. Təkcə sifət, say və ya feli sifət deyil, digər qrammatik kateqoriyalardan olan sözlər də substantivləşə bilər. Bu prosesin mahiyyətini sözün formaca dəyişməsindən daha çox, onun müvafiq əlamətləri (substansiyaya məxsus əlamətləri) qəbul etməsi müəyyən edir.

Nitq hissələrinin substantivləşməsinin ümumi bir şərti yoxdur. Çünki hər söz kateqoriyasının özünə aid xüsusiyyətləri olduğu kimi, substantivləşmə şərtləri də az-çox fərqlidir.

Substantivləşmə son dərəcə mürəkkəb leksik-qrammatik bir hadisə olub təkcə hər hansı bir şərtlə bağlı şəkildə baş vermir. O leksik-morfoloji və sintaktik şərtlərin  kompleks şəkildə yerinə yetirilməsi şəraitində baş verə bilir. Feli sifət kateqoriyasının substantivləşməsi məsələsinə bir sıra əsərlər o cümlədən xüsusi dissertasiya həsr olunmuşdur. Həmin əsərlərdə feli sifətin substantivləşməsi barəsində söylənilmiş fikirlər müxtəlifdir. Belə ki, bir qrup dilçilər qeyd edirlər ki, feli sifət substantiv­ləş­diyi zaman felin xüsusiyyətlərini (zaman, növ, təsirlilik, təsirsizlik və s.) tamamilə itirir. (8; səh. 48)

Bəzi dilçilər isə bu fikrin əleyhinə mülahizələr yürüdərək göstərirlər ki, feli sifət çevrildikdən sonra felə məxsus xüsusiyyətlərini qismən itirir. Məsələn: M.F.Lukin yazır:

“Bəzi feli sifətlər ismə çevrildikdən sonra da feli idarə əlaqəsini saxlayırlar. Feli sifətin substantivləşməsi onun felə məxsus xüsusiyyətlərini məhv etmir”. (9; səh. 51)

Qeyd etmək lazımdır ki, müəllif substantivləşmiş feli sifətlərin özündə feilliyi, hərəkət məfhumunu və idarə xüsusiyyətlərini saxlamasına dair konkret bir misal verilir. Buna görə də onun bu müddəası inam yaratmır.

Prof. T.Z.Rüstəmova “Fars dilində feli sifət və feli sifət tərkibləri” adlı monoqrafiyasında bu dildə feli sifətlərin isimləşməsi prosesini araşdıraraq konkret faktlar əsasında şərh edilmişdir. Alim hər hansı bir nitq hissəsinə aid sözün ismə çevrilməsini, o cümlədən felə aid olan müxtəlif formalı sözlərin isimləşməsi hadisəsini dilçilikdə qəbul etdiyi kimi substantivləşmə hesab etmişdir. O, doğru olaraq belə bir nəticəyə gəlmişdir ki, fel nitq hissəsinə aid müxtəlif formalı sözlərin ismə çevrilməsi, substantivləşməsi, fars ədəbi dilində daxili imkanlar hesabına söz yaradılmasının ən fəal və geniş yayılmış vasitələrindəndir. (8; səh. 18)

Feli sifət felin xüsusi forması olub, istər özünün leksik-semantik mənasına, istərsə də morfoloji əlamətinə və sintaktik vəzifəsinə görə felin həm təsriflənən, həm də təsriflənməyən xüsusi formalarından (feli bağlama və məsdər) seçilir. Feli sifət felin təsrif olunmayan formalarındandır. O, fellə sifət arasında müştərək xarakterə malik­dir. Belə ki, feli sifət bir sıra xüsusiyyətlərinə, o cümlədən zaman kateqoriya­sına ma­lik olmasına, təsirli, təsirsiz xarakter daşımasına, növ kateqoriyasını qəbul etmə­sinə, ətrafına sözlər toplayaraq tərkib yarada bilməsinə və s. xüsusiyyətlərinə görə fellə müştərəkdir.

Əlamət bildirməsinə, dərəcə şəkilçisi qəbul etməsinə, təyin vəzifəsi daşımasına görə isə sifətlə şərikli xüsusiyyət daşıyır.

 Feli sifətin məhz belə ikili xüsusiyyətə malik olması onun qrammatik mövqeyinin müəyyənləşdirilməsi məsələsində mütəxəssislər arasında fikir ixtilafı yaratmışdır. Belə ki, bəziləri onu müstəqil nitq hissəsi hesab etmiş, bəziləri isə düzəltmə sifət hesab edərək sifətlər sırasına daxil etmişlər. (8; səh.85)

Fars ədəbi dilindəki feli sifətlər substantivləşməsinə görə bir neçə növə ayrılır:

Tam substantivləşən feli sifətlər. Məlum olduğu üzrə, belə substantivləşməyə rus dilçiliyi ədəbiyyatında “узуальная” və ya “устойчивая субстантивизация” deyilir. Nəzəri dilçilikdə isə sabit substantivləşmə deyilir.

Tam substantivləşən feli sifətlər elələrinə deyilir ki, onlar bir qayda olaraq feli sifət kimi işlənmirlər, həmişə və hər yerdə həm mətndən təcrid olunmuş şəkildə, həm də mətn daxilində isim kimi işlənirlər.

Belə isimləşmiş feli sifətlərə müasir fars dilindəki کرده - iş,گفته  - söz,باران –yağış və s. kimi sözləri misal göstərmək olar. (2; səh.10)

Müvəqqəti substantivləşən feli sifətlər. Belə feli sifətlər işlənmə yerlərindən asılı olaraq həm öz mənalarında (yəni feli sifət kimi), həm də isim kimi işlənə bilirlər. Rus dilçiliyi ədəbiyyatında belə substantivləşməyə “окказиональная” və ya “неустойчивая субстантивизация” deyilir. Bunlara qeyri-sabit və ya nisbi substantivləşmə də deyilir.

Deməli hər hansı bir feli sifətin yalnız konteksdən asılı olaraq isimləşməsi kontekstual substantivləşmədir.

Belə feli sifətlər, bir növ, feli sifətlərlə tam substantivləşməyə doğru gedən prosesdə müəyyən keçid mərhələsini təşkil edir. Bu cür feli sifətlərə نویسنده  - yazıçı, خواننده- oxuyan, oxucu,   گوینده - deyən, söyləyən; diktor ,  نماینده- göstərən, nümayəndə və s. kimi sözləri misal göstərmək olar.

Feli sifət kimi:          (10; səh.113)آینده برافتخار و سعادتمندی در انتظر تو خواهند بود .

/Bülbülün nəğməsi dağlara çatdı, yatmış çobanları oyatdı/

İsim kimi:    (6; səh.13)   . هر کسی راجع به آینده سخنی دلپزیر می گفت

/Hər kəs gələcək haqqında xoşa gələn söz deyirdi/

Hələ orta fars dilində substantivləşərək işlənən دانا /dana/ feli sifəti yeni fars dilində də yerindən asılı olaraq həm də öz qrammatik mənasında işlənir. Məsələn:

هر آنکس که گوید که دانا شدم                                                                                          

                                              (6; səh.1713)           بهر گونه علمی توانا شدم  

/Bilikli oldum deyən kimsə,

Elmin hər sahəsində qüdrətli oldum deyər/

Həm də substantivləşərək isim kimi işlənə bilir. Məsələn:

                                                       (6; səh.1761)   دانا داند و پرسد ، نادان نداند و نپرسد

/Alim bilər və soruşar,

Nadan bilməz və soruşmaz/

بیننده feli sifəti də buna misal ola bilər. Öz qrammatik mənasında:

ما شاهد این منظره، بیننده این محشر                                                                                 

                                                    (6; səh.1314) سوزنده از این اخگر افتاده در این طوفان

/Biz bu mənzərənin şahidi, bu məhşəri görənik, bu qığılcımlardan yanıb bu tufana düşmüşük /

Həm də (klassik fars dilində) isim kimi işlənmişdir. Məsələn:

نویسنده را دست گویا بود                                                                                               

                                                       (6; səh.1913) گل دانش از دلش بویا بود  

/Yazıçının deyən əli var idi,

Elm gülü ürəyində idi/

Elə feli sifətlər də vardır ki, onlar heç bir şəraitdə substantivləşə bilmirlər. Belə feli sifətlərə çox hallarda "ان"  şəkilçili, qismən də digər feli sifətlərdən misal göstərmək olar. Məsələn:دیدنی، گویا، خوانا، لرزان، خندان، دوان، گویان  و غیره 

                                                       (10; səh.41)منظره ای داخل اتاق هم جالب و دیدنی بود

/Otağın içərisindəki mənzərə də maraqlı və görməli idi/

(6; səh.1782)نادانسته را جستن محل است  -Bilinməyəni axtarmaq qeyri-mümkündür

Qısa feli sifətlərin isimləşməsi hadisəsi qabarıq şəkildə özünü göstərir. Bunlar məkan, peşə, sənət, alət bildirən sözlər kimi isimlər sırasına daxil olub, dilin lüğət tərkibinin zənginləşməsinə xidmət edirlər. Məsələn:

Alət bildirən isimlər: آبگردان ، آبپاش، قندشکن  və s.

Peşə, sənət bildirənlər:کتاب فروش ، نامه رسان ، کفش دوز  və s.

Yer, məkan bildirənlər:رهگذر -keçid yeri, راهرو -dəhliz, آبگیر -hovuz və s.

Bununla yanaşı, fars dilindəki feli sifətlərin bir qrupu yenidən müəyyən morfoloji əlamət qəbul edərək ismə çevrilirlər. Belə ki, bunlar ی-ye məsdəri (mücərrəd isimlər əmələ gətirən “ی” /i/ şəkilçisi) qəbul edərək ismə çevrilirlər. Məsələn:رانندگی، کتابفروشی، کفشدوزی، کوفتگی، دانائی، بینائی، دوندگی  və s. Qeyd etmək lazımdır ki, ی-ye məsdəri şəkilçisini bütün feli sifətlər deyil, yalnız ismə və ya sifətə çevrilə bilən feli sifətlər qəbul edə bilərlər.

              (10; səh. 151)همینطور هم بود   او همیشه می گفت من بهتر از آفا رانندگی میکنم، اتفاقاً

/O həmişə deyirdi, mən ağadan daha yaxşı sürücülük edirəm, təsadüfən elə bu cür də idi/

ی-ye məsdəri şəkilçisi qəbul edən bəzi qısa feli sifətlər yalnız mücərrəd anlayış bildirən isimlər deyil, həm də yer, məkan bildirən isimlər mənasını kəsb edir.    (10; səh. 147) Məsələn:کتاب فروشی  - kitab satışı; kitab satılan yer, mağaza

                            نان فروشی         - çörək satışı; çörək satılan yer, mağaza

Feli sifət + ی-ye məsdəri modeli üzrə isim düzəldilməsi hadisəsinin hələ orta fars dilində mövcud olmasını V.S.Rastarquyeva qeyd edərək “sayendəkıh” ismini misal göstərmişdir. (5; səh.33)

Deməli, feli sifətlərin istər morfoji üsulla, istərsə də qeyri-morfoloji üsulla ismə çevrilə bilməsi, bilavasitə fars dili söz yaradıcılığında iştirakı və bu dilin lüğət tərkibinin zənginləşməsinə xidmət etməsi deməkdir.

 

İstifadə edilmiş ədəbiyyat siyahısı

  1. Mirzəyev N. Azərbaycan dilində fel. Bakı: 1986, 459 s.
  2. Рубинчик Ю.А. Грамматика современного персидского литературного языка. Москва: 1401, 601 стр.
  3. Рустамова Т. Проблема лексико-грамматических особенностей  причастий и причастных оборотов в сопоставительство типологическом плане. Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора филалогических наук. Тбилиси: 1989, 183 стр.
  4. Смольяниновна М.И. Субстантивация в современном русском языке. Москва: 1970, 173 стр.
  5. حسن احمدی گیوی، حسن انوری. دستور زبان فارسی. ویرایش دوم، تهران: ١٣٧٤. ٢٠٥ ص   
  6. علی اکبر دهخدا، امثال و حکم. در چهار جلد، انتشارات امیر کبیر: ١٣٣٩  ١٩٩٣ ص.             
  7. محمد جواد شریعت، دستور زبان فارسی. تهران: ١٣٦٦ ٥٣١ ص.                                     
  8. میرزا علی اکبر خان، نامه زبان آموز . تهران: ١٣٢٦  ٣١٩ ص.                                       
  9. مصطفی رحیم زاده، بازیچه سرنوشت. تهران: ١٣٨٧ ١٧٣ ص.                                        
  10. نظامی گنجوی، شرفنامه. باکو: ١٩٤٧ ١٦٠٠ ص.                                                         

 

Резюме

Причастия в персидском литературном языке с точки зрения субстантивации делятся на три типа: полностью субстантивированные, временно субстантивированные и не поддающиеся этому процессу ни при каких условиях. Способность причастий превращаться в существительные, будь то морфологическим либо неморфологическим способом, обозначает нечто иное, как непосредственное участие в процессе словообразования и обогащения словарного состава языка.

 

Summary

Participles in the Persian literary language becoming substantivized is separated to this kinds : complete substantivization, temporary substantivization and which cannot become substantivized in any condition. Turn to the noun of the participles by morphological or non-morphological methods is serving to becoming rich of the composition of  the vocabulary of Persian language.

 

Ключевые слова: персидский литературный язык, причастие, субстантивация, полная субстантивация, временная субстантивация, несубстантивирующиеся ни при каких условиях

Key words: persian literary language, participle, complete substantivization, temporary substantivization, which cannot become substantivized in any condition


Mahmudova Leyla, Yəhyayev Adil

FARS DİLİNDƏ PREDİKATİVLİYİN İFADƏ VASİTƏLƏRİ

Cümlə sintaksisisn əsas problemidir. Nitqin əsas vahidi olan cümlənini tədqi­qi, sintaksisin əsas probleminin tədqiqi deməkdir.

Cümlənin ümdə vəzifəsi kommunikativlikdən, başqa sözlə desək, onun müəy­yən informasiya ifadə etməsindən ibarətdir. Məhz bu vəzifəsinə görə cümlə başqa sintaktik vahidlərdən fərqlənir. Digər sintaktik vahidlər – sözlər, söz birləş­mələri ancaq müəyyən şərait daxilində, konteksdə, dialoqda və yaxud mürəkkəb cüm­lə­nini tərkibində kommunikativ vəzifə daşıya bildikləri halda, cümlə bu vəzifə­nin, yəni kommunikativ vəzifənin öhdəsindən müstəqil olaraq gəlir. Təsadüfi deyil ki, qram­matikaya aid nəzər­dən keçirdiyimiz ədəbiyyatda sintaksisin əsasını cümlə haqqında təlim təşkil edir.

Buna görə də dilin cümlə bəhsinin öyrənilməsinin həm nəzəri, həm də praktik əhəmiyyəti vardır.

Mənşə etibarilə qohum olmayan dillərdə cümlənin qarşılıqlı müqayisə yolu ilə öyrənilməsi özü-özlüyündə müqayisə olunan hər bir dilin qrammatik quruluşunda mühüm olan cümlənin elmi araşdırılmasına xidmət etməklə yanaşı, müxtəlif dillərdə cümlənin təşkilində olan həm ümumi qanunauyğunluqların, həm də müqayisə olunan dillərdəki spesifik cəhətlərin aşkar edilməsi üçün zəruridir. Dillərdəki ümumi qanuna­uyğunluqlar ümumiyyətlə bütün dillərə aid olur.

Bununla yanaşı, hər bir dilə xas olan spesifik cəhətlər və qanunauyğunluqlar da vardır ki, onların tədqiq olunmasının ən münasib yolu dillərin qarşılıqlı müqayisə yolu ilə araşdırılmasıdır. Dillərin qrammatik quruluşundakı özünəməxsus cəhətlər, məhz dillərdəki qayda-qanunların müqayisəsi sayəsində aşkarlanır. Müqayisə yolu ilə bəzən dillərin qarşılıqlı təsiri nəticəsində yaranmış hallar da müəyyyən olunur, dildə bu və ya digər hadisənin hansı dilin təsiri ilə yarandığını müəyyən etmək olur.

Bu mülahizələri əsas götürərək biz fars dilində cümlənin bir növünü, yəni təktərkibli cümlələrin növləri problemini tədqiq etməyi və bu məsələnin Azərbaycan dilindəki vəziyyətinə də nəzər salmaqla fars və Azərbaycan dili faktlarını qarşılaş­dıraraq, onların oxşar və fərqli cəhətlərini göstərməyi qarşımıza məqsəd qoymuşuq.

Təktərkibli cümlələr dilin sintaksisində mühüm yeri tutur. Növ etibarilə özünün rəngarəngliyi ilə fərqlənən təktərkibli cümlələrdə hökmün subyektinin ifadə tərzi, cümlədəki baş üzvün qrammatik şəkli, baş üzvlə əlaqədar olan başqa cümlə üzvləri, cümlə tərkibindəki sözlərin qrammatik əlaqəsi və s. dilçilik baxımından  mühüm məsələlərdəndir.

Dilçilik tarixində sintaksisin əsas obyekti hesab olunan cümlə müxtəlif dilçilik məktəbinin nümayəndələri tərəfindən müxtəlif cür də anlaşılmışdır.

Müasir  dilçilikdə cümlə haqqındakı təlimdə A.A.Şaxmatovun adı ilə bağlı olan məntiqi-psixoloji məktəbin ənənələri hələ də güclü olaraq qalır. A.A.Şaxmatov cümləni psixoloji kommunikasiyanın sözlə ifadəsi hesab edirdi (13, 291).

Formal-qrammatik məktəbin nümayəndələri sintaksisin əsas predmetini söz birləşməsi hesab edir, cümləni də söz birləşməsinin bir növü sayırdılar.

Görkəmli rus dilçisi A.M.Peşkovski cümlənin təşkilində xəbərin rolunu xüsusi göstərirdisə də, cümlədə mütləq üzv kimi mübtədanı götürürdü (11, 34).

Rus dilçiləri Buslayev, İ.İ.Davıdov və A.A.Potebnya cümlənin təşkilində felin rolunu xüsusi qeyd edirdilər.

Akademik V.V.Vinoqradov cümlənin əsas əlaməti kimi intonasiya bitkinliyini və predikativliyi irəli sürür (5, 79).

Biz akademik V.V.Vinoqradovun bi fikrini qəbul edir və predikativliklə intonasiya bitkinliyini cümlənin əsas əlaməti sayırıq.

Dilçilikdə predikativlik haqqında müxtəlif rəylər vardır.

V.Q.Admoninin fikrincə, hökmün iki üzvü cümlədə mübtəda və xəbərdə öz əksini tapır (1, 139). Bəzi alimlər bi fikrin əksini söyləyir və göstərirlər ki, predika­tiv­liyi təkcə mübtəda-xəbər münasibəti ilə məhdud etmək doğru deyil, predikativlik cüm­­ləni üzvlərə ayırmadan bütövlükdə cümləyə xas ola bilir (8, 32). V.V.Vinoqra­do­vun fikrincə, cümlədə təsrif olunan felin təşkiledici rolu haqqında fikir ona görə çox yayılmışdır ki, felin şəxsli formalarında şəxs, zaman və şəkil kateqoriyaları əyani olaraq ifadə olunur. Sintaktik predikativlik də bu kateqoriyalarla əlaqədardır (5, 503).

T.T.Lomtev yazır ki, cümlədə predikativlik cümlədəki ayrı-ayrı sözlərin forması ilə deyil, onun bütün tərkibi ilə ifadə olunur. Predikativlik cümlənin qram­matik deyil, məntiqi xüsusiyyətidir (7, 30).

N.Y.Şvedova predikativliyi sintaktik zaman və obyektiv modallığın vəhdəti adlandırır (14, 9).

 İ.S.Valqina da bi fikrə şərik çıxaraq qeyd edir ki, cümlə modallığa və sintaktik zamana malikdir. Bu iki kateqoriya ayrılmaz şəkildə bir-birilə əlaqədardır və bu da predikativlik deməkdir (4, 18) .

A.V.Bondarkonun fikrincə isə predikativlik öz əksini sintaktik zaman və şəkil kateqoriyasında deyil, funksional semantik kateqoriyalar olan modallıq, temporallıq və personalllıq kateqoriyasında tapır. Mahiyyət etibarilə N. N. Prokonoviç də bu fikrə tərəfdar çıxaraq yazır ki, predikativlik modallıq, zaman və şəxs kateqoriyalarının məcmusu kimi anlaşılmalıdır (3, 14).

Q.L.Zolotova yazır ki, predikativlik cümlənini məzmununun real varlığa münasibətidir ki, o da modallıq, zaman və şəxs kateqoriyası ilə ifadə olunur. Bu da cümlənin struktur-semantik mərkəzini təşkil edən iki üzvü vasitəsilə həyata keçirilir. Təktərkibli cümlələrdə real varlığa münasibət bu mərkəzlərdən biri vasitəsilə reallaşır (7, 94).

A.N.Qvozdev predikativliyi cümlənini zəruri və spesifik əlaməti hesab edir (6, 6).

E.M.Qalkina–Fedorukun fikrincə, predikativlik zaman və şəxs kateqoriya­sıdır. O yazır: “Cümlənini qrammatik əsası zaman və şəxs kateqoriyasıdır...” . Predi­ka­tivliyi cümlənin məzmununun gerçəkliyə münasibəti kimi qəbul edən alimlərin fikri ilə razılaşmayaraq, o qeyd edir ki, belə alimlər qrammatik kateqoriyaları hök­mün məntiqi ünsürləri ilə qarışdırırlar (11, 257).

O.V.Sirotinina haqlı olaraq yazır: “Bizm dilçilik elmində predikativlik anla­yı­şı o qədər dumanlı və ziddiyyətlidir ki, ondan ümumiyyətlə qeyd-şərtsiz olaraq isti­fadə etmək praktik şəkildə mümkün deyil” (12, 85).

Beləliklə, mövcud ədəbiyyatı nəzərdən keçirdikdə məlum olur ki, predika­tivlik haqqında nəinki fikir birliyi yoxdur, hətta söylənmiş fikirlər çox halda daban-dabana ziddir.

Yuxarıda deyilmiş, habelə dilçilik ədəbiyyatında mövcud olan bir sıra müla­hizələri yekunlaşdırsaq, deməliyik ki, predikativlik cümlənin əsasını təşkil edir. Pre­dikativlik cümlədəki sözləri cümlə şəklinə salan əlamətlərin kompleksidir. Predika­tiv­liyin əsasını modallıq, zaman və şəxs kateqoriyası təşkil edir. Predikativliyin ifadə vasitələri hər şeydən əvvəl felin şəkil, zaman formaları və bir sıra yardımçı söz və hissəciklərdir.

Dillərdə predikativliyin əsas ifadə vasitələrindən birisi felin şəkilləri hesab olunur. Fel şəkillərin predikativliyin ifadəsində oynadığı rol cümlənin təşkilində feli əsas mərkəzə çevirir. Cümlədə fel olmadıqda predikativliyin ifadəsi intonasiyanın öhdəsinə düşür.

Cümlə yalnız gerçəklik haqqında informasiya ifadə etməklə məhdudlaşmır, cümlə vasitəsilə həm də söylənilən fikrin reallıq dərəcəsi bildirilir. Cümlədəki infor­masiyanın gerçəkliyə münasibəti hər şeydən əvvəl modallıq münasibətidir. Beləliklə, modallıq da cümlənin əsas əlaməti hesab olunur.

Modallığın ifadə vasitələri kimi adətən fel şəkilləri, modal sözlər və söz bir­ləş­mələri çıxış edir. Modallıq predikativliklə sıx bağlıdır, daha doğrusu, modallıq kate­qoriyası, xüsusilə obyektiv modallıq hissənin tama münasibəti kimi ümumi predikativliyə daxildir.

Beləliklə, cümlə qrammatik şəxs, zaman və şəkil kateqoriyalarına və bununla əlaqədar olaraq, modallıq kateqoriyasına malik olan sintaktik strukturdur.

Cümlənin məzmunundakı məlumatın gerçəkliyə münasibəti şəxs, zaman və şəkil formaları ilə ifadə olunur. Qrammatik şəxs, zaman və şəkil kateqoriyaları predikativlik  anlayışında birləşir.

Cümlə üçün predikativ özək zəruri miniumum sayılır. Belə özək cüttərkibli cümlələrdə hər iki baş üzv, təktərkiblillərdə isə yalnız bir baş üzvdür.

Cüttərkibli və təktərkibli cümlələrin qarşılaşdırılması akademik A.A.Şax­ma­tov tərəfindən kommunikativ-psixolloji aspektdə aparılmışdır. Onun fikrincə, təktər­kibli cüm­lələrdə psixoloji kommunikasiyanın subyekt və predikatının birləşməsi cüm­lənin va­hid baş üzvü ilə ifadə olunur. Akademik V.V.Vinoqradov yazır ki, A.A.Şax­matov tək­tərkibli cümlədəki baş üzvü gah cümlənin mübtədası, gah da xəbəri ilə eyniləşdirir (13, 72).

Cüttərkibli və təktərkibli cümlələrin hüdudunun müəyyənləşdirilməsi üçün edilən səylər sonralar bu məsələnin məntiqi planda izah olunması, yəni cümlənin məntiqi hökmə uyğun gəlməsi kimi anlaşılmağa başladı. Lakin təktərkibli cümlələr mahiyyətcə hökmün cütüzvlü olması ilə uyuşmurdu. Buna görə də bəzi müəlliflər cümlənin üzvlərə bölünməyən növləri olduğu qənaətinə gəldilər (11, 394).

Rus dilçiliyndə A.A.Potebnyanın əsərlərindən başlayaraq məntiqi-psixoloji cərəyanını tərəfdarları (məsələn, A.A.Şahmatov), formal məntiqi cərəyan nüməyən­dələri (məsələn, F.F.Fortunatov, M.N.Peterson, A.M.Peşkovski və s.) cüm­ləni onun əsas əlaməti olan xəbər vasitəsilə müəyyən etməyə çalışmışlar.

Dilçilik ədəbiyyatında xəbərin rolunun daim xüsusi qeyd olunması nəticə etibarilə xəbərin, xəbərlik kateqoriyasının və habelə predikativlik anlayışının getdikcə daha geniş mənada anlaşılmasına gətirib çıxartdı. Lakin predikativlik cümlənini struktur əsasını təşkil edən iki baş üzvün sintaktik əlaqəsi kimi başa düşüldüyü üçün təktərkibli cümlələri ya bir baş üzvün buraxılmış olduğu cümlə kimi, yaxud da A.A.Potebnyanın dediyi kimi, hər iki baş üzvün funksional olaraq bir üzv vasitəsilə ifadəsi şəklində izah etmək lazım gəlirdi. A.A.Şaxmatov və onun ardıcılları olan dilçilər məhz bu əqidədə idilər. Onların fikrincə, təktərkibli cümlələrdə olan yeganə baş üzvdə məntiqi hökmün həm subyekti, həm də predikatı əks olunur.  

Beləliklə, məntiqi hökmün cümləyə və hökm üzvlərinin cümlə üzvlərinə müna­sibətinə görə cümlələr iki əsas qrupa bölünür: hökmün hər iki üzvü, yəni sub­yekt və predikat cümlədə mübtəda və xəbər kimi öz əksini tapırsa, yəni cümlənin müs­təqil mübtədası və xəbəri varsa, belə cümlələr cüttərkibli cümlələr hesab olunur. Məsələn:

Dərs başlandı. Əli gəldi. Otağın qapısı açıqdır. Bələdiyyə darəsinin rəisi buradadır və s.

Hökmün hər iki üzvü cümlədə bir baş üzvlə yəni, ya mübtəda, ya da xəbər şəklində ifadə olunursa, belə cümlələr təktərkibli cümlə adlanır. Məsələn:

 Gülməyim gəlir. Deyirlər toy olacaq. Qaranlıq qarışır. Nə əkərsən, onu da biçərsən.

Burada birinci cümlədə mübtəda yoxdur. Onu təsəvvür də etmək olmur.

İkinci cümlə “Deyirlər” şəklində tabeli mürəkkəb cümlənini tərkib hissəsində xəbərdən ibarət olan cümlədir. Xəbərdəki şəxs şəkilçisi onu qeyri-müəyyən olan üçüncü şəxsin cəmi ilə əlaqələndirir.

Üçüncü cümlədə xəbər şəklində zaman ifadə olunur. Həmin cümlələrdə mübtədaya ehtiyac da hiss olunmur. Sonuncu cümlədə də mübtəda leksik vahidlə ifadə olunmamışdır. Lakin xəbərdəki şəxs şəkilçisi ikinci şəxsin təkinə işarə edirsə də, məzmunca həmin xəbəri bütün şəxslərə şamil etmək mümkündür. Şəxs anlayışı bu cümlədə ümumiləşmiş şəkildə ifadə olunmuşdur.

Beləliklə, həmin cümlələrdə hökmün hər iki üzvü cümlənin bir baş üzvü şəklində çıxış etmişdir.

Əlbəttə bu o demək deyildir ki, hökmün üzvləri ilə cümlənini üzvləri eyniyyət təşkil edir. Hökmün üzvləri cümlə üzvlərinə nisbətən daha geniş məna daşıyır. Hökmün subyekti yalnız mübtədanı deyil, eyni zamanda mübtəda qrupunu və ona aid olan izahedici sözlər qrupunu, predikat isə həm xəbəri, həm də xəbərə aid olan izahedici vahidləri ( tamamlıq və zərflikləri) də ehtiva edir.

Təktərkibli cümlələrdə iki baş üzvün bir baş üzv vasitəsilə ifadə olunması baş üzvlərdən birinin buraxılması demək deyildir. Təktərkibli cümlələrin ayrı-ayrı tiplərini nəzərdən keçirərəkən görəcəyimiz kimi, belə cümlələrdə bir baş üzvün (xəbərin ya da mübtədanın) olması, ikinci baş üzvün iştirak etməməsi həmin cümlələr üçün qrammatik normadır.

Cümlədə baş üzvlərdən birinin iştirak etməməsi təktərkibli cümlənini öz təbiətindən doğur. Onu bərpa etmək istəsən, ya bu mümkün olmur, ya da cümlə üslub, məna və qrammatik forma cəhətdən dəyişir.

Cümlənin əsas qrammatik əlaməti predikativlik və bitkin intonasiya olduğuna görə cüttərkibli və təktərkibli cümlələrin hüdudunu müəyyənləşdirilərkən bu əlamətlər də nəzərə alınmalı, başqa sözlə, bu iki növ cümlənin fərqini predikativliyin və intonasiyanın ifadə tərzi ilə izah etmək lazımdır. Aşağıdakı cümlələrə diqqət edək:

.تنهایی آفتاب سوز...در کام خشک خیابان یک آرزوست:آرزوی آب! (ب. علوی) تنهایی

 “Təklik. Qızmar günəş tənhalığı... Quru xiyabanın yalnız bir arzusu var: su arzusu”.

Buradakı birinci və ikinci cümlədə predmet və prosesin adı çəkilir, beləliklə də onun varlığı bildirilir. Hadisənin varlığı birinci cümlədə bir sözlə, ikincidə isə həmin sözün təyinlə birləşməsi ilə ifadə olunmuşdur. Lakin cümlələrin heç birisində predikativ münasibət qrammatik şəkildə öz ifadəsini tapmamışdır. Predikativ münasi­bə­tin ifadə olunmaması həmin cümlələrin qrammatik xüsusiyyətidir. Predikativ mü­na­sibətin ifadə olunmaması heç də predikativliyin olmaması demək deyildir. Predi­kativlik olmasa, ümumiyyətlə cümlə olmaz. Predikativlik bütün cümlələrə xas olan xüsusiyyətdir. Bu cümlələrdə ancaq bir baş üzv var. Həmin baş üzv ikinci baş üzvlə əlaqədar deyil. Bu cümlələr söz və söz birləşməsinin cümlə intonasiyası vasitəsilə deyilməsi sayəsində cümlə şəklini almışdır. Bitkin cümlə intonasiyası həmin vahid­lərə predikativlik və cümlə şəkli vermişdir.

Feli təktərkibli cümlələrdə baş üzv özünün morfoloji forması ilə sintaktik modallıq, zaman və şəxs kateqoriyasını ifadə edə bilir. Məsələn:

در باره خیام افسانه های شگفت انگیز بسیار آورده اند. لابد شنیده اید (مجله "سخن")

“Xəyyam haqqında çoxlu qəribə əfsanələr söyləmişlər. Yəqin eşitmisiniz”.

Birinci cümlədə baş üzvآورده اند   modallıq, şəxs və zaman kateqoriyasını müs­təqil ifadə edir. Bu baş üzv feldəki işi üçüncü şəxs şəklində təsəvvür olunan naməlum subyektlərə aid edir və onu real modallıq planında nəqli keçmiş zaman formasında ifadə edir. Cümlə intonasiyası həmin cümləni sonrakından ayırır və cümləyə bitkinlik verir.

İkinci cümlədəki baş üzv شنیده اید felin sonundakı şəxs sonluğu vasitəsilə onun məzmununu ikinci şəxsin cəmi ilə əlaqələndirir. Felin məzmununun modal xarakteristikası لابد sözü ilə ehtimal mənasında ifadə olunmuşdur. Subyekt bu cümlədə ayrıca sözlə deyil, şəxs şəkilçisi ilə verilmişdir. Buna görə də, bu cümlələrdə predikativlik qrammatik olaraq ifadə olunmamışdır. Lakin onlarda ümumiyyətlə predikativlik ifadə olunmuşdur və bu da öz əksini yeganə baş üzvdə tapmışdır.   

Akademik Meşşaninovun fikrincə, hər bir bitkin cümlə predikativ münasibət əsasında formalaşır. Bu münasibət subyekt və obyektin lazımi formada çıxış etmədiyi hallarda da ifadə olunur (9, 6). Lakin qrammatiklərin əksəriyyəti təsdiq edir ki, təktərkibli cümlələrdə predikativlik ifadə olunmur. Bu münasibət cümlədə  yalnız  iki baş üzvün mövcud olduğu hallarda mümkün olur.

Cümlənini ümumi qrammatik mənası olan predikativlik modallıq, zaman və şəxs kateqoriyası ilə ifadə olunur. Bu ümumi qrammatik mənanın ifadə tərzinə görə cümlələr cüttərkibli və təktərkibli olmaqla iki qismə ayrılır.

Predikativliyin ifadəsində zaman kateqoriyasından danışarkən alimlər sintaktik zamanla morfoloji zamanı ayırırlar.

N.Y. Şvedova yazır ki, morfoloji zaman sözün bir forması kimi felə xas olur və bu mənada zaman mücərrəddir. Sintaktik zaman isə sözün morfoloji forması ilə ifadə oluna bildiyi kimi, cümlənin ümumi sxemi ilə də ifadə oluna bilir(14, 544).

Fars dilində də bu hal müşahidə olunur. Aşağıdakı beytin birinci misrasındakı cümlədə zaman semantikası cümlənin struktur sxemi ilə ifadə olunmuşdur.

دشمن شوخ چشم و ناپاک                                 تا عیب مرا به من  نماید (سعدی) کو             

 “Hanı o abırsız, napak düşmən ki, mənim eybimi mənə göstərsin”.

Predikativ mənalı “ku” (hanı) sözü bu cümlədə heç bir morfoloji əlamət olmadan xəbər vəzifəsini ifadə edir və söylənilən fikri indiki zamanla, yəni nitq anı ilə əlaqələndirir.Bu cümlədə ifadə olunan fikri keçmiş və gələcək zamana aid etmək istəsək, cümlənin quruluş sxemini dəyişməliyik. Beləliklə, həmin cümlədə sintaktik zaman anlayışı ifadə olunmuş, lakin o, morfoloji zaman forması ilə deyil, cümlənin quruluş sxemi ilə verilmişdir.

Əlbəttə, çox zaman sintaktik zamanla morfoloji zaman forması üst-üstə düşür, lakin bu iki kateqoriya  eyniyyət  təşkil etmir.

Cümlədəki informasiyanın real, qeyri-real, mümkün olan, arzu olunan, zəruri olan, ehtimal edilən və s. şəkildə ifadəsi üçün lazım olan dil vasitələrinin kompleksi modallıq vasitələridir. Onların ifadə etdiyi məna isə modallıq mənasıdır. Modallıq ifadə edən vasitələrdən danışarkən felin şəkilləri, söz sırası, intonasiya, modal fellər, modal sözlər, modal-predikativ birləşmələr, modal ədatlar və s. xüsusi qeyd olunur (8,39).

Fars dilində obyektiv modallığın əsas ifadə vasitələri felin şəkilləridir. Sub­yektiv modallıq isə qrammatik, leksik-qrammatik, habelə intonasiya vasitəsilə ifadə olunur.

Qrammatik şəxs kateqoriyasının mahiyyətini söylənilən fikrin danışana münasibəti təşkil edir. Şəxs kateqoriyası predikativliyin ifadəsində mühüm həlqədir. Şəxs kateqoriyası cümlənin məzmununu ya danışana, ya onun adından ikinci və üçüncü şəxsə aid edir.

Beləliklə, predikativlik bir tərəfdən cümləniin məzmununun gerçəkliyə münasibətini, digər tərəfdən danışanın cümlənin məzmununudakı fikrə münasibətini ifadə edir.

Cümlənini xarakter əlamətlərindən biri kimi akademik V.V.Vinoqradov intonasiyanın növünü xüsusi qeyd edir (5, 79).

Müasir fars dilinin səciyyəvi xüsusiyyətlərindən birisi bu dildə predikativliyi ifadə etmək üçün xüsusi sözlərin – xəbər şəkilçilərinin varlığıdır. Xəbər şəkilçiləri və onların qısaldılmış şəkilləri şəxs, kəmiyyət və zaman ifadə etməklə dildəki sözləri və söz birləşmələrini xəbərə çevirərək mübtəda ilə xəbərin əlaqəsini təmin edir. Feli cümlələrdə predikativlik şəxs sonluqları, habelə şəxs, kəmiyyət və zaman bildirən köməkçi fellərlə ifadə olunur. Predikativliyin ifadəsində söz sırası, təkrarlar, intonasiya( vurğu, məntiqi vurğu və s.) da mühüm rol oynayır.

Fars dilində predikativliyin ifadəsindən ilk dəfə professor L.S.Peysikov bəhs etmiş və onun üç növünü göstərmişdir:

  1. morfoloji-sintaktik, 2. intonasiya-sintaktik və 3. intonasiya.

Biz L.S.Peysikovun bölgüsünü bütövlükdə qəbul etməklə bu bölgüyə bir sıra əlavələr etməyi lazım bilmişik. Birinci növ predikativliyin morfoloji-sintaktik növü­dür ki, L.S.Peysikovun fikrincə, bütövlükdə sintaktik şəxs, zaman və modallıq kate­qo­riyalarına əsaslanır. Predikativliyin bu növ ifadəsini həmin müəllif cüttərkibli cüm­lənin feli, ismi, feli-ismi və sintaktik qrupla ifadə olunan dörd növ xəbəri kimi təsəv­vür edir (105, 268). Buradaca qeyd edək ki, L.S.Peysikov

شکارچی ها توانستند ببر را زنده بگیرند

cümləsində xəbəri زنده بگیرند  kimi müəyyənləşdirir. Bizim zənnimizcə, bu cümlədə زنده  sözü xəbərin məzmunundakı hərəkətin tərzini bildirir və ona görə də xəbər kimi توانستند بگیرند  götürülməlidir. زنده sözü xəbərin tərkib hissəndə çıxış edərək məntiqi vurğu da qəbul etməklə zərfə çevrilir. Təsadüfi deyil ki, həmin sözü hal, vəziyyət bildirən başqa söz və söz birləşmələri ilə də əvəz etmək olar. Bu zaman həmin söz və birləşmələr qrammatik cəhətdən eyni vəzifəni yerinə yetirmiş olar.

Predikativliyin ifadəsinin ikinci üsulunu L.S.Peysikov intonasiya-sintaktik üsul adlandıraraq buna misal olaraq cümlədə کو (ku) - hanı, خوشا (xoşa) - nə xoş! nə xoşdur! kimi sözlərin işləndiyi halları göstərir. Onun fikrincə, کو və خوشا kimi sözlər müəyyən zamanla əlaqədar deyildir.

Bizim fikrimizcə, təırkibində کو  (ku) - hanı, خوشا (xoşa) - nə xoş! nə xoşdur! دریغا – (dəriğa) - təəssüf, hayıf və s. kimi sözlər olan cümlədə həmin sözlərin predikativliyi ifadə etdiyi fikri tamamilə doğrudur. Lakin həmin sözlərin zaman mənası daşımadığını demək dəqiq olmazdı. Bu tipli sözlər xəbər şəkilçiləri kimi indiki zamanı bildirir. Məsələn:

گفتم که خاقانی در یغاگویی من باشد همی

 من شدم اکنون دریغاگوی خاقانی (نظامی) دریغا

 “Hey deyirdim ki, Xaqani mənə yas saxlasın. Təəssüf ki, mən Xaqaniyə yas saxlamalı oldum”.

Beytin ikinci misrasının əvvəlində işlənən  دریغا sözü cümlənin məzmununu nitq zamanı ilə, başqa sözlə,  indiki zamanla bağlayır.

Predikativliyin ifadəsinin üçüncü növünü L.S.Peysikov cümlə kimi işlənə bilən افسوس – (əfsus) - əfsus , احسنت – (əhsənət) - əhsən, بچشم (be çeşm) - baş üstə kimi sözlərin vəای مملکت بزرگ اکتبر “ey böyük oktyabr ölkəsi” kimi xitablarda görür. Bizə belə gəlir ki, xitab kimi işlənən söz birləşmələrini cümlə kimi hesab etmək doğru olmazdı. Xitab şəklindəki ifadələr varlıq bildirərək adlıq cümlə kimi işləndikləri hallarda cümlə adlana bilir. Belə ifadələr xitab kimi işlənirsə, onları cümlə hesab etmək olmaz. L.S.Barxudarov haqlı olaraq yazır ki, xitablar öz-özlüyündə informasiya ifadə edə bilmədiyindən onları cümlə hesab etmək doğru deyil (2, 142).

Predikativliyin ifadəsindən bəhs edərkən biz L.S.Peysikovun bölgüsünə əlavə olaraq fars dilində bir sıra atalar sözü və zərb-məsəllərində onun ifadə tərzini göstərməyi lazım bilirik.

سیر را از گرسنه چه غم  - “Toxun acdan xəbəri olmaz”  (hərfən: toxun acdan nə qəmi), نوشدارو پس از مرگ سهراب - “Söhrab öləndən sonra nuşdaru” (toydan sonra nağara) kimi ifadələrdə xəbər şəkilçisi olmadan predikativlik ifadə olunur. Belə ifadələrdə xəbər şəkilçisinə ümumiyyətlə ehtiyac hiss olunmur. Deməli, belə hallarda xəbər şəkilçisinin ixtisarından söhbət gedə bilməz. Bu cür ifadələrdə predikativlik intonasiya vasitəsilə ifadə olunur. İntonasiya belə ifadələri cümləyə çevirir.

 

Ədəbiyyat

1. Адмони В.Г. Двучленные фразы в трактовке Л.В.Шербы и проблема предикативности. НДВШ, № 1, 1960, с. 33-42

2. Бархударов Л.С. К вопросу о поверхностной и глубинной структуры предложения. Том 3, Москва, 1973, с. 60-61.

3. Бондарко А.Б. Носитель предикативного признака (на материале русского языка), ВЯ,№ 5, 1991.

4. Валгина Н.С. Синтаксис современного русского языка. 2-е издание, Москва, Высшая школа, 1973, 434 с.

5. Виноградов В.В. Основные вопросы синтаксиса предложения (на материале русского языка). В книге: Вопросы грамматического строя. Москва, 1966, с. 389-435.

6. Гвоздев А.Н. Современный русский литературный язык. Часть II, Синтаксис, 4-е издание. Москва, Просвещение, 1973, 350 с.

7. Золотова Г.А. О модальности предложения в русском языке. НДВШ, ФН, том 4, 1962, 66-79 с.

8. Махмудов Г.Ш. Некоторые спорные вопросы синтаксиса простого предложения персидского языка. «Ученые записки», АГУ, ССР, Востоковедения, № 1, 1978.

9. Мешанинов И.И. Структура предложения. Москва-Ленинград, 1963, 104 с.

10. Пейсиков Л.С. Вопросы синтаксиса персидского языка. Москва, ИМО, 1969, 406 с.

11. Пешковский А.М. Русский синтаксис в научном освещении. 7-е издание. Москва, Учдегиз, 1966, 611 с.

12. Сиротинина О.В. Порядок слов в русском языке. АДД, Саратов, 1966, 35 с.

13. Шахматов А.А. Синтаксис русского языка. 2-е издание. Ленинград, Учдегиз, 1941, 620 с.

14. Шведова Н.Ю. Простое предложение. В книге: Грамматика современного русского литературного языка. Москва, Наука, 1970, с. 541-594

 

 

 

 

Способы выражения предикативности в современном персидском языке

Резюме

Предикативность - грамматическая (синтаксическая) категория, формирующая  предложение. Грамматически это выражается категориями времени и лица.

С категорией предикативности тесно связано понятие модальности. Модальность – это грамматико-семантическая категория, выражающая отношение сообщаемого к действительности или отношение говорящего к высказываемому, его оценку отношения сообщаемого к объективной действительности.Mодальность выражается синтаксическими категориями наклонения: изъявительного (настоящего, прошедшего и будущего времени), сослагательного, условного, желательного и долженствования.

 

Expression of predicativity in the modern persian language

Summary

Predicativity is a grammar  category, which forms an sentence. Grammatically, this is expressed by the categories of time and person.

The category of predicativity is closely related to the conception of modality . Modality - is  a grammatical and semantic category that expresses the ratio of reported to the validity or attitude of the speaker to speak, to his assessment of the reported relationship to objective reality.The modality is expressed by syntactic categories of mood : the indicative ( present, past and future tenses ) , subjunctive , conditional , desirable and ought .

Ключевые слова: предложение, предикативность, интонация, простое предложение, время, модальность.

Keywords: sentence, predicativity, intonation, simple sentences, time, modalities.

 

Rəyçilər: prof. T.Z.Rüstəmova

              dos. M.M.Məmmədova

                                                                                       


Mustafayeva Xəyalə Rəhman qızı

ÜMUMİ DİLÇİLİKDƏ NİTQ HİSSƏLƏRİNİN FƏRQLİ BÖLGÜSÜ MƏSƏLƏSİ

Nitq hissələrinin mahiyyəti, təbiəti və onların bölgüsü məsələsi dilçiliyin indiyə qədər tam həllini tapa bilmədiyi problemlərdən hesab olunur. Dilçiliyin bu məsələsiylə bağlı çoxlu sayda tədqiqatlar aparılsa və geniş həcmli əsərlər yazılsa da, linqvistlər indiyə qədər bu barədə hamının qəbul edəcəyi ümumi bir fikrə gələ bilməmiş və nitq hissələrinin bölgüsü yenə də tədqiqat obyekti olmaqda davam edir. Digər bir tərəfdən də, bu bölgülərin konkret dillərdə nitq hissələrinin bölgüsünə tətbiqi zamanı problemlər ortaya çıxır, nitq hissələrinin bölgüsü ilə bağlı terminlərin həmin dillərdə başqa terminlərlə əvəz edilməsi lüzumu yaranır və beləliklə də ümumi dilçilik terminləri müəyyən mənada öz gücünü itirmiş olur. Məhz buna görə də nitq hissələrinin bölgüsünün kriteriyaları məsələsi bütün qaranlıq məsələləri ilə birlikdə hal-hazırda aktuallığını itirmir və bu gün də geniş tədqiqata ehtiyac duyur.

Deyilənləri nəzərə alaraq, məqalədə sintaktik cəhətdən müstəqilliyə malik olan sözlərin – nitq hissələrinin bölgüsünə müxtəlif yanaşma üsullarından söhbət gedəcək, problem barədə dilçi alimlərin gəldikləri nəticələrə toxunulacaq və yeri gəldikcə öz qənaətimiz ortaya qoyulacaq.

Qeyd etmək lazımdır ki, məsələnin bu şəkildə tədqiqi zamanı yalnız bu və ya digər araşdırmada mövcud olan nitq hissələrinin bölgüsünü əsas tutmaq olmaz. Bunu nəzərə alan məşhur Avropa linqvisti Corc Layonz yazır: “Ənənəvi qrammatikanın xarakterik xüsusiyyətlərindən biri də odur ki, bölgünün tətbiq olunmuş prinsipləri ilə əldə olunmuş kateqoriyalar arasında əlaqələndirmə mövcud olmur. Ənənəvi qrammatika öz ənənələrinə sadiq qalaraq dil daşıyıcılarının duyğu və hisslərini dəqiq şekildə əks etdirərək, çox zaman onu birtərəfli (semantik) şəkildə şərh etməyə çalışır. Lakin buradan belə bir qənaətə gəlmək olmaz ki, materialın sistemləşdirmə prinsiplərinin özü də semantik cəhətdən birtərəflidir”

(12, 159). Bir çox hallarda nitq hissələrinin bölgüsü prinsipləri, hər şeydən əvvəl, konkret bölgülərə təzahür edir.

Deyilənləri nəzərə alaraq, əksər dilçilər tərəfindən qəbul edilən və nitq hissələrinin bölgüsü üçün əsas yanaşma hesab edilən bölgüyə nəzər salaq.

A – Semantik yanaşma. Bu yanaşma leksikanın real bölgüsündən daha çox (xüsusilə Avropa dillərinə yanaşmada), nitq hissələrinin bölgüsündə özünü büruzə verir. Antik dövrlərdən belə bir fikir mövcud olmaqdadır ki, isimlər əşyaları bildirir, fellərlə hərəkət ifadə edilir, daha sonralar isə sifətin keyfiyyət (xüsusiyyət) bildirməsi barədə rəy formalaşmağa başladı. Bəzən dövrümüzdə də əşyalılığın və prosesin mənasının dildə olan bütün nitq hissələrinin ümumiləşdirilmiş leksik mənası ilə eyni olduğunu iddia edən fikirlərə də rast gəlmək olur (18, 29).

Qeyd etmək lazımdır ki, belə bir nöqteyi-nəzər əsaslı olaraq dəfələrlə tənqidə məruz qalmışdır. Bizim üçün adi olan nitq hissələri ilə leksikanın semantik sinifləri arasında uyğunsuzluq öz leksik mənası ilə digər nitq hissələrindən fərqlənə bilməyən isimlərlə münasibətdə xüsusilə aydın hiss olunur. Bunu nəzərə alan K.S. Aksakov 1938-ci ildə yazırdı: “Eyni bir kök, eyni bir “slav” mənası ya “slav-a” forması vasitəsilə isim, ya da “slav-it” forması vasitəsilə fel ola bilər” (20, 171). Sonralar bir çox alimlər də bu məsələyə öz münasibətini bildirmişlər (16, 90-93) (15, 415; 425; 426) (9, 153) (22, 76) (17, 30). Məsələyə diqqətlə yanaşdıqda aydın olur ki, Avropa dillərində ismin proses və keyfiyyətlə bağlı leksik mənası ismin həmin dillərdəki predmet (əşya) mənası ilə müqayisədə fel və sifətlərin mənasına daha az yaxındır (12, 165).  Buradan belə bir nəticəyə gəlmək olmaz ki, isimlər adi halda semantika ilə hər hansı əlaqəsi olmadan seçilməlidir.

Nitq hissələri ilə leksik məna tipləri arasında birbaşa korrelyasiyanın (bir- birindən asılılığın) olmaması bir çox başqa məqamlarda da qeyd olunmuşdur. Keyfiyyət bildirən sifətlərlə nisbi sifətlər arasında semantik müxtəliflik və ikinci qrupda xüsusi keyfiyyət mənasının olmaması da bildirilmişdir (22, 71). Bunu da qeyd etmək lazımdır ki, zərfin də semantikasını təyin etmək xüsusi diqqət və bacarıq tələb edir. Yeri gəlmişkən, məşhur rus dilçisi V.V. Vinoqradov da öz əsərində nitq hissələri içərisində təkcə zərfin semantik müəyyənləşdirilməsinə toxunmadan onun üstündən keçmişdir (7, 273). Nəhayət, müxtəlif dillərin müqayisəsindən məlum olur ki, vəziyyət ilə keyfiyyət arasındakı fərq çox da aydın deyil. Məsələni araşdırarkən problemlə bağlı C. Layonzun dediklərinin doğru olduğu qənaətinə gəlmək mümkündür: ““Keyfiyyətlə” “vəziyyət” arasında olan fərq (əgər o ümumiyyətlə aldadıcı deyilsə) “hərəkətlə” “vəziyyət” arasında mövcud olan fərqdən daha az hiss olunur” (12, 343).

Avropa dilçiliyində sözün təkcə leksik mənasına görə bu və ya digər nitq hissəsinə aid edilməsi yalnız periferik hallarda (məs.: zahiri cəhətdən) həyata keçirilir. Bu prinsip digər prinsiplərin olmadığı halda əsas nitq hissələrinin (məs.: sifətin) semantikaya gorə təsvir edildiyi başqa quruluşa malik dillərin təsviri zamanı daha geniş şəkildə tətbiq olunur. Burada Amerikanın aktiv dillərində “sifətin” təsvir tarixini qeyd etmək olar (11, 103-105).

Bəzən bu prinsip başqa prinsiplərlə uyğun gəlmədiyi və ya onlara ziddiyət təşkil etdiyi vəziyyətlərdə də qəbul oluna bilir. Muqayisə üçün demək olar ki, məsələn ləzgi dilində “nisbi sifətlər bir qayda olaraq yiyəlik halda olan isimlərdir” (13, 533).

Elmin inkişafının müasir mərhələsində belə bir yanaşmanın dillərin mahiyyətini nə qədər təhrif etdiyini sübut etməyə lüzum qalmır.

Bütün bu deyilənlər nə leksikanın tam semantik təsnifatının mümkünsüzlüyünü, nə də nitq hissələri ilə semantika arasında korrelyasiyanın yoxluğunu bildirmir. Əksinə, son otuz ildə leksik semantikanın öyrənilməsi və tədqiq edilməsi çox intensiv şəkildə inkişaf edir. Həmin tədqiqatlar aydın şəkildə sübut edir ki, bəzən “nitqin dərin hissələri” adlanan semantik dərəcələr heç də adi mənada başa düşülən nitq hissələri deyildir (10, 19-21).

B – Morfoloji yanaşma. Bu yanaşmanın başlanğıcı da antik dövrlərə gedib çıxır. Burada eramızdan əvvəl I əsrdə yaşamış Mark Terens Varronun hal formalarına malik olub hal forması olmayan sözlər (isimlər), zaman formasına malik olub hal forması olmayan sözlər (fellər), bu formalardan (zaman və hal) hər ikisinə malik olan sözlər (feli sifət), bu məfhumlardan heç birinə malik olmayan sözlərlə (zərflər) bağlı bölgüsünü xatırlamaq kifayətdir. Qeyd etmək lazımdır ki, nitq hissələrinin konkret müəyyənləşdirilməsi müəyyən mənada bir-birindən fərqlənə bilər, lakin morfoloji yanaşmada nitq hissələri geniş mənada (qrammatik affiksləşmə və daxili fleksiya) sözdəyişmə xüsusiyyətlərindən asılı olaraq müəyyənləşir. Nitq hissələrinin qrammatik morfoloji muəyyənləşdirilməsinə çox zaman əlavə kimi çıxış edən sözdüzəltmə kriteriyası da aid ola bilər.

Dünyanın bir çox dilləri, xüsusilə də flektiv-sintetik dilləri üçün bu və ya digər söz qruplarının morfoloji xüsusiyyətləri adətən aydın görünür. Nitq hissələrinin ənə­nəvi bölgüsü mahiyyət etibarilə morfoloji bölgü hesab olunur. Antik dövr alimləri tərəfindən müəyyənləşdirilmiş bütün nitq hissələri qədim yunan və latın dillərində bu və ya digər morfoloji xüsusiyyətə malikdir (20, 171), onlar isim ilə sifət arasında fərq qoymamış və onları vahid nitq hissəsində birləşdirərək isim (ad) adlandırmışlar (16, 90-93).

Klassik dillərdə sintaktik cəhətdən fərqlənən isim və sifət morfoloji cəhətdən az fərqlənmişdir (sifətlərdə olan müqayisə dərəcəsi periferikdir). Isim və sifətin xüsusi nitq hissəsi kimi qeyd olunmasına gəldikdə isə, bu, müasir Avropa dillərində nitq hissələrinin bölgüsündə latın dilinin etalon kimi qəbul olunmasından imtina olunduğu son zamanlara aiddir (15, 415; 425; 426). Bu ənənə XIX əsrə qədər davam etmiş, lakin sonra gücdən düşmüşdür. Nəhayət əvəzlik də klassik dillərdə hər şeydən əvvəl anomal (qeyri-adi) hallanma xüsusiyyətinə malik sözlər kimi qəbul olunmuşdur.

Böyük əhəmiyyətə malik faktlardan biri də ondan ibarətdir ki, məhz dilin baza vahidlərinin dəqiqləşdirilməsində morfoloji yanaşma təkcə Avropa dilçiliyində deyil, eyni zamanda məsələnin qoyuluşuna münasibət bildirilməsi tələb olunan digər dilçilik ənənələrində də üstünlük təşkil edir. Burada əsas dil vahidlərinin yalnız morfoloji siniflərinin nəzərə çarpdığı yapon dilçilik ənənəsini xüsusilə qeyd etmək olar. Digər bölgü növləri isə yalnız Avropa dilçiliyi ilə tanışlıqdan sonra meydana çıxmışdir.

Lakin bütün bunlarla yanaşı, nitq hissələri bölgüsünün morfoloji yanaşmasının özünün də müəyyən çatışmazlıqları vardır. Birincisi, hətta Avropa dillərində belə onun mütəmadi tətbiqi intuitiv qeyri-məqbul nəticələrə gətirib çıxara bilər. Məsələn, bəzi dillərdə dar morfoloji yanaşma nəticəsində zərf, vəziyyət kateqoriyası, nida və dəyişməz isimlər bir nitqin hissəsinə zərfə düşür (17, 53) (sonuncunun həm də xidməti sözlərlə uyğunluğunu nəzərə alsaq, onun ayrıldığını görərik). Ümumiyyətlə, morfoloji bölgünün nöqsanlı cəhətləri dəyişməz sözlərlə bağlı məqamlarda özünü daha çox göstərir. Onların müəyyən nitq hissələrinə aid edilməsi digər morfoloji kriteriyaların əlavə edilməsi ilə mümkün olur.

Daha böyük hiss olunan çətinlik morfoloji bölgülərin qeyri-universal olması ilə əlaqədardır. Universal qrammatikalardan gələn bu və ya digər nitq hissəsinin qrammatik kateqoriyalarının universallığı ilə bağlı ideya (qismən də olsa) faktlarla təsdiqini tapa bilmir (buna baxmayaraq, müasir tədqiqatların hələ də felin bütün dil­lərdə zaman mənası ifadə etməsini və s. təsdiqlədiyini müşahidə etmək olur). Vaxtilə məşhur dilçi İ.İ. Meşaninov tərəfindən fel üçün belə kateqoriyaların olma­ması detal­larla göstərilmişdir. Bununla yanaşı, müxtəlif dillərin ayrı-ayrı morfoloji bölgüləri müqayisəyə gəlməyə bilər. Müqayisə yalnız başqa kriteriyalar (sintaktik, semantik) əsasında həyata keçirilə bilər. Morfoloji kriteriya (xüsilə də yalnız sözdəyişmə variantına əsaslandiqda), morfoloji kriteriyaların olmadığı və ya az differensasiya olunduğu izolyasiya olunmuş dillər adlanan dillər üçün xüsusi çətinlik yaradır. “For­tu­nan” məktəbinə məxsus olan yanaşmanın çin dilinə tətbiqi məntiqi olaraq məşhur çin alimi Hao Min-kayı bu dildə nitq hissələrinin yoxluğu fikrinə gətirmişdir. Çin dilində müəyyən morfologiyanın mövcudluğunu qəbul edən alimlər, bununla belə, qeyd edirlər ki, orada nitq hissələrinin ciddi morfoloji bölgüsü qəbul­edilməz nəticələr verir, məsələn, cansız isimlər və zərf dəyişməz sözlər qrupuna düşür (24, 24).

C – Sintaktik yanaşma. Sintaktik yanaşmanın son məqamı – nitq hissələri ilə cümlə üzvlərini eyniləşdirməkdir. Avropa dilçiliyində belə bir fikrə nəzəriyyədə bə­zən rast gəlmək olmuşdur, lakin, bu nəzəriyyənin təcrübədə sona qədər özünü göstər­məsi nəzəri cəlb edir: mübtəda və xəbərin dəqiqləşdirilməsində ənənəvi yanaşmada nitq hissələri üçün heç kəsin uyğun bölgü aparmaması ortaya çıxır. Diqqəti cəlb edən cəhət ondan ibarətdir ki, ilk avropalaşdırılmış qrammatika əsərlərinin müəllifləri (Çin­də Ma Tszyançjun – 1898-ci ildə, Yaponiyada Tanaka Yösikado – 1874-cü ildə) də öz dillərində nitq hissələrinə münasibətdə məhz belə bir mövqedən çıxış etmişlər. Adətən nitq hissələri ilə cümlə üzvləri arasında birbaşa eyniləşdirmə morfologiyanın daha az yardım etdiyi yerlərdə həyata keçirilir: belə məqamlarda daha çox zərflə zərflik eyniləşdirilir.

Lakin sintaktik yanaşmada tez-tez hallarda bölgülər elə həyata keçirilir ki, A.İ. Smirnitskinin “sözün eyniləşdirilməsi” adlandırdığı nəzəriyyə ilə ziddiyət təşkil etməsin. Bu nöqteyi-nəzərə əsasən, sözlər cümlənin müxtəlif üzvləri rolunda çıxış edə bilər, lakin müxtəlif sintaktik funksiyalardan bəziləri daha əhəmiyyətli və müəy­yənləşdirici hesab olunur: xəbər funksiyası müəyyənləşdirici olan sözlər fel, müb­təda və tamamlıq funksiyası mühüm olan sözlər isim, təyin funksiyası üstünlük təşkil edən sözlər sifət, zərflik funksiyasına malik sözlər isə zərf adlandırılır. Müqayisə üçün qeyd edək ki, rus dili ilə bağlı belə bir fikir A.A. Şaxmatov tərəfindən (21, 29-36), çin dili ilə bağlı isə A.A. Draqunov və Y.N. Draqunova tərəfindən irəli sürülmüşdür.

Bu cür yanaşma bir çox üstünlüklərə malikdir. Hər şeydən əvvəl o, morfoloji ya­naşmadan daha universaldır; yuxarıda göstərilmiş söz qrupları bir çox dillər (hətta bütün dillər) üçün kifayət qədər vahid əsas üzrə seçilə bilər. A.A. və Y.N. Draqunov­ların tədqiqatından sonra belə bir nöqteyi-nəzər əbəs yerə mütəxəssislərin təqdirini qazan­mamışdır. Əgər morfoloji qruplar bir çox hallarda müqayisəyə gəlmir, onların kəmiyyəti və tərkibi qabaqcadan bilinən deyilsə, onda sintaktik qruplar prinsipcə müqa­yisə olunan və sadalanandır, dillər bu cəhətdən vahid şəkildə təsvir oluna bilər (23, 59-60).

Leksikanın sintaktik təsnifatı leksik semantika ilə müəyyən korrelyasiyaya və yalnız sözün qrammatik semantikası ilə bağlı olan morfolojidən fərqli xüsusiyyətə ma­lik olması cəhətdən də böyük əhəmiyyətə malikdir. Bu korrelyasiya birbaşa deyil­dir, o, strukturu müəyyən semantik struktur əks etdirən cümlədəki sözün funksiyası vasitəsilə həyata keçirilir (7, 273).

Cümlədə xəbərlə ifadə olunmuş bəzi situasiyalar və onların iştirakçıları – mübtəda və tamamlıqla ifadə olunmuş situasiyalar minimal şəkildə göstərilir; dildə əsas situasiyanı (feli) və iştirakçıları (ismi) ifadə etmək üçün ixtisaslaşmış vahidlər olmalıdır və bir qayda olaraq bu cür vahidlər mövcud olur. Bu halda situasiyanın iştirakçıları konkret əşyalar (şəxslər), bir çox hallarda da digər situasiyalar olur. Cümlədə birdən artıq situasiya ola bilər: bir situasiyanın digərinin iştirakçısı olduğu qeyd olunmuş hadisə ilə yanaşı, əsas situasiyanı və onun iştirakçılarını xarakterizə edən ikinci dərəcəli situasiyalar da mövcud olur (13, 533). Bəzi dillərdə isə bu və ya digər növdən olan ikinci dərəcəli situasiyaları (zərf, sifət) qeyd etmək üçün nəzərdə tutulan vahidlərə rast gəlmək olur (10, 19-20).

Nitq hissələrinin bu şəkildə başa düşülməsi onların semantika ilə əlaqəsini izah edir. Əşyavi məna daşıyan sözlər sintaktik cəhətdən, adətən birtipli olur və qeyri-əşyavi məna daşıyan sözlərin də daxil ola bildiyi ad (isim) qrupunun nüvəsini təşkil edir.

Qeyd etmək lazımdır ki, nitq hissələri bölgüsündə sintaktik yanaşmanın da bir çox dillərə tətbiqi zamanı bəzi çətinliklərin ortaya çıxması müşahidə olunur. Morfoloji differensasiyaya malik olan və ya olmayan elə dillər mövcuddur ki, oradakı ən müxtəlif sözlər belə bütün və ya demək olar ki, bütün sintaktik funksiyalarda işlənmək imkanına malik olur. Bu və ya digər nitq hissəsi üçün daha çox tipik olan funksiyaların bölünməsi heç də hər zaman aydın olmur.

Buna görə də söz qruplarının sintaktik və morfoloji bölgüsü bir-birini heç də inkar etməyən və əksinə bir-birini tamamlayan iki yanaşma kimi təzahür edir.

D – İntuisiyaya əsaslanan yanaşma. Nitq hissələrinin ənənəvi bölgüsünün əksəriyyəti nə tam şəkildə semantik, nə tam şəkildə morfoloji, nə də tam şəkildə sin­taktikdir. Yanaşmaların eyni olmaması müxtəlif səbəblərlə izah edilə bilər: birincisi, bəzi hallarda konsepsiyanın eklektikliyi (bir-birinə zidd olan fikir və nəzəriyyələrin mexaniki olaraq birləşdirilməsi); ikincisi, daha dəqiq, hərtərəfli təsvirin vacibliyi. Lakin qeyri-ənənəvi qərarlar əldə etmədən eklektikliyi aradan qaldırmaq mümkün olmur, kriteriyaların birləşdirilməsi isə onların arasında mövcud olan əlaqə və münasibətlərin aydınlaşdırılmasını və onların tətbiq olunma sərhədlərinin dəqiqləş­dirilməsini tələb edir. Bu da, adətən, yerinə yetirilmir. Belə bir təsəvvür yaranır ki, dilçilər sözləri tez-tez hallarda bu və ya digər xüsusiyyətlərə əsasən bölmür, əksinə, əvvəlcədən məlum olan qrupların malik olduqları xüsusiyyətləri axtarırlar.

Bəzi dilçilərin əsərlərində nitq hissələri məfhumunun böyük əhəmiyyətə malik olması vurğulansa da, eyni zamanda qeyd olunur ki, nitq hissələrinin fərqlən­diril­məsini heç də sözlərin bölgüsünün elmi nəticəsi hesab etmək olmaz (22, 83). Bununla yanaşı qeyd olunur ki, leksikanı müxtəlif şəkildə təsnif etmək mümkündürsə də, nitq hissələri məsələsində tədqiqatçıya sözləri elmi və qabaqcadan hasil olunmuş yanlış fikrə əsaslanan çox ağıllı prinsiplər əsasında təsnif etmək lazım olmur, əksinə o, dil sis­teminin özünün məhz hansı təsnifatı xüsusi şəkildə qəbul etdir­diyini axtarıb tapmalıdır (22, 64). Belə bir yanaşma yuxarıda nəzərdən keçirdiyimiz yanaşmalardan köklü surətdə fərqlənir. Qeyd etmək lazımdir ki, L.V. Şerba semantik, morfoloji və sintaktik kateqoriyaları inkar etmir. Lakin bütün bunlar məşhur linqvist tərəfindən nitq hissələri bölgüsündə onların semantikasından və formal xüsusiy­yət­lərindən asılı olmadan mövcud olan və yalnız yardimçı işarələr rolunu oynayan məf­humlar kimi qəbul olunur. Burada belə bir sual meydana çıxa bilər – “dil sisteminin qəbul etdirdiyi” ifadəsi ilə nə nəzərdə tutulur; axı, bütün bölgülər, bir qayda olaraq, müəy­yən əsasa istinad edir: tədqiqatçı bölgünü dil sistemində mövcud olan bu və ya digər seçimlər əsasında həyata keçirir. Görünür ki, “qəbul etdirmək” ifadəsi ilə psixo­linqvistik mexanizm tərəfindən edilən təsir nəzərdə tutulur. Dilin daşıyıcıları onların yaddaşlarında qorunan vahidlərin bu və ya digər söz qruplarına aid olduğunu dərk edirlər (6, 8).

Doğrudan da biz öz psixolinqvistik düşüncələrimizdən  (ənənəvi şəkildə dil intuisiyası) çıxış etsək, həqiqətən yalnız qaranlıq məqamlarda sözləri fərqləndirən ro­lunda çıxış edən müxtəlif  xüsusiyyətlərə malik sözlər qrupunu ayıra bilərik. Bundan əla­və, biz nitq hissələrinin elmi əsaslarla bölgüsü zamanı ya yalnız bir, yeganə kri­teriyadan çıxış etməliyik, ya da əgər bir neçə kriteriyaya müraciyət ediriksə, ondan hə­min kriteriyaları iyerarxiyaya uyğun tənzimləməliyik. Psixolinqvistik mexanizm hər zaman qaydasında, işlək vəziyyətdə olmur, buna görə də bəzən elə məqamlar yaranır ki, eyni bir söz bir neçə qrupa aid edilə bilir, bəzi sözlər isə həmin qruplardan kənarda qala bilir.

Yeri gəlmişkən, qeyd etmək lazımdır ki, Avropa ənənəsinin kökündə də intuitiv əsasa söykənən dilmərkəzi (sonda psixolinqvist yanaşma) yanaşma dururdu. Nitq hissələrinə ənənəvi yanaşma sıx şəkildə sözmərkəzi  (slovotsentrizm) ilə bağlıdır. Nitq hissələrinin əvvəlcədən verilmiş sözlər qrupu kimi deyil, bəzi kriteriyaların tətbiqi ilə əldə edilən qruplar kimi nəzərdən keçirilməsi sözlərə analoji yanaşmalarla müqayisə edilə bilər; həm sözlərə həm də nitq hissələrinə bu cür yanaşma, demək olar ki, eyni vaxtda, təqribən XIX əsrin sonları və XX əsrin əvvəllərində həyata keçirilməyə başlandı. Nitq hissələrinin bu şəkildə başa düşülməsi müxtəlif tədqiqatlarda xeyli dərəcədə şərh edilsə də, özünün tam həllini tapa bilməmişdir.

Dilin baza vahidlərinin eyni deyil, müxtəlif olması barədə intuitiv fikirlər hər bir dilçilik ənənəsində bu və ya digər dərəcədə öz əksini tapır, faktiki olaraq nitq hissələri haqqında fikirləri Avropa dillərində, hind, ərəb, yapon dilçilik ənənələrində görmək mümkündür. Həmin dillərdə bir-birindən asılı olmayaraq isimlə fel fərqləndirilmişdir. Lakin ənənələrin müqayisəli təhlili göstərir ki, nitq hissələri ilə bağlı intuitiv fikirlər bu və ya digər dərəcədə bir-biri ilə uyğun gəlməyə bilər.

Belələliklə də, qeyd etmək lazımdir ki, nitq hissələrinin intuisiyaya əsaslanan təsvirləri müəyyən məqamlarda uyğun gəlməyə bilər, bundan əlavə, onlar dilin bütün leksikasını əhatə etmir. Nəhayət bu cür təsvirlər heç də bütün dillər üçün deyil, o xalqların dili üçün mövcuddur ki, onların xarici dil etalonlarının təsirindən azad və inkişaf etmiş dilçiliyi vardır.

 

РЕЗЮМЕ

Вопрос о природе и сущности частей речи принадлежит к числу «вечных» вопросов языкознания. Существует много точек зрения, ни одна из которых не является общепринятой и данная проблема далека от разрешения. При описании любого конкретного языка неизбежно приходится решать вопрос выделения частей речи в этом языке, и поэтому вопрос о критериях их разграничения не теряет актуальности.

В данной статье мы отметили несколько основных подходов к выделению частей речи, постарались разобрать существующие точки зрения, выявить различия между ними и объяснить причины, их вызывающие.

SUMMARY

The question about the nature and essence of “part of speech” is amongst the ever-lasting questions of linguistics. Even though there are many approaches, none of them is considered as the general one and the given problem is not close to its solution. While describing any exact language, there is a necessity to solve the problem of extraction of “speech part” in the given language, and thus, the concern about the criteria of their division is still warm issue for researchers. In the given article we mentioned several crucial approaches for underlining of “part of speech”, tried to find out the important points of view, identify the differences between those perspectives and explain the reasons causing those differences.

 

İSTİFADƏ OLUNMUŞ ƏDƏBİYYAT:

1)           Axundov A. Ümumi dilçilik, B., 1979.

2)           Müasir Azərbaycan dili, II cild, B., Elm, 1980.

3)           Müasir Azərbaycan dilinin sintaksisi, B., 1959.

4)           Seyidov Y. Azərbaycan dilinin qrammatikası, B., BDU, 2002.

5)           Verdiyeva Z., Ağayev F., Adilov M. Dilçilik problemləri, B., 1982.

6)           Алпатов В.М. Выделение частей речи, Вопросы языкознания. М., 1968.

7)           Виноградов В.В. Русский язык. 2-ое изд. М., 1972.

8)           Драгуновы А. и Е. Части речи в китайском языке. – Советское языкознание, том III, Л., 1937.

9)           Есперсен О. Философия грамматики. М., 1958.                     

10)        Кибрик Е.А., Кодзасов С.В., Олевянникова И.П. Опыт структурного описания арчинского языка, том I, М., 1977.

11)        Климов Г.А. Типология языков активного строя. М., 1977.

12)        Лайонз Дж. Введение в теоретическую лингвистику, M., 1978.

13)        Мейланова У.А. Лезгинский язык. – В кн.: Языки народов СССР, том IV, М., 1966.

14)        Мещанинов И.И. Глагол, М. – Л., 1948.

15)        Паул Г. Принципы истории языка. М., 1960.

16)        Потебня А.А. Из записок по русской грамматике, том III, М., 1958.

17)        Суник О.П. Общая теория частей речи, М. – Л., 1966.

18)        Тихонов А. Н. Части речи – лексико-грамматические разряды слов. – В кн.: Вопросы теории частей речи на материале языков различных типов, Л., 1973.

19)        Фомин А.И. Из истории японского языкознания (Учение о частях речи). – В кн.: Японский лингвистический сборник. М., 1959.

20)        Хрестоматия по истории русского языкознания. М., 1973.

21)        Шахматов А.А. Из трудов по современному русскому языку (Учение о частях речи), М., 1952.

22)        Щерба Л.В. Избранные работы по русскому языку, М., 1957.

23)        Якубинский Л.П. Из истории имени прилагательного. – Доклады и сообщения ИЯ АН СССР, 1951, № 1.

24)        Яхонтов С. Е. Понятие части речи в общем и китайском языкознании. – В кн.: Вопросы теории частей речи на материале языков различных типов.

25)        Гао Мин-Кай. Проблема частей речи в китайском языке. – ВЯ, 1955, № 3.

26)        Соссюр Ф. Курс общей лингвистики, М., 1977.

 

Açar sözlər: Ənənəvi qrammatika;dilçilik terminləri; leksik məna tiplə

Ключевые слова: Традиционная грамматика; термины языкознания; типы лексических значений.

Key words:Traditional grammar; linguistic terms; types of lexical meanings

Rəyçi: fil. elm. dok. Məmmədov N.N.

 


Nağıyev Anar İlqar oğlu

LEKSİKANIN LÜĞƏT VƏ ABİDƏLƏRDƏ QALAN İZLƏRİ

Dilin lüğət tərkibi daim dəyişir. Bəzən bu dəyişmələr intensiv xarakter alır, bəzən isə uzun bir dövr ərzində baş verir.Lüğət tərkibinə inkişaf tarixi prizmasından baxdıqda burada bir çox sözlərin bir zaman dildə işlənməsini, müasir dövrdə isə yalnız abidələrdə və lüğətlərdə qaldığını görmək mümkündür.Məhz bu baxımdan dilçilikdə arxaik sözlər anlayışından istifadə olunur.Leksik sistemin müəyyən sözlər çoxluğu vardır ki, onlar arxaik sözlər və arxaizmlər adlandırılır.Arxaizmlərin təsnifi məsələsinə fərqli aspektlərdən yanaşılır.Bu anlayışa verilən təriflərdə də fərqli cəhətlər vardır.Bir sıra tədqiqatçılar arxaizmlərin mənşəcə dilin öz sözləri olduğunu qeyd edirlər.

Ə.Dəmirçizadə “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarındakı sözləri mənşəyinə görə dilin öz sözləri və əcnəbi sözlər kimi ayırdıqdan sonra dilin özünə aid arxaizmləri tarixi inkişaf nöqteyi-nəzərindən iki qrupda birləşdirir: 1) müasir Azərbaycan dilində heç bir iz buraxmamış, «istemaldan düşmüş», müasir Azərbaycan dili üçün «ölmüş» sözlər. Məsə­lən; cilasun, alp, əvrən  (qəhrəman, ərənlər başçısı); uçmaq (cənnət); ərcil (kür, pozqun, nadinc); aytmaq (söyləmək); duşaq (buxov); inaq (vəzir, nədim); tanuq (şahid), yöm (fal, xeyir xəbər, istixarə); sası (üfunətli) və s.; 2) Azərbaycan dilində işlənməsə də, müxtəlif dəyişikliyə uğramış, yaxud məhdud şivədə öz izini saxlamış sözlər. Məsələn, arı - “təmiz, saf” - (Aydan arı, sudan duru); yeg- “yaxşı”- (Ölüm bu işdən yeyraxdır - Naxçıvan şivəsində);  so- “söz”- (Aşıq so deyib ağlar, Sünbül su deyib ağlar); ağır - “əziz” - (Gec gələn qonaq ağır gələr) (1, 122).

Bir sıra sözlər vardır ki, onlara abidələrdə və tarixi lüğətlərdə təsadüf olunur. Bu sözlər müasir dildə işlənmir. Ona görə də, predmet, əşya hadisəni dilin müəyyən döv­ründə ifadə etmiş, dilin müasir vəziyyətində isə tamamilə istifadə olunmayan arxaizm­lə­ri lüğəvi arxaizmlər adlandırmaq olar.

Lüğəvi arxaizmin adlandırdığı predmet və hadisə insan məişətində, cəmiyyətdə, ümumiyyətlə həyatda qalır.Onu dildə ifadə edən söz isə dəyişir.Bu zaman əvvəl işlənmiş söz tamamilə dildən çıxır, heç bir başqa mənada işlənmir.

Məsələn, ağ(uca), ağmaq (yüksəlmək, yuxarı çıxmaq), ağınğac (nərdivan),  ağır­la­maq (əzizləmək, ehtiram etmək), asunlanmaq (nazlanmaq), asığ (fayda), armaq (yorul­maq), arığ (təmiz), aşlıq (buğda), bun (dərd), duş (yuxu), dün (gecə), ətik (ayaqqabı), ərçəl (uğursuz), orun (məkan, yer), orğa (bayraq), örpək (nizənin ucundakı tünc), ötrük (yalan), ötrükləmək (yalan demək), örənləmək (zənn etmək), öc (intiqam), öpgə (ağciyər), uçmaq (cənnət), uçar (bazar), uçan (kiçik gəmi), ütürmək (deşmək), uz (mahir usta), üzət (ölü), us (ağıl) və s.

Lüğəvi arxaizmlər anlayışının təyinində iki əsas əlamətdən istifadə olunur.Birinci əlamət predmetin real gerçəklikdə qalmasıdır.Bu, ekstralinqvistik səciyyə daşıyan əla­mətdir.Predmetin adını bildirən sözün dildə tamamilə istifadədən çıxması və onun yerinə başqa sözün işlənməsi əlaməti isə linqvistik hadisədir. Məhz buna görə də, lüğəvi arxaizm­lərin müxtəlif növlərini ayırmaq mümkündür.Çünki dildə işlənmiş hər hansı söz, təbii ki, həmmin dildə müəyyən iz buraxmalıdır.Sözün derivatları, semantik variantları dildə olmalıdır.

Lüğəvi arxaizmlərin izi dialekt və şivələrdə qalması mümkün olduğu kimi, bu cür sözlərin qohum dillərin lüğət tərkibində mövcudluğu da mümkündür. Bütün bu cəhətlər lüğəvi arxaizmlərin üç növünü ayırmağa əsas verir: 1) müasir dildə heç bir izi olmayan arxaizmlər; 2) müasir dildə müəyyən izi olan arxaizmlər; 3) qohum dillərdə işlənən arxaizmlər.

Müasir dildə heç bir izi olmayan lüğəvi arxaizmləri, şübhəsiz ki, dilə aid abidələrdə və tarixi leksikologiya lüğətlərində axtarmaq lazım gəlir. Mahmud Kaşğarinin lüğətində ışığ  sözü “dəbilqə” mənasında verilmişdir.  V.Aslanov həmin sözün Azərbaycan dilində ışık formasında rast gəldiyini göstərmişdir. O, M.Kaşğari «Divan»ında ışık kökündən düzəltmə yışıklı  “dəbilqəli” sözünün olduğunu da qeyd edir (2, 65).

Qeyd etmək lazımdır ki, “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarında da ışığ sözü dəbilqə mənasında işlənmişdir: «Gün kimi ışıldayıb gələn kafirin başında ışığıdır  (KDQ).

Aydındır ki, ışığ sözünün müasir dildə dəbilqə sözü ilə semantik yaxınlığını göstərən fakt ortaya çıxarmaq çətindir.Hər halda biz belə bir faktla üzləşmədik.Eyni zamanda bu sözün derivatları sayıla biləcək leksik vahidləri göstərmək də olmur.

Bizim fikrimizcə ağ (uca, yüksək), ağmaq (ucalmaq, qalxmaq) “Kürseyi rəhmanə ağdın getdin ərşüllahı gör” (Nəsimi) sözləri ağ kökünün sinkretikliyini göstərir. Qeyd et­mək lazımdır ki, müasir dildə yalnız rəng mənasında qalımış ağ sözü bir vaxtlar olduqca geniş semantik yük daşımış, çoxmənalı sözlərdəndir. Lakin müasir dil materialına istinadla aparılan araşdırmalar bu sözlərin müasir dildə göstərilən mənalarda izini saxlamadığını göstərir.Əlbəttə, bu sözün semantik arxaizm olması haqqında da müəyyən mülahizələr yürütmək mümkündür.Belə bir araşdırmaya atalar sözlərində işlənən ağır (əziz) - Gec gələn qonaq ağır gələr (Atalar sözü) - leksemi zəmin yaradır.

Duş (yuxu) sözü bir çox yazılı abidələrdə işlənir. Ona «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanlarında, XIII əsr Azərbaycan ədəbi-bədii dilinin qiymətli yazılı nümunələrindən biri olan Əlinin “Qisseyi-Yusif” poemasında, Qazi Bürhanəddinin «Divan»ında, Nəsi­minin dilində və bir sıra başaqa abidələrdə rast gəlirik.

Doğər oqlı ol Məlik bir duş gördi,

Muabbirə təvilini sorar imdi.

Uşbu duşı heç gümansız böylə gördüm,

Muabbir ayıtur olturğıl bu yanımda,

Yoraylım düşunnı tə bir imdi (ƏQY) (3).

Abidələrdə geninə-boluna işlənən bu sözün də müasir dildə izləri qalmamış, onunla semantik yaxınlığa malik olan sözlərin dilimizdə işlənməsinə aid faktlar tapmaq olmur.

Qat (yan). Bu söz göstərilən mə`nada “Kitabi-Dədə Qorqud”da  işlənir. Eyni zamanda qeyd etmək lazımdır ki, bu sözün dastanlarda “özü ilə birgə”, “dəfə” mənaları da vardır. Həmin sözün  müasir Azərbaycan dildə lay, büküm anlamları əsas işlək məna­lar­dır. Qat sözünün «dəfə» mənası da müasir dil üçün məhsuldardır.Bizi daha artıq maraqlandıran bu sözün yan mənasıdır. Məsələn, Qatında (yanında) -Eşq əri qatında həm bir kasədir (Nəsimi). Müasir dildəki mənalarla müqayisədə yan mənası eyni semantik sahəyə daxil olmur, ondan kənarda qalır.Bu baxımdan qat sözünü dildə izini saxlamamış lüğəvi arxaizmlər cərgəsinə salmaq olur.

Müsir Azərbaycan dilində işlənən kürəkən sözünün iki arxaik variantı qeyd edilir: tamida, küyəgü. Tamada sözünün kürəkən mənası V. Radlovun lüğətində də vardır (4, 1651).

Dildə izini saxlamamış lüğəvi arxaizmlərə aid nümunələrin sayı çoxdur. Məsələn, Tamu (cəhənnəm) - “Tamuyi bil ki, neçün oldu yeddi” (Nəsimi); Əsrük (sərxoş) - “Qanı əsrüklərin cəmində bir huşyar” (Nəsimi); əsən -«Sağdır-əsəndir yigitlərim, Oğul, qayur­ma!»(KDQ) və s.

Dildə izini saxlamamış lüğəvi arxaizmlərin müəyyənləşdirilməsi və tədqiqi prosesində müəyyən elmi mübahisələr doğura biləcək məsələlər meydana çıxır.Bu, əsasən həmin arxaizmlərin semantik arxaizmlərlə bəzi hallarda yaxınlığı ilə əlaqələnir.

Müasir dildə müəyyən izi olan lüğəvi arxaizmləri bəzi meyarlara istinad etməklə müxtəlif növlərə ayırmaq mümkündür.Belə bir cəhət, hər şeydən əvvəl ondan irəli gəlir ki, lüğəvi arxaizmin izi anlayışı özü tam dəqiq sərhədə və təyinolunma kriteriyasına ma­lik deyil.Fikrin daha aydın olması üçüın təkcə onu göstərmək kifayətdir ki, bir halda iz arxaik sözün başqa nitq hissəsini ifadə edən sözlə semantik yaxınlığı, digər halda isə müəyyən tərkibdə qalması ilə izahlanır. Məsələn, için  (gizli, gizlicə, məxfi - Söhbə­timüz sənün ilə içindür (QBD) sözü için-için ağlamaq ifadəsində öz semantik yükünü sax­la­mışdırsa, varmaq (gəlmək) feli yalnız «var-gəl etmək» ifadəsində müasir dillə bağlanır. Yazı (çöl, səhra) sözü bayatıda (Evdə gül, yazıda gül, Gəlməsən, yazı dəgül) işlənir.Arxaizmlərin izi dialekt və şivə materiallarına istinadla tapıla bilər.Əlbəttə, o da həqiqətdir ki, məsələyə belə yanaşma ümumi nəticəyə xələl gətirmir.Əksinə, bütün fakt­lar arxaizmin öz izini müasir dildə müxtəlif şəkildə hələ də qorumasını təsdiq­ləməklə yanaşı, arxaikləşmənin ümumi nəzəri əsaslarının təyini üçün əlavə tədqiqat istiqa­mət­lərini müəyyənləşdirir.Əldə olan material müasir dildə izini saxlamış arxaizmləri ayrı-ayrı növlər üzrə deyil, ümumi şəkildə tədqiqata cəlb etməyə əsas verir.

Sağ (doğru, düz). Müasir Azərbaycan dilində diri, canlı, sağlam mənalarında və semantik baxımdan qeyd olunan mənalara nisbətən uzaq olan tərəf (sol tərəfin əksi) anlamında işlənir.Lakin abidələrdə bu sözün doğru, düz, saf mənaları da qeydə alınır.

Sənubərəm mən söylərəm sağ sözü (Kişvəri).

Sağ sözünün göstərilən mənada müasir ədəbi əsərlərdə də işlədilir:

“Neçə ildə bizə bir sağ söz deyib şərt kəsmədin ki, … mən də arxayın olam” (Isa Hüseynov).

Sağış (hesab).Bu lüğəvi arxaizmə Nəsiminin dilində rast gəlirik.“Hesabın sağışı gəldi, nə sayarsan, nə sanarsan”; “Zülfü ruxun şümaridir şamü səhərdə sağışum”. Fikrimizcə, bu söz dilimizdə öz izini sadalamaq felində saxlamışdır.Sadalamaq feli müəyyən əlamətə görə eyni predmetlərin nəzərə çatdırılması, onların bir növ hesaba alınmasıdır.Xalq şairi Rəsul Rzanın dilində sadalamaq feli əsasında yaradılmış yeni bir söz - sadalaq sözü işlənir (5, 214).

Ayağ (qədəh).Bu söz Azərbaycan dili yazılı abidələrinin, demək olar ki, hamısında rast gəlir.Məsələn, «Saqi vergil əlümə dolu ayağ» (QBD); «Ayağ oda yanmır, başı yandırır» (Aşıq Ələsgər).

V.Aslanov “qulluqda duran, qədəhgəzdirən” mənasında olan ayaqçı sözünün, də məhz bu kökdən yarandığını və həmin sözün yalnız Qazi Bürhanəddinin divanında işləndiyini qeyd edir (2, 65).

Hezaran Rüstəmi-dastan eşigində ayağçudur (QBD)

Belə hesab etmək olar ki, ayaqçı sözünün müasir anlamda işlənən ayaq sözündən düzəltmə variantı da vardır.Bu düzəltmə sözün ayaq (qədəh) mə`nasındakı köklə əlaqəsi yoxdur.Həmin sözlərin semantikasındakı fərq özünü aşkar göstərir. Azərbaycan dilinin izahlı lüğətində ayaqçı sözünün iki mənası verilir: “Ayaqçı, is. 1. köhn. Qapı-qapı gəzib, mal satan adam; çərçi 2. Kağızpaylayan, kuryer.

Ayaqçı, is. (qəd.) Keçmişdə: qədəh gəzdirən, şərab paylayan; «Saqi cam içirən ayaqçıya döndü Füzuli; Şairlərə bir içim mey sondu Füzuli» Ə. Cavad”.

Qədəh gəzdirən, saqi mə”nasında ayaqçı sözü, şübhəsiz ki, ayaq (qədəh) sözündən düzəltmədir.Çərçi mənasını bildirən ayaqçı düzəltmə sözündə semantik bağlılıq “insan və heyvanın yeriməsinə xidmət edən bədən üzvü”nü ifadə edən sözlədir.Qeyd etmək lazımdır ki, hər iki mənada - həm çərçi, həm də şərab gəzdirən mənasında ayaqçı sözü müasir dildə işlənmir.Bu sözlər arxaikləşmişdir.

Güz (payız).Ə.Dəmirçizadə bu sözün güzdək (payızlıq taxıl), güzəm (payızda qırxılmış yun) sözlərində öz izini saxladığını göstərmişdir (1, 124).

Daz// taz (keçəl, məsuldar olmayan, buynuzsuz). Müasir Azərbaycan dilində bu sözün yalnız daz variantı keçəl mə`nasında işlənir.Lakin dilin müxtəlif inkişaf mərhələlərində onun yuxarıdakı başqa mə`naları da olmuşdur.

Daz yerdə torağaya atmağa yaxşı (KDQ).Burada daz açıq, düzən yer, otu ağacı olmayan yer mənasında işlənmişdir.Bizim fikrimizcə, keçəl anlamında müasir dildə işlənən daz sözü semantikasında qeyd olunan, yəni məhsuldar olmayan, açıq, düzən yer mənası vardır. Çox güman ki, bu, məcazi  mənadır.   

Əlbəttə, bu misalların sayını kifayət artırmaq olar.Mövcud tədqiqatlara əsaslanaraq lüğəvi arxaizmin ilk olaraq hansı dil abidəsində işlənməsi, bundan sonra təqribən hansı əsrə qədər dildə rast gəlməsi, onların dildə izi olub-olmaması, başqa türk diillərində işlənməsi haqqında xüsusi araşdırma aparmaq yolu ilə müəyyən faktlar əldə etmək mümkündür. Bütövlükdə bu iş tarixi leksikologiyanın işi olub tarixi leksikoloci lüğətin hazırlanması üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir.

Açar sözlər: arxaizm, semantikarxaizm, lüğəviarxaizm, fonetikarxaizm, tarixileksikologiya

 

ƏDƏBIYYAT

1. Dəmirçizadə Ə. Azərbaycan ədəbi dildinin tarixi. I hissə. Bakı, Maarif, 1979.

2. Асланов В. “Дивану лугат-ит-тюрк” Махмуда Кашгари и азербайджанский язык // Советская тюркология, 1972, №1, с.61-74

3. Keçmişimizdən gələn səslər. Bakı, Elm, 1983.

4. Радлов В.В. Опыт словаря тюркских наречий. Т.3, ч.2. Москва, Спб, 1905

5. RəhmanovC. RəsulRzapoeziyasındasözyaradıcılığı// Nitqmədəniyyətiməsələləri. Bakı, 1988, s.213-220

 

Ключевые слова: архаизм, семантические архаизмы, словарные архаизмы, фонетические архаизмы, историческая лексикология

Следы лексики в памятниках письменности и словарях

РЕЗЮМЕ

Одним из актуальных вопросов исторической лексикологии является выявление различных типов архаизмов и отыскание их следов в современных языках. В статье дана классификация архаизмов, исследованы словарные архаизмы на материале азербайджанского языка. Анализ фактического материала показывает, что часть архаизмов сохраняет свои следы в словах употребляемые в диалектах и говорах языка, а также в родственных языках

Traces of lexis in written monuments and vocabularies

RESUME

One of the actual questions in historical lexicology is reveal of various types of archaisms and search of their traces in modern languages. The classification of archaisms is given in the article; research of vocabulary archaisms is carried out on bases of materials of the Azerbaijani language. The analysis of factual material shows that a part of archaisms preserves their traces in words using in dialects and accents and in kindred languages.

Key words: archaisms, semantic archaism, vocabulary archaisms, phonetic archaisms, historical lexicology.

 

Rəyçi: prof.T.M.Hacıyev


Маарифя Mанафова

«ТИББНАМЯ»nin СИНТАКСИСИ

 Щяр щансы бир дилдя йазылмыш ясярин юзцнямяхсус фонетик системи, лцьят тяркиби вя грамматик гурулушу мювъуддур. Бу цч тяркиб ясасында ясярин башлыъа дил хцсусиййятлярини юйрянмяк мцмкцндцр.

 Щяр щансы бир тарихи ялйазманын синтактик гурулушуну юйрянмяк ися даща мараглыдыр, бу, щямин дюврдяки мятнлярин формалашма ганунауйьунлугларыны, мятнин йаранмасында дил васитяляринин рол вя мювгейини ортайа гойур.

 Цмумиййятля, тцрк дилляринин, о ъцмлядян Азярбайъан дилинин синтактик гу­ру­лушу ясас етибариля сабитлийи иля фярглянир вя тарихи формалары олдуьу кими сахла­ма­ьа мейил эюстярир. О да бяллидир ки, дилин синтактик гурулушунда йени кейфий­йятляр доьуран хцсусиййятляр кянардан эятирилмир, дилин юз гануни инкишафындан доьур.

 Дилимизин синтактик гурулушунун тарихи инкишафыны мцяллифи мялум олмайан, яски тцрк дилиндя йазылмыш орта йцзиллийя аид тибб ясяри –«Тиббнамя» ясасында юй­рян­мякля зянэин вя дярин елми билэиляр ялдя етмяк олар. 1711-1712-ъи иллярдя яслян Шамахылы, ХВЫЫ йцзиллийин сону, ХВЫЫЫ йцзиллийин яввялляриндя йашамыш, щяким, алим, дярманшцнаслыг елминин мцкяммял билиъиси Мящяммяд Йусиф Ширвани сюзцэедян ясярин цзцнц кючцрмцш, она мцгяддимя, шярщ вя изатлар вермишдир. Онун бу хидмяти сайясиндя щямин китаб эцнцмцзя гядяр эялиб чатмышдыр.

«Тиббинамя»нин (1) синтактик гурулушунда сярбяст сюз бирляшмяляри нязяри даща чох ъялб едир. Гурулуш вя мязмун етибары иля бу ъцр бирляшмяляр эениш даиря­ни ящатя едир. Бунларын яксяриййяти терминоложи бирляшмялярдир. Щямин бирляш­мяляр тиббин, яъзачылыьын, дярманшцнаслыьын мцхтялиф сащяляриня аиддир. Мяс.: аь бящмян (Бящмян эцлявяринин кюкляри), аь сцсян (аь занбаг), аьу аьаъы (ади олеандр), аьаъ гавуну (ситрон), Бцхур Мярйям (Авропа (йаз) мешяноврузу)  вя с.

       Ясярдя сюз бирляшмясининин тяряфляри мцхтялифлийи иля сечилир. Биринъи тяряф исим+ исим модели цзяриндя гурулмушдур. Мяс.: гарьа дцляки (узун зяравянд), гугар оту (енлийарпаг ъийян), гуш дили (Вян (эюйрцш) аьаъынын тохумлары), гуруг суйу (гора ширяси) вя с.

 Сюз бирляшмясинин биринъи тяряфи сифятлярдян ибарят олур. Мяс.: габыглы баьа (тцсбаьа), гара аьаъ (гараьач), гара бойа (филиз купоросу), гара даш (графит), гара чюрякоту (якин гара чюрякотунун тохумлары) вя с.

 Ясярдя ишлянмиш исми бирляшмялярин бязиляринин биринъи тяряфи гейри-мцяййян йийялик щалдадыр. Мяс.: Гцдрят щалвасы (гоз, пцстя, фындыг, бал вя йахуд шякярдян дцзялдилян щалва), даь цзцмц (йабаны цзцмцн бир сыра нювляри (ясасян мешя цзцмц), дямир тиканы (дямиртиканы) вя с.

 Мараглы хцсусиййятлярдян бири ясярдя ишлянмиш сюз бирляшмяляринин бир чохунун мцряккяб сюзя доьру инкишаф просеси кечирмяси щадисясидир.Бунлары М.Адилов икинъи нюв тяйини сюз бирляшмяси шяклиндя формалашан мцряккяб сюзляр адландырыр вя йазыр ки, бу нюв бирляшмялярин чоху бир мяна верир Щямин бирляш­мялярин мцряккяб сюзя чеврилмяси просеси дя ъанлы, щяйати просесидир. Одур ки, бу бирляшмяляр иля щямин бирляшмялярдян дцзялян мцряккяб сюзляр арасында кяскин фярг гоймаг чох чятиндир» (6 , с. 151 (308 с.).

Бу бахымдан ашаьыдакы нцмуняляр характерик сайыла биляр: дямир тиканы (тямиртиканы), гызыл бойа (дярман гызылбойасы (бойаготу), гара аьач (гараьач), дямир оту (дямироту) вя с.

«Тиббнамя»дяки бязи сюз бирляшмяляри мцасир дилимиздяки фактларла мцга­йи­сядя фонетик ъящятдян фярглянир. Мясялян, мцгайися ет: дураг оту\тураг оту, дураъ оту\тураъ оту вя с.

 Сюз бирляшмяляринин биринъи вя икинъи тяряфляри дил мянсубиййятиня эюря дя диггяти ъялб едир.

 Щяр ики тяряфи тцрк мяншяли оланлар: йабаны соьан, йаь муму, йаш цзцм, йылан йастыьы, эялинчяк чичяйи, эюй сцсян, эцн чичяйи, мярсямя йарпаьы, палыд (бяллут) дюэцлц, Пападийа чичяйи, Саг йаьы, сичан оту, сыьыр дили, тцлкц хайасы, гара аьач, гара бойа, гара даш, гара чюрякоту, габыглы баьа, илан йастыды\йылан йастыьы, чюл кирписи, чюряк оту, цряк борусу, цряк ойнамасы, цзцн титрямяси, вя с.

 Биринъи тяряфи тцрк, икинъи тяряфи фарс мяншяли оланлар: йаш пянир, гара ъцлнар, бюйцк хырс гызыл бящмян вя с.

 Биринъи тяряфи яряб, икинъи тяряфи тцрк мяншяли оланлар: Кабил щялиляъи, Сягга гушу, Сялмян дашы, сяфяръял мейвяси, ялфягр йемиши (я.-т), ягл заиллийи, яза сцстлцйц, истифраг етмяк, щейз ахыны вя с.

 Биринъи тяряфи фарс, икинъи тяряфи яряб мяншяли оланлар: зяравянд тявил, мяръимяк мяни (тохуму) вя с.

Биринъи тяряфи тцрк, икинъи тяряфи щинд сюзцндян ибарят оланлар: гара щялиля.

Биринъи тяряфи йунан, икинъи тяряфи тцрк мяншяли оланлар: гяли дашы, гяли  суйу вя с.

 Биринъи тяряфи фарс, икинъи тяряфи тцрк мяншяли оланлар: Щиндистан гозу.

 Щяр ики тяряфи фарс мяншяли оланлар: хийар чянбяр, хийар шянбяр вя с.

Биринъи тяряфи яряб, икинъи тяряфи фарс мяншяли оланлар: Фирянэ зящмяти вя с.

 «Тиббнамя»дя изафят тяркибляри эениш йайылыб. «Тяйини сюз бирляшмяляри» термини мцяййян дюврлярдя изафят, тяркиби изафи, тяркиби вясфи, йийялик бирляшмяси вя с. терминоложи бирляшмяляри кими дя ишлядилмишдир. М.А.Казымбяйин граммати­ка­сында (2) сюз бирляшмясиндян «изафят» термини алтында бящс етмишдир. Амма бу изафят фарс тяркибли изафят йох, еля бизим дярк етдийимиз икинъи вя цчцнъц нюв тяйини сюз бирляшмяляри олмушдур.

 «Тиббнамя»нин йцз икинъи фяслиндяки мятнлярин башлыгларында мцхтялиф гурулушлу изафят тяркибляриня раст эялмяк олур. Бу тяркибляр инсаны гцввятляндирян вя шадландыран давалар, мяъунлар, щябляр, ичкиляр вя с. адларындан ибарятдир. Щямин мятнлярдя дярман гарышыьынын хейри щаггында бящс олунур, ядвиййяляри эюстярилир. Бурада щям гарышыьын ады, щям дя гарышыьы тяшкил едян ядвиййялярин адлары верилмишдир. Мясялян, бир мятни бурада олдуьу кими веририк вя онун лингвистик тябиятини изащ едирик:

Мяъуни-Сцлеймани (Сцлейманын гарышыьы) тяркибинин бяйаныдыр

-Бу гарышыг инсана олдугъа хейирдир вя бу гарышыьа мяъуни-Сцлеймани дейя ад гоймушлар, олдугъа гцввятляндириъидир вя ъимайа (ъинси ялагя) гцввят вериб сяфасын дяхи артырар, о гарышыьын ядвиййяляри бунлардыр: аь соьан тохуму (1 дирщям), кцбабя (1 дирщям), гушдили (1 дирщям), удялгямар (1 дирщям), Щиндистан гозу (1 дирщям), ъявизбува (1 дирщям), бу ядвиййялярдян алыб, мющкям язиб бир дяня йумурта сарысы иля булайыб йетиряляр, сонра бир гоз габыьынъа йесяляр, о гядяр ъима етдиряр ки, вясфя эялмяз, тяърцбя олунмушдур (100).

 Бу бяйанда тяркибин, гарышыьын, ядвиййялярин ады эюстярилир, онларын ъякиси дя гейд олунур.

Мятнлярин изафят тяркибляриндя гядим чяки адларына чох раст эялирик. Мяс.: мисгал, дирщям; бу адларын гаршысында мцяййян сайлар эюстярилир: янъир (25 дирщям), иннаб (3 дирщям), цзярлик тохуму (5 дирщям); сцнбцл (1 мисгал), гярянфил (10 мисгал), зяфяран (10 мисгал) вя с.

 «Тиббнамя»дяки изафят тяркиблярини дя икинъи вя цчцнъц нюв тяйини сюз бирляшмясиня чевирмяк мцмкцндцр. Мяс.: шяраби-лиму (лимон шярабы), шяраби-нилуфяр (нилуфяр шярабы), шяраби-бянювшя (бянювшя шярабы) вя с. Гурулушуна эюря бу тип бирляшмяляр ики вя цч тяркиб щиссядян ибарят олур. Мяс.:

 а) Ики тяркиб щиссядян ибарят оланлар: Мяъуни-фяласифя (философлар мяъуну), мяъуни-зянъябил (башга нюв зянъяфил гарышыьы), тяркиби-щябб, шярбяти-мцсщил (ишлятмя дяманы) вя с.

б) Цч тяркиб щиссядян ибарят оланлар: тяркиби-мяъуни-сарымсаг (сарымсаг гарышыьынын тяркиби), тяркиби-бяриши- Султан Сялим хан (Султан Сялим ханын гарышыьы), тяркиби-щябби-ийаряч, тяркиби-щябби-ъаме, тяркиби-щябби-ийаряч, тяркуиби-мяъуни-юскцряк (юскцряк гарышыьы), мянфяяти-шяраби-эцл (эцл суйунун хейри) вя с.

ъ) Дюрд тяркиб щиссядян ибарят оланлар: тяркиби-бяриши-Султан Сялим хан (Султан Сялим ханын гарышыьы), тяркиби-бяриши-ясайи-кябир (улу гарышыьын башга нювц), тяркиби-щябби-зящмяти-фирянэ (фирянэ хястялийи цчцн щяб) вя с.

 Дярман адлары ясярдя ясас етибары иля ифафят шяклиндядир. Мяс.: тяркиби-щяб­би-рущ (йелляри совуран щяб), тяркиби-щябби-мцкяййяфи-сорх (кефляндирян гырмызы щябляр) вя с.

 Изафят тяркибляри бу ясярдя мцяййян ички адларынын щазырланмасы гайдалары иля баьлы верилмишдир. Мяс.: тяркиб вя хассиййяти-шяраби-лиму (лимон шярбятинин щазырланмасы гайдасы), тяркиб вя хасиййяти-шяраби-мярсин (мярсин шярбятинин щазырланмасы гайдасы) вя с.

 Ичкилярин тяркиби иля баьлы ифафят бирляшмяляриня дя раст эялмяк олур. Мяс.: тяркиб вя хасиййяти-мацл-ясял (бал шярбятинин тяркиби), хасиййят вя тяркиби-ъцллаби-бал суйу (эцлаб иля бал суйунун хасиййят вя тяркиби), тяркиби-шяраби-наня (наня шярбятинин щазырланмасы гайдасы), тяркиби-шяраби-сяндял (сяндял шярбятинин ща­зырлан­масы гайдасы), тяркиби-шяраби-тут (тут шярбятинин щазырланмасы гайдасы), тяркиби-сифяти-искянъябин (искянэябин шярбяти щазырланмасы гайдасы) вя с.

 Ясярдяки изафят тяркибляринин бир щиссяси гарышыг адларындан ибарятдир: тяркиби-саггал рянэ етмяк (саггал рянэлямяк цчцн гарышыг), тяркиби вя хасиййяти-гурси-кафур (кафур гарышыьынын тяркиби), тяркиби-мяъуни-юскцряк (юскцряк гарышыьы) вя с.

«Тиббнамя»дяки изафят тяркибляринин бязиляри «мяъуни» сюзц иля башланыр: мяъуни-бяльям (бяльям цчцн гарышыг), мяъуни-шяфа (саьламлыг гарышыьы), мяъуни-щязряти-пейьямбяр сялла-л-лащц ялейщи вя сяллямя вя с.

Ясярин дилиндя изафят тяркибляринин бир чоху «мярщями» сюзц иля башланыр. Мяс.: мярщями-гяссаф (дярин йаралары саьалдан мялщям), мярщями-жянкар (зянъяр мялщями), мярщями-кафур (Камфора мялщями), мярщями-мисри (Мисир мялщями), мярщями- расухт (гырмызы (фосфорлу) сцрмя мялщями), мярщями-рясул (Пейьямбяр мялщями), мярщями-сийащ (гара мялщям) вя с.

«Тиббнамя»нин дилиндяки бязи изафят тяркибляри «мянафейи» сюзц иля башланыр: мянафейи-бянювшя (бянювшянин хейири), баби мянафейи-рейщан (рейщанын файдасы щаггында фясил), мянафейи-нярэиз (нярэизин файдасы), мянафейи-сцсян (сцсянин файдасы), мянафейи-лаля (лалянин файдасы), мянафейи-зяфяран (зяфяранын файдасы), мянафейи-нясрин (нясрин файдасы), мянафейи-хюфдян (йатмаьын файдасы), мянафейи-хун (ганын файдасы), мянафейи-мцсщил (ишлятмянин файдасы), мянафейи-гий кярдян (гусмаьын файдасы) вя с.

«Тиббнамя»нин синтактик гурулушу даща чох спесификлийи иля, йарандыьы дюврцн ъанлы данышыг дилини горуйуб сахлайан бир ясяр тясирини баьышлайыр.

Фясиллярин адлары ъцмля сявиййясиндядир: Баш, бейин вя эиъэащ аьрыларынын мцалиъялярини бяйан ейляр. Махулайайа аид олан мцалиъялярдян бяйан ейляр. Сяряйа дцчар оланларын мцалиъяляри ьяйандадыр вя с.

Предикативлик беля конструксийаларда «бяйан едяр», «бяйандадыр» фели хябярляри иля юз ифадясини тапа билмишдир.

Даща чох мцшащидя олан табели мцряккяб ъцмляляр «яэяр», «щярэащ» баьла­йыъылары иля башланыр. Аналитик типли табели мцряккяб ъцмлялярдя будаг ъцмля баш ъцмляйя, ясасян, табелилик баьлайыъылары иля баьланыр» (3, с. 387).Бунларын сайы чохдур, бири дя «яэяр» баьлайыъысыдыр. Гейд едяк ки, «Тиббнамя»нин биринъи ъцм­ляси еля бу баьлайыъынын иштиракы иля башланыр: «Яэяр эцл суйуну щярарятдян (аьрысы) олан баша сцртсяляр, дяф едяр. Яэяр бухардан олан баш аьрысы цчцн дярйа суйуну вя йа эцл суйуну баша сцртсяляр, дяф едяр. Яэяр баш аьрысы сяфрадан олмуш ися бир парча сиркя иля исладыб (баша) сцртсяляр, дяф едяр (7).

Бу тип ъцмлялярин гурулмасында-са,-ся морфоложи эюстяриъиси актив эюрцнцр вя бу йалныз шярт дейил, диэяр будаг ъцмлялярин дя (мцбтяда, тамамлыг, заман, кямиййят, тярзи-щярякят, йер, мцгайися, гаршылашдырма, гошулма) формалаш­ма­сын­да иштирак едир. Мяс.: Яэяр баш аьрысы гафадан олурса, о дяхи бяльямдяндир вя онун дяхи ялаъы будур ки, бир мигдар искянъябин йахуд турпун суйуну ичиряляр, гайтарар (8).

Бу ъцмля-са,-ся шякилчили мцбтяда будаг ъцмлясидир вя хябяр будаг ъцмлясини дя юзцня гошмушдур. Беля бир гарышыг типли табели мцряккяб ъцмляляря сюзцэедян ясярин дилиндя чох раст эялмяк олур.

Бязи будаг ъцмлялярдя –са вя ки яламятляри бирэя ишлядилир: Щяр ким бир шцбщяли йеря эедиб горхса ки, зящяр йедиряляр, зинщар иля о йеря аъ вя сусуз эетмяйяляр вя яэяр гафил олуб дейилян йеря эедяр (85).

Будаг ъцмлянин тякъя «хейирлидир», «хейирдир» предикативиндян ибарят ол­ма­сы щаллары сюзцэедян ясярдя эениш йайылыб. Мяс.: Бу хястялик цчцн дарчын йесяляр, хейирлидир (84), Йумурта аьыны дяхи сцртсяляр, хейирдир (84).

 «Ки» баьлайыъылы табели мцряккяб ъцмляляр дя «Тиббнамя»нин дилиндя хейли ишлянмишдир. Мясялян:

 Мцбтяда будаг ъцмлясиндя: Щякимлярдян рявайят олунуб ки, гырх ядяд сярчянин башыны ъям едиб вя гурудуб дюйцб, язиб вя бу ядвиййяляри йеня алыб язиб вя ялякдян кечириб вя кифайят гядяри гянд иля гарышдырыб щяр эцн бир мисгал йейяляр...(171).

 Тамамлыг будаг ъцмлясиндя: Хябярин мянасыны тамамламаг цчцн тибби мятнлярин тяркибиндя тамамлыг будаг ъцмляляринин ишлянмяси зярурилийи ортайа чыхыр. Мяс.: Щцкямалар дейибляр ки, щачан бир кимсянянин башы аьрыса, бейниндя бир сцстлцк ваге олса, эярякдир ки, щамама эедиб ики айагларыны истиъяк суйа салыб бир мигдар дурса, су ичиндя икян башындан айаьына варынъа ня гядяр дярдляр вя хястяликляр вар ися, айаьына ендириб тящлил еляйя, хейирдир (8); Бязи щякимлярдян данышырлар ки, бир дирщям цстц-худусу бир аз бал иля бирликдя гарышдырыб инсанын бурнуна дамызсалар, дамаьы тамам тямизляйяр (134).

 Бурада тамамлыг будаг ъцмлясиндян сонра –са,-ся яламятли (башы аьрыса, бейниндя бир сцстлцк ваге олса вя с.) будаг ъцмляляр сыраланмыш, баш аьрысы хястялийинин саьалмасы йоллары эюстярилмишдир.

 Бязян «яэяр» табелилик баьлайыъысы ишлянмир. Мяс.: Баш аьрысы истидян олса, бу мцалиъяляри ейляйярляр, дяф олар (9); Ким бир пара яфйун иля эцл йаьыны гарышдырыб баша сцртся, аьржсыны дяф едяр, тяърцбядян кечирилибдир (9). Мараглыдыр ки, бу тип будаг ъцмлялярин сонунда айдынлашдырмаг цчцн «тяърцбядян кечирилиб» ъцмляси дя ялавя олунур.

 Баш ъцмлядя «ким», «щяр ким» гейри –мцяййян явязликляри иля ифадя олунан мцбтяда юзцнц эюстярир. Мяс.: Ким бир пара яфйун иля эцл йаьыны гарышдырыб баша сцртся, аьрысыны дяф едяр (9), Щяр ким бу иллятя мцбтяла олса, эярякдир ки, бир мигдар тойуг йаьыны истиъяк едиб вя сонра бир-ики дяфя башына сцртся, гайятля хейирлидир вя тяърцбядян кечмишдир, цч-дюрд дяфя сцртся, махулайайа вя сювдайа дяхи зийадя хейирдир (10); Щяр ким суэялини ятини гызардыб вя истиъя икян йесяляр, о дяхи бцтцн сювдайи-хяйаллары дяф едяр, чцнки суэялини яти ъцмля саир гушларын ятиндян файдалыдыр (11).

 Коррелйатив ъцтлцкляр «Тиббнамя»дяки будаг ъцмляляри характеризя едир.

 Щяр ким+ о: Щяр ким бир эцндя балыг иля бирликдя сцдц йейиб вя щамама дяхи варса, о эцндя нягриз зящмятиня, шцбщясиз, мцбтяла олар (133).

 Щяр ким+ о кимся: щяр ким бу гарышыьа давам едиб бир дяфя йеся, о кимсянин юмрц ахыр олунъа бир язийят вя гям эюрмяйиб, сачы вя саггалы эеч аь олар (103).

 Бязян ъцтлцклярдян бири ишлянмир. Мяс.: Щяр ким ешшяк сцдцн вярями олан кимсяляря ичирся, (...) олдугъа хейирлидир (127), Бир кимся тамам ган алдыгдан сонра бир-ики дяня зуфадан йумуртаны йейиб вя цстцндян дяхи бир аз шякяр шярбяти ичся вя дяхи гойун ятиля биширилмиш йемяклярдян йеся, олдугъа хейирлидир (142).

 Тамамлыг будаг ъцмлянин баш ъцмлясиня мцшащидя олунан ъящятлярдян бири дюврцн щякимляринин, онларын йашадыглары юлкялярин вя с. адларынын чякилмясидир. Мяс.: Бцграт щяким дейир ки, гусмаг мядяни тямиз едир вя бядяни кюк ейляр...(168); Щякими-Тцркцстан вя Хята вя Хцтян тяърцбяйя йетириб буйурмушлар ки, рущи-язиз доьулан эцндян ахырынадяк бядянин цзвлярини тамам сейр едир.. (169); Щяким Шяряфяддин няг едир ки, бу тирйяки иситмяляри олан кимсяляря ичиряляр, щяр хястялийя хейирдир (170).

 Гарышыг типли табели мцряккяб ъцмляляр ясярин синтактик гурулушунда ясас йерлярдян бирини тутур. «Бядии вя елми ясярлярин дилиндя гарышыг типли табели мцряк­кяб ъцмлялярдян дя чох истифадя олунур. Табели мцряккяб ъцмлялярин гарышыг типи даща чох будаг ъцмлялярин артмасы щесабына йараныр. Лакин баш ъцмлянин вя цмумиййятля, щяр ики компонентин (щям баш, щям дя будаг ъцмлянин) мцряк­кябляшмяси щаллары да эениш мцшащидя олунур. Табели мцряккяб ъцмля нечя тяркиб щиссядян ибарят олур-олсун, щямин тяркиб щиссяляр ики гцтбдя бирляшир, ъцмля бцтюв­лцкдя баш вя будаг ъцмляйя айрылыр» (4, с. 422).

Сюзцэедян ясярин дилиндя гарышыг типли табели мцряккяб ъцмлялярин зянэин структур моделляри вардыр. Бунлары ашаьыдакы кими груплашдырмаг мцмкцндцр:

1)                       тамамлыг будаг ъцмляси иля –са,-ся шякилчили будаг ъцмля :

 Бцграт щяким дейир ки, щярэащ бир кимся рейщаны чох йеся, башаьрысы цчцн хейирлидир (165).

 Диэяр тип тамамлыг будаг ъцмля: Щяким Шяряфяддин нягл едир ки, бу тирйяки иситмяляри олан кимсяляря ичиряляр, щяр хястялийя хейирдир (170).

 Тяйин будаг ъцмляси: Щянаг дейилян (азар беля) хястяликдир ки, инсанын ики боьазынын йаны (иринля) долур вя йеня боьазы шишиб удгуна билмяз вя боьазы хыр-хыр едяр (95), Бу ляьвя дейилян бир хястяликдир ки, инсанын башындан назил олуб вя ики чянясинин арасына тюкцлцб щярякятини гейри-дцрлц едир...(92), Бир хястялик дя вар ки, мясялян, бир кишинин зякяри кичик олуб ювряти узунбойлу оларса, ъима ейлядикдя юврят щамиля олмаз, онунчцн ки, шящвят (майа) йериня дцшмяз вя яэяр юврят кичик олуб киши дяхи узунбоцлу оларса, о дяхи щаман буну кимидир (124).

 Хябяр будаг ъцмляси: Мцшащидяляримиз эюстярир ки, «Тиббнамя»дя хябяр будаг ъцмляси чох ишляниб. Бунун сябяби баш ъцмлядя ишлянян хябярин айдын­лаш­дырылмасы иля баьлыдыр вя бу айдынлашдырма хястя цчцн чох ваъиб сайылыр. Мяс.:Бунун ялаъы будур ки, яввял адамы бир тянща евдя гойалар вя бир нечя эцн эцндя дямяшги эцзэцйя бахдыралар...(92), Бунун бир дцрлцсц дяхи белядир ки, юврятин айаьы иля башыны бир йеря эютцрцб топ кими ейляйиб сонра фаил дяхи эялиб айагларынын арасына эириб ъимийа мцбаширят ейляйя (98), Ъимайа зийан едян шейляр бунлардыр ки, чякиняляр (98), Бу гарышыьын дяхи хейри олдугъа чохдур, о ъцмлядян бириси будур ки, мядяни гцввятли едяр (102), Ъимаи-нафе хейри одур ки, ювряти яввялян архасы цзяриндя йатырыб, сонра бели алтына бир уфаъыг йахтыг дяхи гойалар..(125), Мянфяятлярин тящсили будур ки, цряйя гцввят верир (170), Сякдя дейилян хястялик белядир ки, инсанын бейниндян ениб цряйин габлар, беля олдугда инсан юзцндян эедиб эюйярир, чцнки ъаны ичяридя сыхылыр (91).

Хябяр будаг ъцмлясиндян яввял «яэяр» баьлайыъылы шярт будаг ъцмляси эялир, гарышыг типли мцряккяб ъцмля формалашыр. Мяс.: Яэяр бир гумаша лякя дцшся, ялаъ будур ки, бир гялйа дашынын суйун эцняшя гаршы дамызсынлар, тямизляйяр (155), Яэяр бир гумаш вя йахуд чухайа киряч тохунса, она дяхи ялаъ будур ки, бир гядяр байаьы сабуну йаш едиб вя лякя олан йеря сцртцб, бир аз дурдугъа бир сцнэяр иля силсинляр (155).

 «Тиббнамя»дя чохкомпонентли мцряккяб ъцмляляр дя чохлуг тяшкил едир: Яэяр бир кишинин ичи аьрайыб, бянизи вя эюзц сары олса, онун дяхи ялаъы будур ки, бир аз бюйцрттикан кюкцнц гайнадыб ичсин, шяфа булар. Яэяр бир кимсянин эюзцня мурдарлыг иришся, сябяби йа юврятдян пейда олур вя йахуд йеня мурдарлыгдан щасил олур вя яламяти дяхи одур ки, уфаъыг габар кими шейляр чыхыб кичилир вя ачылыб бюйцк йара олур ки, о мящялдя яввял чыхдыьы кими щяман (адам) ю сидийи иля ону йуйа вя дяхи цзяриня сиркя гойа, ачылыб йара олурса, бир аз расих дашыны сиркя иля гайнадыб, еля ки, сиркяни гайнамагла мящв едя вя сонра расих дашыны чыхарыб язиб вя тамам ун кими олдугъа йаранын цзяриня сяпяляр вя лакин сойуг судан чякиниб вя ону тохундурмайалар (128).

Баьлайыъылашма просеси кечирмиш «щярэащ» шярт мязмунлу гялибя дя «Тиббнамя»нин дилиндя чох раст эялмяк олур: Щярэащ бир кимсяйя сойуг дяйиб мязаъы шикяст олса, эярякдир ки, о кимся щамама эедиб бир хейли исти хялвятдя отуруб вя щярэащ бир архасы цзяриндя йатыб тамам вя камал иля тярляйя вя лакин суйа эирмяйиб вя суйу цстцня дяхи тюкмяйя..(129).

Тярзи-щярякят будаг ъцмляси:...о иланы дишляйян йеря сцртцб баьладым, еля мцшащидя етдим ки, о иланын аьусу ня бядянимя тясир етди, ня бармаьым шишди (170).

 Кямиййят будаг ъцмляси: яэярчи йцз йашында гоъа олмуш ола вя щяр гядяр ки, гцввяти варса ийирми о гядяр олур вя ня гядяр ки, ъима ется, гадир ола... (171).

Будаг ъцмлялярдя данышыг дилинин тясири эюрцнцр: -ся шякилчиси явязиня «ян+олса»: Щяр кимин айаьы тярляйян олса (тярляся), бир аз хитми суйуну бир аз щянайа гатыб сонра айагларына мющкямъя сцртсцн (с.99).

Беляликля, тядгигат эюстярир ки, орта йцзиллийин тибб абиdяси олан «Тиб­б­намя»нин синтактик гурулушу мцасир Азярбайъан дилиндя олдуьу кимидир. Тарихян дя тяйини сюз бирляшмяляриндя узлашма нормал шякилдя юзцнц эюстярир. Мцасир дилимиздя олдуьу кими, тарихян дя бирляшмялярин тяряфляриндя бир нюв сярбястлик нязяря чарпыр. Тяряфляр арасында синтактик ялагя олдугъа мющкямдир. Бязян щисс едилир ки, щямин нюв бирляшмялярдя морфоложи эюстяриcилярин дягигляшмяси вя сабит шякля дцшмяси просеси даща сонралар баша чатмышдыр. Беля бир факт да диггяти чякир ки, тяйинетмя вахты нисбят шякилчиси иля ямяля эялян форма даща чох чевиклик эюстярир.

Тцрк изафяти адланан вя исимлярин тяйин групунда тарихян гядим олан йанашма цсулунун цстцнлцйц даща нязяри ъялбедяндир. «Яруз вязнинин тябиятиня уйьун эялян беля изафятлярин мигдары, шцбщясиз ки, щеъа вязнинин ганунларына уйьун эялмядийиндян, тяхминян ХВЫЫЫ ясрдян сонра бунларын сайы хейли азалмыш вя юз нювбясиндя няср дилинин дя кейфиййятиня, онун цслуби ъящятдян садяляшмясиня мцсбят тясир эюстярмишдир» (5, с. 262).

«Тиббнамя»нин дилиндяки табели мцряккяб ъцмляляря ютяри бир нязяр эюстярир ки, табели мцряккяб ъцмля вя она мяхсус олан будаг ъцмляляр тядгиг олунан бу ясярдя дя чох эениш мигйасда ишлянмишдир. Бизъя, бу яламят тибб елминин, халг тябабятинин мцряккяблийиндян иряли эялир. Бу ъцр конструксийалар щятта мцяййян вахт кечдикъя юз ясiллийини, тябии структуруну да горуйуб сахлайа билмишдир.

 

Истифадя едилмиш ядябиййат

1 Мящяммяд Йусиф Ширвани. Тиббнамя. (Халг тябабяти. Мялумат китабы).   Мятни щазырлайанлар вя юн сюзцн мцяллифляри: М.Султанов, А.Фярзялийев. Бакы, «Ишыг», 1990, 192 с.

2.М.А.Казым-Бек. Общая грамматика турецкого-татарского языка. Второе  издание, Казань, 1846.

3.Мцасир Азярбайъан дили. ЫЫЫ ъилд, Синтаксис, Бакы, «Елм» няшриййаты, 1981, 443 с.

4.Казымов Г. Сечилмиш ясярляри. В ъилд, Бакы, «Нурлан», 2005.

5.Мирзязадя. Азярбайъан дилинин тарихи грамматикасы. Бакы   Университети Няшриййаты, 1990, 376 с.

6.Адилов  М. Ясярляри. Ы Бакы, «Елм вя тящсил», 2010.

 

Ачар сюзляр: синтактик гурулуш, тяйини сюз бирляшмяляри, баш ъцмля, будаг ъцмля.

Рус дилиндя: синтаксшческое строение, связь определения, главное предложенте, придаточное предложение.

Инэилисдилиндя: syntactical structure, the structure of attributive word construction, principal clause, subordinate clause.

 

Резюме

Синтаксис « Тибнаме» ( Медицинской книги)

В статье впервые исследуются слово- сочетания, состав, выды сложноподчиненных предложений в языке Мухаммеда Юсуфа Ширвани. Исторические факты языка указывают на наличие синтаксической схожести языка произведения с нашим сегодняшним языком, хотя от этого произведения нас отделяют многие века. Но вместе с тем имеют место некоторых случаев нарушения корм стабильности языка.

Summary

Syntax of “Tibbnama” (Medicine book)

In this article is investigated for the first time the work of Mahammad Yusif Shirvani , s “Tibbnama”. We observed in his work word combinations, verbal combinations and different kinds of the Complex sentences. Historical language facts show that though some centuries seperated this work from us. Its syntactic structure is the same as the syntactic structure at the present time, but it is stressed that normal changes eccurred.

 

Rəyçi: dos.Manafov Namaz


Qasımova Mirvari Məmməd q.

AZƏRBAYCAN VƏ İNGİLİS DİLLƏRİNDƏ SİNONİMLƏRİN NÖVLƏRİ

Həm azərbaycan, həm də ingilis dilində sinonim sözlərlə bağlı maraqlı və eyni zamanda da çoxşaxəli, fikir müxtəlifliyi ilə səciyyələnən məsələlərdən biri də onların növ baxımından təyini, sistemləşdirilməsidir. Hər iki dil üzrə bir sıra mənbələrə istinad edərək deyə bilərik ki, bu məsələ nə azərbaycan nə də ingilis dilindətam həllini tapmamışdır. Belə ki,hər iki dildə sinonimlərin növ baxımından sistemləşdiril­məsi işində dilçilərin yekdil bir rəydə olmaması diqqəti çəkir və problemin aspektinin dərin və geniş olmasına dəlalət edir. Bu mənada sinonimlik məsələsinin müasir tədqiqatçılarından olan L.Klaudiya qeyd edir: “Sinonimlərin təsnifi və qruplaşdırıl­ması ilə bağlı geniş imkanların mövcudluğu məsələyə baxış prizması ilə əlaqədardır. Sinonimlərin  sistemləşdirilməsi isə istər elmi cəhətdən, istərsə də dilin zənginliyi nümayiş etdirmək məqsədi üçün çox uyğun bir yoldur, metoddur.”(9,10)

Azərbaycan dili leksikologiyası və semasiologiyası ilə bağlı əksər mənbələrdə dilçi alimlərimiz  sinonim sözlərdən bəhs edərkən onun növləri barədə də qeyd etmişlər. Bunlardan prof. A.Qurbanovun, prof.H.Həsənovun, S.Cəfərovun məsələ ilə bağlı fikir və şərhləri anlaşıqlı, əhatəli və praktik olması baxımdan digərlərindən seçilir desək yanılmarıq.

İstənilən dil vahidini növlərə ayırmaq, müxtəlif qruplarda fərqləndirmək üçün ilk öncə həmin növü əsaslandıracaq, onu bir növ xarakterizə edəcək zəmin seçilməli, meyar təyin edilməlidir. Bu baxımdandilimizin leksikologiyası və semasiologiyası üzrə müxtəlif mənbələrə əsaslanaraqazərbaycan dili sinonimlərini növbəti meyarlar əsasında aşağıdakı növlərdə sistemləşdirə bilərik:

I.Müxtəlif leksik vahidlər arasındakı münasibətlər baxımından yaranan sinonimlər.Dilçilərimizdən A.Qurbanov sinonimlərin növlərinə toxunarkən bu meya­rın adına birbaşa müraciət edərək dildə sinonim münasibətlərin sözlər, sözlə ifadələr, eyni zamanda da söz və ifadələrə qrammatik vahidlər arasında mövcudluğunu qeyd edir və bir-biriləri ilə qarşılıqlı sinonimik əlaqədə olan leksik-semantik vahidlərin (sinonimlərin) bu cəhətdən iki tipini fərqləndirir - lüğəvi sinonimlərqrammatik sinonimlər.(5,231-232; 4,303)Prof. H.Həsənov isə sinonim sözlərin leksik, qrammatik və üslubi növlərini qeyd etmişdir. Dilçi leksik sinonimləri eyni bir nitq hissəsinə aid olan müxtəlif formalı lakin emosional-ekspressiv çalarlıqlı yaxın mənalı sözlər kimi, qrammatik sinonimləri müxtəlif qrammatik formalarda təzahür edən eyni qrammatik mənaya sahib olan sözlər kimi, üslubisinonimləri isə müəyyən bir kontekst daxilində keçərli olan, buradakı situasiyadan qazanıılmış bu və ya digər mənaya görə sinonim olan sözlər kimi izah etmişdir.(Həsənov H.Ə. Müasir Azərbaycan dilinin leksikası,1988, səh.74-75)

Prof. B.Xəlilov da sinonimləri bu keyfiyyətə görə fərqləndirən dilçi alimlərimiz­dəndir. Dilçi dilimizdəki sinonimləri lüğəvi və qrammatik olmaqla iki tipə ayıraraq, lüğəvi sinonimləri də öz növbəsindəleksik və frazeoloji olmaqla iki növdə fərqləndirir.(Xəlilov B. M.Az.d-nin lek-sı;səh 178)

Qeyd edək ki, ingilis dilinə dair əksər mənbələr sinonimlərin bu meyar əsasında qeyd edilən növləri barədə ya qeyd edilmir və ya çox ötəri toxunulur. Məsələn L.Claudiya L.Levitskinin sinonimlərin bu növlərinə toxunduğunu qeyd edir. (L.Сlaudia, Theoretical accounts upon syn-my səh14).

II) Məna yaxınlığı, məna çalarlığı və üslubi xüsusiyyətləri baxımından fərqləndirilən sinonimlər. Dilçilik ədəbiyyatlarında bu parametrə görə sinonimlərin mütləq, nisbi, ideoqrafik və üslubi olmaqla 4 növü qeyd edilir. Hesab edirik ki, bu növlərin dilçilər tərəfindən verilmiş şərhləri əsasında onları - a) mənaları arasında yaxınlıq dərəcəsinə (və ya sadəcə olaraq məna yaxınlığına) görə seçilən sinonimlər-mütləq və nisbi; və b) məna çalarlarına və üslubi keyfiyyətlərinə görə seçilən sinonimlər- ideoqrafik (semantik)üslubi- olmaqla qruplaşdırmaq daha münasibdir.

İngilis dilində də dilçilər sinonim sözlərin qeyd edilən növlərindən bəhs edirlər. Bunlardan L.A.Novikov,J. Molohava, N.M. Raevskaya və s. alimlərin adını çəkmək mümkündür. Qeyd edək ki, ingilis dilinə dair ədəbiyyatlarda bu növlər “semantik əla­qələr” adlı meyar əsasında fərqləndirilir. Məsələn,N.M. Raevskaya bu meyar əsasında absolyut/mütləq və ideoqrafik  sinonimlərdən söhbət açaraq yazır: “Absolyut sinonimlər tam məna eyniyyətinə malik olan və istənilən konteksdə, şəraitdə biri-digərinin yerində işlənə bilən sözlərdir. Belə sözlər dildə sayca azdırlar, onlara başlıca olaraq xüsusi termonologiya ilə bağlı sahələrdə rast gəlmək mümkündür, məs: furze-gorse-whin; suslik-gopher; scarlet fever-scarlatina; İdeoqrafik  sinonimlər isə sözə məxsus mənanın fərqli çalaralarını və ya verilmiş keyfiyyətin müxtəlif dərəcələrini ifadə edirlər, məs:beatiful-pretty-handsome/gözəl-göyçək-yaraşıqlı;large-huge-tremendous-colossal/genişböyük-nəhəng-möhtəşəm-kolossalvə s.kimi”

 Daha sonra N.M. Raevskayaüslubi sinonimlərə də toxunaraq qeyd edir ki, sinonimlərin bu növünə  absolyut və  ideoqrafik sinonimlər arasında rast gəlinir. Onun fikrincə  üslubi sinonimlər məna çalarlarından daha çox emosional dolğunluğa (məzmuna) görə fərqlənirlər. Bu növ sinonimlər arasında tamamilə eyni mənalı, lakin müxtəlif emosional çalara malik sözlərin  mövcudluğu fikrində olan dilçi onlara poetik dildə daha çox  müraciər edildiyini vurğulayır vəbliss for happiness/ xoşbəxtlik əvəzinə səadət; mute for silent/ sakit əvəzinə lal kimisinonimlərin üstün tutulmasını nümunə göstərir (N.M. Raevskaya, 184-187).

L.A.Novikov isə bu növlərisinonimlərin bir-birini əvəzləyə bilmə xüsusiyyəti baxımdan fərqləndirir. Müəllifin fikrincə sinonimlər iki növ- tam/absolyut və qis­mən /nisbi əvəzləmənireallaşdıra bildikləri üçün elə bu iki növdə də mövcud olurlar. ( Novikov, L.A., Sinonimičeskie funksii slov,  “Russkiy yjazık v şkole”,1/1968, səh.11)

J. Molohava da sinonimləri absolyut, frazeoloji, üslubi nisbi olmaqla dörd növə ayırır. Müəllif  həmin növləri təyin edərkən hansı prinsipi əsas götürməsi barədə hər hansı bir məxsusi qeyd etməmiş və hər bir növü ayrıca izah etməklə kifayyət­lənmişdir.(J.Molohava səh 46-47)

L.Levitskidəingilis dilində sinonimləri absolyut/mütləq (absolute/perfect) və nisbi/məxsusi (relative/proper) olmaqla iki növə ayırır. Bu növlərin leksik və ya qrammatik ola bildiyini qeyd edən alim onları da öz növbələrində ideoqrafik və üslubi olmaqla iki yarım növə ayrırır. L.Сlaudia,Theoretical accounts upon syn-my səh14).

C) İfadə olunan fikirdə obyektə münasibət baxımından fərqləndirilən sinonimlər. Dilçilik ədəbiyyatlarında bu məqsədlə istifadə olunan sinonimlər evfimizmlər və kakofemizmlər adlanır. “Evfimizm dilçilik ədəbiyyatında çox vaxt tabu ilə yanaşı,  hətta  bir başlıq altında verilir və tabuya təqribi antonim kimi izah olunur; buna görə də yasaq söz əvəzinə yasaq olmayan sözü işlətmək evfimizm sayı­lır. Ümumiləşdirilmiş halda demək olar ki,evfimizm - yasaq sözün yasaq olmayan sözlə, kobud sözün zərif sözlə, bəzən ümumi sözün jarqon sözü ilə əvəz edilməsidir. (Ə.Dəmirçizadə,Az.d-nin üs-tı,səh163)

Dilimizin leksik siteminin tədqiqi ilə məşğul olmuş əksər alimlər  evfimizm və  kakofemizmin sinonimlərin yaranmasındaxüsusirolu olduğunu qeyd etmişlər. (A.Qurbanov; T.Əfəndiyeva; B.Abdullayev; B.Xəlilov və s.)

A.Qurbabov obyektə mənfi münasibət ifadə edən, məs. baş əvəzinə işlədilən kəllə-təpə-qafa kimi sinonimləri kakofemizm; obyektə müsbət münasibət ifadə edən (məs: dəli əvəzinə işlədilən psixi xəstə kimi) sözləri isə evfimizm adlanır.(Qurbanov A.M. Müasir Az.Əd.dili. Bakı: Maarif, 1985, s.305-306)

B.Xəlilov isə diqqəti evfimizmlərlə bağlı fərqli bir məqama yönəldir. Müəllif evfimizmlərin  cəmiyyətin inkişafının yüksək mərhələsində yarandığını və onların inkişaf etmiş insan düşüncə və təfəkkürünün məhsulu olduğunu vurğulayır. Dilçi hesab edir ki, məhz bu amil nəzakətli sözlərin istifadəsini şərtləndirmişdir.(Xəlilov B. M.Az.d-nin lek-sı;səh 181)

Sinonimlərin bu növləri ingilis dilçiliyində də işıqlandırılır, məs: N.M. Raevskaya sinonim sözləri “mənşə və mənbə” meyarı əsasında təsnif edərkən efimizm və vul­qarizm­lərdən törəyən sinonimləri qeyd edir, məs:to lie (yalan danışmaq)-to distort the fact; university (universitet)-varsity; to spend (xərcləmək)- to blow in; to scold (danlamaq)-to call down; to steal (oğurlamaq)-to shoop və s.(N.M. Raevskaya, 184-187)

G.B.Antruşina da sinonim-evfimizm məsələsinə toxunmuşdur. Dilçi bu növ sinonimlərin cəmiyyətdə deyilməsi  məqbul sayılmayan bəzi sözləri əvəzləmək məqsə­dilə istifadə edildiyini qeyd edir və naked (çılpaq), lavaroty (ayaqyolu), pregnant (hamilə) və s. sözləri əvəzləyən bir sıra sinonim nümunələr əsasında fikrinə aydınlıq gətirir.  G.B.Antruşina,210-211

İ.V.Arnold isə evfimizmləri sinonimlərin mənbəyi kimi qiymətləndirmişdir. O hesab edir ki, bu sinonimlərin yaranması sözlərin məna genişlənməsinin, dəyişiminin nəticəsidir və dildə  kobud, qaba ifadəni nisbətən yumşaltmaq üçün istifadə edilir.İ.V.Arnold,207

D) Əmələ gəlmə mənbələri və üsulları baxımından fərqləndirilən sinonimlər. Qeyd edək ki,sinonimlərinbu meyar əsasında fərqləndirilən növləri barədə fikir müxtəlifliyinin daha geniş olması diqqəti cəlb edir. Təəccüblü deyil ki, Ə. Dəmirçiza­də sinonimlər məsələsinin bu aspektinə münasibətdə yazır: “dilimizin lüğət tərkibin­də­ki müxtəlif növ sinonim sözlər birdən –birə törəməyidi kimi, bir mənbədən də deyildir. Bu sinonimlər Azərbaycan dili lüğət tərkibinə müxtəlif səbəblərlə və xüsu­sən üslubi ehtiyaclarla əlaqədar olaraq cürbəcür yollarla və ayrı-ayrı mənbələrdən əsrlər boyu toplanmış sözlərdir.”(Ə. Dəmirçizadə,Az.d-nin üs-tı,səh123)

Dilçi alimlərimizin sinonimlərin bu meyarda fərqləndirilən növləri barədə fikirləri ətrafında ümumiləşdirmələr aparmaqla onları iki yarımqrupda aşağıdakı şəkildə göstərmək mümkündür:

MənbəI. Dilin öz lüğət ehtiyatı, daxili imkanları hesabına yaranan sinonimlər. Bu mənbədən sinonimlər növbəti üsullarla (yollarla) yaranır:

a)polisemiya nəticəsindəyaranan sinonimlər, yəni dildə sözün mövcud əsas mənasının inkişaf edərək bir sıra əlavə mənalar qazanması hesabına yaranan sino­nim­lər; məs: aparmaq feli - nəyisə bir yerdən başqa bir yerə köçürmək (maşını ustaya aparmaq); birinə istiqamət vermək (uşağı kəndə aparmaq); özü ilə daşımaq açarı, cantanı və s. aparmaq) oğurlamaq (evi, pulu aparılmaq); qalib gəlmək (oyunda); silib təmizləmək (ləkəni,izi); bezdirmək,yormaq (səs, küy); rəhbərlik etmək(işə, məclisə) və s. kimi mənalarda işlənir.

b) söz düzəltməsi nəticəsindəyaranan sinonimlər. Bu cür sinonimlər həm müxtəlif köklü, həm də eyniköklü sözlər vasitəsilə yaradlır. Müxtəlif köklü sinonim­lərin əksəriyyəti sinonim sözlərə eyni bir şəkilçinin əlavə edilməsi ilə düzəldilir məs: iyli-qoxulu, ağıllı-başlı, yoluxucu-keçici, igidlik-qəhrəmanlıq və s. Eyniköklü sino­nim­lər isə eyni bir sözün kökünə sinonim şəkilçilər artırmaqla düzəldilir, məs. anma-anım, bağlanış-bağlanma, ağlayan-ağlar, uçqun-uçmuş, inadcı-inadcıl, yetkin-yetişmiş və s.

c) dialektlərdən alınan sözlər hesabına yaranan sinonimlər – Qeyd edilməlidir ki,dilin lüğət fondunda ayrı-ayrı leksik üslublara, laylara mənsub olan dialektizmlər, kitab dilinə aid sözlər və sadə danışıq dilini təmsil edən sözlər bu yarımqupda  müx­tə­lif kombinasiyalı (ədəbi söz –loru söz, katab dilənə məxsus söz-neytral söz, danışıq dili sözü neytral söz və s.) sinonimik əlaqələrdə olurlar məs: xəsis-simic; nəlbəki-bölmə; ata-dədə, lələ, baba, qağa; ağcaqanad-mığmığa; yeznə-kürəkən və s.

ç) frazeoloji birləşmələr  hesabına yaranan sinonimlər – xəstələnmək-azarı tutmaq, xoşlamamaq- zəhləsi getmək, hirslənmək-acığı tutmaq və s.

d) evfimizmlər hesabına yaranan sinonimlər - ölmək-keçinmək, vəfat etmək, dünyasını dəyişmək; boğaz-ikicanlı, hamilə-ayağıağır, ağırayaq; eşşək-ulaq, uzunqulaq, qabırğası qalın(insan barədə) və s.

e) biri və ya hər ikisi idiom olan sözlərin yaratdığı sinonimlər–xoşbəxt-ağ günlü, yaltaq-ağzıgöyçək, qurbanın olum-qabağında ölum, dinləmək-qulaq asmaq vurulmaq-aşia olmaq, ağlamaq-göz yaşı tökmək və s.

f) sözün məcazi mənasının inkişaf etməsi ilə əlaqədar yaranan sinonimlər – Sözün bu xüsusiyyəti polisemiya ilə bağlıdır. Məlumdur ki, istənilən dildə əksər sözlər birdən çox məfhumla assosiasiya  yarada, birdən çox məna ifadə edə bilirlər. Sözlər bu xüsusiyyəti  insan təfəkkürünün, şüurunun inkişafı ilə qazanırlar desək səhv olmaz. Belə ki,  məhz irəli düşüncə sözləri ilkin, əsas mənasından başqa bir sıra digər əlavə mənalarda işlədərək, onlara bu məna çalarlıqlarını qazandıra bilər. Sözün əsas mənasından törəyən sonrakı bir və ya bir neçə məna dilçilik mənbələrində sözün məcalaşmış mənası və ya məcazi mənası kimi tanımlanır, məs: dağ (yer, məkan)-dağ (insana vurulan zərbə, cəza-dağ vurmaq,dağ çəkmək); üz (insan bədənin bir hissəsi)-üz (nəyinsə xarici ötrtüyü-yorğanın üzü, dəftərin üzü)-üz(hədsiz inadkarlıq,tərslik-üz göstərmək, üzlü olmaq) və s. 

MənbəII. Alınma sözlər vasitəsilə yaranan sinonimlər. Sinonimlərin bu qrup daxilində aşağıdakı yarım qruplarda təsnifinə daha çox rast gəlinir:

a)milli mənşəli söz - alınma söztipli sinonim cərgələr; məs: ağ - bəyaz ( ərəb), qanacaq - mərifət ( ərəb), çiçək - gül(fars), ürək- qəlb ( ərəb) - könül ( fars) və s.

b)alınma söz - alınma söztipli sinonim cərgələr, yəni sırf alınma sözlər hesabına yaranan sinonim cərgələr. Bu növdən olan sinonim cərgələr həm eyni bir dildən alınma sözlərlə, həm də fərqli dillərdən alınma sözlərlə yaradıla bilirlər, məs: hörmətli(ərəb) - möhtərəm(ərəb), sakitlik(ərəb)- sükunət(ərəb),nalə(fars)-fəryad fars dilindəndir),eyvan( fars)-balkon(rus), güzəran(fars)- həyat(ərəb)və s.

İngilis dili sinonimlərinin “mənşə və mənbəyinə” görə daha sistematik, dolğun və tam təsnifatı N.M. Raevskayaya məxsusdur. Dilçi bu meyar əsasında ingilis dilində sinonimləri növbəti növlərdə qruplaşdırmışdır:

a) ümumiləşdirici əsas mənanın müxtəlif çalarlarını bildirən milli mənşəli sözlər­dən  qaynaqlanan sinonimlər, məs: fast-speedy-swift/tez-sürətli-cəld; handsome-pretty-lovely/ yaraşıqlı-göyçək- sevimli;bold-manful-steadfast / qoçaq-igid-cəsur və s.

b) dialektlərdən söz almaqla yaranan sinonimlər, məs: bairn-child (şotland)//uşaq; charm-glamour (şotland) / şarm;  longago-longsyne(şotland)// çoxdan ; ghost(şotland) –bogle// ruh (şimali ingilis); mother-minny/ ana//(şotland); dark-murk ( qədim ingilis) və s.

c) başqa dillərdən alınmalar vasitəsilə yaranan sinonimlər, məs: begin-commence/başlamaq; finish-end/qurtarmaq; help-aid/kömək; və s.

d) efimizm və vulqarizmlərdən törəyən sinonimlər, məs:university (universitet)-varsity; to spend (xərcləmək)- to blow in; to scold (danlamaq) -to call down ; to steal (oğurlamaq) - to shoop və s.

e) bədii dildə sözləri emosional ekspressiv mənada işlədilməsindən yaranan sinonimlər, məs: walk of life - occupation, profession/sənət, peşə;  star gazer- dreamer/ xəyalpərəst?; pins and needles- the creeps, the shivers/..........və s.

Bir başqa dilçi F.R.Palmer sinonim sözləri ən azı beş cəhətə, beş üsula görə biri –digərindən fərqləndirməyin mümkünlüyündən bəhs edir. Zənnimizcə alimin həmin cəhətlər əsasında fərqləndirdiyi sinonim növlərinə dair izahlara əsaslanaraq bu cəhətləri sinonimlərin əmələ gəlmə mənbə və üsulları kimi də qiymətləndirmək olar. Dilçi bu cəhərləri aşağıdakı kimi qeyd edir:

1) sinonim cərgələri yaradan sözlərin dilin müxtəlif dialektlərinə məxsus­luğu(fall- autumn; cowshed-cowhouse-byre; haystack-hayrick-haymaw; tap-faucet-spigot)

2) sinonim cərgələri yaradan sözlərin üslub baximından fərqli olması (a nasty smell-an obnaxious effluvium-an horrible stink; gentleman-man-chap; pass away-die-pop off);

3) sinonim cərgələri yaradan sözlərin ümumiləçdirici əsas mənaca eyni, lakin emotiv -qiymətləndirici məna baxımından fərqlənməsi (statesman-politician; hide-conceal; thrifty-economical-stingy);

4) sinonim cərgələri yaradan sözlərin məhdud kollokasiyaya malik olması,  yəni bəzi sinonimlərin ancaq bir qrup sözlərlə işlədilə bilməsi (rancid-addled:bu sino­nim cərgədəki rancid sözü ancaq bacon (qaxac edilmiş donuz əti) və butter(yağ) isim­ləri ilə, addled sözü də ancaq eggs (yumurta) və brains(........) sözləri ilə işlədilir);

5) dildə sinonim cərgəni yarada bilən sözlərin sayca çox olması, yəni sinonimliyin geniş mənada dərk edilməsi. Alim bunu loose (gen, bol, əyninə sərbəst)  sifətinəinexact, free,relaxed, vague, lax,unbound, inattentive, slack və s. çox sayda sözlərin sinonim ola bilməsi faktı nümunəsində izah edirF.R.Palmer,43-44)

Q.N.Babiç isə başqa dilçilərdən fərqli olaraq ingilis dili üçün xarakterik hadisə olan qisaltmalara (shortened üords, məs:comfortable/comfy) diqqət çəkir və onları sinonimləri mənbələri arasında qeyd edir. Dilçi sinonimlərinin mənbələri arasında alın­maları, qısaltmaları, desinonimləşməni və fazeoloji fellərin yaradılmasını qeyd edir.Q.N.Babiç 81-82

 

Ədəbiyyat:

1.Dəmirçizadə Ə.M. Azərbaycan dilinin üslubiyyatı.Bakı: Azərtədrisnəşr, 

    1962, 271s. səh

2.Həsənov H.Ə. Müasir Azərbaycan dilinin leksikası.  Bakı: Maarif, 1988, 306s

3.Xəlilov B. Müasir Azərbaycan dilinin leksikologiyası. Bakı: Nurlan, 2008,      442s.

4.Qurbanov A.M. Müasir Azərbaycan Ədəbi dili. Bakı: Maarif, 1985, 405s.

5. Qurbanov A.M. Ümumi dilçilik  2 cilddə. I cild, Bakı: Maarif, 1989, 567 s.

6. ƏfəndiyevaT. Zərbaycan dilinin leksik üslubiyyatı. Bakı: Elm,1980, 249s.

7. Antrushina G.B.,  Afanasyeva O.V., Morozova N.N.English

    Lexicology. M., 2004, 288p.

8. Arnold İ.V.The English Word. M., 1986, 295p.

9. Leah C. Theoretical accounts upon synonymy  University of Oradea, 25p.

10. Molohova J.Outlines of English Lexicology. Sofia,1987, 187p.

11.Palmer F. R. (1982) Semantics, Moscow, “Vysšaja škola” 109 p

12. Бабич Г.Н. Lexicology: A Current Giude. Москва, «Наука» 2010, 200с.

13. Новиков Л.А, Синонимические функции слов, в «Русский язык в

школе», 1/1968.

14.Раевська Н.М. English Lexicology. Kiev,1971, 334c.

 

Açar sözlər: sinonim, növ, təsnif etmək, leksik, qrammatik, semantik, ideoq­rafik, üslubi, dil vahidi, mənbə, mənşə və s.

Key words: synonym, type, classify, lexical, grammatic, semantic, ideographic, stylistic, language unit, source, origin etc.

Ключевые слова: синоним, вид, давать классификацию, лексический, грамматический, семантический, идеографический, стилистический, языковая единица, источник и др.

 

Резюме

Виды синонимов в азербайджанском и английском языках

Статья посвящена исследованию вопросов классификации видов синонимических слов

в азербайджанском и английском языках. Здесь затрагиваются различные виды синонимов, дается их анализ иклассификация попризнакам, выдвигаются мысли азербайджанских и английских языковедов на основе материаловобоихязыках.

Summary

Types of synonyms in Azerbaijani and English

The article is didicated to the investigation of classificaton ofsynonyms according to their types in the azerbaijan and english languages. Here various types of synonyms and criteria of their classification is touched upon. Different views of both azerbaijani and english linguists on the theme is introduced and commented on materials of these languages.

İmza:   fil. e. n. Hüseynova Ramilə

                             


Qədimova  Balabəyim  Həsənəli   qizi

ORFOEPİYA HAQQINDA MATERİALIN TOPLANMASI

 Orfoepiya və orfoqrafiya lüğətinin çıxarılmasında orfoepiya   haqqında materiallarının toplanamasının vacibliyi.

               Orta ümumtəhsil məktəblərində tədris prossesində şagirdlərin qarşısına çıxan əsas cətinliklərdən biri sözlərin düzgün yazılışı və tələffüzü ilə bağlıdır. Bu çətinliklər bir tərəfdən onların müəyyən orfoqrafik və orfoepik qaydaları bilməməsidən, digər tərəfdən dilimizə son dövrlərdə daxil olmuş bir sıra  sözlərin yazılışı və tələffüzünün hələ sabitləşməməsindən, hələ heç bir qaydaya əsaslanmamasından irəli gəlir. Bu səbəbdən irəli gələn  müasir məktəbin qarşısına qoyulan başlıca vəzifələrdən biri şagirdlərə düzgün, savadlı yazı vərdişlərini aşılamaqdır. Düzgün yazı vərdişlərinə yiyələnmək üçün isə orfoqrafik qaydaları bilmək, ən vacib şərtlərdən biridir. Orfoqrafiya orfoepiya ilə əlaqəli tədris olunduğuna görə orfoepik normaları bilmək, orfoepik lüğətlərdən düzgün istifadə etmək zəruri məsələlərdən biridir. Orfoepik norma orfoepiya təlimində  həyata keçirilir.

               Orfoepiya yunanca “düzgün”, “dürüst”  mənasında olan orfos sözü ilə “danışmaq”, “nitq”  mənasında olan epos sözünün birləşməsindən düzəldilmiş bir termindir. Bu terminin istifadə etdiyi anlayişa dilin fonetik sistemi ilə bağli olub hər hansi bir səsin müəyyən fonetik şəraitdə-sözün əvvəlində, ortasinda, sonunda, qrammatik formalarda, söz birləşmələrində işləndikdə özünü göstərən tələffüz xüsusiyyətlərini tənzimləyən qaydalar daxildir.

               Azərbaycan dili orfoepiyasının tədqiqi tarixi o qədər də  qədim deyildir. Keçən əsrin ortalarından başlayaraq tətbiqi dilçiliyin bu sahəsində tədqiqatalar aparılmış, bir sıra məqalə və həcmcə o qədər də böyük olmayan əsərlər yazılmış, dərslik, dərs və­sait­lərində  orfoepik məsələlərə müəyyən dərəcədə yer verilmişdir. Ə.Dəmiçizadə, M.Şirəliyev, Ə.Əfəndizadə, A.Qurbanov, N.Abdullayevin apardığı araşdırmalar orfo­epik normaların müəyyənləşdirilməsində əhəmiyyətli rol oynamışdır. Lakin bütün bunlarla yanaşı, orfoepiya sahəsində hələ də tədqiqə ehtiyacı olan bir sıra  məsələlər vardır.Onların dürüstləşdirilməsi vahid orfoepik normaların yaradılması, müəyyən­ləşdirilməsi baxımdan xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.Bunların bir necəsini göstərək:

  1. Qrammatik kateqoriya və sintaktik quruluşların tələffüz normaları.
  2. Orfoepiyanın  orfoqrafiya, eləcə də adi danışıq dili və dialekt tələffüzü ilə sərhədi.
  3. Ədəbi tələffüz normalarının əsasında duran prinsiplər.
  4. Ədəbi tələffüzün üslubları.
  5. Mürəkkəb qısaltmaların, alınma sözlərinin tələffüz qaydaları.
  6. Şeir dilinə poeziyaya məxsus orfoepik məsələlər-poetik orfoepiya.
  7. Ədəbi tələffüz və orfoepik tələffüz anlayışları, onların fərqi.
  8. Orfoepik normaların təşəkkül tapması və inkişafı tarixi və s.

Yüksək nitq mədəniyyəti nümunəvi tələffüzə nail olmaq üçün birinci növbədə orfoepiyanın  yuxarıda qeyd etdiyimiz və etmədiyimiz digər məsələlərini dilimizin bugünkü inkişafı səviyyəsində tədqiq etmək, araşdırmaq lazım və vacibdir. “Təssüf ki, bu vaxta qədər orfoepik normalar bir layihə formasında tərtib olunub ziyalıların müzakirəsinə verilməmişdir. Geniş müzakirə həm nəzəri, həm də əməli cəhətdən zəruridir. Bu cəhəti nəzərə alsaq deyə bilərik ki, əməlimizdə hamının bəyəndiyi, normaya çevridiyi  təsbit  olunmuş qaydalar məcmuyu yoxdur, onu yaratmaq günün aktual problemlərindən biridir” (26).Ədəbi dilin sabit və vahid tələffüz normalarının müəyyənləşdirilməsi,  həmin normalara əsaslanan qaydaların danışıq və oxuya tətbiqi nitq mədəniyyətinin inkişafı baxımından olduqca vacibdir. Şifahi dilin fəaliyyət dairəsinin genişləndiyi indiki zamanda ədəbi tələffüz normalarını gözlətmək daha böyük əhəmiyyət kəsb edir. Ədəbi-bədii gecələrdə istək və arzularını, hiss və həyəcanlarını oxucuları ilə bölüşən ədib və şairlər, teatr səhnəsində çıxış edən görkəmli aktyorlar, radio və televiziya verilişlləri vasitəsilə xalqla  daim ünsiyyətdə olan diktorlar, tələbə və şagirdlərə biliklərin əsaslarını mənimsədən, onlara yüksək əxlaqi keyfiyyətlər aşılayan müəllimlər, xitabət kürsülərindən dövlət əhəmiyyətli məsələlərdən bəhs edən natiqlər və b. Şifahi ədəbi dilin zəngin imkanlarındam məharətlə istifadə edirlər. Həm də bu o zaman daha yaxşı səmərə verir ki, danışan dilin başqa normaları ilə yanaşı tələffüz normalarına da düzgün və ciddi əməl etmiş olsun. Bu baxımdan ədəbi tələffüz normaları içtimai ünsiyyətdə böyük əhəmiyyət kəsb edir.Bu normalar ayrı-ayrı adamların istək və arzuları fərdi xüsusiyyətləri, şəxsi zövqü ilə deyil, dilimizin daxili qanunları ilə bağlı olduğundan nitq  prossesində onları pozmağa, təhrif etməyə heş kəsə icazə verilmir, danışanın tələffüz qaydalarına əməl etməsi onun içtimai borcu kimi qiymətləndirilir. Ədəbi tələffüz qaydaları müəyyənləşdirilərkən bir neçə prinsip əsas tutulur: fonetik prinsip, morfoloji prinsip, söz və qrammatik formaların tələffüzünün dil ahənginə uyğun olması prinsipi, qrafik prinsip mənbə dilin tələffüz qaydalarına əməl etmək prinsipi.

  1. Fonetik prinsip. Bu prinsipə görə orfoepik qaydalar geniş xalq kütləsinin malik  olduğu  ümumxalq dilinə tamamilə uyğun olmalı, onun tələblərinə cavab veril­məlidir. Söz və qrammatik formaların əksəriyyət tərəfindən işlədilən tələffüz şəkli  orfoepik norma kimi əsas götürülür.  Məsələn, felin şərt şəklinin hekayəsi nitqdə bir neçə variantda tələffüz olunur: görsəydim, görsöydüm, görseydim. Axırıncı deyiliş tərzindən daha geniş istifadə olunduğundan “görseydim” tələffüz şəkli orfo­epiya baxımından məqbul sayılır və norma kimi qəbul edilir. Başqa bir misal. Sonu a,ə saitləri ilə bitən çoxhecalı  sözlərə əvvəlində bitişdirici  j samiti olan müəyyən şəkilçilər qoşulduqda həmin saitlər ahəng qanununa uyğun  olaraq  [ ı], [u], [i], [ ü] saitlərdən birinə çevrilərək tələffüz olunur. Məs.meşəyə-meş[ i]yə, arabaya-arab[ ı]ya, yaşayır-yaş[ ı]yır, söyləyir-söyl[ ü]yür, oynayır-oyn[ u]yur və s.Əksəriyyətin işlətdiyi bu tələffüz şəkli də dilimizdə orfoepik qayda kimi məqbul sayılır.
  2. Morfoloji prinsip. Bu prinsipin tələbinə görə canlı danışıqda (xüsusən diolektlərdə) bir  neçə formada işlədilən tələffüz variantlarından biri orfoepik norma baxımdan məqbul sayılır. Məs. Ev, əv,  öy, dəyil, döyül, değil, alıram, alıyam, aleram, ala varam kimi tələffüz şəkillərindən degil, ev, alıram düzgün sayılır və orfoepik norma kimi qəbul edilir.
  3. Söz və qrammatik formaların tələffüzünün dil ahənginə uyğun  olan, incə səs­lənən, asanlıqla və sürətlə tələffüz olunan variantına üstünlük verilir. Məsələn: gecdir, uçdu, vicdan, anamdan, sərbəstlik, gələrsiniz, ararlar, qanlı kimi söz və qrammatik formaları gejdir, uşdu, vijdan, anamnan, sərbəslik, gəlirsiz, alallar, qannı  şəklində işlətmək həm ahəngdarlıq, həm  səslənmə, həm də tələffüzdə ahəngdarlıq baxımından münasib sayılır, orfoepik norma kimi məqbul hesab edilir.
  4. Qrafik prinsip. Bu prinsipə görə dildə sözün iki tələffüz şəklindən daha tipik olanı- orfoqrafiyada işlədilən forması orfoepiyada əsas götürülür. Məs.daravaza- dərvaza, xalça- xəlça, pencək- pəncək, pendir- pəndir, xəmir- xamır, rahat- rahət, davamiyyət- dəvamiyyət, pəncərə-pencərə, qəbul- qabul,kənar- kanar və s kimi birinci tələffüz şəkli orfoepiyada düzgün sayılır.
  5. Mənbə dilin tələffüz qaydalarına əməl etmək.

Alınmaların (rus dili və başqa dillərdən dilimizə keçmiş sözlərin) müəyyən bir qismi dilimizin fonetik tələbinə uyğun şəkildə tələffüz olunur. Onların digər bir hissəsinin tələffüzündə isə alındığı dilin orfoepik normaları əsas götürülür.

Tələffüz zamanı səslərin bir-birinə təsiri, bu səbəbdən səslə hərf, yazı ilə deyiliş arasında yaranan fərqli cəhətlər, əsasən,üç məqamla bağlı olur:

1)    Sözün daxilində baş verən fonetik dəyişmə. Bu özünü aşağıdakı formalarda göstərir.

a)     Bir səsin yanaşı gələn digər səsə təsiri nəticəsində həmin səslərdən birinin öz hərfi işarəsindən fərqli tələffüz olunması. Məs:

yazılır- sünbül, mənbə, dəftər, nöqtə səkkiz, məftil, avtobus, Məkkə.

deyilir- sümbül, məmbə, dəfdər, məfdil, nöktə, səkgiz, aftobus, Məkgə.

b)    Müəyyən bir səs tələffüz olunmur. Bu hal qoşasaitli və samitliu sözlərin deyilişində özünü göstərir. Məs:

Yazılır- müəllim, müasir, ziddiyyət, qrammatika, keyfiyyət

Deyilir- m(ə:)llim, m(a:)sir, ziddi(y)ət, qra(m)atika, keyfi(y)ət vəs.

c)     Tələffüz olunan səsin hərfi işarəsi  olmur. Məs.ailə-a(y)ilə, dairə-da(y)irə, Naillə-Na(y)ilə və s.

2)    Söz sonunda səsin tələffüzü. Bu aşağıdakı şəkillərdə müşahidə olunur:

a)     Sözün son səsi şəkilçinin ilk səsinin təsiri ilə dəyişilib başqasına keçir Məs: növbətçi- n[ ö:]bə[ ç]çi, uçdu- u[ş]du, gecdir- ge[ j]dir, qayıqsız-qayı[x]sız, yanmış-ya[ m]mış, kənddən-kən[ t]dən, rusca-ru[ ç]ça və s.

b)     Şəkilçinin ilk səsi sözün son səsinin təsiri ilə dəyişib başqa səslə tələffüz olunur. Məs: məndən-mən[ n]ən, Salmandan- Salman[ n]an, qarlı- qar[r]lı, qanlı- qan[ n]lı, atlı- at[ d]ı və s.

3)     Söz birləşmələrində ikinci sözün ilk səsinin təsiri ilə birinci sözün son səsi dəyişilərək tələffüz olunur, bəzi hallarda tələffüzdən düşür. Məs: ralıd kötüyü-palı[ t] kötüyü,  uşaq  kitabxanası- uşa[x] kitabxanası, oxumaq həvəsi- oxuma[x] həvəsi, kənd yumurtası kən[t] yumurtası və s.

Yuxarıda qeyd etdiyimiz müxtəlif məqamlarda (fonetik, morfoloji və sintaktik məqamlarda) səslərin öz hərfi işarəsindən fərqli tələffüz olunması, bu zaman yaranan tələffüz şəkilləri, çalarlar ədəbi dil baxımından məqbul sayılır.

Bu qaydalar üç qrup üzrə təsnif olunur;

a)     Saitlərin tələffüzü ilə bağlı olan qaydalar;

b)    Samitlərin tələffüzü ilə bağlı qaydalar;

c)     Qrammatik formaların tələffüzü ilə bağlı qayadalar.

Şagirdlərə öyrədilməli olan qaydalar, əsasən, aşağıadakılardır.

  1. Saitlərin tələffüzü ilə bağlı olan orfoepik qaydalar

Saitlər aşağıdakı hallarda uzun tələffüz olunur:

A saiti

a)     Ahəng qanununa tabe olmayan ərəb və fars mənşəli sözlərdə. Məsələn: [a:]lim, bər[a:]bər, əl[a:]mət, muh[a:]ribə və s.

Qeyd: Bəzi alınma sözlər istisnalıq təşkil edir. Yəni ahəng qanununa tabe olan həmin sözlərdə də [a] uzun tələffüz olunur. Məsələn: z[a:]lım, q[a:]nun, n[a:]mus və s.

b)    Eynicinsli qoşasaitli sözlərdə. Məsələn: s[a:]t, m[a:]ş, m[a:]rif, inş[a:]t, cam[a:]t, anba[a:]n və s.

O saiti

a)        osaiti v samitindən əvvəl gəldikdə.Məsələn: d[o:]ğa dovğa, l[o:]ğa ç[o:]dar çovdar və s.

b)                Alınma beynəlxalq terminlərin bir qismində vurğulu hecada. Məs. ur[o:]loq (uroloq), xr[o:]nika (xronika), m[a] rf[a]l[o:]giya ( morfologiya), ir[o:]niya (ironiya), fil[o:]loq (fililoq) və s.

c)     O sait qoşalığı olan bəzi sözlərdə.  Məsələn: z[a:]logiya (zoologiya), z[a:]loq ( zooloq), K[a:]pretiv (kooperativ) və s.

U saiti

Ahəng qanununa  tabe olmayan alınma sözlərdə.Məs: Sən[u:]bər, m[u:]nis, üm[u:]mi, nüm[u:]nə və s.

Qeyd: tələffüzdəki calarları  göstərmək üçün aşağıdakı iaşarələrdən istifsdə olunmuşdur: a) iki nöqtə səsin uzun tələffüz olunduğunu göstərir;  b) samitin altından qoyulan nöqtə onun kar, üstündə qoyulan nöqtə isə cingiltili deyildiyini bildirir; c) hərfin üstündə üzü yuxarı qoyulan aypara onun qısa oxunmasına işarədir; ç)k işarəsi k hərfinin (ka) səsi ilə (dil arası, partlayan, kar) deyildiyini göstərir.

Ə saiti

Ərəb mənşəli sözlərdə. Məs: t[ə:]lim, v[ə:]də, n[ə:]rə, m[ə:]xəz, b[ə:]zən, m[ə:]dən, m[ə:]sum, m[ə:]lumat, t[ə:]sir və s.

Ö saiti 

a)     ərəb mənşəli sözlərdə. Məs: ş[ö:]lə, ş[ö:]bə, m[ö:]təbər, m[ö:]tədil, m[ö:]cüzə, m[ö:]min və s.

b)    öv birləşməsi olan sözlərdə. Məs: d[ö:]lət ( dövlət), d[ö:]ran ( dövran), n[ö:]bə (növbə), l[ö:]bər (lövbər) və s.

İ saiti

a)     bi ön şəkilçisi ilə düzələn sözlərdə. Məs: b[i:]tərəf, b[i:]savad, b[i:]huş, b[i:]həya, b[i:]namus və s.

b)bəzi alınma sözlərin  ilk və orta hecasında. Məs: əq[i:]də, səl[i:]qə, qəs[i:]də, n[i:]zə və s.

Çoxhecalı sözlərin vurğusuz hecasında qısa tələffüz olunur:

İ saiti

Məs: inq(i)lab, ver(i)liş işt(i)rak, k(i)tab, orj(i)nal və s.

I saiti

Məs: q(ı)sa, asq(ı)rmaq, ç(ı)raq, x(ı)na, s(ı)ra və s.

Ü saiti

Məs: (ü)züm, b(ü)töv, t(ü)fəng, b(ü)tün və s

U saiti

Məs: qur[u]luş, uş[u]rum və s.

Sözlərdə yanaşı gələn  müxtəlif cinsli saitlərin tələffüzü

Dilimizdə alınma sözlərin müəyyən bir qismində iki müxtəlif sait yanaşı işlənir. Həmin sözlərin əvvəlində, ortasında və axırında müxtəlif saitlərin aşağıdakı birləşmələrinə təsadüf olunur:

Ae- aerodrom, aeroport, aeroklub, aeroplan və s.

Ai-mozaika, novokain, xain, ailə, dairə və s

Ao- aorta, kakao və s.

 Au- kauçak, pauza, nakaut, raund, auditoriya və s

İa- sosial, imperial, diaqnoz, epidiaskop, abreviatura, artesian, radiasiya, variasiya, diabed, dialect,diametr, olimpiada, diapozitiv, material və s.

İo- division, stasionar, radio, biologiya, violonçel, internasional, pansionat, aksiom, region, kardioloq, çempion, adajio və s.

- itaət, şücaət, bəraət və s.

İə- şəriət, müdafiə, vaqiə, faciə və s.

İu- radius, radium, simpozium, akvarium, alüminium və s.

Ea- teatr, reaksiya, reaktiv okean, laureate və s.

Eo- teorem, feudal, arxeoloq, stereotip, neologizim və s.

Ei- ateist kodein və s.

Oe- poema, poeziya, poetika, orfoepiya və s.

Ue- duel, duest və s.

Ua- actual, situasiya, memuar  və s.

Üə- müəyyən, müəllim, müəllif və s.

Sait qoşalığı olan sözlər dilimizdə aşağıdakı çalarlıqda tələffüz olunur:

a)     ai, ia, io, iu, ue, eo, iə qoşalıqlı sözlərin tələffüzündə bu saitlər arasında  bir  y samiti artırılır.

Yazılır- aeroklub, epidiaskop, divizion, simpozium, ateist, poema; deyilir- (aye)roklub, epid(iya)skop, diviz(iyo)n, simpoz(iyu)m,  at(eyi)st, p(oye) ma və s

b)    ea və eo sait birləşməli sözlərdə həmin qoşalıqların  birinci saiti (e saiti) I ilə əvəzlənir və qoşalıq iya,  iyo çalarlığında tələffüz olunur.

Yazılır- teatr, okean, reoalizm, feudal, frazeologiya,  teorem;  deyilir- t(iya)tr,  ok(iya)n, r(iya)lizm, f(iya)dal, fraz(iya)logoya t(iya)rem.

c)     ao, au, ua kimi sait qoşalığı olan sözlərdə (raund, actual, aorta kimi sözlərdə) həmin saitlər, əsasən, yazıldığı kimi tələffüz olunur.

d)    Ia sait qoşalığı olan sözlərdə əvvəlinci sait atılır, sonrakı sait y səsi ilə birlikdə tələffüz olunur:

Yazılır material, artezian; deyilir: mater(ya)l, artez(ya)n.

ç) aə, üa birləşməli sözlərdə  a  uzadılaraq tələffüz olunur. Məs: it[a:ə]t,m[üa:]sir, m[üa:]yinə və s.

Ədəbiyyat

1. Abdullayev N.,Ə Ədəbi tələffüz təliminin metodikası. Bakı, 1966.

2. Abdullayev N,. Ə.Orfoepiyavəorfoqrafiya təlimi. Bakı, 1985.

3. Abdullayev N., Məmmədov Z. Orfoepiya və orfoqrafiya lüğəti.

4. Abdullayev N., Məmmədov Z. Nitq mədəniyyətinin əsasları. Bakı, 2005.

5. Balıyev H., Abdullayev N. Azərbaycan dili və ədəbiyyat təlimində texniki vasitələrdən istifadə. Bakı.1988.

6. Balıyev H. Orta məktəbdə Azərbaycan dilinin tədrisi metodikası. Bakı,1988

7. Dəmirçizadə Ə. Azərbaycan dili orfoepiyasının əsasları. Bakı.1969

Xülasə

       Orfoepiya  və  orfoqrafiya lügətinin tərtibi ücün orfoepiya haqqında materiallar toplandı.Yeni sözlərin orfoepik qaydalara  uygun tələffüz formaları müəyyən­ləş­diril­di. Orfoepik normaların yerinə yetirilməsinin orfoepiya  təlimində  həyata keçirilməsi daha əhmiyyətlidir.

 

Rəyçi: dos.Arıxova İradə

 


Qəmbərova Sevinc

AZƏRBAYCAN DİLİNİN QƏRB ŞİVƏLƏRİNİ SƏCİYYƏLƏNDİRƏN FONETİK XÜSUSİYYƏTLƏR

Azərbaycan dilinin qərb ləhcəsi Kür və Araz çayları arasındakı ərazinin qərb və cənub –qərb hissəsini əhatə edir. Buraya Qazax, Tovuz, Gəncə, Qarabağ, Daşkə­sən, Gədəbəy, Kəlbəcər, Laçın və Şərqi Gürcüstan ərazisindəki Dmanisi, Bolnisi şivələri də daxildir. Qərbi Azərbaycandan isə İrəvan şivəsini (cənub) çıxmaqla digər şivələr qərb ləhcəsinə aid edilir.

Qərb şivələrinin sərhədlərində keçid şivələri zonası da yerləşir ki, qərb ləhcə­si­nin əsas izoqlossları həmin ərazilərdə də yayılmışdır. Buraya Zəngilan, Cəbrayıl, Qu­bad­lı, Gürcüstan ərazisindəki Qardabani, Qərbi Azərbaycandakı Zəngəzur, Dərələ­yəz şivələri daxildir.

Qərb şivələrinin yerləşdiyi bölgədə hələ ta qədimdən türkdilli tayfalar məskən salmışlar. Qorqudşünaslar belə hesab edirlər ki, “İç Oğuz- Kürlə Araz qovşağında (Aranda) yerləşən torpaqları əhatə edir”[ 9,s.263].

Tədqiqatlar göstərir ki, qədim oğuz dili elementləi ən çox qərb şivələrində qorunub saxlanılmışdır. Bu xüsusiyyətləri həm şivələrin fonetik və qrammatik quruluşunda, həm də qədim türk leksikasını özündə mühafizə edən lüğət tərkibində müşahidə etmək olar. Müasir ədəbi dilimizdə yerdəyişmə ilə işlənən leksik vahidlərin bir qismi belə qərb şivələrində öz qədim formasını qoruyub saxlayır. Məs.: iləri < irəli,="">´, kiprix< kirpik,="" aşağa="">< aşağı="" və="">

Azərbaycan dilinin qərb şivələrində işlədilən bəzi türk mənşəli dialektizmlərin mənşəyinin izahı ilə razılaşmaq olmaz. Məsələn, dialektoloji ədəbiyyatda qərb şivələri üçün səciyyəvi olan “əfçi” sözü qədim ebçi (əbçi, epçi) sözünün fonetik dəyişikliyə uğramış şəkli kimi xarakterizə edilir[6,s.269]. Hesab edirik ki, bu leksik vahid səsdüşümü hadisəsi nəticəsində “cəfci” dialektizmindən yaranmışdır. Belə ki, semantikasına görə “əfçi” vahidi “ebçi” (arvad, qadın) sözü ilə yox, “cəfci” (çoxdanışan, çərənçi) sözü ilə daha çox uyğunlaşır. Məlum olduğu kimi, “cəfçi” sözü öz mənşəyi etibarilə qədim türk yazılı abidələrindəki çab//sab “nitq, söz” kökündən əmələ gələn “sabçı”(xəbərverən, carçı) sözü ilə bağlıdır. E.Əzizov bu vahidin Azərbaycan dilinin dialekt leksikasında inkişafını aşağıdakı kimi göstərmişdir:

Çabçı > çapçı > çafçı > çəfçi [6,s.277].

Hesab edirik ki, “əfçi” sözünü də bu sıraya əlavə etmək dəqiq olardı. Çünki, kişiyə “Sən nə əfçi adamsan; Bu kişi lap əfçidi” (Marneuli) dedikdə əslində həmin adam qadına bənzədilirsə, nə üçün məhz qadının çox danışmağı, deyingənliyi kimi mənfi xüsusiyyəti önə çəkilir. Axı qədim türk mifik təfəkküründə qadın, ana müqəd­dəs bir varlıq hesab edilir. Əgər söhbət məhz çox danışmaq, evə söz-söhbət salmaq­dan gedirsə, demək ki, elə mənada birbaşa çab//sab “nitq, söz” vahidi ilə bağlıdır.

Qərb şivələrini səciyyələndirən bir sıra spesifik qrammatik xüsusiyyətlər də vardır ki, ismin təsirlik halında –yı şəkilçisinin işlənməsi onlardan biridir. Bu əlamət oğuz dili elementi olduğu üçün Azərbaycan dili üçün innovasiya hesab edilir. Çünki oğuzlar Azərbaycana gəlib yerləşəndə artıq bu ərazidə formalaşmış bir türk dili mövcud idi. Təsirlik halda sözlərin qədul etdiyi –nı şəkilçisinin türk tayfa dillərində qədimdən mövcudluğu sübuta yetirilmişdir. Bu şəkilçi tarixən türk dilinin Mərkəzi Anadolu şivələrində də işlənmişdir. Azərbaycan dilində -nı və -yı şəkilçiləri bir müddət paralel işlənmiş, XVIII əsrdən sonra isə y elementi ədəbi dildə öz işləkliyini itirərək qərb şivələrində sabitləşmişdir. E.Əzizov göstərmişdir ki, “...-yı şəkilçisi oğuz elementlərinin güclü olduğu şivələrdə qorunub saxlanmışdır. Bu xüsusiyyət dilimizin Qazax, Borçalı, Tovuz, Şəmkir, Daşkəsən, Gədəbəy, Xanlar (indiki Göygöl-S.Q.), Goranboy şivələrində yayılmışdır: qapıyı, dəriyi, quzuyu, sürüyü (Qaz.)[6,s.172].

Türk və qaqauz dillərində isə -yı elementi ədəbi dil norması kimi sabitləşmişdir. Məs.: kapıyı, kuzuyu (türk), almayı, kapuyu (qaqauz) və s.

Hər hansı bir bölgəni səciyyələndirən şivə xüsusiyyətlərini ortaya çıxarmaq üçün ilk növbədə fonetik hadisələrin öyrənilməsi zəruridir. Bu bir tərəfdən ənənə ilə bağlıdırsa, digər tərəfdən fonetik xüsusiyyətlərin şivələrin həm də leksik və qram­matik xüsusiyyətlərinin ortaya çıxarılmasında mühüm amil olması ilə əlaqədardır. Təsadüfi deyildir ki, Türkiyədə tədqiqatçılar ən çox şivələrinin səs sistemini araş­dırırlar. Azərbaycan dilinin qərb şivələrini səciyyələndirən bir sıra fonetik xüsusiy­yətlər vardır ki, onları müqayisəli şəkildə nəzərdən keçirmək istərdik.

Velyar η. Velyar η səsinin mühafizə olunaraq geniş şəkildə işlənilməsi qərb şivələrini səciyyələndirən başlıca fonetik xüsusiyyətlərdəndir. Dilçilik ədəbiyyatında bu səs ğonnə, nuni səğir, uvulyar η, daha çox isə sağır η kimi adlandırılsa da , son dövrdə “velyar η” kimi sabitləşmişdir.

Müasir Azərbaycan ədəbi dilində bütün mövqelərdə bu səs öz yerini n samitinə vermişdir. A.Axundov ədəbi dilimizdə “η” samitinin ikinci şəxsin təkini bildirən mənsubiyyət şəkilçisinin tərkibində geniş şəkildə işləndiyini iddia etsə də [1,s.89], H.Mirzəzadə haqlı olaraq göstərir ki, müasir dilimizdə bu gün artıq qovuşuq və sağır nun səsləri keyfiyyətcə saflaşmış, təmiz burun n ن səsi kimi sabitləşmişdir [11,s.23].

A.M.Şerbak isə göstərmişdir ki, “Azərbaycan dilində η bütün fonetik mövqelərdə n samitinə çevrilmişdir.”Nümunə olaraq isə aşağıdakı sözləri vermişdir:

Dan, don, ön, son[26,s.170].

Misallardan da göründüyü kimi, müəllif bu fikri söyləyərkən dilimizin şivələrini nəzərə almamışdır. Belə ki, qərb şivələrində velyar η səsinin işləkliyi ilə əlaqədar kifayət qədər misallar vardır.Artıq o dövrdə Azərbaycan dilinin bir çox qərb şivələri tədqiq olunmuşdu[20,22,23].

H.Mirzəzadəninfikrincə qərb şivələrində dilimizdə normal hal kəsb etmiş n səsindən başqa onun daha iki növü işlənir. Bunlardan biri velyar η (sağır nun), digəri isə qovuşuq n(n+q) səsidir[11,s.22].Məs.:taηrı, aηrı, maηşır, doηqar, yaηqır(Qaz.) və s.

M.Şirəliyev η səsinin işlənib-işlənməməsini nəzərə alaraq Azərbaycan dili şivələrini üç qrupa bölmüşdür[14,s.76]. Hesab edirik ki, bir çox məqamlarda bu bölgü özünü doğrultmur. Belə ki, müəllifin bölgüsündə üçüncü qrupu səciyyələndirən xüsusiyyəti (burada η səsi tədriclə çıxaraq, öz burun xüsusiyyətini özündən əvvəl və sonrakı saitə vermişdir) bölgüdəki ikinci qrupa aid edilən qərb şivələrində də müşahidə etmək olar.Məs.: maa, saa (Gən.), sora (Qaz.) və s.

Dilçilik ədəbiyyatında velyar η səsi həm tarixən türk dillərinin oğuz qrupunu başqa türk dil qruplarından fərqləndirən əlamət kimi[10,s.126], bəzən isə qədim qıpçaq elementi olaraq qıpçaq qrupu dillərini səciyyələndirən səs [17s.170] kimi xarakterizə edilmişdir.

Hesab edirik ki, A.Şerbakın damaq ahəngini kökdil hadisələrindən biri hesab edərək, türk dil ümumiliyinin parçalanmasından çox əvvəl əmələ gəldiyini [26, s.121] ifadə edən fikrini eynilə velyar η samitinə də şamil etmək olar. A.Axundovun da bu səsin etimoloji cəhətdən köktürkcədəki η samiti ilə bağlı olduğunu [1,s.89] göstərməsi fikrimizi təsdiqləyir.

Türkoloji ədəbiyyatda bütün türk dillərində velyar η səsinin sözün ortasında və sonunda işlənildiyi dəqiqləşdirilmişdir. Məsələyə diaxronik yanaşaraq görərik ki, “Orxon-Yenisey abidələrində  cingiltili sağır nun (Y) səsi sözün ortasında (teηri-tanrı, göy, allah, müqəddəs) və sonunda (buη-kədər, qəm, sıxıntı) müşahidə edilir [15,s.20]. Azərbaycan dilinin qərb şivələrində də bu səsin işlənmə mövqeyi qədim türk yazılı abidələrində olduğu kimidir.

Velyar η səsinin qorunub saxlanılması Azərbaycan dilinin qərb şivələrinin ümumtürk abidələri-Orxon-Yenisey daşüstü kitabələri və digər müasir türk dilləri ilə daha yaxından səsləşdiyinin göstəricisidir.

Dodaq ahəngi.Dodaq ahənginin qorunub saxlanılması qərb şivələrinin mühümxüsusiyyətlərindəndir. Belə ki, bu cəhətdən qərb şivələri nəinki digər şivələrimizdən, hətta ədəbi dilimizdən də fərqlənir[14,s.60].Qərb şivələrinə daxil olan Qazax və Tovuz şivələrində isə dodaq ahənginin möhkəmliyi özünü qabarıqlığı ilə göstərir. Məs.: görmöyüf, durmoyuf, bölöjöydüm, söylöyöjöydüm (Tov.) və s.

Ə.Cəfərli dodaq ahənginin sabitliyini Qazax şivələrinin spesifik əlamətihesab edərək fikrini aşağıdakı misallarla əsaslandırır:

Qalın dodaq saitlərinin ahəngi: tuvulğu (bitki adı), comuşçulux, dolduroydux< qoya="" idiniz="" və="">

İncə dodaq saitlərinin ahəngi: günöy, düdüx′

Qədim oğuz dil hadisəsi kimi  səciyyələndirilən dodaq ahəngi oğuz qrupu dillərinə daxil olan türkmən dilində də öz möhkəmliyini də qoruyub saxlamışdır. Belə ki, labial (dodaq) ahəngə görə türkmən dili bütün qərbi hun qrupu dillərindən fərqlənir. Türkmən dilində əgər sözün birinci hecasında dodaqlanan sait varsa, ondan sonra gələn digər hecalarda saitlər mütləq dodaqlanır [17,s.141].

Dodaq ahənginin gözlənilməsinə görə Azərbaycan dilinin qərb şivələri digər oğuz qrupu dilləri ilə ədəbi dilimizdən daha çox səsləşir. Bu da qərb şivələrinin yad dillərlə əlaqəsinin nisbətən zəif olması ilə izah edilir [6,s.141].

Qalınlaşmahadisəsi.Qalınlaşma qərb şivələrində əsas fonetik hadisə kimi qeyd oluna bilər. Məs.: vatan, xavar, Zeynaf, Hasan, xarc, tasdıx, ciyar, surat və s.

Dilçilik ədəbiyyatında Azərbaycan dili incələşməyə meylli bir dil kimi səciyyələndirilir. E.Əzizov göstərmişdir ki, “ekstralinqvistik amillər (dil xüsusiyyətlərinin qarışıq təbiəti, yad dillərlə təmas) türk dillərindən biri kimi Azərbaycan dilində qalınlıq ahəngindən incəlik ahənginə inkişaf meylini dilin mövcud potensial imkanını müəyyən dərəcədə fəallaşdırır” [6,147].

Hesab edirik ki, Şərqi oğuz ləhcəsi hesab edilən Azərbaycan dilində[19,s.7] incələşməyə meylliliyin kökləri daha qədimlərə gedir. F.Sümər göstərmişdir ki, “ Oğuz türkcəsi bir çoxlarının sandığı kimi, Anadolu və ya İstambulda deyil, hələ buraya gəlməzdən əvvəl Türküstanda ikən bugünkü xüsusiyyətlərini daşıyır, orada da türk ləhcələrinin ən incəsi, ən zərifi şəklində təriflənirdi”[13,s.13].

Azərbaycan dilinin incələşməyə meyliliyi onu digər oğuz qrupu dillərindən (türk, türkmən) fərqləndirən başlıca cəhətlərdəndir. Maraqlıdır ki, qərb şivələrinə məxsus qalınlaşma xüsusiyyəti onları Azərbaycan dilindən fərqləndirərək digər oğuz qrupu dilləri ilə yaxınlaşdırır. Qərb şivələrini səciyyələndirən bu xüsusiyyət digər oğuz qrupu dillərində ədəbi dil səviyyəsindədir. M.Ergin bunu iki dilin materialları zəminində belə izah edir, “Azəri və Osmanlı türkcələri arasındakı bir fonetik fərq də alınma kəlimələrin tələffüzü ilə bağlıdır. Osmanlı sahəsində qalın olaraq söylənən alınma kəlimələr Azəri türkcəsində incə şəkildə söylənilir” [19,s.89]. Analoji hadisəni geniş şəkildə Azərbaycan dilinin qərb şivələrində müşahidə etmək olar. Məs.: şarayıt, zayıf, icaza, baxadafar, tuşman (Tov.), Ismandıyar

Qeyd etmək istərdik ki, qərb şivələrində  bir incələşmə xətti də müşahidə edilir. Məs.: həyvə (Qaz.), birəz

cc

1.Təkhecalı sözlərin sonunda. Məs.:bij, gej, saj, güj, gəj (Qaz.)və s.

2.İki və çoxhecalı sözlərin tərkibində. Məs.:güjdü, qoja (Tov.), bajanax, bajı (Qaz.) vəs.

3.Fellərə artırılan qəti gələcək zaman şəkilçilərinin tərkibində. Məs.: bölöjöydüm, yolojax (Tov.), gələjəm, alajax (Gən.) və s.

Dilimizdə j samiti çox məhdud miqdarda, xüsusən, alınma sözlərin tərkibində işlənən səs kimi səciyyələndirilir. Ə.Dəmirçizadənin də yazdığı kimi, “Azərbaycan dilində bu səsin varlığı, əsasən, bəzi səs təqlidi əsasında formalaşmış qıjıltı, vıjıltı, qıjhaqıj kimi sözlərdə və bəzi şivələrdə c əvəzinə (bacı-bajı, hacı-hajı) işlənən j səsi ilə bağlıdır. Buna görə də əgər belə faktlar vı bəzi alınma sözlər nəzərə alınmazsa, bu səsin ədəbi dildəki yeri heçə enə bilər” [4,s.77]. Buradan da belə çıxır ki, qərb şivələri j səsinin geniş şəkildə işlədilməsi əlaməti ilə də, digər türk dilləri ilə daha çox uyğunlaşır.

J-laşma oğuz qrupu dilləri ilə müqayisədə qıpçaq dilləri (qazax, qaraqalpaq) üçün səciyyəvi hesab edilsə də [10,s.40-41], oğuz qrupu dillərinə daxil olan qaqauz dilində j səsi bütün mövqelərdə c fonemini əvəz edir. Məs.:jeviz, jan, baja, çojuk və s [17,s.156].

bBu hadisə qərb şivələrində qorunub saxlanılan qədim oğuz xüsusiyyəti kimi səciyyələndirilir. Belə ki, hələ qədim oğuz dilində bu səs əvəzlənməsi mövcud olmuşdur. Məs.: barmaq

A.B.Ərcilasun isə bu  b

b

1. Təkhecalı sözlərin sonunda. Məs.:civ, div, qav (Qaz.) və s.

2. İki və çoxhecalı sözlərin ortasında. Məs.:xavar, savır, navat, qavırqa, gövələx´(Qaz.) və s.

İstisna hallarda bu hadisəyə söz əvvəlində də rast gəlinir. Qədim bar feli Azərbaycan dilində b>v hadisəsinə məruz qalaraq var-“getmək” şəklində işlənmişdir. Müasir şivələrdə (Qazax, Tovuz, Xanlar, Şəmkir, Marneuli) varıf get şəklində müşahidə edilir [6,s.261].

b>v səs əvəzlənməsi hadisəsini oğuz qrupu dilləri miqyasında izləsək, görərik ki, türkmən dilində söz əvvəlində işlənən b səsinə, digər oğuz qrupu dillərində v səsi uyğun gəlir. Məs.: ber-ver və s.

Bütün qərb şivələri üçün səciyyəvi olan bu hadisənin izlərini Azərbaycan dilinin şimal-şərq şivələrində söz ortasında müşahidə etmək olar. Məs.: bova, xəvər, çivin, alvalı, şavalıt (Muğ.) və s.

Qərb şivələrində söz əvvəlində bəzən v

b

Bu hadisəsəyə qərb şivələrində söz əvvəlində tez-tez rast gəlmək mümkündür. Məs.: piter, putax, pirqədir, pıçax, pişmiş və s. [2,s.6]

E.Əlibəyzadə b

R.Rüstəmov b

Qıpçaq qrupu dillərinə daxil olan qazax dilində söz əvvəlində b samiti tez-tez müşahidə olunur.Məs.: bal, bəle, but-pud və s. [17,s.173].

dd´, tustax, tukan, tıfar//tuxar və s. [2,s.6]M.Kaşğari bu hadisəni oğuzlara məxsus xüsusiyyət kimi səciyyələndirərək, əsasən, söz ortasında müşahidə etmişdir.Məs.:bügdə

Bəzən isə bu hadisə qədim qıpçaq xüsusiyyəti kimi səciyyələndirilir. Qıpçaq qrupu dillərinə daxil olan Qazax dilində sözlərin əvvəlində d yox, t samiti işlənir. Məs.: tüzü, teniz, tajal və s. [17,s.173]

Qərb şivələrində bəzən t

d<ç> Bu hadisə qərb şivələrində söz əvvəlində müşahidə edilir. Məs.: çömməx´

Ç-laşma Azərbaycan dilinin cənub ləhcəsini səciyyələndirən fonetik xüsusiyyətlər sırasına da daxildir. Cənub ləhcəsində bu hadisə k>ç səs əvəzlənməsi nəticəsində müşahidə olunur. Məs.: çeçi, çörpü və s.

t~d~ç səs uyğunluğu müasir uyğur dilində (tuş~çuş, tiş~çiş) və Altay dilinin şimal dialektlərində canlı surətdə saxlanılır[6,s.64].Bu da qədim oğuz dilinin təsiri ilə izah olunur.

vv

Bəzən isə bu hadisə digər saitlərdən sonra baş verərək onların da o, ö saitlərinə çevrilməsinə səbəb olur. Məs.: şöy<şiv (qaz.)="" və="">

Y səsdüşümü hadisəsi.Y səsinin düşümü qərb şivələri üçün səciyyəvi olan fonetik xüsusiyyətdir.Bu hadisənin izləri hələ qədim oğuz dilində belə müşahidə edilmişdir. “Kitabi-Dədə Qorqud”un dilində eyni bir sözün müvazi olaraq həm y-lı, həm y–sız işləndiyini görürük. Ə.Dəmirçizadə dastanda “eynicinsli sözlərin bəzən türk dillərində olduğu kimi “y” ilə, bəzən oğuz dilində olduğu kimi “y”sız işlən­diyini”göstərmişdir. Daha sonra müəllif qeyd etmişdir ki, burada “yiyə” deyil, “uyə”, “yəhər” deyil, “əyər”, “yığac” deyil, “ağac”, eyni zamanda bunlara müvazi olaraq, “igit” deyil, “yigit”, “udan” deyil, “yudan”, “ürək” deyil “yürək”, “uca” deyil “yuca” işlənmişdi[3,s.31].

Hələ XI əsrdə türk dili və onun ləhcələri arasındakı səs fərqlərindən bəhs edən M.Kaşğari bu hadisəni müşahidə edərək belə səciyyələndirmişdir:”Oğuzlar və qıpçaqlar y ilə başlayan bütün isim və fellərin ilk hərfini əliflə, yaxud ç ilə əvəz edirlər. Digər türklər yolçuya “yəlkin”, oğuz və qıpçaqlar isə “əlkin” deyirlər. Onlar ilıq suya “yılığ suw”, bunlar  “ılığ suw” deyirlər” [8,s.105].

Qərb şivələrində elə vahidlər vardır ki, onlar həm öz ilkin variantlarında olduqları kimi,  həm də oğuz və qıpçaqların ləhcərinə uyğun olaraq y-sız  işlədilir. Ə.Tanrıverdi qeyd etmişdir  ki, qərb şivələrində “yaloy, yallatmax (aldatmaq), yıldız, yürəx´li, yesir və s. kimi sözlər ən azı X əsrə qədərki formasına uyğun işlənən vahidlərdir” [16,s.165]. Daha sonra isə müəllif bəzi sözlərin burada müvazi olaraq həm y-lı, həm də y-sız işlədiyini göstərmişdir.Məsələn, “ulduz” sözü qərb ləhcəsində həm “Kitabi-Dədə Qorqud”a qədərki (yıldız), həm də “Kitabi-Dədə Qorqud”dakı formasına (ıldız) uyğun işlənməkdədir[16,s.157]. Qazax şivələrinə daxil olan Dmanisi(Başkeçid) şivəsində isə bu vahid özünü “yıldıs” şəklində göstərir [21,s.65].

Qərb şivələrində y səs düşümü hadisəsi özünü aşağıdakı mövqelərdə göstərir:

1.Söz əvvəlində.Məs.: yumruq<>´ və s.

2.Söz ortasında.Məs.: göyrüş<>´  və s.

H səsdüşümü hadisəsi.H səs düşümü hadisəsi qərb şivələrini səciyyələndirən fonetik xüsusiyyətlərdən biri hesab olunur. Məs.: örüllər, örümçəx´, ülkür, ışqırıx və s. [2,s.6]

V.Canqidze göstərir ki, Dmanisi şivəsindəki örmək(hörmək), ürüməx (hürmək), ıçqırmax (hıçqırmaq) sözlərinin əvvəlində “h” samitinin işlənməməsi fonetik arxaizmlərdir[21,s.65]. Buradan da belə çıxır ki, bu tipli sözləri h səsinin düşümü hadisəsi altında təqdim etmək düzgün deyildir.

Ə.Tanrıverdi göstərmişdir ki, “Kitabi-Dədə Qorqud”da işlənən ökür-ökür, örmə sözləri qərb şivələrində eynilə mühafizə olunmuşdur [16,186].

M.Kaşğari h səsini “türk dilində olmayan hərf” [8,s.106] kimi təqdim etmişdir. E.Əzizov isə M.Kaşğarinin heç də bütün türk dialektlərini eyni səviyyədə öyrənmədiyinə əsaslanıb hesab edir ki, h samiti barədə M.Kaşğarinin qeydləri qiymətli olsa da, türkologiyada son söz sayıla bilməz [6,s.147].

Qərb şivələrinin müqayisəli-tarixi metodla tədqiqi ilə qədim tayfa dili elementlərinin bu bölgədə daha çox saxlanması müəyyən olunmuşdur.

 

ƏDƏBİYYAT

  1. Axundov A.Azərbaycan dilinin tarixi fonetikası.Bakı,1973.
  2. Azərbaycan dilinin qərb qrupu dialekt və şivələri. Bakı: Azərb.SSR EA nəşr., 1967.
  3. Dəmirçizadə Ə.”Kitabi-Dədə Qorqud”dastanlarının dili.Bakı: V.İ.Lenin adına APİ nəşriyyatı, 1959.
  4. Dəmirçizadə Ə.Müasir Azərbaycan dili.Bakı: Maarif, 1984.
  5. Əlibəyzadə E.Kitabi-Dədə Qorqud. Bakı,1999.
  6. Əzizov E.Azərbaycan dilinin tarixi dialektologiyası:Dialekt sisteminin təşəkkülü və inkişafı. Bakı: Bakı Universiteti nəşriyyatı,1999.
  7. Hacıyev T. Azərbaycan ədəbi dilinin tarixi. I hissə. Bakı: “Elm”, 2012.
  8. Kaşğari M. Divanü lüğat-it-türk. I cild.Bakı, “Ozan”,2006.Tərcümə edən və nəşrə hazırlayan: Ramiz Əskər
  9. Kitabi-Dədə Qorqud. Tərtib edənləri F.Zeynalov, S.Əlizadə. Bakı: Yazıçı, 1988.
  10. Məmmədli M.Azərbaycan dili şivələrində ismin qrammatik kateqoriyaları. Bakı, Elm, 2003.
  11. Mirzəzadə H.Azərbaycan dilinin tarixi qrammatikası.Bakı:Azərb.Universiteti nəşriyyatı, 1990.
  12. Rüstəmov R. Quba dialekti. Bakı: Azərb. SSR EA nəşriyyatı, 1961.
  13. Sümər F.Oğuzlar. Bakı, Yazıçı, 1992.
  14. Şirəliyev M.Azərbaycan dialektologiyasının əsasları.Bakı: Maarif, 1967.
  15. Tanrıverdi Ə.Azərbaycan dilinin tarixi qrammatikası.Bakı, “Elm və təhsil”, 2012.
  16. Tanrıverdi Ə.”Kitabi-Dədə Qorqud”un söz dünyası.Bakı,”Nurlan”, 2007.
  17. Zeynalov F.Türkologiyanın əsasları.Bakı: Maarif, 1981.
  18. Ercilasun A.Kars ili ağızları:Ses bilgisi. Ankara, Gazi Universitesi yayını, 1983.
  19. Ergin M.Azeri türkcesi.İstanbul, 1971.
  20. Гаджиев Т. Джебраильский говор азербайджанского языка. Автореферат, Баку, 1962.
  21. Джангидзе В. Дманисский говор казахского диалекта азербайджанского языка.Баку, 1965.
  22. Джафарли А.Казахский диалект азербайджанского языка. Автореферат, Баку, 1962.
  23. Джафаров И. Говоры Таузского района. Автореферат,Москва, 1954.
  24. Щербак А.М.Сравнительная фонетика тюркских языков. Ленинград, 1970.
  25. Щербак А.М.Сравнительная фонетика тюркских языков. Ленинград, 1970.

 

Фонетические особенности характеризующиеся западные говорыазербайджанского языка

Резюме

В исследовании сравнительно- историческим методом определилось что в западных говорахазербайджанского языка сохранились языковые елементы древнетюркских племен.

В статье сравнительно- историческим методом рассматриваются фонети­чес­кие особенности характеризующиеся западные говоры азербай­джанского языка в сопоставлении с другими огузсскими языками.

 

Phonetic features of the typical characteristics of the western dialects of the Azerbaijan language

Summary

With comparative-historical investigation of the western dialects was identified that ancient tribe language elements were more kept in this region.

In this article, phonetic features of  the typical characteristicsof the western dialects of the Azerbaijan language were investigated in a comparative way with other oghuz group languages.

 

Açar sözlər: qərb, şivə, xüsusiyyət, səciyyəvi, müqayisə;

Keyword: s:west, dialect, element, typical, comparative;

Kлючевые слова: запад, говор, особенность, характерные, сравнение.

 

Rəyçi: prof.Məhərrəm Məmmədov


Qurbanova Tamilla, Əmiraslanova Arzu

ARTİKL İNGİLİS DİLİNDƏ MÜƏYYƏNLİYİN VƏ  QEYRİ-MÜƏYYƏNLİYİN GÖSTƏRİCİSİ KİMİ

İngilis dili artiklinə xeyli məqalə və monoqrafiyalar həsr edilməsinə baxma­ya­raq, onunla üzvü şəkildə bağli olan aşağıdakı məsələlərin izah olunmasında tədqi­qat­çıların fikirləri bir-birindən fərqlənir:

1. Artikl sözdür, yoxsa morfem.

2. İngilis dilində neçə artikl var.

3. Artikl əsas, yoxsa köməkçi nitq hissəsidir.

Biz bu məqaləqə tədqiqatımızla bağlı olan əsas məsələlərin imkan daxilində araşdırılmasına səy göstərəciyik.

Artiklin söz, yaxud morfem olması barədə tadqiqatçılar müxtəlif fikirdədirlər. Belə ki, dilçilərdən bəziləri göstərirlər ki, artikl əsasən bütün dillərdə morfemdir. B.A. İlyiş və A.F. Rodionova görə isə, artikl sözlə morfem arasında keçid təşkil edir. Başqa bir qrupp tədqiqatçıların fikrinə görə isə, artikl köməkçi sözdür.

Yuxarıda deyilənlərin geniş elmi izahına keşməzdən əvvəl, biz elə bu başdan artikli söz kimi qəbul edən dilçilərlə həmfikir olduğumuzu bildiririk.

Fikrimizi əsaslandırmaq üçün bəzi məsələləri nəzərdən keçirək: J. Vandriyes göstərir ki, artikl bütün dillərdə morfemdən başqa bir şey deyil. M.D. Fridman öz namizədlik dissertasiyasında qetd edir ki, artikl elleptik cümlə düzəldə bilmədiyi üçün tədqiq olunan bütün dillərdə həm ismin, həm də sifətin morfemidir. Bizcə, artiklin bəzi konkret xüsusiyyətlərini nəzərə almadan məsələnin belə qəti şəkildə qoyuluşu ilə razılaşmaq olmur. əgər elleptik cümlə düzəltmək, söz və mərfemin fərqlənməsində əsas meyar olarsa, onda bütün bağlayıcı və hissəciklər morfem adlandırılmalıdır. Nəzərə almaq lazımdır ki, artikl əsas məna daşıyan sözlərdən əmələ gəldiyi üçün onlar az da olsa, öz əvvəlki mənasını saxlayır və bəzən elleptik cümlə əmələgətirə bilir. Deməli, konkret şəraitdən asılı olaraq elleptik cümlə əmələ gətirərkən «this» və «that»-lə eyniyyət təşkil etdiyi üçün “the”-ni ayrıca söz kimi qəbul etmək məqsədə daha çox uyğundur.

B.A. İlyiş göstərir ki, artikl aqlyunativ tipli morfemə çevrilmək üzrədir. A.F. Rodionova görə, artikl söz və morfem arasında keçid təşkil edir. Dil faktları əyani şəkildə göstərir ki, ingilis dili artiklində bu çüəlliflərin istinad etdiyi proses istər tarixi, istərsə də müasir dil baxımından özünü göstərmir. Artiklin ayrı işlənməsi (a good book, the good book) bir daha sübüt edir ki, ingilis dilində artiklin morfemə çevrilməsi prosesi getmir. Əbətdə, həmin müəlliflərə ingilis dili materialına əsasən yox, bəlkə də, başqa dillərin materiallarına əsasən haqq qazandırmaq olar. Məsələn: Bolqar dilində artiklin morfem kimi çıxış etməsi heç cür şübhə doğurmur. Çünki artikl isimlə bitişik yazılır. Onun ayrı işlənməsi mümkün deyil. Müəllif bir daha nəzərə çatdırmaq istəyir ki, bu fikir müasir ingilis dili artiklii üçün məqbul deyildir.

Artikli söz hesab etməyə əsas verən başqa bir cəhəti nəzərdən keçirək. Bəzi tədqiqatçılara görə, artikl + isim (Aİ) birləşməsi analitik konstruksiya əmələ gətirir. Analitik konstruksiya isə köməkçi və əsas məna verən sözlərdən ibarətdir. Analitik konstruksiyalardan, köməkçi sözlərin qrammatik funksiyalarından danışarkən B.A. Serebrennikov göstərir ki, belə konstruksiyalardan köməkçi sözlərin qrammatik funksiyalarını morfəmlə eyniləşdirmək olmaz. Deməli, analitik konstruksiyalarda birinci komponent, yəni köməkçi sözlər, bu və ya digər qrammatik mənanın ifadə olunmasında ayrıca söz kimi özünü göstərir.

Bizcə, L.S. Barxudarovun aşağıdakı qeydləri artikli söz hesab etməyə bir daha əsas verir: “Əgər konstruksiyanın bir hissəsi söz hesab olunursa, onun qalan hissəsidə söz hesab edilməlidir”.

Müasir ingilis dilində artiklin sayı məsələsi də hələlik mübahisəlidir.

Bəzi tədqiqatçılar müasir ingilis dilində 2 artiklin olmasını göstərirlər: «Müəyyən artikl – the və qeyri-müəyyən artikl a (an)».

Başqa bir qrupp tədqiqatçılar isə, ingilis dilində 3 artiklin olmasını göstərirlər. «Müəyyən artikl – the, qeyri-müəyyən artikl a (an) və sıfır artikli (нулевой артикль)». Fikrimizi aydınlaşdırmaq üçün misallara müraciət edək:

1. The boy was here.

2. A boy was here.

3. Boys were here.

4. Butter is there.

5. Tom was there.

6. Come here, boy!

Həmin tədqiqatçılara görə, boys, butter, Tom boy isimlərinin qarşısında sifir artikl işlənir. Bizcə, məsələnin bu cür qoyuluşu düzgün deyil. Qeyd etdiyimiz kimi, artikl + isim birləşməsi analitik konstruksiya əmələ gətirir. Bu konstruksiyalarda isə sifir sözdən danışmaq qeyri mümkündür. Artikl qrammatik əlamət olduğu üçün onun işlənməməsi, sıfır sözü kimi qəbul edilə bilməz. B.S. Xaymoviç və B.İ. Roqovskaya haqlı olaraq qeyd edirlər ki, sıfır sözönündən və hissəcikdən danışmadığımız kimi, sıfır artikldən də danışmağa heç bir əsasımız yoxdur.

Sıfır artikldən danışarkən tədqiqatçılar ismin leksik mənasını və işləndiyi sintaktik şəraitini nəzərə almırlar. Bu da məsələnin izahında dolaşıqlığa səbəb olur. Həmin dilçilərin fikrinə görə, sıfır artiklin əsas funksiyası əşyanı müəyyən bir sinfə daxil etmədən, onun haqqında ümumi təsəvvür yaratmaqdan ibarətdir.

Bu tərifin nə dərəcədə doğru olub-olmamasını aydınlaşdırmaq üçün misallara müraciət edək:

Tom is young.

Come here, boy!

Həmin tədqiqatçıların fikirlərinə görə, Tom boyisimlərinin qarşısında sıfır artikl işlənilir. Yuxarıdakı tərifdən göründüyü kimi, bu isimlər əşya haqqında ümumi təsəvvür yaratmalıdır. Lakin qeyd etməliyik ki, hər iki isim konkret şəxsi ifadə edir. Tom is young dedikdə ümumiyyətlə Tom-dan yox, konkret şəxsdən söhbət gedir. Əksinə ümumiyyətlə Tom-dan danışsaq, A Tom işlətmək lazım gələrdi.

Bir məsələ də sıfır artikl haqqında olan fikri təkzib edir. Belə ki, xitab qarşısında sıfır artikldən danışmağa heç bir əsasımız yoxdur. Çünki isim cümlədə xitab kimi işlənərkən ümumilik yox, əksinə konkret şəxsi ifadə edir, yəni bilavasitə 2-ci şəxsə müraciət olunur. Qeyd etmək lazımdır ki, burada dil vahidləri ilə yanaşı paralinqvistik vasitələrdən (müxtəlif jestlərdən) geniş dərəcədə istifadə olunur. Ona görə də konkret şəxsi ifadə etməsinə baxmayaraq, xitab qarşısında müəyyən artiklin işlənməsinə ehtiyac hiss olunmur.

Məsələyə qarşılaşdırma (oppozi..ə) baxımından belə yanaşmış olsaq, xitab qarşısında sıfır artiklin olmaması aydın nəzərə çarpır. Eyni sintaktik şəraitdə (окружение) Come here, the boy; Come here a boy!demək mümkün olmağı üçün Come here, boy! cümləsində, boy isminin qarşısında sıfır artikldən danışmaq qeyri mümkündür. Başqa sözlə desək, eyni sintaktik şəraitdə the boy; a boy konstruksiyası mümkün olmadığı üçün boy formasından danışmaq bizcə, əsassızdır.

İngilis dilində sıfır artiklin müxtəlif variantlarını İ.P. Sobolyev göstərilən tədqiqatçılardan fərqli olaraq, tamamilə başqa cür izah edir. İ.P. Sobolyevin sıfır artikl haqqlndakı fikrinin əsassızlığını izah etməzdən əvvəl, onun istinad etdiyi İ.F. Vardulun ellepis nəzəriyyəsinin mahiyyəti haqqında qısaca bəhs etmək, bizcə, məqalədə qoyulan fikrin aydınlaşdırılmasına kömək edir. İ.F. Vardul yazır: «sıfır üzv o vaxt olur ki, cümlədə müəyyən fikir soylənilsin, amma dildə həmin fikri ifadə edən göstərici olmasın. Əgər dildə belə üzv olsa, dilin sintaktik qaydaları verilmiş sintakik şəraitdə həmin üzvün işlənməsinə imkan vermir. Bu zaman biz o üzvün sıfır variantından danışa bilərik». İ.F. Vardul qeyd edir ki, Послушай cümləsinə ты əvəzliyini əlavə etmək olardı, amma müasir rus dilinin sintaktik quruluşu verilmiş kontekstdə həmin əvəzliyin işlənməsinə maneçilik törədir. Ona görə də Послушай! cümləsində ты əvəzliyinin sıfır variantı işlənir. Əgər ты əvəzliyini əlavə etsək, Ты послушай! cümləsi Послушай! cümləsindən məzmununa görə yox, yalnız ifadə vasitəsinə görə fərqlənir.

İ.P. Sobolyev The principal entered room 5 cümləsini verərək göstərir ki, həmin cümləni The principal entered the room 5 şəklində işlətsək, məzmun dəyişməz, ancaq ingilis dilinin sintaktik quruluşu bu kimi konstruksiyaların işlənməsinə imkan vermir. İ.P. Sobolyeva görə, room 5 birləşməsində room isminin qarşısında müəyyən artiklin sıfır variantı durur.

Daha sonra, müəllif müəyyən artiklin sıfır variantından danışaraq, onu xüsusi isimlərə və xitablara da aid edir. O, qeyd edir ki, burada da vəziyyət room 5-da ol­du­ğu kimidir. Yəni artiklin işlənməsi məzmuna yox, onun ifadə vasitəsinə təsir etmiş olur.

Bizcə, müasir ingilis dili baxımından məsələnin bu cür qoyuluşu ilə razılaşmaq olmaz. İngilis dilindən gətirilən faktik material da İ.P. Sobolyevin sıfır artikl haqqındakı fikrini təkzib edir. Belə ki, John is dark cümləsini The John is dark şəklində işlətsək, həm məzmun, həm də ifadə vasitəsi dəyişmiş olar.

İ.P. Sobolyev nəticədə sıfır artiklin 4 variantını qeyd edir. Bu da artiklin həm elmi cəhətdən öyrənilməsini, həm də onun tədris olunmasını xeyli mürəkkəbləşdirir. Bizcə, sıfır artikldən danışmaqdansa, müxtəlif kontekstlərdə artiklin işlədilməməsinin səbəblərini aydımlaşdırmaq daha faydalı ola bilər. Belə ki, ingilis dilində isim müxtəlif kontekstlərdə artiklsiz işlənir. Bunların hamısını sıfır artikl kimi qəbul etmək mümkün deyil. Çünki isim bəzən əşyalıq xüsusiyyətini itirərək müxtəlif cümlə üzvləri rolunda çıxış edir.

Məqalə müəllifinin fikrinə görə, çüncü artikldən, yəni sıfır artikldən danışmaq məqsədəuyğun deildir.

Artiklin tədqiqində bir məsələ də diqqəti cəlb edir. Bəzi tədqiqatçılar some qeyri-müəyyən əvəzliyini, güya dördüncü artikl kimi qəbul edirlər. Bizcə,some qeyri-müəyyən əvəzliyini artikl adlandırmaq düzgün deil. Belə ki, artikl, aşağıda qeyd edəcəyimiz kimi, köməkçi nitq hissəsi olduğu halda, some qeyri-müəyyən əvəzliyi əsas nitq hissəsidir. Some-ın cümlədə müstəqil funksiyası olduğu halda, artiklin bu funksiyası yoxdur. İngilis dilinin bu sahəsinə aid, aparılmış tədqiqatlardan aydın olur ki, some qeyri-müəyyən əvəzliyində artiklə çevrilmə prosesi getmir.

Artiklin tədqiq olunmasında mübahisəli məsələlərdən biri də onun əsas, yoxsa köməkçi nitq hissələrinə daxil edilməsidir. Bu baxımdan məsələyə yanaşarkən əsasən aşağıdakı iki fikir diqqəti cəlb edir:

1. Artikl köməkçi nitq hissələrinə daxil edilir.

2. Artikl əsas nitq hissələrinə daxil edilir. Bəzi tədqiqatşılar artikli əvəzlik, bəziləri isə sifət adlandırırlar.

Bizcə, artikli əsas nitq hissələrinə daxil etmək düzgün olmaz. Çünki artikl əsas nitq hissələrinə məxsus xüsusiyyətləri özündə əks etdirə bilmir. Belə ki, yalnız əsas nitq hissələrinə məxsus olan mənaya artikldə rast gəlmirik. Həmçinin artikl özünün qrammatik mənasına görə də əsas nitq hissələrindən fərqlənir.

Ancaq konkret dil materialları göstərir ki, həmişə athe oppozisiya təşkil edə bilmir: Give me a book, Give me the book demək mümkün olduğu halda, İ have a father, İ have the father demək mümkün deyil.

Misallardan göründüyü kimi, eyni sintaktik şəraitdə a+N (qeyri müəyyən artikl + isim) konstruksiyası işləndiyi halda, the+N (müəyyən artikl + isim) konstruksiyasının işlənilməsi mümkün deyil. Başqa sözlə desək, a+N, the+N konstruksiyalarında thea həmişə müəyyənlik və qeyri müəyyənlik kateqoriyasını ifadə etmirlər. Bu, başqa bir xüsusiyyətlə əlaqədardır: yəni hər bir artikl müxtəlif funksiyaları yerinə yetirir. Məhz bu görə də müəyyən və qeyri-vüəyyən artiklin ayrılıqda tədqiq olunması vacibdir.

İstifadə olunmuş ədəbiyyat:

1. Ильиш В.А. Современный английский язык (Теоретический курс), М.., 1978

2. Cavadov Ə. Mətn və cümlədə sözlərin sırası. Azərbaycan SSR EA xəbərləri. Ədəbiyyat, dil və incəsənət seriyası 1973

3. Musayev O. İngilis dilinin qrammatikası., 1996

4. Məmmədov B. Müasir ingilis dilində «some» qeyri-müəyyən əvəzliyi, Bakı, 1975

5. Масленникова Л.Н. Обобщающий артикль в современном английском языке. М.., 1972


Seyidova Nigar Vaqif qızı

FRAZEOLOGİZMLƏR VƏ ONLARIN NÖVLƏRİ

Dilçilik elmində frazeologizmlərin araşdırılması qədim tarixə malikdir. Amma frazeologizmlərin tədqiqinə çoxsaylı tədqiqat işlərinin həsr edilməsinə baxmayaraq bir sıra problemlər, məsələn, “frazeologiya” anlayışının şərhi, frazeologizmlərin növlərinin və keyfiyət xarakteristikası kimi məsələlər hələ də öz həllini tapmamışdır. Linqvistik mənbələrdə frazeologizmləri tez-tez “dilin canı”, “yaddaşı” və “xalq təfəkkürünün xəzinəsi” adlandırırlar.

Qeyd etmək lazımdır ki, frazeologizmlərə dair ilk tədqiqatların müəllifi frazeologiyanı “əlaqəli söz birləşmələrinin öyrənən üslubiyyatın bölməsi” kimi qiymətləndirən Ş.Balli hesab edilir (1, s. 58). Amma əlavə etmək istərdik ki, Avropa və amerikan dilçiləri tərəfindən bu termin adətən üç fərqli mənada başa düşülür: 1) sözlərin seçilməsi, ifadə forması; 2) dil, heca, üslub; 3) ifadələr, söz birləşmələri. Ş.Balli frazeo­logizmlərdən ilk dəfə “Fransız dilinin üslubiyyatı” sərlövhəli əsərində bəhs etmişdir. Müəllif əsərin “Frazeologiya” bölməsində dörd cür söz birləşməsi fərqləndirir: 1) sərbəst söz birləşmələri; 2) adi söz birləşmələri; 3) frazeoloji cərgələr; 4) frazeoloji uyuşmalar.

Müəllifə görə, frazeoloji ifadələrdə sözlər özlərinin ilkin lüğəvi mənalarını itirirlər və vahid bölünməz anlayış ifadə edirlər. N.N.Amosovanın ifadəsinə görə, “Beləliklə, Ş.Ballinin konsepsiyası sözlərin birləşməsinin sabitlik dərəcəsi üzərində təşəkkül tapır, komponentlərin sərbəst qruplaşdığı birləşmələr və sərbəstlikdən məhrum olmuş birləşmələr” (1, s. 69).

Öz konsepsiyasını yenidən nəzərdən keçirən Ş.Balli adi birləşmələr və frazeoloji cərgələrin aralıq tipli birləşmələr olduğu qənatinə gəlir. Artıq Ş.Balli yal­nız iki tip birləşmələrdən bəhs edir: sərbəst birləşmələr və frazeoloji uyuşmalar, daha dəqiqi, müstəqil mənalarını itirmiş və eyni bir fikri ifadə etmək üçün daima həmin sözlərdən ibarət olan söz birləşmələri. Bütövlükdə bütün birləşmələr tərkib elementlərinin ümumi mənasına uyğun gəlməyən yeni məna qazanırlar. Müəllif birləşmənin frazeolojiliyindən ona sinonim, “söz-eyniləşdiricinini” olduğu hallarda bəhs edir (1, s. 60). Sonralar  Ş.Ballının bu müddəası frazeoloji qovuş­maların və frazeoloji vahidlərin sözə ekvivalentliyi nəzəriyyəsinin əsasına daxil edildi.

Frazeoloji vahidlərin ekvivalentliyini Ş.Balli öz konsepsiyasında frazeoloji tərkiblər üçün ümumi əlaməti kimi xarakterizə edir. Bu nəzəriyyənin mahiyyəti həmin söz birləşməsinin yerində tək sadə sözün işlənib və ya işlənməməsidir (1, s. 60). Leksik qatda bu cür sinonimlərin mövcudluğunu Ş.Balli frazeologizmlərin bütövlüyünün immanent xüsusiyyəti kimi nəzərdən keçirir. Lakin Ş.Ballinin bu konsepsiyası ilə N.N.Amosova (2), A.V.Kunin (3), A.İ.Smirnitski (4), N.M.Şanski (5), V.P.Jukova və başqaları razılaşmırlar. Məsələn, V.P.Jukovanın qəna­ətinə görə, “Frazeologizmin semantik bütövlüyü bu yolla müəyyən edilə bilməz. Çünki  dəyiş­kən tərkibli söz birləşmələri də söz-sinonimlər ola bilərlər. Məsələn, ingilis dilin­dəki “ look fixedly” (diqqətlə baxmaq) - “to stare” (gözünü zilləyib baxmaq), “sufferings of mind or body” (bədənin yaxud ağılın ağrısı) - “pain” (əziyyət çəkmək) və s. (6).

Əlavə etmək istərdik ki, frazeoloji vahidlərin semantik bütövlüyü onun məna­sının ayrı-ayrı komponentlərinin mənası ilə tutuşdurmada, habelə onun kontekst daxilində işlədilmə xüsusiyyətlərinin üzə çıxarılması ilə müəyyən edilə bilər və müəy­yən edilməlidir. Frazeologizmlərə dair mənbələrdə “frazeologizm və söz” problemində əsasən iki istiqamət nəzərə çarpır: frazeoloji vahidlər sözün ekvivalenti kimi və frazeologiyanın müstəqil linqvistika sahəsi kimi.

Ekvivalentlik nəzəriyyəsinin tərəfdarları - N.N.Amosova (2), N.M.Babkin (7), A.İ.Smirnitski (4) öz araşdırmalarında frazeologizmlərə leksik vahidlər kimi yanaşırlar və onların yalnız sözlər kimi təsnif edilməsini təklif edirlər. Məsələn, bunun bariz nümunəsi A.İ.Smirnitski tərəfindən frazeologiyanın leksikologiyanın tərkibinə daxil edilməsidir (4).

“Sözlər və frazeologizmlər danışıq aktına hazır şəkildə daxil edilirlər” müddəası ekvivalentlik nəzəriyyəsinin əsas arqumenti kimi göstərilir. Lakin bununla razılaşmayan  A.İ.Alyoxinaya görə, “frazeologizmlər danışıq aktına hazır şəkildə daxil edilməsi” ideyası kökündən yanlış mövqedir, çünkü bu xüsusiyyət bütün dil vahidlərinin səciyyəvi əlamətidir. Bizcə, burada “onların sözün ekviva­len­ti kimi nəzərdən keçirilməsi məqsədəuyğundur, dilin müxtəlif vahidlərinin struktur-semantik xüsusiyyətlərindən asılı olaraq hazır şəkildə təkrarlanmasının xarakterik xüsusiyyət­lərinin nəzərə alınması mühüm olandır” fikri daha keçərlidir (8, s. 15).

“Sözlər və frazeologizmlər danışıq aktına hazır şəkildə daxil edilirlər” müddəasını oxşar tənqidini A.B.Kunin də tənqid edir. Müəllifə görə, frazeologizm sözlə eyniyyət təşkil etmir və ona tam ekvivalent deyil. O özlüyündə daha mürəkkəb növ leksik vahidi təmsil edir, çünki frazeoloji vahidlə ifadə olunan məna tutumu bir sözlə deyil, iki və daha artıq sözün birləşməsilə ifadə olunur” (9, s. 12).

Əlavə etmək istərdik ki, frazeologizm sözdən, əvvəlcə, öz strukturuna görə fərqlənir: söz morfem­dən ibarətdir, amma istənilən frazeologizm, hər şeydən əvvəl, bu və ya digər dilin qrammatik qaydaları üzrə sözlərin birləşməsidir. Frazeoloji tərkibin komponentləri öz bağlılıqlarında sərbəst deyillər və onların öz aralarında birləşməyə girmələri qapalı xarakter daşıyır. Frazeologizmlər leksik tərkibin sabitliyi və dəyişməzliyi ilə səciyyələnirlər. 

Frazeoloji vahidlər dilin yaradıcısı və daşıyıcısı olan xalq tərəfindən yaradılır, lüğət tərkibinə, yeni frazeoloji vahidlərin formalaşması üçün mənbə rolunu oyna­dıqda hətta dilin əsas lüğət fonduna daxil olur. Tərcümə olunmayan, yalnız yenidən mənalandırılaraq qavranılan frazeoloji birləşmələrin köməyilə dilin estetik aspekti qüvvətləndirilir. “İdiomların köməyilə, güllərin müxtəlif rəng çalarları ilə olduğu kimi, dilin informasiya cəhəti dünyamızın hissi-intuitiv təsvirilə dolğunluq qazanır” (3, s. 15). N.İ.Tolstoyun dəqiq ifadəsinə görə, “Bu və ya digər frazeolo­gizmlərin etimoloji tərəfinin öyrənilməsi mənimsənildiri xalqların mədəniyyətini və məişətini başa düşməyə kömək edir” (10, s. 23).

Qeyd edək ki, “frazeologizm” termini linqvistikada iki mənada - dar və geniş mənalarda başa düşülür. Dar mənada frazeologizmlər yalnız frazeoloji uyuşmalar, frazeoloji birləşmələr və frazeoloji qovuşmalar daxil edilir. Fraze­ologizmləri bu cür başa düşülməsi Ş.Ballinin və V.V.Vinoqradovun tədqiqat­larından qaynaqlanır. Məsələn, V.V.Vinoqradov atalar sözlərini, zərbi-məsəlləri və hikmətli (qanadlı) söz­ləri frazeologizmlər sırasına aid etmir. Müəllifə fikrincə, onlar öz semantikalarına və sintaktik strukturlarına görə frazeoloji vahidlərdən tam fərqlənirlər. V.V.Vinoq­radov təsdiq edir ki, “atalar sözləri, zərbi-məsəllər cümlə strukturuna malik deyillər və sözlərin semantik ekvivalentləri deyillər” (11, s. 243).

Geniş mənada yanaşmada frazeologizmlər irəlidə qeyd edilənlərlə yanaşı, atalar sözlərini, zərbi-məsəlləri və hikmətli (qanadlı) sözləri də özündə ehtiva edirlər.

Dilçilər frazemləri müxtəlif cür şərh edirlər. N.F.Alfirenko frazemlər dedikdə, “formaca analıtık, amma semantik cəhətdən bütöv, sintaktik baxımdan bölünməz və yaranması və fəaliyyəti leksik və qrammatik komponentlərin məna­larının qarşılıqlı kombinator əlaqələri sayəsində yaranan dil işarəsidir” (2, s. 12). Digər tədqiqatçı M.T.Demiski frazemlərə söz birləşmələri kimi yanaşır “öz funksiyalarına görə əksər dillərdə frazemlər sözlə üst-üstə düşür, çünki həm leksemlər, həm də frazemlər müəyyən anlayış bildirirlər və predmetləri, əlaməti, hərəkəti işarələyirlər” (13, s. 5-6).

Frazeoloji problemlərə münasibət bildirən Y.S.Maslov “idioma” tərif verər­kən V.V.Vinoqradovun fikrini qismən də olsa davam etdirdiyi hiss olunur. Müəllifə görə, “idiomlar frazeoloji uyuşma və frazeoloji qovuşmaların ümumi adıdır”, amma frazeoloji uyuşmalar motivləşmiş idiomlar, frazeoloji qovuşmaları isə motivləş­mə­miş idiomlardır (14, s. 118).

A.İ.Fyodorov atalar sözlərinin bütöv mənaya malik olub struktur etibarı ilə cümlə kimi təşkil olunub və cümlə sistemindən təkcə strukturca yox, həm də mənaca fərqlə bildiyini yazır. Atalar sözləri mənaca ikiplanlıdır, yəni həm həqiqi mənanı daşıyır, həm də məcazi məna daşıyır (15, s. 57). Məsələn, /As you sow you will mow// (Nə əkərsən, onu da biçərsən), /Truth is always bitter// (Həqiqət həmişə acı olur), /Set a beggar on horseback and he will ride to the devil// (Donuzu masanın arxasına oturt, o ayaqlarını masanın üstünə qoyar).

Atalar sözlərini tədqiqatçılar müxtəlif cür adlandırılar. N.N.Amosova  “predikativ quruluşlu frazeoloji vahidlər” (2, s. 135), A.V.Kunin “predikativ frazeo­logizmlər” kimi şərh verir (16, 4, s. 29). A.V.Kunin belə konstruksiyaları  “kom­muni­kativ frazeoloji vahidlər” də adlandırır (3, s. 240). H.Bayra­mov atalar sözlərini əsasən folklorşünaslığın tədqiqat obyekti kimi götürür (17, s. 36). Digər Azərbaycan dilçisi S.Cəfərov atalar sözlərini sabit söz birləşmələri sırasına şərti olaraq daxil etmişdir (18, s. 115). Atalar sözlərini idiomlarla müqayisəli tədqiq edən dilçilərimizdən biri də M.Hüseynzadədir (19, s. 31-32). Ə.Orucov yazır: “Frazeo­logiya anlayışı olduqca genişdir; buraya yalnız mənası komponentlərinin mənasından asılı olmayan parça­lan­maz leksik birləşmələr deyil, başqa sabit birləşmələr: atalar sözləri, məsəllər, afo­rizmlər, qanadlı sözlər, peşə ifadələri və s. də daxildir” (20, s. 24). Atalar sözləri və idiomlar arasında kəskin sərhəd çəkilmir. İstənilən idiom dildə geniş yayılaraq atalar sözü kimi işlənə bilər, yaxud bəzi atalar sözləri frazeoloji birləşmələrə çevrilə bilərlər (21, s. 118). Məsələn,  /Don’t cast pearls before swine// (Eşşək nə bilir zəfəran-plov nədir), /To put the cart before the horse// (İşi tərsinə, baş-ayaq görmə). İdiomlar isə azı iki komponentdən ibarət olub, cümlə səciyyəli deyillər (22, s. 126-127).

Bir çox frazeoloji ifadələr yalnız obyektiv gerçəklik hadisəsini adlandırmır, həm də danışanın həmin hadisəyə münasibətini də ifadə edir. A.İ.Fyodorova görə, “frazeologizmlər dildə meydana gələn hər hansı bir predmet və hadisələri adlandır­maqdan üçün deyil, artıq sözlə adlandırılmış anlayışları ifadəli şəkildə xarakterizə etmək, onlara münasibət bildirmək üçün yaranmamışdır” (23, s. 81).

Frazeologizmlər komponentlərinin semantik bütövlüyü baxımından təsni­fatı V.V.Vinoqradovun xidmətidir (11). Məlumdur ki, frazeologizmlər söz­lər­dən sərbəst birləşmələrindən yaranır və məcazi mənada işlədilirlər. Tədqicən məcazlıq unudulur, silinir və birləşmə sabitləşir. Frazeologizmlərin kompo­nentlərinin nomi­nativ mənala­rının silinmə dərəcəsindən asılı olaraq onlarda məcazi məna qüv­vətlənir. V.V.Vinoq­ra­dov onları üç qrupa bölür: frazeoloji qovuşmalar, frazeoloji uyuşmalar və frazeoloji birləşmələr (11, s. 89). Əlavə edək ki, frazeologizmlərin bu cür bölgüzü A.Axun­dovun da yaradıcılığına xasdır. Lakin o, sadalanan üç növə dördüncünü də əlavə edir: frazeoloji qovuşmalar, frazeoloji uyuşmalar, frazeoloji birləşmələr və nəhayət, frazeoloji ifadələr. O da frazeoloji vahidlərin üç növünü fərqləndirir (24, s. 179). İndi isə həmin frazeoloji vahidləri ingilis dilinə münasibətdə nəzərdən keçirməyə cəhd edəcəyik. 

1) frazeoloji qovuşmalar və ya idiomlar özlərinin möhkəm semantik bağlı­lığı, mütləq bölünməzliyi ilə səciyyələnirlər. Belə birləşmələrdə ümumi məna tərkib komponentlərinin mənasından hasil olmur. Məsələn, “kick the bucket” (əyilmək, ölmək, ayaqlarını uzatmaq), “send smb. to Coventry” (kimisə boykot etmək, kiminləsə ünsiyyəti kəsmək), “at bay” (küncə qısnanmış, çıxılmaz vəziy­yətə düşmək); “be at smb.’s beck and call” (xidmətə həmişə hazır olmaq, ayaq üstə qalmaq), “to rain cats and dogs” (yağış sanki vedrədən tökülür), “be all thumbs” (kobud, yöndəmsiz olmaq), “Kilkenny cats” (qatı düşmən) və s.

Frazeoloji qovuşmalar komponentlərinin məcazi mənaları əsasında yaran­mışlar, sonralar müasir dil baxımından həmin məcazi mənalar anlaşılmazlığa çevrilmişlər. Frazeoloji qovuşmaların obrazlığını yalnız tarixi baxımdan izah etnək mümkündür. Məsələn, “Kilkenny cats” frazemi, əfsanəyə görə, XIX əsrdə  öz aralarında barışmaz münasibətdə olan Kilkenny və İrishtoun şəhərlərinə aid edilir, düşmənçilik nəticəsində bu iki şəhər tam müflis olmuşlar. “send smb. to Coventry” frazemi isə Klarendonun əsərində, Koventri şəhərində sürgün olunmuş royalçılar üçün zindanın olmasından qaynaqlandığından bəhs edilir (9).

Beləliklə, frazeoloji qovuşmalarda həqiqi və məcazi mənalar arasında əlaqə itmişdir və məcazi məna onlar üçün əsasa çevrilmişdir. Məhz buna görə də fraze­oloji qovuşmalar başqa dillərə çətin tərcümə edilir. Onların tərkibində nekrotizmlər daxil olur ki, onlara həmin qovuşmaların tərkibindən kənarda rast gəlinmir. Bundan başqa, onların tərkibində arxaizmlərə də rast gəlinir, onlar sintaktik baxımdan bölünməz­dir­lər, onlarda komponentlərin yerini dəyişmək mümkün deyildir və tərkiblərinə əlavə sözlər daxil ola bilmir və s.

Öz leksik mənasını itirən söz “... frazeoloji qovuşmanın tərkibinə daxil olduqda mənaca ayrıca bir sözə çevrilən mürəkkəb leksik vahidin komponentinə çevrilirlər” (5, s. 73). Buna görə də frazeoloji qovuşmalar sözlərlə sinonimikdir: “kick the bucket” – “to die” (ölmək), “send smb. to Coventry” – “to ignore” (məhəl qoymamaq) və s.

Frazeoloji uyuşmalar elə frazeoloji vahidlər sayılır ki, onun tərkib hissələri arasında müəyyən dərəcədə müstəqillik vardır və onlar müəyyən mənada sərbəst birləşmələri xatırladır. Məsələn, “to spill the beans” (sirri faş etmək), “to burn bridges” (xətir-hörməti alt-üst etmək), “to have other fish to fry” (daha vacib işi olmaq), “to throw dust into smb.’s eyes” (başını aldatmaq), “to burn one’s fingers” (əli yanmaq), “to throw mud at smb.” (böhtan atmaq), “to be narrow in the shoulders” (zarafat anlamamaq), “to paint the devil blacker than he is” (şişirtmə, israfçılıq etmək), “to put a spoke in smb.’s wheel” (işə mane olmaq, əngəl törətmək), “to hold one’s cards close to one’s chest (nəyisə sirr kimi saxlamaq, susmaq).

Frazeoloji uyuşmalar bəzi cəhətlərinə - obrazlığı və metaforikliyinə görə frazeoloji qovuşmalarla yaxınlıq təşkil edir. Lakin frazeoloji qovuşmalarda obrazlı məna yalnız dixronoloji aspektdən açıla bildiyi halda, frazeoloji uyuşmalarda məca­zilik dilin müasir durumu baxımından izah oluna bilir. Buna görə də V.V.Vino­qradov obrazlığı yalnız frazeoloji uyuşmaların xarakterik əlaməti hesab edir. Frazeoloji uyuşmanın komponentləri arasında əlaqə motivləşmişdir, metafo­rikləşmə aydın hiss olunur. Frazeoloji uyuşmanın başa düşmək üçün onun komponentlərini məcazi mənada qəbul etmək lazımdır. Məsələn, “make a mountain out of a molehill” (mil­çək­dən fil düzəltmək), yəni nəyisə həddindən artıq şişirtmək, qabartmaq mənasında.

Frazeoloji uyuşmaları əsas xüsusiyyətləri bunlardır: kəskin ifadəlilik və buradan yaranan paralel söz birləşmələri ilə üst-üstə düşmə (müq. et: “to throw dust into smb.’s eyes” (bir kəsin gözünə kül üfürmək), “to be narrow in the shoulders” (gücü çatmamaq), “to burn one’s fingers” (səhv addım atmaq, səhv iş görmək), “to burn bridges” (xətir-hörməti alt-üst etmək), ayrı-ayrı komponentləreinin seman­tikasını hifz edib saxlamaq, məsələn, “to put a spoke in smb.’s wheel” (bir kəsin ayağının altını qazmaq), bir komponentin digəri ilə əvəzlənə bilməməsi, məsələn, “to hold one’s cards close to one’s chest” (bir işi qəlbinə yaxın hesab etmək), emosional-ekspressiv çalarlılıq, məsələn, “to throw dust into smb.’s eyes (bir kəsin gözünə kül üfürmək), to paint the devil blacker than he is” (pis bir işi daha da şişirtmək), ayrı-ayrı sözlərlə və ya digər frazeologizmlərlə sinonimik münasibətlərə girə bilmək, məsələn, “to gild refined gold” = “to paint the lily” (şişitmək, məsələni böyütmək).

Frazeoloji birləşmələr sabit birləşmələrdir ki, onların tərkibinə sərbəst və frazeoloji baxımdan bağlı sözlər daxil olur. Bu cür birləşmələrdə istinad sözü nisbətən müstəqil olur. Belə ki, həmin söz mənsubiyyət şəkilçilərinə görə dəyiş­məklə bərabər, bu sözlə onun arasına müxtəlif sözlər da daxil ola bilir. Məsələn, “bosom friend” (ürək dostu), “a pitched battle” (ölüm-dirim mübarizəsi), “(to have) a narrow escape” (möcüzə sayəsində sağ qalmaq), “to frown one’s eyebrows” (qaşlarını çatmaq) “a Sisyfean labor” (bihudə əmək), “rack one’s brains” (baş sındırmaq) və s.

Frazeoloji qovuşma və uyuşmalardan fərqli olaraq, frazeoloji birləşmələr semantik baxımdan bölünə bilməsiylə səciyyələnirlər. Frazeoloji birləşmələrin səciyyəvi əlamətləri belədir: komponentlərdən birini variativliyinin mümkünlüyü, məsələn, “a bosom friend” – (ürək dostu), “a bosom buddy” (ürək sirdaşı), əsas sözün sinonimik əvəzlənməsi, məsələn, “a pitched battle” (ölüm-dirim savaşı), “a fierce battle” (şiddətli döyüş), təyinlərin əlavə edilə bilməsi, məsələn, “he frowned his thick eyebrows” (o qalın qara qaşlarını çatdı), 4. komponentlərin yerlərini dəyişə bilməsi, məsələn, “a Sisyfean labor” (boş yerə sərf edilmiş əmək, bihudə  əmək) – “a labor of Sisyphus” (düşünməmiş iş görən adamın əməyi) və s.

Frazeoloji ifadələrə elə birləşmələrə aiddir ki, onlar bütövlükdə sərbəst nominativ mənalı və semantik cəhətdən üzvlənə bilən sözlərdən təşkil olunmuşlar. (5, s. 76). Onların yeganə xüsusiyyəti təkrarlanmalarıdır, yəni danışıq aktında daimi leksik tərkibli və müəyyən semantikalı danşıq vahidləri kimi işlədilə bilmləridir. Frazeoloji ifadələrə komponentlərinin hərfi mənalarına uyğun gələn tərkiblərdir. Buraya ingilis dilindən həqiqi mənada işlədilən atalar sözləri və zərbi-məsələlər daxildir. /live and learn/, /better untaught than ill taught/, /many men, many mind/ /easier said then done/ , /nothing is impossible to a willing heart/  və s.

Əlavə etmək istərdik ki, ingilis dilinin frazeoloji fondu zəngindir və bu səbəbdən də onları bir yazı çərçivəsində araşdırmaq imkan xaricindədir. Bununla bərabər, təhlil olunan frazeologizmlər əsasında onların semantik və ifadəlilik baxımından nə qədər zəngin olmasınə təsəvvür etmək mümkündür.

 

Ədəbiyyat

  1. Балли Ш. Французская стилистика. -М.: Эдиториал УРСС, 2001
  2. Амосова Н.Н. Основы английской фразеологии. -Л.: 1989
  3. Кунин А.В. Фразеология современного английского языка. -М.: Между­­народные отношения, 1996
  4. Смирницкий А.И. Лексикология английского языка. -М.: 1996
  5. Шанский Н.М. Фразеология современного русского языка. 3-е изд., - М.: Высшая школа, 1985
  6. Жуков В.П. Семантика фразеологических оборотов. - М.: 1990
  7. Бабкин А.М. Русская фразеология, ее развитие и источники. -Л.: 1990
  8. Алехина А.И. Фразеологическая единица и слово. - Минск: 1991
  9. Кунин А.В. Англо-русский фразеологический словарь. 3-е изд., стереотип. - М.: Русский язык, 2001
  10. Толстой Н.И. Язык и народная культура. - М.: 1991
  11. Виноградов В.В. Об основных типах фразеологических единиц в рус­ском языке //Виноградов В.В. Лексикология и лексикография: Избран­ные труды. - М.: Наука, 1986
  12. Алефиренко Н.Ф. Проблемы фразеологического значения и смысла. -Астрахань: Изд-во Астраханского гос. педагогического ун-та, 2000
  13. Демский М.Т. Украинские фраземы и особенности их создания. -Львов: Просвещение, 1994
  14. Маслов Ю.С. Введение в языкознание. Учебник для филологических специальностей вузов. -М.: Высшая школа, 1998
  15. Федоров А.И.Семантическая основа образных средств языка. -Новоси­бирск: 1969
  16. Кунин А.В. Основные понятия русской фразеологии как лингвис­тической дисциплины. -М.: 1964
  17. Bayramov H.A. Azərbaycan dili frazeologiyasının əsasları. -Bakı: 1978
  18. Cəfərov S. Müasir Azərbaycan dili. Leksika. -Bakı: 1970
  19. Hüseynzadə M. Müasir Azərbaycan dili. -Bakı: 1954
  20. Orucov Ə. Ə. Azərbaycan dili izahlı lüğətinin nəzəri əsasları. -Bakı: 1965
  21. Hajiyeva A., Najafov E., Jafarov A. English Phraseology. -Bakı: 2009
  22. Вейнрейх У. О семантической структуре языка. “Новое в лингвисти­ке”, вып.V, -М.: 1980
  23. Федоров А. И. Развитие русской фразеологии в конце XVIII – начале XIX в. -Новосибирск: 1973
  24. Axundov A.A. Ümumi dilçilik. -Bakı: Maarif, 1988
  25. Mustafayeva S.B. İngilis dilində işlək idiomlar və onların Azərbaycan dilində qarşılığı. Bakı, Letterpress, 2008.

 

Açar sözlər: frazeologiya, frazeoloji vahid, frazeoloji ifadə, frazeoloji birləşmə, frazeoloji qovuşma, idiom

Ключевые слова: фразеология, фразеологическая единица, фразеоло­ги­­ческое выражение, фразеоло­ги­­ческое сращение, идиом

Key words: phraseology, phraseological unit, phraseological expression, phraseological combination, phraseological concretion, idiom

Фразеологизмы и их виды

Резюме

В представленной статье описывается постановка проблемы фразе­о­ло­­­гиз­мов в лингвистике. На основе анализируемых источников намечаются основные направления изучения фразеологизмов. В статье также выделяются основные виды фразеологизмов - фразеологическое единство, фразеоло­ги­­ческое сочетание, фразеологическое сращение и фразеоло­ги­­ческое выра­жение. К каждому виду фразеологических единиц приводится конкретные примеры.

                                                                                                                                                                      

Phraseologisms and its types

SUMMARY

The article describes the problem of phraseology in linguistics. The article also investigates the main directions of studying phraseology based on sources.  The types of phraseology - phraseological concretion, phraseological expression, phraseological combination, phraseological unit are also included in the article. The examples are given due to each of the phraseological unit.

Rəyçi: dos.Abbas Abbasov


Мehman Тарвердийев

АОРИСТИНТАБЕЛИМЦРЯККЯБЪЦМЛЯЛЯРДЯИШЛЯНМЯЩАЛЛАРЫ

               Аорист фарс дилиндя фелин ян чох ишлянян формаларындан биридир. Онун бцтцн хцсусиййятлярини билмядян фарс дилини мцкяммял юйрянмяк мцмкцн дейил. Профессор Р.султанов «Фарс дили тядрисинин методикасы» китабында щаглы олараг йазырды: «Фелин тядрисиндя хцсуси диггят тяляб едян бящслярдян бири  фелин шякил вя нювляридир. Азярбайъан дилиндя фелин алты вя даща чох нювц олдуьу щалда, Фарс дилиндя нисбятян мящдуддур. Мясялян, Азярбайъан дилиндя «лазым», «илтизам», «шярт» вя бязян «ваъиб» шяклинин явязиня фарс дилиндя бир аорист вя йа мозаре формасы вардыр ки, яэяр вя байяд кими кюмякчи васитяляр гябул етмякля Азярбайъан дилиндя олан щямин фел шякиллярини явяз едя биляр. Щалбуки, Азярбайъан дилиндя щяр шяклин юз грамматик морфеми вардыр. Аорист ъцмлядя йалныз о заман ишлянир ки, ишин эяляъякдя щяйата кечилмяси сюз сюйляйянин нюгтейи-нязяриндян гяти дейил, лакин онун иърасы ещтимал олунур, арзу олунур, мцмкцн сайылыр вя йа шяртляндирир. Фарс дилиндя аористин щям садя, щям дя мцряккяб ъцмлялярдя ишляндийиня тясадцф едилир.

               Мягсяд будаг ъцмляли табели мцряккяб ъцмлялярин характерик хцсусиййятляриндян бири дя будаг ъцмля хябяринин фелин аорист формасы иля ифадя олунмасыдыр. Баш ъцмлядя щярякятин иърасы будаг ъцмлядя олан щярякятин тамлыьы мягсядини изляйир. Будаг ъцмлядяки щярякят баш ъцмлядя ифадя олунмуш щярякятдян сонра тамамланмалы, баша чатмалыдыр. Мягсяд будаг ъцмля хябяринин фелин илтизам формасы иля ифадя олунмасы рус вя Азярбайъан дилляриндя табели мцряккяб ъцмлялярин мцщцм хцсусиййяти кими диггяти ъялб едир. Бир чох диллярдя (мяс.:рус, Азярбайъан, тцрк, франсыз, фарс вя с.) баш ъцмлядя олан мягсяд зярфлийи щямишя инфинитив, йахуд фелдян йаранан адларла ифадя олунур. Фарс дилиндя беля ъцмляляря тез-тез раст эялмяк мцмкцндцр:

Бяра-йе дилдян-е то амядям.

Бе мянзуре тящсил амядеид.

               Беля нятиъяйя эялмяк олур ки, инфинитив вя аорист  ъцмлядя грамматик синоним кими ишлянирляр. Инфинитив формасынын грамматик ъящятдян аористдян яввял формалашмасы классик фарс дилиндя бир чох нцмунялярля ясасландырылыр.

               Мягсяд будаг ъцмляли табели мцряккяб ъцмлялярдя щям садя баьлайыъылар олан ке, та, щям дя бярайе инке, бе ьясде инке, та ке вя с.кими мцряккяб баьлайыъылар ишлядилир. Садя баьлайыъыларла

Ба лебас-е сийащ вя кяшкцл вя пиш бянде сефид туйе ъямаят мифяростад ке бярайеган аб бе лябщайе тяшне бедявяд. (С.Щидайят  «Щаъи аьа»)

Гара палтар, кяшкцл вя аь юнлцкдя ъамаат ичярисиня эюндярирди ки, сусуз додагларына су версин,

Щяме-йе розяханеща хейли майел будянд ке Абъи ханем ща-йе менбяр-е анща буде башяд, та мяълис ра яз эерйе вя нале-йе шивян-е ходяр эярм беконяд (С.Щидайят «Абъи ханем»)

Бцтцн розяханалар истяйирдиляр ки, «Абъи ханым онларын минбярляриндя олсун вя наля, шивянляриля мяълиси гызышдырсын.

               Горущ-горущ миряфтянд ке ходешан ра тямаша конянд. (Бозорэ Яляви «Чешмщайяс»)

Дяст-дястя адамлар юзляриня тамаша етмяк цчцн эедирдиляр.

Мцряккяб баьлайыъыларла.

               Бярайе инке щяме ъа нофуз даште башяд вя бетяваняд мянафе-е ход ра бещтяр неэящ даряд сийасят ра йек ъур моамеле тяляььи микярд. (С.Щидайят «Щаъи аьа»).

Щяр йердя нцфуз газанмаг вя юз мянафейини даща йахшы горумаг цчцн .. щаъы сийасяти мцамиля кими гяймятляндирирди.

Бяра-йе инке дел-е у ра бесузаняд ба щям хяндидянд вя сурят-е йеко деэяр ра бусидянд. (С.Щидайят «Абъи ханем»)

Онун цряйини йандырмаг цчцн бирликдя эцлдцляр вя бир-биринин цзцндян юпдцляр.

Бцтцн бу табели мцряккяб ъцмлялярдя мягсяд будаг ъцмлясинин хябяри ади фелдир, лакин онун иърасы бир ишин щяйата кечирилмяси цчцн будаг ъцмлянин хябяриндя йюнялир вя бу фел щямишя аористля верилир.

Мян амяде-ям ке пиш-е мян яз ъярм-е ход пузес бехани. (Йек дастан-е кутащ яз Максим Горки.

               Эялдим ки, етдийим эцнащ цчцн мяндян цзр истяйясян

Пейвясте дяр дяъле кяштирани микярд та яз Бясре бе Баьдад беря вяд вя яз пайряхт-е Аббасийан бе Бясре мораъеят нямайяд. (Хандянища).

Осрядян Баьдада эетмяк вя Аббасиляр пайтахтындан Бясряйя гайытмаг цчцн Дяълядя эямичилик едирди.

Бязи щалларда баш ъцмлянин хябяри ямр дадян, фярман дадян кими ишлянир вя будаг ъцмлядя ясас мягсяд фярман вя ямри эюстярмякдир. Бу щалда хябяр аорист кими формалашыр.

               Фярман дад та у ра бейавярянд (Йек дастан-е кутащ яз Максим Горки).

Ону эятирмяк цчцн фярман верди.

Гясд кярдян, тясмим эерефтен, фекр кярдян, бефекр офтадян вя башга бу кими феллярдя баш ъцмлянин хябяри ола биляр вя мягсяд будаг ъцмляни гябул едир. Бу щалда йухарыда ады чякилян будаг ъцмлялярин хябяри аористля ифадя олунмалыдыр.

Тясмим эерефтянд ке ба йек диэяр мосабеье гозарянд (Н.Щатями, Т.Рцстямова. Фарс дили)

Гярара алдылар ки, бир-бири иля йарышсынлар.

Гясд кярд ке анра беэиряд вяли чизи бедяст няйавярд. (Н.Щатями, Т.Рцстямова. Фарс дили.)

Истяди ки, ону тутсун, лакин ялиня бир шей эялмяди.

Бязян мягсяд будаг ъцмлясиндя мювъуд вязиййятин щядяфи баш ъцмлядя бяйан едилир. Бу щалда йеня дя ъцмлянин хябяри аорист олур.

Ин чераь бяра-йе мян нист бялке бяра-йе тост ке дяр шяб тарик сябу-йе мяра няшекяни. (Н.Щатями Фарс дили.) бу чыраг мяним цчцн дейил, сянин цчцндцр ки, гаранлыгда кузями сындырмайасан.

Бяра-йе даштян фели дя баш ъцмлянин хябяри вязифясиндя ишляндикдя мягсяд будаг ъцмлясини тяляб едир. Пяс щерсо  тям у ра бяран дашт ке рубащ ра тяьиб нямайяд вя ъа-йе лане-йе у ра бядан яд. (Н.Щатями, Т.Рцстямова. Фарс дили)

Беляликля, щярислик вя тамащкарлыг ону мяъбур етди ки, тцлкцнц изляйиб онун йувасынын йерини билсин.

Бязи щалларда мягсяд будаг ъцмлясиндя шайяд модал фели ишлянир. Бу щалда мягсяд будаг ъцмлясинин мяфщуму шцбщя иля верилир.

Ба ин тяряф о ан тяряф неэащи яндахт та шайяд дяр ан дяст-ейе би ентеща пянащгащи бярайе ход вя фярзяндяш пейда коняд. (Н.Щатями Т.Рцстямова. Фарс дили.)

О тяряф бу тяряфя бахды ки, бялкя о сонсуз сящрада юзц вя оьлу цчцн бир сыьынаъаг тапа.

Анъаг беля тясяввцр етмяк олмаз ки, бурада мягсяд  будаг ъцмлясинин аорист формасы йалныз «шайяд»ин тясири алтында йаранмышдыр.

Беля бир нятиъяйя эялирик ки, аорист табели мцряккяб ъцмлялярин тяркибиндя мягсяд будаг ъцмлялярин хябяриндя ишлядилир.

Тамамлыг будаг ъцмляли табели мцряккяб ъцмлялярдя баш ъцмлянин хябяринин лексик мянасы будаг ъцмля хябяринин формасынын мцяййянляшмясиндя щялледиъи рол ойнайыр. Башга сюзля десяк, тамамлыг будаг ъцмля хябяринин фелин щансы формасы иля ифадя олунмасы баш ъцмля хябяринин лексик мянасындан будаг ъцмлянин юзцнцн мязмунундан асылыдыр. Бурада баш ъцмля хябяринин щансы грамматик формада олмасы щеч бир рол ойнамыр.

Баш ъцмлянин хябяри ролунда чыхыш едян вя тамамлыг будаг ъцмля ишлядилмясини тяляб едян феллярин яксяриййяти эяляъякдян бир щярякятин иърасыны эцман, арзу ифадя едир. Еляъя дя бязи фелляр эяляъякдяки щярякятин тамлыьына шцбщя билдирир, йахуд, яксиня, щярякятин эяляъякдяки иърасына мцвафиг шятрляр эюстярир. Бцтцн бу щалларда будаг ъцмлянин хябяри аорист формасында олур.

Ентезар даштян, мейл даштян, хащеш кярдян, пишнящад кярдян щокм кярдян, тяляб кярдян вя с.кими фелляр бу гябилдяндир. Профессор Я.М.Шяфаи йухарыда адыны чякдийимиз фелляри нязярдя тутараг йазыр:

Если в качестве сказуемого главного предложения выступит один из ниже перечисленных переходных глаголов со значением волей явления и стромления то сказуемого придаточного дополнительного предложения непременно должно быть в аористе»

Яз ранянде хащеш кярд кеб бяр сорят ход бейяфзайяд вя у ра зудтяр бе бимарестан берясаняд (Н.Щатями, Т.Рцстямова «Фарс дили»).

Сцрцъцдян хащиш етди ки, сурятини артырсын вя мяни тех хястяханайа чатдырсын.

Енсаф щокм миконяд ке дяр бярабяр мян моти баш, мян мадярям (йек дастан –е кутащ яз. Максим Горки).

Инсаф щюкм едир ки, мяним гаршымда мцти оласан, мян анайам.

Тярс даштян тярсидян, мяъбур кярдян кими бязи фелляр вардыр ки, онлардан сонра васитяли тамамлыг будаг ъцмляси ишлянир.

Яэяр баш ъцмлянин хябяри кям манде буд, чизи няманде буд кими фразеоложи фел тяркибляри иля ишлянся тамамлыг будаг ъцмлясинин хябяри аористля вериляъякдир.

Кям манде буд гайегща гярг шавяд (Н.Ялизадя, Н.Щатями. фарс дили).

Аз галмышды ки, гайыглар батсын.

Яэяр йухарыдакы тамамлыг будаг ъцмляси табели мцряккяб ъцмляни садя ъцмляйя чевирмяк беля олар.

Бе гярг шодян-е гайег кям манде буд.

Яэяр будаг ъцмлясиндя модал сюзляр вя йа модал фелляр оларса, онда онун хябяри аористля ифадя едиляр.

Бе щяр щал у хуб миданяст ке байясти тяслим -е мярэ шявяд, байясти бемиряд.

Щяр щалда о йахшы билдирди ки, эяряк юлцмя тяслим олсун, эяряк юлсцн.

Йухарыдакы мисалда баш ъцмлянин хябяри олан миданест тамамлыг будаг ъцмлясиня щеч бир тясир эюстярмир, лакин байясти модал фелинин будаг ъцмлянин тяркибиня дахил олмасы онун хябяри кими аористля верилмясиня сябяб олмушдур.

Ядябиййат:

1.Р.Султанов. Фарс дили тядрисинин методикасы. Бакы 1973

2.Я.Фяряъов. Изащлыдилчилик лцьяти. Бакы 1969

3.Я.Абдуллайев. Й.Сейидов.А.Щясянов. Мцасир Азярбайъан дили (синтаксис) Бакы 1972

4.А.М.Шяфаи. Сложноподчиненные предложения в современном персидском языке. Баку 1967.

5.В.С.Расторгуева. Краткий очерк грамматики персидского языка. Москва 1960.       

РЕЗЮМЕ

               Данная статья посвящена использованию аориста в придаточных предложения цели в персидском языке. 

SUMMARY

               In this article use ob Aorist in the adverbial clause of purpose is discussed.

Ключевые слова: аорист, придаточные предложения цели, инфинитив

Ачар сюзляр: аорист, мягсяд будаг ъцмляси, инфинитив

Key words:Aorist, adverbial clause of purpose, infinitive


Xasıyeva Arzu

QƏDİM İRANDA XƏTT VƏ DİL

İran tarixinin Midiya dövrü geniş tədqiqata cəlb olunmuşdur. Diyako Midiyanın əsasını qoyub, o, Hegmetan ya Ekbatan (Həmədan) şəhərini özünə paytaxt seçib. Digər məşhur Midiya hakimi Huvaxəşəyer Aşşurları məğlub edir, ölkəni gücləndirir. Onun canişini Astiyaq Kuroşa məğlub olur və beləliklə Midiya sülaləsi süquta uğrayır. Əhəmənilər sülaləsinin banisi Kuroş Pasarqadı mərkəz edərək, Lidiya və Babili asılı vəziyyətə salır. Əhəmənilərin ən böyük şahı Dariyuş ölkənin sərhəddini Çindən Afrikanın qızmar səhralarınadək genişləndirir. Midiya dilindən dövrümüzədək yazılı abidə qalmasa da, bu dil qədim fars dilinə yaxın olmuşdur,çünki pars və midiyalılar bir-birini asan başa düşürdülər.  Qədim fars dili Əhəmənilər dövründə iranlıların dili qədim fars və ya pars dili adlanırdı və bu dil müasir fars dilinin kökü hesab olunur. Qızıl və gümüş lövhələrdə dövrümüzədək çatan Əhəməni şahlarının kətibələrinin söz sayı 400 kəlməyə yaxındır və şahların, sülalələrin adı, fütuhatın şərhi, Yəzdana sitayiş, pislik, yalanın tənqidi, doğruluq, saleh əməlin tərifi kimi mətləbləri özündə əks etdirir. Bu kətibələr 4 dildədir: qədim fars dilindən əlavə assur, eylam və arami dillərində yazılmışdır. Kətibələrin ümumi sayı 40-a yaxındır. Bu kətibələrin ən məşhur və vacibləri Təxte Cəmşid, Həmədan, Şuş, Nəğşe Rüstəm, Bisitun, Van və Əlvənddədir. Bisitun kətibəsi digərlərindən məzmunca genişliyi ilə fərqlənir. 420 sətr və 18900 sözü özündə ehtiva edir və Daryanın daxili narazlıqları aradan götürmək üsulu, qələbə, xarici ölkələrin işğalı kimi mövzular onun məzmununu təşkil edir.

Mixi xətti

Əhəməni kətibələri mixi xətti ilə yazılmışdır. İranlılar bu xətti Kəldeni (Kəldani) Aşşur qəbilələrindən əxz etmişlər və bəzi dəyişikliklər edərək əlifba formasını yaratmışlar. Soldan sağa yazılan bu xətt 36 hərfdən ibarət idi, sərt daş, qaya üzərində yazılırdı. Bizə gəlib çatan son mixi ilə yazılmış xətt III Ərdəşirin padşahlığı dövründən gəlmişdir. Bu xətt yazılma çətinliyinə görə Əşkanilər dövründən sıradan çıxır və tezliklə ləğv olunur. Kətibələrdən mixi xətti və təsviri ilə 5 söz dövrümüzə gəlib çatmışdır. Bəzən hərfin yerinə sözü ifadə edən əlamət çəkirdilər, riyaziyyat üçün əməl işarələrindən istifadə edirdilər. Bu 5 kəlmə bunlardır :

اورامزد –اهورامزد  (Anurəmazda); خشایثیه – شاهنشا (Şahənşah, şah); دهیو – کشور (Ölkə); بغا – خدا  (Allah); بومی – بوم – سرزمین (Vətən,torpaq)

Kətibələrdən savayı sikkələr, daşlar üzərindəki yazılar, qab, üzük daşları üzərindəki yazı oymalarının hamısı qədim fars dilindədir. Qədim fars dilini daha yaxşı anlamaq üçün Nəqşi Rüstəmdəki yazılardan birini nümunə kimi göstərək:

بغ وزر  که اورامزداهی ایمم بومیم اداهی اومام آسمانم اداهی مرتیم اداهی شیاتیم ادامر تیهی 

“Ahurəmazda böyük Allahdır ki, bu yeri, bu asimanı yaradıb, insanlar üçün şadlıq yaradıb.”

Avesta dili

Avesta ən qədim arya əsəridir. Avesta dili -Sanskrit qədim hindlilərin ədəbi dili ilə tam uyğunluğa malikdir. Və məlum olur ki, hindlilər və iranlılar qədim zamanlarda birgə yaşamış, müştərək dildə danışmış və bu dilin kökü Avestayi və ya Sanskrit olmuşdur. Zərdüştlüyün əsası İranın şimal və ya şimal-qərbində qoyulub, sonralar şərqə doğru irəliləmiş və İranın mərkəzi bölgəsində Gəştasp və Gərşasb kimi ardıcılları olmuşdur. Avesta qədim və yeni olmaqla 2 ləhcədən ibarətdir. Hind ənənələrinə görə 4000 il ərzində Hindistanda aparıcı dil olan sanskrit dili Tanrıların dili hesab olunur. Dünya ədəbiyyatında sanskrit dili zəngin ədəbi keçmişi, söz quruluşunun gözəlliyi, düşüncə və ifadədəki sərbəstliyi ilə xüsusi yer əldə etmişdir. Sanskrit dili öz xüsusiyyətlərinə və quruluşuna görə Vedik və Klassik olaraq qruplaşdırıla bilər. Arilərin mütləq hakim olduğu zamanlarda bütün müqəddəs kitablar Vedik dilində yazılmışdır. Əgər diqqətlə müşahidə olunsa Vedik dilinin Klassik Sanskritlə birləşənə qədərki zaman müddətindəki inkişaf və dəyişməsi, bir dildən digərinə keçiş zamanında meydana çıxan  modernləşmə prosesi görünə bilər. Ancaq Vedik lirik şeiri ilə Klassik Sanskrit lirik şeiri bir-birindən tamamilə fərqlənir. Ən qədim Vedik toplusu Riqvedanın tarixini hind alimləri e.ə.II minilliyin ortaları hesab edirlər. Riqveda və Avestanın ən qədim hissələrinin tədqiqi sübut edir ki, bu dillər bir-birinə çox yaxındır, hər iki dil genetik cəhətdən ariya dilindən törəmədirlər.

Avesta xətti

Güman olunur ki, Avesta xətti Sasanilər zamanında tənzim olunub. Belə ki, Avesta tərtibçiləri belə bir nəticəyə gəldilər ki, Avestanın yazılışının düzgün tələffüzü üçün pəhləvi xətti münasib deyil. Din xadimləri pəhləvi əlifbasına əsaslanaraq bir əlifba tərtib edirlər ki, onun vasitəsilə bütün sözləri, xüsusilə müqəddəs kəlmələri düzgün oxumaq mümkün olur. Bu xətti دین  دبیره     -Avesta xətti adlandırırlar. Bu xətt sağdan sola yazılırdı. Belə ki, dünyanın ən kamil xəttlərindən hesab olunur, çünki bütün mövcud səsləri ifadə etməkdə hərf və işarə sisteminə malikdir. Avesta əlifbası 44 hərfdən ibarətdir, ayrı yazılır, sözlərin yazılışı və oxunuşu olduqca sadədir. İskəndərin ölümündən sonra onun yaratdığı imperiya canişinləri arasında bölünür və Solukilər İranda hakimiyyətə gəlib 80 il ərzində mütləq hakim olurlar. Ancaq Xorasan əhalisi üsyan edərək Solukiləri məğlub edib Part və Əşkanilər dövlətinin əsasını qoyurlar. Part sözü Parthava -  پرثوه )) zaman ərzində r-l, s-v kimi dəyişməklə پهلوی – pəhləvi formasını almışdır. ( müasir dildə şücaətli mənasında işlənən pəhləvi sözü pəhləvilər dövründən gəlib.) Part indiki Xorasan və Qorqan ərazisidir, bu ad Bisitun kətibələrində Daryuşun hökmranlıq etdiyi ölkələr sırasında verilmişdir.

Pəhləvi dili

Əşkanilər sülaləsinin bərqərar olmasından sonra Əşkani Pəhləvi və ya Xorasan əhlinin dili rəsmi dil olur. Şimali Pəhləvi adı ilə də tanınan Əşkani Pəhləvi dilindən sikkələr üzərində bir neçə kəlmə, bir neçə abidə qalmışdır. Diqqətlə araşdııldıqda Xorasan, Azərbaycan ləhcələrində də bir neçə sözə rast gəlmək olar. İslam mütləq din olduqdan sonra “pəhləvi dili” və ya “part dili”ni bir müddət ərəb dili ilə yanaşı istifadə edirdilər.Bu dilin əsası qədim fars dilidir, zamanla bəzi dəyişikliklərə məruz qalıb pars və dəri dili formasını almışdır.(Dəri dilində danışan əhali Lor və Buşir şəhrestanının Əhram bölgəsində yaşayır. Leksikoqraflar belə hesab edirlər ki, dəri dili həm də “dəşti” adlanır. Bəlkə də, bu dilin daşıyıcıları İranın Dəşt və Dəştistan adı ilə tanınan səhralıqlarında yaşadıqlarından belə adlanır.) Mani miladi 261-ci ildə 45 yaşında peyğəmbərlik iddiasına düşür, I Şapura dinini təbliğ etmək üçün “Şapurqan” kitabını əşkani pəhləvi dilində yazır. Manilərin son nümayəndələrinə aid olan Çin Türkistanında tapılmış yazılı abidələr əşkani pəhləvicə yazılmışdır. “Derəxte asurik”  adlı risalə tədqiqatçılara görə əslən əşkani pəhləvi xəttində yazılmışdır. Sonralar bu kitab sasani pəhləvi ilə yazılır. Bu kitab əslən 12 hecaya malik mənzum risalə idi, ancaq indiki halında beytlərinin vəziyyəti bir-birinə qarışmış və nəsr formasını almışdır. Məzmunu isə xurma ağacı ilə keçinin münazirəsindən ibarətdir.

Pəhləvi xətti

Əşkani pəhləvi dilində bizə gəlib çatmış ən qədim sənəd Kürdüstan Urmanında tapılıb. E.ə.120-ci ildə ceyran dərisi üzərində pəhləvi xətti ilə yazılan 2 mülkiyyət sənədidir. Ayrı formada sağdan sola doğru yazılan pəhləvi xətti Arami xəttindən iqtibas olunmuşdur. Arami xəttini İrana tabe olan Kəldanilər ( qədim Babilistana tabe olan xalqlardan biri) yaymışlar. Əhəmənilər dövründə bu xətt xüsusi şəkildə yazılmış, kətibə, ağac, sümük, metal üzərində yazılması güman olunur. Pəhləvi xətti 25 hərfdən ibarətdir. Bu xəttin ən böyük nöqsanı odur ki, bir hərf bir neçə səsi ifadə edə bilir. Əşkaniləri məğlub edən Ərdəşir Babəkan Sasanilər sülaləsinin əsasını qoyub paytaxtı cənuba köçürür, Zərdüştlüyü iranlıların rəsmi məzhəbi elan edir, sönmüş atəşgahlardakı odu yenidən yandırır. Cənubi pəhləvi adı ilə məşhur olan Sasani Pəhləvi dili Əşkani Pəhləvi dilindən cüzi fərqə malikdir. Müasir fars dilində Əşkani və Sasani pəhləvi dilindən bəzi sözlər mövcuddur. Məs.:

گرسنه  (qorosne)-( ac)  sözü əşkani pəhləvicə گسنه  (qosne)və sasani pəhləvicə گشنه  (qoşne) kimi,

فرشته  (fereşte) –(mələk) sözü əşkani pəhləvicə فرستک  (ferestək) və sasani pəhləvicə فرشتک (fereştək) formasındadır.

Sasani pəhləvi dilindən dini,əxlaqi ədəbi əsər və dastanlar dövrümüzədək gəlib çatmışdır. Sasanilər dövründə də Avesta toplanmış tərcümə və təfsirlərlə pəhləvicə yazılmış və “zend” “pazənd” adı ilə məşhur olmuşdur. Sasani pəhləvicədən Əşkani pəhləvicəyə tərtib olunan kətibələrdə hərflər ayrı yazılırdı.Sasani pəhləvi əlifbasında hərflərin sayı 18-25 arasındadır. Bunun səbəbi bir hərfin müxtəlif səsi ifadə etməsindədir. Sasani dövrünün katibləri bir sıra sözləri aramicə yazmış ancaq pəhləvicə oxumuşlar.

ملکان ملکا yazıb شاهنشاه  kimi , یوم  yazıb روز   oxumuşlar.Qrammatika və etimoloji cəhətdən pəhləvi dili müasir fars dilindən fərqlənir, çünki pəhləvi əlifbasında səsli hərflər yoxdur, bir səsin müxtəlif səsi ifadə etməsi orijinal əsərlərin oxunuşunu çətinləşdirir. Pəhləvi xətti Sasanilər dövründə işlək olmuş, islamdan sonra ərəb dili və xətti əsas xətt elan olunduqdan sonra pəhləvi xətti dini möbidlər tərəfindən məktub və dini ayinlərin yazılmasında istifadə olunurdu. Sasanilər dövründən bizə məlum olan kətibələr bunlardır :

1)       Nəqşi Rüstəm (əşkani pəhləvi, sasani pəhləvi və yunanca yazılıb.)

2)       Hacı Abad Kətibəsi ( əşkani pəhləvi, sasani pəhləvicə yazılıb.)

3)       Paykubi kətibəsi ( əşkani pəhləvi, sasani pəhləvicə yazılıb.)

Həmçinin Tağe Bostan, Nəqşe Rəcəb, Təxte Cəmşid, bəzi lövhə, sikkə,möhürlər üzərində Sasanilər dövründən yazılar qalmışdır. Sasani pəhləvi xətti ilə yazılmış ən dəyərli əsərlərdən biri “Karnameye Ərdəşire Papəqan” hesab olunur.

Ədəbiyyat siyahısı :

  1. İndo-İranian Frontier Languages . Georg Morgenstierne. Oslo, 1938. 564 p.
  2. Vedic Grammar. A.A.Macdonell. Strassburg,1910. 144p.
  3. Иранские языки . В.И.Абаев. Ленинград 1945. 181с.
  4. Язык Дари в современном Иране. Москва 1958
  5. Известия Российской Академии Наук 1918. А.А.Фрейман.
  6. Введение в Иранскую филалогию. И.М.Оранский. 1960. 489с.
  7. تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام .دکتر احمد تقضلی. ١٣٨٣
  8. گزیده تاریخ ایران . دکتر رضا شعبانی . ١٣٨١
  9. تاریخ ماد . کریم کشاورز . ١٣٤٥
  10. ایران باستان . وهاب ولی – میترا بصیری . ١٣٧٩

Açar  sözlər: Qədim İran dilləri, Sanskrit, Mixi, Pəhləvi, Qədim İran xəttləri, müasir fars dili.

Summary

Script and language in Old İran

The İranian or İranic languages from a branch of the Indo-Iranian languages, which in turn are a branch of the Indo-Iranian language family. Historical Iranian languages are grouped in three stages : Old Iranian, Middle Iranian and new Iranian. Of the old Iranian languages, the better understood and recorded ones are Old Persian ( a language of Achaemenid Iran) and Avestan (the language of Zarathustra.) Middle Iranian languages included Middle Persian(a language of Sassanid Iran) and Parthian(A language of Arsacid Iran)

Key words:Old Iranian languages,Cuneiform,Sanskrit-Vedic,Old Persian,Parthian languages and scripts.

Резюме

Древнеиранские языки и надписи

Иранские языки- группа языков, восходящих и реконструируемому древнеиранскому языку,входящая в арийскую ветвь индоевропейской семьи. Традиционно иранские языки хронологически разделяют на три периода : древний, средний и новый. Древнеперсидский язык- язык монументальных надписей Ахеменидских царей, Авестийский язык – язык Авесты, среднеперсидский язык-язык Сасанидского Ирана.

Ключевые слова: Древнеиранские языки и надписи, древнеперсидский, авестийский-санскрит, среднеперсидский.

 

                               Rəyçi : f.e.d.prof.M.D.Kazımov

Fəxriyyə Zahidova İmran qızı

SÖZÜN STRUKTUR VƏ SEMANTİK FUNKSİYASI

Sözün mənası obyektiv aləmin əşya və hadisələrinin sadəcə işarəsi deyil, bu əşya və hadisələrin beyində ümumiləşmiş inikasından ibarət məfhumdur. Sözün məzmunu varlığı əks etdirməsi, xarici aləm, əşya və hadisələr haqqında məfhumlar formalaşdırması və ifadə etməsidir. Səs cildi şüurda müvafiq cism, əşya, hərəkət, vəziyyət və s. ilə əlaqələnmiş işarədir. Elə buna görədir ki, dil ümumi semiotika sistemində işarələr sisteminə daxil olur. Dil işarələrinin vəzifələri nitq prosesində reallaşır.

Son vaxtlar cümlənin strukturunu öyrənərkən tədqiqatçılar daha çox sintaktik əlaqələrə əsaslanırlar. Lakin buradakı əlaqə termini müxtəlif məzmunla anlaşır. Məsələn, bəzən “əlaqə” dedikdə yanaşma, uzlaşma, idarə əlaqələri anlaşılır. Bəzən də bu termin cümlənin ünsürləri əsasında semantik əlaqələri səciyyələndirmək üçün işlədilir. Bundan əlavə sintaktik əlaqələrin bir növü də belədir: predikativ, atributiv, komplektiv və kopulyativ əlaqələr.

Bu göstərilən əlaqələr qrammatik cəhətdən daha çox zəruri, mühüm olan bir əlamət əsasında da bir-biri ilə qarşılaşdırıla bilər. Bu cəhəti A.İ.Smirnitski belə göstərirdi: “Predikativ əlaqə cümlə əmələ gətirir. Digər iki əlaqə növü (atributiv və komplektiv əlaqələr nəzərdə tutulur) isə cümlə kimi formalaşır, cümlə düzülməsi üçün az əhəmiyyətlidir” [2, 71].

Müəllif göstərir ki, “beləliklə, bu iki əlaqə növü predikativ əlaqəyə qarşı durur”. Doğrudan da, adi cüttərkibli cümlələrdə onun mübtəda və xəbər adlanan iki komponenti arasında predikativ əlaqə asanlıqla müəyyənləşdirilə bilər. Məlumdur ki, bu iki əlaqədar ünsür cümlənin predikativ nüvəsini təşkil edir. Bu nüvə isə əlaqədar ünsürlərin hesabına genişləndirilə bilər. Bu baxımdan öyrənilən predikativ əlaqə həm də müvafiq ünsürlərin (aralarında predikativ yaranmış ünsürlərin – mübtəda ilə xəbərlərin) səciyyəsini yazmağa imkan verir. Bu səciyyə isə belədir ki, belə baş üzv predikativlik baxımından əlaqədar olan digər baş üzvün mövcudluğunu şərtləndirir.“Bağqa sintaktik əlaqələrdən fərqli olaraq predikativlik əlaqəsi ikitərəfli asılılığa malikdir ki, bu asılılıq cüttərkibli cümlənin yalnız bir və eyni bir-biri ilə əlaqədar olan üzvləri – mübtəda və xəbər arasında özünü göstərir” (A.M.Muxin) [3, 87]. Başqa sözlə, cümlənin qurulmasında predikativ əlaqə əsas təşkiledici əlaqədir, bu əlaqə qrammatik mərkəz əmələ gətirən və bir-birindən qarşılıqlı şəkildə asılı olan iki ünsürü birləşdirmiş olur. Predikativ əlaqə əsasında birləşən ünsürlər nüvə ünsürlər kimi şərh olunur və bununla da, cümlənin digər ünsürlərindən onların fərqi qeyd edilmiş olur, yəni bunların cümlə əmələ gətirə bilmə qabiliyyəti qeyd edilir. Nüvə komponentinin xüsusiyyətlərinin bu yolla üzə çıxarılan xüsusiyyətləri hər hansı bir cümləyə xas olan qrammatik əlaməti müəyyənləşdirməyə imkan verir. Bu əlamət cümlənin struktur əsasıdır ki, cüttərkibli cümlədə iki nüvə komponenti vasitəsilə düzəldilmiş olur.

A.M.Muxin nüvə komponentlərinin funksiyasını (struktur əsasını) cümlənin konstruktiv əlaməti hesab edərək yazmışdır: “Yalnız cümlə daxilində qeyri-nüvə komponentləri nüvə komponentlərinə qarşı qoyula bilər. Digər sintaktik vahidlərin – sintaqmların, silsilələrin strukturunda belə şey olmur, yəni bunlarda nüvə–qeyri-nüvə qarşılaşdırılması əsasında bir-birinə əks olan komponentlər olmur” [3, 104].

Təktərkibli cümlələrdə struktur əsas vəzifəsini yeganə üzv yerinə yetirir. Qrammatik nüvə (struktur əsas) həm iki, həm də bir komponentdən ibarət ola bildiyi üçün A.M.Muxin cümlələri birnüvəli və ikinüvəli şəkildə təsnif edir [4, 122].

Beləliklə, cümlə ekvivalentləri birnüvəli cümlələrdir, bunların struktur əsasını isimlə ifadə olunan yeganə nüvə komponenti təşkil edir. A.M.Muxin tərəfindən təklif olunan qrafik işarələrdən istifadə etməklə müxtəsər nominativ cümlə ekvivalentlərinin strukturunu aşağıdakı modeldə əks etdirmək olar [4, 217]:

Struktur əsasa istinadən sintaktik əlaqələri və bu əlaqələr əsasında müəyyənləşdirilən komponentləri (elementar sintaktik vahidlər olan cümlənin strukturunun ən kiçik elementləri olan komponentləri) öyrənmək mümkündür. Cümlənin komponentlərini öyrənmək işində differensial sintaktik əlamət anlayışı əsas, həlledici olur. Cümlənin komponentlərinin sintaktik məzmununu müəyyənləşdirən differensial sintaktik əlamətlər sintaqmatik planda təzahür edir (komponentlərin nitq ardıcıllıqları sırası ilə qarşılaşması planında təzahür edir), onların morfoloji ifadə formasından asılı olmadan müəyyənləşdirilir.

Qeyd olunmalıdır ki, qoşmalar və ya digər köməkçi sözlər cümlənin komponenti ola bilməz. Çünki bütün bu kimi sözlərin funksiyası cümlənin strukturunda ünsürləri bir-biri ilə əlaqələndirməkdən ibarətdir və onların əsas nitq hissələrinə məxsus sözlərlə real əlaqələri hesab oluna bilməz.

A.M.Muxinin tədqiqatında cümlələrin sintaktik strukturu bu cümlənin komponentləri ilə həmin komponentlər arasında əlaqələrin qırılmaz vəhdətində təzahür edir [ ......, 98].

“Cümlənin komponenti” termininin sintaktik və sintaktik-semantik əlaqələri ardıcıl surətdə və sərrast şəkildə fərqləndirilməlidir. Birinci əlamətin (sintaktik əlamətin)  müəyyən edilməsi ilə hər iki komponentin sintaktik məzmunu açılmış olur və bu iş “formal” sintaksisə məxsus iş hesab olunur. Sintaktik-semantik əlamətin məqsədi cümlənin “üzdəki” strukturunun tədqiqidir. Başqa sözlə desək, cümlənin komponentlərini və onların arasındakı əlaqələri təhlil etməkdən ibarət olan cümlə təhlili cümlənin öyrənilməsinin yalnız birinci mərhələsini təşkil edir. Bu işin sonrakı mərhələsi cümlənin tərkibindəki ünsürlərin sintaktik-semantik təbiətini aydınlaşdırmaq zəruriyyəti ilə əlaqədardır. Əlbəttə, yalnız təkcə strukturu öyrənməklə kifayətlənmək olmaz, çünki bu halda cümlənin yalnız sintaktik cəhəti, onun forması öyrənilmiş olar, halbuki, onun funksional cəhəti açılmaz, öyrənilməmiş qalar. Cümlənin hərtərəfli təhlili prinsipindən çıxış edən Praqa məktəbinin nümayəndələri təklif edirlər ki, cümlə həm qrammatik struktur səviyyəsində, həm də semantik struktur səviyyəsində öyrənilmiş olur.

Cümlənin ünsürlərini onların ifadə etdikləri sintaktik-semantik əlaqələr baxımından şərh edərkən əslində biz xüsusi sintaktik səviyyə planına daxil oluruq. Bu sintaktik səviyyə xüsusi sintaktik-semantik vahidlərlə, yəni sintaksemlərlə səciyyələnir. İki cür elementar sintaktik vahidlərin –cümlənin komponentlərinin və sintaksemlərin dəqiq şəkildə fərqləndirilməsi cümlənin struktur təhlilinin iki mərhələsində təzahür edir.  Bütün bunlar A.M.Muxinin əsərlərində uğurla həll olunmuşdur [4, 58]. O yazır: “Komponentlər modeli cümlənin yalnız xarici strukturunu əks etdirir. Cümlənin daxili strukturunu əks etdirmək üçün isə sintaksem modeli qurulmalıdır, yəni elə model qurulmalıdır ki, burada elementlərin differensial sintaktik-semantik əlamətləri –sintaksemlər əks olunsun” [4, 49]. Bu fikir təhlilin yeni mərhələsinə cavab verən funksional vahidlərin – sintaksemlərin fərqləndirilməsini tələb edir. Bir linqvistik vahid olan sintaksemin mahiyyəti bir sıra sintaktik-semantik əlamətlərin məcmusundan ibarətdir. Buna görə də tətbiq olunan təhlil cümlənin ekvivalentinin iki mərhələdə aparılmasını tələb edir. Birinci mərhələdə cümlənin sadə ekvivalenti quruluşunda müxtəlif sintaktik əlaqələr aşkar edilir və onların əsasında birləşən komponentlərin xüsusiyyətləri öyrənilir, ən nəhayət təhlil olunan cümlələrin müxtəlif strukturlu sxemi müəyyənləşdirilir. İkinci mərhələdə isə nüvə komponenti kimi çıxış edən sintaksemlər təyin edilir. Cümlənin bir sintaktik vahidi kimi bu cür ümummetodoloji təsviri eyni zamanda cümlənin ekvivalentinin quruluşunu və onların semantikasını ətraflı öyrənir.

Cümlənin komponentlərini və onların arasında mövcud əlaqələri müəyyənləşdirmək üçün eksperiment tətbiq olunur. Bu eksperiment cümlənin quruluşunda komponentləri ardıcıl surətdə bir-bir təcrid etməklə nəticələnir ki, bu da sintaktik əlaqənin mövcud olmasını və onun istiqamətini aşkar etməyə imkan verir. Sintaktik əlaqənin xarakteri və növü isə digər transformasiyalar vasitəsilə təsdiq edilir. Transformasiya dedikdə, “həmcins sadə dildə frazaların hər hansı bir şəklə düşməsi” anlaşılır. Transformasiya zamanı cümlənin qrammatik cəhətdən düzgün olması mühüm rol oynayır, daha doğrusu, elementlər həmin dilə məxsus qrammatik qanunlara əsasən birləşir.

Tətbiq olunan ikinci bir metod modelləşmə metodudur ki, bunun nəticəsində komponentlər arasında obyektiv surətdə mövcud əlaqələri əks etdirən işarə (знаковый) və birləşmə (юнкционный) modelləri tərtib olunur [3, 87].

Nüvə komponenti vəziyyətində sintaktik elementi özündə birləşdirən sintaktik-semantik əlamətlərin məcmusunu müəyyən etmək daha səmərəli nəticə verir. Belə əlamətlər eyni sintaktik vəziyyətdə müxtəlif elementlərin müqayisəsi zamanı aşkar edilir. Bu və ya digər sintaktik-semantik əlamət tətbiq olunan obyektin zahiri cəhətlərində özünü göstərir ki, ona görə də sintaksemlərin həmin vahidlərin məzmununa xas xüsusiyyəti bildirən formal əlamətlərinin təzahür etməsilə müşayiət edilir. Əlamətlərin müəyyənləşdirilməsində eyni elementlərin birləşmə xüsusiyyətlərini də nəzərə almaq lazımdır. Bunlar sintaksemlərin ayırd edilməsində formal meyar rolunu daşıyır. Bir-birindən fərqlənən sintaktik-semantik əlamətlərə istinad etməklə nüvə komponenti vəziyyətində işlənən sintaksemlərin məcmusunu təyin etmək olar.

Cümlə ekvivalentləri müxtəsər və geniş ola bilər, yəni ən müxtəlif əlaqələr əsasında nominativ cümlə bir və daha çox komponentlər hesabına genişləndirilə bilər:

Heç nə! Bir qrup adda-budda seçilmiş təsadüfi söz... (Anar)

Cümlənin nüvə komponentini müəyyənləşdirmək üçün transformasiya metodu tətbiq edilməklə komponentlərin ardıcıl surətdə atılması üsulundan istifadə edilir:

Heç nə! Bir qrup təsadüfi söz...

Heç nə! Bir qrup... söz...

Heç nə! ...söz...

Göstərilən misallarda müstəqil cümlənin bir qrup adda-budda seçilmiş təsadüfi komponentlərinin atılması ilə müəyyən etmək olur ki, yerdə qalan (ixtisar edilən, atıla bilməyən) komponent nüvə komponentidir. İxtisar edilən bütün digər komponentlər isə cümlənin strukturu üçün zəruri olub, qeyri-nüvə komponentləri hesab edilir. Cümlənin hər hansı qeyri-nüvə komponenti başqa bir qarşılaşdırmada təyin kimi çıxış edir. Beləliklə, cümləni genişləndirən komponentlər toplusu müəyyən sintaktik əlaqənin yaranmasında iştirak edir. Göstərilən tərzdə cümlənin komponentlərinin genişləndirilməsi cümlələrin keyfiyyətini dəyişmədiyi üçün nominativ cümlənin struktur sxeminin təhlili zamanı nüvə və qeyri-nüvə cümlələrində komponentlər arasında əlaqə tiplərini müəyyənləşdirməklə kifayətlənəcəyik.

Qeyri-nüvə komponentləri arasındakı əlaqələrin təhlili heç də nominativ cümlənin ekvivalentlərinin səciyyəsini aça bilmir və həmin komponentlər bu cümlələrin yalnız kəmiyyətcə genişlənməsinə səbəb olur, özü də söz birləşməsi bəhsində öyrənilə bilər.

Cümlə əvəzlərinin genişləndirilməsi üçün həmin vahidlərin daxilindəki komponentlərin səciyyəsi və onlar arasındakı əlaqələrin müəyyən edilməsi kifayət edir. Tərkibində nüvə və bununla əlaqəli (əlaqədar) qeyri-nüvə komponentləri olan nominativ cümlələrin komponentləri arasında subordinativ (tabeli) əlaqələri müəyyən etmək işində ixtisaretmə metodu daha əlverişli metod hesab olunur. Komponentlərin ixtisarı aşağıdakı qaydalar əsasında aparılır. Nominativ cümlə ekvivalentlərində sintaktik əlaqələrin varlığını, növlərini və istiqamətini müəyyənləşdirmək üçün nüvə konstruksiyasını və bununla əlaqəli olan qeyri-nüvə komponent(lər)ini fərqləndirmək lazımdır. İxtisaretmə prosesində hər mərhələdə (hər dəfə) cümlənin yalnız bir ünsürü (elementi) atılır.

1) Elementlər ixtisar edilərkən semantik invariant (əsas fikir) təhrif olunmamalı və alınan (qalan) tərkib dilin qrammatik quruluşuna müvafiq olmalıdır.

2) Əgər elementlərin birinin ixtisarı eksperimentin şərtlərinin pozulmasına səbəb olmursa, deməli, bu element cümlənin strukturuna subordinativ əlaqə ilə bağlı daxil olmuşdur. Ona görə ki, subordinativ əlaqə müstəqil və birtərəfli əlaqə olub, cümlənin konstruksiyasının tabeedici və tabe olan komponentləri arasında özünü göstərir.

Görkəmli bir sənətkar! O, bu adı almağa çalışırdı.

Bu konstruksiyanı belə də işlətmək olar:

(bir) sənətkar! O, bu adı almağa çalışırdı.

Həmin konstruksiyanı aşağıdakı tərzdə işlətmək isə mümkün deyildir:

Görkəmli..! O, bu adı almağa çalışırdı.

Görkəmli konstruksiyasının qeyri-mümkünlüyü və(bir) sənətkar! komponentinin ayrılıqda işlənilməsinin mümkünlüyü onu göstərir ki, bunların arasında (Görkəmli bir sənətkar) subordinativ sintaktik əlaqə növü vardır və bu asılılıq qeyri-nüvə komponentinin nüvə komponentindən asılılığıdır.

Nominativ tipli cümlə əvəzlərini tədqiq edən dilçilər adətən bu cümlələrin məzmununu müəyyənləşdirməyə də həmişə xüsusi əhəmiyyət vermişlər. Məlum olur ki, semantikasına görə ən müxtəlif cümlələr bu tipli nominativ cümlə ekvivalenti qrupunda toplaşmış olur.

Nominativ konstruksiyalı cümlə ekvivalentlərinin semantikasında həm leksik, həm qrammatik, həm də məntiqi cəhətlər vardır. Məsələn, sintaktik semantikaya əsaslanmaqla mövcudiyyət bildirən, işarə bildirən və s. nominativ cümlələri ayırmaqla bərabər, ətraf mühitin mahiyyətini səciyyələndirən temporal, lokal nominativ cümlələr də fərqləndirilir.

Bəzən də nominativ cümlə ekvivalentlərinin semantik təhlil belə təsnif edilir:

1) Təbiət hadisələrini əks etdirən cümlələr.

2) Ətraf mühit hadisələrini əks etdirən nominativ cümlə ekvivalentləri və s. Buraya habelə səbəb, qiymətləndiricilik mahiyyəti, yekun bildirən və s. cümlə əvəzləri də aid edilə bilər.

Cümlə ekvivalentləri kommunikasiya, ifadə planında isə çox mürəkkəb intonasiya vahididir. Qrammatik struktur isə cümlə əvəzi üçün zəruri əlamət deyildir. Beləliklə, söyləmin əmələ gəlməsində intonasiya ən ümdə, ən sadə və vacib vasitələrdəndir. Cümlə formasından məhrum olan söyləmlər var (həm də çoxdur), lakin intonasiyadan məhrum olan söyləm yoxdur. Bunların əksəriyyəti əmr-nida səciyyəli emosional intonasiya əsasında yaranırlar:

–           John, what is happening?!

–           Fərhad! Nə qayırırsan!

Təkcə bir adın çəkilməsi ilə bütöv bir hisslər toplusu ifadə edilir, bu ad kommunikasiya vahidi səciyyəsi kəsb edir.

Yuxarıda (harada?) qeyd etdik ki, Ş.Balli bütün dil faktlarını “məntiqi” (əqli) və “affektiv” (emosional) olmaqla iki yerə bölür və bütün üslubi hadisələri bu bölgüyə əsasən şərh edir. Onun “Fransız dilinin üslubiyyatı” kitabında bu məsələlər ətraflı şərh olunmuşdur [1, 120]. Nida ilə və ümumiyyətlə, sözün emosional mənası ilə əlaqədar olduğu üçün onun fikirlərini qısa şəkildə xülasə edək.

Nitqdə “məntiqi” (əqli) məzmunla  “affektiv” (emosional) məzmun arasında daimi tarazlıq pozulur və bu zaman iki cür imkan meydana çıxır:

1. Məntiqi məzmun affektiv məzmunu tam udur, məntiqi ünsürlər öz leksik mənasından o qədər uzaqlaşır ki, bunlar nəinki konkret, hətta mücərrəd fikri bildirməkdən məhrum olur. Bu həddə çatan dil faktı artıq bir növ şablona, trafaretə çevrilir (qoşma, bağlayıcı, köməkçi fellər).

2. Affektiv məzmun məntiqi məzmunu tam udur. Dil faktı hər cür məntiqi mənasını itirir, təkcə mücərrəd anlayış deyil, həm də konkret təsəvvür bildirməkdən məhrum olur, az və ya çox dərəcədə müəyyən hissləri ifadə edir. Sözün konkret mənası hər bir halda onun işləndiyi mətnlə, birinci növbədə, intonasiya ilə müəyyənləşdirilir. Müasir dillərdə nidalar yalnız hissi ifadə etmək üçün işlədilir, çünki onlar xüsusi mənadan məhrumdur və xüsusi intonasiya ilə mövcud olurlar.

Beləliklə, Ş.Balli bir tərəfdən “qrammatik sözləri” (qoşma, bağlayıcı, köməkçi fel), ikinci tərəfdən isə nidaları söz hesab etmir [1, 121-122], çünki nida əqli, məntiqi məzmundan məhrumdur, qrammatik sözlərdə isə emosiya və konkretlik yoxdur. Görkəmli dilçilərin əksəriyyəti, rus dilçiləri də bu fikri rədd edirlər.

Ekspressiv-emosional funksiyalı vahidlərin digər bir qrupunu elə sözlər təşkil edir ki, bu sözlərin semantikası insan hisslərini ifadə edir. Məsələn, love, labor, stupid, scoundrel – sevgi, zəhmət, axmaq, əclaf və s. sözlərdə müəyyən emosiya ifadə olunur. Burada emosiya sözün özü ilə bağlı deyil, bəlkə onların əks etdirdiyi məfhum və varlıqla bağlıdır. “Bitch! – Alçaq! Foul! – Murdar! Rascal! – Əclaf!” sözlərinin özündə heç bir“alçaq”, “murdar”, “əclaf” şey yoxdur. Mənfi, pis cəhət sözdə deyil, onun əks etdirdiyi məfhum və ya varlıqdadır. Sözdə ekspressiv-emosional funksiyanın nominativ funksiyanı sıxışdırmasına ən yaxşı missal sifətin dərəcələridir.

Əşyanı təşkil edən əlamətlər məcmusundan yalnız müəyyən bir əlamətin seçilməsi işinin özündə fərdi, subyektiv cəhət vardır. Əslində hər bir qrammatik əşya sonsuz miqdarda əlamətlər məcmusundan ibarətdir. Məsələn, hər hansı ən adi bir əşyanı, tutaq ki, “apple – alma” sözünü nəzərdən keçirək. Bu əşyanın ən müxtəlif əlamətləri olduğu üçün onu müxtəlif cəhətdən sifətləndirmək mümkündür. Odur ki, hər bir sifət fərd ilə, fərdin zövqü, dərrakəsi, əhvali-ruhiyyəsi, əşyaya münasibəti və s. ilə bağlı olacaqdır. Bu sözü müxtəlif xüsusiyyətlərinə görə səciyyələndirmək olar: rənginə, dadına, həcminə, zamana və s. Əşyanın daha bir sıra əlamətlərini göstərən sözlər vardır ki, bütün bu sözlərin hər hansı biri mütləq fərdi mənaya, fərdi qiymətə malikdir. Hər bir fərdi məna isə emosionaldır. Bu cəhətdən (fərdilik, semantiklik, subyektivlik cəhətdən) əsli sifətlər nidalara çox yaxındır.

Yalnız ekspressiv-emosional funksiya ilə səciyyələnən sözlərin bir qrupu da alqış, qarğış və söyüş bildirən sözlərdir. Burada da sözlərin nominativ funksiyası arxa plana keçir, fərdi, emosional-hissi məna alınır ki, sonralar bu mənalar ümumiləşib geniş miqyasda işlədilə bilər. Məsələn, şəxs haqqında“animal, hero, courageous, pig, fox, bee, bear – heyvan, qəhrəman, qoçaq, donuz, tülkü, arı, ayı”və s. deyilərkən burada yalnız emosional məna nəzərdə tutulur. Yaxud “ölmüş, adı batmış, külbaş” və s. onlarla söz göstərmək olar ki, bunların yalnız emosional təsiri vardır. Qeyd etmək lazımdır ki, bu tipli ifadələr dildə spesifik xarakterə malikdir, çox geniş mövqe tapmışdır.

Bütün bunlarla yanaşı, hər bir dildə elə sözlər də vardır ki, əslində bunların məzmununda heç bir emosiya yoxdur. Bu kimi sözlər əslində üslubi şəraitlə əlaqədar emosional çalarlıq kəsb edir. Yəni emosionallıq bildirməyən obyektiv məzmunlu (neytral) sözlər müəyyən şəraitdə əlavə emosional çalarlar qazanır. Məsələn,“man”, “person” – “adam” “insan” sözlərində emosionallıq yoxdur və həmin sözlər bir-birlərinin sinonimləridir. Lakin “If all the people were the right man” – “Bütün adamlar insan olsaydı” misalında sinonim sözlər nəinki bir-birindən fərqləndirilir, hətta bir-birinə qarşı qoyulur.Bu cəhət ona görə mümkün olmuşdu ki, müvafiq sözlərə (sənətkar) emosional olmayan (neytral) adi söz müəyyən məna çaları ilə işləndikdə başqa mətnaltı məna kəsb edir.

 Bill, I appreciate your trying to help my wife.

My wife! My wife! I wish I didn’t see this accident.

Göründüyü kimi, nitq etiketi mənfi emosional funksiyada çıxış etdiyi üçün müstəqil işlədilə bilmişdir.

Sözün emosional funksiyası bəzən nominativ funksiyasını sıxışdıra bilir.Cümlə ekvivalenti funksiyasında çıxış etməsində intonasiyanın da rolu vardır. Məsələn, “Ay insafsız!”cümlə ekvivalentində intonasiya müxtəlifliyindən asılı olaraq məna da dəyişir (bəyənmə, qəzəb, hiddət, …………………..).

 

İstifadə edilmiş ədəbiyyat

  1. Балли Ш. Общая лингвистика и вопросы французского языка (пер. 3-го франц. изд.). М., 1955, 416 с.; Атакже: Conversational English, An Analysis of Contemporary Spoken English. London, 1960, pp. 85-86, 152.
  2. Смирницкий А.И. Синтаксис английского языка. М.: изд-во лит. на иностр. яз., 1957, 286 с.
  3. Мухин А.М. Вариантность синтаксических единиц. Санкт-Петербург: Наука, 1995, 366 с.
  4. Мухин А.М. Функциональные синтаксические единицы. Санкт-Петербург: Наука, 1999, 306 с.

 

X Ü LAS Ə

Məqalədə struktur əsasa istinadən sintaktik əlaqələri öyrənmək mümkün olma­sından və bu differensial sintaktik əlamət anlayışı həlledici rola malik olma­sın­dan bəhs edilir. Komponentlərin və sintaksemlərin fərqləndirilməsi cümlənin struktur təhlilində müəyyənləşir.

Резюме

В статье говорится о возможности изучения синтаксических связей ссылаясь на их структуру и о решающей роли понятия признака синтаксичес­кой дифференциации. Различия компонентов и синтаксем происходит на уровне структурного анализа предложения.

Summary

The article talks about syntacticalrelation research through its structure and important role of conception of differential syntactical signs. The distinguishing of components and syntaxems clarify itself in structural analysis of the sentence.

 

Keywords:Syntactical completeness, syntactical-sematical completeness, atomic component, coordinative and non-coordinative, transformation, distributive, component of the sentence, seqment.

Ключевые слова: Синтактическая целостность, синтактико-семантическая целостность, атомный компонент, координативный и не координативный, трасформация, дистрибутивный, компонент предложения, сегмент

Açar sözlər:Sintaktik bütövlük, sintaktik-semantik bütövlük, nüvə komponenti, koordinativ və qeyri-koordinativ, transformasiya, distributiv, cümlə komponenti, seqment

Rəyçi: prof.F.Ağayeva

 

 


Aбдурахманова Конюль  Эльхан кызы

КАТЕГОРИЯ ЭМОТИВНОСТИ В РАЗВИТИИ СИСТЕМЫ ЯЗЫКОВОГО

ВЫРАЖЕНИЯ

Исходя из признания того, что лингвистическое знание может развиваться только как результат неустанного диалога между исследованием языкового материала и существующими учениями и видя залог последовательности и объяснительной силы концептуальных построений в поиске ответа на три вопроса: о чем? как? для чего? на всех ступенях анализа (6, 3), мы ставим своей задачей поиск взаимообусловленного единства трех характеристик категории эмотивности - значения, формы и функции. Важным при этом является то, что такой подход, учитывающий единство критериев изучения эмотивности позволит увидеть языковой материал в его «коммуникативно-обусловленной системности и выявить в связи с этим нерешенные и не поставленные в предшествующих исследованиях вопросы» (6,3).

Эмотивность является такой категорией, которая непосредственно отражается в тексте и на уровне фабулы, и имеет разветвленную систему языкового выражения. Поэтому исследование ее текстового проявления, то есть функционирования категории эмотивности в тексте, особенно интересно и перспективно. Мы разделяем мнение тех лингвистов, которые полагают, что когнитивная лингвистика есть часть функционального подхода к языку (1, 153). «Функциональный подход к языку означает, прежде всего, изучение того, как язык используется: стремление узнать, каким целям служит для нас язык и как мы достигаем этих целей посредством говорения, слушания, письма и чтения. Кроме того, он означает нечто большее. Он означает попытку объяснить природу языка в функциональных терминах: увидеть, формируется ли язык в процессе использования, и если это действительно так, то каким образом ~ как форма языка определяется функциями, для выполнения которых он создан».

Когнитивно-дискурсивное исследование эмотивности предполагает ком­плексное изучение реализации категории эмотивности как в самых простых, элементарных контекстах реальных жизненных ситуаций, отраженных в письменных текстах нехудожественной коммуникации, так и в различных фикциональных жанрах, в поэзии, прозе, драме и в фольклоре.

О необходимости исследования когнитивных категорий в структурах больших, чем предложение, пишет Т.А. ван Дейк, акцентируя актуальность изучения сверхфразовых единств (которые он называет макроструктурами) в разных типах текстов: «Макроструктуры могут быть подчинены определенным правилам построения и ограничениям, различающимся в зависимости от типа дискурса. К примеру, макроструктурная пропозиция может относиться к определенной категории, представляющей специфическую функцию в дискурсе. Эти категории и функции, хотя и основаны на лингвистических (семантических) макроструктурах, сами по себе не являются чисто лингвистическими или грамматическими, а должны определяться в рамках более общей теории дискурсаили ее разновидностях, таких как теория нарратива, теория аргументации или теория пропаганды, принадлежащих к различным дисциплинам, например поэтике, риторике, философии или общественным наукам. Такие теории потребуют написания специальных монографий...» (15, 153).

Подчеркнем мысль ван Дейка о необходимости написания специальных монографий для решения проблем такого рода (в этом высказывании мы видим поддержку нашего направления исследования) и отметим, что, во-первых, мы не проводим в диссертации жесткого разграничения между терминами «текст» и «дискурс» и во-вторых, из многочисленных терминов, обозначающих различного характера сверхфразовые единства, мы выбираем термин микротекст, который удобен тем, что содержит указание на размер по сравнению с включающим его текстом, и в то же время обладает некоторой смысловой законченностью, роднящей его с целым текстом. Здесь важно подчеркнуть, что деление целого текста на микротексты не всегда возможно (например, в малоформатных текстах объявлений, рекламных текстах, состоящих из нескольких предложений, или в коротких поэтических текстах).

Необходимо отметить принципиальную разницу между фреймами и микротекстами. Если первые являются общими и условными (generalandconventional по ван Дейку), то вторые - представлены в конкретных текстах или диалогах (15, 161).

Тот комплекс вопросов, которые формулирует ван Дейк, определяя цели исследования макроструктур, созвучен нашему видению актуальности исследования репрезентации эмотивности. Ван Дейк отмечает, что сверхфразовые единства составляют особый уровень лингвистического анализа, и предлагает некоторые направления в исследовании их «семантической природы» (15, 130). В частности, он указывает на необходимость поиска ответа на следующие вопросы: 1) в чем различие понятий тема разговора и тема дискурса; 2) как определить, чтопредложение «о чем-то», то есть в чем смысл предложения, а также цепочек предложений и целого дискурса; 3) можно ли выразить(эксплицировать) понятие темы дискурса в семантических терминах и если да, то способны ли мы установить системные отношения между таким понятием и семантическим представлением последовательности предложений или дискурса; 4) следует ли говорить об одной(теоретической) теме отрывка или дискурса или мы можем вычленить несколько теоретически возможных тем того же самого отрывка или текста; 5) какие отношения (связи) существуют между соответствующими темами частей дискурса и между такой топикальной структурой и макроструктурой дискурса; 6) и, наконец, какие лингвистические (грамматические) основания можно обнаружить для введения понятия темы дискурса (там же). Все эти вопросы имеют отношение к семантике текста.

А.А.Леонтьев систематизирует взгляды психолингвистов на понятие фрейма и другие когнитивные модели в своей книге «Основы психолингвистики» (8, 106-122). Рассмотренное выше понятие категориальной ситуации А.В.Бондарко также соотносимо с понятием фрейма.

Существуют и другие понятия, сходные с понятием фрейма и также отражающие конвенциональные привычные представления о какой-либо ситуации - это понятия скрипта, сценария, прототипа, семантического примитива. Анализ понятий «скрипт» и «сценарий» и их роль в процессе и восприятии текста анализируются в статье А.Г.Гурочкиной (5, 235). При всем разнообразии таких понятий и некоторых отличиях, связанных в частности с их применением для анализа разноуровневых явлений языка, их объединяет стремление к формализации общих, привычных представлений «среднего носителя языка» о той или иной жизненной ситуации, поэтому можно заключить, что изучение категории эмотивности в проекции на текст могло бы дать интересные результаты с точки зрения выявления конвенциональных эмотивных моделей такого рода.

Однако, включение в функционально-ориентированное исследование семантического моделирования эмотивных ситуаций наиболее интересно и плодотворно, на наш взгляд, не изолированно в рамках такого уровня, как лексический, а в плане сопоставления эмотивных когнитивных моделей, реализованных в текстах разных типов. Инвариантная когнитивная модель категориальных эмотивных ситуаций, имеет следующий вид: S(n) feel Emo(n).

S - субъект, испытывающий эмоциональное состояние;

п - возможное число субъектов или состояний, большее, чем единица.

feel - указание на наличие у субъекта или субъектов определенного эмоционального состояния в настоящем или прошлом или его потенциальную возможность в будущем.

Такой ракурс исследования выдвигает на важное место и изучение прагматических и стилистических особенностей функционирования категории эмотивности.

«Выдвинув в качестве объединяющего принцип употребления языка говорящими в коммуникативных ситуациях и прагматические компетенции говорящих, прагматика охватила многие проблемы, имеющие длительную историю изучения в рамках риторики и стилистики, коммуникативного синтаксиса, теории и типологии речи и речевой деятельности, теорий коммуникации и функциональных стилей, социолингвистики, психолингвистики, теории дискурса и других, с которыми прагматика имеет обширные области пересечения исследовательских интересов» (3, 390).

Прагматика изучает факторы, которые влияют на наш выбор языковых средств общения. Как пишет Д.Кристал, теоретически мы можем сказать все, что угодно, однако в действительности мы следуем (в основном, бессознательно) огромному числу общественно-обусловленных правил, которые контролируют языковую форму нашего общения (14, 120).

Прагматический фокус данного исследования состоит в том, что необходимо выявить связь речевых актов с реализацией категории эмотивности. Поскольку в нашей работе исследованию подвергаются письменные тексты, это, безусловно, накладывает свой отпечаток как на сферу распространения речевых актов, так и на способы их выявления и изучения. В наши задачи будет входить определение прагматических установок, или целей речевых актов, пред­ставленных эмотивными микротекстами и высказываниями с целью выявления спектра их прагматических эмотивных возможностей, а также прагмалингвистическая интерпретация эмотивных текстовых включений более низкого уровня.

При исследовании категории эмотивности прагматические факторы оказываются тесно связанными со стилистическими. Выбор эмотивных средств из всего многообразия, которым располагает язык, определяется не только целью, но и условиями общения, статусом коммуникантов, способом общения (устная или письменная форма), жанром текста, различными особенностями категориальной ситуации и регистра общения. Коммуникативно-когнитивный подход к изучению категории эмотивности предполагает тесное взаимодействие и параллельное обращение к прагматическим и стилистическим понятиям для получения объективной картины репрезентации в языке категории эмотивности. Такая важная для стилистики проблема как изучение выразительности, образности и экспрессивности также оказывается связанной и с когнитивной и с прагматической стороной изучения эмотивности. Особую важность стилистический аспект анализа эмотивности приобретает при обращении к художественным текстам, однако и в нехудожественной коммуникации изучение стилистических особенностей реализации категории эмотивности представляет значительный интерес.

Трудно найти современное коммуникативно-ориентированное исследование, которое не касалось бы вопроса определения текста или его единиц. Широкое распространение получила точка зрения, согласно которой текст понимается как объединенная смысловой связью последовательность знаковых единиц, основными свойствами которой являются связность и цельность (10, 507). Многократно цитируемые в современных исследованиях определения текста И.Р.Гальперина и З.Я. Тураевой совпадают в том, что оба автора признают текстом письменные законченные речевые произведения, характеризующиеся завершенностью, цельностью и связностью (4, 18; 13, 11). И.Б.Ру­берт считает текстом вербальное сообщение, передающее по каналу литературы или фольклора предметно- логическую, эстетическую, прагматическую (экспрессивную, эмоциональную и оценочную) информацию, объединенную в единое сложное целое. Главным конституирующим фактором текста она считает Коммуникативное задание (11, 7). Наряду с такими традиционными общепризнанными определениями текста существуют и оригинальные трактовки текста, сужающие объем его понятия до предложения, а также расширяющие его до признания существования метатекста как совокупности всех произведений одного автора. Представители семиотики к текстам относят любые произведения искусства, не обязательно вербально оформленные - картины, скульптуры, симфонии и т.п. М.Ю.Лотман рассматривает искусство как особым образом организованный язык, а произведение искусства - как текст, написанный на этом языке, полагая, что поскольку сознание человека есть сознание языковое, то все виды надстроенных над сознанием моделей и искусство в том числе - могут быть определены как вторичные моделирующие системы (9, 22).

В настоящее время существует несколько направлений лингвистических исследований, ориентированных на изучение текста. Это лингвистика текста, герменевтика, грамматика текста, теория информации, коммуникативная лингвистика, прагмалингвистика, которые могут быть подведены под одно общее наименование - теория текста. Традиционными, классическими дисциплинами, занимающимися изучением текстов, являются стилистика и литературоведение. Для эмоциологии и психолингвистики обращение к изучению текста является характерным явлением последних лет. Основные направления лингвистики текста, сформулированные З.Я.Тураевой в 1986 году, остаются актуальными и сейчас. Это, в частности, построение типологии текстов по коммуникативным параметрам и соотнесенным с ними лингвистическим признакам, изучение единиц, составляющих текст, выявление особых текстовых категорий, определение качественного своеобразия функционирования единиц различных уровней под влиянием текста в результате их интеграции текстом, изучение межфразовых связей и отношений (13, 8).

 

Использованная литература

  1. Александрова О.В. Когнитивная функция языка и функционального подхода к его изучению // Когнитивные аспекты языковой категоризации. Изд-во Рязанского гос. пед. ун-та, Рязань, 2000. С. 151-152.
    1. Арнольд И.В. Лексико-семантическое поле в языке и тематическая сетка текста // Текст как объект комплексного анализа в вузе. / Отв. ред.: Докт. филол. наук И.В. Арнольд. Изд-во ЛГПИ им.А.И.Герцена, Л., 1984, с.3-11.
    2. Арутюнов Н.Д. Прагматика // Лингвистический энциклопедический словарь. Советская Энциклопедия, М., 1990. - С.389-390.
      1. Гальперин И.Р. Текст как объект лингвистического исследования. Наука, М., 1981.
      2. ГурочкинаА.Г. Понятия «скрипт» и «сценарий» и их роль в процессе восприятия и интерпретации текста//Когнитивно-прагматические и художественные функции языка. Studia Lingüistica 9. Тригон, СПб., 2000. С. 235-239.
      3. 3олотова Г. А, ОнипенкоН.К., Сидорова М.Ю., Коммуникативная грамматика русского языка. Изд-во РАН, Ин-та русского языка им. В.В.Виног­радова и МГУ им. М.В.Ломоносова, М.,1998.
      4. Кручинина И.Н. Элементы разговорного синтаксиса в произведениях эпистолярного жанра // Синтаксис и стилистика. Наука, М, 1976. - с.24- 43.
        1. Леонтьев A.A. Основы психолингвистики. Смысл, М., 1999.
        2. Лотман М.Ю. Об искусстве. Структура художественного текста. Семиотика кино и проблемы киноэстетики. Статьи. Заметки. Выступления (1962-1993). Искусство-СПБ, СПб., 1998.
        3. Николаева Т.М. Текст // Лингвистический энциклопедичекий словарь. Советская энциклопедия, М.,1990.
        4. РубертИ.Б. Становление и развитие английских регулятивных текстов (структурные, семантические, прагматические аспекты). Дисс. ... докт. филол. наук. СПб., 1996.
        5. Томашевский Б.В. Теория литературы. Поэтика. М, Аспект Пресс, 1999.
          1. Тураева З.Я. Лингвистика текста (текст: структура и семантика). Учебное пособие. Просвещение, М, 1986.
          2. Crystal D. The Cambridge Encyclopedia of Language. CambridgeUniversity Press, Cambridge, 1987.
          3. Van DeykT.A. «Text and context Explorations in the Semantics and Pragmatics of discourse». Longman, London, 1977.

 

Резюме

В статье говориться о способах выявления разноуровневых лингвистических средств в репрезентации категории эмотивности в тексте

Ключевые слова: Эмотивность, категория, психолингвистический, дискурс, текст, макроструктура, семантика, коммуникативный, когнитивный, прагматический

 

Xülasə

Məqalədə mətndə emotiv kateqoriyanın reprezentasiyasında müxtəlif dərəcəli linqvistik vasitələrinin üzə çıxardılmasından bəhs edilir.

Açar sözlər: Emotiv, kateqoriya, psixolinqvistika, diskurs, mətn, makrostruktur, semantika, kommunikativ, koqnitiv, praqmatik

Summary

The article talks about representation of emotive category in text in different grade linguistic means

Key words: Emotive, category, psycholinguistic, discourse, text, macrostructure, semantic, communicative, cognitive, pragmatic

 

Rəyçi: f.e.d.,P.Y.Ağayev

 

                                                                                           


Алиева Гюнай

О РОЛИ СЕМАНТИКИ И ПРАГМАТИКИ В ЛИНГВИСТИЧЕСКОМ

ОПИСАНИИ

В прагмалингвистике существует мнение о том, что прагматическое значение появляется исключительно в речи, в момент употребления языковой единицы в конкретном коммуникативном акте, в конкретном ситуатив­ном контексте. Как отмечает Н.Л.Менкен [13, 5], на уровне слова, прагматическим принято считать то значение, которое оно при­обретает в ситуации речи. К.Клаус [7] отмечает, что семантика – это та часть значения, которая закрепилась и устоялась как объективная данность, а прагматика – полнительная часть значения, которая формируется в синтагмати­ке. Это сфера так называемой внешней прагматики, которая изучает внешние условия функционирования слова и допол­нительные смыслы, возникающие в момент употребления того или иного знака в конкретной ситуации общения. Прагматические компоненты могут быть и частью содержа­тельной субстанции словесного знака, они кодируют на уровне системы контекстуальные параметры употребления слова. Иначе говоря, это те прагматические компоненты, которые системно закреплены, “встроены в содержатель­ную сторону языковых единиц и имеют постоянный статус в языке” [6, 9]. Эти прагматические компоненты, составляющие часть системного значения слова, относятся к области внутренней прагматики.

Л.П.Терентьева [13], рассматривающая прагматику слова на уровне функ­циональ­ных свойств его совокупной семантики, выделяет не­сколько аспек­тов прагматики в зависимости от того, в каком ста­тусе рассматривается слово: словарном или ситуативном. ПРАГМАТИКА I носит абстрактный характер и не сводится к конкретной ситуа­ции. Она представляет собой коммуникативный потенциал, обусловленный семантикой слова. Этот тип прагматики словесного знака соответст­вует описанной выше внутренней прагматике слова, закреплен­ной системно, например bastard, poetaster, kiddy. Типу внешней прагматики у Л.П.Терентьевой соответствуют ПРАГМАТИКА 2 и ПРАГМА­ТИКА 3, которые отражают функциональные свойства ситуативного значения слова, включенного в высказывание и функционирую­щего в экстра­лингвистических ситуативных контекстах: ПРАГМАТИКА 2 является реализацией той ее части, которая уже апробирована и отшлифована языковым коллективом. Например: fox3 - usual, derog. a person who deceives others by means of clever tricks:  You can’t trust him, he’s sly old fox → to fox - to trick by cunning (LD). ПРАГМАТИКА 3 – это реализовавшаяся ранее или реализуемая в отдельных случаях часть прагматического потенциала слова: to fox2 - to watch closely, slyly → to fox3 milit. sl. to follow an enemy aircraft or ship cunningly, slyly.

Таким образом, мы имеем два взгляда на характер прагматического значения слова: 1) лексическая единица может обладать системно закрепленным прагмати­ческим значением; 2) слово может приобре­тать прагматическую окрашенность в конкретной речевой ситуации.

Вероятно, любое слово может становиться прагматически зна­чимым в соответствующем контексте. Так, неопределенные местоимения рассмат­ри­вают­­ся как лишенные прагматически-экспрессивных семантических призна­ков. Л.В.Тарасенко [13] в результате анализа контекстуально-смысловых значений неопределенных местоимений установила, что “прагматический компонент входит в структуру лексического значения этих единиц”. Оценочное значение актуализируется при предикатной номинации данных местоимений и реализует­­ся оппозицией признаков “человек с положением, важная персона, “шишка”: It was true, Hilda did not like Clifford: his cool assurance that he was somebody (D.Lawrence) и “человек, не имеющий места в обществе, никому не известный человек; ничтожество, “пустое место”: When she married Humphrey, and he was poor and nobody, she had dived down into his lesser world... (M.Dickens).

То есть речь идет о том, что любая лексическая единица имеет потен­циальный прагматический заряд. В словарном составе языка преобладают слова с имплицитными прагматическими компонен­тами, которые могут проявиться лишь в определенных контекстуальных условиях, в отличие от единиц, прагма­тические элементы ко­торых эксплицированы: daubster, stinkard, starveling.

С.Ш.Нуруллова [7] приходит к выводу, что весь язык прагматичен. Она исходит из положения, что сущность языка – единство рационального и эмоционального. Игнорирование этого свойства языка ведет к разделению, так сказать, средств, реализующих интеллектуальную деятельность человека – мышление и средств языка, обслуживающих его эмотивную деятельность. Она не разделяет точку зрения некоторых лингвистов, в частности Л.А.Киселевой [6], согласно которой существуют особые средства в языке, обслуживающие воздействующие функции языка. Б.А.Плотников свя­зывает содержательное ядро значения языковой единицы с его де­нотативным значением, а различные оттенки смысла, которые вкла­дывает в это содержание каждый конкретный носитель языка, он относит к прагматическому значению, “так что по существу, в языковой практике мы имеем дело только с прагматическим значе­нием”. Он считает, что все слова и высказывания всегда обладают прагматическим значением [14, 50]. Автор отмечает взаимосвязан­ный характер денотативного прагматическо­го значений, что не позволяет их четко дихотомировать.

М.В.Никитин также указывает на связь когнитивного и прагма­тического типов значения. “Различаясь по своей природе, когни­тивный и прагматический компоненты значения вместе с тем корре­лируют друг с другом, так как различие в субъективной ценности вещей, явлений, событий для человека коренится в различии их объективных свойств. Когнитивное значение имен позволяет судить о самих денотатах, а прагматическое значение - о субъективном отношении к ним говорящих” [10, 21].

Мы полагаем, что любая лексическая единица обладает прагматическим потенциалом, который на системном уровне может быть либо скрытым, имплицитным, либо эксплицитным. Способность слова приобре­тать прагма­тическую окрашен­ность в конкретной речевой ситуации обусловливается содержательным потенциалом лексической единицы, который реализуется в условиях определенной речевой ситуации. Наше понимание прагматической маркированности слова не ограничивает­ся наличием в его содержательной структуре эмоционально-оценоч­ных компонентов, поскольку в значении лексической единицы возможна актуализация и других составляющих прагма­тической информации: компоненты социального статуса, профессио­наль­ной принадлежности, ролевых отношений и т.д. В зависимости от цели сообщения говоря­щий осуществляет выбор языковых единиц, которые наиболее оптимальны для этой цели: либо проинформировать собеседника, либо оказать на него воздействие, или выразить свое отношение к нему или ситуации.

Вопрос о месте прагматических компонентов в семантической структуре слова решается неоднозначно. Это объясняется различны­ми трактовками лексического значения и его структуры. А.А.Потебня указывал на неод­нородность лексического содержания слова, что выразилось в разграничении языкового и экстралингвистическо­го содержания слова (“ближайшее” и “дальнейшее” значение слова) [8, 201]. В наибольшей степени отражает отношение отечественных лингвистов к данному вопросу определение лексичес­кого значения А.А.Уфимцевой: “Лексическое значение полнозначного слова представляет собой идеальную сущность, отображающую реаль­ные вещи, явления и их связи в предметном мире, а также понятия и представления квалификативных (оценочных) этических и психи­ческих сфер носителя языка” [12, 56]. В этом опреде­лении четко выделяется денотативная часть значения (типизированное представление о классе пред­метов), сигнификативная часть (понятие, в основу которого положены наиболее общие и отличи­тельные признаки предметов данного класса), а также прагма­тичес­кий сегмент значения (эмоционально-оценочное отношение к предмету).

Наиболее близка схема лек­сического значения, предложенная М.В.Никити­ным [8]. Он определяет лексическое значение слова как совокуп­ность се­мантических признаков, описывающих денотат, выделяя еще два ас­пекта значения слова: интенсионал – содержательное ядро и импликационал – периферию семантических признаков. Интенсионал характеризуется как жесткая содержательная структура, которая представляет экстенсионал имени. Интенсионал как структу­ра, образованная логическими подчинениями составляющих его се­мантических признаков, имеет в своем составе гиперсему и гипосемы [8, 23-26]. Импликационал – это периферия семантических признаков, совокупность ассоциаций, традиционно связывае­мых с денотатом. Импликационал отражает вероятностную природу мира. Он подчеркивает ожидаемую область того, что может быть названо в связи с данным именем. Интенсионал составляет непременный постоянный компонент значения имени, а импликационал – зависимый от него и варьирующийся в контексте компонент. Помимо этих ассоциаций – импликационала – существует еще ряд субъективных, индивидуальных ассоциаций, состав­ляющих субъективно-оценочный компонент содержания, который у М.В.Ники­тина [8] определяется как эмоционал в структуре лексического значения слова, а другие лингвисты называют feeling, tone, emotive valeur (Ричардс – feeling, tone; feeling – это знак отношения к адресату, a tone – к предмету сообщения. В поздних работах М.В.Никитин назвал эту часть значения прагматической, т.е. это эмотивные и эстетивные аспекты значения.

Г.Я.Солганик [11] утверждает, что в значении каждого сло­ва выделяется ядро, в котором преобладает рациональное и которое воплощает устойчивые, неизменные признаки, и перифе­рию, воплощающую “несуществен­ные приз­наки, связанные прежде все­го с отношением говорящего к обозначаемому”. По его мнению, именно в этой периферийной области концентрируются преимуществен­но модальные признаки, т.е. те при­знаки, которые признаются большинством исследователей прагмати­ческими характеристиками значения слова. В этой схеме значения слова мы не согласны с периферийным характером прагматического значения. Как тогда быть с теми лексическими единицами, в значении ко­торых доминирует субъективное отношение к референту (bastard, prettykin, ducky, snobling)?

Дж.Лайонз выделяет три типа значения: дескриптивное, соци­альное и экспрессивное [15, 247]. Хотя он не использу­ет термин “прагмати­ческое значение”, социальное и экспрессивное значения соответствуют прагмати­ческим компонентам содержательной структуры слова.

С.Ш.Нуруллова [9] выделяет в содержании языковой едини­цы предметно-логический план, первичный, объективный, зависящий от мотивов денотата, и вторичный, зависящий от намерения и сос­тояния субъекта, его ассоциаций. Этот вторичный план обозначается ею термином “прагматическая информация”, под кото­рым понимается выражение языковыми средствами субъективно-оце­ночных отношений.

Большинство ученых соотносят прагматическое значение с коннотацией  в связи возникает необходимость рас­смотреть соотношение прагматического значения и коннотации в структуре словозначения. Коннотацию интерпретируют как “стили­стическое созначение” (Ш.Балли), “стилистическое значение” (Т.Г.Винокур, Ю.М.Скребнев), “прагматическое значение” (Л.А.Ки­селева, В.Н.Комиссаров), “эмоциональные наслоения” (Д.Н.Шмелев), “потенциальные признаки” (В.Г.Гак), “лексический фон” (Е.М.Вере­щагин, В.Г.Костомаров) и т.д. Термин “коннотация” (от лат. “соозначать”) заимствован из логики. В словаре лингвисти­ческих терминов О.Ахмановой [3] он определяется как “допол­нительное содержание слова (или выражения), сопутствующие семан­тические или стилистические оттенки, которые накладываются на его основное значение, служат для выражения разного рода экспрес­сивно-эмоционально оценочных обертонов и могут придавать выска­зыванию торжественность, игривость, фамильярность”. Это опреде­ление подчеркивает двойственный характер явления: в основе кон­нотации лежат лингвистические и экстралингвистические факторы.

Мы более склонны к признанию схемы лексического значения М.В.Никитина, основанной на многослойности содержа­ния языковых единиц и динамичности этой структуры. По мнению автора, всякое конкретное значение расслаи­вается на когнитивные и прагматические компоненты [2, 20]. Их соотношение может быть различным. Лексическое значение может иметь в своей структуре либо только когнитивный компонент содержания, либо только прагматический. Другие слова объединяют в своем значении оба типа содержания. В структуре значений по­следних представлены и взаимодействуют когнитивные и прагмати­ческие компоненты. Денотаты тех слов, в значениях которых доминирует когнитивный компонент, специфичны в одном аспекте: их свойства затрагивают систему ценностных ориентации людей и по­этому служат устойчивым источником единообразных эмоциональных оценок. Ведущим в значении этих слов является описание некоего класса или признака денотатов самого по себе, но ценно­стная природа этого класса такова, что непременно вызывает эмо­ции и оценки (brutish, witty, druggist). В словах с доминирую­щим прагматическим компонентом главным является их эмоциональ­но-оценочное содержание, выражение субъективного отношения к обозначаемому (weakling, cheapie, prettykin). В своих ранних работах М.В.Никитин определял этот субъективно-оценочный компо­нент содержания слова как эмоционал в структуре лексического значения, а затем он стал называть эту часть значения прагмати­ческой. Эта мысль подтверждается и другими авторами в иной терми­нологии: “Эмотивные и дескриптивные значения тесно взаимосвяза­ны. Это различимые аспекты целой ситуации, а не ее части” [1]. “В естественном языке два аспекта – дескрип­тив­ный и оценочный обычно совмещаются, образуя как бы сращение, “амальгаму” двух структур, которые накладываются друг на друга” [4, 393].

Итак, семантика и прагматика на лексическом уровне находят­ся в тесной взаимосвязи. Существуют различные мнения относительно за­крепленности прагматических ассоциаций за какими-то компонентами структуры лексичес­кого значения. В.А.Хомяков [5] относит “прагматический компонент значения слова к сильному имлликационалу имени, т.е. к периферии его информационного потенциала, об­разуемого совокупностью “жестко” имплицируемых признаков, актуа­лизируемых контекстом или эксплицитно называемых в нем”. Но автор выделяет еще стилистическое значение, которое связано с “опреде­ленной областью чувственной или рациональной квалификации”, т.е. это эмотивно-оценочный компонент, который многими исследо­вателями относится к сфере прагматического значения.

В.И.Заботкина считает, что “прагматические компоненты могут соотно­ситься с любым из трех планов словозначения: интенсионалом, эмоционалом, импликационалом” [11,109]. Если прагматические компоненты соотносятся с интенсионалом, то они кодируют профес­сиональный уровень коммуни­цирующих сторон и могут быть эксплицитно выражены в словарной дефиниции. Они, как правило, употребляются в узкоспециальных сферах. Слова типа bio-computer, multy-user, co-processor используются в профес­сиональной среде людей, работающих с компьютерной техникой. Это такие лексические единицы, как arthritis, bronchitis, laryn­gitis, neuritis. Производные с суффиксом -itis являются наиме­нованиями болезней и рамки их употребления ограничены соответст­вующей сферой общения. Суффикс -ase образует названия энзи­мов (биохимические термины): invertase, amylase, maltase. Прагматические компоненты, локализующиеся в импликационале значе­ния, кодируют социальный статус говорящего, возраст, пол, расу. Например: cookie - N obj - small flatt cake, biscuit → N pers. an attractive person. В импликационале данного лексико-семанти­ческого варианта кодируется предписание, ограничивающее его употребление рамками мужской компании. Многие женщины воспри­нимают эти слова как оскорбление. Незнание подобной прагматичес­кой информации может привести к неадекватной реакции партнера по коммуникации [15, 71]. Слова, содержащие прагма­тические компоненты в эмоционале значения, по мнению В.И.Заботкиной, закрепляют ограничения по линии ситуативной вариативно­сти (тональность, ролевые отношения комму­никантов). Это, как правило, эмоционально окрашенные слова-характеристики, оценоч­ные единицы. Автор относит к этой группе слова с “эмоционально-окрашенными суффиксами (преимущественно отрицательными): -y/-ie, -nik, -eer. Прагматические компоненты, эксплицитно выраженные в значениях этих суффиксов, предпи­сывают употребление данных слов в ситуациях неформаль­ного общения с целью унизить собесед­ника. Например, слова druggy (a person who takes drugs), drugster (a drug addict), folkie (sl.a folk singer), folknik (sl. a devotee of folk songs) были оценены тестируемыми носи­телями языка как derogatory, disapproving”  [15, 61].

Мы согласны с В.И.Заботкиной в том, что прагматическое зна­чение является реальным компонентом семантической структуры словозначения, в особенности с важным выводом, к которо­му приходит автор. Несмотря на то, что ею была проведена класси­фикация прагматических компонентов значения по их соотнесенно­сти с определенным аспектом структуры словозначения (интенсио­налом, импликационалом, эмоционалом), она предупреждает об ошибочном утверждении, что прагматика слова соотносится с одним единичным аспектом структуры значения. Прагматика пронизывает все аспекты словозначения [16, 110]. Мы разделяем именно такой подход к проблеме соотношения прагматики и семан­тики слова. Если слово прагматически маркировано, то не всегда можно определить, в каком элементе структуры словозначения ло­кализован прагматический компонент. Так, производное druggy В.И.Заботкина относит к группе слов с прагматическими компонен­тами в эмоционале значения. Но верно считать, что другие элементы структуры значения лишены прагматической отмеченности. Интенсиональные признаки (a person who takes illicit drugs) как бы маскируют семы, характеризующие референта как нарушающего оп­ределенные нравственные нормы, что актуализирует негативные признаки импликацио­нала (причастность человека к про­тивозаконной деятельности, опасность для окружающих, нравствен­ная деградация личности и т.д.). Актуализация таких признаков, безусловно, порождает негативную оценку и неодобрительное эмо­циональное отношение. Так, в производном daubster (a clumsy painter), прагматика пронизывает все элементы значения. Во-первых, семы интенсионала (гиперсема - a person; гипосема -who paints badly, clumsily) передают “качественную” информацию о денотате. Негативные признаки заложены уже на уровне ядра лексического значения. Эти компоненты значения предписывают со­ответствующие сферы адекватного употребления этих единиц - в профессиональной среде художников. В импликационале значения могут реализоваться различные ассоциации на основе признаков интенсионала: это слово может быть употреблено за рамками указанной профессиональной среды. За счет актуализации имплицитных сем происходит метафорический перенос и появляется параллельное значение: one who puts a false show on things; a hypocritical flatterer. Актуализируется и сема негативного отношения, а также кодируется неофициальный тип ситуации общения. В этом примере прагматика тесно переплетается со всеми компонентами семантики, что определяется характером семантических признаков, составляющих ядро значения. Они носят оценоч­ный характер, т.е. это тот случай, где прагматическая часть значения преобладает над когнитивной. В других лексических еди­ницах, например, в терминах cyclotron, cynchrophasotron прагма­тическое значение представлено только компонентом, локализованным в интенсионале и предписывающим их употребление в узкой профес­сиональной среде физиков, занимающихся электричеством и магне­тизмом.

Таким образом, прагматические элементы значения проявляют динамич­ный характер, они не закреплены за каким-то определенным семантическим компонентом структуры значения – они либо пронизы­вают все значение слова, либо локализуются в каком-то отдельном компоненте. Следует также отметить, что в отдельном слове могут быть представлены одновременно все компоненты прагматического спектра, некоторые из них или один.

Вышеизложенное выявляет необходимость вычленения компонентов прагматического значения слова. Традиционно выявля­ют прежде всего эмоционально-оценочные компоненты. Оценка – это “наиболее яркий предста­витель прагматического значения”. В лингвистике под оценкой принято понимать выражение ценностного отношения носителей языка к объектам действительности. Часто оценка отражает не только свойства объекта, но и позицию и на­мерение говорящего. В.Д.Девкин отмечает, что “оценка создает совершенно особую, отличную от природной, таксономию объектов и событий”. Ведь оценка может быть истинной и ложной. Оценка предполагает наличие определенной нормы, эталона, признанных в данном обществе. Говорящий, оценивая какой-то объект, сравни­вает его с эталоном, с какой-то точкой отсчета. “Оценка может даваться по самым разным признакам: истинность / неистинность, важность /, неважность и т.п., однако основная сфера значений, ко­торые обычно относятся к оценочным, связана с признаком “хоро­шо / плохо” [5, 8]. Таким образом, оценка является очень важным прагматическим компонентом, в котором непосредственно проявляется субъективное отношение и намерение. Если этот компо­нент выражен эксплицитно в семантике слова, то слово квалифи­цируется как прагматически окрашенное. Однако существует мнение, что оценка всегда присутствует в структуре значения – имплицитно или эксплицитно. Г.Я.Солганик [17], подчеркивая приоритетную роль человеческого фактора в языке, отмечает, что “в акте номинации в скрытой форме уже содержится оценка”, т.е. человек, именуя предметы, одновременно закреплял в названии и свое отно­шение к ним. Эту же мысль подчеркивает и М.М.Бахтин, говоря, что всякое слово обладает оценкой, “все предметные содержания даются в живой речи, сказаны или написаны в соединении с опре­деленным ценностным акцентом” [2, 114]. Это свиде­тельствует о тесной взаимосвязи семантики и прагматики и о том, что каждое слово имеет свою прагматику. Взгляд на слово с точки зрения прагматики позволяет рассматривать его не как абстрактную единицу системы языка с определенным значением, а как единицу, которая выбирается и оценивается говорящим с точки зрения его мотиваций при построении высказывания. В этом смысле можно говорить об имманентном присутствии в каждом слове оценки и соответственно прагматике.

Другим важным компонентом прагматического значения явля­ется эмотивный компонент, который, по словам В.И.Шаховского [14, 4], наиболее ярко воплощает в себе воздействующую функцию языка. Эмотивный компонент лексического значения слова кодирует эмоциональное отношение говорящего к обозначаемому (одобрение, неодобрение, презрение, ирония, возмущение, восхи­щение и т.д.). По утверждению многих авторов, эмотивность и оценочность не составляют двух разных компонентов значения. Выражая свое эмоциональное отношение к предмету речи, говорящий оценивает его как “хороший” или “плохой”. Другие ученые признают, что оценочность и эмотивность предполагают друг друга, но являются различными компонентами. Мы полагаем, что эмоция и оценка неотделимы друг от друга. Весь спектр эмотивности – от презрения до восхищения может быть соотнесен со шкалой оценочности (от “очень плохо” к “очень хорошо”). Например, в предло­жении she was snobbish to mix with her neighbours прилагательное snobbish имеет в своей семантической структуре эмотивный компонент неодобрения, что одновременно соотносится с отрицательной оценкой (быть высокомерным по отношению к окружающим – это плохо).

На основании изложенного можно сделать вывод о тесном взаимодействии семан­тики и прагматики: ни тот, ни другой аспекты не могут существо­вать изолированно друг от друга. В структуре словозначения прагматические и когнитивные компоненты имеют равное по­ложение: в одних словах преобладает когнитивное содержание, а в других доминирующей является прагматическая информация. Праг­матический аспект присущ любой лексической единице (в экспли­цитной или имплицитной форме). В условиях определенного прагма­тичес­кого контекста акцентируются семантические признаки (чаще всего импликационала), способствующие актуализации потенциаль­ных прагматичес­ких компонентов.

 

СПИСОК ИСПОЛЬЗОВАННОЙ ЛИТЕРАТУРЫ

  1. Abdullayev K.M. Azərbaycan dili sintaksisinin nəzəri problemləri. Bakı: Maarif, 1990, 283 s.
  2. Abdullayev Ə.Ə. Aktual Üzvlənmə, mətn və diskurs. Bakı: Zərdabi LTD MMC, 2011, 272 s.
  3. Арнольд И.В. Лексикология современного английского языка. М.: Высшая школа, 1986, 295 с.
  4. Бартков И.Б, Бартков В.И. Структурно-функциональные харак­теристики деривационной модели с суффиксом -ster в англий­ском языке // Словооб­разовательные и словосочетательные гнезда и типы. Владивосток, 1988, с. 12-32
  5. Дейк Т.А. Вопросы прагматики текста // Новое в зарубежной лингвистике. М.: Прогресс, 1978, вып. VIII, с.259-336.
  6. Заботкина В.И. Семантика и прагматика нового слова (на мате­риале английского языка): Автореф. дис. ... докт. филол, наук. М., 1991, 51 с.
  7. Карасик В.И. Язык социального статуса. М.: 1992, 330 с.
  8. Кварчелия А.В. К вопросу семантики и продуктивности “малых” словообразовательных моделей современного английского языка // Актуальные проблемы семасиологии. Л., 1991, с. 83-90
  9. Макаров М.Л. Коммуникативная структура текста. Тверь: 1990, 52 с.
  10. Медникова Э.М. Прагматика и семантика коммуникативных единиц / Коммуникативные единицы языка. М.: 1985, с. 159-168
  11. Плотников Б.А. Основы семасиологии. Минск: Вышейшая школа, 1984, 223 с.
  12. Тарасенко Л.В. Структурно-семантические и коммуникативно-функцио­нальные свойства лексем с компонентами -body и one: Автореф. дис. ... канд. филол. наук. Киев, 1991, 17 с.
  13. ТерентьеваЛ.П. О соотношении семантики и прагматики словес­ного знака / Проблемы прагмалингвистики. М.: 1983, с. 107-119
  14. Хомяков В.А. О словообразовательной семантике просторечных дериватов в английском языке / Проблемы лексической и сло­вообразовательной семантики в современном английском языке. Пятигорск: ПГПИИЯ, 1986, с. 44-
  15. Abdullayev A.A. Text, Meaning and understanding: a communicative-cognitive approach. Alpha Print, Minneapolis, USA, 1998. 298 p.
  16. Bauer L. English word-formation. Cambridge: CambridgeUniversity Press,  1983, 311 p.
  17. Grice H.P. Logic and conversation // Syntax and semantics; Speech Acts. New York, 1975, v. 13. p. 41-58

 

Ключевые слова: Прагматика, семантика, ситуативные   контексты,когнитивные значения

Key words: Pragmatics, semantics, situational contexts, cognitive meanings

Açar sözlər: Praqmatika, semantika, situativ kontekstlər, koqnitiv mənalar

 

Xülasə

Semantikanın və praqmatikanın dilçilik təsvirlərində rolu haqqında

Məqalədə müəllif dilçiliyin mühüm sahələri olan semantika və praqmatikanın dilçilik təsvirlərində rolundan bəhs edir. Müəllif semantik yoxsa praqmatik mənanın həlledici rola malik olmasına münsaibət bildirir, bunun üçün bu sahədə tədqiqat apartmiş dilçilərin fikirlərini təhlil edir və bunlara münasibətini bildirir.

 

Summary

On the roles of sematics and pragmatics in the linguistic definition

In this article the author deals with the role of semantics and pragmatics in the linguistic definition. Which meaning – semantic or pragmatic meaning is determinative is main purpose in this article. By analyzing the different literatures in linguistics the author tries to find an answer to this question.

Rəyçi: prof.Abdullayev Əfqan


Эмина Назим гызы Ибрагимова

МОНОСЕМАНТИЧНОСТЬ И ПОЛИСЕМАНТИЧНОСТЬ  ЭКОНОМИЧЕСКИХ

ТЕРМИНОВ В ПРЕДЕЛАХ ОДНОГО  ТЕРМИНОЛОГИЧЕСКОГО ПОЛЯ

(на материале английского и азербайджанского языков)

Говоря об однозначном и многозначном значении любого слова невоз­можно опустить роль семасиологии. Именно эта наука изучает такие явления как омонимия, синонимия и др. Семасиологическая (семантическая) классифи­цикация представляет собой подразделение слов языка на классы относительно их смыслового понятия. Основные понятия этой науки представлены практически во всех языках, однако в силу неравномерного развития самих языков, они могут проявляться по-разному. Порой бывает нелегко проводить семасиологическую классификацию слов по следующим причинам:

1) проведение тематических (семасиологических) разграничений в силу смысловой близости слов. Например, определить границу между полисемией и омонимией;

2) наличие нескольких значений одного и того же слова свидетельствует об их принадлежности к различным семантическим полям.

Лексический способ словоообразования отличается от морфрологического и синтаксического тем, что он достаточно прост. По сути в результате этого способа новое слово переходит из одного языка в другой как уже сложившаяся номинативная единица, т.е. без всякого изменения.

В английском языке, как и в азербайджанском, лексический способ словообразования характеризуется следующими свойствами: 1) привлечение диалектов самого языка как одного из методов словотворчества; 2) заимство­вание слов из других языков, иногда даже весьма далеких друг от друга.

Заимствование как эффективный способ словооборазования не раз отмечался многими исследователями. Подобная активность распространения этого явления обуславливается непрерывным процессом общения между носителями языка, их связями в сферах культуры, торговли и т.д. Этот же процесс играет важную роль в формировании терминологии той или иной  области, в том числе и экономической.

Факторы, обуславливающиие место заимствования в том или ином языке весьма показательны. Это степень развития языка-рецептора, глубина “наци­о­наль­ного самосознания” носителей национального языка, интернациональ­ные предпочтения, знание и понимание сложностей в процессе языкового понимания (4, 15).

Стремление языка к постоянному развитию сказывается на том, что в нем постепенно появляется все больше слов с одним значением, т.е. проявляется его тенденция к моносемантичности. Этот фактор сказывается и на развитии терминологии языка. Однако нельзя отрицать и факта наличия высокого процента полисемантичных и омонимичных слов в языках.

Сложность для семасиологического разграничения слов предсталяет и наличие одного и того же термина в смежных областях. Значения таких тер­ми­нов могут быть достаточно близкими, но иногда они значительно различаются.

Терминологический пласт той или иной  отрасли обычно составляет небольшая группа слов. Одной из причин этого может быть неточный перевод определенного слова, так как какое-то понятие пока еще не было соотнесено с конкретным термином в языке. В дальнейшей стадии развития одновременное наличие исконного для данного языка слова и его заимствованного синонима может привести к образованию группы слов как терминологизированных, так и общеупотребительных с одинаковым значением.

Экономические термины, образующие синонимические ряды, можно наблюдать и в английском языке, и в азербайджанском. В частности, в азербайджанском языке синонимичные группы слов могут образовывать слова английского, арабского,  персидского, французского языков или другого происхождения. Так, в синонимической парадигме biznesmen – işbaz – kommersant  iş adamı, наряду со словом-англицизмом и персидским словом işbaz, участвует лексема kommersant, имеющее латинское происхождение.

Другими примерами могут быть ряды синонимов: broker – dəllal – vasitəçi – agent, ekkauntant – maliyyəçi – buxalter, investor əmanətçi.

В английском языке также имеется много синонимических рядов экономических терминов, компоненты которых идентичны или близки по значению. Например: company – stock company, price – cost – charge – bid, salary – wage – honorarium – pay – stipend, check – bill – split – receipt.

Синонимия, наличие в языке нескольких слов с общим значением, считается наиболее часто встречающимся явлением в развитых литературных языках. Ее характерной чертой является полное или схожее совпадение значения слова. Однако для терминов подобная черта нежелательна, ибо любой термин призван четко выражать какое-либо обобщенное понятие.

В противовес синонимичности в языке наблюдается еще одно проявление, называемое полисемией. Под этим языковым фактом понимается способность одного и то же термина включать в себя значения двух и более понятий.

Во многих учебниках и учебных пособиях по языкознанию, а также в работах известных лингвистов, посвященных проблемам терминологии, затрагиваются вопросы полисемии терминов. В большинстве этих работ подчеркивается, что сложившаяся терминология должна быть освобождена как от синонимичности, так и от полисемичности.  Данный факт обосновывается как логически, так и теоретически.

А.А.Реформатский, обосновывая теорию терминологии, отмечал смыс­ло­вую парадигму терминов, что свидетельствует о взаимосвязи термина и пере­даваемой им сущности (4). Характеризуя терминологию, А.А.Реформатский не раз отмечал свойство однозначности у терминов в рамках одного поля. Именно этот факт был описан им как “терминологическая изоляция терминов”.

В начале этой главы была представлена краткая семасиологическая клас­сификация слов. Именно отмеченная выше точка зрения А.А.Реформатского дает основание для понимания сущности этой характеристики как упоря­до­че­ние смыслового аппарата применительно к терминологии. Основной ее принцип выражается в тенденции создания однозначных соответствий внутри системы терминов: одно понятие – один знак, и наоборот, один знак – одно понятие.

Свойство моносемантичности приобретается термином в результате его соотнесения с определенным терминологическим полем, но не с его контекстным пониманием, т.е. термин независимо от нахождения в каком-либо текстовом обрамлении всегда носит один и тот же смысл.

Представляется важным отметить и моносемантичность лексического состава всего терминологического поля, так как отдельные его составляющие могут иметь различные семантические направления.  Поэтому такие свойства терминологии, как однозначность, исключение синонимичности присутствуют как черты, характеризующие общую теорию терминов, в которой  наличествуют случаи несоответствия.

Затрагивая тему полисемии, невозможно не говорить об омонимии, кото­рая внешне очень похожа на полисемию. Омонимы представляют собой отдель­ные слова, фонетически одинаково представленные в языке, но отличающиеся друг от друга по значению и происхождению. Обосновывая омонимы в этом ракурсе, нетрудно их отличать от слов с полисемантичным содержанием. Некоторые исследователи называют омонимичными слова с полисемичным содержанием, семантичесие связи которых отдалились друг от друга.

Примером омонимичного термина в экономической терминосистеме как английского языка, так и азербайджанского может служить слово “тендер”. Рассмотрим его значения в обоих языках.

В английском языке: 1) a formal offer to supply goods or carry out work at a stated price; 2) a truck attached to a steam engine carrying fuel and water; 3) a small boat used for carrying people or goods between larger boat and the shore.

В азербайджанском языке: 1) dəmir yol parovozunun arxasına qoşulan su, yanacaq vagonu, yaxud vagonun su və yanacaq saxlanılan arxa hissəsi; 2) birdorly yelgən gəmi; 3) hər hansı bir işin, öidmətin ən səmərəli üsul və ya aşağı xərclə yerinə yetirilməsi üçün iddiyaçılar arasında birinin seçirilərək, həmin işin müqavilə əsasında ona həvalə edilməsi məqsədi ilə keçirilən müsabiqə.

Интересно, что в азербайджанском языке изначально закрепились лишь первые два значения. И только за последние два десятка лет этот термин стал использоваться в значении müsabiqə, что обусловливается новыми рыночными отношениями, появившимися в Азербайджане. Поэтому в предложенном варианте обозначений, данное понятие термина было дано в последнее время. Хотя, по статистике, оно используется чаще, чем предыдущие.

Соотнесение нескольких слов с одной лексической единицей становится возможным по причине отсутствия достаточного словарного фонда языка, кото­рый был бы в состоянии отражать реальную действительность, окружаю­щую пользователей данного языка. Несомненно, что явления и понятия, которыми они передаются, намного превышают наличие словесного запаса лю­бо­го языка. В.В.Виног­радов придерживался такой точки зрения, что силами никакого языка в мире невозможно дать номинативную оболочку каждому отдельно взятому пон­я­тию (1). Мир и его реалии неограничены, в то время как ресурсы языка имеют рамки, выйти за которые не всегда возможно. Вот почему приходится объединять несколько значений под одним словом, используя их идейную схожесть.

Данные ниже примеры экономических терминов из обоих рассматри­ва­емых языков носят характерные особенности полисемии и омонимии. Несмотря на достаточно богатую лексику этого терминологического пласта, феномены полисемии в значительной мере присутствуют в обоих языках. Примеры на полисемию:

В английском  языке: note 1) банкота (bank note); 2) расписка, вексель (promissory note); market 1) место для купли-продажи, рынок (food market); 2) рынок сбыта продукции (export market); 3) спрос (study the market); bonus 1) комисионные с продаж (обусловленные контрактом); 2) премия (annual bonus); 3) надбавка (long service bonus); maturity 1) срок платежа (average maturity – средний срок платежа); 2) высокий уровень развития экономики (economy maturity); rate 1) курс, цена (exchange rate – курс обмена валют); 2) уровень (poverty rate – уровень бедности); 3) процент (interest rate – процент дохода); asset 1) капитал (capital asset – основной капитал); 2) имущество, ресурсы (wasting asset – истощимое имущество (природные ресурсы); 3) инвестиции (asset class – тип инвестиций, основой которых являются акции, облигации и нал­чные резервы); 4) баланс (asset item – проводка баланса); book 1) книга, журнал (accounting book – бухгалтерская книга, счетная книга); 2) сборник (Blue Book – синяя книга, сборник официальных документов); 3) подшивка (advice book – подшивка авизо); 4) книжка (check book – чековая книжка); bubble 1) неудачная финансовая операция (bubble); 2) обонкротившееся предприятие (bubble firm); 3) компания, созданная для проведения махинаций (bubble company).

В азербайджанском языке: proqram 1) последовательность действий для достижения определеной задачи (iqtisadi program, yoxsulluqla mübarizə proqramı, inkişaf proqramı); 2) язык компьютера (kompyuter proqramı);  bank 1) финансовое учреждение (milli bank); 2) собрание информации (məlumat bankı); bazar1) место для купли-продажи, рынок (təsərrüfat bazarı); 2) общность страны для сбыта пр рынок сбыта продукции (satış bazarı); kağız 1) бумага, материал (kağız fabriki); 2) бумага, любой документ; 3) финансовый документ (giymətli kağız); axın 1) денежный поток (pul axını); 2) поток воды (su axını); 3) поток людей (insan axını); çek 1) разрешение на перевод суммы с одного счета на другой в течение определенного промежутка времени (bank çeki); 2) отчет  об акте купли-продажи (satış çeki); vəsait 1) деньги (maliyyə vasaiti); 2) имущество, активы (əsas vəsaitlər); xalis 1) активы компании с вычетом пассивов (xalis aktiv); 2) вес продукта с вычетом дополнительных составляющих (xalis çəki); prospekt 1) первичный документ о выпуске акций (ilkin prospekt); 2) широкая улица (Heydər Əliyev prospekti); mükafat 1) разница между рыночным курсом валюты относительно официального курса в течение определенного периода времени (valyuta mükafatı); 2) əlavə mükafat.

Примеры на омонимию:

В английском языке: сent (цент) – sent (прошедшее время глагола «to send») – scent (аромат), cell (клетка) – cell (продавать), but (но, лишь) – butt (большая бочка для хранения вина или пива), carrot (морковь) – carat(единица веса драгоценных камней) – karat (единица веса драгоценных металлов), council (совет) – counsel (адвокат), draft (чек) – draught (прошедшее время глагола «to draft»),  fare (плата за проезд) – fair (выставка, ярмарка), key (ключевая позиция, основной) – quay (пристань) – cay (корраловий риф), site (стройплощадка) – sight (предъявление).

В азербайджанском языке: bal (мед) – bal (оценка), bənd (пункт) – bənd (куплет) – bənd (укрепление), bazar (торговый пункт) – bazar (воскресенье), divan(совет) – divan(вид мебели), vergi (налог) – vergi (дар, талант), buruq (вышка) – buruq (локон), blok (часть строения) – blok (объединение, группа), rinq (незаконный договор на монополию) – rinq (арена для бокса), bar (продукция) – bar (место общественного питания).

Изучение первичного и повторного переосмысления, протекающего в сравнительно короткий период времени, создает возможность достоверных семасиологических реконструкций, позволяет глубже разобраться в процессах расширения значения слов, гораздо труднее прослеживаемых в развитии общенародной лексики. В частности, ярче выявляются логические отношения понятийного содержания слова до и после изменения его значения, как это обнаруживалось при рассмотрении характера первичного переосмысления общеупотребительных слов. Процесс повторного переосмысления дает дополнительные иллюстрации богатства семантической потенциальности слова, реализуемой в языке в силу действия закона многостороннего использования языковых средств.

 

Список литературы

 

  1. Виноградов В. В. Вступительное слово на Всесоюзном терминологическом совещании // Вопросы терминологии. – М. : АН СССР, 1961,  с 6-13
  2. Рахшанлы Р., Ренкин А., Догузская Л. Русско-англо-азербайджанский словарь финансово-экономическмих терминов. Баку, 1997.
  3. Реформатский А. А. Что такое термин и терминология. Вопросы терминологии. Материалы Всесоюзного терминологического совещания. АН СССР. Ин-т языкознания. М.,1961, с. 46–54
  4. Balduciks J. West European Loanwords in Modern Latvian, in Ivir V.,Kalogjer A. D (Eds), Languages in contact and contrast: essays in contactlinguistics, Berlin New York, Mouton de Gruyter, 1991
  5. Oxford Advanced Learner’s Dictionary A.S. Hornby 2001.

Ключевые слова: семасиология, значение, терминология, синонимия, омонимия, полисимия.

Аçar sözlər:semasiologiya, məna, terminologiya, sinominlik, omonimlik, polisemiya.

Key words:semasiology, meaning, terminology, synonymy, homonymy, polysemy.

 

Eyni termonoloji sahəyə aid tək və çoxmənalı iqtisad terminlər (azərbaycan və inigilis dilləri materiallarının əsasında)

Xüləsə

İdeal terminin təkmənalı xüsusiyyətinə baxmayaraq artıq dilçilikdə qəbul olunmuşdur ki, eyni terminoloji sahədə terminlərin iki və artıq mənası ola bilər. Bu da onların bir neçə vasitə ilə yaran bilməsindən irəlı gəlir. Eyni zamanda, inkişaf etmiş terminlogiyalar təkmənalı leksik vahidlərin çoxluğu ilə fərqlənirlər. Yuxarıda qeyd olunanları sübut etmək üçün məqalədə hər iki dildə omonimiya, polisemiya nümunələri verilmişdi.      

 

Monosemantic and Polisematic Economic Terms within One Terminological  Field

(based on examples from Azerbaijani and English)

Summary

Despite the fact that ideal term should have only one meaning, it has been accepted that terms might have several meaning within one terminological field which is caused by ways of their formation. At the same time the maturity of developed terminologies is characterized by the number of terms with one meaning. The author of the article proves above statements by examples both from Azerbaijani and English languages.

                                         Рецензенты: проф.А.М.Бабаев,     док.ф.по фил. н. В.Ч.Гасанова                       


Мамедова Нармина Якуб г.

ОБ ИСТОРИИ ФОРМИРОВАНИЯ И РАЗВИТИЯ МЕДИЦИНСКОЙ

ТЕРМИНОЛОГИИ В  ТУРЕЦКОМ ЯЗЫКЕ

           Термин – это слово, или словосочетание, точно и однозначно именующее понятие и его соотношение с другими понятиями в пределах специальной сферы. Это выражение происходит от латинского «terminare». Этот глагол употребляется как в значении  «ограничивать», так и в значении «характеризовать, определять».

           Терминология исследует и изучает этимологическую и семантическую классификацию терминов определённой сферы и разъяснение общих аспек­тов в образовании терминов [7, с.595].

          Медицинская терминология состоит из тысячи специальных слов, которые столетиями накапливались в медицинской сфере. Они считаются самыми объёмными среди научных терминов. Все больше, благодаря журналам и издательствам, а также вкладам исследователей появляются новые термины [2, с.29-32] В то время, как в самых простых медицинских словарях насчитывается около 40.000 терминов, в словарях, охватывающих все болезни и лекарства, их больше 100.000 [12]. Этот объём в несколько раз превышает словарный запас языков всего мира.

           В истории науки велась борьба по упрощению терминов, однако, несмотря на это, синонимы в медицинских науках всё ещё очень распростра­нены. В этом отношении, среди терминов часто встречаются такие слова, как «синонимичный, эквивалентный» [14]. Например, «lien» (селезён­ка) и «splen» (селезёнка), «acusticus» (слух) и «auditivus» (слух), «sensitivus» (ощущение) и «sensorious» (ощущение).  Хоть и в малом количестве, но встречаются «омонимич­ные» термины, одинаковые по звучанию (иногда и по написанию), и разные по значению [5, с.76]. Например, «cardia»- сердце, и  «cardia»- входное отверстие желудка. Также есть термины, разные по написанию, но одинаковые по звучанию- «cella»-комната, и «sella»-седло. Помимо этого, существуют также антонимичные термины, то есть термины, противоположные по значению. Например, «tragus» и «antitragus». Семанти­ческий метод очень важен при переводе терминов с одного языка на любой другой.

          Анатомические термины. Анатомические термины составляют основу медицинских терминов. По историческому развитию эти термины являются наиболее ранее сформированными и адаптированными. Функционирующие 110 лет «терминологические комитеты» тщательно исследуют и постоянно обновляют анатомические термины, и с целью международного принятия было выбрано написание на латыни.  Однако с 1998 года к списку терминов на латыни были добавлены равноценные эквиваленты на английском языке. Сегодня, чтобы наименовать мельчайшие структурные детали человеческого тела, число анатомических терминов достигло 8.800 [10, с.24].

         Лишь малая часть анатомических терминов состоит из одного слова, то есть является простой по составу. Это, в основном, слова- «основы», которые характеризуют органы и части тела: «cor», «pulmo», «lien», «hepar» и др. Оставшееся большинство выражается двумя или более словами. Эти раздель­но­пишущиеся группы слов с точки зрения языкознания являются «словосоче­таниями» - именными либо адъективными.

       Именные словосочетания образуются при помощи личных аффиксов: «apex cordis», «basis pulmonis» и др [4, с.13]. В грамматике латинского языка сначала пишется определяемое, а затем определяющее существительное. В турецком языке наоборот - сначала пишется определяющее, затем определяемое слово.

      Адъективные словосочетания состоят из прилагательных, определяющих существительное. И здесь, противореча турецкому языку, сначала пишется определяемое слово, а затем прилагательное. Часть анатомических терминов состоит из смешанных словосочетаний. После определяемого существитель­ного может следовать как определяющее существительное, так и опреде­ляющее прилагательное – «arteria cerebri anterior», «sulcus terminalis  cordis» и др.[8, с.120].Таким образом, анатомические термины бывают составными.

      Основная особенность анатомических терминов – это производность новых терминов методом прибавления к основе префиксов и аффиксов. Так образуются «производные термины». Их много, они могут выражаться существи­тельными («antebrachium», «metacarpus»), прилагательными («pisi­for­mis», «vertebralis»). Турецкий язык очень богат словообразователь­ными аффиксами, использование которых допустимо в турецкой анатомической терминологии. В турецком языке, в основном, предпочита­ется  исполь­зо­ва­ние аффиксов, однако после языковой революции встреча­ется и исполь­зование  префиксов.

       В итоге, в анатомической терминологии есть две категории слов – существительные и прилагательные. Нет анатомических терминов, не содержащих имя существительное. Как правило, большинство существитель­ных являются определяемыми. В анатомических терминах прилагательные всегда являются определяющими и не употребляются самостоятельно. Несмотря на это, количество употребляемых в анатомической терминологии прилага­тельных больше количества существительных. В последней «Анатомической терминологии» («Terminologia anatomica») в главе «Nomina generalia.General terms» даны 46 часто употребляемых прилагательных. Большая часть прилагательных - это качественные прилагательные, обозначающие качество и количество – цвет, форму, размер, густоту, направление и т.д [11, с.1]. Также часто встречаются относительные прилагательные, входящие в группу производных. Они обычно образуются путём присоединения аффиксов к основе существительного – «costalis», «vertebralis», «meningeus», «fibrosus».  Также встречаются прилагательные, производные от прилагательных – «duralis», «bicipitalis», «albicans». Также немало прилагательных, образованных путём прибавления префиксов – «digastricus», «communicans», «epicranius».

         Происхождение турецких анатомических терминов уходит глубоко корнями в историю Средней Азии, родины турков. В произведении Махмуда Кашгарлы "Divan-i Lüğat it Türk" (1072), написанном для арабов с целью обучения их турецкому языку, встречаются примеры анатомической терминологии (рёбра, лопатки, мочевой пузырь). Турки долгое время пользовались арабо-персидскими ана­томи­ческими терминами, находясь под влиянием исламской цивилиза­ции [13, с.330]. Нап­ри­мер, жившие в средневе­ковье турецкие врачи Абубекр Рази (854-932), Фараби (870-950), Эбурейха Бируни (973-1051) писали свои произведения на арабском и фарси. В произведении известного врача того периода Ибн Сины "Кanun fit-Tıb" встречаются и ныне употребляемые  термины ("mide, kalp, mafsal").

       Историю турецких анатомических терминов можно разделить на 3 периода: Сельджукский, Османский и Республиканский периоды.

            В сельджукский периодп передовая Конья была центром культуры Анатолии, а также Сельджукского Султана (1074-1308). Также велика роль Ильханидов, правящих около 100 лет, и внёсших вклад в научную и медицинскую области. В Сельджукский период функционировало много учреждений (медресе) где, наряду с религиозным учением и исламским правом преподавали и медицину. Медресе, в которых преподавали медицину, называли "medrese-i etıbba".  Рядом с этими медресе открылись "очаги здоровья" - "dar-üş-şifa", куда приглашались учителя из ближайших исламских стран. Затем к ним примкнули учителя из Анатолии, но иногда встречались и учителя не мусульмане. В этот период выявилось много произведений и рукописей на арабском и персидском языках. Но, несмотря на это, учёные употребляли в качестве разговорного языка турецкий язык. Первое медицинское произведение было написано врачом Берком из Анатолии (приблизительно в 1230 году).

            Часть дошедших до нас рукописей относится к Анатолии и тщательно охраняется в турецких библиотеках. В 1938 году было истолковано произведение "Ilm-üt-teşrih" Шейха Насреддина Махмуда, известного в народе как "Ахи Эврен". Также в период бейликов встречаются произведения, переведённые на турецкий язык с арабского и персидского  языков. Примером служит  произведение "Havassul Edvie" врача Исхак бин Мурада, написанное в 1387 году [1].

           Турецкие анатомические термины усовершенс­тво­­вались в Османский период, так как развитие и расцвет языка приводит к обогащению литературы и прогрессу науки. В этом прогрессе важную роль сыграли 2 фактора. Первый фактор - влияние арабо-персидских языков,  второй фактор - влияние западных языков (латынь и другие европейские языки). Анатоми­чес­кие сведения традиционной ис­ламской медицины основываются на произведениях Абубекра Рази (854-932) "Kitab-ül-Mansuri" и Ибн Сины "Кanun fit-Tıb". В этот период не было проведено вскрытие трупа человека. По этой причине, произведения А. Рази  и  Ибн Сины основываются на произ­ве­дениях Гиппократа и Галеноса. Но в отличие от Галеноса, Ибн ун Нефис (1210-1288) был первым, кто описал малое кровообращение. После завоевания Стамбула здесь открылся первый врачебный кабинет, Ахмед бин Кемалом, который перевёл произведение  Ибн ун Нефиса "Mucize-ül-Kanun" на турецкий язык [6, с.5].  В иллюстри­ро­ванном произведении жившего в 17-ом веке Шемседдина Итаки "Teşrih-ül ebdan ve tercemanı kıbalei feylesofani" ("Анатомия тела и сведения учёных о родах"), которое он подарил Мураду IV, можно встретить турецкие эквиваленты арабо-персидских слов ("azı dişi, boğaz, göğüs, çene, kemik, damar, dalak, bol, barsak, dilcik, but"), а также "oynar damar"(артерия) и "omuzun eşiği"(предплечье) [9, с.12]. Первая иллюстриро­ван­ная анатоми­ческая книга выходца из медицинского медресе "Сулейма­ние" Шанизаде Атауллах Эфенди (1769-1826)- это напечатанная в 1820 году книга "Mirat-ül-ebdan". Автор употребил в своей книге наряду со словами "burun, baldır, dudak, kulak, ayak, kol, kuyruk sokumu, paldum kemik" также европейские термины- "periton, diafragma, plevra, safen". Великий чиновник, юрист и историк Ахмед Джевдет Паша пишет, что: " Шанизаде принадлежат эквиваленты терминов, которых не было в древней медицине". Спустя 19 лет в 1839 году Османский падишах Махмут II создал "Mekteb-i Tıbbiye Şahane" (Askerı Tıbbiye). Французский язык был выбран языком обучения. Были назначены учителя, знающие французский, и привезены учебники из Франции. На открытие школы султан Махмут II выступил со словами: "Мы должны приложить все свои силы, чтобы  перевести важные аспекты медицинских наук на турецкий язык".  Один из учителей Tıbbiye, Мехмет Эфенди, предложил вести уроки на турецком языке, он также перевёл "Talim-üt-teşrih" с французского на турецкий, где употребил термины "karaçiğer, salya bezleri, gözyaşı bezi". Обучавшийся во Франции Мазхап Паша (1845-1920) является основателем турецкой анатомической школы. Он создал термины на oсманском языке, пытаясь очистить турецкий язык от французских терминов. Термины Мазхап Паши брались за основу в обучении во второй медицинской школе, которая открылась в Дамаске. За счёт этой школы Арабские страны перестали использовать Западную терминологию.

           Как известно, после создания  Турецкой Республики, М.К. Ататюрком производились некоторые реформы, в том числе была осуществлена "Языковая революция", согласно которой происходило упрощение и очищение языка от иностранных слов. М.К.Ататюрк также собственной персоной ввёл новые слова в язык, после чего в турецком языке произошли большие изменения. В книгах и газетах печатались слова на турецком языке. 

         "Турецкое Лингвистическое Общество" состояло из депутатов и известных литераторов, их целью было обнародование красоты и богатства турецкого языка. Республиканский период - это период систематизации работы над терминами. После создания “Турецкого лингвистического Общества” в 1932 г.усилилась работа по созданию новых турецких терминов от собственно-турецких слов. 1945-1949 года являются самыми плодотворными годами работы " Турецкого лингвистического Общества ". С целью национализации терминов было создано отделение “Bilimler Bölüğü”, которое в свою очередь образовало свою ветвь-“Tıp Terimleri Kolu”. Это учреждение отправило врачам сборник списка терминов в сентябре 1934 года с запросом предложить свои варианты новых турецких терминов.  Во главе этой работы были доктора наук Шефик Ибрагим Ишчил и Ульви Элове. В результате 4-х летней работы эти ученые предложили список терминов, численность которых превышала 13.000. Однако эта работа была опубликована по частям. Вторая работа по национализации терминов называется “Hekimlik Dili Terimleri” (1945) и принадлежит профессору Саиму Али Дилэмрэ. В 1964 году был создан "Комитет национализации медицинских терминов"  (“Hekimlik Terimlerini Türkçeleştirme Yarkurulu”), который издал  2 важные работы в этой области: “Hekimlik Terimleri Kılavuzu I”, состоящий из 1500 терминов, и его углублённый  вариант - “Hekimlik Terimleri Kılavuzu”, состоящий из 3000 терминов. Позже был создан новый комитет, во главе которого стоял Зеки Зерен. Он опубликовал словарь анатомических терминов под названием “Latince-Türkçe-Osmanlıca Anatomi Sözlüğü ve Türk Anatomi Terimleri” в 1946 году. В этой работе Зеки Зерен предоставил 1229 терминов на латыни, а также их эквиваленты на турецком и османском языках [3,с.94]. После его смерти профессор и хирург  Музаффер Алтынкёк издал работу “Işın Bilimleri Kılavuzu”, где употребил 3000 терминов на английском языке и дал их эквиваленты на турецком. Профессор микробиологии Экрем Кадри Унат в своём труде  “Mikrobiyoloji Terimleri Kılavuzu” (1998) предоставил турецкие эквиваленты 2000 английских терминов. Одной из самых объёмных работ является работа профессора Сурейя Улькер под названием "Ülker Tıp Terimleri Sözlüğü" (1991), где даётся 93.000 латинско-турецких и турецко-латинских медицинских термина. Помимо "TDK" и университетов, занимающихся национализацией  медицинских терминов, существовали и другие общества и академии. Во главе их стоят "Лингвистическое общество", "Турецкая Академия Наук" и "Анатомическое общество". Существуют отдельные труды, помимо трудов "Турецкого Лингвистического Общества", "Турецкой Академии Наук", "Анатомического и  Лингвистического" обществ. Эти исследования можно объединить в 2 группы. Первая группа включает создание турецких анатомических словарей с целью более лёгкого процесса изучения анатомической терминологии. Примером служат: "Latince-Türkçe-Osmanlıca Anatomi Sözlüğü", "Türk Anatomi Terimleri" (Zeki Zeren, 1946, 1. Baskı),   "Anatomi Terimleri Kılavuzu" (Kaplan Arıncı, Alâattin Elhan. 1975, 3. Baskı)," Anatomi-Histoloji ve Embriyoloji Sözlüğü" (Tahir Hatipoğlu. 1981), "Açıklamalı Anatomi Sözlüğü" (Cevdet Erimoğlu, 1982), "Tıp Terimlerinin Oluşmasıyla İlgili Genel Bilgiler ve Fonksiyonel Anatomi Terimleri Sözlüğü" (Yaşar Kuyucu, 1988), "Genel Anatomi Terminolojisi ve Kullanım Özellikleri" (Metin Toprak, Salih Murat Akkın, 1993), "Uluslararası Terimlerle Sistematik Resimli Anatomi Sözlüğü" (Feneis’den çeviri: Mehmet Yıldırım, Recep Mesut, Feridun Vural,Doğan Akşit, Salih Murat Akkın, 1997, 2. Baskı), "Türkçe ve İngilizce Karşılıkları İle Anatomi Terimleri Sözlüğü" (Nedim Şimşek Cankur, 2002). Вторая группа включает словари, содержащие термины всех медицинских областей: "Tıp Sözlüğü" (Pars Tuğlacı, 1973, 2. Basım), "Işınbilim (Radyoloji) Terimleri Kılavuzu" (Türkçe-İngilizce; İngilizce-Türkçe, Muzaffer Altınkök, 1977), "Hekimlik Terimleri Kılavuzu (TDK Yayınları Genişletilmiş ve Geliştirilmiş 2. Baskı 1980), "Açıklamalı Tıp Terimleri Sözlüğü" (Utkan Kocatürk, 1981, 1. Basım), "Stedman Tıp Sözlüğü" (Öner Süzer, 1992), "Türk Hekimlik Dili" (Cemal Mıhçıoğlu, 1993), "Sindrim Hastalıklarında Türkçe Terimler Sözlüğü" (Nidai Sulhi Atmaca, 2002), "Büyük Tıp Sözlüğü" (İsmet Dökmeci, 2003), "Osmanlıca Tıp Terimleri Sözlüğü"  (Ekrem Kadri Unat, Ekmeleddin İhsanoğlu, Suat Vural, 2004, 1. Baskı).  Среди этих словарей можно встретить труды, которые помогают легче усвоить медицинские термины: "Tıbbi Terminolojiye Giriş" (K. Ali Güngeç, 1990), "Tıbbi Terminoloji" (M. Tahir Hatiboğlu, Meryem Çam, 1997), "Medikal Terminoloji" (Canan Saylam, 1999).

 

Список использованной литературы

  1. 1.           Ataberk E.M. Ortaçağ Tababeti. İstanbul, İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa TıpFakültesi Yayınları, 1977, 30 s.
  2. Cankur N.Ş. Tıp Eğitiminde Dil: I Önemi, Gelişmesi ve Geleceği. Uludağ Üniversitesi Tıp Fakültesi Dergisi, 2002, 28 (1), s. 29-32.
  3. Çıkmaz S, Mesut R. Anatomi Terimlerinin Türkçeleştirilmesine Zeki Zeren’in Ka­tkı­ları. IX. Ulusal Anatomi Kongresi, 2005 Eylül 7-9, Kuşadası-İzmir, Türkiye, s.94
  4. Erimoğlu C. Açıklamalı Anatomi Sözlüğü”. İstanbul, İstanbul Üniversitesi Diş
    1. Hekimliği Fakültesi Yayınlarından, 1982, 640 s.
    2. Gencan T.N. Dilbilgisi. 4. Baskı, TDK Yayınları 418, 1979, 352 s.
    3. Hatiboğlu M.T, Turgut H.B. Anatomi ve Histoloji Terimleri Söyleyiş ve Yazım
    4. Kılavuzu. Ankara, SBAD Yayınları, 1996, s. 5-7
    5. Kabaağaç S., Alova E. “Latince / Türkçe Sözlük”. Sosyal Yayınlar, İstanbul, 1995, s.649
    6. Kuyucu Y. Tıp Terimlerinin Oluşmasıyla İlgili Genel Bilgiler ve Fonksiyonel
    7. Ana­­­to­mi Terimleri Sözlüğü. Erzurum, Atatürk Üniversitesi Basımevi, 1998, s.105-139
    8. Mesut R. Osmanlı Döneminde Türk Anatomi Bilimi ve Anatomi Öğretimi. Morfoloji Dergisi 1999, 7 (2), s.11-14
    9. Mesut R. Uluslararası Anatomi Terimleri ve Türkçe Karşılıkların Geliştirilmesi.
      1. IX. Ulusal Anatomi Kongresi, 2005 Eylül 7-9, Kuşadası-İzmir, Türkiye, s.24-25
      2. Terminologia Anatomica. International Anatomical Terminology. Federative Committee on AnatomicalTerminologyThiemeStuttgartNew York. May 2011, 2nd Edition, 304 p.
        1. Ülker S. Ülker Tıp Terimleri Sözlüğü.İstanbul, İnkilâp Kitabevi, 1986, XVIII-XX, 558 s.
        2. Zeren Z. Tıp Terminolojimizdeki Reform. IV. Türk Dili Kurultayı, 1942 Ağustos 10-14, Ankara, Türkiye, s.329-339
        3. http://tr.wikipedia.org/

Tibbi terminologiyanın türk dilində formalaşması və inkişafı haqqında

Xülasə

          Türk dili və onun terminologiyası təkcə öz imkanları hesabına deyil, həmçinin, digər dillərin leksik-terminoloji layından geniş miqyasda faydalanmaq əsasında inkişaf edərək formalaşmış və zənginlik qazanmışdır. Bu zənginləşmə bir tərəfdən ərəb-fars dillərinin, digər tərəfdən isə Avropa dillərinin təsiri altında olmuşdur.  Alınma söz və terminlər türk dilinin bütün təbəqələrində müəyyən bir iz buraxmış və dilin, demək olar ki, bütün funksional üslublarında leksik-semantik çalarlıq yaratmışdır, o cümlədən tibb sahəsində də. Məqalədə türk dilində istifadə olunan tibb sahəsi ilə bağlı söz ve terminlərin formalaşması və mənimsə­nil­mə­sindən bəhs olunur.

Açar sözlər: türk dili, leksika, alınmalar, tibbi terminologiya

 

The formation and development of medical terminology in Turkish

language

Abstract

          Turkish  language and  it's terminology  formed  not only by own language resources, also by taking advantage of lexical-terminological layer of other languages.  This enrichment was under the influence of Arabic-Persian languages ​​on the one hand, on the other hand of European languages​​. Certain words and terms influenced all levels of the Turkish language and  created lexical-semantic color  on  almost all functional styles of this languge, including the medical field. The article deals with the formation and adaptation of words and terms used  in the Turkish  medical field.

Keywords: Turkish language, vocabulary, loans, medical terminology

 

Рецензент: д.ф.н.проф.РустамовР.А.


Мамедова Рена Гамид гызы

О АРАБИЗМАХ В КАБУС-НАМЕ

“Кабус-намэ, прославленная  также, как Насихат-намэ,  Андарз-намэ и Панд-намэ, написана в конце 11 в. (ок. 1082 г.)  и является  первым известным прозаическим произведением созданным на фарси.”¹ Ее автор Унсур-ал-Меали Кейкавус  ибн-Искендер ибн-Кабус ибн Вушмагир ибн-Зийар (1021-98)  из старинного  гилянского рода, обосновавшегося в Табаристане. В 759/60 г. Табаристан был завоеван арабами.  В борьбе  против завоевателей заметную роль играли наемные отряды, состоявшие в основном из дейлемитов. Один  из предводителей этих отрядов, Мердавидж ибн Зийар, предок автора Кабус-намэ, бывший на службе династии Саманидов,  в 928 г. захватил  власть в Табаристане, положив начало династии Зийаридов (928 — 1045).                                                                                                                                                                   После арабского завоевания литература в Иране долгое время развивалась исключительно на арабском языке. С VIII в. в Иране распространилось так называемое шу'убитское течение, представлявшее оппозицию политическому и культурному господству арабов. Название «шу'убийя» произошло от арабского слова «шу' уб», которым в Коране (сура XLIX , стих 13) обозначены неарабские народы, принявшие ислам. Шу'убиты выражали взгляды феодальной верхушки и отчасти горожан из покоренных арабами народностей, в их числе  и персов. Они стремились показать культурное превосходство этих народностей над завоевателями. Однако сами шу'убиты продолжали писать научные сочинения по-арабски.  

В IX в. сложился  литературный язык «дари» (придворный), иначе «фарси» или новоперсидский. Сперва на новоперсидском языке писали только поэтические произведения, но со второй половины X в. на новоперсидском языке стали появляться и научные сочинения.

Из произведений художественной прозы этого периода литераторами выделяется Кабус-намэ, написанная внуком вышеупомянутого эмира Кабуса по имени Кей-Кавус. Кей-Кавус родился в 412/1021-2 г. во время правления сына Кабуса Минучихра.  “Он имел и свой дом, и прислугу, однако уверенности в будущем не было — отсюда постоянное беспокойство и тревога о судьбе сына Гиланшаха, подтолкнувшие Кей-Кавуса к написанию книги, о которой идет речь.” По указанию автора книги, он начал ее в 475/1082-3 г., в  шести­десятилетнем возврасте в назидание и поучение  сыну Гиланшаху. Это произведение, cостоящее из 44 глав, своего рода наставление престарелого отца сыну о том, как подобает вести себя в разных жизненных ситуациях.  По-видимому, первоначально книга эта, как тогда было принято, называлась просто Панд-намэ или Насихат-намэ (Книга советов). По словам   А.Е.Крымского автор назвал книгу Кабус-намэ, желая сказать этим “книга, достойная твоего прадеда Кабуса”, однако, по-мнению Е.Э.Бертельса “название это позднейшего происхождения времени”. По мнению  В.Кляшториной, в полном соответствии со своим замыслом — дать сыну советы на все случаи жизни Кей-Кавус назвал это сочинение «Книгой поучений» («Насихат-наме»). Но традиция нарекла сочинение «Книгой Кабуса» («Кабус-наме») — в честь того самого знаменитого эмира, который был к тому же поэтом и лучшим арабоязычным прозаиком-стилистом своего времени. В сложившихся условиях,не удивительно, что не смотря на все старания автора писать на своем родном языке, в произведении используются арабские слова и выражения. Рассмотрим некоторые из них:

چنانكه پيغامبر صلى اللّه عليه و سلم گفت :" تفکر وا فئ الا الله و نعما ئه و لاتتفکر وا فئ الله."

Как  сказал  пророк , да благословит его аллах, п о м ы ш л я й т е   о   с в о й -с т в а х  а л л а х а,  н о  н е  п о м ы ш л я й т е  о  с у щ н о с т и  е г о.

  جنانکه در محکم تنزیل خود همی گوید:"(وَ مٰا خَلَقْنَا اَلسّمَوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ وَ مٰا بَيْنَهُمٰا لاٰعِبِين) ماخلقنا هماالابالحق."                                                                                                 

 Как Он говорит в своем непреходящем откровении: «Мы сотворили небеса и землю и то, что между ними, не напрасно, и сотворили мы их не иначе, как премудро».

و اما اندرين باب سخن بسيارست لكن ما آنچه ناگزير بود اندرين باب‌گفتيم اميدست كه فايده حاصل آيد،و السلام١                                                                                                                      

Но говорить об этом надо много, и было помянуто только то, что необходимо. (Надежда на то,что будет польза и дело с концом!)

 

چنانكه بتازى گفته‌اند:«ليس الخبر كالمعاينة»و بپارسى گفته‌اند

شعر: جهان ديدگان را و ناديدگان‌٩نكردند يكسان پسنديدگان‌

(Как  сказано на арабском : Видавших мир с невидавшими

Не равняли заслуживающие уважения мужи.

 

.و آن فرزند كه مادام خرد رهنمون‌او(٢٠ ر)بود از حق و مهر مادر و پدر خالى نباشد،و خداىتعالی                               :«أَطِيعُوا اَللّٰهَ وَ أَطِيعُوا اَلرَّسُولَ وَ أُولِي‌٨اَلْأَمْرِ مِنْكُمْ‌9»   همى‌گويد در محكم‌تنزيل خود

Тот сын, которым постоянно руководит разум, никогда не будет пренебрегать правами отца и матери и любовью к ним. И Господь наш,  да прославится Он, говорит в преславном слове своем: «Повинуйтесь Аллаху и повинуйтесь Посланнику и Повелителю Вашему».

و يك روايت چنين خوانده‌ام كه:اولو الأمر پدر و مادرند                                      

И в одном предании я читал так, что повелитель – это отец и мать.

 

اى پسر كه رنج مادر و پدر خوار ندارى كه آفريدگار بحق مادر و پدر بسيارهمى‌گيرد و خداى تعالى                                             [فَلاٰ تَقُلْ لَهُمٰا أُفٍّ وَ لاٰ تَنْهَرْهُمٰا وَ قُلْ لَهُمٰا قَوْلاًكَرِيماً]٢. همی گوید:  

О сын, не терзай сердца родителей, не презирай их сердечные муки, ибо

Творец за сердечные муки их сильно наказывает и [в преславном Коране] говорит: «И не говори им тьфу и не отталкивай их, а говори им почтительное слово».

آنگه اين سخن ضعيف آمدى كه گفت:«أنا سيد ولدآدم و لا فخر»                                                                                                                                                         Тогда слабым оказалось бы то слово, которое он, да благословит Аллах его и род его, сказал: «Я Господин сынов Адама и нет в том гордыни».

٢وتوازبهرروزى رنج بسيار بر خويشتن منه كه بكوشش روزى‌افزون نشود چه گفته‌اند مثل:(بالجدّ لابالکد)

Ты не терзайся особенно из-за удела, он от стараний не умножится. Ведь сказано: живи усердием, а не усилиями.                                                                                                                                                                                                                   چه گفته‌اند مثل:الأدب صورة العقل‌                                      

Ведь сказали: образование – лицо разума.                                                                                                           حكمت:[الشرف بالعقل‌و الادب لا بالأصل و النسب‌                                                                  

Как сказали: почет за ум да за образованность, не за род да происхождение.

 

.و تا نخواهند كس را نصيحت مگوى و پند مده خاصه كسى را كه پندنشنود كه او خود اوفتد؛و بر سر ملا                       هيچ كس را پند مده كه گفته‌اند حكمت (النصح عند الملا تقریع)                                                                                                                                                                                             Когда тебя не спрашивают, не говори. Пока не спросят, никому совета не давай и не увещевай, в особенности таких людей, которые все равно увещанию   не поддадутся, такой и сам свалится.

 При посторонних никому ничего не советуй, ибо сказано: совет при

посторонних — попрек.

                                                  و پيران قبيلهء خويش را حرمت‌دار كه رسول گفته است عليه السلام       

 (الشيخ فى قبيلته‌۵كالنبىّ فى امته )                                                                                     

И старцев своего рода уважай. Ведь Пророк, да благословит его Аллах

и да приветствует, сказал: «Старец в роду своем — как пророк в общине

своей».                                                                                                                                                                                                                                                              اگر چه گفته‌اند:«الحياء من الايمان» بسيارجاى بود كه حيا بر مرد١٣وبال بود           

         Но хоть в хадисе и сказано насчет стыдливости, что «стыдливость [принадлежит] к вере», все же зачастую стыд приносит людям вред.

 

Xülasə

Məqalə əmir Ünsürülməali Keykavus ibn İskəndər ibn Qabus ibn Vəşmgir ibn Ziyar tərəfindən XI əsrdə yazılan Qabusnamə əsərinə həsr edilir. Məqalədə əsərdə işlənmiş ərəb sözləri ve ifadələri araşdırılır.

 

Summary

This article covers Qabus-nameh which is written by Onsor-al-Ma’ali Keikavus ebn-e Eskandar ebn-e Qabus ebn-e Vushmagir ebn-e Ziyar in XI century.  This article considers  arabic words and expressions.

 

Литература:

1.                  Бертельс Е.Э. Кабус-намэ. Издательство восточной литературы, Москва, 1958, с. 294.
2.                  Иванов М.С. История Ирана. МГУ, 1977, с. 488
3.                  Кляшторина В. Кабус-Наме — книга хороших советов. Наука и религия, 2000, № 1.
4.                  Крымский А.Е. История Персии, ее литературы и дервишеской теософии. Институт восточных языков.  Москва, 1915, т. I  № 4, с. (277-568)
5.                  Юсофи Голам-Хосейн. Избранное из Кабус-наме. Издательство Амир Кабир, Тегеран, 1385/2007,  с. 443.
6.                  Юсофи Голам-Хосейн. Кабус-наме. Наука и культура. Тегеран, 1378/2000, с. 609.
7.                  http://www.vedu.ru/BigEncDic/25015
8.                  http://www.noormags.org/view/Magazine/ViewPages.aspx?ArticleId=235915

 


Эфендиева Фатима Ибрагим к.

ВИДЫ ВРЕМЕННОЙ СООТНЕСЕННОСТИ СЛОЖНЫХ ПРЕДЛОЖЕНИЙ

С ПРИДАТОЧНЫМИ ВРЕМЕНИ

Сложные предложения с придаточными времени обладают большими возможностями для выражения временного соотношения между действиями главного и придаточного предложений. Между ними могут устанавливаться следующие виды временной соотнесенности: одновременность и последовательность действий. В персидском языке временная соотнесенность опирается главным образом на смысловую сторону предложений и значение подчинительных союзов. Соотнесенность временных форм глаголов-сказуемых главного и придаточного предложений имеет большого значения, и она должна учитываться.

  1. 1.         Одновременность действий

Одновременность подразумевает полное или частичное совпадение действий во времени. Для ее выражения употребляются союзы وقتی که  /vaqt-i ke/, موقعی که/mouqe-i ke/, هنگامیکه  /henqam-i ke/, زمانیکه  /zəman-i ke/, در حالیکه  /dər hal-i ke/, در ضمن آنکه (اینکه)  /dər zemn-e an-ke (in ke)/, в то время, как, в то время, когда, تا /ta/ пока, هر وقت که/hər vəğt-i ke/ всякий раз, когда и др.

Одновременность действий наблюдается в любом естественном и грамматическом времени – настоящем, будущем и прошедшем:

وقتیکه شیرین را به شهر آوردند، یازده سال بیشتر نداشت . (١٠ ، ص. ١٢٤)                             

/Vəğt-i ke Şirin ra be şəhr avərdənd, yazdəh sal biştər nədaşt/

Когда Ширин привезли в город, ей было не более одиннадцати лет

من تا مدّتی که در اروپا هستم یک زندگی شاهنامه برای شما ترتیب می دهم . (١٠ ، ص. ١١٣)       

      /Mən ta moddət-i ke dər Orupa həstəm, yek zendegi-ye şahane bəraye şoma tərtib midəhəm/

До тех пор пока я буду в Европе, устрою для вас шахскую жизнь

При частичном совпадении действий придаточного и главного предложений в главных предложениях действие начинается раньше, чем в придаточных, и его длительность ограничивается окончанием действия придаточных предложений. Такие придаточные времени вводятся союзами    تا وقتیکه/ta vəğt-i ke/, تا آنکه (اینکه)  /ta anke (inke)/ до тех пор пока, пока, تا /ta/ пока и другими (часто такими, в состав которых входит предлог تا /ta/ до) :

سالها گذشت و یکدیگر را ندیده، بودیم تا آنکه یک روز در روزنامه ای صورت زنی به چشم خورد و به نظرم آشنا آمد  . (١٠ ، ص. ١٢٥)                                                                               

/Salha qozəşt və yekdigər-ra nədide budim ta anke yek ruz dər ruzname-i surət-e zən-i be çeşm-əm xord və nəzər-əm aşna aməd/

Прошло много лет и мы друг друга не видели, пока однажды в какой-то газете мне попалось лицо какой-то женщины, и оно мне показалось знакомым

Выражение одновременности действий, состояний в главном и придаточном предложениях может поддерживаться употреблением глаголов-сказуемых в форме прошедшего длительного времени:

تا از کسی خوشش نمی آمد، تا برای کسی احترام قائل نبود به دیدنش نمی رفت.  (١٠ ، ص. ١٠٠)   

/Ta əz kəsi xoş-əş nemiaməd, ta bəra-ye kəs-i ehteram qael nəbud, be didən-əş nemirəft/

До тех пор пока ему кто-нибудь не нравился, пока он не относился с уважением к кому-нибудь, он не ходил к нему с визитом

تا وقتیکه من برای استاد علی السویه بودم، تا آنوقت با او بازی می کردم . (١٠ ، ص. ١٣١)          

/Ta vəğt-i ke bərq-ye ostad əliəssaviye budəm, ta an vəğt ba u bazi mikərdəm/

До тех пор пока я была безразличной художнику, я заигрывала с ним

Полное совпадение действий во времени всегда наблюдается в сложноподчиненных предложениях в тех случаях, когда придаточное вводится сложным союзом, в состав которого входит определительное местоимение هر  /hər/ . Тогда в главных и придаточных предложениях выражаются повторяющиеся, совпадающие во времени действия:

هر وقت که گوشی تلفن را زمین می گذشت مثل این بود که مته به جگر من می گذاشت.           

(١٠ ، ص. ١٣

/hər vəğt ke quşi-ye telefon-ra zəmin miqozəşt, mesl-e in bud-ke mətte be cegər-e mən miqozəşt/

Всякий раз, когда он клал телефонную трубку на пол, я чувствовала, что мне как будто в печень вставляют сверло

از آن به بعد این گل را می بینم به یاد آن باغ می افتم . (١٠ ، ص. ١١٨)                                    

/əz an be bə’d in qol-ra mibinəm, be yad-e an həqq mioftəm/

С тех пор всякий раз, когда я вижу этот цветок, я вспоминаю тот сад

  1. 2.     Последовательность действий (отношения разновременности)

Среди сложных предложений с отношениями разновременности наибольшее распространение имеют сложноподчиненные предложения, в которых действие главного следует за действием придаточного времени. В таких сложноподчиненных предложениях придаточное вводится союзами وقتی که  /vaqt-i ke/, موقعی که/mouqe-i ke/, هنگامیکه  /henqam-i ke/, بعد از آنکه (اینکه)  /bəd əz anke (inke) /, پس از آنکه (اینکه)  /pəs əz anke (inke) /, همینکه  /həminke/, از زمانیکه/əz zəmani ke/,  از وقتیکه/əz vəğti ke/,به محض آنکه (اینکه)  /be məhz-e inke (anke)/ и др.

وقتی به خود آمدم و مادرم و طبیب خانواده را بالای سرم دیدم دانستم که بیمارم . (١٠ ، ص. ١٢٠)  

/vəqti ke be xod amədəm və madər-əm və təbib-e xanevade ra bala-ye sərəm didəm, danestəm ke bimar-əm /

Когда я пришел в себя и увидел над собой мать и семейного врача, понял, что я болен

امّا وقتیکه کتاب را به دست گرفت و خواندن را آغاز کرد، از نخستین لحظه دچار اشکال می شود

(١٠ ، ص. ١٠١)

     /əmma vəğt-i ke ketab-ra be dəst gereft və xandən ra ağaz kərd, əz noxostin ləhze doçar-e əşkal mişəvəd /

Однако, когда он берет в руки книгу и приступает к ее чтению, он с первого же момента сталкивается с трудностями

В последнем примере отношения разновременности поддерживаются также постановкой глаголов-сказуемых в разных формах.

В тех случаях, когда высказывание относится к будущему и в нем имеется оттенок предположительности, глагол-сказуемое придаточного предложения ставится в форме одного из времен сослагательного  наклонения (чаше всего аориста), а глагол-сказуемое главного предложения – в настоящее-будущем или будущем категорическом времени.

Такие сложноподчиненные предложения по своему значению и употребляемым в них глагольным формам приближаются к сложным предложениям с условными придаточными. Поэтому вместо аориста в придаточных времени, как и соответствующих условных придаточных, часто употребляют простое прошедшее время. Например:

زحمت مادرم را که مجبور به کار کردن شده وقتی تحصلیم تمام شد جبران خواهم کرد.              

 (١٠ ، ص. ٣٠)

/zəhmət-e madər-əm-ra-ke məcbur be kar kərdən şode, vəğt-i təhsil-əm təmam şod cobran xahəm kərd/

Когда я закончу учение, я полностью возмещу все труды моей матери, которая была вынуждена работать из-за меня

Наиболее отчетливо следование действия главного предложения за действием придаточного проявляется при наличии сложных союзов بعد از آنکه (اینکه)  /bəd əz anke (inke) /, پس از آنکه (اینکه)  /pəs əz anke (inke) / - после того как. Придаточные времени с этими союзами обычно располагаются перед главными предложениями. Например:

پس از آنکه نیم ساعتی بازی کردیم گفتم من امروز خسته ام . (١٠ ، ص. ٣٦)                          

/Pəs əz an-ke nim saət-i bazi kərdim qoftəm mən emruz xəste-əm/

После того как мы поиграли полчаса я сказал что сегодня устал

Сложноподчиненные предложения с союзами همینکه  /həminke/, همینکه  /həminke/, به محض آنکه (اینکه)  /be məhz-e inke (anke)/, به مجرد آنکه (اینکه)  /be mocərrəd-e inke (anke)/ - как только, едва только, лишь только - всегда имеют главные предложения, действия которых следуют за действиями придаточных времени. При этом названные союзы указывают на быстрое наступление действия главного предложения вслед за действием придаточного. Как правило, придаточные, вводимые этими союзами, находятся в начале сложноподчиненного предложения. Например:

همینکه استاد قلم مویش را به رنگ آغشته کرد و می خواست روی پرده بکشد، نگاهش به صورت وزیر افتاد. (١٠ ، ص. ٤٣)                                                                                           

/həmin-ke ostad qələmmu-yəş-ra be rəng ağeşte kərd və mixast ru-ye pərde bekeşəd, neqahəş be surət-e vəzir oftad/

Как только художник обмакнул кисточку в краску и хотел провести ею по полотну, его взгляд упал на лицо министра

مادرم به محض اینکه سروصداها راه افتاد از ایران فرار کرد . (١٠ ، ص. ٢٥)                          

/madər-əm be məhz-e in-ke sərosedaha rah oftad əz iran fərar kərd/

Едва только началась смута, моя мать бежала из Ирана

Для выражения предшествования действия придаточного предложения действию главного употребляются также союзы که  /ke/ когда, تا  /ta/ пока, تا وقتیکه/ta vəğti ke/, تا آنکه (اینکه)  /ta anke (inke)/ до тех пор пока и др. Например:

حسنی که این خبر را شنید اوقاتش تلخ شد .  (١٠ ، ص. ١٣۷)                                                

/Həsəni-ke in xəbər-ra şenid ouqat-əş təlx şod/

Когда Хасани услышал это известие, он огорчился

من جرئت نکردم تا وقتیکه او کارش تمام نشده بود از جایم بلند بشوم .  (١٠ ، ص. ١١٨)             

/mən cor’ət nəkərdəm ta vəğt-i ke u kar-əş təmam nəşode bud əz ca-yəm bolənd beşəvəm/

Я осмелился подняться со своего места, пока он не закончил свою работу

В сложноподчиненных предложениях, в которых действие главного предшествует во временном плане действию придаточного времени, употребляются сложные союзы پیش از آنکه (اینکه)  /piş əz anke (inke)/, قبل از آنکه (اینکه)  /qəbl əz anke (inke)/ прежде чем. Например:

قبل از آ«که مهر مرا به دل بگیرد اصلاً مزۀ عشق و مهربانی را نچشیده بود . (١٠ ، ص.٩١٢)     

/qəbl əz an-ke mehr-e ma-ra be del befirəd, əslən moze-ye eşq-o mehrebani-ra nəçeşide bud/

Прежде чем испытать мою любовь, он вообще не знал, что такое любовь

پیش از آنکه مهربانو بتواند بر اضطرابی که به او دست داده بود غلبه کند من پیشدستی کردم و گفتم... (١٠ ، ص. ١٣٢)                                                                                                          

/piş əz an-ke mehrbanu betəvanəd bər ezterab-i ke be u dəst dade bud qələbe konəd mən pişdəsti kərdəm və qoftəm/

Прежде чем Мехрбану смогла перебороть в себе волнение, которое ее охватило, я, опередив ее, сказала…

 Литература

  1. 1.           Аникина М. Н. Синтаксис сложноподчиненного предложения. Москва, 2004
  2. 2.           Лекант П. А. Современный русский язык. Москва, 2001
  3. 3.           Метс Н. А. Практическая грамматика русского языка. Москва, 1985
  4. 4.           Мошкало М. В. Персидский язык .Языки мира: Иранские языки.Ч. 1: Юго-западные иранские языки. Москва, 1997
  5. 5.           Пейсиков Л.С. Вопросы синтаксиса персидского языка. Москва, Восточная литература, 1959
  6. 6.           Рубинчик Ю. А. Грамматика современного персидского литературного языка. Москва,  2001
  7. 7.           Рубинчик Ю.А. Грамматический очерк персидского языка. Тегеран, 2003
  8. 8.           احمدی گیوی حسن ، انوری حسن. دستور زبان فارسی. تهران، ١٩٩٤
  9. 9.           ختیب رحبر خلیل. حروف ازافه و ربط. تهران ، ١٩٨٨
    1. 10.                      قرائت فارسی و تاریخ ادبیات. تهران ، ١٣٣٢

 

Xülasə

Zaman budaq cümlələrində müvəqqəti əlaqəqənin növləri

Zaman budaq cümləli mürəkkəb cümlələr əsas və budaq cümlələr arasında müvəqqəti zaman əlaqəsini ifadə etmək baxımından geniş imkanlara malikdir. Əsas və budaq cümlədəki mövcud olan feli xəbərlərin zaman əlaqəsi önəmli əhəmiyyət daşıyır.  Bu səbəbdən də feli xəbərlər eyni zamanda baş verən hərəkət və hərəkətin ardıcıllığı (müxtəlif zaman çərçivəsində baş verən hərəkət) baxımından iki istiqamətdə təhlil olunmalıdır.

Açar sözlər: mürəkkəb cümlələr-zaman budaq cümlələri-budaq cümlələr arasındakı müvəqqəti əlaqə-budaq cümlələr arasındakı zaman əlaqəsi- eyni zamanda baş verən hərəkət- müxtəlif zaman çərçivəsində baş verən hərəkət- hərəkətin ardıcıllığı

 

Summary

Types of temporal correlation of complex sentences
with adventitious time

Complex sentences with clauses time had greater expression of temporary correlation between the actions of the main and accessory proposals. Correlation of tense forms of verbs main and accessory proposals is not of great importance, although it must be taken into account. This includes simultaneous action and sequence of actions (relations difference).

Key words: complex sentences- complex sentences with clauses of time- temporary correlation between clauses- correlation between the clauses of time- simultaneous action- the difference in action -sequence of action

 


Allahverdiyeva Aytən Fərman qızı

NASİR XOSROVUN “SƏFƏRNAMƏ”SİNDƏ ARXAİK SÖZLƏR

    Müəyyən tarixi,iqtisadi səbəblərlə əlaqədar olaraq fəal işləkdən düşmüş,dilin işlənmə sahəsindən çıxmış və ya çıxmaq üzrə olan sözlər müasir dil baxımından işləkliyini itirmiş sözlər adlanır.Bu sözlərin məzmunca yeniləşən,formaca köhnələn və ya məzmunca köhnələn,formaca qalan qisminə arxaizmlər deyilir.Başqa sözlə desək,arxaizmlər ya müasir dildə heç işlənməyən,işlənsə də tamamilə yeni məna kəsb edən sözlərdir.Təqdim etdiyimiz məqalədə “Səfənamə”də işlənən isim qruplu arxaik sözlər araşdırılmışdır.

    Məlumdur ki, “Səfərnamə” XI əsrə aid nəsr əsəridir və əsərin dili öz dövrü üçün arxaik sayıla bilməz. Zaman,məkan və ictimai-siyasi quruluşu nəzərə alaraq  XXI əsr prizmasından yanaşsaq həmin sözləri arxaizm saymaq olar.”Səfərnamə” əsərindəki isim əsaslı arxaizmlər bir neçə məna qruplarına bölünür.

    1.”Tikinti,məkan” mənalı arxaizmlər.

اکنون ایشانرا قصری عظیم است که دارالملک ایشانست.  (6,123)

  İndi onların böyük bir qəsri vardır ki,ora onların paytaxtıdır.(1,110)    دار –müstəqil söz kimi “ev,yaşayış yeri,şəhər,ölkə” mənalarını bildirir.(4,1c.,599) Bu söz eyni zamanda müəyyənlik bildirən - ال [əl] artikli ilə formalaşan ərəb söz birləşmələri-mürəkkəb sözlərin birinci komponenti kimi də çıxış edir və “tikili, bina”mənalı sözlər əmələ gətirir.Maraqlı burasıdır ki, دار sözünün iştirakı ilə düzələn yeni sözlərin əksəriyyəti arxaikləşmişdir.(4,1c.,600)

از آنجا بشهری رسیدیم که آنرا قوص میگفتند ...شارستانی کهنه و از سنگ باروی ساخته.  (6,90)    Oradan da bir şəhərə gəldik ki,ona Qus deyirdilər.Qədim bir şəhərdir və şəhərə daşdan qala divarı çəkilmişdir.(1,87) Bu cümlədəشارستان  sözü “böyük şəhər;qala”kimi tərcümə olunur.(4,2c.,85).  “Səfərnamə”də  “kənd” sözü mənasında دیه  və روستا  sözləri ilə yanaşıروستاق    (رستاق) vəسواد  sözləri də işlənir.

در سواد آنجا و روستاهاش هر کس چندان نان پزد که چهار ماه کفاف وی باشد.   (6,56)

  Kəndlərdə,obalarda hər bir ailə o qədər çörək bişirib ehtiyat saxlayır ki,o dörd aya kifayət etsin.(1,62)

سواد    sözünün “şəhər ətrafı,şəhər kənarı,qəsəbə”kimi mənaları var.(4,2c.,64)

Dehxodanın “Lüğətnamə”sində bu sözگرداگرد شهر   ,حوالی شهر و نواحی   ,دهات شهر  

kimi izah olunur.(8,8c.,12184)دوازدهم محرّم سنه ثمان و ثلثین و اربعایه از قزوین برفتم براه بیل و قبان که روستاق قزوینست.  (6,6)

  438-ci ilin məhərrəm ayının 12-də Qəzvinin ətraf kəndlərindən olan Bil və Quban yolu ilə şəhərdən çıxdım.(1,20)

روستاق  sözü( (رستاقvariantı da var(6,53))روستا  sözünün ərəbləşmiş formasıdır. Hal-hazırda İran ərazisində- Loristandaرستاق   sözü” bir neçə kəndin birləşməsi”ni bildirənبلوک  sözü mənasında işlənir.(8,7c.,10590)Demək, bu söz zaman keçdikcə öz  mənasını  genişləndirmişdir.از قیّم آن(کاروانسرا) پرسیدم که اجرهء این تیم چنداست؟   (6,78)

   Mən oranın (karvansaranın) gözətçisindən soruşdum ki,bu karvansaranın  gəliri nə qədərdir? (1,78)

تیم   sözünün mənası arxaik söz kimi “karvansara”deməkdir.(4,1c.,416) Maraqlısı odur ki, mövzu ilə bağlı eyni abzasda bu sözün  bir neçə qarşılığı işlənir:کاروانسرای

تیم    , خان   (6,78) Digər cümlədəتیم   sözü ه [e] şəkilçisini qəbul edərəkتیمه   formasında işlənir.

تیمه چهار و پنج طبقه و شش نیز هم هست.  (6,17)

Karvansaraların binaları dörd və beş mərtəbəlidir,altı mərtəbəlisi də var.(1,29) Qeyd etmək lazımdır ki, تیمه   sözündəki ه[e ] şəkilçisi sözlərə qoşularaq onların fonetik variantını əmələ gətirir.(3, 181)

گفتند که در این شهر بزرگتر از این و بمقدار این دویست خان باشد.  (6,78)

    Mənə dedilər ki,şəhərdə bundan iri karvansara yoxdur,bunun kimi isə 200-ə  qədər karvansara var.(1,78)

    خان sözünün “ev,karvansara,dükan,yuva” kimi mənaları vardır ki,(4,1c.,534;  7,328) konteksə uyğun gələni məhz “karvansaradır”.Gömrükxana” mənasında işlənənباجگاه   sözüباج   sözü ilə “yer, məkan” bildirən گاه  şəkilçisinin birləşməsindən yaranan düzəltmə isimdir və bu söz “Səfərnamə”də bir neçə yerdə işlənir.(6,14;93)

آن شهر باجگاه است میان بلاد شام و روم و دیاربکر و مصر و عراق.   (6,14)

  Bu şəhər (Hələb şəh.nəz.tut.) Şamdan,Rumdan,Diyarbəkrdən,Misirdən və İraqdan

gəlib-gedən mallardan bac,vergi toplama yeridir.(1,27)   “Səfərnamə” əsərində “ziyarətgah” mənasındaمشهد   sözü işlənir.Ərəbcəشهد  [şəhidə]-“olmaq,iştirak  etmək,şahid olmaq”(5,418) kökündən olan bu sözمفعل   [məfəl] modelində hərfi mənası”şəhid olan yer” anlamına gələn ismi-məkandır. Dehxodanın “Lüğətnamə”sində   مشهد sözü قبرستان شهیدان , مقبره , تربت , روضه   شهادتگاه  kimi izah olunur.(8,12c.,18528)

در بصره بنام امیرالمومنین علی بن ابی طالب صلوات الله علیه سیزده مشهد است.   (6,130)

 Bəsrədə  əmirəlmöminin  Əli ibn Əbu Talibin -ona Allahın rəhmi gəlsin –adına on üç ziyarətgah vardır.(1,116)

  Növbəti cümlədə də    مشهد sözü “müqəddəs yer” mənasında işlənmişdir.

در آنجا خانه ها ساخته بر مثال رباطها امّا کسی در آنجا مقام نمیکند و آنرا مشهد خوانند.  (6,18)

  Orada (Tarablus şəh.) monastır kimi evlər tikilibsə də,onlarda heç kəs yaşamır və onları “ məşhəd” (müqəddəs məkan,ziyarətgah) adlandırırlar.(1,30)

       2.Gündəlik məişətlə bağlı arxaizmlər.

 “Səfərnamə”də  “maaş,aylıq ödəmə” mənasındaمشاهره   (6,67;81;112),مرسوم  (6,30) və   ارزاق (6,67) sözləri işlənir.

گروهی از عرب که ایشانرا  بنی شیبه گویند  خدمت خانه (کعبه) را کنند و از سلطان مصر ایشانرا 

مشاهره و خلعت بودی.                 (6,112)

    Bəni-Şeybə adlanan bir ərəb qəbiləsinin adamları Kəbənin bütün xidmətlərini icra edirlər və bu xidmətin əvəzində Misir sultanından aylıq maaş və xələt alırlar. (1,102).  Ərəb dilində “ay” mənasını verən شهر  sözü (5,419) III babınمفاعله  [mofaele]  ismi-məsdər modelində işlənmiş və “aylıq maaş,məvacib” mənalıمشاهره  sözünü əmələ gətirmişdir. (4,2c.,513)

 مرسوم   sözünün də arxaizm kimi “məvacib,maaş” mənaları var.(4,2c.,494) ارزاق  sözü “azuqə,ərzaq,ehtiyat” mənalarında işlənir.Lakin konteksə əsasən deyə bilərik ki, həmin sözün “maaş” mənası da var.Çünki burada söhbət Misirdə müxtəlif peşə sahiblərinə verilən əmək haqqından gedir.

هیچ بزرگزاده را کم از پانصد دینار ارزاق نبود.  (6,68)

Zadəgan övladlarının heç biri beş yüz dinardan az maaş almırdı.(1,70)

   “Səfərnamə” əsərində “ərzaq” mənasındaزاد   (6,6;82) sözü işlənir.

 و برادرم و غلامکی هندو که با ما بود زادی اندک داشتیم.   من(6,6)

  Mənim, qardaşımın və bizi muşayiət edən xidmətçimiz gənc hindlinin yol azuqəsi azalmışdı.(1,20)

  زاد sözünün mənaları arasında arxaizm kimi “ehtiyat,azuqə,ərzaq,sursat”sözləri                                                      də var.(4,1c.,751)

باردان   sözü əsərdə “qab” mənasında işlənir.

در بازار آنجا از بقّال و عطّار و پیله ور هر چه فروشند  باردان آن از خود بدهند اگر زجاج باشد و اگر 

سفال واگر کاغذ.                                                                                     (6,76)

  Oranın bazarlarında bütün baqqallar,əttarlar və xırdavatçılar hər nə satsalar onu ya şüşə,ya saxsı qablara qoyur,ya da kağıza bükürlər.(1,77)

  Göstərilən nümunədəki باردان  sözü “yol çantası,böyük torba,şərab daşımaq üçün dağarcıq” mənalarında işlənir.(4,1c.,164) Ümumiyyətlə isəباردان   sözünün qarşılığı kimi müasir dildəki ظرف sözü göstərilir.(7,309) Eyni cümlədə rast gəldiyimiz زجاج  sözü arxaizm kimi “büllur,şüşə,büllur və ya şüşə qab” kimi tərcümə olunur. (4,1c., 756)

    Parça və geyim növü.

آنجا قصب رنگین بافند.   (6,51)-Orada(Tinnis şəh.) qəsəb adlanan rəngli parça toxuyurlar.(1,58)

قصب   arxaik söz kimi “nazik kətan və ya ipək parça”anlamına gəlir.(8,11c,15524)

    Digər bir bahalı parça növünün də adı çəkilir.Bu parça növü isəبوقلمون   adlanır.

بدین شهر تنیس بوقلمون بافند که در همه عالم جای دیگر نباشد.   (6,52)

  Tinnis şəhərində buqələmun adlı bir parça toxuyurlar ki,dünyada onun tayı-bərabəri yoxdur.(1,58)

  Həqiqətən də bu parçalar o qədər qiymətli imiş ki,əsasən əmmamə və digər geyim növlərində istifadəsindən(8, 3c,4412) əlavə onlardan sultan və yaxın adamlarının dəvə və atlarının yəhəri altına qoymaq üçün də istifadə olunurmuş.

شنیدم که کسی آنجا دستار سلطان مصر بافته بود.   (6,52)

Eşitdim ki,birisi orada Misir sultanı üçün əmmamə toxuyub.(1,58)

ار [ar] şəkilçisi feil əsasına qoşularaq isim düzəldir.Bu şəkilçi nadir hallarda ismə əlavə olunaraq isim əmələ gətirə bilir.Təsadüfi deyil ki,hələlik yalnız bir düzəltmə isim دستار- (دست + ار ) sözü mövcuddur ki,mənası da arxaizm kimi “çalma, əmmamə, baş yaylığı”kimi izah olunur .(2,73)

“Səfərnamə”də “məktub,arayış” mənasında  رقعه [roqe]-(6,129;136) vəخطّ  [xətt] (6,96;128) sözləri işlənmişdir.

رقعه ای نوشتم بدو و احوال خود اعلام نمودم.   (6,136)-Ona məktub yazdım və vəziyyətimi  ona bildirdim.(1,121)

رقعه   sözünün “kağız,məktub”mənaları var.(4,1c.,728) Konteksə görə isə “məktub” mənasına daha çox uyğundur.

  Əsərdəخطّ  sözü çoxmənalı söz kimi “xətt”(6,138), “arayış,qəbz”(6,128) və “məktub,göndəriş”(6,95;96) mənalarında işlənir.Bu söz aşağıdakı cümlədə  رقعه sözünün sinonimi kimi “məktub”məfhumunu bildirir.

من از آن مرد صد من آرد بستدم و خطّی بدان مقدار بوی دادم.   (6,96)

Mən o kişidən 100 mən un aldım və ona həmin məbləğ qeyd olunan bir məktub verdim.(1,91)

  Toplanmış materiallara əsasən nəticə olaraq deyə bilərik ki,haqqında danışılan sözlərdənدارالملک ,  شارستان ,  روستاق  , سواد ,  تیم  , خان ,  باجگاه ,  مشاهره ,  باردان ,  زجاج    

قصب  sözləri tam arxaikləşmiş,müasir fars dilinin leksikasında onlardan istifadə olun­mur. Bu gün مشهد-“şəhadət məkanı,yeri”(9,726), مرسوم-“rəsmləşmiş, geniş yayıl­mış”(9,716), ارزاق-“ərzaq,yeməyə yararlı”(9,53), زاد-“yol azuqəsi”(9,424), بوقلمون –“bəzək bitkisi və quş”(9,155) mənalarında işlənməkdədir.ستار  د vəقعه   رsözləri isə az da olsa öz əvvəlki mənalarını saxlamışlar.

  Ədəbiyyat siyahısı

1.Nasir Xosrov.”Səfərnamə”(fars dilindən şərhli tərcümə fil.elm.dok.Tahir Məhərrəmovundur) “Elm”nəşriyyatı,Bakı:1997,180 səh.

2.Джахангиров Т.И. Словообразующие синоморфемы в персидском языке.

«Нурлан»,Баку:2009,143 стр.

3.Пейсиков Л.С. Очерки по словообразованию персидского языка.Издатель-

ство Московского Университета,1973,200 стр.

4.Персидско-русский словарь.Под ред.Ю.А.Рубинчика.»Русский язык»,

Москва:1985,том I-800 стр.,том II-864стр.

5.Баранов Х.К. Арабско-русский словарь.»Русский язык»,Москва:1989, 927 стр.

6.1372 سفرنامه ناصر خسرو قبادیانیی به تصحیح و تعلیقات م:غنی زاده انتشارات منوچهری   

7.1375 سفرنامه ناصر خسرو به تصحیح دکتر محمّد دبیرسیاقی تهران انتشارات زوّار

8.1993-1994دهخدا علی اکبر لغتنامه تهران دانشگاه تهران   

9.فرهنگ فارسی امروز غلامحسین صدری افشار نسرین حکمی نسترن حکمی تهران موسسه نشر کلمه

1377

Açar sözlər: Nasir Xosrov,”Səfərnamə”,leksika,arxaik sözlər.

Ключевые слова: Насир Хосров,»Сафарнаме»,лексика,архаизмы.

Key words: Naser Khosrov,”Safarnameh”,lexicon,archaisms.

Резюме

   В статье исследуются архаизмы в произведении Насира Хосрова «Сафар-наме».

Summary

İn the article are dealing archaisms in “Safarnameh” by Naser Khosrov.

 

Rəyçi: İran filologiyası kafedrasının müəllimi,dos.L.H.Mahmudova.

Ramil Əkbər oğlu Bayramov

AZƏRBAYCAN DİLİNDƏ MORFOLOJİ YOLLA YARANAN PSİXOLOGİYA TERMİNLƏRİ

Morfoloji yolla söz yaradıcılığı iltisaqi dillər qrupuna daxil olan dillərin qram­ma­tikalarında özünəməxsus xüsusiyyət kimi diqqət çəkir. Bu tipli dillərdə sözün kökü var və bu kök müstəqil leksik mənaya malikdir. Morfoloji yolla söz yaradıcılığı de­dikdə isə həmin müstəqil mənaya malik olan kök-sözə sözdüzəldici şəkilçi morfemi əlavə olunur və köklə müəyyən əlaqəsi olan tamamilə yeni leksik mənalı yeni bir söz yaranmış olur. Bu, iltisaqilik xarakteri daşıyan dillərdə söz yaradıcılığının əsas və ən geniş yayılmış forması hesab olunur.

Türk dilləri ailəsinə mənsub olan Azərbaycan dili də iltisaqilik prinsipinə tabe olduğu üçün onun leksik sisteminə mənsub olan sözlərin xeylisi məhz morfoloji yolla yaranan sözlərdir. Prof. S.Cəfərovun dili ilə desək, “Müasir dilimizdə morfoloji yolla yeni sözlərin əmələgəlmə prosesi çox məhsuldardır” (1, 137). Bu yolla yaranan sözlər dilin lüğət tərkibində özünəməxsus yer tutur və belə sözlərin yaranması zamanı söz kökü şəkilçi qəbul etdikdə həmin sözlər nominativlik qazanaraq anlayışın adını bildirir.  Həm də belə sözlərin üstünlüyü ondan ibarətdir ki, bir kök-sözə bir neçə leksik - sözdüzəldici şəkilçi artırıla bilir və hər bir şəkilçi əlavə olunduqca yeni mənalı söz yaranmış olur. Yəni morfoloji yolla terminlərin yaradılması kökə, əsasa müxtəlif şəkilçilər artırılması prosesidir. Məsələn, süründürməçilik  sözünə nəzər salsaq, görəcəyik ki, sözün kökü “sür”mək feilidir. Həmin kök-sözə 4 şəkilçisini artıranda yeni mənalı bir feil yaranır – “sürü”mək. “Sürü”mək sözünə -n şəkilçisi əlavə olunaraq yenə yeni mənalı feil əmələ gəlir – “sürün”mək. “Sürün”mək sözünə -dür4şəkilçisi artırmaqla yeni bir feil düzəlir – “süründür”mək. Bura qədər qeyd etdiyimiz şəkilçilər feil köklərinə artırılaraq yeni mənalı feil yaratmışlar. Yenidən həmin sözə -mə2 şəkilçisi artırılaraq feildən başqa bir nitq hissəsi olan isim əmələ gəlir – “süründürmə”. Bu sözə isə -çi4-lik4 şəkilçilərini də artırmaq olur və yeni mənalı isimlər yaranmış olur - “süründürməçi” və “süründürməçilik”. Nümunədə verilən hər bir söz dilin lüğət tərkibində ayrıca semantik yükə malikdir. Həm də belə sözlər bir-birləri ilə müəyyən qədər məna bağlılığına məxsusdurlar. Bu isə morfoloji üsulla söz yaradıcılığı prosesində vacib məsələdir.

               Bu izahatdan göründü ki, morfoloji yolla söz yaradıcılığı prosesində sözün kökü əsas rol oynasa da, bu işdə şəkilçilərin (sözdüzəldici şəkilçilərin) çox böyük ro­lu vardır. Tədqiqatçıların gəldiyi qənaətə əsasən demək olar ki, şəkilçilər dildə bir söz­dən başqa sözyaratma intensivliyinə görə bir-birindən fərqlənir. Bu baxımdan bir sıra dilçi alimlər şəkilçiləri müəyyən qruplara ayırırlar. Prof. Səlim Cəfərov morfoloji yolla söz yaradıcılığı prosesindən danışarkən şəkilçilər haqqında belə yazır: “Morfoloji yolla söz yaradıcılığı prosesində iştirak edən şəkilçilərin ümumi cəhətləri bunlardan ibarətdir: 1) leksik və ya qrammatikliyi; 2) məhsuldarlığı və qeyri-məh­suldarlığı; 3) törəmə yolları; 4) fonetik xüsusiyyətləri; 5) məna ardıcıllığı” (1, 138). Alimin bu bölgüsündə morfoloji yolla termin yaradılması baxımından bizi maraq­landıran şəkilçilərin məhsuldar və qeyri-məhsuldarlığı məsələsidir. Belə ki, dildə istifadə olunan leksik şəkilçilərin elələri var ki, fəal işləkliyə malikdir, elələri də var, onlar çox az sözlərə əlavə oluna bilir. Prof. M.Ş.Qasımovun araşdırmasına görə isə “Azərbaycan dilində terminlər yaradılarkən əlliyə qədər şəkilçidən istifadə olunur” (4, 127).

               Azərbaycan dilində digər türk dillərində olduğu kimi, morfoloji yolla söz yaradıcılığı prosesi geniş yer tutur. “Bunun əsas səbəbi isə dilimizin həm aqqlütinativ dil quruluşuna malik olması, həm də dilimizin sözdüzəldici şəkilçilərinin çox zəngin olması ilə əlaqədardır” (6, 146). Bu işdə milli leksik şəkilçilərimizlə yanaşı, alınma morfemlər də xüsusi rola malikdir. Lakin milli şəkilçilərimiz alınma şəkilçi-morfemlərə nisbətədə daha çox üstünlüyə malikdir. Bu isə dilimizin daxili imkanları hesabına söz yaradıcılığı prosesini xeyli genişləndirmiş olur.

               Azərbaycan dilinin leksikasının geniş bir hissəsini terminoloji qat təşkil edir. Yəni terminoloji sistemə daxil olan terminlər də dilin lüğət tərkibinə daxildir və oradakı sözlər kimi bir sıra xüsusiyyətlərə malikdir. Onlardan biri də morfoloji yolla termin yaradıcılığı prosesidir. Məlumdur ki, termin müxtəlif elm sahələrinə məxsus anlayışları ifadə edən sözlərdir. Göründüyü kimi, elə termin də sözdür və sözə aid məlum xüsusiyyətləri özündə ehtiva edə bilir. Buna görə də “morfoloji üsulla terminlər yaradılmasına Azərbaycan dilində morfoloji üsulla sözlər yaradılması prosesinin bir hissəsi kimi baxmaq lazım gəlir” (4, 127).

               Azərbaycan dilində psixologiya elminə məxsus anlayışları ifadə edən sözlər də geniş şəkildə işlənməkdədir. Belə termin-sözlərin bir qismi dilimizə başqa dillərdən keçsə də, əksəriyyəti dilimizin öz daxili imkanları hesabına yaranmışdır. Yəni dilimizdə işlənən psixologiya terminlərinin xeyli hissəsi dildaxili sözyaratma prosesi olan  morfoloji yolla meydana gəlmişdir. Bu fikri prof. S.Sadıqova haqlı olaraq belə izah edir: “Elmi-texniki tərəqqi ilə bağlı yaranan yeni anlayışların dilin öz söz yaradıcılıq vasitələri ilə adlandırılması dilin terminoloji sistemində bu vahidlərin üstünlük təşkil etməsini şərtləndirir” (7, 133). Bu cür termin-sözlərin əmələ gəlməsində dilimizdə mövcud olan şəkilçilər mühüm rola malikdir. Ona görə də dilimizdə işlənən şəkilçilərin psixologiya terminlərinin yaranması işindəki roluna xüsusi diqqət yetirməyimiz zəruridir. Belə ki, mövcud şəkilçilərimizin psixologiya terminlərinin əmələ gəlməsində hansı rola malik olduğunu nəzərdən keçirək.

Öncə morfoloji yolla termin yaradıcılığı prosesində iştirak edən şəkilçilərin mənşəyinə diqqət yetirək. Bildiyimiz kimi, dilimizdəki şəkilçilər də lüğət tərkibimiz­dəki sözlər kimi milli və alınma olaraq iki qrupa bölünürlər. Azərbaycan dilində mor­fo­loji yolla yaranan psixologiya terminlərinin əmələ gəlməsində də bu şəkilçi qrup­larının hər ikisi də iştirak edir. Lakin alınma şəkilçilərdən fərqli olaraq (alınma şəkil­çilər yalnız alınma sözlərə artırıla bilir), milli şəkilçilərimiz mənşəyin­dən asılı olma­yaraq bütün psixologiya terminlərinə (alınma və milli) artırıla bilir. Bu dediklərimizi nəzərə alaraq, morfoloji yolla əmələ gələn psixologiya terminlərini aşağıdakı kimi qruplaşdıra bilərik:

a) Azərbaycan sözlərinə milli leksik şəkilçilərimizi artırmaqla yaranan psixo­logiya terminləri: duyğu, qavrama, qavrayış, anlayış, qorxu, bacarıq, qıcıqlan­ma, qanacaqlı, unutma, utancaq, şadlıq və s.

b) Ərəb və fars mənşəli sözlərə Azərbaycan mənşəli leksik şəkilçilərin artırıl­ması ilə yaranan psixologiya terminləri: narahatlıq, etinasızlıq, həssaslıq, gümrahlıq, qəmli, kədərli, qafillik, qeyzli və s.

c) Rus və avropa mənşəli sözlərə Azərbaycan mənşəli şəkilçilər artırmaqla yaranan psixologiya terminləri: emosionallıq, subyektivlik, obyektivlik, stereotiplik və s.

ç) Azərbaycan dilində işlənən alınma sözlərə alınma şəkilçilərin artırılması ilə əmələgələn psixologiya terminləri: şəxsiyyət, psixoloq, psixika, qabiliyyət, neqati­vizm, qətiyyət, qeyrətpərəst, xeyirxah, fəaliyyət, dualizm, abstraksiya, assosiasiya, iradi, antisipasiya, emosional, eksteriorizasiya, imprintinq, interiorizasiya, konstruk­siya, obyektiv, subyektiv, prosessual, psixi, perseptiv, tropizm, torvari, reflektor və s.

               Bununla yanaşı, morfoloji yolla termin yaradıcılığı prosesində şəkilçi qoşulan kök-sözləri nitq hissələrinə mənsubluq baxımından da tədqiqata cəlb etmək lazım gəlir. Belə ki, dilimizdə morfoloji yolla yaranan psixologiya terminlərinə diqqət yetirsək, görərik ki, həmin sözlərin hamsı kök-sözün hansı nitq hissəsindən ibarət olmasından asılı olmayaraq onlara müvafiq şəkilçi artırıldıqda psixologiya sahəsinə aid anlayışları adlandıran terminlər yaranmış olur. Yəni morfoloji yolla yaranan psixologiya terminlərinin əmələ gəlməsində kök-söz kimi müxtəlif nitq hissələrinə məxsus olan leksik vahidlər çıxış etsə də, şəkilçi qəbul etdikdə bu sözlərin əksəriyyəti nominativ xarakter kəsb edərək ad səciyyəsi daşıyır ki, bu da terminoloji leksikanın əsas xüsusiyyətlərindən biri olan adlandırma semantikasının nəticəsi kimi meydana çıxır. Bu baxımdan morfoloji yolla  yaranan psixologiya terminlərini iki istiqamətdə təhlilə cəlb etmək olar: a) psixologiya terminlərinin əmələ gəldiyi kök-sözlərin xarakterinə - morfoloji mənsubiyyətinə; b) leksik şəkilçilərin müxtəlifliyinə görə.

               Qeyd edək ki, dilimizdə işlənən və morfoloji yolla yaranan psixologiya terminlərinin əmələ gəldiyi kök-sözlər müxtəlif nitq hissələrindən ibarət ola bilər. Elə buna görə də bu cür yaranan psixologiya terminlərini adlardan düzələn və feillərdən düzələn psixologiya terminləri kimi qruplaşdırmaq olar:

               a) Adlardan düzələn psixologiya terminləri daha çox isimlərə və sifətlərə, az hallarda isə digər ad bildirən əsas nitq hissələrinə sözdüzəldici şəkilçilər artırmaqla formalaşır. Bu qrupa ancaq sadə söz köklərindən düzələn düzəltmə terminlər daxil edilir. Məs.: diqqət-li, fəal-lıq, həssas-lıq, qabil-iyyət, qafil-lik, qayğı-lı, qeyz-li, qə­zəb-li, mərd-lik,  stereotip-lik, şəxs-iyyət, şüur-suz, tənbəl-lik, tərs-lik, gic-lik, dəli-lik, his-siz, huş-suz, dərd-siz, ağıl-sız, zəka-lı, təxəyyül-lü, hirs-li, mən-lik, dahiyanə-lik və s.

               b) Azərbaycan dilində morfoloji yolla əmələ gələn psixologiya terminlərinin daha çoxu sadə kök-feillərə sözdüzəldici şəkilçilər artırmaq yolu ilə düzəlir. Feillər dilimizdə geniş işləkliyə malik olduğu üçün bu tipli psixologiya terminləri də psixologiya sahəsində işlənən terminoloji leksikanın böyük bir hissəsini təşkil edir. Məs.: bacar-ıq, davran-ış, anla-yış, qavra-yış, coş-ğun, diksin-mə, dal-ğın, duy-ğu, düşün-mə, xatırla-ma, qan-acaq, qavra-ma, tanı-ma, unut-ma, unut-qan, utan-caq, oyan-ma, darıx-ma, qorx-u və s.

               Qeyd edək ki, morfoloji yolla yaranan psixologiya terminlərinin xeylisi düzəltmə söz köklərinə və mürəkkəb sözlərə sözdüzəldici şəkilçilər artırmaqla əmələ gəlir. Belə sözlərin kökü müxtəlif nitq hissələrinə aid ola bilər və ona artırılan leksik şəkilçilər vasitəsilə, hansı nitq hissəsinə aid olmasından asılı olmayaraq yaranan terminlər nominativlik semantikası qazanaraq psixologiya termini səciyyəsi daşıyır. Məs.:  qan-acaq-sız, qabil-iyyət-siz, qan-acaq-lı, qabil-iyyət-li, qavra-yış-lı, heyif-silən-mə, təəssüf-lən-mə, qeyz-lən-mə, qıcıq-lan-ma, sayaq-la-ma, qərəz-siz-lik, qeyrət-siz-lik, qeybət-çi-lik, qəbahət-siz-lik, qəm-siz-lik, qəm-li-lik, qəm-gin-lik, qayğı-keş-lik, qayğı-cıl-lıq, unut-qan-lıq, qavra-nılmaz-lıq, qan-acaq-sız-lıq, qan-acaq-lı-lıq, qabil-iyyət-siz-lik, inam-sız-lıq, impuls-iv-lik, inci-k-lik, dal-ğın-lıq, qayğı-sız-lıq, bədbəxt-lik, ikiüz-lü-lük, soyuqqan-lı-lıq, tərkidünya-lıq və s.

               Nümunələrdən də göründüyü kimi, söz köklərinin və şəkilçilərin xarakterindən və formasından asılı olmayaraq ikinci sözdüzəldici şəkilçi vasitəsilə düzələn yeni sözlər psixologiya sahəsinə aid termin səciyyəsi daşıyır. Onu da deyək ki, bu cür sözlərin yaranması dilimizin daxili qayda-qanunlarına əsaslanır. 

               Azərbaycan dilində psixologiya terminologiyasınının zənginləşməsində mü­hüm rola malik olan, morfoloji yolla söz yaradıcılığı prosesində fəal olan leksik şə­kilçilər müxtəlif sözlərə, həmçinin ayrı-ayrı elm sahələrinə məxsus termin-sözlərə artırılaraq psixologiya terminləri əmələ gətirir. Onu da deyək ki, psixologiya termin­lərinin morfoloji yolla yaranmasında iştirak edən həmin leksik şəkilçilərin heç də hamısı yeni psixologiya terminləri yaratmaq baxımından eyni funksiyaya malik de­yillər. Bu şəkilçilərin bəziləri müxtəlif sözlərə əlavə olunaraq xeyli sayda psixologiya terminləri əmələ gətirdiyi halda, bəziləri də var ki, onlar çox az sayda yeni terminlər yaratmaq imkanına malik olurlar. Əvvəldə də qeyd etdiyimiz kimi, belə şəkilçilər məhsuldar və qeyri-məhsuldar olmaqla iki qrupa ayrılırlar.

               Qeyd: məqalədə psixologiya terminləri kimi verilən sözlərin əksəriyyətini həm psixologiya sahəsinə aid termin, həm ümumişlək söz, həm də transtermin kimi işlətmək mümkündür.

               İndi isə morfoloji yolla psixologiya terminlərinin əmələ gəlməsində məhsuldar və qeyri-məhsuldar xarakteri daşıyan şəkilçilərin işlənmə prosesinə ayrı-ayrılıqda nəzər salaq:

               -lıq, -lik, -luq şəkilçiləri dilimizdə mövcud olan bir sıra psixologiya termin­lərinin yaranmasında intensiv fəallıq göstərərək, şəkilçilər arasında məhsuldarlığı ilə seçilirlər. Yəni dilimizdə müxtəlif mənalı psixologiya terminlərinin yaranma prosesi zamanı digər şəkilçilərə nisbətən daha çox işləkliyə malikdirlər. Bu şəkilçiləri sadə isim və sifətlərə, həmçinin feildən və isimdən düzələn sifətlərə artırmaqla hal-vəziyyət, adət, keyfiyyət, xasiyyət və s. məzmunlu anlayışları ifadə edən psixologiya terminləri əmələ gətirmək olur. Bu şəkilçilər ilə yaranan psixologiya terminləri iki yolla əmələ gələ bilir: 1) həmin şəkilçiləri sadə kök-sözlərə artırmaq yolu ilə; 2) düzəltmə və mürəkkəb kök-sözlərə artırmaq yolu ilə.  

               I. Aclıq, qərəzlik, dahilik, həssaslıq, mərdlik, işgüzarlıq, mütəşəkkillik,  müstəqillik, oyaqlıq, tənbəllik, narahatlıq, zəiflik, gözəllik, debillik, şadlıq, gümrahlıq, giclik, dəlilik, səylik, psixlik, stereotiplik və s.

II. Dalğınlıq, emosionallıq, inciklik, impulsivlik, inamsızlıq, qabiliyyətsizlik, qa­na­caqlılıq, qanacaqsızlıq, qavranılmazlıq, qayğısızlıq, qayğıcıllıq, qayğıkeşlik, qaşqabaqlılıq, qeybətçilik, qeyrətsizlik, qəbahətsizlik, qəmsizlik, qəmlilik, qəmginlik, qərəzsizlik, qərəzlilik, qərəzkarlıq, müşahidəçilik, oyanıqlıq, şüursuzluq, təkidlilik, təşəbbüskarlıq, unutqanlıq, yorğunluq, etinasızlıq, qısqanclıq, utancaqlıq, qaradinməzlik, bədbəxtlik  və s.

Prof. M.Hüseynzadə öz əsərində bu şəkilçilər haqqında danışır və maraqlı bir məqamı bu cür ifadə edir: “bu şəkilçinin (-lıq4 – R.B) xüsusiyyətlərindən biri də odur ki, başqa sözdüzəldici şəkilçilərdən sonra işlənib onları sifətləşmək hüququndan məhrum edir” (3, 14). Həqiqətən də, adını çəkdiyimiz terminlərə diqqət yetirsək, görərik ki, bu şəkilçi vasitəsilə düzələn psixologiya terminlərinin əksəriyyəti sadə və düzəltmə kök-sifətlərə artırılıb və onları sifət funksiyasını daşımaqdan məhrum edib. Məs., şüursuzluq, unutqanlıq, qısqanclıq və s sözlərdə bu halı aydın görürük.

-ma2 şəkilçisi də morfoloji yolla psixologiya terminlərinin əmələ gəlməsi prosesində fəal işləkliyə malikdir. Bu şəkilçi də -lıq4 şəkilçisində dediyimiz kimi, həm sadə kök-sözlərə, həm də düzəltmə söz-köklərə artırılır və məhsuldarlığı ilə seçilir. Lakin -ma2 şəkilçisinin özünəməxsusluğu ondan ibarətdir ki, bu şəkilçi bütün hallarda (istər sadə, istərsə də düzəltmə kök-söz olsun) feillərə artırılır.  Məs.: qavrama, qavranılma, yayılma, unutma, tanıma, sayaqlama, sistemləşdirmə, öyrən­mə, öyrətmə, oyanma, nəqşləndirmə, ləngimə, mücərrədləşdirmə, qıcıqlama, qığıl­dama, qıcıqlanma, qəzəblənmə, qəzəbləndirmə, qəzəbləndirilmə, qəmginləşmə, qəm­gin­ləşdirmə, qəmləndirmə, qeyzləndirilmə, qeyrətlənmə, qeyrətləndirmə, qeyzlən­dirmə, qeyzlənmə, kəkələmə, xatırlama, darıxma, düşünmə, diksinmə, cəmləşmə, alışma, heyifsilənmə, təəssüflənmə və s.

-lı4 şəkilçisi. Azərbaycan dilində isimdən isim və sifət düzəldən bu şəkilçi dilimizdə psixoloji terminlərin əmələ gəlməsində də məhsuldarlığı ilə seçilir. Bu şəkilçi bütün hallarda sadə və düzəltmə kök-isimlərə artırılaraq keyfiyyət, xasiyyət və s. məzmunu ifadə edən psixologiya terminləri əmələ gətirir. Yəni bəzən bu şəkilçi psixoloji termin yaradarkən sadə isimə deyil, feildən düzələn isimə də əlavə olunur. Nümunələrdən də görəcəyik ki, “feil köklərindən isim əmələ gətirən şəkilçilər çıxarılıb, yalnız sifət şəkilçisi (-lı, -li, -lu, -lü) həmin köklərə əlavə edilsə, heç bir sifət əldə etmək mümkün olmaz” (3, 68). Bu şəkilçi ilə yaranan terminlər, həmçinin müsbət xarakterə malik olur. Məs.: ünsiyyətli, qeyrətli, qavrayışlı, qayğılı, qanacaqlı, qabiliyyətli, canlı, qiqqətli, cəsarətli, eyhamlı, etibarlı, istəkli, təsəvvürlü, təxəyyüllü,  zəkalı, zehinli, ağıllı, dərrakəli, düşüncəli, əhəmiyyətli, təsirli, güclü, duyğulu, hissiyyatlı, fərasətli, səxavətli, istedadlı, savadlı, tərbiyəli, sədaqətli, ədəbli, nəzakətli, şüurlu, şəxsiyyətli, hörmətli, intellektli, səviyyəli, riskli, şanslı, bilikli və s.

               -sız4 şəkilçisi vasitəsi ilə -lı4şəkilçisinin yaratdığı mənaların əksini ifadə edən və mənfi məzmuna malik olan xeyli sayda psixologiya terminləri yaradılır: qeyrətsiz, qayğısız, qanacaqsız, qabiliyyətsiz, amansız, şüursuz, ağılsız, etibarsız, hissiz, duyğusuz, huşsuz, fərasətsiz, istedadsız, zəkasız, savadsız, şəxsiyyətsiz, hörmətsiz, düşüncəsiz, dərrakəsiz, səviyyəsiz və s.

Bu şəkilçi psixologiya terminlərinin əmələ gəlməsində məhsuldar şəkilçi kimi diqqətimizi çəkir, lakin -lı4şəkilçisinə nisbətən az məhsuldardır. Yəni “-lı4 şəkilçisinin semantik dairəsi geniş olduğu halda -sız4şəkilçisinin semantik dairəsi məhduddur. Ona görə də həmin şəkilçi ilə düzələn adlar məna etibarilə həmişə -lı4 şəkilçisi ilə düzələn adların mənasının antonimi ola bilmir” (2, 76). Bu deyiləni praktik olaraq anlamaq üçün qaşqabaqlı, soyuqqanlı, istiqanlı və s. kimi söz-terminlərə nəzər salmaq kifayətdir.

               Bir məsələni də deyək ki, bu şəkilçi ilə əmələ gələn bəzi psixologiya terminləri var ki, onların kökü mənfi məzmun ifadə etdiyinə görə mənfilik yaradan bu şəkilçini əlavə etdikdə müsbət mənalı termin yaranmış olur. Məs.: qəbahətsiz, qərəzsiz, kədərsiz, dərdsiz və s. -lı4 şəkilçisində isə bunun əksini görürük, yəni bu şəkilçi mənfi mənalı sözə artırılanda elə mənfi mənalı da söz-termin yaranır: kədərli, dərdli, qəbahətli, kinli, qəzəbli, qəmli və s. Bu bir növ riyaziyyatdakı mənfi ilə mənfinin və ya müsbət ilə mənfinin bir-birinə vurulması əməliyyatını xatırladır.

               -ış4 şəkilçisi dilimizdə feillərə artırılaraq müxtəlif məzmunlu anlayışları ifadə edir və məhsuldar şəkilçi kimi qəbul edilir. Lakin psixologiya terminləri əmələ gətirmək baxımından bu şəkilçi az-məhsuldardır. Yəni digər elm sahələrinə aid terminlərin yaradılmasında məhsuldar olan bu şəkilçi çox az sözlərə qoşularaq psixologiya sahəsinə aid anlayışları ifadə edə bilir. Məs.: hərbi sahəyə aid xeyli sayda (yürüş, qaçış, vuruş, döyüş və s.) termin əmələ gətirən bu şəkilçi psixologiya sahəsində barmaq sayı ilə göstərilə bilən sözlərə qoşularaq termin yaradır: davranış, qavrayış, anlayış və s.

-çı4 şəkilçisi dilimizdə terminyaratma prosesində məhsuldarlığı ilə tanınsa da, psixologiya terminlərinin əmələ gəlməsində çox az məhsuldardır: gopçu, yalançı və s.

Deyilənlərlə yanaşı, dilimizdə lap az sözlərə qoşularaq psixologiya terminləri yaradan başqa şəkilçilərimiz də var. Məs.: bacar-ıq, qorx-u, duy-ğu, beyin-cik, öcəş-kən, yad-daş, qorx-aq və s.

               Qeyd edək ki, morfoloji yolla söz yaradıcılığı deyəndə ilk öncə dilimizin öz da­xili imkanları hesabına söz yaradıcılığı yada düşür. Yəni özümüzün milli şəkil­çi­lərimiz vasitəsi ilə yaranan sözlər və həm də alınma sözləri milliləşdirən, bir növ mil­li pasport verən şəkilçilərimiz ilə yaranan sözlər. Buna baxmayaraq dilimizdə alınma sözlərə alınma şəkilçilərin artırılması yolu ilə də xeyli sayda söz-terminlər əmələ gəlir.

               Belə ki, bura qədər haqqında danışdığımız psixologiya terminləri düzəldən şəkilçilər milli şəkilçilərimizdir, lakin morfoloji söz yaradıcılığı prosesində alınma şəkilçilərin də rolu danılmazdır. Alınma şəkilçilərlə düzələn söz-terminlərimizin kökü də həmişə alınma olur. Yəni belə şəkilçilər dilimizə başqa dillərdən daxil olan sözlərlə birlikdə daxil olur. Bu cür psixologiya terminlərinin yaranmasında iştirak edən alınma şəkilçilər əsasən qeyri-məhsuldar hesab olunur, lakin eləsi də var ki, məhsuldarlığı ilə seçilir. Buna -i şəkilçisi ilə yaranan psixologiya terminlərini nümunə gətirmək olar: əsəb-i, psix-i, ruh-i, hiss-i, zehn-i, ixtiyar-i, fikr-i, məntiq-i, nəzər-i, irad-i, fərd-i, şərt-i, mexanik-i, əql-i, şüur-i, xəlvət-i, xəyal-i və s.

Yerdə qalanları isə az-məhsuldar alınma şəkilçilərdir: abstrak-siya, depress-iya, afaz-iya, interior-izasiya, eksterior-izasiya, konstruk-siya, assosiyas-iya, motiv-asiya, psix-ika, defekt-oloq, psix-oloq, psix-oloji, fəal-iyyət, şəxs-iyyət, qabil-iyyət, hiss-iyyat, emosion-al,  intellekt-ual, prosess-ual, imprint-inq, şöhrət-pərəst, quş-baz, arvad-baz, reflekt-or, ideal-ist, material-ist, xeyir-xah, insan-pərvər, riya-kar, pərəstiş-kar aromorf-oz, filogen-ez, instinkt-iv, trop-izm, taks-is, obyekt-iv, subyekt-iv və s.

               Nəhayət, belə nəticəyə gəlmək olar ki, dilimizdə işlənən psixologiya termin­lə­rinin əksəri məhz morfoloji yolla yaranmışdır. Morfoloji yolla termin yaradıcılığı  isə dilimizdə ən məhsuldar söz yaradıcılığı üsullarından biridir. Dilimizdə psixlogiya termini səciyyəsi daşıyaraq işlənən söz-terminlərə nəzər salanda göruruk ki, morfoloji yolla termin yaratma bütün dövrlərdə əhəmiyyətli olmuşdur. Son dövrlərdə isə dili­miz­də özləşmə meylinin güclənməsini nəzərə alsaq, bu proses daha da genişlən­mişdir. Yəni təkcə psixologiya sahəsinə aid deyil, bütün elm sahələrinə aid termin-sözlərin yaradılmasında dilimizin daxili imkanlarından istifadə etmək məsələsi aktuallaşmışdır.

 

Ədəbiyyat

1. Cəfərov S., Müasir Azərbaycan dili. II hissə. Leksika. Bakı, “Şərq-Qərb”, 2007, 192 səh.

2. Cəfərov S., Azərbaycan dilində söz yaradıcılığı. Bakı, Azərbaycan Universiteti Nəşriyyatı, 1960, 203 səh.

3. Hüseynzadə M., Müasir Azərbaycan dili. III hissə. Morfologiya. Bakı, “Şərq-Qərb”, 2007, 280 səh.

4. Qasımov M.Ş., Azərbaycan dili terminologiyasının əsasları. Bakı, “Elm” nəşriyyatı, 1973, 186 səh.

5. Qasımov İ., Müasir Azərbaycan dilində hərbi terminlərin yaranma yolları. Bakı, “Nurlan”, 2000, 216 səh.

6. Qasımov İ., Azərbaycan terminologiyası. Bakı, “Mütərcim”, 2007, 264 səh.

7. Sadıqova S., Azərbaycan dilinin terminologiyası. Bakı, “Elm”, 2011, 380 səh.

8. www.psixologiya.net

 

Açar sözlər: psixologiya terminləri, morfoloji yolla termin yaradıcılığı, termin, kök, şəkilçi, yeni məna

Ключевые слова: термины психологии, морфологический способ слово­обра­зования, термин, основа, аффикс, новое значение

Keywords: terms of psychology, creativity in terms of morphological, term, basis, affix,  new meaning

                                                                         

                                                                                 Резюме

Термины  психологии, образованные морфологическим способом, в Азербайджанском языке

В статье рассматривается морфологический способ словообразования и в этом контексте привлекаются к исследованию термины психологии. Анализируются исконные и заимствованные аффиксы, участвующие в образовании терминов психологии  морфологическим способом.

 

 Summary

Terms of psychology formed morphological method in Azerbaijani language

The article discusses the morphological method of derivation and in this context the terms involved in research psychology. Analyzed native and borrowed affixes involved in the formation of the terms psychology morphological method.


Muradov Cavanşir

KOMPÜTER TERMİNLƏRİNİN FORMALAŞMASI TARİXİNDƏN

 

Müasir dövrdə terminologiyalar elmi-texniki tərəqqinin mühüm amillərinə çevrilir, buna görə terminologiyaların formalaşma və işlənmə qanunları və onların sistemli təşkili dil nəzəriyyəsinin diqqət mərkəzindədir.

Dünyanın müasir dil mənzərəsinin özünəməxsusluğunun fəal surətdə müzakirə olunması fonunda “terminologiya” anlayışını əhatə edən problemlər xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Bunun səbəbi müasir dilin və nitqin terminləşdirilməsidir ki, bu da xüsusi mətnlər xaricinə çıxmış və müasir insanın həm ədəbi dilinə, həm də “məişət” dilinə daxil olmuşdur. Terminoloji mənaya malik olan sözlər insanın yaşadığı mühitin ayrılmaz tərkib hissəsinə çevrilmişdir. Bəzən bu terminlərdən o qədər geniş istifadə olunur ki, bu, çox vaxt onların yenidən dərk olunmasına və ilkin “xüsusi” mənalarının itirilməsinə gətirib çıxarır.

Qeyd etmək lazımdır ki, dilçilikdə və terminşünaslıqda terminologiyanın tədqiqi sahəsində zəngin təcrübə toplanmışdır ki, bu da həmin fenomenin öyrənilməsində linqvistik və elmi-texniki aspektlərin ayrılmasına imkan verir. Dilçilər hesab edirlər ki, istənilən söz termin ola bilər, onun termin olması işlənmə vəziyyəti və funksiyası ilə müəyyənləşir [Vinokur 1939, Axmanova 1969, Reformatski 1967, 1968, Kobrin 1969, Qolovin 1979, 1981 və s.].

Terminşünaslıqda elmi-texniki yanaşma üstünlük təşkil edir ki, burada terminlər elm və texnikanın müəyyən sahəsinin xüsusi anlayışlarının bildirən leksemlər kimi izah olunur.

A.A.Reformatski terminləri belə müəyyənləşdirir: “Terminlər öz xüsusi təyinatı ilə məhdudlaşan xüsusi sözlərdir” [3, 115]. Hamı tərəfindən qəbul olunmuş belə bir fikir mövcuddur ki, “terminləri adi ümumişlək sözlərdən fərqləndirmək lazımdır” [1, 321]. Belə bir fikir də geniş yayılmışdır ki, termin müəyyən bilik və fəaliyyət sahəsi anlayışını adlandıran söz və ya söz birləşməsidir. “Termin – elm və texnika, müxtəlif elm sahələrindəki anlayışları bildirmək üçün yaradılmış söz və ya söz birləşməsidir” [2, 179]. Qeyd olunur ki, terminin digər leksik vahidlərdən fərqi onun xüsusi peşə, elmi yaxud texniki məfhum ifadə etmək iqtidarında olmasıdır. 

XX əsrin sonu XXI əsrin əvvəli xüsusi leksikanın öyrənilməsində yeni mərhələ hesab olunur.

Dil üzərində müşahidələr göstərir ki, müasir cəmiyyətdə terminoloji sistemlər meydana çıxmışdır ki, onlar “terminologiya” anlayışını yenidən dərk olunmasını tələb edir. Onların meydana çıxmasının səbəbi yeni elm və fəaliyyət sahələrinin yayılmasıdır ki, onlar öz terminoloji aparatının yaranmasını tələb edir. Terminologiyaların “yeni” növlərinə kompüter terminologiyası (KT) aiddir. Qeyd etmək lazımdır ki, KT açıq ifadə olunmuş özünəməxsusluğa malikdir, çünki o, müxtəlif elm sahələrinə aid olan terminlərin və ədəbi dilin sözlərinin simbiozundan ibarətdir. Bu fenomenin xüsusi xarakteri onun meydana çıxması xüsusiyyətləri ilə izah olunur: fərdi kompüterlərin bütün fəaliyyət sahələrinə sürətli daxil olması ona gətirib çıxardı ki, sözün termin kimi işlədilməsi ondan asılı olurdu ki, o, fərdi kompüterin qurğularının və işlədilməsinin təsvirinə nə qədər uyğun gəlir. XX əsrin əvvəlinə qədər mövcud olan EHM terminologiyası fərdi kompüterlərin termino­logi­yası üçün baza rolunu oynaya bilməz. KT üçün ingilisdilli kompüter terminologiyası və sadəcə ingilis dili əsas kimi çıxış etdi. Qeyd etmək lazımdır ki, fərdi kompüterlər məişətdə də geniş yayıldı və insanın təkcə peşə fəaliyyətinin deyil, onun digər fəaliyyət sahələrinin ayrılmaz hissəsinə çevrildi. Canlı dil üzərində müşahidə göstərir ki, ümumişlək sözlər kompüter terminləri sahəsinə keçir və xüsusi xarakterli sabit söz birləşmələrinə çevrilir: əks proses də baş verir – termin adi sözə çevrilir.

KT-nin öyrənilməsinin təhlili göstərir ki, problem mübahisələr və ziddiyyətli fikirlər doğurur. Bu, onunla izah olunur ki, KT birmənalı tərifə, vahid quruluş və məzmuna malik deyil. Müasir lüğətlər və dərsliklər KT-nin təsvirində “xüsusi dil”, “kompüter dili” kimi ifadələrdən istifadə edirlər [Voropski 1998; Sinkler 1998; Leontyev 2002; Valgina 2001]. Kompüter dilinin müasir vəziyyəti göstərir ki, o, proqramçıların və istifadəçilərin işlətdikləri sırf xüsusi proqramlaşdırma dilidir. 

Proqramçıların və kompüter istifadəçilərinin dili XX əsrin 90-cı illərindən başlayaraq tədqiq edilməyə başlanmışdır. Bu dövrdə informasiya texnologiyalarının fəal surətdə mənimsənilməsi və kompüterin insan fəaliyyətinin müxtəlif sahələrinə tətbiqi baş verir. Hal-hazırda proqramçıların və kompüter istifadəçilərinin dilinin öyrənilməsinə həsr edilmiş bir çox əsərlər yazılmışdır (P.Lixolitov 1997, 1999; N.Vinoqradova 2001; L.Fyodrova 2002; Q.Trofimova 2004; P.Kondraşov 2004; İ.Belikova 2004; N.Koşkarova 2004; A.Kutuzov 2006; M.Orlova 2008; M.Bart 2010; M.Lukina 2010).

Müasir dövrdə dilçilər peşə dillərinin öyrənilməsinə xüsusi diqqət yetirilir. İnformasiya texnologiyalarının inkişafı ilə bağlı kompüter leksikası və frazeologiyasının işlədilməsi sahəsinin genişlənməsi baş verir ki, bu da kompüter dilinin milli dilin leksik-frazeoloji ehtiyatlarının zənginləşdirilməsi mənbəyi kimi nəzərdən keçirilməsini aktual edir.

Kompüter terminləri dilin mövcudluğunun xüsusi forması olub, kompüter sahəsinin realilərini adlandıran dil vahidləri toplusundan ibarətdir.

İnformasiya cəmiyyətinin inkişafının müasir mərhələsində dilçiliyin ən mühüm problemlərindən biri terminlər və termin sistemlərinin öyrənilməsidir. Hal-hazırda terminologiya adamların peşə ünsiyyətində mühüm rol oynayır, bu zaman məlumatın əldə edilməsi mənbəyinə, ixtisasın mənimsənilməsi və elmi-texniki tərəqqinin sürətləndirilməsi alətinə çevrilir. “Kompüter texnologiyaları” predmet sahəsinin peşə dilinin leksikoloji sistemində alınma terminlər xüsusi yer tutur. Müasir cəmiyyətə dil kontaktlarının surətli artımı xasdır ki, bunun nəticəsində alınma terminologiya aparıcı rol oynamağa başlayır. 

Dünyanın informatikləşməsi nəticəsində mütəxəssislər XXI əsrdə elmi və texniki biliklərin müxtəlif sahələrində nailiyyətlər haqqında yeni məlumatların həddindən artıq böyük həcmi ilə qarşılaşır. Bununla bağlı mütəxəssislər arasında qarşılıqlı anlaşma və səmərəli ünsiyyət problemi xüsusi aktuallıq kəsb edir ki, bu da informasiyanın toplanması, qorunması, emalı və yayılmasını asanlaşdıran kompüter informatikasına marağın artmasına səbəb olur. 

KT dilin leksikasının dinamik qatlarından biridir ki, bu da kompüter texnologiyalarının inkişafımın sürətli tempi ilə bağlıdır.

Kompüter və internet texnologiyalarının sürətli inkişafı və geniş yayılması, onların həyatımızın bütün sahələrinə tətbiqi istehsalat məsələləri və yaradıcı ideyaların həyata keçirilməsi üçün bir sıra faydalı vasitə və imkanlar təqdim etməklə bərabər bir sıra problemlər də doğurmuşdur. Bu problemlərdən biri terminologiyadır. Kompüter terminlərinin əksəriyyəti bizə ingilis dilindən gəlmişdir.

“Kompüter texnologiyaları” predmet sahəsinin peşə dili leksikasında tətbiq olunma sahəsindən asılı olaraq bir neçə tematik qrup ayırmaq olar: 1) kompüterlə işləyən insan; 2) kompüterlə iş; 3) kompüterin aparat təminatı; 4) kompüterin proqram təminatı, komandaların, fayların adları; 5) İnternet.

Müasir cəmiyyət ümumi kompüterləşdirmə ilə bağlı informasiya bolluğu mərhələsi yaşayır. İnformasiya texnologiyaları dünyasında insan böyük miqdarda məlu­matı emal etməyə, qorumağa və ötürməyə məcburdur. Əgər əvvəllər kompüterlərdən yalnız məhdud sayda adamlar – informasiya texnologiyalarının işlənməsi ilə məşğul olan mütəxəssislər istifadə edirdisə, hal-hazırda kompüter hamının malına çevrilmişdir.

Kompüter insan cəmiyyətinin bütün sahələrində istifadə olunur: həm elmi, texniki fəaliyyət sahələrində, həm də məişət sferasında, buna görə əhalinin geniş təbəqələri informasiya prosesinə cəlb olunmuşdur: kompüter texnologiyalarının yaradıcıları (proqramçılar, xakerlər), istifadəçilər. Biz tam əminliklə deyə bilərik ki, texnogen cəmiyyətdə yaşayırıq. Məhz dil əsas ünsiyyət vasitəsi kimi əldə olunmuş biliklərin qoruyucu və toplanmış təcrübənin ötürülməsi vasitəsidir.

Beləliklə, biz kompüter terminologiyası dedikdə informatika və hesablama texnikası sahəsində əsas anlayışların adlandırılmasını təmin edən peşə dil məkanının bir hissəsi olan terminlərin təşkil olunmuş toplusunu başa düşürük.

Ədəbiyyat

1. Babayev A. Dilçiliyə giriş. Bakı, Maarif, 1992. – 504 səh.

2. Кодухов В.И. Введение в языкознание. М.: Просвещение, 1987. – 288 с.

3. Реформатский А.А. Введение в языковедение. М.: Аспект Пресс, 2005. – 536 с.

 

Açar sözlər: kompüter, termin, informatika, kompüter dili.

Ключевые слова: компьютер, термин, инфoрматика, компьютерный язык.

Key words: computer, term, information science, computer language.

 

Об истории формирования компьютерной терминологии

РЕЗЮМЕ

Компьютерная терминология является одним из наиболее динамичных пластов лексики языка, что связано с быстрым темпом развития компьютерных технологий. Во второй половине XX века сформировалась и получила развитие компьютерная терминология. Развитие компьютерных технологий обусловило высокие темпы пополнения номинативного и коннотативно-экспрессивного потенциала профессиональной речи программистов и пользователей компьютеров.

.

About computer terminology staying history

SUMMARY

               The computer terminology is one of the more dynamic levels of language, and it dealth with the speed temps of computer technologies development. The computer terminology has formed and development at second part of XX century. Computer technologies development is influence able on the high temps of nominative and connotance-expressive potential of professional speech of programists and computer users.    

Rəyçi: dos.Məhəmməd Məmmədov


 Əliyev Əli Mikayıl oğlu

MÜASİR TÜRK ƏDƏBİ DİLİNDƏ TABELİ MÜRƏKKƏB CÜMLƏLƏR

Tabeli mürəkkəb cümlənin növləri budaq cümlələrə görə müəyyənləşdirilir. Budaq cümlənin növü baş cümlədən asılıdır.

Tabeli mürəkkəb cümlələrin tərkibindəki birinci cümlələr müstəqil, ikincilər onlardan asılıdır. Yəni cümlələr arasındakı bağlılıq tabelilik əlaqəsidir. Belə mürəkkəb cümlələrə tabeli mürəkkəb cümlə deyilir.

Örn:

Bilirim ki, hepiniz vasıtalarınızda 20 bin lira peşinat ile aldık. (Ulus. gaz.)

               Tabeli mürəkkəb cümlənin biri baş, təməl, ona tabe olan ikinci cümlə isə budaq yan tümce deyilir.

               Örn:

Baktı ki, işin içinden çıkamıyacak. Halitin okuduğu bütün Fransız şairlerini sevmediğini söyledi. Bizim edebiyatı da hiç okumamış. (S.Kocagöz)

Tabeli mürəkkəb cümlənin yapılışına görə iki çeşidi vardır. Bundan başqa baş və budaq cümləni bir-birinə bağlayan qrammatik vasitələr vardır. Bu qrammatik vasitələr içərisində intonasiya, əvəzliklər, ədatlar və başqaları vardır.

Tamamlıq budaq cümləsi baş cümlənin işarə əvəzliyini və ya qəlib söz şəklində təsəvvür olunan tamamlığını aydınlaşdırır və izah edir.

Həm aktivliyi, həm də ifadə rəngarəngliyi olan tamamlıq budaq cümləsinin tabeli mürəkkəb cümlələr içərisində öz yeri vardır və ən çox işlənən tabeli budaq cümlədir.

Başqa budaq cümlələrdən daha aktiv olan tamamlıq budaq cümlələri baş cümlədəki feli xəbərin tamamlığı olur, fellə yəni fellə ifadə olunan felin mənasını tamamlar.

Budaq cümlədə bağlayıcı söz baş cümlə tərkib hissələrində tamamlıq qəlibi

Müasir türk dilində budaq cümlənin əsasən iki növü vardır:

Müasir türk dilində tamamlıq budaq cümləsinin 3 tipi mövcuddur:

  1. Baş cümlə əvvəl budaq cümlə sonra gəlir.

örn: Görüyorsunuz ki, siz aydın gençlere bütün sayfaları tahsis etmek benim için en büyük şereftir. (S.Kocagöz)

Bilmem ki, ne istemeliyim. Hem burasını gel sen düşün. Daha iyi halledebilirsin, sanatçısın. (S.K.)

Baktı ki, olacak gibi değil.

Anladı ki, kimsenin çekişmeye, münakaşaya niyeti yoktu. (S.K.)

Baktılar ki, Halitin aldırdığı yok. (S.K.) Sanırım ki, o deveyi atlattık beyim (Reşat Nuri) Ali Rıza Bey görüyorum ki, ne söylesem nafile, hiç olmazsa size başka türlü nasıl bir yardımda bulunabileceğim. (Reşat Nuri)

Tamamlıq budaq cümləsinin bu növü ən çox işlənir və baş cümlə budaq cümləyə ki bağlayıcısı ilə bağlanır.

  1. Tamamlıq budaq cümləsinin ikinci türündə budaq cümlə əvvəl baş cümlə sonra gəlir. Bu növ tamamlıq budaq cümlə Türk dili sintaksisinin ana qanununa uyğun olduğu üçün Türkçədə seve-seve işlənilir.  Örnek: Geliyorsun sandım.Gelecek bilirim. və s.
  2. Tamamlıq budaq cümləsinin III növü az işlənməkdədir.

örn: Kim ki benim eve gelmiş oturmuş dersini iyi öğrenmiştir.

Tabeli mürəkkəb cümlə iki və daha artıq sadə cümlənin məna və qrammatik cəhətdən tabelilik yolu ilə vahid bir tam kimi birləşməsi nəticəsində yaranan sintaktik vahiddir. “Tabeli mürəkkəb cümlənin növləri” budaq cümlələrə görə müəyyənləşdirilir. Tabeli mürəkkəb cümlələrdəki budaq cümlələr bir qayda olaraq sadə cümlənin üzvlərinə görə müəyyənləşir və həmin üzvlərin adı ilə adlandırılır. (1,301)

Müasir türk dilində tabeli mürəkkəb cümlənin aşağıdakı növləri vardır.:

  1. Mübtəda budaq cümləsi
  2. Xəbər budaq cümləsi
  3. Tamamlıq budaq cümləsi
  4. Təyin budaq cümləsi
  5. Zərflik budaq cümləsi
  6. Tərz budaq cümləsi
  7. Dərəcə budaq cümləsi
  8. Zaman budaq cümləsi
  9. Yer budaq cümləsi
  10. Kəmiyyət budaq cümləsi
  11. Səbəb budaq cümləsi
  12. Məqsəd budaq cümləsi
  13. Şərt budaq cümləsi
  14. Qarşılaşdırma budaq cümləsi
  15. Nəticə budaq cümləsi
  16. Qoşulma budaq cümləsi

Sintaktik əlaqələr

Söz birləşmələri və cümlələrdə söz və sözlər arasında müəyyən əlaqələr olur. Bu əlaqələr həm məna, həm də qrammatik cəhətdən cümlələrin tərkib hissələri arasında sintaktik münasibətlər yaradır. Cümlədə sözlər arasında məna əlaqələri təbiətdə mövcud olan obyektiv əlaqələrdən ortaya çıxır. Bu əlaqələrə sintaktik əlaqə demək olar. Bu əlaqələr aşağıdakılardır:

  1. Predikativ əlaqə
  2. Atributiv əlaqə
  3. Obyektiv əlaqə
  4. Relyativ əlaqə

Sintaktik əlaqələrin ikinci cəhətini qrammatik əlaqə təşkil edir ki, bu da formal cəhət hesab olunur-qrammatik əlaqələr dedikdə sözlərin morfoloji yöndən dəyişməsi və sintaktik yöndən birləşməsi, daha doğrusu, dilçilik ədəbiyyatında “sintaktik əlaqə” nəzərdə tutulur.

               Sintaktik əlaqələr müasir türk dillərində olduğu kimi, müasir Türkiyə türkcəsində də iki növə ayrılır: 1) tabesizlik əlaqəsi 2) tabelilik əlaqəsi. Birinci əlaqə sözlər və tabesiz mürəkkəb cümlələr, ikinci əlaqə isə tabeli mürəkkəb cümlələrdə işlənir.

               Tamamlıq budaq cümləsinin əmələ gəlməsində iştirak edən qrammatik vasitələr

Tamamlıq budaq cümləsi baş cümlənin işarə əvəzliyi ilə ifadə olunan və ya qəlib söz şəklində təsəvvür edilən tamamlığını izah edib aydınlaşdırır. Tamamlıq budaq cümləsi Azərbaycan dilində çox işlənən müxtəlif quruluş xüsusiyyətləri ilə diqqəti cəlb edən budaq cümlə növlərindən olub əksərən baş cümlənin feli xəbərinə aid olur.

Örn: Sanırım ki, o devreyi atlattık beyim, o kadar söndü ki, biçare onu şimdi yıldız sarayına oturtsanız nafile. (Reşat Nuri Güntekin) Bilirsiniz ki, kimsenin fikrine karışmam çocuğum. (Reşat Nuri Yaprak Dökümü)

Tamamlıq budaq cümlələrində əsasən budaq cümlə baş cümləyə ki bağlayıcısı ilə bağlanır. (1, 343)

Ki bağlayıcısından başqa baş cümlədə aşağıdakı qəlib sözlərdən istifadə olunur.

  1. Bu, o işarə əvəzlikləri substantivləşərək ismin müxtəlif hallarında baş cümlənin tamamlığı vəzifəsində işlənir və həmin sözlərin məzmunu budaq cümlənin verdiyi yeni informasiya ilə açılır.

Örn: Bu ona benziyordu ki, uzun müddetten beri aç kalmış bir hayran şikar bulur ve onu dişi ile, tırnağı ile koruyor. (Elçin)

Təkcə onu fikirləşirdi ki, görəsən bu arvad kimdir belə bu qədər danışır. (Elçin) Əlacım ona qalıbdır ki, həmişəlik göndərim kəndə.

Ümumiyyətlə tabeli mürəkkəb cümlələrin əksəriyyətində baş və budaq cümlələrin bağlanmasında ki bağlayıcısının rolu böyükdür, çünki bu bağlayıcının sintaktik funksiyası olduqca zəngindir. (2,49)

 

 

Ədəbiyyat

1. Q.Ş.Kazımov Müasir Azərbaycan dili

2. Müasir türk ədəbi dilində ki bağlayıcısının sintaktik xüsusiyyətləri: Ə.M.Əliyev Müasir türk dilçiliyinin əsas problemləri Bakı 2011

 

Сложноподчиненные предложения в современном турецком

литературном языке

Резюме

             В статье исследуются сложноподчиненные предложения в современном турецком литературном языке. В частности, автор исследует особый вид придаточных предложений-дополнительные придаточные предложения. Особое внимание уделяется синтаксическим отношениям.

Ключевые слова: турецкий язык, синтаксис, придаточное предложение, синтаксические отношения

 

Complex sentences in modern Turkish literary language

Summary

 

              The article deals with the complex sentences in modern Turkish literary language. In particular, the author investigates a special kind of subordinate clauses, additional clauses. Particular attention is paid to the syntactic relations.

 

Keywords: Turkish language, syntax, clause, syntactic relations

Açar sözlər: Türk dili, sintaksis, budaq cümlə, sintaktik əlaqələr

 


Quliyev İmanyar İssəməli oğlu

QIPÇAQ ABIDƏSİ “CODEX CUMANİCUS”DA HEYVAN ADLARI

 “Codex Cumanicus” bu gün əlimizdə olan ən dəyərli qıpçaq abidələrindən biri və bəlkə də, dil materialları baxımından ən zənginidir. Bu abidə latın-fars-kuman, german-kuman sözlüklərindən və qıpçaq dilində dini mətnlərdən ibarət çoxdilli lüğətdir. Abidə XIII-XIV əsr Qıpçaq dilinin leksikasını, qrammatikasını, həmçinin dil faktlarına hopan qıpçaq-türk düçüncəsini, mədəniyyətini, adət-ənənəsini, həyat tərzini, məşğuliyyət sahələrini əks etdirməklə də böyük əhəmiyyət kəsb edir. “Codex Cumanicus” ”Dīvani-lüğat-it-türk”lə başlayan Türk lüğətçiliyinin Qıpçaq dili sahəsində davamı və mükəmməl nümələrindən biri olaraq çox dəyərlidir.

“Codex Cumanicus” latın əlifbası ilə yazıldığı məlum olan türkcə − qıpçaqca ilk  əsərdir. Əksər alimlərin fikrincə, “Codex Cumanicus” XIII əsrin sonları, XIV əsrin əvvələrində Qara dənizin şimalında yerləşən qıpçaq ellərində xristian keşişlər və venesiyalı tacirlər tərəfindən missionerlik və ticarət məqsədi ilə yazılmışdır. Əsərdə kumanca-farca-latınca lüğətlərlə yanaşı, qıpçaq atalar sözləri, tapmacalar, dini nəğ­mələr öz yerini alır. Hansı məqsədlə yazılmasından  asılı olmayaraq, “Codex Cumanicus”un leksikası olduqca rəngarəng və zəngindir. Abidə bitki, hayvan, xəstəlik, rəng adları, geyim-kecim adları, ev əşyaları, silah-sursat adları, ticarət mallarının adları, dini istilahlar, gün və ay adları, yemek adları, hüquqi terminlər, ölçü və əşya adları və s. həyatın demək olar ki, bütün sahələrinə aid lüğət fondunu ehtiva edir. “Codex Cumanicus” un rəngarəng leksikası qıpçaqların dili, həyat tərzi, mədəniyyəti və yayıldığı bölgə haqqında kifayət qədər dolğun təsəvvür oyadır.

Bu məqalədə “Codex Cumanicus”da qeyd edilən heyvan adlarının bir qismini qısaca araşdırılmış, müasir Azərbaycan dili və digər türk dilləri ilə müqayisə edilmişdir.

     arslan, astlan [astlan, arslan] “aslan”

Abidədə latınca leo sözünün müqabilində verilmişdir. Digər qədim türk dillərində də arslan/arsalan şəklində işlənmişdir və hal-hazırda da müasir türk dillərində kiçik fonetik fərqlərlə işlənməkdədir: Türk dilində arslan/aslan, Azərbaycan dilində aslan, Türkmən dilində arıslan, özbək, qaqauz dillərində arslan, qırğız dilində arştan, qazax dilində arıstan, tuva dilində arzılaŋ və s.

ayu [ayu] “ayı”

Latınca «arsus». Orxon-Yenisey yazılı abidələrindən etibarən bütün türk dillərində rast gəlinən bir söz kimi xarakterizə edilir.(4 (EDPT), səh 45). Müasir türk dillərinin, demək olar ki, hamısında kiçik fonetik fərqlərlə yaşamaqdadır. Oğuz qrupu türk dillərində “ayı”, qırğız dilində ayuu, noqay dilində ayuv, qaraçay-balkar dilində ayyu, özbək dilində ayi, Tuva dilində adıq şəklində işlənir.

böri, börü [boru] “qurd, canavar”

Latınca lupus sözünün qarşılığı kimi verilmişdir. VIII əsr Orxon-Yenisey abidələrindən başlayaraq bir çox yazılı abidələrdə kiçik fonetik fərqlərlə işlənmişdir. 

Azərbaycan və Anadolu ərazisi istisna olmaqla, demək olar ki, müasir türk dillə­ri­nin hamısında, işlənməkdədir. Türkmən, noqay, qara qalpaq, qazax, özbək dillərində böri, qumuq, qaraim, qırğız, altay, tuva dillərində börü, tatar və başqırd dillərində büre, xakas dilində püür şəklindən mövcudluğunu davam etdirir.

canavar [yanauar] farsca “canavar”

Latınca bestia sözünün qarşılığında verilmişdir. Xüsusi heyvan adından daha çox yırtıcı heyvanların ümumi adı kimi işlənmişdir. Müasir Türkiyə türkcəsində bu mənada işlənməkdədir.

sıçqan [siçchan] “siçan”

Latınca ratus sözünün müqabilində işlənmişdir. Klausona görə -qan şəkilçisi ilə meydana gəlmiş düzəltmə sözdür. Bütün dillərdə s-/ç-/t- və –qan/-kan/-an kimi fonetik dəyişikliklərlə işlənməkdədir. VIII əsr Uyğur sənədlərində və on iki heyvanlı Türk təqvimində sıçqan şəklində rast gəlinir. Müasir Türk dillərində də işlənir. Müasir Azərbacyan dilində sıçan formasında mövcuddur.

silevsün [silausun] < monqolca="">

Latınca (pellis) lupi cerueri sözünün qarşılığı kimi lüğətdə qeyd olunmuşdur. Qıpçaq dilinə monqol dilindən keçmişdir. Qədim türk dillləri arasında yalnız Cağatay türkcəsinin yayıldığı bölgədə rast gəlinir. Müasir dövrdə isə Volqa-Qıpçaq bölgə­sində geniş yayılmışdır.

fil [fil] <>

“Codex Cumanicus”da (CC) fil dişi mənasında latınca dentes elofanti qarşılığı işlənir.  Qədim və orta əsr türkcəsində sözügedən heyvan mənasında  yaŋa yaŋam, yaŋan, yaqan sözləri işlədilmişdir. Bu söz müasir türk dillərindən yalnız Tuva, Altay dillərində qalmışdır. Farscadan keçən fil sözü isə daha geniş yayılmışdır. Sözün ilk samiti dəyişi və p/b/fil  şəklində müxtəlif türk dillərində işlənir.

keyik [cheyc] “vəhşi heyvan”

Latınca saluaticus sözünün qarşılığı kimi verilmişdir. CC-də vəhşi donuz (qaban) mənasında keyik toŋuz ifadəsi işlənir. VIII əsrdən etibarən Orta Türkçə ve Qədim Qıpçaqcada keyik “vəhşi heyvan, vəhşi olan hər şey, ceyran, cüyür, dağ keçisi” mənasında işlənmişdir. Klassik ədəbiyyatda da geniş işlənmişdir. Müasir türk dillərində geyik, keyik, kiyik, kiyik (noqay), kiyik, kiyik (qaraqalpaq, özbək), kiik (altay, tuva, şor), kayak (çuvaş) şəkillərində işlənir.

kirpi [kirpi] “kirpi”                                                                              

Qədim türkcədə işlənir. Əsas fonetik fərq müasir Azərbaycan dili və Türkiyə türkcəsində də mövcud olan r-p yerdəyişməsidir: Torpaq-topraq, yarpaq-yapraq nümununlərində olduğu kimi.

kiş [chis] “samur”

Latınca zebelin sözünün qarşılığı kimi qeyd edilmişdir. Türkçədə kiş həm heyvanın adı, həm də dərisi mənasında işlənir. Müasir türk dillərinin bir qismində (EDPT,752), məsələn, qumuq, qırğız, özbək, altay, tatar, tuva, başqırd, noqay dillərində vardır. Fars dilinə də keçmişdir.

közsiz [choxsis, chcoxsis] “kor, köstəbək”

Latincası caecustalpa sözləridir. Bu ad köstəbəyin gözlərinin görməməsi ilə bağlı verilmişdir Müasir türk dillərində də bu xüsusiyyətin əsas götürüldüyünü görmək mümkündür. Məsələn, türk dilində kor siçan, kor farə, gözsüz, gössü, göstü, qazax dilində kortışkan “kor siçan”, başqırd dilində hukır sıskan və s.

kaban [qaban] “çöl donuzu”

Latınca aper sözünün qarşılığı kimi verilmişdir. Çağatay türkcəsində zeban, qaban “erkək donuz”, qıpçaqca lüğətlərdə isə qaban “büyük donuz” şəklində işlənmişdir. Müasir Azərbaycan dilində çöl donuzu mənasında işlənməkdədir.

toŋuz [tongus, tugux ] “donuz”

CC-də toŋuz (lat. porcus), dişi toŋuz “dişi donuz” (lat. troya) və keyik toŋuz “çöl donuzu” (lat. p(orcus) saluaticus) ifadələri qeyd edilmişdir. Qədim tükcədə lağzın sözü ilə paralel işlənmişdir.

Müasir türk dillərində aşağıdakı şəkillerdə işlənir: donuz (Azərbaycan), domuz (türk), doŋuz (türkmən) və s.

karsak [charsac] “bozqır, çöl tülküsü və dərisi”

Latınca (pellis) vulpe de arena sözünün qarşılığı kimi verilmişdir. Uyğur abidəsi “Altun yaruk” da karsak, “Divani-lüğət-it-türk”də karsak şəklində çöl tülküsü mənasındadır (4, 663).

4.24. tülkü [tulchu] “tülkü”

Latınca (pellis) vulpe sözünün qarşılığı kimi qeyd edilmişdir.Qədim və Orta əsrlərdə kiçik fonetik fərqlərlə türk dillərində işlənmişdir. Tilkü, tülkü, dilkü, tülki, dilkü və s. Qədim türkcədə tük “tük, qıl” kökündən meydana gəldiyi irəli sürülür (4, 498).

Müasir Türk dillərində aşağıdakı şəkillərdə işlənir: Tülkü (Azərbaycan, balkar, qırğız, altay, şor), tilki (türk, türkmən), tülki (noqay, qaraqalpaq, qazax), tulki (özbək)tölkö (başqırd), tülgü (xakas), dilgi (Tuva), tile (çuvaş) (4, 498-499).

koyan [coyan] “dovşan”

CC-də latınca lepus sözünün qarşılığı kimi verilmişdir. Bu sözə qədim uyğur dilində, cağatay dilinin işlədniyi bölgədə rast gəlinir. Müasir türk dillərində kuyan (başqırd), koyan (karaim, qazax, noqay), koyon (qırğız), koyon / köyön (altay), kozan (şor)şəklində işlənməkdədir.

 maymun [maymun] < ərəbcə="" “meymun”="">

CC-də latınca symia sözünün qarşılığında işlənir. Fərqli fonetik şəkillərdə müasir türk dillərində də işlənir. Ərəb dilindən keçmişdir.

palaŋ [palanq] < farsca="">

Latınca leopardus sözünün qarşılığı kimi qeyd edilmişdir. Müasir Azərbaycan dilində eyni ilə pələng  şəklində işlənməkdədir.

teyin [tein, ten] “sincab”

CC-də varius sözünün qıpçaqca qarşılığı kimi verilmişdir. Bu heyvanın adına ilk dəfə  Göy Türk yazılı abidələrində  kök teyeŋ şəklindərast gəlinir. “Divani-lüğət-it-türk”  abidəsində tegiŋ şəklində işlənir.

Əsasən Orta Asiya, Volqaboyu və Altay bölgəsinin türk dillərində teyen/ tiyen/ tiyin/tiyiŋ /tıyın/diiŋ/tiin kimi fonetik fərqlərlə işlənməkdədir.

CC-də yuxarıda qısaca sadalananlarla yanaşı, it [jtt, jt, yt] “it, köpək” kançık [eyn theve] “qancıq dişi it”, maçı [gatus] “erkək pişik”, xoruz [ghorox – galum), kaz [chax- ocha] “qaz”, tavu, tavoh [tauc, taoh – gallus, galina ] “toyuq, xoruz” kimi heyvan və quş adları, həmçinin bir çox həşərat adları qeyd edilmişdir.

Vəhşi heyvanlar arasında xəz dərili heyvan adlarının çox olması qıpçaqların həyatında ovçuluğun mühüm rol oynadığını göstərir. Quş adlarının çoxluğu isə qıpçaq coğrafiyasının xüsusiyyətlərindən və təbiətindən xəbər verir.

Qıpçaq bölgəsinin ticarət yolları üzerində yerləşməsi bölgənin etnik quruluşu ilə yanaşı, lüğət fonduna da təsirsiz ötüşməmişdir. Məhz bu səbəbdən CC-də qeyd edilən heyvan adlarının bir qismi ətraf bölgənin dillərindən, ən çox da fars dilindən alınmışdır.

Ədəbiyyat

1. Annemarie von Gabain, Die Sprache des Codex Cumanicus, Visbaden, 1959

2. Andras Bodroligeti. The Persian Vocabulary of the Co­dex Cumanicus. Budapeşt, 1971

3. Caferoğlu Ahmet. Türk Dili Tarihi Notları II. İstanbul, 1943

4. Clauson S. G. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth- Century Turkish, Oxford, 1972.

5. Ercilasun, A. B. Başlangıçtan Yirminci Yüzyıla Türk Dili Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara, 2004.

6. Geza Kuun. Codex Cumanicus bibliothecae ad templum Divi Marci Venetiarum Prolegomenis notis et compluribus glossariis instruxit. Budapeşt, Macarıstan Elmlər Akademiyası, 1880.

7. KarahanAkartürk,Codex Cumanicus’ta Hayvan Adları” Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 8/1 Winter 2013, p.1839-1865, ANKARA-TURKEY

8. Kaşgarlı Mahmud Divanü Lugati’t-Türk, Kültür Bakanlığı Yay., Ankara, 1990.

9. Kuun G., Codex Cumanicus. Bibliothecae ad Templum Divi Marci Venetiarum, Budapeşt, 1880.

10. Kuun G. Codex Cumanicus bibliothecae ad templum Divi Marci Venetiarum. Budapeşt, 1880.

11. Louis Ligeti. Prolegomena to the Codex Cumanicus. Budapeşt, 1981

12. Saadet Çağatay. “Codex Cumanicus Sözlüğü”. Türk Lehçeleri Üzerine Denemeler. Ankara. 1978; “Codex Cumanicus Sözlüğünün Başlığı Dolayısıyla”, Ankara, 1944.

13. Saadet Çağatay, “Codex Cumanicus Sözlüğü”, Türk Lehçeleri Üzerine Denemeler, Ankara, 1978.

14. Ünal O. Kodeks Kumanikus 1A-55A Giriş-Metin-Dizin, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi (çap olunmamışdır) 2010.

15. Vladimir Drimba, Codex Comanicus edition diplomatique avec fac-similes, Editura Enciclopedica, Buxarest, 2000

Açar sözlər: Codex Cumanicus, qıpçaq, heyvan adları.


Резюме

Статья написана на средневековой памятника Кипчак "Кодекс Comanicus" имена животных изучал. В ходе расследования древних и средневековых памят­ников турецкой и современных сравнений турецком языках были применены.

Kлючевые слова: Кодекс Куманикус, кыпчак, названия животных

Summary

The article is written on the medieval monument of Kipchak "Codex Comanicus" the names of the animals studied. During the research were applied to ancient and medieval monuments of Turkish and were compared between modern Turkish languages ​.

Key words:Codex Cumanicus, qıpçaq, animal names.

 

Rəyçi: prof. Məmmədəli Novruzov

 

 

 

ƏDƏBİYYATŞÜNASLIQ-ЛИТЕРАТУРОВЕДЕНИЕ

 

Maqsudova Günay

MÜASİR AZƏRBAYCAN POVESTLƏRİNDƏ DİL VƏ ÜSLUB MƏSƏLƏLƏRİ

                                                                                  ( 2001- 2010-cu illər)

Bədii mətnin dəyərləndirilməsində ən vacib olan komponentlərdən biri dil-üs­lub məsələləri ilə bağlıdır. Çünki dil və üslub baxımından özünəməxsus keyfiyyətə ma­lik olmayan bədii əsər oxucu marağını çəkmədiyi kimi, eyni zamanda, ədəbiyyat tarixində də davamlı mövqeyə malik ola bilməz.

Görkəmli türkoloq Cavad Heyət «Dilimiz, ədəbiyyatımız və kimliyimiz uğrun­da» adlı tədqiqatında dillə bağlı mülahizələrini ifadə edərək yazır: «Dil – mədəniy­yətin aynası və təməl rüknüdür. İnsanın düşüncə və duyğularını, xəyal və istəklərini bütün incəlikləri ilə açıqlayan və yaşamasına imkan yaradan dildir. Cəmiyyəti millət halına gətirən bağların ən güclüsü dildir. Dil bir ictimai və canlı varlıqdır və zaman keçdikcə işlənməklə təkmilləşər, inkişaf edər, yaxud əksinə, geriləyər və hətta məhv ola bilər» (9, 34). Cavad Heyətin sərrast müşahidədən qaynaqlanan bu mülahi­zə­lərinə onu da əlavə etmək lazımdır ki, dilin (o cümlədən bədii dilin) inkişafı və tək­milləşməsi ədəbiyyatın inkişaf səviyyəsi ilə həmahəng olur. Ədəbi prosesin ayrı-ayrı mərhələlərinə nə­zər saldıqda bədii dilin inkişafında bədii düşüncənin mü­hüm rol oynadığını aşkar şəkildə müşahidə etmək mümkündür. Başqa sözlə, bədii dilin ka­milləşməsi yalnız kamil bədii əsərlərlə gerçəkləşə bilər. 2001-2010-cu illərdə qə­lə­mə alınmış Azərbaycan povestləri də bu baxımdan istisna təşkil etmir.

Bədii dilin mühüm şərtlərindən biri də ifadə tərzinin sadəliyi ilə bağlıdır. Məhz bədii fik­rin sadə şəkildə ifadə olunması hər bir sənət nümunəsinin oxu­naq­lılığını şərtləndirən amillər sırasındadır. Azərbaycanın görkəmli yazıçı və ədəbiy­yatşünası Mir Cəlalın doğru qeyd etdiyi kimi: «Yazıçı еlə bir dil ilə yaratmalıdır ki, o dil tamamilə və bütün еlеmеntləri ilə xalqa asan, anlaşılan və doğma olsun» (14, 295). Müasir dövrdə qələmə alınmış Azərbaycan po­vestlərinin səciyyəvi cəhətlərindən biri məhz bədii dilin sa­dəliyi ilə bağlıdır.

Bilindiyi kimi, nəşr olunan «... monoqrafiya­ların sonunda bir qayda olaraq yazı­çının «dil və üslub xü­susiyyətləri»nə xü­susi yеr ayrılır... Monoq­rafiyaları tamam­layan bu cür sonluqlarda yaradıcı şəx­siyyətin əsərlərinin di­li, ifadə və təsvir va­sitələri haqqında ümumi şə­kildə danışılmaqla kifayətlə­nilir, onun yaradıcılığının spе­­sifik xüsusiy­yətləri, üslubi mahiy­yəti, ümumi ədəbi prosеsdəki rolu və bu pro­sеsdə hansı fərdi xüsusiyyətlərlə iştirak еt­məsi və s. məsələlərə dеmək olar ki, to­xunulmur» (1, 4). Müəllifin qənaətlərinin doğruluğu şübhə doğurmur. Həqiqətən də Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında mövcud olan mo­noqrafik tədqiqatların əksəriyyə­tində dil-üslub məsələsi ötəri şəkildə nəzərdən ke­çirilmiş, problemin ciddi, sistemli formada araşdırılmasına çalışılmamışdır.

Аkаdemik Kаmаl Tаlıbzаdənin qənaətincə: «Hər bir yаzıçının şəxsiyyə­tində, xаrаkterində ümumi cəhətlərlə yаnаşı, elə fərdi və xüsusi keyfiyyətlər оlur ki, bun­lаr yаrаdıcılıq prоsesində müstəsnа rоl оynаyır, yаrаdıcılığın nо­vаtоr istiqа­mət­də get­məsinə özgün xüsusiy­yət­lərlə zənginləş­məsinə təsir gös­tərir» (19, 133). Görkəmli alimin mülahizələrinin doğruluğunu qeyd etməklə yanaşı, üslubun fərdiliyini səciy­yələndirən məqamlara ağırlıq verməsinə də diqqətin çəkilməsi olduqca vacibdir. Çünki son illərdə qələmə alınan bəzi tədqiqatlarda qeyd olunduğu kimi, «...ano­nim üslubdan normativ-fərdi, on­dan da fərdi üsluba kеçid, yalnız ədə­biyyatın im­manеnt-еstеtik qanu­na­uy­ğunluq­larına dеyil, еyni zamanda və əsasən ona görə baş vеrir ki, sosial hə­yatın in­kişafının müəyyən mərhələsində xеyli mürəkkəb və mühüm prob­lеm yığılıb qalır və еstеtik potеn­siyaları tükənmiş köhnə üslub sis­tеmi onları bü­tün rəngarəngliyi, çalarlığı və mürək­kəbliyi ilə əks еdə bilmir. Ədəbi in­ki­şafın məhz bu məqamında bədii dəyərlərin köhnə sistеmi dağılır və yеnisi ya­ranır» (10, s.83).

Bütün bunlarla yanaşı, ayrı-ayrı tədqiqatlarda üs­lub «...dünya­nın no­vatorcasına mə­nimsənilməsi» (22, 147), onun «daha çox fərdi səciyyə daşıması» (20, 267), «...sözə və obraza məna vеrməsi» (11, 320). «bədii ümumiləş­dirməyə və ya şərti obraza yazıçının nеcə yanaş­dığını əks еtdirməsi» (13, 91) və s. kimi mülahizələr yer almaqdadır.

Müsair dövrdə yaranan Azərbaycan povestlərində üslub problеmini təhlil obyektinə çevirmək dolayısı ilə nəsrin bəhs olunan dövrdə əldə etdiyi bədii uğur­ları dərk etmək mənasında şərtlənməkdədir. Bütövlükdə povestlərin səciyyə­lən­diril­­məsi gös­tərir ki, mövcud bədii örnəklərdə başlıca olaraq aşağıdakı üslublardan bəh­rə­lə­nil­mişdir:

– еpik-analitik üslub;

– lirik-psixoloji üslub;

– şərti-metaforik üslub;

– sənədli-publisistik üslub.

Şübhəsiz ki, povestlərin üslub baxımından bu şəkildə təsnif olunması şərti xa­rakter daşımaqla, hər şeydən əvvəl, bəhs olunan prob­lеmə müəyyən qədər aydınlıq gətirmək məramından irəli gəlir. Bölgünün şərtiliyini səciyyələndirən başqa bir amil üslubi istiqamətlərin bəzən qovuşuq halda təzahür etməsi ilə özünü büruzə verir ki, bu cəhət də nəzərdən qaçırılmamalıdır.

Epik-analitik üslubun özünəməxsus çalarları İsa Muğannanın «Qırx kisə qızıl» po­vestində diqqəti cəlb etməkdədir. Təsvir olunan hadisələrə soyuqqanlı münasibət, dövrün mənzərəsinin bədii təhlilində hadisələrin mahiyyətinə enmə bacarığı İsa Mu­ğannanın yaradıcılığı üçün səciyyəvidir. Məsələn:

«Biz o gecə qonaq otağının döşəksiz çarpayılarında paltarlı-paltarlı soyun­madan uzanıb yatdıq. Səhər hələ hava qaranlıq ikən qalxıb, tək su krantında növbə ilə yu­yunub, çaysız, çörəksiz yola düşdük, bir də Dilicanda dayandıq. Uzuntala ilə Dilican arasında yollara daş döşəyən ermənilərə rast gələndə yavaşıyırdıq, bir də yolun qı­raq­larında düşərgələrdə kəlləri, öküzləri açılmış bölük-bölük arabaların yanında da­yanırdıq. Bütün düşərgələri kabab, qovurma, bozartma ətri bürümüşdü. Köç adam­la­rı arabaların kölgələrinə kilim, gəbə, mütəkkə döşəyib, oturub yeyib-içirdilər. Atamı görəndə kişilər ayağa qalxıb əl verir, süfrəyə dəvət edirdilər» (17, 41).

Lakin povestdə epik-analitik, lirik-psixoloji və sənədli-publisistik üslubun bə­zən biri-birini əvəz etməsi də müəllifin yaradıcılıq üslubuna xas olan cəhət kimi biri-biri əvəz etməkdə və tamamlamaqdadır. Aşağıdakı parçada müəllifin lirik-psixoloji üslubdan bəhrələnməsi məhəbbət səhnəsini canlandırmaq məqamına xidmət edir:

«Kiçik qızları da xalamın eyni idilər. Tək Nəsibə orta boylu, zərif, eyni zaman­da dolu, gözəl əndamlı idi. Sifətcə də anasına, bacılarına oxşamırdı. Elə gözəl idi ki, sizə anlatmaq üçün söz tapa bilmirəm. Təkcə gözləri barədə deyə bilərəm ki, dümağ sifətində zil qara, parıltılı gözlərinin qarası göz qapaqlarının altını bütün tutmuşdu. Elə tutmuşdu ki, bəbəklərinin ağlığı lap azacıq dairəvi zeh kimi qalmışdı. Deyərdin bu gözlərin üstündə əməliyyat aparılıb, zil qaralığı artırılıb – böyüdülüb, bəbəkləri isə lap kiçildilib. Bizə baxan gözlərə kənardan baxanda ağ üzdə bir cüt böyük qara ləkə kimi gördüm, yaxınlaşanda ağ zeh bəbəkləri görəndə isə bir cüt qeyri-adi, sözün əsil mənasında ilahi gözlər gördüm. Bu ilahiliyə görə də sifətim qızardı, addımlarım dolaşdı. Cəmisi yarım aylıq ayrılıqdan sonra xalam qızı Nəsibəyə belə vuruldum» (17, 24).

Sənədli-publisistik üslubun orijinal, bənzərsiz örnəkləri sırasında Sabir Azəri­nin «Mən DTK-nın təcridxanasında yatmışam» povesti xüsusi yer tutur. Povestdə cərəyan edən hadisələr bioqrafik detallara söykəndiyindən, canlı müşahidə, yaddaş və xatirə işığında təqdim olunduğundan burada publisistik üslubi çalarlar qabarıq ifadə olunmuşdur. Doğrudur, müəllif əsərin bədiiliyini təmin etmək üçün yeri gəl­dikcə sənədlilikdən (yaxud publisistik üslubdan) qaçmağa çalışmış, epik-analitik və lirik-psixoloji üslubların im­kan­larından bəhrələnməyə çalışmışdır. Lakin bu aspekt povestdə ötəri səciyyə daşıdığından sənədli-publisistik üslubu üstələyə bilməmişdir.

Məsələn:

«Bu ifadəyə uşaq vaxtı nağıllarda tez-tez rast gələrdim və həmin sözləri oxu­yarkən, ya da eşidərkən canımdan gizilti keçərdi, üşənərdim, çünki oradan qayıdan az olardı...

Sonralar böyüdüm və məlum oldu ki, bizim zamanlarda da gedər-gəlməz yerlər varmış. Böyüklərdən ara-sıra, o da pıçıltıyla eşidərdim ki, filankəsi gecəynən tutub yollayarlarmış gedər-gəlməzə, yəni Sibirə. Sən demə, nağıllardakı gedər-gəlməzə indiki gedər-gəlməzlərin oxşar cəhətləri də varmış – adamları o yerlərə onda da, otuzuncu illərdə də padşahlar və onların əlaltıları yollayarmışlar» (2, s.81)

Əlisa Nicatın «Rza xan» povesti bədii-publisistik üslubda qələmə alınmışdır. Əsərdə bu məqam daha çox povestin başlanğıcında və finalında özünü büruzə ver­məkdədir. Belə ki, tarixi mövzuda qələmə alınmış povestin bəhs olunan hissələrində müəllif süjet xəttindən kənar, çağdaş dövrün ictimai-siyasi prosesləri ilə bilavasitə bağlı olan məqamlara toxunmuş, bir müəllif kimi özünün vətəndaşlıq mövqeyini ten­densiyalı şəkildə ifadə etməyə çalışmışdır.

Məsələn:

«Məlumdur ki, Rusiyada çar quruluşunu devirən bolşeviklər heç də vəd etdik­ləri kimi xalqlara azadlıq və istiqlaliyyət bəxş etmədilər. Çevriliş Rusiyada Le­nin və Trotski kimi bir sürü bolşevikin hakimiyyət hərisliyi nəticəsində baş ver­miş­di. Ancaq rus ordusunun generalları ayılıb itirilmiş azadlıq uğrunda döyüş­mə­yə baş­ladılar. Məqsədləri çar imperiyasının hüdudlarını hökmən əldə saxlamaq olan bol­şe­viklər İrandakı və Qafqazdakı iddialarını həyata keçirmək üçün özlərində qüvvə görmür­dülər. Və bundan istifadə edən Azərbaycan Milli Şurasının cəngavərləri – Məmməd Əmin Rəsulzadə, Fətəli xan Xoyski, Əlimərdan bəy Topçubaşov və başqa­ları rəşadətli Nuru paşanın türk əsgərlərinin və alman zabitlərinin köməyi ilə Azər­baycanı müstəqil dövlət elan etdilər və az sonra bu dövlət əksər ölkələr tə­rəfindən tanındı» .

Göründüyü kimi, təqdim olunan  nümunədə təsvir obyektinin əsasında bədii-publisistik üslub dayanmaqdadır. Onu da xatırladaq ki, bu məqam yazıçının yalnız tarixi əsər­lərində deyil, həmçinin müasir mövzulu povestlərində də özünü büruzə verməkdədir.

Orxan Fikrətoğlunun «On ikinci nəğmə», «Üçüncü günün adamı» və «Yeddi» povestləri şərti-metaforik üslubda qələmə alınmışdır. Bütövlükdə yazıçının yaradıcı­lığı üçün səciyyəvi olan bu üslub bəhs olunan əsərlərin mühüm komponentlərindən biri olmaqla yanaşı, həmçinin hadisə və əhvalatların təqdimində aparıcı funksiya daşımaqdadır. Orxan Fikrətoğlu hər üç povestdə reallıqla irreallığı, gerçək hadi­sələrlə ola biləcəkləri məharətlə əlaqələndirə bilmiş, maraqlı, oxunaqlı bədii örnək yarada bil­mişdir. Yazıçının yaradıcılığı üçün səciyyəvi olan bu məqam onun əsər­lərinin bədii orijinallığını şərtləndirən amillərdən biri kimi çıxış edir. O, nədən yazır-yazsın bu üslubun sehrindən qopub ayrıla bilmir.

Müəllifin yaradıcılığında xüsusi yer tutatn «Üçüncü günün adamı» povestindən bir parçaya diqqət yetirək:

«Yağışlı gecənin soyuğu onu içəridə bir an kimi görünən vaxtın gerçəkliyinə saldı. Yolun o biri tərəfində dayanmış sifarişçiyə sarı gedə-gedə nədənsə son vaxtlar şəhərdən yoxa çıxmış ağ çətirləri düşündü. Yolu keçib maşına oturdu. Sifarişçi üzdən sakit görünsə də içinin əsəbi gözlərində idi. Çəkdiyi papirosun tüstüsü də əyri çıxırdı.

Tərs-tərs ona baxıb:

– Rəqs edirdiz? – Soruşdu.

Maşının şüşəsini aşağı salıb:

– Ağ çətirlər yoxa çıxmasaydı, mən onu öldürməzdim - dedi» (7, 209-210).

Təqdim olunan epizodda yazıçı qatil obrazının daxili-mənəvi sarsıntılarını əks etdirmək üçün bədii dilin imkanlarından məharətlə bəhrələnmişdir. Burada sərti-meta­forik obraz kimi düşünülmüş «ağ çətir» qatilin qara rəngdə canlan­dırılan daxili dünyası ilə kontrastda verilərək problemin faciəviliyinin qabarıq ifadəsini təmin etmişdir.

Onu da qeyd etməyə ehtiyac vardır ki, 2001-2010-cu illərin bədii nəsrində şərti-metaforik üsluba müəyyən qədər meylin artması da özünü büruzə verməkdədir: «Çağ­daş ədəbiyyatda şərtiliyə, şərti-metaforik üsluba güclü meyl var. Postmodernist düşüncənin məhsulu olan bu meyl bu günün insanının indiyə qədər mövcud olan bütün standartları yox etmək, hər şeyi, hətta zamanı belə ötüb keçərək mütləq hə­qiqətə çatmaq, olaylar məkanına daha üst mövqedən baxmaq zərurətindən doğur» (15, 258).

Vaqif Səmədoğlunun «Köh­nə yəhudi mahnısı» kinopovestinin dili də xeyli də­rəcədə qüsurludur. Xüsusilə, povestin dialoqlarında Azərbaycan və rus dillərinin yerli-yersiz biri-birinə qarışdırılması əsərin oxunuşuna ciddi maneçilik törətmək­dədir. Məsələn:

«Uşaq başını buladı, dedi:

– Ne znayu, mojet est. Ya tuta zamesto mamki stoyu, ona na rınok poşla. Vot pridet sama, mojet i naydet etu samuyu kniqu. A vot tut knijka lejit ob jivotnıx raznıx...

Oğlan əlini rəfə uzadıb həmin kitabı götürmək istədi, amma Əsəd müəllim qoymadı:

– Ne nado sınok, ne nado. Tı ne znaeş qde, no kokoy ulise vaşa filarmoniya?

– Znayu. No tama seyças konsertov net, odin Sellertinskiy tam sidit, direktor on.

Sara soruşdu:

– A kak tuda proyti?» (18, 42).

«Köh­nə yəhudi mahnısı» kinopovestində bu və ya buna bənzər nümunələr həd­siz dərəcədə çoxdur. Qeyd etmək lazımdır ki, bütövlükdə kinopovest bu səpkidə qələmə alın­dığından rus dilini bilməyən hər hansı oxucunun əsəri anlaması mümkün deyildir.

Yаzıçı-ədəbiyyаtşünаs Elçin bədii əsərdə dilin funksiyаsı ilə bаğlı müla­hizə­lərini belə səciyyələndirir: «Əgər sənətin təzаhür vаsitələrini öz əhə­miy­yə­tinə görə dərəcələrə аyırmаq mümkünsə, bədii dil birinci dərəcəli əhə­miyyətə mаlikdir, bаşqа sözlə desək, bədii dil əldə elə bir аmildir ki, оnun səviyyəsi, ümumiyyətlə, bədii ədəbiyyаtın səviyyəsi üçün meyаrlаrdаn оlа bilər» (4, 47). Həqiqətən də hər hansı əsərin sənətkarlıq səviyyəsi ilk növbədə bədii dilin səviy­yəsini şərt­ləndirir və bu məqamda tənqidçinin qənaətləri ilə razılaşmamaq mümkün deyildir.

2001-2010-cu illərdə qələmə alınmış Azərbaycan povestlərinin dil-üslub baxı­mın­dan peşəkarlığını şərtləndirən məqamlardan biri də bədii təhkiyə, dialoq, mo­no­loq, daxili monoloq və s. kimi bədii priyomlardan təsvir olunan hadisələrin ahənginə uyğun şəkildə bəhrələnilməsidir.

Bədii təhkiyənin uğurlu örnəyinə Əzizə Cəfərzadə, İsa Muğanna, Əlisa Nicat, Sabir Azəri, Elçin, Məmməd Oruc, Orxan Fikrətoğlu, Elçin Hüseynbəyli və digər yazıçı­ların povestlərində təsadüf olunmaqdadır. Adı çəkilən müəlliflərin hər biri təsvir prosesində bədii təh­kiyədən müxtəlif situasiyaları əks etdirmək üçün bəhrə­lənmişlər. Əzizə Cəfərza­də­nin «Bəla» povestində hadisə və əhvalatların təsvirində bədii təh­kiyənin im­kan­la­rından məharətlə bəhrələnilmişdir. Adı çəkilən povestdə bədii təh­kiyə müəl­lifə, eyni zamanda, tarixin ruhunu canlandırmaq missi­yasına xid­mət et­məkdədir.

Məsələn:

«Meydanda iki qurğu qurulmuşdu. Birinci qurğu – dar ağacıydı. İkinci qurğu üzərinə taxt yerləşdirilmiş, qırmızı məxmər çəkilmiş sədr idi ki, burada padişahi-aləmpənah, öldürülən oğul atası Məhəmməd Xudabəndə (Allahqulu) və onun hamı­nın yaxşı tanıdığı arvadı, baş hərəm Xeyranisa Bəyim – Məhdi-Ülya əyləşəcəkdi. Qətl olunan şahzadə Həmzə Mirzə Bəyimin bətnindən dünyaya gəlmişdi. Onu hamı Məhdi-Ülya – yəni uca, müqəddəs beşik ləqəbilə tanıyırdı. Bu ləqəbi ona – dörd şahzadə oğul anasına Məhəmməd Xudabəndə özü vermişdi. Həmzə Mirzə ilkiydi, bundan sona gələcək əfsanəvi hökmdar I Şah Abbas – Abbas Mirzə də artıq böyü­yüb hədd-büluğa çatmışdı. Həmzə Mirzənin qatilinin cəzalanmasına ata-anasıyla ya­naşı həmin taxtda əyləşib tamaşa edəcəkdi» (3, 104).

Qeyd edək ki, Əzizə Cəfərzadənin adı çəkilən povestində bədii təhkiyə yalnız nəqletmə funksiyası daşımır, həmçinin mühakimələrlə, müdaxilələrlə, təhlillərlə mü­şa­yiət olunur. Bu cəhət yazıçının üslub fərdiyyətini şərtləndirən ən mühüm məqam­lardan biridir.

Bədii təhkiyənin sənətkarlıqla yaradılmış örnəyinə Elçinin «Bayraqdar» poves­tin­də də təsadüf olunmaqdadır. Xüsusilə, bədii təhkiyənin fəlsəfi mühakimələrlə mü­şa­yiət olunması bəhs olunan əsərin məziyyətlərindən biri kimi dəyərləndirilə bilər.

«Aydın məsələdir ki, dünyanın ən qəmgin yerlərindən biri qəbiristanlıqdır, am­ma Bakıdan gələn və elektrik qatarı yolunun sağında, sovet vaxtı tililməyə başlamış və o vaxtdan bəri tikintisi yarımçıq qalmış bir binanın (bura məktəb olmalıydı, ya nəsə başqa bir tikili idi) arxasında salınmış bu qəbiristanlıq həm də yəqin, dünyanın ən kasıb qəbiristanlığı idi.

Buradakı qəbirlərin başdaşı həmin yarımçıq tikintinin divarlarından sökülüb-qoparılıb gətirilmiş kubik daşlar idi və divarların köhnə suvağı adda-budda üstündə qalmış o kubik daşlar bu kiçik qəbiristanlığa elə bir ab-hava gətirmişdi ki, elə bil bu qəbirlərin özləri də qaçqın idi, hardansa qaçıb gəlmişdilər» (5, 109).

«Bayraqdar» povestinə «Kədərin yaratdığı əsər» adlı ön söz yazan filologiya elmləri doktoru, professor Nərgiz Paşayeva yazıçının üslubu ilə bağlı qənaətlərini belə ifadə edir: «Bir yazıçı kimi Eıçinin üslubunu birmənalı sərhəd çərçivəsində qiy­mətləndirmək çətindir. Onun bədii üslubu əslində üslublar sintezidir. Başqa sözlə desək, burada yağlı boya da, akvarel də, tuş da özünün kamil estetik sintezini tap­mışdır. «Bayraqdar»ın timsalında bu estetik cəhət qabarıq şəkildə nəzərə çarpır» (5, 12).

2001-2010-cu illərdə qələmə alınmış Azərbaycan povestlərində dialoqlardan bədii priyom kimi bəh­rələnilməklə hadisə və əhvalatlara aydınlıq gətirilməsi, obraz­ların daxili-mənəvi dünyasının aşkarlanmasına çalışılması ciddi maraq doğur­maq­dadır. Xa­tırladaq ki, bəhs olunan dövrün əksər povestlərində dialoqlardan ustalıqla istifadə edilməsi özünü büruzə verməkdədir. Bu isə ordan gəlir ki, ümumiyyətlə, bədii nəsrin o cümlədən povestin janr poetikası dialoqlardan istfadənin zəruriliyini, qaçılmaz­lı­ğını şərtləndirir. Əlbəttə, bu o demək deyildir ki, dialoqlardan istifadə etmədən po­vest yazıla bilməz. Çünki dialoqlarsız da bu janrın maraqlı, oxunaqlı, bədii cəhətdən kamil örnəklərinə təsadüf olunmaqdadır. Məsələn, araşdırmaya cəlb olunan dövrün bədii nəsr örnəkləri içərisində Orxan Fikrətoğlunun «Üçüncü günün ada­mı», «On ikinci nəğmə» və «Yeddi» povestlərində dialoqdan demək olar ki, istifadə edil­məmişdir. Həmçinin bu əsərlərdə dialoqdan istifadə olunmaması əsərin bədii keyfiy­yətinə qətiyyən xələl gətirməmişdir.

Lakin obrazların qarşılaşdırılması, «bədii münaqişənin aşkarlanması, təsvir olunan əhvalatlara aydınlıq gətirilməsi baxımından dia­loqların zəruriliyi» (21, 427) şübhə doğur­mur. Araş­dırmaya cəlb olunan dövrdə dialoqlardan istifadənin müxtəlif təzahür formalarına rast gəlinməkdədir. Məsələn:

«Müstəntiq:

– Sizin İran konsuluyla hansı gizli cinayətkar əlaqəniz olub? Ondan hansı təlimatları almısınız?

Abbas Mirzə:

– Mənim İran konsuluyla heç bir gizli əlaqəm olmayıb, ondan heç bir təlimat almamışam.

– Səmimi deyilsiniz. Nahaq bizdən gizlədirsiz, biz hər şeyi bilirik».

Anarın «Cavid ömrü» povestindən örnək olaraq aldığımız bu dialoq fonunda yazıçı biri-birinə zidd olan iki fərqli mövqeyi aşkarlamağa ça­lışmış, konfliktin qütb­lərini dərinləşdirmək funksiyasını gerçəkləşdirmişdir.

               Hadisə və əhvalatların daxili monoloqdan bəhrələnilməklə təq­dim olunması yal­nız ob­razların mənəvi dünyasının aşkarlanmasında deil, həmçinin əsərin oxunaq­lılı­ğının təmil olun­ma­sında mühüm rol oynayır.

Məsələn:

«Ya bəxt, gəl bu pərini istə! Bilmirəm nə deyərlər? Özü, valideynləri razı olarlarmı? Əlli yaş hara, on beş-on altı yaş hara? Ancaq mən bilirəm, ey pələng gözlərində almaz zərrəcikləri parıldayan körpə pəri, bilirəm o balaca köksündə necə xəzinələr, nəfəsində necə ətir, o badamı saçlarında, o gül üzündə, dodaqlarında necə təravət gəzdirirsən? İnsafdırmı və cinayət deyilmi ki, onlar ruhsuz bir dükançıya və alverçiyə qismət olsun» (16, 279).

Bu mətndə yazıçı öz qəhrəmanı Sultan Turanın daxili monoloqu fo­nunda onun ilk baxışda vurulduğu qadına olan sevgisini, bu sevgi fonunda keçir­diyi həyəcanları əks etdirmişdir. Bu aspekt müəllifə öz qəhrəmanının xarakter cizgilərini bütöv şəkildə ifadə etməyə imkan vermişdir.

«Ümumiyyətlə…daxili monoloqun imkanları genişdir. Usta sənətkarlar onun ver­diyi imkanlardan istifadə edərək nəinki janr ölçülərinə və bədii struktura, eyni zamanda, ideya-estetik prinsiplərin nüfuz dairəsinin artmasına da mühüm təsir gös­tərirlər. Məsələn, daxili mühakimə vasitəsilə qəhrəmanın özünün ikinci «mən»ini ya­ratmaq ustalığı buna ən yaxşı misaldır». (6, 595-596). Mülahizələrin doğru olduğu­nu qeyd etməklə yanaşı, 2001-2010-cu illər bədii nəsri üçün səciyyəvi cəhətlərdən biri kimi daxili monoloqdan bəhrələn­mə­nin fərqli çalarlarının mövcudluğuna diqqət yetirilməlidir.

Filologiya еlmləri doktoru, professsor Muxtar İmanov daxili monoloqla müəllif təhkiyəsi arasındakı bağlılığın vacibliyinə diqqəti yönəldərək yazır: «Müəllif sözü təbii ki, qəhrə­manın duyğu və düşüncələrini əks еtdirməklə məhdudlaşmır, еyni za­manda, duyğu və düşüncələri doğuran hadisələrin təsvirini təmin еdir. Bu mənada da­xili monoloq üzərində qurulan nəsr əsərlərində müəllif təhkiyəsinin xüsusi rolu vardır. Müəyyən situasiyadan sonrakı daxili monoloqu, еləcə də müəy­yən daxili monoloqun rеal nə­ticəsi olan hər hansı hərəkət və hadisəni qələmə almaqla müəllif qəhrəmanın daxili aləmi ilə süjеt xətti arasında əlaqə yaradır. Həm daxili mo­no­loqları quran konkrеt əhvalatların müstəqil təsviri, həm də yеri gəldikcə mo­noloq­lara vеrilən müəllif şərh­ləri (özünütəhlili təhlil) qəh­rəmanın subyеktiv aləminin mü­əyyən idеya istiqa­mə­tində dərkinə kömək еdir» (12, 75–76).Doğrudan da, qəhrəmanın xarakte­ri­nin aşkarlanmasında daxili monoloqun rolu danılmazdır.

Tədqiqata cəlb edilən dövrdə povest janrı timsalında daxili monoloqdan bəhrə­lənilməklə yaranan bədii nümunələrin mövcud­luğu dil-üslub əlvanlığının mühüm göstəricilərindən biri kimi diqqəti cəlb edir.

2001-2010-cu illərdə yaranan Azərbaycan povestlərini sə­ciy­yələndirən cəhətlər­dən biri də dil-üslub fərqliliyini şərtləndirən elementlərin çeşidliliyi ilə bağlıdır. Bunlardan biri də məktub, xatirə və gündəlik üslubundan bəhrələnməklə bədii dilə yeni çalarlar gətirilməsidir. Bu üslubdan uğurlu bəhrələnmənin maraqlı örnəyinə İlqar Fəhminin «Ak­trisa» povestində təsadüf olunmaqdadır. Povestin qəhrəmanı olan yazıçı Raufun gün­dəliyi bu baxımdan səciyyəvidir. Qeyd edək ki, əsərdə hadi­sələr baş qəhrəmanın gündəliyi vasitəsilə təqdim olunur:

«Mən bu başlığı ən sonda yazmışam. Bir ay əvvəl Onunla bağlı gündəlik tutma­ğa başlayanda, mən hadisələrin bu cür cərəyan edəcəyini təbii ki, bilə bilməzdim. Sadəcə onu gördüyüm gündən məndə elə qəribə hisslər yarandı ki, bu ani, ğtəri hisslərin yaddan çıxmaması üçün hər xırda şeyi də yazıb qeyd eləmək qərarına gəldim.

Bu, mənim son əsərimdir. Yazının son nöqtəsini qoyandan on-on beş dəqiqə sonra yəqin ki, mən artıq həyatda olmayacağam. Çox güman ki, bu yazını heç oxu­yan olmayacaq. Çünki öz adıma ləkə gəlməyini istəmirəm. Qoy heç olmasa övlad­larım mənim adımı daşımaqdan xəcalət çəkməsinlər» (8, 88).

2001-2010-cu illərdə yaranan Azərbaycan povestlərində diqqəti çəkən məqam­lardan biri də xalq ədəbiyyatından bəhrələnilməsidir. Bayatı, nəğmə, atalar sözləri, məsəllər və s. xalq ədəbiyyatı örnəklərinə müraciət mövcud bədii örnəklərin dil-üs­lub çalarlarını xeyli dərəcədə zənginləşdirmişdir.

Ayrı-ayrı yazıçıların əsərlərində bayatılardan istifadənin müxtəlif səbəb­ləri və formaları mövcuddur. Belə ki, bəzi povestlərdə bayatı janrına epiqraf kimi müra­ciət olun­muşdur. Digər tərəfdən, povest müəllifləri dərd, kədər, iztirab ovqatını ifadə etmək üçün bayatı janrının imkanlarından istifadə etmişlər. Bundan əlavə, bayatılar­dan təsvir olunan obraz və xarakterlərin mənəvi aləmini aşkarlamaq məqsədilə bəh­rələnilmişdir. Məsələn:

                                        Ağlaram ağlar kimi,

Dərdim var dağlar kimi.

Xəzəl ollam tökülləm,

Viranə bağlar kimi (120, 69).

 

 İsa Muğannanın «Qırx kisə qızıl» povestin­dən gətirilən nümunədə bayatı təsvir olunan hadisələrin bədii effektini şərtlən­dir­mək məramına xidmət edir. Bu  əsərdə bayatıdan yerli-yerində istifadə olun­ması müəllifə bədii ovqatı dolğun şəkildə əks etdirməyə imkan vermişdir.

İsa Muğannanın «Qırx kisə qızıl» povestinin isə əsas süjet xəttilə yanaşı «Aşıq Qərib» dastanının motivlərindən istifadə ilə paralel bir süjet xətti vardır. Yazıçı po­vestdə dastan motivindən povestin ideya-estetik mahiyyətini aşkarlamaq məqsədilə bəhrələnmişdir.

Bütövlükdə 2001-2010-cu illərdə yaranan Azərbaycan povestləri dil-üslub ba­xımından özünəməxsus keyfiyyətləri ilə diqqəti cəlb edir. Bu özünəməxsusluq həm bədii dilin imkanlarından bəhrələnmənin müxtəlif təzahür formalarında, həm də üs­lub əlvanlığında özünü göstərir. Təhlilə cəlb olunan bə­dii ör­nəklər bu qənaətə gəl­məyə bütünlüklə əsas verir

 

İstifadə olunan ədəbiyyat

  1. Abdullazadə Arif. Şairlər və yollar.Bakı, Elm, 1984
  2. Azəri Sabir. Mən DTK-nın həbsxanasında yatmışam. “Azərbaycan” jurnalı, 2002,№3, s.79- 134.
  3. Cəfərzadə Əzizə. Bəla ( tarixi povest). Bakı, Şirvannəşr, 2001
  4. Elçin. Tənqid və ədəbiyyatımızın problemləri. Bakı, Yazıçı, 1981
  5. Elçin. Bayraqdar. Bakı, Qapp- poliqraf, 2004
  6. Ənvəroğlu Himalay. Azərbaycan ədəbiyyatının yaradıcılıq problemləri. Bakı Elm, 2004
  7. Fikrətoğlu Orxan. Vaxt. Bakı, Elm, 2008
  8. Fəhmi İlqar. Aktirisa (povest).“ Azərbaycan” jurnalı, 2004,№5, s.64- 104
  9. Heyət Cavad. Dilimiz, ədəbiyyatımız və kimliyimiz uğrunda, Bakı. 2011
  10. Həzioğlu Q. Poetik formaların təkamülündə fərdi üslub. Azərbaycan ədəbiyyatının tarixi poetikası, II kitab, Bakı,Elm 2006, s.71- 104.
  11. Hacıyev Abbas. Ədəbiyyat nəzəriyyəsi. Bakı, Mütərcim, 1996
  12. İmanov Muxtar. Müasir Azərbaycan nəsrində psixologizm.Bakı,Elm, 1991
  13. Qasımov Himalay. Müasir Azərbaycan ədəbiyyatında yaradıcılıq meylləri, Bakı, Elm, 1998
  14. Mir Cəlal. Klassiklər və müasirlər. Bakı, Azərnəşr, 1973
  15. Məmmədli Samirə.Psixoloji kontrastlar.Filoloji araşdırmalar,XX kitab, 2004
  16. Nicat Əlisa. Əsərləri, VIII cild. Bakı, Adiloğlu, 2010
  17.  Muğanna İsa. Qırx kisə qızıl. “Azərbaycan”jurnalı, 2011 №9. s.14-78
  18.  Səmədoğlu Vaqif. Köhnə yəhudi mahnısı, “Azərbaycan” jurnalı, 2004 №5
  19.  Talıbzadə Kamal. Sənətkarın şəxsiyyəti, Bakı, Yazıçı, 1978
  20.  Kabaklı Ahmet. Türk edebiyatı, cild,4 , İstanbul, 2001
  21.  Yeni Türk Edebiyatı ( 1939- 2000). III baskı, Ankara, 2006
  22.  Храпченко М.Б. Творческая индивидуалъностъ писателя и развитие ли

        тературы, Москва. 1975

SUMMARY

 

Issues of language and style in the narratives writtenin 2001-2010s are investigated in  the article. In this period features of artistic language in the narratives written in epic-analytic, lyric-psychologic, conventional metaphorical, documentary-journalistic styles are described, using the styles of literary narrative, monologue, folk literature, letter, memory and daily styles is analysed as a means ensuring perfection of works.

Key words: literature, style, dialogue, monologue, literary narrative

Резюме

               В статье в современный период, то есть в повестях, написанных в 2001 – 2010 годы исследуются вопросы языка и стиля. В повестях, написанных в этот период в эпически-аналитическом, лирико-психологическом, условно-метафорическом, документально-публицистическом, отмечаются особенности художественного языка, использование художественно-повествовательного диалога, народной литературы, письма, памяти и повседневных стилей анализируются как средства обеспечивающие совершенство произведения.

 

Ключевые слова: литература, стиль, диалог, монолог, художественное повествование

 

Rəyçi: dos. Vəliyev  Məhərrəm


Səidə Abbasova

REAL GERÇƏKLİKLƏR BƏDİİ HƏQİQƏT AYNASINDA

Ədəbiyyat həmişə zamanla yanaşı addımlayır, zamanın nəbzini tutmağa, ruhunu duymağa çalışır. Hər bir dövrə uyğun olaraq ədəbiyyatın özünəməxsus tələbləri olur və bu tələblərə uyğun olaraq müxtəlif, fərqli üslublarda ədəbiyyat nümunələri yaranır. Ölkəmizin ictimai-siyasi vəziyyəti ilə əlaqədar olaraq həm poeziyamız, həm də nəsrimiz, bütövlükdə ədəbiyyatımız zaman-zaman müxtəlif dəyişikliklərlə müşayiət olunub. Məsələn, qədim dövrlərdə həmin  zamanın tələbinə uyğun, SSRİ-nin tərkibində olarkən isə kommunizmi təbliğ edən əsərlər çox yazılırdı. Respublikamız müstəqillik qazandıqdan sonra ölkənin ictimai-siyasi həyatında yenilik bərqərar oldu və bu öz təsirini ədəbiyyatda da aydın göstərdi.

Çağdaş Azərbaycan nəsri milli və dünya ədəbiyyatının ən mütərəqqi ənənələri ilə formalaşıb inkişaf edərək fəal mənəvi qüvvəyə çevrilməkdədir. Bu dövrdə roman janrının elə güclü yaradıcıları var ki, onların yazdığı romanlar ölkə hüdudlarından kənarda da xüsusi diqqətə səbəb olmuş və rəğbətlə qarşılanmışdır.

Müasir mərhələdə Azərbaycan ədəbiyyatının Anar, Elçin, İsa Muğanna, Aqil Abbas, Kamal  Abdulla, Seyran Səxavət, İlqar Fəhmi, Elçin Hüseynbəyli, Rəşad Məcid  və s. istedadlı nasirlərin qələminin məhsulu olan və Azərbaycan mədəniyyəti xəzinəsinə daxil ola bilən çox zəngin nəsr ənənəsi var.

Bu dövrdə yazıb-yaradan, məhsuldar və istedadlı yazıçılardan biri Bottom of Form

 

 

 

 

 

 

 

 

Mövlud Süleymanlıdır. Onun ilk nəsr kitabı yetmişinci illərin sonlarında çapdan çıxıb.  Bu elə bir dövr idi ki, bəhs edilən bu dövrdə İsa Hüseynov, Sabir Əhmədli, Anar, Elçin, İsi Məlikzadə, Fərman Kərimzadə, Sabir Azəri, Sabir Süleymanov, Çingiz Ələkbərzadə, Əlibala Hacızadə və s. kimi yeni ruhlu, bir sıra stereotipləri uçurub-dağıdan əsərlə­riy­lə nəsrdə yeni səhifələr yazan sənətkarlar nəsli yetişməkdə idi. Nəsrdə sözün həqiqi mənasında artıq normativləşməyə başlayan üslubla təzə-fərdi üslubların mübarizəsi gedirdi.  Ədəbiyyatda fərdi insan talelərinə, psixoloji aləmin təsvirinə maraq ön plana keçirdi. Mövlud Süleymanlı da bu polifonik dəstədə öz layiqli yerini tuta bildi.

Hər bir yazıçını ilk növbədə onun fərdi üslubuyla, özünəməxsus dəsti-xətti ilə tanıyırlar.  Bu mənada, Mövlud Süleymanlı da ədəbi mühitdə öz cümləsi ilə, həyata, insan münasibətlərinə fərdi yanaşma tərzi ilə yadda qaldı. Onun bütün əsərlərində dilinin şirinliyi, özünəməxsus obrazlı ifadə tərzi və hətta bir qədər qəribə təsir bağışlayan təhkiyə diqqəti cəlb edir. O zamanlar bəzi tənqidçilər bunun normativ yazı üslubuna, ənənəvi deyim tərzinə uyğunlaşmadığını görüb etiraz edirdilər.  Nəsrdə sanki bütün zamanlar üçün eyni normativ qrammatika ilə nəfəs alan vahid üslub, yazıçıdan yazıçıya, kitabdan kitaba, əsərdən əsərə addımlayan, fəqət irəliləməyən bu yeganə ifadə tərzi dili öldürürdü. Eynilik sənətin düşmənidir və Mövlud Süleymanlının bir yazıçı kimi uğuru da məhz bu eynilikdən qaçması oldu.

Mövlud Süleymanlının fərdi üslubunda, bədii dilində bir sıra nəsr əsərlərinə məxsus bayağı, sentimental örtükdən qətiyyən əsər-əlamət yoxdur. Onun həm romnlarında, həm də digər nəsr əsərlərində hər şey adiliyin və təbiiliyin mətn daxilində birdən-birə qeyri-adiliyə çevrilməsini özündə əks etdirir.

“Dan yeri sökülmüşdü. Havada sazaq vardı, amma dörd tərəf ki, uca-uca, sıra-sıra dağlar idi, sazağın səmti bilinmirdi. Bilmək olmurdu ki, ağ yeldəndimi, qara yeldəndimi… Otlar-əncərlər, çiçəklər boyu üzünü dikəlib sazağa sarı açılmışdı. O yolacın o otunnan, bu yamacın bu otuna qəribə bir duyğu , qoxu gəlirdi ki, otlar-ən­cərlər, güllər-çiçəklər də bu qoxunu, bu duyğunu duymuşdu. O yamacın o gülünnən, bu yamacın bu gülünə yellər sevgi gətirirdi, buna da Şamil kişi “puçur yeli” deyirdi.

Quzuların dırnağıyla, Bəkilin ayağıyla sevgi gəlirdi. Bu yamacın otları bu sevgini udub ayılırdı. Quşlar, böcəklər, arılar güllərə, otlara sevgi daşımaqdaydı”.

Yazıçılarımızın çoxu öz əsərlərində xalq ruhunu, xalq həyatını, məişətini, adət-ənənələrini, etnoqrafiyasını, milli xüsusiyyətlərini bədii şəkildə ifadə edir. Mövlud Süleymanlının bir sıra hekayələrində, xüsusən də “Köç” romanında Azər­bay­can nəsri üçün təzə və görümlü olan mifik təfəkkür tərzi, türk etnoqrafi­yası və folklorunun ən qədim çalarları diqqəti cəlb edir. Məsələn, “Köç” romanına nəzər salaq.

“Altı yaşlı İmir bir il idi yuxusunda burulğana düşürdü. Göy idimi, suyudumu, quruydumu, haraydısa, bir quyunun ağzıydı. Min cür boya bir-birinə qarışa-qarışa İmir də içində yumrulanıb-yumrulanıb dörd oynayırdı. Əlləri, ayaqları, üzü-gözü əyilənə kimi fırlanırdı. Nəsə deşilirdi, bir-birinə qarışa-qarışa burulan rənglərin qanı axırdı. İmir yavaş-yavaş yerindən dururdu, yatağından qalxırdı, iri-iri açılan göyümsov gözləri ilə yox, bütün canı ilə görə-görə dünyanın üstüylə addımlayırdı” (“Köç” romanından).

Mövlud Süleymanlının “Köç” romanından gətirdiyimiz bu nümunədə Balaca İmirin bu yuxusu əslində, böyük bir kökün, nəslin xatırlanması, yaddaşın təzələn­mə­sidir. Qarakəllə kökü bu uşağın yuxusuna çökməklə əcdadı, sələfi unutmamağı, milli bağı - əsli-nəsli daim xatırlamağı təlqin edir. Və uşaq bu ağır, dəhşətli yuxu­ların təz­yi­qinə davam gətirmir, yuxu görə-görə ayağa durur, yeriyir: “İmir dayanıb səssizcə baxardı, elə bil, durduğu yerdəcə yuxu görürdü. Üç yüz ilin başından çıxan köç, İmirdən də keçib gələcəyə gedirdi”.

Görkəmli xalq şairi, professor Bəxtiyar Vahabzadə Mövlud SÜleymanlının bu romanını yüksək dəyərləndirərək, “Köç”ü “xalqımızın yüz illərdən bəri keçib gəldiyi yolların tarixi, adət və ənənələrini qoruyub saxladığı köçəri ruhunun bədii etnoqrafiyası” adlandırmışdı. Bəxtiyar müəllim daha sonra yazırdı ki: “Əzizim Mövlud! “Köç”lə o yurddan bu yurda köçən, yurdlara sığmayan dədə-babamızın geniş ruhunu, təbiətin özü qədər narahat təbiətini, iqlimdən-iqlimə salam aparan nağıllı, əfsanəli ürəyini ürəyimizə köçürdün, qanımızı qaynatdı. Özümüzdən gizli qanımızda yaşayan o ruhu dilə gətirdin, bizi özümüzə qaytarıb təzələdin. Bu əsər “Yol” da ola bilərdi, çünki bu, bir xalqın doğula-doğula, ölə-ölə təkcə torpaq üstündə deyil, həm də tarix boyu keçdiyi enişli-yoxuşdu, davalı-şavalı bir yolun təsviridir”.

Romanda təbliğ olunan başlıca ideya Azərbaycan xalqının birliyi, bütövlüyü, bölünməzliyi ideyasıdır və istedadlı nasir bütün yaradıcılığında olduğu kimi, “Köç” romanında da bu ideyanı özünəməxsus bir tərzdə təcəssüm etdirmişdir.

Ümumiyyətlə, Mövlud Süleymanlıdan söz açanda, onun yaradıcılığının başlıca istiqaməti haqqında düşünəndə Xalq xarakteri, Xalq obrazı yada düşür və əslində, bu obraz olmadan onun nəsrinə qiymət vermək olmur. Xalq bütün qütbləri və aspektləri ilə Mövludun əsərlərinin mahiyyətini təşkil edir. Təkcə etnoqrafik tərəfləri ilə deyil, mənəvi, ictimai-siyasi yönləriylə bu əsərlərdə xarakter səviy­yəsinə yüksələ bilir. Yazıçının demək olar ki, bütün əsərlərində Azərbaycan xalqı mübarizələrlə dolu tarixi bir yol keçir, özünü dərk edir, öz milli mahiyyəti, kökünü tanıyır. M.Süleymanlının “Şanapipik”, “Duzsuzluq”, “Ot”, “Noxtalı adam” əsər­lərində də “Köç” romanında olduğu kimi, kənd məişəti, xalqın etnoqrafik həyat tərzi, çölçülük, əkinçilik, maldarlıq təsərrüfatı və bu sahədə çalışan insanların psixo­logiyası, ağbirçəklərin, ağsaqqal kişilərin, cavan qızların və oğlanların dünyası öz əksini tapmışdır.

Ədibin “Şanapipik” əsərində müharibədən sonrakı ilk illər təsvir olunur. Müəllif kəndin bir-birindən fərqli, səciyyəsinə görə biri digərini təkrar etməyən, özünə­məxsusluğu ilə seçilən müxtəlif tipli adamlarını təsvir edir. Bu adamlar eyni mühitdə yaşasalar da, hər biri özünəməxsus fərdi cizgiləri və bədii portretləri ilə yadda qalır.

Mövlud Süleymanlının “Dəyirman” əsəri isə İsa Hüseynovun “Yanar ürək”, “Doğma və yad adamlar”, Sabir Əhmədlinin “Yamacda nişanə”, “Dünyanın arşını”, “Qanköçürmə stansiyası” kimi sərt həyat həqiqətlərini qələmə alan əsərlərdəndir və bu əsər Azərbaycan ədəbi-elmi ictimaiyyəti tərəfindən yüksək qiymətləndirilmişdir.

 “Dəyirman” əsərində yazıçı şərti-metaforik üslubun bədii imkanların kifayət qədər uğurla istifadə etmiºdir. Burada simvolik Dəyirman obrazı vasitəsilə M.Süley­manlı artıq sovet quruluşunun çürüməyə başladığını real lövhələrlə əks etdirmişdir. El inamında ruzi, bərəkət mənbəyi olan Dəyirman artıq dən üyütmür, adamları ehtiya­cın, qara günün pəncəsindən xilas etmir, indi elə bir dövr, elə bir zaman yetişib ki, artıq dəyirman öz müqəddəs missiyasını yerinə yetirmək əvəzinə  sərxoş başları ovundurur. Burda tamahlarını kabab tikələrinə çevirən, xalqın malını, elin sərvətini mənimsəyənlər izafi pullarını əridir. Dəyirman indi qadınların fəryadını eşidir, balaca buynuzlu toğluları kababa çevirib qarınlara sovurur, “qızıl oğlanları” şəhvət mey­da­nına səsləyir: “Dəyirmanın balaca bacası süd əmirmiş kimi Günəşin son işığını sor­maqdaydı. Amma bu işıqdan da heç kəsin xəbəri yoxuydu. Bir dəyirman baş yır­ğalanırdı, bir dəyirman əl can verirmiş kimi titrəyə-titrəyə, ölgün-ölgün oynaşırdı. Sınıq-sınıq sözlər, yarımçıq-yarımçıq cümlələr stəkan səslərinə qarışıb çeynənmiş sözlərlə namusdan danışan var idi. Əl var idi, başının üstündə pul silkələyirdi. Kə­si­lən toğlulara, bişən kabablara, əllərdə oynayan pullara , iyirmi-iyirmi beş üzdən yox, iyirmi-iyirmi beş dəri yüzlükdən baxan kimi baxırdı. Ciyər kababının qarasından ha­mı burnunun ucuna kimi ləkəliyli, amma heç kim burnunun ucundakı ləkəni gör­mürdü”.

Ədəbi mühit, həm yazıçılar, həm də tənqidçilər Bütövlükdə M.Süleyman­lı­nın nəsri və o cümlədən “Dəyirman” əsəri ilə bağlı maraqı fikirlər səsləndirmişlər. Məsələn, Görkəmli tənqidçimiz Yaşar Qarayev: “Son illər ədəbiyyatımıza yeni istedadlı gənclər gəlmişlər. Bu baxımdan Mövlud Süleymanlının yaradıcılığı da maraqlı bir hadisədir”.

Görkəmli şairimiz Xəlil Rza Ulutürk yazırdı: “Dəyirman” povestini ürək ağrısı ilə oxudum. Əsər kommunist əxlaqının antipodlarına qarşı böyük bir qəzəb hissilə yazılıb. Nədir bu qəzəb?  Cəmiyyətin içərisində dolaşan, onun inkişafında zərrə qədər xidməti olmayan, ictimai ideallarımıza yad görünən bu cür müzür ünsürlərə  tuşlanıb bu qəzəb”.

Şamil Salmanov: “Mövlud Süleymanlının “Dəyirman” əsəri doğrudan da maraqlı, düşündürücü əsərdir.  Onun müəllifi gənc olsa da, artıq bir yazıçı kimi for­ma­laşır. “Dəyir­man” əsəri yazıçı mövqeyi haqqında da mübahisələrə imkan yaradır. Məncə, yazıçı mövqeyi burada gizli formada təcəssüm olunur, yəni üstüörtülü”.

Görkəmli dramaturq İlyas Əfəndiyev isə “Dəyirman”  əsərini bugünkü nəsrimizdə bir ədəbi hadisə olduğunu vurğulayırdı.

Görkəmli ədəbiyyatşünas, tənqidçi Əziz Mirəhmədov bütövlükdə Azərbaycan nəsrinə, o cümlədən M.Süleymanlının yaradıcılığına həssaslıqla yanaşaraq yazırdı: Mövlud Süleymanlı istedadlı nasirdir. Onun folklor poetikasına və xalq yaradıcılığına bələdliyi bütün əsələrində görünür.

Görkəmli yazıçımız və ədəbiyyatşünasımız İsmayıl Şıxlı da, Ənvər Məmməd­xanlı da M.Süleymanlının yaradıcılığını, yazı manerasını, dili və üslubunu yüksək dəyərləndirmişlər”.

 “Səs” və “Ceviz qurdu” romanlarında müəllif cəmiyyətin düçar olduğu mənəvi bəlaların necə fəsadlar törətdiyini əks etdirir. Hadisələr həm ailə-məişət çərçivəsində, həm ictimai münasibətlərdə, həm də ayrı-ayrı fərdlərin düşün­cələrində cərəyan edir. Hər iki romanda rəmzi-metaforik obrazlar diqqəti cəlb edir. “Səs” romanında Səs, “Ceviz qurdu”nda isə Ceviz qurdu metaforik obrazları müəllif qayəsinin açılışına vasitə olur. İnsan öz içindəki səsi itirəndə, özündən,  kökündən, ilkinliyindən, keçmişindən, tarixindən, soyundan, ən başlıcası özündən ayrılır, onun səsi itmiş-batmış olur, yaddaşlardan silinmiş, tarixə qarışmış olur.

Mövlud Süleymanlının “Erməni adındakı hərflər” romanına gəldikdə isə bu, sırf roman-pamfletdir, erməniliyin kökü və mahiyyəti barədə konkret faktlarla, misallarla cizgilənən bədii-publisistik bir əsərdir.

Bu yaxınlarda Mövlud Süleymanlının “Yer üzünə məktub” adlı etnoqrafik düşüncələr romanı işıq üzü görüb. Yazıçının qələminə məxsus olan digər romanlarında olduğu kimi “Yer üzünə məktub” əsərində də xalq ruhunu və mənəviyyatını ifadə edən fikirlər, duyğular, düşüncələr toplanıb. Bu əsər göstərir ki, Mövlud Süleymanlı bütün yaradıcılığı boyu Xalq adlı maddi, mənəvi varlığa daim sadiq qaldığının, xalq ruhuna bağlılığının aydın göstəricisidir.

Mövlud Süleymanlının demək olar ki, bütün romanları Azərbaycan nəsrində ədəbi hadisə kimi dəyərləndirilir və inanırıq ki, zaman-zaman tənqidçilər, ədəbiyyatşünaslar yazıçının yaradıcılığına müraciət edəcək, onun əsərləri daim təhlil və tədqiq obyekti olacaqdır.

 

ƏDƏBİYYAT:

1. Hüseynoğlu Tofiq. Söz-tarixin yuvası. Bakı, Azərnəşr, 2000

2. Hüseynov Akif. Nəsr və zaman. Bakı, Yazıçı, 1980

3. Hüseynov Akif. Müxtəlifliyin birliyi. Bakı, Yazıçı, 1983

4. Sultanlı Vaqif. Ədəbi-nəzəri illüstrasiyalar, Bakı, 2000

5. Vəliyev İslam. Ədəbi portret və xarakter. Bakı, 1981

 

Açar sözlər: nəsr, roman, obraz, üslub, xarakter

Ключевые слова: проза, романы, герои, стиль, характер

Key words: prose, novels, characters, style, character

Summary

Reality on the art mirror

This article speaks about representative delegate of modern Azerbaijan proze Movlud Suleymanli. He has important services in the formation of literary-artistic and national-aesthetical sense in Azerbaijan society. The originality of the talent of this writer, his different style of writing, deep humanism in his works, philosophical way, realism and psychological depth, drew the attention of large mass of readers and literary-scientific public. Movlud Suleymanli is the author of novels, tales and stories of deep meaning dedicated to the love for the God, self-actualization and moral perfection which make the people think deeply.

 

Резюме

Реальность на зеркале

Данная статья посвящена  представителю современной Азербайджанской прозы Мовлуду Сулейманлы, который имеет большие заслуги в формировании литера­турно-художественных и национально-эстетические ценностей в азербайджан­ском обществе. Оригинальность таланта этого писателя проявляется в его различных стилях изложения и в глубоком гуманизме .

 Мовлуд Сулейманлы является автором романов и рассказов, посвященные любви к Богу, само­реали­зации и нравственному совершенству.

Rəyçi: prof.Vaqif Sultanlı


Aslanova  Aygün

XIX ƏSR HİNDİSTAN MÜHİTİNİN MƏHƏMMƏD İQBAL YARADICILIĞINA  TƏSIRİ

Pakistan dövləti 15 avqust 1947-ci ildə müstəqillik əldə etmədən öncə, “Hindistan” Asiya qitəsinin cənubunda yerləşən böyük bir yarımadanın adı kimi tanınırdı. Lakin, bu gün, müasir dövrdə Hindistan dedikdə bu adı layiqincə daşıyan müstəqil bir dövlətin siyasi sərhədləri içərisində yer alan torpaqlar başa düşülməkdədir. XVIII əsrə nəzər yetirsək, ingilislər Hindistanın siyasi və ictimai idarəçiliyində əsas söz sahibi olmuşdurlar. Hətta 1757-ci ildən etibarən Benqaliyanın siyasi və ictimai idarəçiliyi tamamilə ingilislərin əlinə, əsarətinə keçmişdir. 1947-ci ilə qədər Hindistan İngiltərənin əsarətində olmuş və bir mərkəzdən idarə olunmuşdur. 1919-cu ildə Qandinin təşkil və rəhbərlik etdiyi üs­yan, hərəkat Hindistan tarixində tamamilə yeni bir səhifə açır. Mahatma Qandi hərəkatı, ingilislərlə işbirliyini rədd edən şiddətli etirazlar, passiv müqavimət, Avro­padan gələn müxtəlif mallara qoyulan qadağalar, aclıq aksiyaları və s. bu kimi müxtəlif ünsürlər həyata keçirilirdi. Bir sıra hərəkat və üsyan qorxunc və amansız qətliamlarla bogulmuşdu. Nəhayət, verilən bütün mücadilələrin nəticəsində İngil­tərə, hindlilərin qurdugu Hind Birliyini və Müsəlman Pakistanının müstəqil­liyini tanıdı və Hindistandan geri çəkildi.

Beləliklə, tarixçi Əli Nihad Tərlan Məhəmməd İqbalın dünyaya gəldiyi dövrü bu şəkildə nəql etmişdir: “...İqbal həyata gözlərini açdığında Hindistan tarixinin ən qaranlıq dövrünü yaşayırdı. Əsrlər boyunca Hindistan hakimiyyətininin  əlində tutduğumüsəlmanlar çox çətin çəraitdə yaşayırdılar. Ingilis əsarətindən qurtulmaq üçün 1857-ci ildə təşkil etdikləri üsyan cəhdləri uğursuzluqla nəticələnmişdir. Müsəlmanlar tarixən məskunlaşdıqları bu torpaqlarda sanki “qərib” kimi yaşayırdılar.” (Əli Nihad Tərlan, “Zəbur-u Acem”dən seçmələr, İstanbul 1964, s.5)

Nəvvab Əbdüllətif, Əmir Əli və Seyid Əhməd xan kimi tanınmış ictimai-siyasi xadimlər, qurduqları cəmiyyət vasitəsilə müsəlman və ingilisləri qarşılıqlı hörmət və sülh şəraitində bir araya gətirməyə çalışırdılar qismən də buna nail olmağa başlayırdılar.

Qeyd etdiyimiz bu şəxsiyyətlər, xüsusilə də, təhsil sahəsindəki fəaliyyətləri ilə müsəlmanların geri fikirliklərinə çarələr axtarmağa başladılar. Xüsusilə də, Seyid Əhməd xan, başda Aliqarh məktəbi olmaqla qurdugu “Qərb üslublu təhsil müəssisələri” ilə müasir bir islam anlayışı ortaya qoydu və hindlilərdən daha çox ingilislərlə işbirliyi qurulmasına şərait yaratdı.

XIX əsrdə Hindistandakı İslam düşüncəsinin ən böyük özünəməxsus xüsusiy­yətlərindən birisi İslami qruplar arasında meydana gələn dini çəkişmələr olmuşdur. “Əhl-i hədis” tərəfdarları, hədisləri təməl dini qaynaq və rəhbər sayılmasını əsas tuturdular. Bu tərəfdarlar həmçinin bir sıra təriqətləri də İslami saymırdılar. Lakin bu dövrdə İslam düşüncəsinə yönələn ən önəmli təhlükə Qərb fəlsəfəsi və mədəniyyəti olmuşdur. Seyid Əhməd xan, müsəlmanların ehtiyac duyduğu ən önəmli şeyin müasir bir “İlm-e kelam” olduğunu söyləyərək, bütün deyilən fikirləri rədd edib Quranı yenidən və daha məntiqli şəkildə yenidən şərh edilməsinin vacibliyini qeyd etmişdir. Həmiddudin Ferahi, Məhəmməd İqbal kimi simalar, İslam düşüncəsininyenidən şərh edilməsi fikrini dəstəkləyənlər içərisində yer almışlardı. Qərb və Şərq din və fəlsəfələrinin incəliklərinə yiyələnən Məhəm­məd İqbala görə, din, cəmiyyətin inkişaf etməsi və kamil insan şəxsiyyətinin formalaşması üçün güclü bir faktordur. Son iki yüz ili nəzərə alsaq, Seyid Əhməd xanın “Hutabat-ı Ahmediyye”, Əbül Kəlam Azadın “Tercüman-ul Kuran”, Məhəmməd İqbalın “Reconstruction of Religius Thought in İslam” adlı əsərləri Hindistanda İslam düşüncə tarixinin təməlini təşkil etdiklərini aydın şəkildə görmək olar. (K.A.Nizami, “Hundustan”,XVIII,s.85-92)

İqbalın yaşadığı dövrdə Hindistanda yaşayan müsəlman xalq sanki “daxildən” qaynamaqda idi. Lakin bu narazılığa yön verəcək və nizamlı bir hərəkat halına gətirə­cək bir siyasi lider yox idi. (İkbal, Yansımalar, Cavid İkbalın sunuş yazısı, səh.18)

XIX əsrdə Hindistanda meydana gələn hərəkatların əksəriyyəti ya klassik İslam dəyərlərinin, ya da Qərb düşüncəsinin işığı altında İslam düşüncəsinə yeni bir yön verilməsi istiqamətində aparılırdı. Bu dövrdə Qərb düşüncəsi və mədəniyyətinin İslam torpaqlarına nüfuz etməsi ilə ortaya çıxan məsələləri həll etmək əsasən üç istiqamətdə təzahür etmişdir:

1.Ənənəvi dini düşüncənin yeni bir tərzdə yönləndirilməsi

2.Yeni şərtlərə uyğun inkişaf edərək Qərbin müsbət dəyərlərininin qəbul  

  edilməsi

3.Qeyd edilən hər iki istiqaməti birləşdirərək ortaq bir yolun tapılması

Məhəmməd İqbalın şeirlərini yazdığı fars, urdu və əsərlərinin çox sayda tərcümələri həyata keçirilmiş türk dillərində danışan və yazan millətlərin bir-birinə oxşar tarixi ənənələrinə, mədəniyyətlərinə qısaca toxunmaq faydalı ola bilər. Müsəlman Hind-Pakistan yarımadası ilə İran və Türkiyə arasındakı qədim və geniş tarix və mədəniyyət bağları, hər şeydən əvvəl dini əlaqələr şəklində təzahür və inkişaf etmişdir. Daha qədim zamanlardan başlayaraq İranın böyük bir qismi ilə Himalay qitəsi ətəklərinin bir bölümü (bugünkü Pakistanın Kəraçi və ərtaf rayonları) fəth edilmişdir; sonralar bu fəthlər Hucərat və Mumbayiyə qədər davam etmişdir.

Türklər islamın bu ilk genişlənmə və yayılma çağlarında müsəlmanlığı qəbul etmişdirlər. Bu baxımdan bu ölkələrin xalqları əvvəla eyni din mədəniyyətinə mənsub olduqları üçün bütün ənənələri qorumuş və bunu nəsildən nəsilə ötürmüşlər. Hər nə qədər ortada məzhəb və təriqət ayrılıqları ortaya çıxsa da (Türkiyə və Pakistanda sünni, İranda şiə olmaqla), çəkişmələr baş versə də, bütün bunlar dini birliyi nə zədələyə bilmiş, nə də silməyə gücü çatmışdır.

Shimmelə görə,dini şeir ilk dəfə din xadimlərinin təsiri altında yaranmışdır. Belə ki, ilk vaxtlarda ərəb ədəbi tənqidçiləri tərəfindən məhz bu şeirlər “Həqiqi şeir” olaraq araşdırılmış, tədqiq edilmişdir. Iran və onun mədəni təsiri altında olan Türkiyə və Hindistanda XI əsrdən etibarən təsəvvüfi şeir yazma ənənəsi inkişaf etdiyi halda; ərəb dünyası dini hisslərini şeirdən daha çox nəsrlə ifadə etmişdir. (Shimmel, Peygambarene bir şair, s.93)

İqbal, bəlkə də, elə bu səbəbdən bu sözləri demişdir: “...İstəyirəm ki,sözlərim ərəb dilinə tərcümə edilsin, ərəblərə səsim getsin. İslam aləmi qəlbimin sirrlərini anlasın.” O, Armagan-e Hicaz adlı əsərində bu fikri təkrar-təkrar ifadə etmiş və bu istəyini həyatının sonuna qədər davam etdirmişdir.

Ilk dəfə sufilər urdu dilini, öyüd və nəsihət üçün xalqa xitab edərkən istifadə etməyə başlamış və beləliklə də onun inkişafına xidmət etmişlər. Urdu dili inkişaf edə-edə bölgələr arasında bir xalq dili səviyyəsinə çatmışdır. Beləliklə, bir sıra bölgə dilləri və dialektləri (Bengali, Pəncabi kimi) yavaş-yavaş ikinci plana keçmişdir. Ingilislərin dil siyasəti müəyyən qədər özünü dogrultmamışdır. Belə ki, mülki məktəblərdə, dövlət idarələrində, orduda ingilis dili ilə yanaşı urdu dili də istifadə olunmağa başlamışdı. Hindistandakı bu dil dəyişikliyi getdikcə daha çox nəzərə çarpmağa başlayır, Kəşmir, Heydərabad, Bhopal kimi müstəqil şəhərlər rəsmi dil olaraq ingilis dilini qəbul etmək yerinə urdu dilini qəbul edirlər. Daha sonralar bu dil bu bölgələrdə elm və təhsil dili səviyyəsinə qədər yüksəlmişdir.

Hindistanda din təsirində zəngin bir ədəbiyyat formalaşmışdır. Şeyxlərin sohbətlərindən təsirlənən əsərlər Hindistandakı İslam mədəniyyət və incəsənətini özündə əks etdirən elm xəzinələri hesab olunur. İslam təsəvvüfündə farsca yazılmış ən qədim kitab olaraq yadda qalan Keşfül-Mahcubun müəllifi Şeyx Hucviri (465-1072) bu əsərini məhz Lahorda qələmə almışdır. Məsud Səd Salman (1046-1121) dan Məhəmməd İqbal (1877-1938)a qədər fars dilində yazan şairlərin sayı olduqca çoxdur.

Iqbal, ədəbi şəxsiyyət baxımından, bəşəriyyətin az-az yetişdirdiyi müstəsna şair və mütəfəkkirlərdən biridir. Iqbalın bir ədəbi şəxsiyyət kimi yetişməsində onun Avropaya olan səfərləri böyük rol oynamışdır.

Məhəmməd İqbal, Avropada oldugu müddət və geri döndükdən sonra Frierich Hegel (1770-1831), Nietzsche (1844-1900) kimi filosoflar, habele Milton (1608-1674), Göte (1749-1832) kimi nəhənglərin əsərlərini oxumuş, bunlardan müxtəlif istiqamətlərdən bəhrələnmiş, ədəbi şəxsiyyətinin formalaşmasında xüsusi rol oyna­mışdır. Məhəmməd İqbal yaşadığı dövrün üç əsas düşüncə sistemindən bəhrələn­miş­dir. Bu üç sistem- İslam düşüncəsi, Hind düşüncəsi və Qərb düşüncəsidir. İqbalın sahib olduğu fikirlər və müəllifi olduğu əsərlərin hamısında bu düşün­cələrin təsiri aydın hiss olunur.

İqbal, ilk öncə Quran dərsləri almış, İslam tərbiyəsi ilə yetişdirilmişdir. Sonradan Avropada yaşadığı illərdə isə avropa fəlsəfəsini yerində öyrənmək kimi bir fürsəti olmuşdur. Eyni zamanda bu fəlsəfi düşüncələrin İslam düşüncəsi ilə uyuşan və uyuşmayan tərəflərini tədqiq etmək kimi bir imkana sahib olmuşdur.

Qərb düşüncəsi ilə məşğul olarkən İslam düşüncəsini də dərindən təhlil edən İqbal, bir çox qərb şair və filosofların əsərlərini də tədqiq etmişdir. Hətta onun əsərlərini oxuyarkən bu filosofların təsirində oldugunu belə aydın hiss etmək olar. Lakin Mövlana Cəlaləddin Ruminin fikirləri və əsərləri onu daha dərindən təsirləndirmişdir. İqbal, XX əsrin müasir dünyasında  İslam düşüncəsinin bir təmsilçisi kimi dünya ictimaiyyətinin qarşısaına çıxmışdır.

Məhəmməd İqbalın fikirlərində bir canlılıq və dinamizm hakimdir. Bunun qay­nağı Allaha olan böyük inamı və ona qarşı olan həqiqi bağlılığından irəli gəlmişdir. İqbalın bu qüvvətli inancı ilə yanaşı, siyasi düşüncələri də Hindistan torpaqlarında müstəqil Pakistan dövlətinin yaradılması arzusu ilə də birbaşa əlaqəli olmuşdur. Hindistan müsəlmanları içərisində bu çətin missiyanı öz üzərinə götürən və müs­təqil dövlət yaratma fikrinin memarlığını edən şəxs məhz Məhəmməd İqbal olmuş­dur. O, tarix boyunca işğal edilib əsarət altında yaşayan millətlərin oyanmasını və yaşadıqları torpaqlara yenidən hakim olmaları istiqamətində sonsuz zəhmətlər çəkmişdir.

Məhəmməd İqbalı fəlsəfi əsərlərini əsasən üç dildə-urdu, fars və ingilis dillərində qələmə almışdır. 1908-ci ilə qədər İqbalın qələmə aldığı əsərləri müxtəlif mövzularda olan lirik şeirlər olmuşdur. Lakin 1908-ci ildən sonrakı yaradıcılığında isə tam bir “İslam şairi” oldugunu her bir sətirdə hiss etdirmişdir. Iqbalın İslam şairi olma düşüncəsi artıq 1911-ci ildən etibarən tam dəqiqliyi ilə özünü sübuta yetirmişdir. Söylənilən fikirlərin öz əksini tapdığı ən məşhur əsərlərdən biri fars dilində qələmə aldığı “Əsrar-e-xudi” əsəridir.Dəfələrlə təkrar nəşr olunan bu əsər sonradan urdu, puştu, sind, ərəb, turk və ingilis dillərinə də tərcümə olunmuşdur.

 

Ədəbiyyat

  1. Г.Ю.Алиев, « Персоязычная литература Индии», Краткий очерк, М.,1964
  2. А.П.Баранников, «Индийская филология. Литературоведение», М.,1959
  3. П.А.Гринцер, «Махабхарата и Рамаяна», М.,1970
  4. П.А.Гринцер, «Древнеиндийский эпос,Генезис и типология»,М.,1974
  5. П.А.Гринцер, «Пути распространениядревнеиндийского эпоса»,М.,1982
  6. П.А.Гринцер, «Основные категории классической индийской поэтики», М.,1987
  7. Н.Глебов, А., «Литература урду», М.,1967
  8. Р.А.Елизарова, А.С.Сухочев, «Прогрессивные писатели Пакистана», Ташкент 1978
  9. Б.В.Никитина, Е.В.Паевская, Л.Д.Позднеева, Д.Г.Редер, «Литература древнего востока», М., 1962
  10. С.Э.Хусейн, «История литературы урду», М., 1969

 

Резюме

В данной статье изучаетсья  жизнь и творчество Мухаммада Икбала, дается краткое содержания его произведений и изучение его творчество. Также рассматривается творчество Икбала с исторической точки зрения. Большая часть его стихов имеет социальное содержание. Икбал всю жизнь проповедовал национализм, патриотизм. С точки зрения изящество стилья многие творения Икбала могут выдержать сравнение не только с лучшими образцами литературы на урду и  персидском, но и с произведениями на любом другом языке мира.

Ключевые слова: литература, поетика, газелл

 

Summary

The early life and poetry of Urdu poet Muhammad Iqbal is described in this article. Iqbal is an indisputable master of ghazal. His poetry is a subject matter-patriotic, philosophic, humanistic or Islamic-which made a strong appeal to his audience. His poetry, is a blend of deep thought and intense feelings, which he expresses in a forceful, personalized style.

Key words: literature, poetry, ghazal


Əliyev Fazil Bəhmən oğlu

NİZAMİNİN MİLLİ MƏNŞƏYİNƏ YENİ BAXIŞ

         Poeziya zirvəsini doqquz əsrə yaxındır fəth etmiş Nizami Gəncəvinin milli kimliyi ətrafında baş verən iddiaların, yalanların zaman-zaman meydana çıxmasının səbəbləri haqqında fikir və mülahizələrimizi bildirməyi özümüzə borc bilirik.

        Müşahidə və araşdırmaları nəzərdən keçirdikdə aydın olur ki, Nizami Gəncəvi Avropada, Rusiyada daha çox fars şairi kimi tanınmışdır. Bütün əsərlərini farsca yazan şairin türk kimliyini şovinist fars tədqiqatçıları yüz illər boyu unutdurmağa çalışmışlar.

        Klassik ədəbi tariximizdə Nizami Gəncəvinin həyatı və yaradıcılığına dair ilk dəfə Zəkəriyyə Qəzvini XIII əsrdə məlumat vermişdir.

        Avropada Adəm Oleari XVI əsrdə Nizaminin adını İran şairi kimi oxuculara təqdim etmişdir. Avropalılar, Nizamidən bəhs edərkən daha çox Dövlətşah Səmər­qəndinin təzkirəsinə istinad etdikləri üçün Nizami Gəncəvini fars şairi hesab etmişlər.

        Rus şərqşünasları da Nizami Gəncəvinin həyat və yaradıcılığına dair bilgiləri avropalılardan əxz etdikləri üçün onu fars şairi adı ilə təbliğ etmişlər.

        1941-ci ildə Nizaminin 800 illik yubileyini keçirmək qərara alınmışdır. Yubiley Dünya müharibəsindən sonra 1947-ci ildə baş tutmuşdur.

        1941-ci ildə İ.E.Bertelsin “Böyük Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvi” əsəri çapdan çıxmışdır. Rus aliminin yubiley qabağı Nizamini “Azərbaycan şairi” adlandırması müsbət hadisə kimi qəbul edilə bilər. Lakin burada da böyük sənətkarın milliyyətindən bəhs olunmamış, ancaq Gəncədə doğulduğu göstərilmişdir.

        Bunun səbəbi isə 30-cu illərdə Azərbaycanda milli-etnik türk adının qadağan olunması ilə bağlı idi.

        Stalin 1935-ci ildə Azərbaycan nümayəndələrini qəbulu zamanı aqronom Kremlyayeva çıxış edərkən demişdir: “Siz Azərbaycan dilini bilirsinizmi?” Məhz bu sualdan sonra dilimizin milli-etnik türk dili adı əvəzinə mətbuatda “Azərbaycan dili” işlədilməyə başladılmışdır (Bax. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ensiklopediyası   Bakı 1998 səh.48 və səh.667  yaxud “Dövlətçilik və dil”  Bakı 2004  səh.8).

      1938-ci ildə orta məktəbin ədəbiyyat proqramında “Xosrov və Şirin”dən “Fərhadın ölümü”, “İsgəndərnamə”dən, “Bərdənin tərifi” parçalarının tədrisi nəzərdə tutulmuşdur. 1947-ci ildə “Xəmsə”nin tərcüməsi başa çatdırılmışdır.

       Stalinin türk xalqlarına bəslədiyi qərəzkarlıq millət adının dəyişdirilməsi Azərbaycan türklərinin, milli mənliyinin, soykökünün təmsilçisi olan Hüseyn Cavidlər, Bəkir Çobanzadələr, Salman Mümtazlar və minlərlə digər işıqlı şəxsiyyətlər repressiyaya uğradılması ilə nəticələnmişdir.

         Türk təəssübkeşi, türk oğlu olduğunu yüz dəfələrlə təsdiq edən Nizami Gəncəvi, allaha üz tutub mən türkzəbana imkan ver-deyən Füzuli, “Bağdad içrə hərgiz türkmən bolur”-deyən Xətayi, “Nə farsam, nə ərəbəm turak mən (türkəm mən) deyən böyük Sabir haqqında danışarkən onların ruhunu incidib türk olduqlarım keçən əsrin 80-ci illərinə qədər geniş əks etdirmək mümkün olmamışdır.

        Xalqımızın böyük oğlu, “Varlıq” jurnalının təsisçisi Cavad Heyətin dediyi:... “Nizamidə türk və türklük maddi və mənəvi yüksəkliyin simvoludur. O, günəşdir və Çin dənizindən doğub dağları işıqlandırmışdır” kimi müdrik fikrin Şimalda istənilən səviyyədə inkişaf etdirilməsinə uzun illər nail olmamışdır. Dünyaya sığmayan Nizaminin varlığını, milli mənşəyini, türk ruhunun simvolu olduğu oxucu aləmindən kənarda saxlanmışdır.

         Təəccüblüdür ki, 1987-ci ildə müəlliflər heyətinin hazırladığı 167 səhifəlik “Nizami Gəncəvinin həyat və yaradıcılığının orta məktəbdə tədrisi məsələləri” adlı metodik vəsaitdə şairin soykökü, milli mənşəyi (hansı millətin nümayəndəsi olduğu) haqqında bir kəlmə işlənməmişdir. Çünki, Azərbaycan türklərinin folklor yaddaşına, tarixi köklərinə, milli-etnik varlığına 30-cu illərdəki basqı əslində mənəvi soyqırım, müəllimin də, alimin də düşüncəsində özünüxorlama əhvali-ruhiyyəsi yaratmışdır.

         “...30-cu illərdə” türk ədəbiyyatı, “türk musiqisi”, “türk teatrı” kimi söz və ifadələr işlətmək mümkün idi (Bu ifadələr isə mədəniyyətimizin tarixi köklərini, konteksini əks etdirirdi). 40-cı, 50-ci illərdə hətta sonralar isə bu mümkün deyildi, təkcə “türk mədəniyyəti” ifadəsi “Azərbaycan mədəniyyəti” ilə əvəz olunmadı, bu mədəniyyətin keçmişinə, tarixi inkişafına, bu gününə münasibət də əsaslı şəkildə dəyişildi (N.Cəfərov, Azərbaycanşünas. giriş 8.492).

         Xalqımızın Ümummilli lideri Heydər Əliyev bunu nəzərdə tutaraq demişdir: “...biz kökümüzün türk millətinə, qədim türk tarixinə bağlı olduğunu da XX əsrdə ya deməmişik, ya da bunu deməyə cəsarət tapmamışıq. Burada da heç kəsin günahı yox­dur... Sadəcə olaraq tarixi təhrif edənlər insanları bu tarixi köklərdən məhrum et­miş­lər. İkinci tərəfdən ...xalqımızı pantürkist ideologiyası ilə qorxudanlar bizi türk kö­kündən, türk mövzusundan həmişə uzaqlaşdırıblar” (Ədəbiyyat qəzeti, 17 aprel 1998).

         O dövrdə ədəbi-estetik fikirdə və klassik ədəbiyyata münasibətdə “partiyalı ədəbiyyat” mövqeyindən kənara çıxmaq mümkün deyildir. Odur ki, otuzuncu illərdən başlayaraq Nizami irsinin öyrənilməsi “ideoloji diktatura”nın tələbləri üzərində köklənmişdir.

        “...Klassik irsin tədqiqi, nəşri və təbliği həmişə şərəf işi olmuş, keçmiş irsə münasibət haqqında marksizm-leninizm klassiklərinin təlimini və Sov.İKP MK-nın rəhbər göstərişlərini əsas tutan Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığı ötənlərin mütərəqqi ənənələri ilə bu günün mənəvi sərvətləri arasında üzvi əlaqə problemini həmişə bütün sahələrdə metodoloji prinsip kimi qəbul etmişdir”. (Ədəbiyyat, dil və incəsənət, Azərb.EA Xəbərləri 4-cü say 1987-ci il. Səh.49)

         Bu metodoloji prinsip isə dolayısı ilə imperiyanın istəklərini ifadə edir, milli-mənəvi dəyərləri zərbə altında qoyurdu.

        Professor Əkbər Ağayevin “Nizami və dünya ədəbiyyatı” (1964) adlı çox dəyərli əsərində şairin yaradıcılıq dühasının bəşəriliyi, dərin fəlsəfi məzmun daşıdığı, Şərq və Avropa alimlərini Nizami bədii irsinə dair fikir və mülahizələri geniş şərh olunmuşdur. Ancaq Nizaminin milli mənşəyi haqqında fikirlərə yer verilməmişdir.

        Professor R.Azadə (Nizami Gəncəvi həyatı və sənəti 1979) əsərində Nizaminin milli mənşəyi, həyatının tarixi kökləri kimi məsələlərə demək olar ki, toxunmamışdır. Bu elmi-nəzəri cəhətdən mükəmməl əsərdə deyilir: “O dövrdə bütün şairlər kimi Nizami də əsərlərini bu və ya digər hökmdara ithaf etmişdir”. Nə üçün belə olduğu haqqında fikrini müəllif davam etdirməmişdir. Bu faktın özü təsdiq edir ki, pantür­kizm xofu milli yaddaşda müəyyən çatlar əmələ gətirmişdir. Bu da azərbaycanlı sözünün millət və dövlət adı kimi dərk olunması ilə bağlıdır. Belə ki, Azərbaycan torpağında yaşayan irqindən, dinindən, dilindən asılı olmayaraq bütün xalqları təmsil edən insanlar Azərbaycan dövlətinin sakinləri olduqları üçün azərbaycanlı adını daşıyır.

        Bunu böyük uzaqgörənliklə dərk edən ulu öndərimiz “Fəxr edirəm ki, mən Azərbaycanlıyam!” fikrini irəli sürmüşdür.

        Buradan aydın olur ki, Azərbaycanda azlıq və çoxluq təşkil edən qardaş xalqlar bərabər hüquqa malikdir və öz milliyyətlərini göstərməkdə sərbəstdirlər. 2009-cu ildə aparılan siyahıya alma da bunu təsdiq etdi. Odur ki, Azərbaycan türkləri də milli kimliklərini konstitusiyaya əsasən qeyd etmək hüququna malikdirlər. Zənnimcə, klassik ədəbiyyata münasibətdə bu həqiqət daha çox gözlənilməlidir. Odur ki, Nizamini “Azərbaycan türklərinin böyük şairi” kimi təqdim etmək daha düzgün olardı. Bu, Nizaminin milli kimliyinə, kimsənin şərik çıxmasına imkan verməzdi.

        “Nizami həm azərbaycançılıq, həm də türklüyə təsəvvür olunacağından daha ciddi çox və səmimi düyünlərlə bağlıdır....Hansı yurd sevər və şüurlu bir Azər(baycan) türkü Nizami ilə öyünməyə bilər?!”

         Nizami bədii irsindən bəhs edən böyük şəxsiyyətlər Nizami və türklük anlayışını bütöv anlayış kimi irəli sürmüşlər. “gözəl və böyüyə -türk,...gözəllik və böyüklük diyarına-Türküstan” deyən bir şairə hansı ağız “o türk deyildir” deyə bilər” (M.Ə.Rəsulzadə “Azərbaycan şairi Nizami” s.31).

         Akademik Ramiz Mehdiyev “Fəlsəfə” kitabında yazır; tarixi keçmişə fəlsəfi və məntiqi yanaşma göstərir ki, “...milli ideologiyanı süni şəkildə yuxarıdan yaratmaq olmaz. Bəşəri dəyərlər və milli ideologiya min illər boyu nağıl və dastanlarda, atalar sözü və məsəllərdə yaşamış, klassik və müasir ədəbi düşüncənin təməlini təşkil etmişdir. Bu təməli çökdürmək isə mümkünsüzdür.

         Dünyada dənizlər, dağlar, səhralar məkanca fərqli olsalar da təbiətin bütöv­lüyü­nü təşkil etdikləri kimi, eyni köklü millətlər də bir bütöv halında düşünmək haqqına malikdir. Ərəb millətçi ideoloqu Məkrəm Ubayd...yazmışdı: “Biz ərəb vətənimizi hissələrə bölən ərazi sərhədlərinə baxmayaraq ərəb olduğumuz kimi, həm də tərəfdarı olduğumuz sektaların və dinlərin müxtəlifliyinə baxmayaraq ərəbik. Biz hamımız ərəbik-misirlilər də, suriyalılar da, mərakeşlilər də, iraqlılar da, xristianlar da” (Səh.338).

        “Biz isə tarıxı qaynaqda xalqımız haqqında deyilən “türk” sözü ilə qarşılaşan kimi tələsik mötərizə açıb “azərbaycanlılar” yazırıq (ay aman, birdən gənc oxucu azərbaycanlıların türk olduğunu düşünər). Halbuki “Oktyabr inqilabının” 70 illiyi ilə bağlı çap edilən “Pravda” qəzeti Azərbaycana aid 1930-cu ilə düşən bir şəkil verib altında yazmışdır: “Türk qadınları Əli Bayramov adına klubun kitabxanasında”, amma biz tarixi sənəd və qaynaqları saxtalaşdırmaqdan belə çəkinmirik, Səməd Vurğunun ...”Çadrasız boyasız türk qadınları” donuna salırıq (...dünyanın heç bir ölkəsində həyatda olmayan böyük yazıçının irsinə belə yanaşmaya yol verilmir. (Süleyman Əliyarov “Azərbaycan” jurnalı. 1988. 7-ci say).  Bu ağır və üzücü vəziyyət klassik ədəbiyyatımızı böyük dühalarından da yan keçməmişdir. Əsərlərində türk olduğunu min dəfələrlə ifadə edən, türklüyün şərəf və ləyaqətini uca tutan Nizami yaradıcılığında XX əsrin 80-ci illərinə qədər bu həqiqət öz əksini tapmamışdır.

         80-ci illərə qədər, yəni, M.C.Cəfərovun “Nizaminin fikir dünyası” (1882) monoqrafiyası və Əliyar Səfərli və Xəlil Yusiflinin “Qədim və orta əsrlər Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi” (1997) adlı ali məktəblər üçün dərsliyi çap olunduqdan sonra Nizaminin türk mənşəyinə dair həqiqətlər faktlara əsasən ortaya qoyulmuşdur.

         Elmi-nəzəri əsərlərdə, tədris metodiki ədəbiyyatda həmin dövrə qədər dahi sə­nət­karın bədii irsinə ehtikarlıq məqsədi ilə yanaşma həddini aşmışdır. Nizami “xalq­lar dostluğunun bayraqdarı” adlandırılmış, “...yüz min millətin qardaşlıq dünyası yaratmaq ideyasını demək olar ki, rüşeyim halında Nizamidə görmək olar” (16.139) kimi hakim siyasətə nökərçilik əxlaqı ilə tərbiyə olunmuş əməkdaşların gülünc iddiaları, “Nizami utopik sosializmin banisidir” (Azərb. Dili və ədəbiyyat tədrisi (1988. 3-cü say) adlı məqalədə, hətta Nizaminin elmi kommunizmin baniləri kimi “...əqli əməklə ictimai əmək” arasındakı əksiliklərdən, onların aradan qaldırıl­ma­sından bəhs olunurdu.

        Bizim ölkəmizdə sinifsiz cəmiyyətin, sosializmin bərqərar olması Nizami romantikasının mütərəqqi xarakterini aydın göstərir” kimi fikirləri mənimsətmək orta məktəbdə dərslik və təlim vasitələrində əsas yer tuturdu. Elçin Əfəndiyevin özündən razı bayağı düşüncəli ədəbiyyat müəllimi ilə müsahibəsi də bunu təsdiq edir.

         “...Şekspirin yaradıcılığında heç bir” “ingilis” yoxdur. Şekspir milli yox, bəşəri sərvətdir. ...bizim yozumda Qərbin sənətkarı yox Cənubun sənətkarıdır, lap elə Azər­baycan sənətkarıdır” fikrini irəli sürən ədəbiyyat müəlliminə cavabında Elçin Əfəndiyev demişdir: “Sənəti milli köklərdən məhrum şəkildə və yaxud milli etinasız­lıqdan doğan “bəşərlik” mövqeyindən qavramaq ... “ümumbəşəriliyi” yalnız cılız­laşdırır” (19..141).

          30-cu illərdə pantürkizm xofu laqeyd insanlar tərbiyə olunmasına zəmin yaratmışdır. Həm də milli satqınçılıq təbliğinə geniş imkan yaratmışdır. Yazıçı Süleyman Vəliyevin 1950-ci ildəki xatıratı bu cəhətdən çox ilgincdir. S.Vəliyevə müstəntiq deyir: “Səməd Vurğunun evinə gedin, ona həyatınızdan danışın, onun ürəyi rəhmlidir kömək edər...Söhbətarası eşidəcəksiniz ki, o millətdən danışır, pantürkizmi müdafiə edir”. Cavabında S.Vəliyev deyir: “Mən qəti etirazımı bildirirəm” (24.128). Burada S.Vurğunun “pantürkizm” ittihamı ilə bəhs olunmasından söhbət gedir. Deməli, türk olduğunu dərk edən hər kəsə qarşı belə “qorxulu” ittihamlar irəli sürülməsi ehtimalı milli ziyalıların məhvi ilə nəticələnə bilərdi.

          Rus imperiyasının “Parçala, hökmranlıq et!” siyasətini həyata keçirmək məqsədilə ortaya atdığı “pantürkizm” şüuraltı qatda uzun illər boyu daşlaşmışdır. Odur ki, az qala indi də bəzi ziyalılar türk sözünü işlətməkdən çəkinirlər, pərişan olurlar. Nizami Gəncəvinin həyatının və yaradıcılığının tədqiqində də istər-istəməz öz mənfi cəhətini göstərir.

          Klassik irsə yanaşmada müşahidə edilən birtərəfli münasibət Nizami irsinin tədqiqindən də yan keçməmişdir. Şairin yaradıcılığında əksini tapan, milli kimliyi təhlil obyektindən kənarda qalmışdır. Nizami yaradıcılığı təsdiq edir ki, o, özünün soykökünə, milli kimliyinə daim sayğı göstərmişdir. Yuxarıda dediyimiz kimi repressiya illərində (1930) millət adının dəyiş­diril­məsi nəticəsində fars, rus və ermənilər Azərbaycan türklərini mənəvi aşağılamaq imkanı əldə etdilər. İran alimi, mənşəcə türk olan Əhməd Kəsrəvi adlı şah nökəri ikinci dünya müharibəsi ərəfəsində azərbaycanlı adından ehtikarlıqla istifadə edərək saxta nəzəriyyəsini irəli sürmüşdür. Həmin nəzəriyyəyə görə ...Qədimdən Arazın hər iki tayında yerli xalq türk olmayıb. Quzeydə guya alanlar (osetinlər), güneydə isə “azəri” adlı xalq yaşayırmış. Bu zəhərli ideologiya Azərbaycan türklərinin milli kimliyinə yönəlmiş iddialar Azərbaycan alimləri tərəfindən ifşa edilmişdir. Ancaq məsələnin kökündə dayanan başlıca cəhət açıqlanmamışdır. Cənublu görkəmli alim Hüseyn Gündüz cəsarətlə bu fikrin əleyhinə çıxaraq demişdir:

      “Tarixən Azərbaycan mənəvi məkanında heç bir fars dilli “azəri” xalqı yaşamayıb ...Bu şah rejiminin Azərbaycan türklərinə qarşı qəddar bir siyasətinin elmdə yaratdığı saxtalıq, xəyanət və cinayətdən başqa bir şey deyildir” (“Azərbaycan yeddi min illik bir tarixdir”, “Xalq qəzeti” (07.04.2001) ).

       Otuzuncu illərdə “Azərbaycanda türk mənşəli adların dəyişdirilməsi Ermənis­tanda daşnaqlar üçün göydən düşmə oldu”. Yerli türklərə gəlmə damğası vurmaq ən əsasən türk orta məktəblərində milli duyğuları sındırmaq millətin də yer adlarının da adını dəyişmək, ruhdan salmaq, elə etmək ki, adı dəyişdirilmiş türklər türk adı gələndə xəcalət çəksinlər” (M.Süleymanlının 525-ci qəzetdə “İsrafil müəllimin vaxtı” məqaləsində addəyişmədən doyan acı həqiqət çox ustalıqla şərh olunmuşdur).

        Nizami Gəncəvinin anasının milliyyəti də düzgün göstərilməmişdir. Nizaminin yazdığı bir beytdə deyilir ki, mənim anam Rəisə igid bir qadın olsa da öləndə analara məxsus zəifliklə can verdi.

                          Yər madəre-mən Rəiseyi-qord

                           Madər sefətane pişe mən mord...

                           (Mənim anam igid Rəisə

                           Ana sifətində qarşımda öldü). (05-135)

         Bu beyt “Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi” (Bakı 2008. səh. 135) dərsliyində düz­gün şərh olunmuşdur. Şərhdə deyilir: “Rəiseyi-qord” sözündəki “qord” igid mənasını verən “kord”  sözü ilə eyni cür yazılır, “kaf” və “qaf” hərfləri bir-birindən seçilmir. Ancaq beytin mənası tələb edir ki, onu qordi şəklində oxuyaq. Beləliklə, Nizami anasının igidliyi ilə anasayağı ölməsini qarşılaşdıraraq təzad yaratmışdır. Bu cür faktlar Nizaminin əsərlərində çoxdur. “İsgəndərnamə”də abxaz sərkərdəsi Davalidən bəhs edən zaman da şair “kord” (igid) sözünü işlətmişdir. ...Əlbəttə, abxaz sərkər­də­sinin kürdlə hansı əlaqəsi ola bilərdi. Odur ki, şair kord Davalı deyərkən igid Divanlını nəzərdə tutmuşdur (5.116-117).

         Nizami Gəncəvinin milli kimliyinin mübahisə doğurmasına səbəblərdən biri də “Gəncə” şəhərinin etnotoponim olması ətrafında yanlış fikirlərin meydana çıxması ilə bağlıdır.

1.Avropa, rus, fars tədqiqatçılarının, Gəncə etnotoponiminin fars-İran dilində “xəzinə” demək olduğu haqqında elmi əsası olmayan R.Patkanov, M.Şopen, N.Marr və başqalarının irəli sürdükləri bu yanlış fikir Nizaminin milli mənşəyini farsçılıq baxımından tədqiq olunmasına imkan vermişdir. Bu, tarixi düşmənçilik mövqeyindən çıxış edən daşnaqları da hərəkətə gətirmişdir. “Erməni tarixçiləri qədim Gəncəni mənşəcə erməni şəhəri sayır və ona görə də Nizaminin də türk-azərbaycanlı olmadığını yazırlar, üstəlik Nizaminin “Xosrov və Şirin” poemasındakı Şirin surətini etnik mənsubiyyətcə hətta erməni hesab edirlər” (12.31).

2.Professor Mübariz Yusifov “Gəncə” söz-adının “xəzinə” mənasında daha çox işlənməsinin əsas səbəbini “azərbaycanlı adlanan” lakin rus, fars şovinizminə xidmət edən bəzi qeyri-milli alimlərin tariximizi saxtalaşdırmaq mövqeyindən çıxış etmələri ilə əlaqələndirmişdir. Görkəmli alim yazır: “Burada bir motiv vardır. Bu da ondan ibarətdir ki, həmin fikirdə olan müəlliflər, bir qayda olaraq azərbaycanlı (türk F.Ə) mütəxəssislər deyildir, həmçinin həmin mütəxəssislər Cənubi Azərbaycan şəhəri kimi yox, İran şəhəri kimi qələmə vermişlər. Çünki Azərbaycanın qədim bir ölkə olmasını söyləmək, təsdiq etmək bir çox qeyri-azərbaycanlı mütəxəssislərin məsləkinə uyğun deyildir (Gəncə şəhərinin tarixi. Nurlan 2004.  səh. 9-10).

          Çarizm və qırmızı imperiya dövründə milli adların dəyişdirilməsi Azərbaycan türklərinə bəslənən daxili kin və küdurətdən doğmuşdur. Gəncə kimi şərqin sayılan mədəniyyət mərkəzinin 1803-cü ildə “Yelzavetpol” adlandırılması XX əsrin 30-cu illərində isə “Kirovabad” adlandırılması milli-mənəvi dəyərlərimizə düşmən münasibətin ən müdhiş ifadəsi idi. Hazırda isə bir sıra mənbələrdə “Gəncə” söz adının farsca “xəzinə” hesab edilməsi də Nizami Gəncəvinin fars şairi kimi qələmə verənlərin dəyirmanına su tökməkdən həzz alan qüvvələrin əməli hesab oluna bilər.

          Gəncə sözünün türk tayfalarına məxsus etnonim olduğu isə tarixi mənbələrdə elmi-nəzəri cəhətdən yüksək səviyyədə həllini tapmışdır. “Divani lüğət-i türk” əsərində Mahmud Kaşkarlı Qədimdən sakların yaşadığı ərazidə “Gəncək” adlı türk tayfasından bəhs etmişdir. Mərkəzi Asiyada orta əsrlərdə bir neçə “Gəncək” adlı şəhərin olduğu haqqında Rəşidəddinin “Divani-at Tarix” (rusca Bakı 1956) əsərində məlumat verilmişdir.

          ...Cənubi Azərbaycanda türklərin yaşadığı Gəncəbad, Gəncək, Gəncərud adlı yaşayış məskənlərinin Gəncək adlı tayfanın adı ilə bağlı olduğu şübhə doğurmur. Qazaxlarda, qırğızlarda, türkmənlərdə indinin özündə də “gəncə”, “gənzə”, “qənzə” adlı yaşayış məskənləri vardır. XIX əsrdə Şimali Qafqazda Gəncə-Aul, Gəncəçay, Gəncə adlı kəndlər mövcud olmuşdur. Pəhləvi dilindəki bir mənbədə deyilir ki, Aturapatakanda Əfrasiyab-Alpər Tonqa (turan padşahı) Gəncə şəhərini tikdirmişdir. Eradan əvvəl cənubi Qafqazda saklar (türk tayfaları) öncül yer tutmuşlar. Musa Kalankatlı “Ağvan tarix” əsərində Gəncəni Sakaşenanın mərkəzi kimi təsvir etmişdir. (12.158-161)

         Milli tariximizin cəfakeşi Qybulla Qeybullayevin “Azərbaycan türklərinin təşəkkülü tarixindən” götürdüyümüz bu qısa qeydlərlə yanaşı, dahi Nizaminin əsərində də Gəncənin türk şəhəri , gəncəlilərin təriqətçilikdən uzaq, əsl türk-müsəlman olduqları öz təsdiqini tapmışdır! “Ozan-aşıq mühiti, Gəncədə hələ uşaqlıqdan eşitdiyi bayatılar, şərqi və nəğmələr, atalar sözü və məsəllər, nağıl və dastanlar onun xəyalında xoş duyğular yaratmışdır, ...Nizaminin bütün əsərləri türk ellərinə qarşı şairin ürəyində bəslədiyi dərin bir məhəbbətin təzahürüdür” (səh.130).

         Nizami Gəncəvinin “Xəmsə”sində milli kimlik, türklüyə məhəbbət olduqca aydın ifadə olunmuşdur. “Leyli və Məcnun” poemasında “Axsitanın tərifi” parçasında Nizami Gəncəvi Axsitanı türk hökmdarı Alp və Tonqaya bənzədir (Farslar Alp ər Tonqanı Əfrasiyab adlandırırlar).

                                Düşmən qarşısında Əfrasiyabdır

                                Tək-tək döyüşdə günəşə babdır.

                                Qoşun kəmərini bağlamamışdan

                                Düşməni məhv edər bu mərd Axistan.

         Nizami fars dilində yazdığına baxmayaraq əfsanəvi fars pəhləvanı Rüstəmi Əfrasiyab qarşısında aşağılamaqdan çəkinmir.

                               Onun çirkabında yüz Rüstəm durar,

                               Yenər qarşısında böyük ordular.

                                ...Yüz Rüstəm tutmuşdu üzəngisindən

                                Ordular dağılar onun səsindən.

        Əfsanəvi fars hökmdarı Cəmşidi nəzərdə tutan Nizami yazır:

                              Cəmşidin içdiyi o dolu camdan

                              Yüzünü bağışlar hər gün Axistan.

       Bütövlükdə, Nizaminin “Xəmsə”sində türk təəssübkeşliyi bir sistem təşkil etməkdədir. Nizami bəşəri ideyaları təbliğ edən dahilər sırasında zirvədə dayandığı kimi öz millətini sevməkdə də misli bərabəri yoxdur.

        Tədqiqatçı Cahan Ağamirov “Nizami Gəncəvinin yaradıcılığında türk sözləri” əsərində tərcümə etdiyi Nizaminin aşağıdakı beyti də bunu əks etdirir.

                               Həst hər kəsi ze milletexiş

                               Hafte nemet ze köfte milletexiş.

                                      Hər kəs öz milləti ilə yaşar

                                      Milləti danmaq, neməti danmaqdır.

        Bəli, dahi Nizami öz millətini danmamış, “Xəmsə”sinin hər səhifəsində böyük türk-Azərbaycan türkü olduğunu fəxrlə ifadə etmişdir.

Ədəbiyyat:

1. ”Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ensiklopediyası” Bakı-1998.

2. Məmmədəmin Rəsulzadə “Azərbaycan şairi Nizami” Bakı-1991.

3. Mehdiyev Ramiz “Fəlsəfə” Şərq-Qərb – 2010.

4.Mikayılov Şəmistan “Nizami Gəncəvinin həyat və yaradıcılığının orta məktəbdə tədrisi məsələləri” Bakı-1987.

5. Cəfərov Nizami “Azərbaycanşünaslığa giriş” Bakı-2012.

6. Qeybullayev Qeybulla “Azərbaycan türklərinin təşəkkülü tarixindən” Bakı-1994.

7. Bayramov Adilxan “Səməd Vurğun milli və ümumbəşəri” Bakı-2006

Резюме

         Несмотря на то, что Низами Гянджави писал на фарсидском языке, в его произведениях есть множество примеров доказавающих его принадлежность к тюркизму.

        Однако художественное наследие поэта в 30-х годах прошлого века ввиду её перевода во времена репрессии на родной язык, повесшвование о турецкой принадлежности выбран не как исследовательский обект. Поетому в научно-исследовательской работе этой проблеме уделяется основное внимание.

 

Summary

     Though Nizami Ganjavi wrote his works in Persian, there are thousands of arquments which prove that he was Turkish orijin.

       But as the poet`s artistic legacy were translated during 30s of the last century, in the period of repression, his belonginq to Turkish was not the object of investigation. That`s why it hasn`t been paid attention to this problem in researching work.

Açar sözlər: türk kimliyi, ehtikarlıq, farslaşdırma                                                     Rəyçi: dos.Arıxova İradə


Əliyeva Leyla

MİFOPOETİKA BƏDİİ MƏTNDƏ YADDAŞIN TƏZAHÜR FORMASI KİMİ

(Yusif Səmədoğlunun “Qətl günü” romanında Canavar arxetipi)

Azərbaycan nəsrinin yeni mərhələ inkişafında xüsusi çəkiyə malik roman və hekayələr müəllifi kimi Yusif Səmədoğlunun bədii yaradıcılığının özünəməxsus­lu­ğu­nu və təkrarsızlığını şərtləndirən amillərdən biri də məhz yaddaş məsələsinə dayanır. Yusif Səmədoğlunun roman və hekayələri fərqli ideya və kompozisiya xüsusiyyətləri, fərdi yaradıcılıq üslubu, özünəməxsus sənətkarlıq məziyyətləri, nəsr poetikasının çoxqatlılığı, mürəkkəbliyi və qeyri-adiliyi ilə seçilir. Milli-mədəni, tarixi-ictimai, mifopetik yaddaş onun əsərlərində ayrı –ayrı qatlar şəklində təzahür edir. Yaddaş — informasiyanın toplanması, saxlanması və yenilənməsi üçün beyinin funksiyalarından və fəaliyyət növlərindən biridir. Bu orqanizmin ətraf mühitə operativ reaksiyası və perspektiv (gələcəklə bağlı) planlaşdırılması üçün lazımdır. Yaddaş insanın, fərdin, eyni zamanda hər hansı bir cəmiyyətin. sosial-ictimai statusa malik kütlənin zamanda və məkanda var olmasının əsasıdır. Yaddaş bəşər övladının öz şəxsi keçimişindən tut­muş bir parçası olduğu millətin, tarixin, bütövlükdə bəşəriyyətin keçmişini də əhatə edəcək məlumat, xatirə, anlar və biliklərin toplandığı dərin bir quyu kimidir. “Millət – genetik səviyyədə, yaddaş – ağrı səviyyəsində dərk olunmuş vəhdətdən və bütöv­lükdən başqa bir şey deyildir. Yalnız yaddaş olan yerdə sabitlik və tamlıq var, nəsillər və əsrlər, ilahi və bəşəri dəyərlər və sərvətlər arasında əlaqə və estafet var.... Artıq gör neçənci əsrdir ki, İsa da və Məhəmməd də, Qorqud da və Şekspir də bir haqqın, bir də yaddaşın dərgahında yaşayır. Daha doğrusu, tarix, zaman hər yerdən axıb, sürüşüb gedir, bir yaddaşa ilişəndə iz qoyur, qeyrətdə əbədiləşir və abidələşir” (13). Yaddaş fenomeni bədii yaradıcılıqda həm bədii predmet, poetik kateqoriya, bütövlükdə bir əsərin əsas strukturunu müəyyənləşdirən vasitə, bədii düşüncə tipi, yazıçının dünya­ya­baxış üsulu kimi öz əksini tapa bilər. Yaddaşın canlı obrazları söz-işarələr vasitə­si­lə bədii mətnə dönüşür. Yaddaş mifin bədii ədəbiyyatla sintezində əsas vasitəçidir. Belə ki, insanların öz ətrafında baş verənləri “mif” olaraq dərk etdikləri və səciyyə­lən­dirdikləri arxaik mədəniyyətin izləri, mifyaratma dövrünün qalıqları sivilizasiya­nın son həddinə çatmış, informasiya-kommunikasiya cəmiyyətini yaratmış bəşəriy­yətin yaddaşında hələ də yaşamaqdadır. İnsanın ömrünün həyatı xarakter daşıyan məqamlarında (doğum, ölüm, nigah, dəfn və s. ilə bağlı mərasimlərdə) dünyanı ilkin dərketmə formaları, fövqəlqüvvələrə inam, mərasim adətləri, simvollaşdırma, qədim psixoloji davranış tərzləri müəyyən əlamət və şəkillərdə hələ də öz yaşamını sürdür­məkdədir. Bəşəriyyət yaddaşının dərin qatlarında öz başlanğıcına sadiqdir və bu başlanğıcın sakrallığını (müqəddəsliyini) qorumağa meyllidir. Mif təkcə yaddaşda yaşamır, o həm də təhtəl-şüurda möhkəm yerləşmiş, istədiyi vaxt təxəyyülə çevril­mək qabiliyyətinə malik potensial qüvvədir. Bugün gerçəklik dediyimiz dünyaya alternativ bədii dünya modelləri yaratmaq prosesində təhrikedici, cəlbedici, nağılvari, fantastik, realist və s. istəkləri gerçəkləşdirmək əslində qədim insanın mifyaratma pro­sesinin bir variantıdır.  XX əsr filosoflarından Beneddito Kroçe poeziyanı, ədəbiy­yatı, incəsənəti mifologiya hesab edirdi, tarixin özünün miftörətmə prosesindən başqa bir şey olmadığını vurğulayırdı (5,101). Mifopoetik təfəkkürün əsas prinsipi və ümumi məntiqi mifin bəşər sivilizasiyasının müəyyən mərhələsində sərt və zidiyyətli görünən tərəflərini, həmin mərhələnin öz şərtlərinə uyğunlaşdırmaq, irreallığı real­lıqla ört-basdır etmək qabiliyyətinə əsaslanır.

Mifologiya bəşəriyyətin ilkin dünyagörüş və baxış formasıdır. Mədəniyyət özü­nün tarixi inkişafı boyu mifoloji irslə qarşılıqlı münasibətdədir, mifoloji irs ilki və başlanğıcı ehtiva edir. Bu baxımdan ədəbiyyatda mifologiyadan gələn mövzulara, mi­foloji obrazlara ədəbiyyatın bütün tarixi boyu təsadüf olunur. Müxtəlif ədəbi dövr­lərin və ədəbi şəxsiyyətlərin yaradıcılığında yazılı ədəbiyyatın müxtəlif zamanlarda mifologiyaya və folklora mürəkkəb, özünəməxsus formada dinamik müraciətinə rast gəlmək olur. XX əsr dünya ədəbiyyatında mifə, folklora qayıdış, folklor, mifoloji süjet və motivlərdən istifadə əsrin səciyyəvi sənət hadisəsi kimi daha çox diqqət cəlb edir. Tədqiqatçılara görə, miflə ədəbiyyatın qarşılıqlı əlaqəsi fərqli vasitə və üsullarla gerçəkləşir: ibtidai bilgilərin və motivlərin şüurlu və qeyri-şüurlu halda köçürülməsi formasında, birbaşa axın şəklində (məsələn, ədəbiyyatın əsas mövzusu kimi), təsviri incəsənət, rituallar, xalq bayramları, dini mərasimlərin tərkibində, son əsrlərdə isə mifologiyanın elmi konsepsiyası, şərhi, estetik və fəlsəfi təlimlərinin hazırlanmasının, mifoloji nəzəriyyələrin yaradılmasının təsiri ilə və s. Xalq poeziyası, inamlar, inanc sistemi, əsatir, əfsanə, dastan yaradıcılığı bir qayda olaraq mifoloji dünyaya daha çox yaxındır. 1970-ci illərdən günümüzədək Azərbaycan nəsrındə folklora və mifə müraciət artan xətt üzrə getmişdir. “Xalq təfəkkürünün, arxaik bədii düşüncə tərzinin müasir ədəbiyyatda öz əksini tapması insan – təbiət yaxınlığının qələmə alınması ilə məhdudlaşmır. Yazıçılar, yeri gəldikcə fantasmoqoriyaya üz tutur, qeyri-adi dəyişmə və çevrilmələrə xüsusi yer verirlər. Arzu olunanın, fikrə, xəyala gələnin xalq bədii təfəkküründə möhkəm yer tutması yazıçılar üçün mühüm istinad mənbəyi olur” (6, 162). Yusif Səmədoğlu nəsrinin unikal əlamətlərindən biri də məhz bu əsərlərdə mifopoetik yaddaşın müxtəlif mənşəli (dini, tarixi, ədəbi, mədəni) arxetiplərlə təzahür etməsidir. Mifin müasir dövrdə bədii mətndə təzahür şəkillərinin əhatə dairəsi kifayət qədər genişdir. Ədəbiyyat mifə münasibətdə ikili davranır. O bir yandan mifi bərpa edir, digər yandan mifi dağıdır. Mif bəşərin dünyaya ilkin baxış formasıdır. “Mif ça­ğında ulu əcdad, ilk növbədə, yaşayış tərzi ilə təbiət hadisələri və heyvanlar aləmi ara­sında oxşarlıq görmüş (qidalanmada, doğumda, hərəkət və davranışda, eləcə də digər zahiri əlamətlərdə), həmin aləmlərlə özü arasındakı qeyri-adi əlaqəyə təsir gös­tərməyə çalışmış, bununla da nəhəng vəhşi canlılar tərəfindən gələn təhlükələrə qarşı nikbinliklərini qoruya bilmişdir. Onların yaşamaq uğrunda mübarizəsindən və topla­dıqları təcrübədən doğan inanışlar “sınaqlardan çıxarılaraq” yaddaşlarında möhkəm­lən­dikcə təsəvvürlərə çevrilmişdir” (7,14-15). Hər səhifəsində tükənməz yazıçı fantaziyasının, unikal fikir və ideyaların cəmləşdiyi “Qətl günü” romanının bütöv məzmununun, müəllif ideyasının dərki, mətnin ötürdüyü mesajların açılması üçün əsərin mifopoetik qatını müəyyənləşdirmək lazım gəlir. “Qətl günü” romanında dün­ya­dakı bütün yaradılışları fövqəltəbii, qeyri-adi, fantastik şəklə salmaq funksiyası daşıyan mif ilə dünyada baş vermiş real hadisələrə əsaslanan tarixi həqiqətlər sintez olunur. Yusif Səmədoğlunda mifopoetik düşüncənin sahəsinə düşən miflər öz ilkin başlanğıcında olduğu kimi “təmiz” deyil, bu miflər saf irreal strukturunu real, mən­tiqəuyğun çalar və rənglərə bürünməklə qismən pozmuş olur. Mifopoetik qat bu ro­ma­nın əsas məğzini təşkil edir, əsasən arxetip və motivlərlə gerçəkləşir. Bəşəriyyət öz inkişafı boyunca öz ilkin başlanğıcından nə qədər uzaqlaşsa da, insanların yad­da­şında, beyninin alt qatlarında - təhtəlşüurunda əski  mədəniyyətdən çoxlu sayda simvollar yaşayır. Bu simvollar özlərini rəmzi-obrazlı formada təzahür etdirirlər ki, məhz bu təzahürləri də K.Q.Yunq “arxetip” adlandırırdı. İnsanların ilkin təsəvvürləri - mifoloji dünyagörüşün element və ünsürləri sonrakı inkişafı mərhələlərində başqa-başqa formalarda arxetiplər vasitəsilə təzahür olunur. Arxetiplər insanın universal duyğu, düşüncə və davranış qəliblərini formalaşdırır. “Qətl günü” romanında mifo­poetik yaddaşın üzə çıxmasını səciyyələndirən, mifoloji qatı ortaya çıxaran əlamət və motivlərin bir çoxu canavar arxetipində cəmləşmişdir.

“Canavarlardan danışdıqda ilk növbədə göz qabağında güc, qüvvət, dözüm­lü­lük, qoçaqlıq simvolu canlanır....Təsadüfi deyildir ki, tarixi mənbələrdə canavar (türk­lərdə, iranlılarda, xəzəryanı skiflərdə, hind-Avropa xalqlarında) etnonimi ilə bağlı xeyli maraqlı məlumatlar mövcuddur.” (12,256). Canavar və ya qurd (latınca  Canis) Canidae fəsiləsindən olan yırtıcı, məməli heyvan cinsidir. Heyvanlara xas olmayan zəkası ilə seçilən Canavarlar yırtıcıdırlar, vəhşidirlər, ancaq təhrik edil­mə­dikləri halda insanlara dişlərini qıcatmazlar. Qurdların əhliləşməklə araları yoxdur, azadlıqlarına çox bağlıdırlar. Ən hündür zirvələrə çıxmağı və ordan ətrafa nəzarət etməyi çox sevirlər. Onlar mərddirlər, azadlığın, hürriyyətin, cəsarətin, qəhrəmanlığın və çevikliyin simvoludurlar. Erkək qurdlar ömürlərində yalnız bir dəfə bir dişi ilə, bizim təbirimizcə ailə qurar və həyatlarının sonunacan öz dişisinə sadiq qalarlar. Dişinin hər hansı bir səbəbdən öldüyü zaman isə erkək qurd dağlara çəkilər və yal­qu­zaq həyatı yaşayaraq ölər. Əgər balaları varsa, onlara analarının yoxluğunu hiss elətdirməmək üçün hər şeyi edərlər. Məsələn, ananın etdiyi kimi balalarını yedirər, balalar yatarkən onları qarnının altında alaraq qucaqlayar, bərabər gəzməyə çıxar­dar­lar(16). İspan, irland, german, anqlo-sakson və s. xalqları arasında geniş yayılmış canavarla bağlı miflər kifayət qədər böyük coğrafi arealı əhatə edir. Canavar obrazı bəzi xalqların mifoloji dünyagörüşündə müharibə Allahlarını və qəbilə başçılarının adlarında özünü büruzə verir. Əksər xalqlarda qəbilə başçılarının tərbiyəçisi olan dişi canavar bəzən, Kirlə, Romul və Rim qardaşları ilə bağlı əsatirlərdə olduğu kimi ye­diz­dirici, doyurucu, himayədar kimi qarşımıza çıxır. Roma şəhərin qurucuları Rim və Romul qardaşları haqqında əfsanəyə görə zalım dayının əmri ilə meşəyə atılan qardaşları dişi bir canavar tapır və onlara süd verərək bəsləyir. Cənubi Amerika hin­duları qurdu döyüşə aparan sərkərdə kimi qəbul edirlər. Qədim misirlilər qurd başlı tanrılara müharibə tanrısı kimi sitayiş edirdilər. Slavyan mifologiyasında isə qurda şərin elçisi kimi yanaşılır.

Qurdların bir növü olan Bozqurd zooloji mühitdə öz məğrurluğu, məğlubedil­məzliyi, döyüşkənliyi, əhilləşdrilməsinin qeyri-mümkün olması, hürriyyətini hər şeydən üstün tutması ilə seçilir. Bozqurd dəstələri təşkilat halında yaşayır, seçilmiş bir liderə tabe olurlar. Deyilənlərə görə, bozqurdlar yarım aypara şəklində sıralanaraq hücuma keçirlər. Bozqurdun bütün bu xüsusiyyətləri ilə öz milli kimlikləri arasında oxşarlıq əlamətlərinin çoxluğu türk tayfalarının Bozqurdu mif-əsatir səviyyəsinə qə­dər qaldırmasına və bu heyvana xüsusi ehtiram və rəğbətə səbəb olmuşdur. Bu ya­naşma bu gün də öz davamlılığını qoruyur. Belə ki, nəsillərdən-nəsillərə ötürülən türk mifopoetik yaddaşının əsas fiqurlarından biri olan Bozqurd/qurd/canavar simvol-arxetip kimi bədii mətnlərdə qarşımıza çıxır. Ümumiyyətlə, qurdlar təkcə türklərin deyil, o cümlədən müxtəlif xalqların mifologiyasında, folklorunda, deyimlərində fərqli mövqelərdə, fərqli şəkillərdə yer tutur.

Canavarla bağlı miflər  şifahi və yazılı ədəbiyyatda simvol, arxetip, motiv və s. şəkillərdə özünü göstərir. Cek London, Çingiz Aytmatov, Farli Mouet, Alfredo Kon­de, Xoli Layl, Anna Li, Eliade Mirça, L.Vayzer, O.Xyofler, Ş.Vikander, Q.Viden­qren, X.Janmer, J.Dümezil və başqalarının əsərlərində canavar və canavarlıqla bağlı müxtəlifyönlü məsələlərə rast gəlmək olar. Qərb və Şərq ədəbiyyatlarında canavarı simvol-arxetip kimi izləyən və təhlil edən R.Qeybullayeva H.Hessenin “Yalquzaq”, R.Kiplinqin “Mauqli”, Cek Londonun “Bəyaz diş”, Ç.Aytmatovun “Qiyamət”, Y.Sə­mədoğlunu “Qətl günü” və s. əsərlərə müraciət edir. Həmin əsərlərdə arxetipin fərqli bədii təzahür şəkillərini Qərb və Şərq mədəniyyətinin oxşar və ziddiyyətli tərəflə­rininin müqayisəsindən doğan nəticələrə bağlayır. (8)

Y.Səmədoğlunun “Qətl günü” romanında bu günün hadisələri ilə yanaşı, 20-ci illərin, 30-cu illərin, daha uzaq keçmişin (təxminən XVIII əsrin) hadisələrindən də söhbət açılır. Zamanca uzaq hadisələr qırılmaz tellərlə bir-birinə bağlanır və bu bağlılıq onları vahid bir romanın ayrılmaz tərkib hissələrinə çevirir. Diqqət yetirdikdə əsərin bir neçə hekayə əsasında qurulduğunu müşahidə etmək olar: Sədi Əfəndinin “Qətl günü” əsəri, Sədi Əfəndinin “Gündəlikləri”, Zülfüqar kişi, Mahmud və tatar Temirlə bağlı hadisələr, xəstənin həyatı ilə bağlı əhvalatlar və s. “Lakin zaman və məkan ayrılıqlarına baxmayaraq, bütün surətləri vahid İnsan adı birləşdirir. Onlar Yer adlanan ananın övladlarıdır, onların başı üzərində dünən də göy qübbəsi var idi, bu gün də var. Dünənki ölülərin açıq qalmış gözlərində alma boyda ulduz yanırdısa, bu­gün­kü ölülərin də açıq qalmış gözlərində eyni ulduz yanır. Uzaqdan gözə dəyən çıraq, sozalan lampa, “çözəyən” işıq ürəklərə dünən də həzinlik gətirmişdi, bu gün də gətirir”(6,153). Həm dünənin, həm də bu günün insanlarına mifoloji don geyin­dir­məklə, müəllif bir növ keçmiş – indinin sərt sərhədlərini yaxşı mənada dağıdır, bəşəriyyətin bütöv zaman modelini yaradır.

Mifologiyada canavar/qurd təkcə əcdad, ata-ana, müqəddəs və uğur gətirən to­tem deyil, o həm də xilaskar, yolgöstərən, köməkçi, şəfqətli, cəsarətli, xeyirxah sima­ları özün­də birləşdirən varlıqdır. Boz Qurd mədəni qəhrəman, əcdad-xilaskar, iki dünyanı birləşdirən mediator, ritual-mifoloji səciyyəli hami ruh, döyüşkənlik, qəhrə­man­lıq sim­volu, igidliyin rəmzidir (3,48). Qədim türk xalqlarının əksəriyyətində nəs­lin qurddan törə­məsi, qurdun əcdad-kult olması haqqında əsatir və rəvayətlər vardır. Kult – allah­ların, mədəni qəhrəmanların, nəslin ilk nümayəndəsinin, ilahiləşdirilmiş bütün varlıq­la­rın müqəddəslik mövqeyinə ehtiram göstərilməsi, çətin anlarda onlar­dan kömək istə­nil­məsinə yönələn kollektiv və fərdi davranış növüdür, kultun daşıyı­cısının fövqəl­tə­biiliyinə olan inama əsaslanır. Türk tədqiqatçısı Bahəddin Ögel cana­varın əcdad-kult funksiyasını daşıdığını göstərən bəzi rəvayətlər vermişdir. O rəva­yətlərin birində deyilir: “Qərb dənizinin sahillərində yaşayan, Göytürklərin ilk ataları, qadınları və uşaqları ilə birlikdə Lin adlı bir məmləkət tərəfindən məhv edilir. Düş­mənlər türklərin hamısını qırır, yalnız bir oğlan uşağına rəhm edərək, onu öldürmür, lakin əl-ayağını kəsərək, ac-susuz Böyük bataqlığın içindəki otluğa atırlar. Bu vaxt peyda olan bir dişi qurd uşağı hima­yə­si­nə alır, onu ətlə yedizdirir, böyüdür. Bir qədər sonra qurd ilə oğlan ər-arvad ki­mi yaşa­mağa başlayır, qurdun bu türk oğlundan on oğlu olur. Göytürk dövlətini quran Aşina ailəsi bu oğlanların birinin nəslindən törə­yir”(10, 38). Aşina sözünün mənasına gəlincə Lev Qumilyevə görə, türk xalqları özlərinin psixoloji strukturuna görə qurd hesab  edirdilər və Aşina sözünün mənası “xeyirxah qurd” deməkdir (9,144). Qurdun əcdad olduğunu göstərən digər alternativ əsatirdə isə Çin mənbələrinə istinad olunur. Belə ki, bu əsatirdə qədim türk tayfa­la­rından olan kao-çıların xaqanının iki gözəl qızının olma­sından bəhs olunur. Qızlarının ifrat gözəlliyini və dərin zəkasını görən ata onları in­san­lara yaraşdırmır, yalnız Tanrıya ərə gedə biləcəklərini düşünür. Ata öz qızlarını bir təpənin üstünə çıxararaq, burada Tanrının gəlib onun qızları ilə evlənəcəyini gözləyir. Aradan xeyli vaxt keçir, təpənin ətrafında bir erkək qurd dolaşmağa başlayır və oradan heç vəchlə uzaqlaşmır. Bu durumdan şübhələnən kiçik qız bacısına, bu qurdun Tanrının özü olduğunu, onunla evlənəcəyini söyləyir. Böyük bacının israrlarına rəğmən bu ad­dımı atır. Beləliklə, Kao-Çı nəsli xaqanın qızı ilə bu qurddan törədiyinə inanılmışdır (10,33). Bundan başqa, Gök-Börü, yəni göy qurd türk dastan yaradıcılığında böyük hökm­dar­ların qüdrətini göstərmək üçün istifadə edilən təşbehdir. “Manas” dastanında Manas Xanın oğlanlarına “Gök-Börü Sultanım” deyə müracət olunur. “Oğuz Xaqan” dasta­nın­da göy qurd xaqana yol göstərən, bələdçilik edən, sakral varlıq kimi qarşımıza çıxır. Dastanda “gün doğarkən Oğuz Xaqanın çadırına günəş kimi bir işıq gəldi. O ışıq­dan göy tüklü, göy yeləli bir qurd çıxdı” deyilir (2,19). Orxon-Yenisey yazıla­rında xa­qa­nın əsgərlərinin qurda, düşmənlərinin qoyuna bənzədilməsi, “Kitabi Dədə Qorqud” dastanında Qazan xanın Qurdla söhbəti, “qurd üzü mübarəkdir”, “qara ba­şım qurban olsun, qurdum sənə” deyimləri bir daha qurd-canavar arxetipinin türk mifo­­logiyasındakı yerinin nə dərəcədə önəmli və müqəddəs olduğunu göstərir. “Qətl günü” romanında bu sakral arxetipə münasibətdə müəllifin ikili bədii oyununun şahidi oluruq. “Qoşa vələs­dən uzaqlarda, dağ döşündən başlanan meşənin seyrək­liyində, ağacların arasında bir qoca canavar qulaqlarını şəkləyib şöngümüşdü. Cana­varın selikli burnu iy almışdı - dəmir iyi, qan iyi. Amma canavar da qorxu içində idi, ürəyinə nəsə dammışdı, bilirdi ki, iki-ayaqlı bəndələrin düşərgə saldıqları yerə bu gün yavuq düşmək olmaz: ordan qarışıq səslər gəlirdi, dəmir dəmirə dəyirdi, elə bil kimsə zindanda çəkic çalırdı, at nallayırdılar nədir, amma bütün bu qarma-qarışıq səslərdə vahimə və xəbərdarlıq vardı - nə canavar, nə ayı, heç quş da quşluğu ilə gərək bu gün ora yaxın düşməyəydi, çünki bu gün Baba Kahanın zülmətində nəsə başqa bir əhvalat baş verməli idi - külək bütün aləmin, daşın, torpağın, göylərin, ulduzların qəzəbini canına hopdurmuşdu, dünyanın ikiayaqlılarına hədə göndərirdi: gəlirəm! Gəlirəm ki, haqq-hesab çəkəm, gəlirəm ki, görüm bu ikiayaqlı, dəmir libaslı, nizəli-qalxanlı, aylarla su üzü görməyən, kirdən-pasdan sifətləri qaralıb mis rənginə çalan bu iki­ayaqlı şeytanlar niyə belə  qudurublar? (11,11)  Birincisi, ro­manda canavar arxetpinin aradan neçə minilliklər keçməsinə rəğmən öz ilkin mənasını, başlanğıcda daşıdığı mifoloji məzmunu hələ də itirmədiyini görürük. Belə ki, canavar-qurd bu romanda insanlığın əcdadı, başlanğıcı, bəşəriyyətini ilkini ifadə edir. İkincisi isə, onlarla mif və əfsanə mətnində özünə yer tapmış qurdun sakrallığını, kult-totem kim­li­yini Y.Səməd­oğlu deformasiya edir: Boz Qurd qotur canavara çevrilir. Dünyada nizamın bir par­çası olan insan yaşadığı ağır ideoloji mühitdə ədaləti bərpa etmək üçün, sülhü, əmin-amanlığı yaratmaq üçün daim şər qüvvələrlə mübarizədə olmalıdır. Ro­manda ca­navar arxetipinin açılışı göstərir ki, əslində xeyir və şər mübarizəsi bəşəriyyətin yaşı qə­dər (qurdun yaşı qədər) qədimdir.  Romanda şər həmişə aparıcı qüvvədir, hər dəfə məm­lə­kətin ən gözəl insanları məhv olur, şairlər edam olunur, kütləvi insan qırğınları baş verir.  

Xeyir və şərin mübarizəsi istər qədim, istərsə də müasir insanın, müvəqqəti maraq və həvəslərə, yüksək ehtiras və ambissiyalara qurban getmiş cəmiyyətlərin hər bir fər­dinin mənəviyyatında daima bir qığılcıma bəndmiş kimi, alovlanmaq, alışmaq, başlamaq gücünə malik böyük bir mübarizədir. Canavar arxetipinin əcdad-kult funksionallığı ro­manda onun qocalığı, aclığı, yalquzaqlığı, insanlardan uzaqlığı ilə müşayiət olunur. Bu yazıçının azğınlaşmış, “manqurdlamış” bəşəriyyətin öz ilkinə, tarixinə, soy-kökünə yad­laşmasını ifadə etməkdə, qlobal insani problem kimi qaldırdığı bu məsələni bədii həl­lində istifadə etdiyi çox gözəl priyomdur. Qurdu öz mifoloji strukturunda ehtiva etdiyi kefiyyətlərdən uzaqlaşdırmaqla, “əcdadı insanlardan küsdürməklə”, Y.Səmədoğlu öz müəllif ideyasını gerçəkləşdirmiş olur. Müharibələrin, işğalların içində qalmış, mis­kin­ləşmiş, mənəvi zənginliyini itirmiş, xeyir əməllərdən uzaq tutmuş dünya modeli yarat­maq ideyasını gerçəkləşdirmək üçün Oğuz-türk sakral başlanğıcını – müqəddəs arxetipi transformasiya edir, Bozqurdu öz sakrallığından deqradasiya edir. “Canavarın burun pərələri titrəyir, heyvan qan iyi almışdı, amma bu iydə nəsə başqa bir şey var vardı: ac heyvanın iştəhası küsmüşdü. Tilsimlənmiş kimi yerindən tərpənə bilmirdi, tükü tökülüb nazilmiş quyruğunu böyrünə qısıb mat-mat ətrafına baxırdı, arxasındakı meşənin qalın­lıqlarında uzaq küləyin qopardığı hənirtini dinləyə-dinləyə yadına salmaq istəyirdi ki, görəsən bu qarmaqarışıq, ancaq tanış səsləri əvvəllər harda və haçan eşitmişdi..” (11,12)  Romanda canavar personajlaşmış, düşünən, hadisələri götür-qoy etməyi bacaran qeyri-adi məxluq kimi təsvir olunur. O hadisələrə öz düşüncəsində münasibət bildirir: “Dərd də, azar kimi gələndə batmanla gəlir, bacım!.. Alınmış qalada qan su yerinə axırdı. Ge­cə­dən ötmüş, ulduzların işığı üfüqün qızartısına qanşdığı vədə düşərgə səssiz-səmirsiz hərəkətə gəlmişdi: meşədə pəncəsini başının üstünə qoyub uyuyan canavar da, düşər­gənin yerindən tərpənib yürüşə başladığından, xəbər tutmamışdı. Qoca canavar yuxuda iri san-san yarpaqlar görürdü və bu iri san yarpaqların arasından onun gözlərinə, bəyaz saçlara bənzər təmiz və ilıq gün işığı düşürdü: gün işığının bəyaz saçlann ətrinə bənzər də qoxusu vardı, yuxuda olan qoca canavarın ürəyi həsrətlə çırpınırdı. Belə məmləkətin qalasını almağa nə var?..”(11,144).  Qoca canavarın yuxuda sarı-sarı yarpaqlar görmə­sinin özünün mifoloji inanc sistemlərində maraqlı izahı var. Mifoloji inama görə, o biri dünyada bir ağac var ki, onun hər yarpağı bu dünyadakı bir adamındı və həmin yarpaq saralıb yerə düşən zaman o adam ölür.”(4,18). “Qətl günü” romanında canavar arxeti­pi­nin maraqlı tərəflərindən biri də, bu arxetipin özündən əvvəlki mətnlərlə (mifoloji və folklor mətnləri ilə) yanaşı özündən sınrakı mətnlələrlə də əlaqə qura bilməsindədir. Buna müasir Azərbaycan ədəbiyyatında Ramiz Rövşənin “Canavar ovu” poeması və Elçinin “Canavarlar” hekayəsini misal göstərmək olar.

“Meşələrdən üzü bəri
nə yüyürür bu yalquzaq?
Görən kimi deyib gəlir?
Səndən uzaq!..
Məndən uzaq!..
....
Nə yarı var, nə yoldaşı,
Görən-görən uzaq qaçır.
Dünyanın bəyi-bayquşu
Bir tənha yalquzaq qaçır.
Hara qaçır?
Kimdən qaçır?
Ayaq açan gündən qaçır.
Nə dini var, nə məzhəbi,
Hər məzhəbdən, dindən qaçır”.

(Ramiz Rövşən. Canavar ovu. Poema.) (15)

Həm “Qətl günü”romanında, həm də “Canavar ovu” poemasında üzə çıxan canavar arxetiplərinin ən bənzər tərəfləri yalquzaqlıq, tənhalıq, küskünlük kimi cəhətlərdir. Hər iki halda mifik struktur deformasiya olunmuş, müəllif ideyasının və bədiiliyin prinsiplərinə əsasən dəyişikliyə uğramışdır.

Xalq yazıçısı Elçinin 2009-cu ildə çap olunmuş “Canavarlar” hekayəsi sözü gedən arxetipin bədii müstəvidə fərqli interpretasiyası ilə diqqət cəlb edir. Əslində ilk baxışda bu hekayədə canavar poetik obraz kimi həm Y.Səmədoğlunun “Qətl günü”, həm də Ç.Aytmatovun “Qiyamət” əsərlərilndəki canavalarla səsləşən tərəfləri ilə diqqəti cəlb edir. Bir Canavar ailəsinin “həyat hekayə”sindən, ölüm-qalım savaşından bəhs edən mətn ilə, balaları oğurlanmış Ağbərə və Daşçeynərin faciəsini bədiiləşdirən Çingiz Aytmatovun “Qiyamət” əsərinin mətni arasında paradoksal əlaqə qurulur. Lakin bu əlaqə bənzər olanlardan çox, bənzər olmayanların əlaqəsi şəklindədir. “Qətl günü” romanı ilə “Canavarlar” hekayəsi arasıdakı arxetip oxşarlığının varlığı dərin məzmuna malik, lakin çox kiçik bir detalda üzə çıxır: canavar və dozanqurdu qarşılaşmasında.

Y.Səmədoğlu: “Canavarın burun pərələri titrəyirdi, heyvan qan iyi almışdı, amma bu iydə nəsə başqa bir şey vardı: ac heyvanın iştahası küsmüşdü... Canavar bir də yan-yörəsinə baxdı, ucları saralmış otların arasında vurnuxan dozanqurduları gördü, bir də bir əqrəb  cəsədi gördü. Dozanqurdular əqrəbin qarnına daraşmışdılar. .....Canavar yenə dozanqurdulara tərəf baxdı. Həşəratlar sevincdən göyün yeddinci qatında idilər, qarınlarını doldurmaqla məşğuldurlar. Canavarın beyninə birdən qəfil bir fikir gəldi: görəsən, əqrəb özü ölüb, ya dozanqurdular onun axırına çıxıblar?..” (11,12-13)

Elçin: “Ac yolçuluq qurtarmaq bilmirdi...Boz qəflətən ayaq saxladı, burnunu torpağa dirədi və qabaq pəncələri ilə tələsik torpağı eşməyə başladı....Nəhayət, Boz dişi ilə torpaqdan böyük bir dozanqurdu dartıb çıxartdı (bu da o dəhşətli quraqlığın bir möcüzəsi idi!) və başının sərt hərəkəti ilə onu səbirsizliklə yeməyə nəsə gözləyən kü­çük­lərə tərəf atdı.Vızıltıyla küçüklərin qabağına düşən dozanqurdunun hələ hərəkət etmək, canını qurtarmaq taqəti var idi və belə də eləmək, pis qoxu verə-verə qaçıb canını qur­tarmaq istədi, amma aclıq bu gözlənilməz balaca şikardan şaşırmış küçükləri tez özlərinə gətirdi, onlardan biri cəld irəli atılıb, dişi ilə pis qoxu ifraz edərək vahimə-vəlvələ içində canını qurtarmağa çalışan dozanqurdunu qamarladı, elə həmin anda da qurdu ağzında xırçıldadıb, uddu.” (14) Hər iki mətndə canavar sözünün sinonimi olan qurd kəlməsi və dozanqurdu söz birləşməsinin tərkibindəki eyni kəlmənin söz oyunu diqqət cəlb edir. Meşələrin yırtıcı, məğrur, azad heyvanın adı – qurd  ilə kiçik, iyrənc, pis qoxulu həşə­ratın adındakı qurd sözcüyü  başqa məna və mahiyyət kəsb etsə də, cılız­laş­manın, tən­halaşmanın, gücsüz-qüvvətsiz qalmağın faciəviliyini anlatmaq üçün uğurlu vasitədir. Yusif Səmədoğlunda aclığına, halsızlığına rəğmən bir qədər məğrur olan canavar dozanqurdunu yemir, Elçin isə, öz canavar balasını bu dozanqurdu ilə qida­lan­dırmaqla qurdun məğrurluğuna, əzəmətinə ironiya edir. Əslində hər iki müəllif qurd/canavar tim­salında bəşər sivilizasiyasının gəlib çatdığı son nöqtədə ənənə və dəyərlərin, mədəni-mənəvi zənginliklərin yaşadığı və yaşaya biləcəyi böyük təhlüklərə diqqət yönəldir.

“Qətl günü” romanında Canavar arxetipində ikiləşmələri görmək mümkündür: Ro­manda canavar mifdir, lakin mifologiyada ehtiva etdiyi saf mənasını itirir. Mifin ən mühüm cəhəti-sakrallığı pozulur. Canavar totemdir, lakin totemin təhtəlşüurda və yaddaşda ifadə etdiyi xilaskarlıq, bələdçilik, himayədarlıq simalarından məhrumdur, bə­şərin böyük faciələri qarşısında acizdir. Canavar əcdad-kultdur, lakin kultun əbədi, mü­qəddəs, inam və inanc sistemlərini tənzimləyən qüdrətini itirdikdən sonra romana daxil olur. O arxaik düşüncədəki yaradıcı, başladıcı və davametdirici funksiyalarını itirir, adi­ləşir, insanlaşır. “O gecə bu düşərgədən çox-çox uzaqlarda, ins-cins qalma­mış qalın meşədə, köpüklənə-köpüklənə axan nəhəng çayın sahilində yalınayaq gavur qızı palıd ağacının gövdəsinə söykənib, ayaqları altda çömbəlmiş qoca canavara heybəsindəki çörəkdən yedizdirirdi. Canavarı yedizdirib, özü də bir qismət yeyib, soyuq­dan və qor­xudan əsə-əsə uzaqdakı küləyin uğultusunu dinləyə-dinləyə, zülmət və rütubətli gecənin ulduzları iriləşib-iriləşib alma boyda olduğu vədəsində yuxuya getdi”(11,65). Y.Səməd­oğlu canavarı Baba Kahanın sakinlərindən birinə çevirməklə arxetipinin mifoloji məz­mu­nu yenidən dəyişir. Miflərdə və əsatirlərdə soyların, nəsil­lərin törəyib böyümə­sində xüsusi rolu olan Canavar/Qurd yaşlı, qoca və yalqız bir şəkildə Baba Kahanın yolunu tutur.

Ümumiyyətlə, “Qətl günü” romanında mifopoetik qatın üzə çıxmasında, mət­nin bədii ideyasının, əsas məzmununun anlaşılmasında canavar arxetipinin xüsusi rolu var. Canavar/qurd arxetipinin romandakı və romanaqədərki strukturunu aşkar­lamaq üçün ən böyük yardımçı, milli-genetik yaddaşın daşıdığı kodlar, infor­masi­yalardır. Yaddaş bu arxetipin var olduğu mifoloji-bədii mətnlərlə, əsatir, rəvayət, əfsanələrlə zəngin olduğu, yazılı ədəbiyyatın canavar arxetip və motivlərinə müraciət etdiyi digər mətnləri tanıya və sıralaya bildiyi təqdirdə, oxunan mətnin sirlərini ortaya çıxarmaq, aşkarlamaq o qədər də çətin olmur.

 

Ədəbiyyat siyahısı

  1. Аверинцев С. С. Архетипы // Мифы народов мира. Энциклопедия: в 2 т. / Гл. ред. С. А. Токарев. — М.: Советская энциклопедия, 1992 — Т.1. А-К. — С. 110—111.
  2. Banarlı, N.Sami. Resimli Türk Edebiyatı Tarihi. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1971.
  3. Bayat F. Oğuz epik ənənəsi və “Oğuz Kağan” dastanı. Bakı: Sabah, 1993, 194 s.
  4. Bəydili C. Türk mifoloji sözlüyü. Bakı: Elm, 2003, 418 s.
  5. İsmayılov F. XX əsr Qərb fəlsəfəsinin tarixi, I cild. Bakı, Təhsil, 1999, 416 s
  6. Kazımoğlu Muxtar (İmanov). Epos. Nəsr. Problemlər. Bakı, “Elm və təhsil”, 2012, 164 səh.
  7. Qafarov R.O. Azərbaycan türklərinin mifologiyasi (qaynaqları, təsnifatı, obrazları, genezisi, evolyusiyası və poetikası) 10.01.09 – Folklorşünaslıq ixtisası üzrə filolo­giya elmləri doktoru alimlik dərəcəsi almaq üçün təqdim edilmiş dissertasiyanın avtoreferati, Baki – 2010
  8.  Гейбуллаева Р.М. Сравнительная типология прозы и литературные типы / Р. М. Гейбуллаева ; ред. А. Гусейнов, Т.Мамед ; АН Азербайджана.Ин-т литера­туры им.Низами. - Баку : Элм, 2000. - 296 с. 
  9.  Гумилев Л.Н. Тысячелетие вокруг Каспия. Баку: Азернешр, 1990, 312 с.
  10.  Ögəl B. Türk mifologiyası. I c. Bakı: Səda, 2004, 626 s.
  11.  Səmədoğlu Yusif. Seçilmiş əsərləri. Bakı, Şərq-Qərb, 2005
  12.  Tağısoy N. Canavarliğin anatomiyasi (ədəbi-bədii interpretasiya fəlsəfi-sosioloji yönümdə)/ Etnos və epos: keçmişdən bugünə. Bakı: Mütərcim, 2010. – 372 səh.
  13. http://www.memmedaraz.az/
  14. http://yazidergisi.net/:e-l-c-n-qcanavarlarq-hekay&catid=45:nesrsecmeler&Itemid=69
  15. https://www.facebook.com/notes/ramiz-rovsen/canavar-ovu-poema/302866923095918)
  16. http://az.wikipedia.org/wiki/Canavar

 

Мифопоэтика как форма проявления памяти в художественном тексте

Резюме

В статье рассматриваются формы проявления и развития мифа посред­ством памяти, а также проблемы самоутверждения национальной памяти в процессе мифопоэтического мышления. Здесь проводится сравнительный анна­лиз архетипа Волк в романе «Судный день» Юсифа Самедоглу с его содер­жанием в различных мифологических и фольклорных текстах. Автор исследует причины трансформации в романе архетипа Волк.

Ключевые слова: память, мифопоэтика, архетип, волк, «День казни».    

Açar sözlər:  Yaddaş, mifopoetika, arxetip, canavar, “Qətl günü”.

Mythopoetics as a form of memory in fiction

Summary

The article deals with the forms of manifestation and development of the myth through memory, and problems of self-assertion of national memory in the mythopoetic thinking process. There is doing a comparative analysis of the Wolf archetype in the Yusuf Samadoghlu’s “Judgment Day” novel to its content in various mythological and folkloric texts. The author explores the reasons for the Wolf archetype’s transformation of the novel.

Keywords: memory, mythopoetics, archetype, a wolf, a “Day of Execution”.

 


Hadi Həqqufəxr

HİND ÜSLUBUNDA TƏŞBEH, METAFORA, KİNAYƏ

Təşbeh

Hindi üslubuna aid təşbehlərlə bağlı belə qeyd edilmişdir: “Şeirlərdə bütün ünsürləri və qoşmaları olan təşbehlərə rast gəlinmir. Şeirlərdə oxşarlıq cəhəti də qeyd edilmir, onda təşbehə yaxın bir nəsnədə tapmaq olmur. Bu səbəbdən də  metafora içində metafora yaranır və qeyri-müəyyənliklə bitir. Bəzən bu metaforanın ünsürlərinə əvvəlki şeirlərdə rast gəlinmir. Bu isə hind üslubunun meyl etdiyi mühüm cəhətlərdən biridir. Qeyd olunan cəhət fars ədəbiyyatında hind üslubunun novator kimi qəbul edilməsinə səbəb olmuşdur.” (4, s.38)

Kəlim:

دیده ی ما سفید شد و خاک پایت را نیافت

گر چه کاغذ، گاه وصل توتیا را دیده است (104/7)

(Gözümüz ağardı, ayağının torpağını tapmadı,

Baxmayaraq ki, kağız bəzən sürmə daşının vüsalını görmüşdür.)

Bu innovasiya və müxtəliflik meyli bəzən əvvəllər deyilməmiş istənilən ümumxalq təşbehlərinin şairlər təbində qəbul edilməsinə səbəb olmuşdur. məsələn, eynəyə, yelpicə, çiyin iriliyinə, evind damına və s.-yə bənzətmə. Bu təşbehlər nə qədər ustalıqla işlədilsə də, fars dilli qəzəlin çətinlik sevən təbinə asan gəlmir və yaddan çıxır.

Kəlim:

به خلق احسان کن و چشم از تلافی پوش، می باید

به کس راحت رسان بی عوض چون بادزن باشی (580/7)

(Xalqa yaxşılıq et, cavab qaytarmaqdan çəkin və gərək

yelpic kimi əvəz gözləməyən rahatlıq verən insana çevriləsən.)

Bənzətmə qoşması

“Səfəvi əsrinin əvvəlləri və bir qədər ondan əvvəlki dövrdə geniş yayılmış qoşmalara (fars dilində geniş yayılmış bənzətmə qoşmalarından چون، همچون، مانند، مثل və s. qoşmalarını qeyd edə bilərik) “به رنگ”  qoşması əlavə edilmişdir. Bu qoşma rəng baxımından müqayisə edilən iki predmetin bənzərliyi ilə xüsusi şəkildə heç bir əlaqəsi yoxdur. Adıçəkilən qoşmadan forma, hərəkət, ölçü və istənilən növ oxşarlığı ifadə etmək üçün istifadə edilmişdir:

به رنگ رشته ی تسبیح چندین رهگذر دارم ”

Təsbehin ipi rəngində neçə-neçə keçənim var.

... Hind üslubu şairləri arasında geniş yayılmış bu qoşmadan istifadə hallarına Bidelin şeirlərində daha rast gəlinir. (3, s. 68)

Təşbeh mövzusunun davamında gizli və mürəkkəb təşbehdən bəhs edirik:

Təşbehin ən yaradıcı növlərindən biri hind üslubu şeirlərində daha geniş yayılmış gizli təşbehdir. Bu təşbeh növündə zahirən təşbeh forması olmasa da, şairin məqsədi təşbehdir. Yəğmanın bir beytini buna misal göstərmək olar:

چنین که سجده برم بی حفاظ پیش جمالت

به عالمی شده روشن که آفتاب پرستم

(Gözəlliyin qarşısında qorumasız elə səcdə edirəm ki,

Aləmə günəşə səcdə etdiyim yayılıb.)

Mürəkkəb təşbeh

Mürəkkəb təşbeh deyildikdə zəruri olaraq cümlə, ifadə və ya bir neçə söz birləşməsi nəzərdə tutulmur, bir neçə fenomenə əsaslanan heyət nəzərdə tutulur.

سر البرز برزد قرص خورشید

چو خون آلوده دزدی سر ز مکمن (منوچهری)

(شمیسا، سیروس، بیان، ص 82-81)

(Günəş Elbrus dağından baş qaldırdı

Qana boyanmış oğru pusqudan baş qaldırdığı kimi.)

Gördüyümüz kimi, bənzəyən (birinci misrada) və bənzədilən (ikinci misrada) bir neçə fenomenin birləşməsindən əmələ gəlmişdir.

Kəlimin şeirlərindəki mürəkkəb təşbehlərdən nümunələr:

با من آمیزش او الفت موج است و کنار

روز و شب با من و پیوسته گریزان از من (535/2)

(Onun mənmimlə olan ünsiyyəti dalğa ilə sahilin ülfəti kimidir,

Gündüz-gecə mənimlə birlikdədir, davamlı olaraq məndən qaçır.)

بر سبزه نوخیز خطت می نگرد زلف

زآنسان که به حسرت نگرد پیر، جوان را (18/3)

(Yeni çıxmış xəttinə zülf tamaşa edir

Qoca gəncə həsrətlə baxdığı kimi.)

İndi isə Kəlimin şeirlərində hissi və əqli cəhətdən bənzərlik təşkil edən nümunələri qeyd edirik. Bərabərləşdirmə üslubu əqli və hissi təşbeh kateqoriyasına daxildir

1. Hissi fenomenin hissiyə bənzədilməsi:

کیستم من؟ پای تا سر نسخه ای از زلف او

تیره روزی، بیقرار، آشفته حالی، درهمی (582/7)

(Kiməm mən? Başdan ayağa onun zülfünün

qara günün, narahatlıq, pərişanlıq, mürəkkəbliyin bir nüsxəsi.)

2. Hissi fenomenin əqliyə bənzədilməsi:

همچون ماه عید، کارم غم زخاطر بردن است

تازه ساز داغ مردم، چون محرم نیستم (441/5)

(Bayram ayı kimi, işim qəm-qüssə unutdurmqadır,

Məhərrəm kimi, insanların dərdini təzələyn deyiləm.)

3. Əqli fenomenin hissiyə bənzədilməsi:

به سان شعله ی شمع است الفت من و تو

به من یکی شده ای لیک در نمی سازی (576/4)

(Mənimlə sənin ülfətin şamın şöləsi kimidir,

Mənimlə bir olmusan, amma birləşmirsən.)

Bərabərləşdirici üslub əqli fenomenin hissi fenomenə bənzədilməsinin ən bariz nümunələrindən biri öz əksini daha çox mürəkkəb bənzətmə heyətində tapmışdır. Kəlim:

رسید هر که به حد کمال خواری دید

بلی به خاک فتد میوه چون رسیده شود (367/9)

(Kamillik həddinə çatmış hər kəs kiçilər,

Bəli, torpağa düşər meyvə də yetişəndə.)

دخیل بی جا ندهد غیر خجالت اثری

تیر کج باعث رسوایی تیر انداز است (66/6)

(Yersiz müdaxilə yalnız xəcalət gətirər,

Əyri ox oxçunun rüsvayçılığına səbəb olar.)

4. Əqli fenomenin əqli fenomenə bənzədilməsi

حسن هم مانند عشق افتادگی می سازدش

لشکر زلف بتان تا نشکند منصور نیست (130/6)

(Bənzər gözəllik eşqdə təvazökarlıq yaradar,

Gözəllərin zülf ordusu sınmasa, köməkdən qalar.)

2.4. Metafora (istiarə)

Bu dövrün şeirlərində işlənən metafora (istiarə)[13] ünsürləri əvvəlki şeirlərdə olmamışdır.

Metafora təşbehdən daha ifadəli, daha bədii, hisslərin oyanmasında daha təsirlidir, insanı axtarışda olmağa vadar edir. Hind üslubuna aid şeirlər məhz bu cəhətdən daha gözəldir. Kəlim:

مژگان تو خنجر به رخ ماه کشیده

ابروت زده بر سر خورشید، کمان را (18/4)

(Kipriklərin ayın üzünə xəncər çəkmiş,

Qaşın günəşin başına vurmuş kamanı.)

Hind üslubu təxəyyül gücünə əsaslandığı üçün şair təşbeh və metaforlar zamanı açıq-aydın ifadələrdən çəkinir. Qəribə metaforalar oxucunu təkcə öz məqsədinə çatmaqdan uzaq salmır, bədii təsvir çoxluğu ilə onda təəccüb yaradır. (9, s. 417)

Hind üslubu şairlərin şeirlərində işlədilmiş metafora ilə bağlı bir neçə nüansa toxunmaq istəyirik:

Birinci nüans

Hind üslubuna aid bəzi yeni metafora ünsürlərindən danışarkən “شیشه ی ساعت کاغذ باد، گلهای کاغذ، گلهای تصویر، مرغهای تصویر، نقش قالی” - saat şüşəsi, külək kağızı, kağız güllər, gül təsvirləri, quşl təsvirləri, xalça rəsmi kimi birləşmələri qeyd etməliyik. (4, s. 38) Bu birləşmələrdə ikinci tərəfi تصویر olan sözlər morfoloji cəhətdən anaqram izafət birləşmələrdir. Bu birləşmələr qrammatik cəhətdən belə olmalıdır: “گل تصویر – تصویر گل،”، “مرغ تصویر – تصویر مرغ”

Kəlim:

خانه ی هستی چون شیشه ی ساعت خواب است

هر نفس از سر نو، زیر و زبر می باید (392/9)

(Varlıq evi yuxu saatının şüşəsi kimidir

Hər təkrar nəfəs alt-üst olmalıdır.)

در وفا طایر تصویر توان گفت مرا

بسته ی یک چمنم دائم و بالم بازاراست (66/9)

(Vəfada mənə quş təsviri demək olar,

Daim bir çəmənə bağlıyam, qanadım bazardır.)

گل نقش و قدمم در چمن بی قدری

لایق گوشه ی دستار عزیزان نشدم (451/6)

(Gül rəsmi və çəməndə addımım talesizlik,

Əzizlərin dəsmalının bir guşəsi olmağa layiq olmadım.)

Müqayisə üçün yuxarıdakı ifadələrə “خانه ی زنجیر و خانه ی کمان” – zəncir evi və kaman evi ifadələrini artırmaqla qaydalar çərçivəsindən çıxmamış oluruq.

Öz şeirlərində bu ünsürdən də faydalanan Kəlim hər zaman da metafora yarada bilməmişdir:

مرا ز زلف تو غیر از شکست و محنت نیست

بنای خانه ی زنجیر بهر راحت نیست (124/1)

(Mənim üçün sənin zülfün əzilmək və möhnətdən başqa bir şey deyil,

Zəncir evinin binası rahatlıq üçün deyil.)

Yuxarıdakı beytdə zəncir evi yarın zülfünə metaforadır.

شوخ الف قد من هر گه کمان کشیدی

پنداشتم خدنگی در خانه ی کمان است (74/3)

(Mənim əlif kimi şux qəddimi hər kəman edəndə

Düşündüm ki, kaman evində bir hiylə vardır.)

Kaman evi yarın göz və qaşına metaforadır.

İkinci nüans

“Hind üslubunun xüsusiyyətlərindən biri metafora çərçivəsində xüsusi bir ənənə yaratmaqdır. Məs, “پریدن رنگ”-rəngin qaçması. Hind üslubunda bu metaforalar vasitəsilə bir çox təsvir və kinayələr yaradılmışdır.” (9, s.39). Məsələn, Bidelin bir şeirində deyilir:

در یاد عمر رفته دلی شاد می کنم

رنگ پریده را به خیال آشیانه ای است

 (Getmiş ömrün xatirəsi ilə sevinirəm,

Qaçmış rəng bir yuva xəyalındadır.) (1, s. 358)

Kəlim:

چنان که سایه ز پرواز مرغ می رود از جا

مرا ربوده ز جا از رخم چو رنگ گریده (564/3)

(Kölgə quşun uçması ilə yerindən getdiyi kimi

Yanağımdan uçan rəng kimi, məni yerimdən qapdı.)

اشک سبک عنان به رفیقان نایستاد

در ره به جا گذاشته رنگ پریده را (29/9)

(Dostlar üçün axan sürətli göz yaşı dayanmadı,

Yolda qoymuşdur rəngi qaçmışı)

Üçüncü nüans

Bu üslubun bəzi şairləri özlərindən əvvəlki şairlərin istifadə etdikləri metaforalardan faydalansalar da, incə zövqləri ilə bu metaforaları sadəlikdən çıxararaq gözəlləşdirmişlər. Bu metaforalar hər zaman “از” önqoşması və ya onun qısaldılmış forması ilə işlənmiş, subyekt və ya mübtəda ilə uzlaşmışdır. Saibin bu formanı əks etdirən bir beytinə baxaq:

فلک، ز کاهکشان، تیغ بر کف استاده ست

به زیر سایه ی شمشیر آبدار مخسب

(Fələk əlində kəhkəşandan bir qılınc dayanmışdır,

İti qılıncının kölgəsi altında yatma.)

Buradakı təsvirə görə fələk sankı qılınca bənzədilən kəşkəşanı əlinə alıb dayanmışdır. Əgər burada “kəhkəşandan olan” ifadəsini ixtisar etsək, mənaya xələl gəlmir ,amma şeirin bədii gözəlliyi azalır. Cümlə isə belə olur: “Fələk əlində qlınc dayanmışdır”. Cümlədəki “از”  cümlənin subyekti ilə uyğunluq təşkil edir. Beytdəki “fələk və kəhkəşan”, “kəhkəşan və qılınc” zahiri oxşarlığa görə bu uyğunluq olmadan zəriflikdən uzaq olur. Şeirdə adətən metafora ilə mübtəda və ya subyekt arasına fasilə düşür və ya subyekt və metaforanın yeri dəyişir:

دریا کف نیاز گشوده ست از صدف

تا خوشه چین کلک گهربار می شود

(Sədəf dəryası ehtiyac əlini açmışdır

Ki, kələk toplayan gövhər yağdıracaq.)

Əslində cümlə belə olmalıdır: دریا از صدف، کف نیاز گشوده است... Əlbəttə, bu cür metafora yaradıcılığının imkanları məhduddur. Onu yaratmaq yüksək zövq və istedad tələb edir. (9, s. 10)

Kəlimin şeirlərindən nümunələr:

از شفق هر شام، می در جام گردون می کند

تا شود روشن که وقت باده خوردن روز نیست (136/6)

(Hər axşam şəfəqdən ötrü mey camda cövlan edir ki,

Badə içməyin vaxtının gündüz olmadığına aydınlıq gəlsin.)

بر شاخ، از شکوفه فکنده است نوبهار

پیراهن تری که نیفشرده آب او (542/6)

(Bahar budağın üstünə suyunu sıxmadığı

çiçəkdən tər bir köynək atmışdır.)

2.5. Kinayələr

Kinayə hər hansısa bir məsələ ilə bağlı üstü örtülü danışmağa deyilir. Kinayə əsaslandırma vasitəsilə məna və məzmunun aşkar edilməsidir.[14]

Kinayə “zahiri məna əvəzində işlədilən cümlə və ya ifadə ilə həmin mənanın ifadə etdiyi məzmunlardan birinin qəsd edilməsidir... Məsələn, “Evinin qapısı hmişə açıqdır” cümləsində ev sahibinin səxavətli olduğu nəzərdə tutulur.”

Kinayənin hind üslubuna xas olan təşbeh və metaforalarla bərabər araşdırılması bu formanın hind üslubunda çox işlədilməsi ilə əlaqədar deyil. Sadəcə Saib və Kəlim kimi görkəmli şairlərin şeirlərində bu kinayənin çox gözəlnümunələri olduğu üçün bu formanı tədqiqata cəlb edirik. Bu şairlərin hər biri oxşar mənaları fərqli vasitələrlə ifadə edərək, xəyali keçidlə ifadələrin dərinliklərinə varmışlar.

Kinayələri də təşbeh kimi sadə və yeni olmaqla iki yerə bölünür. Burada şairlərin şeirlərində daha çox təkrarlanan kinayələr deyil, daha az işlənmiş və təşəbbüskarlığa əsaslanan kinayələrə toxunacağıq.

Kəlim:

داغ بودن – İnciməyə kinayədir.

با این همه تنگی که نصیب دهن اوست

داغم که چرا روزی ارباب هنر نیست (128/2)

(Onun ağzına nəsib olan bu incəliyə baxmayaraq,

İnciyirəm ki, nə üçün hünər sahibinə qismət deyil.)

ناخن دخل – İrad və etirazı kinayədir.[15] (گلچین معانی، احمد، فرهنگ اشعار صائب، ج2، ص370 ذیل ناخن دخل)

بر روی شاهد سخن ابروی دلکش است

آرایشی که ناخن دخل به جای کند (310/6)

(Söz şahidinin üzündəki cazibədar qaş

Dırnağın qoyduğu bir bəzəkdir.)

دریاکش – gec məst olan şərabxoru kinayədir.

ساغر خالیش از داروی بی هوشی پر است

هیچ دریاکش حریف کاسه ی تنبور نیست (130/4)

(Boş qədəhi huşsuzluq dərmanı ilə doludur

Heç bir dərya içən baraban kasasının rəqibi deyil.)

پنبه در گوش از آواز کسی داشتن – Kimisə hesaba almamaq.

بی دماغم دست رد بر وصل جانان می نهم

پنبه در گوش از صدای آب حیوان می نهم (493/1)

(Halsızam, əlimi cananın vüsal izinə qoyuram,

Dirilik süyunun səsindən qulağıma panbıq qoyuram.)

ناخن شکستن – zərər yetirmək və cırmaq atmaq.

در سینه، کلیم این همه ناخن که شکستم

از کار دل خود، گره غم نگشادم (446/9)

(Kəlim, sinədə ki, bu qədər dırnaq sındırdım,

Ürəyimdəki qəm-qüssə düyününü aça bilmədim.)

O dövrün şairləri həm dinləyici auditoriyalarını genişləndirmək, həm də şeirlərində dil imkanlarından daha çox istifadə etmək üçün söz yaradıcılığı və xalq arasında geniş yayılmış terminlərdən daha çox istifadə etməyə meyl göstərmişlər. (شفیعیون، سعید: زلال خوانساری و سبک هندی، تهران: سخن، 1387، ص48)

آب بر روی کار آوردن – İtirilmiş etibarın təkrar qazanılması

خاکمال – Zəlil və xarlıq

آتش به زیر پا داشتن - Narahatlıq

کمان به طاق بلند آویختن – Kamillik zirvəsinə yetişmək

İstifadə olunmuş ədəbiyyat:

  1. بيدل دهلوي، ع.، 1384، ديوان اشعار (تصحيح خليل‌الله خليلي)، تهران، نشر سيماي دانش، ج1، ص358.
  2. داد،سیما؛1378ش، فرهنگ اصطلاحات ادبی،تهران،انتشارات مروارید، ص 163
  3. شفیعی کدکنی ، محمدرضا ،1368،، شاعر آینه‌ها، چ دوم،تهران،آگاه، ، 342 صفحه.
  4. شفیعی‌كدكنی، محمدرضا، 1378، ادبیات فارسی از عصر جامی تا روزگار ما، تهران، نشر نی. 689 صفحه.
  5. شفیعیون، سعید: 1387،زلالی خوانساری و سبک هندی،تهران: سخن،ص48. 262 صفحه.
  6. قهرمان، محمّد؛ 1387،برگزيده‌ي‌اشعار صائب و ديگر شعراي معروف سبك هندي؛ تهران،سمت،. 240 صفحه.
  7. گلچين‌معاني، احمد؛ 1381،فرهنگ اشعار صائب؛ تهران، امیرکبیر،چ سوم،ج2، ص370. 149صفحه.
  8. محمّدپادشاه، آنندراج،زیـرنـظرمحمـّددبیرسیـاقی،1363،تهران،خیام،چ دوم.ج2،ص1102
  9. همایی،جلال الدّین،1377،فنون بلاغت و صناعات ادبی، چاپ پانزدهم،قُم، انتشارات موسسه نشر هُما،424 صفحه.

 

Xülasə

Təşbeh, metafora və məcazlardan geniş şəkildə istifadə hind üslubuna xas olan xüsusiyyətlərdəndir. Hind üslubu şairləri bu istiqamətdə də yenilik yaratmaq üçün səylər göstərmişlər. Şübhə yoxdur ki, əksər məqamlarda şairlər incə zövqləri sayəsində gözəl təşbeh və metaforalar yaratmışlar.

Açar sözlər: Hind üslubu, təşbeh, metafora, kinayə, şair

 

Сравнение (ташбех), метафора и аллегория (киная) в литературных произведениях индийского стиля

Резюме

Широкое использование методов сравнения, метафоры и аллегорий является особенностью, присущей индийскому стилю в литературе. Поэты – последователи индийского стиля проявляли инициативу в создании новшеств в русле данного направления. Несомненно, что в большинстве случаев, благодаря тонко развитому литературному вкусу, поэты явились авторами великолепных образцов использования приёмов сравнения (ташбех) и метафоры.

Ключевые слова: Индийский стиль, ташбех, метафора, киная, поэт

 

Summary

   Usage of similes, metaphors and ironies is a characteristic feature of the Indian style. Poets of this style always strived to innovations in this direction. Undoubtedly, in most cases they created beautiful similes and metaphors, thanks to their exquisite taste.

    Keywords: Indian style, simile, metaphor, irony, poet

 

Rəyçi: Filologiya elmləri dokto