MÜNDƏRİСAT-CONTENTS-ОГЛАВЛЕНИЕ
ДИЛЧИЛИК – ЯЗЫКОЗНАНИЕ...................................................................................................5-132
N. VELIYEVA. The specific peculiarities of the enrichment of english’s word-stock………...
Ə.MİKAYILOVA. Azərbaycan dilçiliyi və tariximiz....................................
P. ЯЗİЗОВА. Ядяби диллярин инкишафыnын нязяриййя вя практiкасы məsələsinə dair .....................
Н. ЭФЕНДИЕВА. Заимствования терминов в арабском языке...................
K. ƏBDURƏHMANOVA. Nida cümlələrində emotiv məna.......................................................................
S. MUSTAFAYEVA. «Dastani – Əhməd Hərami»də qədim Azərbaycan sözləri......
M. АЛЛАХВЕРДИЕВА. К истории формирования налоговых терминов...
Ş. BÜNYADZADƏ. Sifət və sifətin quruluşuna görə təsnifi..........................................
N. CABBAROV. Eben sözü modal ədat funksiyasında ..........
P. EYVAZOV. Bəkir Çobanzadənin qrammatik şəkilçilər haqqında tədqiqləri.......
B. HACIYEVA. Müasir türk ədəbi dilində ikinci komponenti feli bağlamalarla ifadə olunan “fel+fel” tipli birləşmələr.................
И. ШЯМСИЗАДЯ. Рус дилиндян алынмыш варваризмляр вя онларын бядии дилдя ролу...................
L.QOCAYEVA. Azərbaycan dilində intensivlik kateqoriyası və onun ifadə imkanları..........
S. MƏMMƏDOVA. Azərbaycan və Alman atalar sözlərinin müqayisəsi ........
Z. MƏMMƏDOVA. Nəbatat aləminə aid olan sözlərin izahlı lüğəti......................
K. MUSAYEVA. Ərəb ədəbi dilində polisemantik sözlər................
N. ASLAN. Dildə variasiya problemi......................................
И. НУРИЕВА. Односоставные и эллиптические предложения в современном английском языке ...
Q. MƏMMƏDƏLİ, Q. XANMƏMMƏDOV. Qafqaz və Kiçik Asiyada yaşayan türk xalqları.
R.QULİYEVA. Ərəb dilçilik məktəbləri haqqında.......................
B. SƏMƏDOV. Taksis qısa – qoşa quruluşlarda........................................
В. ШКУРКИНА. Рунический знак как специфическое средство коммуникационного процесса....
F. ZAHİDOVA. Cümlə strukturunun yaranmasında transformasiyanın rolu....
Ш.ЗЕЙНАЛОВА. Глагольные времена азербайджанского языка в организации сложного синтаксического целого.
A. БАЙРАМОВА. Понятие видовой пары в современном русском языке............................
Ф. ГУСЕЙНОВА. Чистовидовые приставки глаголов.......................
Ш. МАГЕРРАМОВА. Некоторые словообразовательные модели суффиксальных глаголов, мотивированных существительными
Ф. ШИРИНОВА. Некоторые способы образования неологизмов в современном английском языке..
Y. ƏLİYEVA. Azərbaycan dilində beynəlxalq yazışmaların formalaşması......
S. ƏBDİNOVA. Дил ялагялəри, ономастик ващидляр, трaнскрипсийа вя транслитерасийа......
İ. İSMAYILOVA. Инэилис дилинин формалашмасында алынма сюзлярин ролу...........
Q. MƏMMƏDƏLİ, C. ƏMİROVA. Orta Asiyada yaşayan türk xalqları......
S. VƏLİYEVA. Müasir Azərbaycan dilində felin təsriflənməyən formalarının şəkilçilərində qovuşma faktı.....
C. AĞAYEVA. Инэилис дилиндя келт мяншяли шяхс адларынын спесифик хцсусиййятляри.....

ЯДЯБИЙЙАТШЦНАСЛЫГ – ЛИТЕРАТУРОВЕДЕНИЕ............................133-257
А. ЗЕЙНАЛОВ. Родина Ноя Нахчыван.....................................
С. РЗАЕВА. Принцип селекции в контексте художественного текста...............................
С. БАЙРАМОВА. Анарын «Aь гоч, Qара гоч» ясяриндя фолклордан истифадя манерасы........
F. CƏFƏROVA. Azərbaycan bayatıları və İraq kərkük xoyratlarında lirik ruh........
Ə. BALAZADƏ. “Siyavuş və Südabə” dastanının H.Cavidin “Siyavuş” pyesi ilə müqayisəsi..........
S. ƏLƏSGƏROVA. B.Azəroğlunun mühacirət dövrü yaradıcılığında milli hərəkatın təsviri və vətənpərvərlik mövzusu....
Ф.ТАЗА. Психология личности и этапы её становления на примере центрального героя романа Mир Джалала...
H. HƏQQUFƏXR. Hind üslubunda obrazlılıq və bərabərləşdirmə üslubu.........................
N. HƏSƏNOV.“Meksika simurqu” adı ilə tanınan XVI əsr Meksika şairəsi Xuana Ines de la Krus.......
R. ЩЯСЯНОВ. Ян йени дювр Aзярбайъан поемаларынын характерик ъящятляри.......
İ. ƏHMƏDOVA. İsa Hüseynov (Muğanna) yaradıcılığında ozan-aşıq obrazı........
С. ИСМАЙЫЛОВА. С.Вурьун поезийасында яфсаня мювзусунун ишлянмяси.......
M. TERCI. The devious gentleman in hard times…………………...
M. MUSTAFAYEV. Azərbaycan ədəbi tənqidində F.Köprülüzadə konsepsiyası.......
S. NAĞIYEVA. Müasir ədəbiyyatda mövzu müxtəlifliyi və milli xarakter(1960 – 1980-ci illərdə)............
Ə. NƏCƏFZADƏ. Həmid Araslı Nizaminin türklüyü və türklüyə münasibəti haqqında......
Y. QASIMOV. Yeni poetik nəslin Azərbaycan dünyası.................
Q. QULİYEVA. Ədəbiyyatşünas və mətbuatşünas alim..................................
S. QULİYEVA. «Китаби-Dядя Qоргуд» дастаны вя онун диэяр фолклор жанрлары иля ялагяси..............
H. RÜSTƏMZADƏ, Q İSKƏNDƏROV. Görkəmli pedaqoq, tənqidçi və ədəbiyyatşünas alim.....
Z. SALMANOVA. M.F. Axundovun komediyalarının dili.........
M. ŞƏBANİ. Müdrik və məşhur ərəb şairi Mütənəbbi şeirlərinin görkəmli şair Xaqani Şirvaninin şeirlərinə təsiri...
T. XƏLİLOVA. Azərbaycanda rus və Qərb ədəbiyyatından tərcümənin aktual məsələləri..............
C. АГАЕВА. Жизнь крестьянства и интеллигенции в произведениях O.Kемаля.......
Л. ГУСЕЙНОВА. Характеристика антологии «Йатимат ад-Вахр» Абу Мансура Ас-са‘Слиби.........
Г. АЛИЕВА. Женские образы в произведениях современной прозы ...........................................
İ. İSAXANLI. Относительно бакинских встреч Есенина.............................................................
Л. САФАРЛИ. Социально-политические корни донкихотства в одноименной драме М.Ф.Булгакова..............
M. SAVADİYAN. Əbdürrəhman Caminin “Nəfəhatül-üns” əsərində bədii zaman və məkan...................
G. MƏMMƏDOVA. Nizaminin “İskəndərnamə” poemasında İskəndər və Dara surətinin səciyyəsi.
N. ƏKBƏROVA. Ədəbiyyatımızda Teymur mövzusu və Hüseyn Cavidin “Topal Teymur” dramı.....
S. QARAYEV. Xaotik davranışlar prizmasından triksterin əsas xüsusiyyətləri........
H.QULİYEV. Müdrik qoca arxetipinin sakral məkan transformasiyaları..
S. ABASOVA. Müasir bədii ədəbiyyatda psixologizm nümunələri.............
E. BABAYEVA. Peyami Səfanin nəsrində milli kimlik...............

ПЕДАГОЭИКА-ПЕДАГОГИКА………………………............258-332
Г. РАСУЛОВА. Новые педагогические технологии в обучении русскому языку
Ш. ШИРАЛИЕВА, Р. АЛЕСКЕРОВА. Проблемы применения интенсивного метода обучения анг-лийскому языку
Р. ИМАНОВА. Языковое тестирование как способ контроля при обучении русскому языку............
З. МАНСИМОВА. Современная система средств обучения русскому языку.....................
Р. АСКЕРОВА. Своеобразие и новизна концепции по применению компьютерной технологии........
Л. КАГРАМАНОВА. К вопросу о роли устной речи в обучении русскому языку............
Э. АЛИЕВА. Гуманизация образования и отношения сотрудничества в педагогике..........
T. ORUCOVA. Müasir dövrdə Аzərbaycan təhsilində inteqrasiya..............
H. VƏKİLOVA. Feli sifətin tədrisi ilə bağlı şagird fəallığının təşkili...............
S. ƏHMƏDOVA. Müasir təlim texnologiyaları................................................
X. MANAFLI. Dil vahidləri üzrə tapşırıqlar yolu ilə nitqin inkişafı....................................
Ə. MƏMMƏDOVA. IELTS testləri Azərbaycan auditoriyasında.......................................
K. MƏMMƏDOVA. Uşaq bağçalarında fiziki tərbiyə məşğələlərində Azərbaycan milli xalq və hərbi-vətənpərvərlik...
N. MiRZƏLiYEVA. İngilis dilinin xüsusi məqsədlərlə tədrisində tələbə-müəllim münasibətləri............
P. NƏSİROVA. Dilin kommunikativ metodla tədrisi................................................
K. QURBANOVA. Gənc yaşlarından multilinqual linqvistik tərbiyə...............................
Л. АСЛАНОВА. Музыкальное и техническое развитие студента в процессе занятий.....................................
В. БЕНИН, Е. ЖУКОВА. Мозаичность как новая реальность современного знания и Болонский процесс..
Х.ТАГИЕВА, Э.КЕРИМОВ. Из опыта обучения основам культуры русской речи студентов азер-байджанских групп...
Э. РЗАЕВА, Л. ГУЛИЕВА. Развернутый конспект открытого урока....................
S. SULTANOVA. Introdution of market leader to students……………………………
Е. БОЛДЫШЕВА. Развитие образования на основе общечеловеческих ценностей в Индии.........
Y. HACIYEVA.Teaching “Business Writing” to the students of World Economics major ……………

KİTABŞÜNASLIQ-КНИГОВЕДЕНИЕ.........................................................................................333-336
S. QULİYEVA. Азярбайъанда сораг-мялумат няшрляри системi..................................
P. KAZIMI, N. HÜSEYNOVA. Türk xalqlarının kitab və kitabxana mədəniyyətinin mənbəşünaslığı....

İNSANŞÜNASLIQ-ЧЕЛОВЕКОВЕДЕНИЕ......................................................................................................................................337-355
Л АНЦИБОР. Миросозерцание Макиавелли.................................................................................................................................................
G. TAĞIZADƏ. Nurçuluq və onun müasir Azərbaycanda yayılması.....
S. MİRZƏYEVA. İslamdan əvvəkli dinlərdə qadın və ailənin yeri....................
Н. БАЙТЕНОВА, Д.КОКЕЕВА, Ж. МОМЫНКУЛОВ. Итоги председательствования республики Казахстан в организации исламского сотрудничества........................................
Y.VƏLİYEVA, E. ƏHMƏDOVA. Kriminal qrupların yaranmasının psixoloji tərəfləri......

ЪУРНАЛИСТИКА-ЖУРНАЛИСТИКА…………........................................356-370
V. ƏLİYEV. Qloballaşma və qlobal informasiya məkanı.........................................
S. HƏSƏNOVA. Hüseyn Cavid publisistikası............
Е.MAHMUDOVA. “ABŞ-da jurnalların yaranması və inkişafı: əsas mərhələlər”......................................
Ş. QULİYEVA. Radiopublisistikanın özəllikləri ........................................................
Ə. HACIYEV. Müasir dövrdə kabel və abunə televiziyaları……………

МЯРУЗЯЛЯР-ДОКЛАДЫ..............................................................................................371-392
Н САДЫХЛЫ. Йан Касин..............................................................................
Э.ИБРАГИМОВА, С. ЧЕРКЕЗ. Понятие о прилагательном................................
N. ABDULHÜSEYNLİ. Dastanlarimizda cilddəyişmə elementləri...................................
M. İSRAFİL. Dilin məntiqi insanın elmi səviyyəsi ilə bağlıdır....

DİLÇİLİK-ЯЗЫКОЗНАНИЕ

Nigar Veliyeva
THE SPECIFIC PECULIARITIES OF THE ENRICHMENT OF ENGLISH’S
WORD-STOCK
Every language, English as well, has a variety of words similar in meaning and distinct in morphemic composi-tion which are called synonyms. Words of French, Latin, Greek, Arabic origin, dialects, archaisms, euphemisms do-nate to the word-stock, and English synonymy as well. Stylistically-colored words like euphemisms are especially marked as a source of synonymy. The English euphemisms relating to dying, death, and religion predominate over other contributions to the synonymic group and word-stock, respectively.
As it is well-known, synonyms are the words different in their sound-form, but identical or similar in their denota-tive meanings and interchangeable at least in some contexts. Now this is the general definition of synonyms accepted by prominent Western and Russian linguists. But synonyms were traditionally described as words different in sound-form but identical or similar in meaning. This definition does not hold true, because it is impossible to speak of iden-tity of meaning as a criterion of synonymy, since identity of meaning is very rare even among mono-semantic words. In fact, cases of complete synonymy are very few and are confined to technical sciences where we can find mono-semantic words (terms) absolutely identical in meaning as, for example, “rhabdocyte” and “staff cell” in medicine. Even if synonyms are identical in denotative meaning, they differ in their stylistic usage as in the following example: “bodily - corporal”. The word “bodily” is colloquial, whereas “corporal” is literary.
Words in synonymic groups are in general differentiated because of some element of opposition in each member of the group. For example: the word “handsome” differs from its synonym “beautiful” mainly because the former exposes the beauty of a male person or broadly speaking only of human beings, whereas “beautiful” is opposed to it as having no such restrictions in its meaning.
It is very important to discuss the origin of synonyms after a brief analysis of synonymy definition in English. The English vocabulary is very rich in synonyms which can be largely accounted for by abundant borrowing. A great number of words in synonymic groups are usually of French or Latin origin. For instance, words making up the syn-onymic group “see, behold, espy, view, survey, contemplate, observe, notice, remark, note, discern, perceive” only “see” and “behold” are Native English, others are either French or Latin loans. Synonymic groups of this kind includ-ing native and borrowed words are typical. The following patterns of synonymic groups are also possible: “answer - reply”, “fiddle - violin” (here the words “answer” and “fiddle” are Native English, “reply” and “violin” is either Greek or French). In most cases the synonyms differ in their stylistic reference. Native words belong to the neutral layer; words of French, Greek and Latin origin usually belong to the literary layer of vocabulary. For example: native Eng-lish words like “to ask, to end, belly, empty” are substituted by literary words of Greek or Latin “to question” or “to interrogate”, “to finish” or “to complete”, “stomach” or “abdomen”, “devoid” or “vacuous”. But this point may not always be convincing. The literary words of English origin like “dale”, “deed”, and “fair” are equivalent for colloquial “valley”, “act” and “beautiful”. We should also state that the synonyms of native origin are more stylistically colorful owing to its expressiveness and emotional characteristics.
The words in “bold-manful-steadfast” synonymic group are Native English. “Bold” denotes “courageous” and is synonym of the words “manful”, “steadfast”. In the expression “bold person” we may substitute the word “bold” with “steadfast” or “manful”. But “bold” is irreplaceable when it comes to the secondary meaning. In the ex-ample “bold letter” bold means “oily, thick”; it may not be substituted by “manful”, “steadfast”.
Arabic loanwords in English also donate to the English word-stock and English synonymy as well. Those are words acquired directly from Arabic or else indirectly by passing from Arabic into other languages (usually one or more of the Romance languages) and then into English. Some of these Arabic loanwords are not of ancient Arabic origin, but are loanwords within Arabic itself, coming into Arabic from Persian, Greek or other languages.
Let’s have a look at some synonymic groups having words of Arabic origin:
brick – adobe egg-plant – aubergine to sift - to garble
vault - coupola – alcove sugared – candy
vase - jar
the still – alembic zero – cipher /decipher notification - specification – tariff

perfume - aroma – attar pistachio – fustic journey-expedition-travel-tour-safari

Here “adobe, alcove, alembic, attar, aubergine, candy, cipher (decipher), fustic, to garble, jar, safari, tariff” are either of ancient Arabic origin or loanwords within Arabic itself, coming into Arabic from Persian, Greek or other languages.
I would like to state that it is not only borrowings from foreign languages but also some other sources that have made a fair amount of contributions to the stock of English synonyms. There are, for example, words that come from dialects, and, in the last years, from American English in particular. As a result speakers of British English may make use of both elements of the following pairs, the first element in each pair coming from the American English: “long distance (phone) call - trunk call”; “radio – wireless”; “gimmick – trick”; “dues - subscription”. There are also synonyms that come from numerous dialects as, for example, in the following synonymic pairs: “clover - shamrock”; “liquor - whiskey”; “girl - lass, lassie”; “charm - glamour”. In this example “shamrock” and “whiskey” are Irish words, but “lass, lassie” and “glamour” are Scottish words.
Another feature of synonymy is that the core of synonyms may be referred to stylistically marked words, as they possess a peculiar connotative element of meaning. This can be obviously seen in the example of the synonyms for the stylistically neutral word “money”. In American English there are at least twenty words used to denote money: “bucks, do-re-mi, wherewithal, the needful, beans, the chips, riches”, etc. Another example is the group of synonyms for the word “girl”: “skirt, tomato, doll, chick, bag, flame, broad, dish, sweetheart” etc. are stylistically marked. Usu-ally synonyms possess emotive colouring.
We must also pay attention to the archaisms as elements enlarging the synonymic group. The word “reverie” in the synonymic group “reverie - day - dream - siesta” is an archaism enriching the English vocabulary. I would like to draw attention to the words “raiment, damsel, troublous, to trow, to delve” in the following synonymic groups: “raiment - dress”; “damsel - young lady”; “troublous - agitated, disturbed”; “to trow - to think, believe”; “to delve - to dig”.
The euphemisms are well worth as a source of synonymy. It is a substitution for an expression that may of-fend or suggest something unpleasant to the receiver, using instead an agreeable or less offensive expression or to make it less troublesome for the speaker. Some in our society argue that euphemisms are bad because they cover up our true feelings. It is these good words; however, those embody the evolution of our language, and should be used as often as possible. It is incredible that a simple set of words and phrases can ease pain, and help people deal with the harsh realities of life. Furthermore, euphemisms build regional identity and allow children to keep their innocence. Euphemisms, also known as doublespeak and double-entendres, are different connotations of the same words. A great example to start with is a word that children learn in preschool. In English we have a word “donkey” replacing the old European-derived word “ass”. Winnie the Pooh would have never had Eyeore as a friend if not for this word.
The word “euphemism” comes from the Greek word “euphemia”, its meaning is “the use of words of good omen”, which in turn is derived from the Greek root-words “eu”, “good / well” + “pheme” – “speech / speaking”. The “eupheme” was originally a word or phrase used in place of a religious word or phrase that should not be spoken aloud. Primary examples of taboo words requiring the use of a euphemism are names for deities, such as Persephone, Nemesis and so on.
The term “euphemism” itself was used as a euphemism by the ancient Greeks, meaning “to keep a holy si-lence” (speaking well by not speaking at all). Historical Linguistics has revealed traces of taboo deformations in many languages. Several are known to have occurred in Indo-European languages, including the presumed original Proto-Indo-European words for “bear”, “wolf” and “deer”. In different Indo-European languages, each of these words has a difficult etymology because of taboo deformations - a euphemism was substituted for the original, which no longer occurs in the language. An example is the Slavic root for “bear” – медведь - which means “honey eater”.
Names in Germanic languages, including English, are derived from the color brown. The word “dandelion” (literally, “tooth of lion”, referring to the shape of the leaves) is another example, being a substitute for “pissenlit”, meaning “wet the bed”, a possible reference to the fact that dandelion was used as a diuretic.
The common names of illicit drugs, and the plants used to obtain them, often undergo a process similar to ta-boo deformation, because new terms are devised in order to discuss them secretly in the presence of others. This proc-ess often occurs in English (for instance: “speed” or “crank” for “meth”) and is really slang formation, as it often is not intended to substitute a softer term.
The words “lavatory” or “toilet” were deemed inappropriate, they were sometimes replaced with “bathroom” or “water closet”, which in turn became simply “restroom” or “W.C.” These are also examples of geographic concen-tration: the term “restroom” is an Americanism rarely used outside the United States, while “washroom” is a Cana-dian euphemism. The term “W.C.” was previously quite popular in the United Kingdom, but is passing out of favor there, while becoming more popular in France, Germany, the Netherlands, Hungary and the other European countries as the polite term of choice.
The word “sex”, which originally meant simply “male or female”, has acquired an additional meaning of “sexual intercourse”. This fact has led to “sex” being substituted by “gender” (originally a linguistic term) in its origi-nal meaning, as in gender studies.
Industrial unpleasantness such as “pollution” may be replaced by “out gassing” or “runoff” describing physi-cal processes rather than their damaging character. A term used in the past for contamination by radioactive isotopes was Sunshine units. The main aim is to conceal the reality from readers or listeners.
I must point out that connotations may easily change over time. The words like “idiot”, “imbecile”, and “mo-ron” were once neutral words for a developmentally delayed person with the mental age comparable to a toddler, pre-schooler, and primary school child, respectively. As we know negative connotations tend to substitute neutral ones, so the phrase mentally retarded was pressed into service to replace them. Mentally retarded has come to be considered inadequate by some, because the word “retarded” came to be commonly used as an insult to a person. As a result, new terms like “mentally challenged”, “with an intellectual disability”, “learning difficulties” and “special needs” have replaced “retarded”.
Idiot (imbecile, moron) → mentally retarded → mentally challenged → with an intellectual
disability → learning difficulties s→ special needs
A similar process occurred with the following terms for persons with physical handicaps:
Lame → crippled → handicapped → disabled → physically challenged → differently abled
Euphemisms can also serve to re-circulate words that have passed out of use because of negative connotation. The word “lame” from above, having faded from the vernacular was revitalized as a slang word generally meaning “not living up to expectations” or “boring”. The following example shows how euphemisms can describe the medical problem of the cumulative mental trauma of soldiers in high stress situations:
Shell shock (World War I) → battle fatigue (World War II) → operational exhaustion
(Korean War) → Posttraumatic stress disorder (Vietnam War)
Similarly, spastic was once a neutral descriptor of a sufferer of muscular hyper tonicity in British English, but playground use of “spastic” (and variants such as “spaz” and “spacker”) as an insult led to the term being regarded as offensive. While the term was developing into an insult in British English, it was used in a different way in American English. In the United States “spastic” or “spaz” became a synonym for clumsiness (physical or mental).
The word “damn” (and most other religious profanity in the English language) has long lost its shock value, and as a consequence, euphemisms for it (e.g., dang, darn-it) have taken on a very stodgy feeling.
Euphemisms for deities as well as for religious practices have been recorded since the earliest periods of his-tory. Protection of sacred names, rituals, and concepts has always given rise to euphemisms. Euphemisms for God and Jesus, such as “gosh” and “gee”, are used by Christians to avoid taking the name of God in a vain oath, which would violate their Christianity. Jews consider saying the word “Adonis” (“my Lords”) in place of the God. However, outside of prayer and scriptural contexts, traditional Jews will not pronounce the name “Adonis”, but replace it, typi-cally with the word which literally means “The Name”. Whether they originated as euphemisms is not clear, but they are used as such, although they are also used in formal prayer. The respect religious people show for the name of God has created, and continues to create, written euphemisms in English, too. That is, Orthodox Jews usually will not write out the word “God”, but instead spells it “G-d”. Recently, the Jews use such expressions as “Mighty One, the Place, the Holy One, Blessed is he” to describe God. So, the synonymic group for the “God” will be as follows: God – Mighty One – the Place – the Holy One – Blessed is he
It must be stated that the enrichment of this group is due to the contribution of Jews to the English word-stock. And the process still goes on.
Euphemisms for hell, damnation, and the devil, on the other hand, are often used to avoid drawing the atten-tion of the addressee. The most famous euphemism for devil is the expression “what the dickens” and its variants were popular euphemisms for Satan in its time. In interrogative sentences “what the hell” may be replaced by “what the heck”, and in directive speech “get the hell out” is sometimes replaced by “get the heck out”.
The English language contains numerous euphemisms related to dying, death, burial, and the people and places which deal with death. The practice of using euphemisms for death is likely to have originated with the belief that to speak the word “death” was to call death; where to “draw Death’s attention” is the ultimate bad fortune - a common theory holds that death is a taboo word in most English-speaking cultures for this reason. It may be said that one is not dying, but “fading quickly” because “the end is near”. People who have died are referred to as having “passed away” or “passed” or “departed”. “To kick the bucket” seems inoffensive until one considers an explanation that has been proposed for the expression: that a suicidal hanging victim must kick the bucket out from under his own feet during his suicide. “Deceased” is a euphemism for “dead”, and sometimes the “deceased” is said to have “gone to a better place”, but this is used primarily among the religious with a concept of Heaven. “Was taken to Jesus” implies salvation specifically for Christians, but “met his maker” may imply some judgment, content implied or unknown, by God. Some Christians often use phrases such as “gone to be with the Lord or called to higher service” or “graduated” to express their belief that physical death is not the end, but the beginning of the spiritual life. Orthodox Christians of-ten use the euphemism “fallen asleep” or “fallen asleep in the Lord”, which reflects Orthodox beliefs concerning death and resurrection. The dead body entices many euphemisms, some polite and some profane, as well as dysphem-isms such as “worm food”, or “dead meat”. Modern slang offers the expression “brown bread”. The corpse was once referred to as “the shroud” (or “house or “tenement) of clay”, and modern funerary workers use terms such as “the loved one” or “the dear departed”. (They themselves have given up the euphemism “funeral director” for “grief thera-pist”, and hold “arrangement conferences with relatives”.) Among themselves, mortuary technicians often refer to the corpse as the “client”. A recently dead person may be referred to as “the late John Doe”. The term “cemetery” for “graveyard” is a borrowing from Greek, where it was a euphemism, literally meaning “sleeping place”.
The term “undertaking” for “burial” is so well-established that most people do not even recognize it as a euphemism. Contemporary euphemisms and dysphemisms for death tend to be quite colorful, and someone who has died is said to have “died, passed on, checked out, bit the big one, kicked the bucket, bitten the dust, popped their clogs, pegged it, carked it, snuffed it, turned their toes up, bought the farm, cashed in their chips, fallen off their perch, croaked, given up the ghost, gone south, gone west, gone to California, shuffled off this mortal coil” (from William Shakespeare’s Hamlet), “run down the curtain and joined the Choir Invisible, or assumed room temperature”. When buried, they may be said to be “pushing up daisies, sleeping the big sleep, taking a dirt nap, checking out the grass from underneath or six feet under”. There are hundreds of such expressions in use and the process is still underway (when saying “process”, the process of enrichment is meant).
Euthanasia also gives way to euphemisms. One may “put one out of one's misery, put one to sleep”, or “have one put down”, the latter two phrases being used primarily with domestic animals who are being or have been eutha-nized by a veterinarian. (These terms are not usually applied to humans, because of medical ethics). In fact, the word “euthanasia” itself is a euphemism, being Greek for “good death”.
Some euphemisms for killing are neither respectful nor playful, but instead they are clinical, including “termi-nate, wet work, to take care of one, to do them in, to off, or to take them out”. “To cut loose” or “open up” on some-one or something means “to shoot at with every available weapon”. England euphemisms for murder include “venti-late, whack, rub out, hit, take him for a ride, to cut one down to size”, or “put him in cement boots, sleep with the fishes or put him in a concrete overcoat”, the latter three implying disposal in deep water, if then alive by drowning; the arrangement for a killing may be a simple “contract”. In this case the victim will be referred to as the “client”.
Dysphemisms may be treated as a source for synonymy as well as euphemisms. Dysphemisms are evil words deliberately spoken by the native speaker in order to drive listener’s attention. And respectively, they carry stylistic coloring. Some dysphemisms, especially for death are euphemisms or dysphemisms for other unpleasant events and thus are unpleasant in their literal meaning, used to generalize a bad event. “Left for the rats, toasted, roasted, burned, pounded, bent over the barrel, screwed over” or other terms commonly describe death or the state of imminent death, but also are common in describing defeat of any kind such as a humiliating loss in a sport or video game, being un-fairly treated or cast aside in business affairs, being badly beaten in a fight. Such an execution device as the electric chair has been known as “Old Sparky” or “Yellow Mama”, and the device that delivers lethal chemicals to the con-demned in a lethal injection is reduced to “the needle”.

REFERENCES:
1. Schneider E.W. Investigating variation and change in written documents. In Chambers J., Trudgill P. & Schilling-Estes N. (Eds.) // The Handbook of Language Variation and Change. Malden, Mass.: Blackwell, 2004.
2. Seiler Guido. The role of functional factors in language change, An evolutionary approach, Amsterdam, 2006.
3. Sidnell, Jack. Conversation Analysis: An Introduction, London: Wiley-Blackwell, 2010.
4. Thurlow C. The Internet and Language. Concise Encyclopedia of Sociolinguistics, London: Elsaivier, 2001.
5. Wells J. Accents of English, London, 2006.
6. Williams M.Joseph. Origins of the English Language. New York: Free press, 1986.
7. Wohlgemuth J. A Typology of verbal borrowings. Berlin: Mouton de Gruyter, 2009.
Key words: synonymy, the euphemisms, the dysphemisms

РЕЗЮМЕ

Каждый язык, в том числе и английский, имеет определённое количество разнообразных слов схожих по лексическому значению, но различных по звучанию и написанию. Эти слова принадлежат к одной и той же части речи и служат для повышения выразительности речи, позволяя избегать её однообразия. Речь идёт о синонимах, каждый из которых имеет свой особый оттенок значения, отличающий его от других своей экс-прессивной окрашенностью, закреплённостью за определённым стилем, а также частотой употребления. Необходимо отметить, что заимствования из латинского, греческого, французского, арабского языков, в том числе и архаизмы, эвфемизмы обогащают словарный запас языка, также как и явление синонимии. Обога-щение английского языка осуществляется непрерывно и различными путями. Одним из основных путей яв-ляется скрещение говоров-диалектов при консолидации национального языка, другим путём – развитие письменности, а вследствие этого развитие синонимии. Источником же синонимии являются эвфемизмы и дисфемизмы как стилистически-колоритные слова. Данная статья, предложенная Вашему вниманию, по-священа этой проблеме.

Mikayılova Əzizə Nurqələm qızı
AZƏRBAYCAN DİLÇİLİYİ VƏ TARİXİMİZ
Dilçilik elmi dil və onun funksiyaları, qayda-qanunları, xüsusiyyətləri, quruluşu, tarixi inkişafı, təsnifatı və s. haqqında elmdir.
Görkəmli dilçi alim Bəkir Çobanzadə “Türk sərfinin tarixçəsi”ni araşdıraraq Azərbaycan dilçiliyinin inkişaf tarixiini üç dövrə bölmüşdür:
1. Birinci dövr Mahmud Kaşqaridən Osmanlı sərfçisi Kütahiyyəli Əbdürrəhman Feyziyə qədər keçən aşağı-yuxarı 7-8 əsrlik bir zamandır ki, bu dövr içində yazmış olan sərfçilər daima nümunə olaraq qarşılarında ərəb və fars şərfçilərini bulmuşlar. Bu dövrün sərfi bol və maraqlıdır. Misir küləmənlərindən Şərqi uyğurlara qədər bütün türk qəbilələrinin şivələri az-çox elmi surətdə tədqiq olunmuşdur.
2) İkinci dövr Cövdət paşadan Hüseyn Cavid və Əhməd Cavadlara qədər, şimalda Qəyyum Nasiridən Qalimcan İbrahimov, Cəmaləddin Vəlidi və Baydursuna qədər olan dövrdür ki, burada artıq ərəb nümunələrinin təsiri azalmaqda, bir tərəfdən, İstanbulda Avropa, başqa tərəfdən, Qazan və sairə… Rusiya lisançıları və sərfi əsərlərinin təsiri görülməkdədir.
3) Üçüncü dövr artıq əcnəbi nümunələrin kənara buraxılaraq, doğrudan-doğruya lisaniyyatın ümumi üsulları ilə türk dilinin sərfi tədqiqinə yanaşılması dövrüdür ki, hər nə qədər bu dövrün məhsullar gözümüz önündə açıq-aydın bir surətdəhənuz durmursa da, artıq bir çox alimlər bu xüsusda çalışmaqdadırlar… (7, 140).
B.Çobanzadənin çox qiymətli irs qoyub-getdiyi bu məlumatdan sonra onun elmi yaradıcılığını bir daha araşdırıb həmin müəlliflərin bəziləri haqqında məlumatları nəzərinizə çatdırırıq:
I. On səkkizinci əsrə qədər: Mahmud əl-Kaşqari “Kitabü-divani-lüğatit-türk” (1074-ci il); Əbu Həyyan əl-Qəmati “Kitabül-idrak lisanil-ətrak” (1313-ci il); Seyid Cəmaləddin ibn əl-Mühənna “Kitabi-hilyətil-insan və həlbətil-lisan” (təxminən 1400-ci il); Məhəmməd-ibn Qeys – sərf yazmış, lakin əsəri tapılmamışdır (XIII əsr; Məhəmməd Yaqub Cəngi “Kitabi-zəbani-türki” (XVII) – Britaniya muzeyində saxlanılır; Aşur bəy ibn Niyaz bəy “Fəvaidi-türki” (XVII-XVIII əsr) və s.; II. On doqquzuncu əsrə qədər: Deninin, Meninskinin, Viguerin, Carbognanonun fransızca, latınca, italyanca yazılmış və İstanbul, Vyana, Roma şəhərlərində çap olunmuşdur. III. İyirminci əsrə qədər: Иосиф Гиганов “Грамматика татарского языка” (1801); Александр Троянский “Татарская грамматика” (1824); Artur Lumley Davids “Grammaire Turke” (LXXIX); Xacə Əbdürrəhman Feyzi “Miqyasil-lisan və qustasül-bəyan” (hicri 1262); Cövdət paşa “Mədxəli-qəvaid”, “Qəvaidi-türkiyyə” (hicri 1267); Казембек Мирза “Общая грамматика турецко-татарского языка” (1848); Будагов “Практическое рукововдство турецко-татарского, азербайджанского наречия” (1857); Михаил Терентьев “Грамматика турецкая, киргизская и узбекская” (1875); Fəzlüllah xan “Lüğəti-türki” (1852), “Qəvaidi-lissani-türki” (1309-1310) və s. XX əsr: Hüseyn Cavid “Türkcə sərf və nəhv” (1324-1325); Əhməd Hadi Məqsudi “Türki sərf” (1910); Əhməd Cavad “Lisani osmani, sərf və nəhv” (1328); Əbdülqadir M., “Qəvaidi-lisani-türki” (1914); Yusif Talıbzadə Tiflisi “Kitabü-təhsilil-qəvait” (1902); Nəriman Nərimanov “Türk-Azərbaycan dilinin müxtəsər sərf-nəhvi” (1899) və s. (7, 147-149).
Qeyd etdiyimiz kimi, B.Çobanzadənin dilçilik elminə kimi, saysız –hesabsız sayda müxtəlif dillərdə türk dillərinin qrammatikasını təhlil etməyə, araşdırmağa çalışan müəlliflər olmuşdur. Lakin həmin müəlliflərin əsərləri bu günümüzə gəlib çatmamış, bəziləri müxtəlif ölkə muzey və arxivlərində qiymətli bir sənəd, material kimi saxlanıldığından, bəziləri isə itib-batdığı səbəbindən Azərbaycan dilçilik tarixindən kənarda qalmışdır.
Ərəb dilçiliyini tədqiq edən şərqşünas-alim akad. V.Məmmədəliyev bu barədə hərtərəfli araşdırmalar apararaq yazır: “Orta əsr Azərbaycan alimləri ərəb filologiyasının, o cümlədən, ərəb dilçiliyinin inkişafında mühüm rol oynamışlar. Bunlardan IX-XV əsrlərdə yaşayıb-yaratmış Məhəmməd ibn Maraqi, Xətib Təbrizi (1030-1146), həm musuqişünas, həm də dilçi Səfiəddin əl-Urməvi (1249-1323), Mahmud əl-Arrani (-1333), Məhəmməd əl-Bərdəyi, Mahmud əz-Zəncani (-1258), Məhəmməd bin Əhməd Xüveyyi (1229-1294), İzzəd əz-Zəncani, Məhəmməd ət-Təbrizi əl-Qarabaği (-1495), İbrahim əş-Şəkəvi əl-Ərəşi, Hübeyş ət-Tiflisi, Sədəddin Sədullah əl-Bərdəyi, Cəmaləddin Məhəmməd əl-Ərdəbili (-1248), Məhəmməd ibn Zeyd əl-Bərdəyi, Əbu Bəkir əl-Məraği və başqalarının adlarını çəkmək olar” (14, 244). Həmçinin fars dilini və dilçiliyini araşdıran alimlərimiz yenə də Azərbaycan dilçilərinin (Husam Xoyi, Hindişah Naxçivani, Qətran Təbrizi, Mirzə İbrahim ibn Mirzə Şah Hüseyn İsfahani, Əlişir Sirhənd, Məhəmməd ibn Xələf Təbrizi, İrəvani Təbrizi, Kasani Süruri və s.) rolunu xüsusi olaraq vurğulayır, fars dilinin qrammatikasının təməlinin məhz azərbaycanlı alimlər tərəfindən qoyulduğunu əsaslandırırlar (20, 7).
Görkəmli dilçi alim prof.A.Qurbanov tədqiqatlarında dilçiliyin tarixi köklərini XIV əsrlə deyil, eramızdan əvvəlki dövrlərlə əlaqələndirərək fikrini elmi və məntiqi cəhətdən əsaslandırır: “Məlumdur ki, insanlar hələ uzaq keçmişdə dilin nə olduğunu, onun quruluşu, bir dilin, xüsusən, öz ana dilinin başqa xalqın dilindən fərqlənməsi ilə maraqlandığı dövrdən dilçilik elmi tədricən yaranmağa başlamışdır. Belə ki, dilçilik heç də bəzilərinin güman etdiyi kimi, gənc elm deyil. Onun yaranma tarixi çox-çox qədimdir, bu elmin tarixi eramızdan əvvəlki əsrlərdən başlayır” (11, 15)
Alimin fikri ilə razılaşmamaq mümkün deyildir, çünki Azərbaycan xalqı çox qədim bir tarixə malikdir. Bir mənbədə Azərbaycan dili onların ulu babaları olan midiyalıların və albanların dili ilə əlaqələndirilərək yazılır: “Qədim Midiya və Albaniya torpaqları ilk insan yaranan dövrlərdən məskundur. Bu torpaq dəfələrlə müxtəlif etnosların məskəni olmuşdur. Ancaq unutmamalıyıq ki, müxtəlif qurşaqlarda yayılan insanlar içərisində bu torpağın da payı vardır. Hesab etmək olar ki, Midiya və Albaniya torpaqlarında tarixin bizə haqqında məlumat çatdırdığı etnosların simasında ilk insanların antropofonik yadigarları və dünyadakı ilk etnosların cizgi və əlamətləri yaşamışdır” (13, 15). Belə qədim tarixə malik olan Azərbaycan xalqının dilini, həmçinin onun dilinin elmini, yəni dilçilik elminin yaranma tarixini eramızdan əvvəlki dövrlərlə bağlamaq istəyən alimlləri anlamaq çətin deyildir. İlk öncə qısa səs və işarələrlə ünsiyyət yaradan insan təbii inkişaf prosesi ilə əlaqədar olaraq, müəyyən əşya, hərəkət, əlamət və s. bildirən məfhumların hər birini digərindən fərqləndirmək ehtiyacı hiss etmişdir. Ünsiyyət vasitəsi olan dilin yaranması ilkindir. Dil cəmiyyətətin varlığının təkamülü dövründə ünsiyyət zərurəti nəticəsində yaranmış və inkişaf etmişdir. Dilin mərhələlər üzrə formalaşması, inkişafı və ən yüksək səviyyəyə çatması insan təfəkkürü ilə sıx əlaqədardır. Danışıq dilinin, nitqin yaranması dilçilik elminin yaranması üçün şərait yaratmışdır, çünki dilçilik elminin tədqiqat obyekti dil, yəni söz və cümlələrdir. Söz və cümlələr yaranan zaman dilçilik elminin tədqiqat obyekti yaranmışdır. Deməli, dilçilik elminin hələ eramızdan əvvəl yaranması fikri inandırıcı deyildir. “Dil şüurun, sözlər şəklində və onların birləşməsi olan cümlələr şəklində təzahürüdür. O, həqiqi həyatı bilavasitə əks etdirir. Sözlərin və təfəkkürün bu cür daimi əlaqəsi dili təyin edən mühüm vasitələrdən biridir. Əlaqələri yaradan üzvlərdən biri yerində olmayan yerdə heç bir əlaqə də ola bilməz. Beləliklə, sözlərsiz təfəkkürdən ibarət, yaxud təfəkkürsüz sözlərdən ibarət bir danışıq dili yoxdur” (6, 6).
Müasir dövrümüzdə dilçilik və onun şöbələrinin hər hansi bir sahəsi tədqiq olunarkən tarixi, müqayisəli, təsviri, üslubi, arial, statistik metodlardan istifadə olunur, araşdırılan məsələlərə diaxronik və sinxron aspektdən yanaşılır. Məhz qədim zamanlarda da hər hansı məfhuma ad verilərkən bu metodların bəzilərindən kortəbii şəkildə, qeyri-elmi şəkildə istifadə olunmuşdur. Danışıq dili, yəni ünsiyyət meydana gələrkən – ilk qısa səslər hecalara, hecalar sözlərə çevrilərkən, cümlələr yaranarkən müəyyən bir sistem olmuşdur. Sözlər məfhumun hər hansı bir əlamətinə, xüsusiyyətinə görə verilmişdir. Heraklit (e.ə.540-480-ci illər) əşya ilə söz arasında bölünməz əlaqə olduğunu göstərirdi. Heraklitin fikrinə görə, əşyanın mahiyyəti onun adı olan sözdə aydınlaşır (11, 22). Adlandırma zamanı təkrarlanmaya yol verməməyə çalışmışlar, müxtəlif vahidlər müqayisə edilib-tutuşdurulma nəticəsində (müqayisəli metod) meydana gəlmişdir. Həmçinin sözlər müəyyən ərazi daxilində yaranıb, müəyyən fonetik, leksik, morfoloji-sintaktik dəyişikliyə məruz qalmışdır (arial metod). Hər hansı leksik dil vahidi yaranan zaman ilkin variantlar nəzərə alınmış, qədim və ya ilkin forma üzərində yeni mənalı, yeni fonetik tərkibə malik sözlər meydana gəlmişdir. Nəzərə almaq lazımdır ki, dilin yaranmasında dilçilik elminin elementlərinin, elmə xas olan cəhətlərinin mövcudluğuna baxmayaraq, bu, elmi şəkildə araşdırmalar olmamış, elmi araşdırmalar xaricində baş verən bir proses olmuşdur.
İlk Azərbaycan dilçilik elmi orta əsrlərdə yaransa da, bu qrammatika kitabları ərəb dili və dilçiliyinə həsr olunmuşdur.
XIX əsr Azərbaycan tarixində milli-mənəvi dəyərlərimizin, mədəniyyətimizin, ədəbiyyatımızın, maarifçiliyimizin inkişaf dövrü kimi qalmışdır. Ulu Öndər Heydər Əliyev XIX əsr Azərbaycanını belə qiymətləndirir: "Bizim qazandığımız uğurların, o cümlədən, müstəqil dövlət qurmaq əzmimizin köklərini uzaq və yaxın tariximizdə, xüsusilə, XIX əsrdə formalaşmış və təşəkkül tapmış qaynaqlarda axtarıb tapmaq lazımdır. Bu qaynaqlar həm ayrı-ayrı görkəmli şəxsiyyətlərin, Abbasqulu ağa Bakıxanovun və Mirzə Kazım bəy kimi nadir insanların çox uğurlu yaradıcılıq fəaliyyətində öz əksini tapmış, həm də birbaşa milli-maarifçilik ideyalarının gerçəkləşməsilə bağlı olmuşdur. Azərbaycanda məhz bu dövrdə demokratik mətbuat, anadilli məktəb, dünyəvi teatr yaranaraq, milli şüurun formalaşmasına güclü təkan verdi" (1).
XIX əsrin ortalarından etibarən Azərbaycan dilinə aid bir sıra dərsliklər və dərs vəsaitləri yazılıb nəşr olunmuşdur. Milli maarifçi ziyalılar özləri ana dilini öyrənməyin, onu qoruyub saxlamağın ən əsas yolunun məktəblərdə tədrisin ana dilində aparılmasında gördüklərindən Azərbaycan dilinə aid dərsliklər və lüğətlər yazmağa başlamışdılar. Azərbaycan dilinə dair ilk dərsliklərin yazılmasında o dövrün görkəmli maarifçiləri Mirzə Kazım bəy, Mirzə Şəfi Vazeh, Seyid Əzim Şirvani, Aleksey Çernyayevski, Mirzə Əbülhəsən bəy Vəzirov, Seyid Ünsizadə, Rəşid bəy Əfəndiyev, Sultan Məcid Qənizadə, Məmmədtağı Sidqi, Nəriman Nərimanov, Üzeyir Hacıbəyov, Abdulla Şaiq və başqalarının xidmətlərini qeyd etmək lazımdır.
Müasir türk dünyasının ən böyük türkoloq alimi adını daşımağa layiq olan professor Bəkir Çobanzadə “Türk-tatar lisaniyyətinə mədxəl” adlı məqaləsində dilçilik elminin tarixi əhəmiyyətindən yazmışdır: “Dilin əsrlər, illər boyunca bir yerdə durmayaraq daim dəyişdiyi, inkişaf etdiyi hər kəsə məlumdur. Bu dəyişmə həm xarici səslər, həm də daxili məna cəhətdən olur. Əsl tədqiqatdan sonra dilin müəyyən qanun və ardıcıllıqla dəyişdiyi anlaşıldıqdan sonra dilçilik elminin necə tədqiq olunması açıqca görünür. Dilçilik elminin ən ümumi vəzifəsi və mövzusu dilin tarixidir” (7, 102).
Azərbaycan ziyalıları arasında Abbasqulu ağa Bakıxanovun elmi yaradıcılığı xüsusi yer tutur. A.Bakıxanov 1828-ci ildə yazdığı “Qanuni-Qüdsi” əsərini fars dilinin qrammatikasına həsr etmişdir. “Qanuni-Qüdsi” 1831-ci ildə fars dilində, 1841-ci ildə isə rus dilində Tiflisdə çap olunmuşdur. Prof. Ə.M.Dəmirçizadə A.Bakıxanovun ilk əsəri olan “Qanuni-Qüdsi”ni fars dilinin o dövrdə yazılmış ən mükəmməl qrammatika kitabı adlandırmışdır (9, 23).
Lakin qeyd etmək lazımdır ki, yuxarıda adlarını qeyd etdiyimiz alimlər azərbaycanlı olsalar da, Azərbaycan-türk qrammatikasının deyil, öz zəmanələrinin alimləri olaraq, ərəb və fars dillərinin tədqiqatçıları olmuşlar.
Görkəmli şərqşünas, türkşünas, filoloq, Rusiya Elmlər Akademiyasının ilk azərbaycanlı üzvü Mirzə Kazım bəy Abdinovun (rusca Aleksandr Kasimoviç Kazembek) (1802-1870) Azərbaycan-türk dilinin qrammatikasının əsasını qoyan bir dilçi kimi xidmətləri danılmazdır. Tanınmış türkoloq A.N.Kononov Mirzə Kazım bəyin dilçilik fəaliyyətinə yüksək qiymət verərək yazmışdır: “Türk-tatar dillərinin qrammatikası uzun müddət – XX əsrin 20-ci illərinə kimi həm Rusiyada, həm də Qərbi Avropada türk dilinin tədrisi üçün əsas dərs vəsaiti olmuşdur ( 12, 175).
Kazım bəy bir neçə xristianlığa dair əsərləri şərq dillərinə tərcümə edərək dilçilik fəaliyyətinə başlamışdır. O, 1826-cı ilin oktyabr ayında Qazan Universitetinin rektoru vəzifəsində çalışmış, 1828-ci ildə universitetdə yenicə yaranmış Türk dilləri fakültəsinə rəhbər təyin olunmuş, 1839-cu ildə "Türk-tatar dillərinin qrammatikası" adlı fundamental elmi monoqrafiyasını yazmışdır. Həmin əsər öz dövrünün ən yüksək mükafatına – Demidov mükafatına layiq görülmüşdür. Qeyd etmək lazımdır ki, o dövrlərdə rus imperiyasında əksər türk dilləri, o cümlədən, Azərbaycan dili "Tatar" və ya "Türk-tatar" adı ilə türk dilinin ayrı-ayrı dialektləri kimi qəbul olunurdu. Alim əsərin üzərində yenidən işləyərək, onu təkmilləşdirir və 1846-cı ildə yenidən nəşr etdirir. İkinci dəfə monoqrafiya, demək olar ki, bütün türk dillərinin qrammatikasını əhatə etdiyindən əsər belə adlandırılır: “Türk-tatar dillərinin ümumi qrammatikası”. Əsərin ikinci variantı daha uğurlu olur. Mirzə Kazım bəy bu əsərdə osmanlı, Azərbaycan və digər türk dillərini müqayisə edərək, həmin dillər üzərində fonoloji, morfoloji və sintaksis təhlil aparmışdır. Əsər XIX əsrdə Rusiyada, həm də Qərbi Avropada türk dilləri barəsində ən zəngin elmi mənbə kimi geniş marağa səbəb olmuşdur. XX əsrin 20-ci illərinə qədərki dövrdə "Türk-tatar dillərinin ümumi qrammatikası" Avropa universitetlərində əsas istinad ədəbiyyatı olaraq istifadə olunmuşdur. “Giriş” və üç hissədən ibarət olan bu əsərdə əlifba, hərf və səs, sözlərin tələffüzü, adlar (об имени), sifət, say, əvəzlik, fel, köməkçi fellər, qoşma, zərf, bağlayıcı, nida, söz birləşməsi, frazeoloji birləşmələr və s. kimi məsələlərə toxunulmuşdur. Kitabın əvvəlində XIX əsr türk dilləri üçün xarakterik olan ərəb əlifbası (34 hərf), qarşısında isə hərfin tələffüzü (səs) verilmisdir. “Əlifba” adlanan birinci fəsil: “Türklər və tatarlar sağdan sola yazaraq farslar kimi ərəb əlifbasından istifadə edirlər” (15, 3) cümləsi ilə başlayır. Bu bölmədə sözlərin tələffüzündə əhəmiyyəti olan işarələr, həmçinin sait səslərin xüsusiyyətləri haqqında məlumat verilir. Birinci hissənin üç fəsli dilçiliyin fonetika bölməsinə həsr olunmuşdur, üçüncü fəsil oxu materialları ilə bitir. Birinci hissənin dördüncü fəsli adlara, beşinci fəsil sifətlərə, altıncı fəsil yenə adlara, yeddinci fəsil saylara, səkkizinci fəsil əvəzliklərə, on bir fəsildən ibarət olan ikinci hissənin yeddi fəsli fellərə, digər dörd fəsli digər nitq hissələrinə (zərf, qoşma, bağlayıcı, nida), üçüncü hissə isə söz birləşmələrinə, frazeoloji birləşmələrə həsr olunmuşdur.
1861-ci ildə Mirzə Əbülhəsən bəy Vəzirovun hazırladığı “Учебник татарско-Азербайджанского наречие” adlı dərsliyi işıq üzü görür. Dərslik qrammatika, terminlər, yəni kargüzarlıq sənəd nümunələrindən, azərbaycanca-rusca lüğətdən, həmçinin seir nümunələrindən ibarət idi.
A.S.Abdullayev 1958-ci ildə nəşr olunmuş özünün "Azərbaycan dilinin tədrisi tarixinə dair" məqaləsində qeyd edir: "1880-ci ildə Qori seminariyasının Azərbaycan şöbəsinin müdiri A.O.Çernyayevski Tiflisə dəvət etdiyi azərbaycanlı ziyalıları qarşısında ana dilində dərslik yaratmaq məsələsini qoyur; bu sahədə A.O.Çernyayevskinin ən yaxın köməkçiləri müəllim Səfərəli bəy Vəlibəyov və Həsənəli ağa Qaradağski olur". 1882-ci ildə "Vətən dili" dərsliyinin birinci hissəsi ilk dəfə Tiflisdə çap olunmuşdur. Kitabın birinci hissəsində A.Krılovun iki təmsili, K.D.Uşinskinin hekayəsi (tərcümə Həsənəli ağa xan Qaradağskinindir), H.Qaradağskinin şeiri verilmişdir. 66 səhifədən ibarət olan bu dərslik iki qisimdən ibarətdir. Nəzəri material dördüncü səhifədən "Bismillahir-rəhmanir-rəhim" ilə başlanırdı. “Vətən dili” dərsliyində əlifba ilə tanışlıq, hərf və xüsusi yazı işarələrinin nümunələri, sözlər, söz birləşmələri, qısa cümlələr, yeddi kiçik hekayə, qırx beş atalar sözü, beş tapmaca verilmişdir. Dərslik Rəşid bəy Əfəndiyev tərəfindən nəstəliq xətti ilə yazılmış, daşbasma və tipoqraf üsulu ilə çap olunmuşdu. "Vətən dili" dərsliyinin birinci hissəsinin (VII nəşrinin) üz qabığında Firidun bəy Köçərlinin xidmətləri qeyd olunur: "islah edib və müvafiq hekayələri artırıb". S.F.Vəlibəyov və Q.A.Qaradaği təhsilini başa vurduqdan sonra Qori seminariyasında müəllim saxlanılmış, onların hər ikisi kitabın ikinci hissəsinin tərtibində fəal iştirak etmişlər (2).
1890-cı ildə Sultan Məcid Qənizadənin “Полнейщий самоучитель татарского языка Кафказско-азербайджанского наречия” adlı qrammatika kitabı Bakıda nəşr olundu. Kitab sonrakı illərdə - otuz il ərzində dəfələrlə çap olunmuşdur.
XIX əsrin sonlarında yazılmış Xələfi Mirzə Məhəmməd bəy Əfşarın “Fənni-Sərfi-türki” və Sultan Məcid Qənizadənin “Полнейщий самоучитель татарского языка Кафказско-азербайджанского наречие” adlı qrammatika kitabları bəzi xüsusiyyətlərinə görə əvvəlki kitablardan fərqlidir. Əsər iki hissədən (morfologiya və sintaksisdən) ibarətdir. Xələfi Mirzə Məhəmməd bəy Əfşarın “Fənni-sərfi-türki” kitabının izahatı Azərbaycan dilində yazılmış, həmçinin dərslikdə cümlələrin avazlanma (intonasiya) məsələsinə toxunulmuşdur. Kitab məhz yazıldığı dövrün dil xüsusiyyətlərini – qrammatikasını əks etdirir. Müəllif kitabın müqəddimə hissəsində M.Kazımbəyin və M.Ə.Vəzirovun adını çəkərək yazır: “Hər ikisi rusca yazıldığına görə türk balaları üçün onlardan fayda-bərdar olmaq çətindir” (8). Əsər Məhəmməd Füzuli adına Respublika Əlyazmalar İnstitutunda saxlanılır.
XIX və XX əsrlərdə ictimai-siyasi həyatda baş verən hadisələrlə əlaqədar olaraq ana dilinə maraq meyli güclənirdi, bu da elmin, təhsilin, ədəbiyyatın qarşısında bir sıra yeni tələblər qoyurdu. Həmin dövrdə təhsildə hansı dərslikdən istifadə olunması Azərbycanın maarifçi ziyalılarını həmişə düşündürmüş və bu, mühüm problemlərdən biri olmuşdur. Görkəmli maarifpərvərlər Mirzə Fətəli Axundov, Həsən bəy Zərdabi, Cəlil Məmmədquluzadə, Sultan Məcid Qənizadə, Üzeyir bəy Hacıbəyov, Abdulla Şaiq, Firudin bəy Köçərli, Nəriman Nərimanov, Mirzə Ələkbər Sabir və digər görkəmli şəxslərin hər birinin əqidəsində savadsız xalqı ayıltmaq, maarifləndirmək əsas yer tuturdu. Bu məqsədlə ana dili, əlifba, qrammatika, dərslik və s. kimi məsələlərin həlli maarifçi xadimlərimiz üçün ön plana keçirdi.
Hələ Bakı gimnaziyasında Azərbaycan dili müəllimi işlərkən gənc N.Nərimanov ana dilinin gözəlliyi, zənginliyi haqqında və həmçinin dilin tədrisi məqsədilə kitabçalar yazmışdır. Azərbaycan dili, onun tədrisi və inkişafı N.Nərimanovu ən çox məşğul edən, onu düşündürən məsələlərdən biri olmuşdur. Bu məqsədlə 1899-cu ildə N.Nərimanov iki kitab - “Müəllimsiz türk dilini öyrənməkdən ötrü ruslar üçün asan kitabça” və “Türk-Azərbaycan dilinin müxtəsər sərf-nəhvi” adlı kitabları nəşr etdirdi (17). Onun “Türk-Azərbaycan dilinin müxtəsər sərf-nəhvi” adlı kitabı morfologiya və sintaksisin bəzi məsələlərinə həsr olunmuşdur. N.Nərimanov Azərbaycan dilinin hüquqları uğrunda pedaqoji fəaliyyəti dövründən mübarizəyə başlamış (dövrün bir çox görkəmli ziyalıları ilə birlikdə), siyasi-inqilabi fəaliyyəti zamanında onu davam etdirmiş və dövlət fəaliyyətinə başlayandan sonra Azərbaycan dilinin hüquqlarını gerçəkləşdirməyə çalışmışdı. O, “Türk-Azərbaycan dilinin müxtəlif sərf-nəhvi” kitabının müqəddiməsində yazırdı: “Biçarə mollalarımızın əksəri öz dilində kağızda yaza bilmir. Bununla belə, həmin mollalar özlərini əhli savad hesab edirlər, çünki farsca yazmağı bacarırlar və ərəbcə bir az dadıblar... Eyib deyilmi? Belə olan surətdə biz özümüzə türk deməyib, fars deyək və farsa yapışıb dilini və yazısını öyrənək, yainki azərbaycanlılıqda qalıb öz ana dilimizi bilək...” (17, 33).
Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti illərinə qədər yazılmış qrammatika kitabları içərisində Axund Yusif Talıbzadənin, Qafur Rəşad Mirzəzadənin və Məmmədsadıq Axundzadənin həmin dövrdə yazdıqları dərsliklər mühüm yer tutur. Belə ki, Axund Yusif Talıbzadə 1902-ci ildə “Kitabi təhsile qəvaid” (yəni türk dilinin sərf və nəhv qaydaları), Qafur Rəşad Mirzəzadə və Məmmədsadıq Axundzadə 1910-cu ildə “Rəhbəri-sərf” adlı dərslikləri Bakıda nəşr etdirmişlər.
XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəli dünya tarixində dərin dəyişikliklər dövrüdür. Azərbaycanda sosial-iqtisadi həyatdakı dəyişikliklər, cəmiyyətin yenidən formalaşması, yeni ictimai qüvvə və qrupların yaranması bu dövrün başlıca xüsusiyyətlərini təşkil edir. Belə bir tarixi vəziyyətdə Rusiya imperiyası qeyri-rus xalqların savadlanmasını xüsusilə təhlükəli hesab edərək, milli ucqarlarda maarifin inkişafına hər vəchlə mane olurdu. Təhsil başlıca olaraq rus dilində aparılır, bu səbəbdən də məktəblərin qapısı azərbaycanlı uşaqların üzünə bağlanırdı.
Azərbaycanın görkəmli dövlət və ictimai xadimi, dahi mütəfəkkiri, Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin (1918-1920) banilərindən biri olan Məhəmməd Əmin Rəsulzadə məktəblərdə ana dilinin tədrisinindən narazı qalaraq, 1908-ci ildə yazdığı “Yerli məktəblər” məqaləsində yazırdı: “ Məktəblərin çoxusunda ana dili dərsi varsa da, dərsin özü və müəllimlərin qədr və heysiyyatı yox dərəcəsindədir. Ana dili dərsi o dərəcə əhəmiyyətsizliyə düçar olmuşdur ki, hər mütəəllim bilatənbih dərsindən qaçdığı kimi bir çox müəllimlər də artıq bir qeydsizlik bürizə verirdilər və indi də çoxları qabaqkı surətlə davam etməkdə və müəllimliklərini ləng etməkdədirlər” (18, 225).
1918-ci ilin may ayının 28-də Cənubi Zaqafqaziyada müstəqil Azərbaycan Respublikası yarandı. 1918-ci il iyun ayının 27-də Azərbaycan türkcəsinin dövlət dili elan edilməsi haqqında qərar verildi. Azərbaycan Demokratik Respublikası yarandıqdan sonra milli məktəb quruculuğuna başlandı. Avqustun 28-də xalq maarifinin milliləşdirilməsi haqqında qanun qəbul olundu. Mövcud məktəblərin çoxu milliləşdirildi. Azərbaycan dilinin tədrisi bütün məktəb proqramlarına daxil edildi. Bu qərar Azərbaycan dövlətçiliyi tarixində dövlət dili haqqında ilk sənəd idi. Dövlət dili haqqında qərarda nəzərdə tutulurdu ki, “Dövləti lisan türk dili qəbul edilərək ... bu lisanı bilənlər olana qədər hökuməti müəssisələrdə rus dili istemalına da müsaidə edilsin” (16).
Dövlət idarələrində dövlət dili məsələsini tənzimləyib nəzərdə tutan qərardan sonra 1918-ci il avqustun 28-də AXC höküməti “Birinci və ikinci dərəcə ibtidai məktəblərin, həmçinin orta təhsil müəssisələrinin milliləşdirməsi haqqında” qərar qəbul etdi. Qərarda qeyd olunurdu ki, birinci dərəcəli ibtidai təhsil şagirdləri ana dilində oxumalı, eyni zamanda, türk dili artırılmış həcmdə məcburi qaydada tədris olunmalıdır; ikinci dərəcəli ibtidai məktəblərdə və orta təhsil müəssələrində isə tədris dövlət dili olan türk dilində aparılmalı idi (4, 15).
1920-ci ildə aprelin 27-də Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti hakimiyyəti devrildi, aprelin 28-də Azərbaycanda hakimiyyət dəyişikliyi baş verdi. Avqust ayının 16-da İnqilab Komitəsi tərəfindən verilən “Birinci və ikinci dərəcə məktəblərdə lisan təlimi haqqında” qərarda göstərilirdi ki, birinci və ikinci dərəcəli məktəblərdə təlim lisanı ana dilində olmalı, yazısı olmayan millətlərin tədris dili seçmək hüququ hər kəsin öz ixtiyarına verilirdi (3). 1921-ci ilin may ayında keçirilmiş I Azərbaycan Sovetlər qurultayında Azərbaycan SSR-in ilk konstitusiyası qəbul olundu. Konstitusiyada Azərbaycan dili dövlət dili qəbul olunmadı. Bu, Sovetlərin dil siyasəti idi.
Həmin dövrdə Azərbaycanda fəaliyyət göstərən hər iki ali məktəb – Azərbaycan Dövlət Universitetində (indiki Bakı Dövlət Universiteti) və Politexnik İnstitutunda (indiki Azərbaycan Texniki Universiteti) türk dilinin tədrisi məsələsi elan olundu.
1924-cü il iyunun 27-də Azərbaycan SSR Mərkəzi İcraiyyə komitəsinin ikinci sessiyasında “Dil haqqında bəyannamə”sində “Dövlət idarələrində dövlət dilini və əhalinin əksəriyyətinin və azlıqda qalan millətlərin dillərini tətbiq etmək haqqında” qərar qəbul edildi. Bu qərara əsasən Azərbaycan dilinin dövlət idarələrində işlədilməsi məhdudlaşır, rus dilinin mərkəzi dövlət idarələrində işlədilməsi isə hüququ tərəfdən qanuniləşdilirdi. Belə bir dil siyasəti Azərbaycanda Sovet hakimiyyətinin son gününə kimi aparıldı.
Ümummilli liderimiz Heydər Əliyev Azərbaycan dilinin dövlət dili olması tarixinə xronoloji ardıcıllıqla aydınlıq gətirir: “Demək, arxivin verdiyi məlumatlardan bunu biz bu gün özümüz üçün aydınlaşdırırıq. 1918-ci ildə Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyəti yaranan kimi qərar və yaxud əmr verilib, – Azərbaycanda kargüzarlıq türk dilində getməlidir. Sonra 1921-ci ildə Nəriman Nərimanov Dadaş Bünyadzadə ilə dekret veriblər ki, Azərbaycanın dövlət dili türk dili olmalıdır. 1921-ci ildə Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının ilk Konstitusiyası qəbul olunub. Orada dövlət dili haqqında maddə yoxdur. 1924-cü ildə Konstitusiya qəbul olunmayıb… Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin qərarı olubdur ki, Azərbaycanda dövlət dili türk dili olsun… Qurultaylarda dövlət dili haqqında qərar qəbul olunmayıbdır. Yəni 1924-cü ildə Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin qəbul etdiyi bir qərar sonra o qurultaylarda öz əksini tapmayıbdır. 1936-cı ildə Azərbaycanın Konstitusiya layihəsi hazırlanarkən orada Azərbaycanın dövlət dili türk dili yazılıb. Ancaq 1937-ci ilin aprel ayında qəbul olunubdur və Konstitusiyada dövlət dili haqqında heç bir maddə yoxdur. Və o vaxtdan, yəni 1936-cı ildən bütün sənədlərdə Azərbaycan dili gedib. Ancaq Konstitusiyada bu olmayıbdır. 1956-cı ildə Azərbaycanın 1937-ci ildə qəbul olunmuş Konstitusiyasına maddə əlavə edilibdir ki, «Azərbaycanın dövlət dili Azərbaycan dilidir…». Nəhayət, 1978-ci ildə qəbul olunmuş Konstitusiyada yazılıb ki, Azərbaycanın dövlət dili Azərbaycan dilidir. Tarix budur. Xahiş edirəm hamı bilsin» ( «Azərbaycan» qəzeti, 7 noyabr, 1995).
Ədəbiyyat
1. Abdullayev A.Ş. Azərbaycan dili və ədəbiyyat tədrisi tarixindən. Bakı: 1966.
2. Azərbaycan İnqlab Komitəsinin I və II dərəcəli məktəblərdə lisan təlimi haqqında 16 avqust 1920-ci il tarixli əmrnaməsi. “Kommunist” qəzeti, 1920, № 56.
3. Balayev X.Ə. Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi təşəkkül tarixindən. Bakı: Elm və həyat, 2002.
4. Bakıxanov A. Seçilmiş əsərləri . Bakı: Avrasiya-Press, 2005.
5. Cəfərov S. Müasir Azərbaycan dili. Leksika. Bakı: Maarif,1982.
6. Çobanzadə B. Seçilmiş əsərləri (5 cilddə), I c., Bakı: Şərq-Qərb 2007; II c. Bakı: Şərq-Qərb, 2007; III c., Bakı: Şərq-Qərb, 2007; IV c. Bakı: Şərq-Qərb, 2007; V c. Bakı: Şərq-Qərb, 2007.
7. Əfşar M.X. Fənni-sərfi türki. RƏİ, 4845/XVVI-707.
8. Dəmirçizadə Ə.M. Birinci Azərbaycan dilçisi. “Azərbaycan məktəbi”, 1944.
9. Qurbanov A.M. Müasir Azərbaycan ədəbi dili. Bakı: Maarif, 1967.
10. Qurbanov A.M. Ümumi dilçilik. Bakı: Maarif, 1977.
11. Кононов А.Н. Библиографический словарь отечественных тюркологов. До октябрьский период. М., 1974.
12. Hacıyev T., Vəliyev K. Azərbaycan dili tarixi. Bakı: Maarif,1983.
13. Məmmədəliyev V.M. Ərəb dilçiliyi, Bakı: 1985
14. Мирза Казым бек. Общая грамматика турецко-татарского языка, Казань, 1846.
15. Nəsibzadə N. Azərbaycan Demokratik Respublikası, Bakı: 1990
16. Nərimanov N. Türk-Azərbaycan dilinin müxtəsər sərf-nəhvi. Bakı: 1899.
17. Rəsulzadə M.Ə. Yerli məktəblər, Əsərləri, I c., Bakı: 1992.
18. Sadıqova C., Ələsgərova T. Fars dilini tədqiq edən Azərbaycan alimləri. Bakı: 1990.
19. Talıbzadə Y. Kitabi-təhsile-qəvaid, Bakı: 1902.

Açar sözlər: dilçilik, tarixi inkişaf, şöbə, qrammatika
Ключевые слова: языкознание, разделы языкознания, грамматика.
Key words: linguists, historical, siktions of linquists, qrammar/

РЕЗЮМЕ
Великий ученый-языковед Б.Чобанзаде делит историю развития языковедения на три периода. Про-изведения этих языковедов, можно сказать, не дошли до нашего времени. Поэтому, наша история языкове-дения связано в первую очередь с А.Бакихановым и Касым беком, а затем и с Б. Чобанзаде.

SUMMARY
The great scholar and linguist B.Chobanzade divides the history of linguistics at the 3 periods. Majority of the works of these linguists, not reached our time. Therefore, our history of linguistics is primarily due to the A.Bakikhanov and Kasim Bey, and then with B. Chobanzadeh.

Пярвиня Əййуб гызы Əзизова
ЯДЯБИ ДИЛЛЯРИН ИНКИШАФЫНЫН НЯЗЯРИЙЙЯ ВЯ ПРАКТИКАСЫ
MƏSƏLƏSİNƏ DAİR
Елми ядябиййатда чох вахт ядяби дилляри «сцни дилляр», «стандарт дилляр» дя адландырырлар. Бунунла да эюстяр-мяк истяйирляр ки, ядяби диллярин йа¬радылмасында о дилдя данышан адамын щямин диля бюйцк шцурлу тясири ол¬мушдур. Бу, щягигятян белядир. Ядяби дил нормалашдырылмыш, код¬лаш¬¬дырылмыш дил олдуьу цчцн, нормалар, гайдалар да ин-санлар тяря¬финдян шцурлу йарадылдыьы вя тянзим едилдийи цчцн ядяби дил, бир нюв, сцни, неъя дейярляр, гялибя салынмыш дилдир. Ядяби диллярин йара¬дыл¬масы вя инкишафына тякъя ъямиййят дейил, щям дя цмумиййятля, ъям щалында эютцрцлмцш гейри-мцяййян, йайьын олан кцтля – ъямиййят дейил, ъямиййятин айры-айры цзвляри, дил коллективинин эюркямли нцмайяндяляри шцурлу тясир эюстярир. Ядяби дилин тякмилляшдирилмяси вя зянэинляшдирил¬мясиндя дил коллек-тивинин эюркямли нцмайяндяляринин – мядяниййят хадимляринин, ядябиййатшцнасларын, шаир вя йазычыларын бюйцк ролу вардыр. Яслиня галанда дил коллективиндян чыхмыш мцяййян бир эюркямли хадим ядяби дили йаратмыр, башга сюзля десяк, шцурлу сурятдя ядяби дил йаратмаг идейасыны щеч гаршысына да гоймур. Лакин о, халг дилинин инъялик-ляриня о гядяр вагиф олур ки, халгын дилинин щяля йазылмамыш гайда-ганунларыны о гядяр эюзял билир вя ясярляриндя щямин гайдалардан о гядяр дягиг вя йериндя истифадя едир ки, ондан сонра эялян мядяниййят хадимляри, шаир вя йазычылар дили ишлятмякдя ону йам¬сылайыр, тяглид едирляр. Беляликля, дяфялярля тякрар едилдийи цчцн вярдиш щалына ке-чян щямин йазылмамыш гайдалар щамы цчцн нормайа чеврилир, ганун шяклиня дцшцр, мяъбури олур. Беляликля, ядя-би дил вя онун нормалары йараныр. Эюрцндцйц вя мялум олдуьу кими, щеч ким шцурлу сурятдя ядяби дил йарат-маг мягсядиндя олмур, беля бир мягсяди гаршысына гоймур. Бурада шцурун иштиракы шцурсуз шякилдя баш верир. Гярибя сяслянся дя, ядяби дилин йаранмасы шцурсуз шцурлу шякилдя олур. Онун тякмилляшдирилмяси (вя зянэинляшди-рилмяси) ися сонралар артыг шцурун шцурлу иштиракы иля эедир. Вя бу шцурлу тясир о гядяр эцълц олур ки, дейирляр, филан ядяби дили филанкяс йаратмышдыр. Мясялян, елми ядябиййатд тез-тез беля фикирляря раст эялирик ки, италйан ядяби дилини А.Данте, инэилис ядяби дилини У.Шекспир, испан ядяби дилини М.Сер¬вантес, рус ядяби дилини А.С.Пушкин, юзбяк ядяби дилини Ялишир Няваи, Азярбайъан ядяби дилини М.П.Вагиф вя и.а. йаратмышдыр. Беля фактлар она эятирир ки, гощум вя гощум олмайан, кющня (гядим) вя эянъ (йени) йазылы диллярдя онларын функсионал-структур типолоэийасында йени цмуми вя спесифик хцсусиййятляр тязащцр едир.
Функсионал-структур типолоэийа дедикдя, бир тяряфдян, дилин сосиал функси¬йаларынын, диэяр тяряфдян дахили структур хцсусиййятляринин щяъ¬ми¬ни сяъиййяляндирян дил типолоэийасы нязярдя тутулур. Дилин дахили струк¬туру онун тарихян тяшяккцл тапмыш сяс гурулушу вя лексик-грам¬ма¬тик системи яламятляриндян, щабеля дилин тятбиги даирясинин эениш¬лян¬мяси иля уйьун олараг тязащцр едян структурдахили щадисялярдян иба¬рят¬дир. Типолоэийанын бу ъцр анламы дил типолоэийасы щаггында эениш йа¬йыл¬мыш бахышдан фярглидир. Структур типолоэийа вя эенетик тясни¬фата эюря, эцръц, зан вя сван дилляри бир типя, функсионал-структур типо¬ло¬эи¬йа¬йа эюря ися эцръц дили бир, зан вя сван дилляри ися башга типя аид едилир.
Гядим йазылы дилляр о дилляря дейилир ки, щямин диллярдя, ядяби дил кими, зянэин чохясрли тарихи яняняляр мювъуд-дур. Эянъ йазылы дилляр ися о диллярдир ки, онлар нис¬бятян сон дюврлярдя цмумхалг йазысы ялдя етмишдир вя бу йазы милли мядяниййятя, мяктябя, дюврц мятбуата вя с. ана дилиндя хидмят едир. Лакин бу щеч дя о демяк дейилдир ки, яввялляр щямин дилляр цчцн йазы щазырламаьа тяшяббцс едилмямишдир.
Мцасир ядяби дилляр инсан ъямиййятинин мцряккяб инкишаф йолуну якс етдирир. Онлар тарих бойу мцхтялиф фун-ксийа йериня йетирмишдир вя онла¬рын инкишафы мцхтялиф тарихи дюврлярин сосиал шяртлянмиш ганунауй¬ьунлуглары иля тянзим едилир. Буна эюря дя дилчилик ядябиййатында беля бир фикря раст эялирик ки, ядяби дил тарихи кате¬горийадыр, йяни ядяби дил тарихдя йарадылмышдыр вя мцхтялиф тарихи дюврлярдя ъямиййятин зювгцня уйьун олараг дяйишир.
«Ядяби дил» мяфщуму «милли дил», «рясми дил», «дювлят дили» вя с. мяфщум¬лардан хейли эенишдир, беля ки, бу мяфщум ядяби дилин мцхтялиф шякилдяйишмялярини вя типлярини, азсайлы халгларын мящдуд иътимаи функсийасы олан ядяби диллярини «рясми дили», «дювлят дилини», «милли дили», «бейнялхалг дили», «сцни дилляри», «миллятлярарасы цнсиййят дилини», мцхтялиф метадилляри, «елмин сцни бейнялхалг кюмякчи дилини» вя с. ещтива едир. «Йазы дили» мяфщуму даща эенишдир.
«Дювлят дили» вя «милли дил» анлайышлары да цст-цстя дцшмцр. Мя¬сялян, Щиндистан вя Индонезийа кими юлкялярдя «милли дил» анлайышына нисбятян «дювлят дили» анлайышы хейли эенишдир. Щинди дювлят дили кими бцтцн Щиндистанда ишля-нир, лакин о, милли дил кими йалныз юлкянин шималында щиндлилярин милли дилидир.
«Милли дил», «миллятлярарасы цнсиййят дили», «бейнялхалг дил», «дцн¬йа дили» мяф¬щумлары йалныз сон заманлар капитализмин инкишафы дюв¬рцндя мейдана чыхмышдыр. Ону да гейд етмяк лазымдыр ки, елми ядя¬бий¬йатда истяр мил-лятин, истярся милли дилин йаранмасы капитализм иътимаи гурулушунун йаранмасы иля ялагяляндирилир. Капиталист мцнаси¬бятляринин вя милли азадлыг щярякатларынын ъошгун инкишафы дюврц дцнйанын бюйцк халгларынын ядяби дилляри-нин тяшяккцлц вя инкишафыны стимуллашдырды.
ХХ йцзиллйиин 60-ъы илляринин яввялляриндя дцнйада йашайан 900 халгдан йалныз 33-дя данышанларын сайы 10 милйондан 50 милйонадяк вя 10-да данышанларын сайы 50 милйондан йухары иди. Айдындыр ки, бу ахырынъы 10 халг дцнйанын ян бюйцк халгларына аид едиля биляр. Лакин бурада бир мясяляни гейд етмяк лазымдыр: сон 50 илдя ящали-нин гейри-бярабяр артмасы нятиъясиндя щям бу рягям, щям дя айры-айры халглар арасындакы тянасцб хейли дяйиш-мишдир. Дцнйада йазысы олан диллярин сайы чохсайлы (ящалиси чох олан) халгларын сайындан хейли чохдур.
Мцасир ядяби диллярин йаранмасы йоллары мцхтялифдир. Италйан милли дили Рома империйасы даьылдыгдан сонра ла-тын дилинин (даща доьрусу, халг латын дилинин) ясасында формалашмаьа башламышдыр. Италйан ядяби дили А.Данте, Петрарка вя Боккаччонун сяйляри нятиъясиндя латын дилини сыхышдырмыш вя ъанлы халг дили ясасында, ясасян, Флорен-сийа диалекти ясасында тяшяккцл тапмышдыр. Дцздцр, Италийанын инкишафынын сосиал-сийаси шяраити цмуммилли италйан дилинин там тяшяккцлцнц хейли лянэитмишдир. Щяля XIX йцзиллийин сонунда италйанлар ващид ядяби дилдян мящрум идиляр. Башга дювлятляря нисбятян Ита¬ли¬йанын (италйанларын) ващид, мяркязляшмиш дювлят щалында бирляшмяси хейли эеъикмишди. Бу да ващид италйан ядяби дилинин йаранмасы вя инкишафына мянфи тясир эюстярмишшди. Йалныз ХХ йцзил-ликдя радионун мейдана эялмяси вя дюврц мятбуатын инкишафы вя реалист истигамятли йазычыларын эетдикъя артан тя-сири сайясиндя ядяби ъящятдян ишлянмиш мцасир Флоренсийа диалекти италйан милляти цчцн цмуми диля чеврилир.
Щяля XIX йцзиллийядяк Алманийанын кичик-кичик дювлятляря парча¬лан¬масы цзцндян алман ядяби дилинин тя-шяккцлц чох лянэ – XVI йцзил¬ликдян XIX йцзиллийядяк эетмишдир. Щалбуки артыг XVI йцзилликдя франсыз дили няинки цмуммилли ядяби дил кими формалашды, щятта ващид дювлят дили функсийасында ишлянир.
Инэилис милли ядяби дилинин формалашдыьы вя инкишаф етдийи иътимаи тарихи шяраит чох мцряккяб бир дювря тясадцф едир. Инэилис ядяби дили Лондон диалекти ясасында тяшяккцл тапмышдыр. Бу диалект яввялляр мцяййян яразинин гарышыг сяъиййяли «дили» олмуш вя мцхтялиф мяншяли диалект хцсусиййятлярини юзцндя ъямлямишди. Нязяря алмаг лазымдыр ки, инэилис ясасында милли дилин формалашмасы просесиндя вя онун бцтцн норматив кими ядяби ишлянмяси формасынын Инэилтяря цчцн истифадяси няинки диалект пяракяндялийини, щям дя дювлят дили кими рясми даирялярдя ишлядилян вя ща-беля бядии ядябиййатда эениш сурятдя тятбиг едилян франсыз дилинин XI йцзилликдян давам едян щюкмранлы¬ьыны дяф етмяли олмушду.
Мцасир рус ядяби дили XVIII йцзилликдя Русийада мювъуд олан мцхтялиф дил мцщитляри вя системляри, о ъцмля-дян халг данышыг дили вя гядим славйан дили цнсцрляри ясасында Москва мяркязи ясасында тяшяккцл тапмышдыр. Бу-на эюря дя рус ядяби дили дцнйанын ян мцряккяб ядяби дилляриндян биридир.
Капиталист мцнасибятлярин инкишафы вя миллятлярин тяшяккцлц дюврцндя Авро¬пада диэяр милли дилляр – румын, маъар, чех, норвеч, Да¬ни¬марка, щолланд (нидерланд) дилляри тяшяккцл тапыр. Тарихи-лингвистик планда нязярдян кечирилян бу дилляр нисбятян кичик халгларын милли ядяби дилляринин мцхтялиф типляринин неъя тяшяккцл тапдыьыны эюс¬тярир. Мясялян, нидерланд (щолланд) милли ядяби дилинин цч вариан¬ты¬нын ардыъыл дяйишмяси просесиндя тяшяккцл тап-мышдыр. Онлар уйьун олараг цч диалект ясасына сюйкянир: фламанд (XIII –XIV ясрляр), брабант (XIV-XV ясрляр) вя щолланд (XVI-XVII ясрляр). Нидерланд милли дилинин ващид ядяби нормаларынын формалашмасы ики факторун гар-шылыглы ялагяли вя бир-бириня сармашан мцряккяб вя зиддиййятли просесидир. Ни¬дерланд дилинин йазылы мцхтялифшякилли-лийинин ясасыны тяшкил едян ядяби дилин ъянуби нидерланд вариантынын кющня йазылы ядяби яняняляри вя йени юз сяъиййя-синя эюря гарышыг олан щолланд диалект базасы просес, бир тяряфдян, шифащи нитгин тядриъян нормаллашмасы вя бунун-ла да шифащи вя йазылы нитг формалары арасындакы уйьунсуз¬луг¬луьун арадан галдырылмасы, диэяр тяряфдян, ядяби дилин йазылы формасынын ян мцщафизякар хцсусиййятляринин арадан галдырылмасы вя данышыг дили цнсцрляринин ядяби диля эятирилмясиндя юзцнц эюстярир.
Яряб дилинин инкишафы вя фяалиййят эюстярмяси тарихи дя мараглы¬дыр.
Ярябистан йарымадасында VII йцзиллийин 30-50-ъи илляриндя форма¬ла¬шан яряб гябилялярарасы ядяби дили яряб исти-лалары иля ялагядар олараг, ясарят алтына алынмыш (ишьал едилмиш) юлкяляря ики шякилдя эялир: 1) ядяби дил шяклиндя – инзи-бати дил кими, йени динин (исламын) идейа¬ларынын дили кими, поезийа дили кими елм дили кими вя гисмян, ящалинин ща-ким тябягяляринин дили вя 2) диалект шякилляриндя – галиблярин эцн¬дялик данышыг дили кими. Артыг VIII йцзилликдя яряб ядяби дили Гярби Асийанын, Шимали Африканын, Ъянуби Авропанын (Пареней йарымадасы) бир сыра юлкяляриндя кюк салыр. Яряб дили щям дя бцтцн мцсялман дцнйасы алимлярини бирляшдирян бейнялхалг елм дилиня чеврилир. Яряб дили вахтиля латын, йунан вя фарс дилляриня мцгавимят эюстярян ъанлы дилляри йаваш-йаваш сыхышдырыб ишлякдян чыхарыр. Ми-сирлиляр копт дилиндя, сурийалылар вя месопотамийалылар арами дилиндя данышмагдан галыр¬лар, щятта испан христианла-ры эениш сурятдя яряб дилиндян истифадя етмяйя башлайырлар. Лакин ъанлы, данышыг яряб дилинин йайылма щцдудлары иля йазылы дилин йайылма щцдудлары уйьун эялмирди: йазылы дилин щцдудлары чох эениш иди. Чох реэионларда яряб дили тякъя елмин вя инзибатчылыьын ещтийаъларына хидмят едирди; ишьалчылар юзляри ися (азлыгда галдыглары цчцн) сцрятля ас-симилйасийа олунурдулар вя йерли ящалинин дилини гябул едирдиляр. Азярбайъанда бир сыра кяндлярин адында «яряб» сюзцнцн (Ярябляр, Ярябушаьы вя с.) ишлянмяси эцман етмяйя имкан верир ки, ня вахтса щямин кяндлярдя ярябляр йашамышлар.
Ишьал едилмиш юлкялярдян чохунда яряблярин сийаси щакимиййятинин ляьв едил¬мяси иля йанашы, ишьал едилмиш йад-дилли яразилярдя йашайан яряблярин йерли халглар тяряфиндян ассимилйасийа едилмяси якс просесин инкишафында – яряб данышыг дилинин йерли дилляр тяряфиндян халгын щяйатынын бцтцн даиряляриндян сыхышдырылыб чыхарылмасында хцсуси рол ойнады. Яряб ядяби дили ися щяля ядябиййатда, елмдя, хцсусиля дини мярасимлярдя щакимиййятини давам етдирирди. Яввялъя мяркязи щакимий¬йятин вя ярябдилли дювлятин чохсайлы кичик йарыммцстягил дювлятляря парчаланмасы цму-ми данышыг дилинин мювъудлуьу зяминини дя позду. Йени ярази диалектляринин йаранмасы цчцн ялверишли шяраит йа-ранды. Нятиъядя яряб дцнйасынын юзцнцн дахилиндя дилин ики мцхтялиф шяклинин – бир сыра диалектлярдя тяъяссцм еди-лян шифащи вя юзцнц ядяби дил шяклиндя эюстярян йазылы формаларынын сепарат инкишафы онларын даща да араланмасы, узаглашмасына апарды. Нятиъядя беш бюйцк диалект групу йаранды: Ярябистан (Няъд, Щиъаз, Йямян диалектляри), Сурийа (Су¬рийа, Ливан, Иорданийа вя кющня сярщядляриндя Фялястин), Мягриб (Ливийа, Тунис, Ялъязаир, Мяракеш), Ираг (Ираг), Мисир (Мисир вя Судан). Бу диа¬лектляри бязи цмум хцсусиййятляр бирляшдирир. Бу диалект групла¬рынын вя диалектлярин щяр бири дя юз нювбясиндя бир сыра диалект вя шивяляря бюлцнцр; бу сонунъларын арасында фяргляр нисбя-тян аздыр. Юз нювбясиндя яряб диалектляринин щамысынын арасында отураг ящалинин (шящяр вя кянд шивяляри) вя кючя-ри-бядявилярин диалектляри фярглянир. Бцтцн бу диалект вя шивяляр ядяби дилдян чох узагдыр.
Яряб ядяби дилинин шифащи цнсиййят даирясиндян, демяк олар ки, там узаглашдырылдыьы вя шифащи цнсиййятдя диа-лектлярин там щюкмранлыьы бу ики дил формасынын тякмилляшдирилмяси цчцн йоллар ахтармаьа вадар етди.
Яряб ядяби дилинин йазылы тарихини цч мярщяляйя бюлцрляр: классик дил (исламагядярки поезийанын дили, исламдан сонракы ясрлярин поезийа дили, гуранын дили), яряб ядяби дили (орта ясрляр Шяргиндя бейнялхалг ядяби дил кими истифадя едилян стандарт) вя мцасир яряб ядяби дили. Сонунъу мярщяля яряб юлкяляринин индиси вя эяляъяйи бахымындан ма-раг доьурур. Инди яряб юлкяляри гаршысында бцтцн яряб юлкяляри цчцн, иътимаи щяйатын бцтцн сащяляриндя истяр ядя-биййатда, истярся шифащи цнсиййятдя ишлядилян ващид дил йаратмаг имканы мясяляси дурур. Ня гядяр ки, бу мясяля щялл едилмямишдир, йахын эяляъякдя (яряб юлкяляри щцдудларындан кянарда) яряб дилинин иътимаи функсийаларынын эенишляндирилмяси проблеми гойула билмяз.
Африкада мцхтялиф типли милли диллярин инкишафы проблеми мцстямлякя системинин ляьв едилмяси вя йени Африка дювлятляринин йара¬дылмасы иля ялагядар олараг бцтцн кяскинлийи иля ортайа чыхды; Аф¬рикада йарадылмыш онларла йени дювлятин щямин дювлятлярин ящалисинин иътимаи щяйатларынын бцтцн даиряляриндя тятбиг едиля билян милли ядяби диля бюйцк ещтийаъ вардыр. Щазырда Африкада мцхтялиф иътимаи функсийа йериня йетирян мцхтялиф типли ядяби дилляр фяа-лиййят эюстярир. Онлардан ян эениш иътиаи функсийа йериня йетиряни яряб дилидир (бу дил щаггында артыг йухарыда мцфяссял мялумат верилмишдир). Инкишаф етмякдя олан амщар ядяби дили (Щябяшистан) дя тякъя Щябяшистанда дюв-лят вя милли дил функсийасыны йериня йетирмир, щабеля Щябяшистанда йашайан азсайлы халглар вя Щябяшистана битишян реэионун халглары цчцн миллят¬лярарасы цнсиййят васитяси ролуну ойнайыр. Банту дилляриндян суащили дили сечилир; онун ядяби дил кими функсийасы сцрятля эенишлянир. Гви¬не¬йа групунда щауса йазылы дилини гейд етмяк лазымдыр. Гананын мцяййян¬ляшдирилмиш 56 дилиндян йазылы дил кими йалныз ону инкишаф едир.
Чохмиллятли Щиндистанда штатларын реэионал дили кими рясмян танынмыш бир сыра ядяби дилляр мювъуддур. Щинди-стан ящалисинин 90 фаизи бу диллярдя данышыр, бу диллярдя мяктяб тящсили, ядябиййат няшри, дюврц мятбуат тяшкил едил-мишдир. Онлардан чоху мцхтялиф иътимаи функсийа йериня йетирир. Мясялян, йарым милйона йахын адамын даныш¬ды¬ьы кщаси дилиня нисбятян бенгал дили даща эениш иътимаи функсийалары йериня йетирир. Цмумиййятля, Щиндистанда дилля-рин иътимаи вязиййяти, онларын йериня йетирдийи иътимаи функсийалар ейни дейилдир: бязи дилляр йалныз щямин дилдя даны¬шанлара хидмят едир, онлар арасында цнсиййят васитяси ролуну ойнайыр, (мясялян, кщаси дили) диэяр дилляр штатларын дахилиндя Щиндистанын цмумдювлят дили иля йанашы (щямин штатда) миллятлярарасы цнсиййят дили функсийасыны йериня йетиря билир (мясялян, бищар, маратщи, телугу дилляри). Мцасир дюврдя щеч ким дейя билмяз ки, Щиндистанын ядяби дилляринин чохунда онларын иътимаи функси¬йала¬рынын эенишлянмяси неъя эедяъяк. Онлар Щиндистан Республикасынын цмумдювлят дили функсийасына йцксяля биляъякми?! Мцасир дцнйада Щин¬дистан дил проблемляри иля ян чох йцкля-нян юлкядир. Щеч ким Щиндистанда дил проблемляринин щансы йолла эедяъяйини, неъя щялл едиляъяйини прогнозлашды-ра билмяз.
Чин дили дцнйанын ян инкишаф етмиш дилляриндян биридир, олдугъа эениш иътимаи функсийалар йериня йетирир. О, Чи-нин дахилдя тякъя милли дил функсийасыны йериня йетирмир, щям дя миллятлярарасы цнсиййят функсийасыны йериня йетирир. Чиндя еля бир дил йохдур ки, Чин дили эениш иътимаи функсийалар йериня йетирсин. Бунлардан башга, Чин дили Бирляшмиш Миллятляр Тяшкилатынын рясми дилляриндян биридир.
Индонезийада да ядяби диллярин мцхтялиф типляриндян истифадя едилир. Вахтиля Индонезийада мцстямлякячилярин дили- щолланд дили ща¬ким дил иди. Индонезийа мцстягиллик газандыгдан сонра Индонезийа дили (малай дилинин бир ва-риантыдыр) рясми дювлят дили елан едилди. Инди бу дил Индонезийанын ясас милли дилидир. Лакин Индонезийада диэяр милли дилляр дя мювъуддур. ХХ йцзиллийин 70-ъи илляриндя Ин¬донезийа дилиндя 80 милйон адам данышырды. Диэяр диллярдя данышанларын сайы бе¬лядир: йава дили - 40 милйон адам, мадури дили - 5 милйон адам, сунда дили - 9 милйон адам вя с. Бцтцн бу дилляр чохсайлы диалектляря парчаланыр вя бу диалектляр саскрин, яряб, Чин вя Авропа дилляринин эцълц тясириня мяруз галмышдыр. Артыг эюстярилдийи кими, Индонезийа дили, бир нюв, сцни дилдир. Йава дили Индонезийагнын ян бюйцк тябии дилидир, лакин бу дилдя юлкя ящалисинин йарыдан азы данышдыьы цчцн дил проблемини арадан галдырма-гдан ютрц Индонезийа дили дювлят, милли вя мил¬лятлярарасы цнсиййят дили елан едилмишдир. Индонезийанын галан дилляри дя мцхтялиф иътимаи функсийалар йериня йетирир вя ядяби диллярин мцхтялиф типляриня аиддир.
Америка Бирляшмиш Штатларында рясми ядяби дил инэилис дили, даща доьрусу, ин¬эилис дилинин американ вариантыдыр (American English). Истяр инэилис дили, истярся онун американ варианты щаггында елми ядябиййатда кифайят гядяр мялумат вардыр.
Бразилийаны истисна етсяк, латын Америкасы юлкяляриндя (бурайа Мяркязи вя Ъянуби Америка дювлятляри дахил-дир) истяр милли, истяр дювлят вя истярся ядяби дил кими испан дили щакимдир. Дцздцр, Латын Америкасы юлкяляриндя исти-фадя едилян испан дили иля Испанийада йашайан испанларын данышдыьы испан дили арасында мцяййян фяргляр мювъуд-дур. Бу да тябиидир. Беля ки, Америка зямининя кючцрцлян испан дили йцз илляр бойу ишляндийи айры-айры юлкянин йерли щинду дилляри иля тямасда олмуш, щямин диллярдян чохлу сюз алмыш (щяр юлкядя ишлянян испан дили щямин юлкядя ишля-нян айрыъа щинду дилиндян, даща доьрусу, дилляриндян бириндян - бизим щинду адландырдыьымыз дилляр милли вя йа гябиля дилляриня айрылыр), лексик бахымдан зянэинляшмишдир. Лакин сосиолингвистик бахымдан испан-американ даны-шыг дилиндя фонетик, морфоложи (мясялян, аккузатив формасынын тякъя обйект- яшйаны ишаря етмяк цчцн йох, щям дя обйект-шяхси ифадя етмяк цчцн ишлядилмяси вя с.), синтактик, лексик (щямин юлкянин испан нитгинин щцдудларын-дан кянара чыхмайан щинду алынмалары) фярглярин о гядяр дя ящямиййяти йохдур. Испан дилинин дювлят дили кими ролуну гейд етмяк, онун йериня йетирдийи иътимаи функсийалары, онун шифащи вя йазылы формалары арасындакы гаршы-лыглы ялагяляри вя онун башга диллярля гаршылыглы мцнасибят¬лярини эюстярмяк ящямиййятлидир.
Латын Америкасы юлкяляринин яксяриййятиндя испан дили рясми дювлят дилидир. Испан дили Африка вя Асийанын бязи реэионларында да мялум дяряъядя йайылмышдыр. Мялум олдуьу кими, испан дили Авропада Пиреней йарымадасын-да йерляшян Испа¬нийа дювлятинин ящалисинин милли, ядяби вя дювлят дилидир. Бу гядяр эениш йайылмасына эюрядир ки, испан дили Бирляшмиш Миллятляр Тяшкилатынын рясми дилляриндян бири кими гябул едилмишдир.
Мяркязи вя Ъянуби Америка халгларынын щяйатында испан дилиндян сонра икинъи йери щолланд дили тутур; щол-ланд дили Бразилийада вя Гвианада йайылмышдыр; бу дил Гвианада щятта дювлят дилидир. Лакин йериня йетирдийи иъти-маи функси йалара эюря щолланд дили испан дилиндян хейли эери галыр.
Гейд етмяк лазымдыр ки, испан дили Латын Америкасы юлкяляринин щамысында ейни дяряъяли рол ойнамыр. Мяся-лян, Парагвайда испан дили рясми дил олса да, щиндуларын гуарани дили (2 милйондан чох адам данышыр) няинки ме-тисляр вя зянъиляр щятта креоллар тяряфиндян дя гябул едилмиш вя миллятлярарасы цнсиййят дили кими ишлядилир: щинду-гуараниляр диэяр щинду гябиляляри иля бу дилдя цнсиййят сахлайырлар. Щятта рясми тяблиьат да (мясялян, сечкигабаьы мцраъиятлярдя, дини мярасимлярдя, моизялярдя вя с.) бу дилдян истифадя едир. Испан дили иля йанашы гуарани дили дя Парагвайын рясми дювлят дилидир.
Америка щиндуларынын диэяр йазылы дилляриндян бунлары эюстярмяк олар: 1) кечуа дили бу дилдя Перу, Еаквадор, Чили, Колумбийа, Боливийа вя она гоншу Арэентина яйалятляриндя 10 милйона гядяр щинду данышыр: бу дил гядим инк дювлятинин (индики Перу яразисиндя йерляшмишди) ящалисинин дили олмушдур, инди дя Перу дювлятиндя испан дили иля йанашы дювлят дилидир; 2) пауатл (атстек) дили - бу дилдя Мексиканын гядим ящалисинин нясилляри олан бир милйондан чох олан атстекляр данышыр: 3) аймара дили (бир милйона йахын адам данышыр) - Боливийа, Перу вя Еквадорда йайылмышдыр; 4) маййа дили (цч милйона йахын адам данышыр) - диалектляри иля бирликдя Мексика, Гватемала вя Бри-танийа Щондурасында ишлянир.
Шимали Америкада - АБШ вя Канадада да ня вахтса чохсайлы щинду гябиляляри (ирокезляр, апачиляр, черокиляр вя диэярляри) йашамышдыр. Инди, рясми мялумата эюря, Шимали Америкада ъями 700-800 мин щинду йашайыр. Пяра-кяндя щалда йашайан бу щиндуларын дили Америка Бирляш¬миш Штатлары вя Канаданын иътимаи щяйатында еля бир рол ойнамыр.
Латын Америкасы юлкяляриндя башга мянзяряйя раст эялирик. Бурада щинду халглары инди дя йашайыр, компакт щалында ящямиййятли дяряъядя етник бирликлярдир. Бу халглар юз йцксяк мядяниййятлярини горуйуб сах¬ла¬мышдыр. Мцасир дюврдя бязи Латын Америкасы юлкяляринин - мясялян, Гватемала, Перу, Еквадо, Боливийа - ящалисинин як-сяриййятини щиндулар тяшкил едир. Щинду цнсцрляринин цстцнлцк тяшкил етдийи гарышыг, йяни метис ящалини дя бурайа аид етсяк, онда эюрярик ки, Латын Америкасы (Мяркязи вя Ъянуби Америка) юлкяляри ящалисинин яксяриййяти щинду¬лар¬дыр. Онларын арасында бюйцк халглар - Перу вя гоншу дювлятлярдя кечуа, Гватемалада маййа, Парагвайда гуа-рани халглары - сечилир вя онларын дилляри юз юлкяляринин иътимаи щяйатында ящямиййятли рол ойнайыр.
Мцасир дюврдя щеч бир ясас йохдур ки, щинду дилляриндян щансыса биринин юз иътимаи функсийаларыны бцтцн Ла-тын Америкасы мигйасында испан дили иля рягабят апараъаг дяряъядя эенишляндирсин. Ян йахшы щалда бу дилляр юз юлкяляриндя реэионал ядяби дил кими юз мювгелярини мющкямлядя биляр.
Латын Америкасы дювлятляри арасында сийаси, игтисади вя сосиал зиддиййятлярин эцълянмяси «латын -американ» ис-пан дилинин мцхтялиф шякилляри арасындакы фяргляри эяляъякдя дя артыра биляр. Вахтиля латын дилинин парчаланмасы вя онун щиссяляриндян италйан, франсыз, испан, портяэиз дилляри йаранмышды. Латын Америкасы юлкяляри арасындакы мцхтялиф сяъиййяли зиддиййятляр «латын-американ» испан дили цчцн дя беля бир перспектив щазырлайа биляр.
Мцасир ядяби диллярин мцхтялиф типляри дейилянлярля битмир. Бурада ады чякилмяйян диллярдян бязиляри бюйцк дювлятлярин рясми дювлят дилидир. Мясялян, урду дили ящалисинин яксяриййяти пушту, дяри, белуъ вя с. диллярдя данышан бюйцк Пакистан Республикасынын дювлят дилидир. Бу спесифик иътимаи функсийалары, тарихи инкишафлары, диалект диферен-сиаллашмасы, йазылы вя данышыг формалары арасындакы гаршылыглы ялагяляри иля бирликдя цмуммилли дилляр олан фарс, пуш-ту, тцрк вя диэяр мцасир дилляр дя сосиолингвистиканын диггятини ъялб едир.
Дцнйанын инкишаф етмиш ядяби дилляриндян бири дя Азярбайъан дилидир. Азярбайъан Республикасы, Иран Ираг, Тцркийя, Эцръцстан, Русийа Федерасийасы, Тцркмянистан, Газахыстан вя дцнйанын диэяр юлкяляриндя йашайан 40 милйондан чох азярбайъанлы бу дилдя данышыр. Бу дил Азярбайъан Республикасында йашайан азярбайъанлыларын данышыг, милли, ядяби вя рясми дювлят дилидир. Азярбайъан дили Азярбайъан Республика¬сында эениш иътимаи функсий-алар иъра едир. «Азярбайъан ядяби дили цмумхалг Азярбайъан дилинин йцксяк формасыдыр вя бу дил бирдян-биря дя тяшяккцл тапмамышдыр. О, ясрлярин мящсулудур вя ясрляр бойу азярбайъанлылара фикир мцбадилясиндя ляйагятля хидмят едян ян камил бир цнсиййят васитясидир.
Азярбайъан ядяби дили мцстягил бир дил олса да, дцнйа дилляри сис¬теминдя тцрк дилляриня мянсуб диллярдян бири-дир вя онун да инкишафы, ясасян, дцнйа дилляринин цмуми инкишаф ганунауйьунлугларына мцвафиг олмушдур. За-ман кечдикъя бу ядяби дил хидмят етдийи халгын ещтийаъ вя тялябляриня эюря дяйишмиш, тякмилляшмя, сялисляшмя йолу иля инкишаф етмишдир.
Азярбайъан ядяби дили ващид цмумхалг дили ясасында ядяби дил кими формалашыб инкишаф етдикъя мцхтялиф гол вя будаглара айрылмышдыр» (56, с.3). Азярбайъан ядяби дили Азярбайъан халгына иътимаи щяйатынын бцтцн сащяля-риндя хидмят едир.
Дилчилик ядябиййатында Азярбайъан ядяби дилинин инкишафыны беля мярщя¬ляш¬дирирляр.
I. Цмумхалг дили ясасында Азярбайъан ядяби дилинин формалашыб инкишаф етмяси дюврц. Бу дювр цч мярщяляйя айрылыр:
а) Башланьыъ мярщяляси. Ядябиййатда онун ики йарыммярщяляси эюстярилир:
1) Шифащи ядяби дил - IX-XI йцзилликляр;
2) Йазылы ядяби дил - XIII-XV йцзилликляр. Щясяноьлу, Гази Бцрщаняд¬дин вя Нясими йарадыъылыьыны ящатя едян дювр.
б) Хятаи-Фцзули мярщяляси - XVI-XVII йцзилликляр. Бу мярщяля дя ики дювря айрылыр:
1) Хятаи дюврц - XVI йцзиллик;
2) Фцзули дюврц - XVI йцзиллик.
II. Азярбайъан милли дили ясасында ядяби дилин сабитляшмяси дюврц - XIX-XX йцзиллийин яввяли.
III. Азярбайъан ядяби дилинин дювлят дили кими йенидян гурулмасы вя сосиалист милли дили ясасында инкишаф етмяси дюврц - совет дюврц (56, с.91-258). Нязяря ал¬саг ки, милли дилин сосиалист/капиталист типляри олмур, онда цчцнъц дюврц беля мцяй¬йян¬ляш¬дирмяк олар: Азярбайъан милли ядяби дилинин дювлят дили кими формалашмасы дюврц.
Мцасир дилчилик ядябиййатында ядяби диллярин типолоэийасыны мцяййянляш¬дир¬мякдя ващид фикир йохдур. Адятян, онларын мцхтялиф яламятляри нязярдян кечирилир: диалект ясасларынын формалашмасы юзцнямяхсуслуьу; ядяби дилин данышыг вя йазылы формалары вя онларын йахынлашмасы просесляри; диалект ясасынын дяйишмяси (мясялян, юзбяк, таъик, щолланд вя с. диллярдя); илкин халг - данышыг вя йазылы диллярин диференсиаллашмасы ясасында тязащцр едян ядяби дилляр (франсыз, портяэиз, италйан, испан дилляри латын дилиндян тюрямишдир; испан дилинин «латын-американ вариантлары»); «йад» ясас вя онун дяйишмяси (Русийада яски славйан дили); щямин дювлятлярин щцдудлары дахилиндя ядяби вя даны-шыг дилляри функсийасынын нисбяти (54, с.280).
Ядяби диллярин мцхтялиф варинатлары онун илк вариантынын бирляшмяси ясасында тяшяккцл тапыр. Мясялян, ермяни дили ики илкин вариантын - шярги вя гярби – бирляш¬мясиндян ямяля эялмишдир, лакин ин¬ди бир сыра сосиал-сийаси вя ъоьрафи сябяблярдян онларын йахынлышмасы дайанмышдыр. Албан дилинин дя илкин ики ясасы олмушдур: ъянуб-ток диалекти яса-сында, шимал-гег диалекти ясасында; бу ики диалект ясасынын йахынлашмасы, эцман ки, ъянуб диалекти базасында цмумалбан милли дилинин йаранмасына кюмяк едяъякдир (54, с.280).
Надир щалларда ядяби диллярин еля типляриня дя раст эялмяк олур ки, онлар ядяби дилин ики формасыны тямсил едир. Мцасир Норвечдя дил ситуасийасы белядир. Сосио¬лингвистика мясяляляриня щяср едилмиш, аз га¬ла, бцтцн дилчилик ядя-биййатында Нор¬вечдя ики ядяби дил мясяляси тящлил едилир. Бу ядяби диллярдян бири Норвечин пайтахты Осло шящяри шивяси вя Данимарка дилинин гаршылыглы ялагясиндян ямяля эялмишдир. XIX йцзилликдя о, «Данимарка-Норвеч дили» адланырды. XIX йцзиллийин сонундан ону «риксмол» (щярфян «китаб дили») адландырырлар. Норвеч ядяби дилинин икинъи формасы Норвеч дилинин йерли диалектляринин сцни синтези нятиъясиндя йаранмышдыр. Онун йарадыъысы Норвеч дил¬чиси Ивар Осен щесаб едилир. XIX йцзиллийин орталарындан ону «лансмол» (щярфян: «халг дили» вя йа «кянд дили») адландырырлар. Онун индики рясми ады «йенинорвеч дили»дир. Ядяби дилин бу щяр ики формасы дювлят дили кими гябул едилмишдир. Лакин риксмол ядяби нитгдя цстцнлцйя маликдир. Риксмол юлкянин ишэцзар щяйатында, елмдя, мятбу-атда вя бядии ядябиййатда да цстцн щаким мювгейя маликдир.
Ашаьыдакы вязиййятя дя диггят йетирмяк лазымдыр: бязян бир ядяби дил принсипиал фяргли график ясасын вя тарихян мцхтялиф заманларда тязащцр етмиш ики йазы шяклиндян истифадя едир. Мясялян, малай ядяби дили латын вя яряб, ма-дура дили латын вя Йава йазыларында истифадя едир.
Эениш йайылмыш фикря эюря, бцтцн даирялярдя цмуми нормаларын мцяййян¬ляшдирилмяси милли диллярин тяшяккцлц цчцн сяъиййяви щесаб олунур. Бу фикирля, ясасян, разылашмаг олар. Лакин бу мцддяаны бцтцн милли дилляря шамил етмяк олмур. Мясялян, В.Д.Аракин Норвеч дилинин ики ядяби формасынын мювъуд олмасындан башга, ядя-биййатда диалект цнсцрляриндян дя истифадя едилмясини, орфографик вя грамматик нор¬маларын вариантларынын да мювъуд олмасыны вя с. эюстярир. Ону да гейд етмяк лазымдыр ки, диалектляриндя дюврц мятбуат, ядябиййат няшр едилян мцасир Индонезийа дили дя малай дилинин вариантыдыр.
Ядяби диллярин ясас структурларынын вя функсионал яламятляринин сяъиййялян¬дирил¬мяси онларын дярин сосиолингви-стик тящлилини апармаг имканы верир.
Диля шцурлу тясирин бцтцн мясялялярини дил сийасятиня бярабяр¬ляш¬дирмяк олмаз. Мцхтялиф елми проблемлярин иш-лянмясинин цмуми вя хц¬суси мясяляляри вардыр. Ял¬бяття, онларын да дил сийасятиня бу вя йа диэяр дяряъядя мцна-сибяти вардыр. Бу мя¬сялялярин елми арашдырмайа ещтийаъы вардыр: 1) лесик, фоноложи, морфоложи, синтактик, цслуби сис-темляр са¬щя¬синдя ядяби диллярин нормалашдырылмасы; 2) сосиолингвистик прин¬сиплярдян бири ясасында ядяби диллярин диалект базасынын мцяййянляш¬ди¬рилмяси; 3) орфографийасы; 4) дцнйа дилляриндя елми-техники терминоло¬эийанын гай-дайа са¬лын¬масы; 5) сцни кюмякчи елми дилин йарадылмасы; 6) дилин формалашдырылмасы вя с. (54, с.282).

ИСТИФАДЯ ОЛУНМУШ ЯДЯБИЙЙАТ

1. Абаев В.И. История языка и история народа. - В кн. Вопросы теории и истории языка. М., 1959. с. 225-239
2. Абдуллайев Я. Дил. Сийасят. Сосиал тярягги. Аз. няшр. 1985, 196 с..
3. Аврорин В.И. Проблемы изучения функциональной стороны языка. Л., 1975, 276 с.
4. Азярбайъан Республикасында дювлят дили щаггында Азярбайъан Республикасынын гануну. «Азярбайъан» гязети, 4 йанвар 2003-ъц ил.
5. Азимов П.А., Дешериев Ю.Д. Советский опыт развития националь¬ных культур на базе родных языков. - В кн. Социолингвистические проблемы раз-вивающихся стран. М., 1975, 335 с.

Резюме
В статье рассмтриваются проблемы развития литературно языка. В ней анализируется связь теории с языковой практикой, а также их роль в развитии литературного языка.

Ключевые слова: язык, практика, теория

Summary
This article will briefly explain the problems of the literary language. It analyzes the Xia-linking theory to practice the language, as well as their role in the development of language.

Key words: language, practice, theory

Эфендиева Наргиз К.
ЗАИМСТВОВАНИЯ ТЕРМИНОВ В АРАБСКОМ ЯЗЫКЕ
В арабском языке наблюдается активная реакция на приток заимствований, которые постоянно ас-симилируются в нем, таким образом происходит адаптация заимствованных слов к арабским моделям. Участвуя в процессе интеграции в систему арабского языка компьютерные термины активно реализуют свои словообразовательные возможности, образуя производные по продуктивным моделям арабского языка.
Заимствуя иностранные слова, арабский язык приспосабливает их к аналогичным по структуре сво-им собственным языковым единицам. Широко наблюдается присоединение к иноязычным заимствованиям арабского определенного артикля «аль-», образование множественного числа по исконным арабским сло-вообразовательным формулам , чаще - суффиксальное, а также отметим, что заимствования в арабском языке могут принимать форму прилагательных по арабским словообразовательным моделям. Такого рода адаптация наблюдается даже в глаголах.
Современные исследователи арабского и английского языков обращают внимание не только на об-щеизвестные лингвистические причины данного факта, но и на экстралингвистические факторы, такие как прохождение специалистами арабских стран обучения на английском языке и их дальнейшие попытки ис-пользования этого языка в работе, которые серьезно повлияли на то, что заимствования стали одним из важ-ных источников пополнения терминологической системы сферы компьютерных технологий. Наблюдается, что заимствования в компьютерной терминологии составляют гораздо больший процент по сравнению с заимствованиями в общелитературной лексике. Лишь один аспект терминологической лексики, практиче-ски не затронутый заимствованиями, – аббревиатуры.
Однако довольно редкое употребление аббревиатур в арабском языке вообще, и в этой сфере тер-минологии в частности, отнюдь не является «отрицательной» тенденцией. Ведь развернутое многословное наименование дает полное представление о деталях и характеристиках обозначаемого, аббревиатура же вос-принимается скорее как условный знак. «Закон экономии речевых средств» в арабском языке фактически не действует.
На данном этапе практически все заимствования в арабской компьютерной терминологии прошли завершающую стадию, пройдя этап ассимиляции.
Отметим, что механизмы регулирования внедрения новой лексической терминологии осуществля-ются на разных уровнях поиска соответствующих способов их создания с целью решения вопроса, при оп-ределенном согласовании, их эффективного использования создателями и пользователями научно-технической документации. Отметим, что определенными языковыми институтами координируется и дея-тельность Transparent Language, считающегося ведущим поставщиком передовых методов изучения и ис-следования языка, а также программного обеспечения потребителей, учебных заведений, государственных учреждений и предприятий. Продукция данной организации используется в более чем 15 000 гражданских и государственных институтов, в том числе крупных университетах, государственных учреждениях и даже в Институтах дипломатической службы, а также в Институтах, связанных с передовыми инновационными системами.
Проблемы арабизации современной терминологии являются одним из направлений деятельности современной организации АЛЕСКО. Следует отметить эффективный вклад данной организации в процессе и регулировании современной лексической арабизации. Организация выделяет особое значение арабиза-ции, сохраняя ее приоритет в своих планах и мероприятиях, принимая активное участие в контроле над ара-бизацией научно-технических терминов. Благодаря усилиям Бюро по координации арабизации в Рабате, который также публикует серию словарей, включая единый арабский словарь. Отметим, что до 2012 года более пятидесяти словарей были опубликованы в различных областях, будучи одобрены конференциями и Советом по арабизации, который имеет своих представителей в большинстве арабских стран. Это незави-симый проект, основанный для принятия мер по стандартизации технической терминологии в арабском языке. Меры по стандартизации регулируются решениями в принятии которых принимают участие члены академий и представители министерств образования стран – членов Лиги арабских государств. Вышепере-численные факты – лишь малая часть вопросов, связанных с тематикой данных тезисов.
При рассмотрении иноязычных заимствований названной системы терминов определяется, что на-ряду с формальными признаками освоения слов
(грамматической, фонетической, орфографической адаптации заимствований)
в сфере компьютерных технологий обнаруживаются и признаки лексико-семантического освоения данных заимствований, такие как создание сочетаний со словами исконной лексики, различные семантические из-менения. Имеется распространенное мнение, что иностранные заимствования преобладают в рассматри-ваемой арабской системе терминов. Однако на современном этапе данная ситуация изменяется таким обра-зом, что наблюдается явная тенденция к поиску собственных исконно арабских эквивалентов, которые за-менили бы существующие заимствованные, например англоязычные термины.
Среди современных арабских языковедов порой встречаются упреки арабской прессе, в которой в изобилии имеют место излишние иностранные слова, упреки в чрезмерном увлечении заимствованиями из других языков. Они порой выражают протест против потока иностранных слов, заполнивших повседнев-ную речь. Однако ввиду того, что современные арабские ученые часто учились либо стажировались на анг-лийском языке, современные заимствования довольно часто встречаются именно в научно-технической об-ласти.
Мы наблюдаем, что иностранные заимствования существуют в арабском языке наряду с исконно арабскими словами. Современные исследователи отмечают, что «арабское общество, а особенно владею-щее английским языком молодое поколение, более толерантно в этом отношении. Сейчас, когда тонкости работы с компьютером представляют живой интерес не только для профессионалов, арабский мир стремит-ся активно использовать современные компьютерные технологии и средства связи. Все эти явления сопро-вождаются созданием или заимствованием новой терминологии, вторжением потока слов, направляющихся именно из английского языка». Учитывая этот факт, мы видим, что в современном арабском языке англий-ские заимствования в большей мере имеют место в области компьютерной терминологии.
Имеются конечно и определенные сложности в процессе усвоения такого рода терминов. Суть од-ной из них состоит в том, что часто сдвигается значение слова при его заимствовании, вплоть до того, что порой значение слова меняется до неузнаваемости, также может происходить и некоторый сдвиг в самой его семантике. Мы видим, что в процессе освоения такого рода слов (имеются в виду технические неоло-гизмы иноязычного происхождения), они внедряются в современную прессу, приобретая новые значения – прямые и переносные, регулярно употребляясь на страницах современной арабской прессы.
Обратим внимание, что большинство названных процессов являются естественными для эволюции языка, важно отметить лишь факт их сильного хронологического ускорения на современном этапе. Наибо-лее активно происходит процесс терминирования слов общелитературного языка.
Изучая данный аспект, можно отметить, что в настоящее время рассматриваемый языковой пласт претерпевает бурные преобразования. Как правило, термин приходит в арабский язык как англоязычное вкрапление, затем его сменяет транслитерированное заимствование, затем заимствование подвергается адаптации (грамматической, фонетической, орфографической, лексико-семантической), и, наконец, ему на смену приходит исконное арабское слово. Причем временные рамки этого процесса все более сокращаются. Сравнение с развитием русской компьютерной терминосистемы позволяет говорить о том, что данные про-цессы естественны для становления западного технического опыта, на начальном этапе адаптируя ино-язычную терминологию (чаще всего - англоязычную), а затем вырабатывая пути поиска собственных язы-ковых эквивалентов. Как уже упоминалось ранее, наиболее часто мы говорим о терминировании слов обще-го языка в узкоспециальных значениях. Можно ожидать, что компьютерная терминология арабского языка будет и дальше развиваться по этой же стандартной схеме. Современные исследователи предполагают, что даже англоязычные вкрапления-аббревиатуры в дальнейшем будут подвергнуты процессу языковой адапта-ции. Более того, уже сейчас мы можем наблюдать отдельные явления подобного рода. В современных ис-следованиях данного вопроса отмечается, что большинство описанных процессов естественны для эволю-ции языка.
В лексическом составе арабского языка средневековыми арабскими грамматистами были обнаруже-ны определенные отношения, относящиеся к области полисемии, причем системные отношения между сло-вами в лексическом составе данного языка делятся на несколько типов, трем из которых принадлежит ос-новная роль – это слова омонимичные (по своему звуковому соответствию), синонимичные (по близости и совпадению выражаемых ими значений), антонимичные (по противоположности выражаемых ими значе-ний).
В общей лингвистике известно, что при омонимии имеет место тождество ( то есть совпадение) зву-чания при различии значения слов, при синонимии – тождество или сходство значения при полном разли-чии звучания (то есть звукового состава), при антонимии – противоположное значение при различии звуча-ния слов. Само существование названных отношений позволяло делать вывод об определенной организа-ции слов в словарном составе, а именно - о наличии лексической системы в арабском языке. В свою оче-редь, о степени изученности данных системных отношений в арабском, в том числе, о разграничении этих понятий мы можем судить благодаря изучению наследия арабских языковедов, оставивших значительное наследие для современности.
В связи с этим хотелось бы перечислить основных представителей андалузской грамматической школы средневекового Востока, в той или иной мере исследовавших арабскую лексику, явления полисемии в арабском языке.
Большой вклад в развитие арабского языкознания внесли представители грамматической школы Андалузии, находившейся на протяжении более семи веков под властью Омеййадов. Здесь уместно выде-лить имена, труды и основные достижения в творчестве следующих представителей: аш-Шантамари /ум.в 476 г.х./ создал несколько работ об определенных синтаксических явлениях; Ахмед ибн Абдуррахман аль-Лахми аль-Гуртуби /ум.в 1196/, создавший большое количество работ о фигхе и хадисах, он же выступал за упрощение многих основных положений арабской грамматики в целях об-легчения ее изучения; Асираддин Мухаммед Абу Хаййан аль-Андалуси /1256-1344/, создавший труд «аль-Иртишаф» (Смакование) по араб-ской грамматике и лексикологии, а также удачные толкования к книгам Ибн Малика.
Особое слово в арабской науке о языке сказал Джамаладдин ибн Малик ат-Таи аль-Джаййани /1256-1344/, создавший дидактическую поэму о грамматике «Альфиййа» (Тысячестишие,Тысячница), осуществив одну из первых попыток внедрения синтаксических принципов в изложение арабской грамматики. В какой бы области ни писал Ибн Малик, он обращался в первую очередь к Корану. Рассматривая примеры, соот-ветствующие каким-либо грамматическим правилам, он ссылался в первую очередь на Коран и хадисы, а затем на арабскую поэзию.
На начальных этапах андалузские языковеды интересовались в основном различными вариантами чтения Корана, в связи с чем изучали научные труды куфийских языковедов. Затем, близко ознакомившись с «аль-Китаб» Сибавейхи», они стали руководствоваться этим трудом, создавая его толкования, и таким об-разом, занялись вплотную творчеством басрийских ученых.
Андалузские языковеды, изучив взгляды басрийцев и куфийцев, «продвинулись дальше, чем багдад-ские языковеды, составили рационалистическое, отнюдь не эклектическое, представление об арабском язы-ке и внесли немаловажный вклад в развитие арабского языкознания, примером чему служит указанное про-изведение Ибн Малика «Альфиййа», созданное на исламском западе и употребляющееся до сих пор как лучшее учебное пособие». Андалузскими учеными помимо арабского языка, с генетической и типологиче-ской точки зрения, был проявлен большой интерес и к изучению турецкого, персидского и эфиопского язы-ков, относящихся к разным языковым группам.
Касаясь некоторых деталей оценки исследований представителей арабских грамматических школ необходимо отметить следующее. Так, при сравнении с греческой грамматикой, во многих своих положе-ниях зависевшей от философии, здесь наблюдается выгодное отличие в сторону более эмпирического под-хода, что и является основой для познания общих принципов строения языка. Развиваясь этим путем, араб-ская наука смогла установить различия между буквами и звуками, сделала попытки классификации звуков по физиологическому принципу, и дала объяснение сущности и происхождения различных фонетических явлений, которые стали основой для рассуждений современных лингвистов. С замечательной четкостью ею было выделено понятие трехсогласного корня, специфического для семитских языков, и должным образом учтено значение аффиксации и флексии гласных в корне. Ее представителями была высказана впервые мысль о роли аналогии в языке, о разрушительном действии на звуковой состав слова частоты употребления определенных звуков. Вместе с тем в данных арабских грамматиках господствовало смешение отдельных аспектов языка, и элементы синтаксиса, морфологии, лексикологии и фонетики обнаруживаются часто пе-репутанными и сведенными под одну рубрику.
Основным недостатком многих лексикологических работ названных средневековых исследователей является то, что разнообразные процессы в лексике всего лишь определенным образом группировались, объяснялись и освещались, к ним подбиралось большее или меньшее число иллюстраций с тем, чтобы более или менее существенные и типичные явления не оказались за ее пределами, а подобное построение обычно «почти не отражало специ-фических особенностей лексической структуры данного языка в целом». И именно так, в глазах современных исследователей «лексикология поневоле превращалась просто в лексико-графию, занимающуюся построением нечетких и непостоянных перечней плохо определенных величин, которым явно произвольным образом приписывались многочисленные разнообразные употребления». Можно сказать, что данная ситуация продолжалась вплоть до ХI-ХШ веков, когда основной очаг культуры начал перемещаться, и Каир, провозглашенный столицей империи Халифата и, остававшийся ею в течение более двух веков, принял на себя в конечном счете славную и трудоемкую миссию центра арабской научной мысли.
Таким образом, ввиду того, что в данной статье не преследовалась цель отражения конкретных ис-следований арабской полисемии представителями андалузской грамматической школы средневекового Востока (объект изучения в рамках следующей статьи), рамки данной статьи ограничиваются рассмотрени-ем основных характеристик ее лучших представителей, в той или иной мере касавшихся изучения вопросов арабской лексикологии, в том числе – полисемии в арабском языке.

Использованная литература
1.Məmmədəliyev V.M. Ərəb dilciliyi. – Baki, Maarif, 1985
2.Белов А.Г. Проблемы арабского языкознания. – в сб.: «Семитские языки», №3. – М.,Наука, 1976
3.ГрандеБ.М. Введение в сравнительное изучение семитских языков. – М, Наука, 1972
4. Суйути Джалаладдин. Ал-Музхир фи улуми-л-луга ва анваиха. – Каир, 1958 (на арабском языке).
5. Шауки Дайф. Ал-мадарис ан-нахвыййа. – Каир, Дар ал-маариф, 1983 (на арабском языке).

Ключевые слова: языкознание, лексика, арабский язык
Keywords: linguistics, vocabulary, Arabic

Xülasə
Məqalədə ərəb dilinində mənimsəmələrlə bağlı bəzi məsələlər təhlil olunur, onun tarixi inkişaf yoluna nəzər salınır. Burada Orta əsrlərdə ərəbdilinin inkişafına təsir edən faktorlar təhlil olunur və tarixi müqaisə metodundan dıərlənirlər.

Əbdurəhmanova Könül
NİDA CÜMLƏLƏRİNDƏ EMOTİV MƏNA
Емотив ъцмля ясл нида ъцмлясинин бцтцн мязиййятлярини, мцхтялиф хцсусий¬йятлярини, рянэарянэлийини цзя чыхармаг габилиййятиня маликдир. Емотив ъцмлянин мащиййятини, там спесифик хцсусиййятлярини мцяййянляшдирмяк мягсядиля ясл нида ъцмлясинин ящатя даирясини, мцбащися тюрядя биляъяк бу ъцмлянин бир нюв еквива¬лентиня чевриля биляъяк мцбащисяляри дяф етмяк цчцн инэилис вя Азярбайъан дилля¬рин¬дя бу сащядя апарылан тядгигатлара вя тяснифатлара нязяр салмаг ваъибдир. Инэилис дилиндя нягли, суал вя ямр ъцмлялярини (интонасийадан асылы олараг бу ъцмлялярин щяр бири нида ъцмляси ола биляр) тядгигаты иля йанашы Ф.В.Локшина нида ъцмлясинин хцсуси структур-семантик типини айырараг «тямиз нида ъцмляси» адландырыр. Структуруна эюря бу типли ъцмляляри тяктяркибли вя йа тякнцвяли адландырыр [5, 16].
Ф.М.Аьайева да Азярбайъан данышыг дилиндя нида ъцмлялярини груплашдыр¬мыш, онларын структур-семантик тящлилинин, интонасийа параметрляринин експеримент эюстяриъиляриня ясасян сцбут етмяйя чалышмышдыр ки, нида ъцмляляринин дюрд нювц мюв¬ъуддур: ясл нида, суал-нида, ямр-нида вя нягли нида ъцмляляри. Еляъя дя бун¬ла¬рын фяргли ъящятлярини шяртляндирян лингвистик васитялярин ролуну эюстярмишдир [1, 97-189].
Щяр ики дилдя емотив ъцмляляр айрыъа тяърид едилмиш шякилдя чыхыш едя билир: Youlikeit? – God! Swar me, Bob! Well done! Alas! Well played! Damnation! Daw! Dead dog! My Goodness! Lucky dog! Help me, please! Heavens! Good lad!
Нида ващидляри вя йа фразеолоэизмлярля йахын мяна баьлылыьына эирян гоншу ъцмлялярля ишляндикдя, адятян, синтактик яламятдяки башланьыъ (эириш) анлайышы верян щямин сюзц характеризя едир вя башланьыъ компонентиня аид едилир, онун daxiли мащиййятини ачыб, мязмунуну ящатя едир.
Ялбяття, бу сащядя якс мювге тутан тядгигатчылар да вардыр вя бунлар фяргли фикирляр йцрцдцрляр. Лакин бу лингвистлярля разылашмаг олмур, чцнки онларын фикринъя, синтактик ялагя иля елемент арасындакы емотивлийин бюлцн-мяси ваъибдир вя бу мцддяалар гануна уйьун шякилдя гябул едилмялидир.
Бу мягсядля ашаьыдакы типли ъцмлялярдя иряли сцрцлмцш фикирляри тящлил
етмяйя ещтийаъ дуйулур: Ощ, how cold it is! God, he is blind! «Эириш», «башланьыъ» адланан компонентляр ъцмлялярля вя ъцмлянин юзцнямяхсус хцсуси нювя мяхсус мцнасибяти нисби ялагя адландырылан баьлылыгла тязащцр едир. Ъцмля иля онун юн-башланьыъ компоненти арасында «нисбят» вя йа «нисби ялагя» адландырылан хцсуси бир ялагя нювц вардыр ки, бу термин А.Г.Руднев тяряфиндян тяклиф едилмишдир. О беля бир нисбяти грамматик бахым-дан тяйин едиъи сюзлярля тяйин едилян ъцмля цзвцнцн гоншулуьу фактында юз яксини тапа билян ялагяси кими мцяййянляшдирирди [8, 123].
Бу мювзу иля баьлы олараг, А.Г.Руднев дяфялярля бир сыра тядгигатлар апармыш, юн-башланьыъ компонент адландырылан щисся иля ъцмлянин сонракы щиссяси арасында мянтиги мяна ялагяси мювъуд олдуьуну сцбут етмяйя чалышмышдыр.Юн-башланьыъ адландырылан компонентля ялагядар Б.А.Илиш, О.Й.Плоткин, А.М.Мухин, В.Н.Жигадло, И.П.Иванова, Л.Л.Иофик [4, 7, 6, 3], дя щямин мювзунун цзяриня гайытмышлар вя лингвистикада актуал сайылан мювзунун ящатя даирясини эенишлян¬дирмишляр. Беляликля, актуал синтаксис мювзусуна дахил едилян бу мювзу дилчиликдя кифайят гядяр юз щяллини тапа билмишдир.
Юн-башланьыъ адландырылан щиссяйя дахил едилян елементляр йа ъцмлянин щамысына бцтювлцкдя вя йа йалныз онун компоненти иля айрыъа баьлана биляр. Анъаг бу щадисянин ялагясинин тябияти мцхтялиф олур: биринъи щалда, йяни компонент бцтювлцкдя ъцмляйя аид едилдикдя, бу ялагя ъцмлянин структуруна дахил едилян эириш компоненти кими фяалиййят эюстярдикдя ъцмлянин щеч бир компонентиня табе олмайан, икинъи щалда ися – биртяряфли истигамяти характеризя едян табели ялагядир вя она эюря дя бу, ялагя мцнасибяти олан кими гябул едиля билмяз. А.М.Мухин буна охшар мцхтялиф типли характеря малик олан ялагяляр щаггында фикир йцрцтмцш вя икинъиляри субординатив адландырмышдыр [6, 87].
Нида вя сабит нида бирляшмяляри ъцмлянин айры-айры компонентляриндян асылы дейилдир.Йалныз ъцмляйя бцтювлцкдя аид ола билир.Еля буна эюря дя табелилик, асылылыг мювъуд олан ситуасийада юзцнц эюстяря билмир.Синтактик мцнасибят функсийасыны иъра едян ялагяйя эялдикдя, о вахт онун мювъудлуьу анъаг формал эюстяриъилярля ифадя едилир.Сюзлярин йердяйишмяси вя бурахылмасы иля ялагядар олараг, трансформасийайа аид експеримент апармаг лазым эялир.
– Good gracious, you did it!  You did it, good gracious!
Тядгиг едилян мисалдакы елементляр препозитивдян йерини дяйишмякля постпозитив ялагяйя кечя билир вя експериментин нятиъясиндя елементляр бурахылыр:
– Good gracious, you did it!  … you did it!
Експерименти апараркян ъцмлядян good gracious елементини чыхардыгда, йердя галан щиссяни ъцмля ще-саб етмяк олар. Беляликля, експеримент васитясиля икинъи щиссянин биринъидян асылы олмадыьы сцбута йетирилир. Експе-рименти яксиня апармагла икинъи щиссяни ъцмлядян чыхараг:
– Goodgracious, youdidit! Goodgracious, …!
Бязян нцмунядяки сюзлярин тяркибини дяйишмякля, ъцмлянин бцтювлцкдя семантикасы вя функсийасы фярг-лянир.
Биринъи нцмунядя емотив ъцмля аъыг, щирс, наразылыг мяналарыны нцмайиш етдирдийи щалда, щямин елементля ишлядилян интонасийаъа диэяр ъцмля нювц – йалва¬рыш, кюмяк, имдад мяна чаларлары ифадя едир. Интонасийайа эюря дя ъцмля нюв¬ляри¬нин вязиййяти дяйишир.
Цмумиййятля, експеримент яксиня апарылмагла, йяни икинъи щисся нцмуня¬нин тяркибиндян чыхарылса да: youdidit! йердя галан щисся дяйишмир.
Goodgracious! Аман Аллащ! Аллащу-Якбяр! сюйлямляри интонасийанын сайясиндя мцстягил шякилдя нцмайиш етдириля билир. Демяли, верилян информасийаны бир нечя щиссяйя бюлмякля ъцмля алмаг мцмкцндцр. Апарылан експериментля ъцмлянин икинъи щиссясинин биринъи щиссядян асылы олмадыьы сцбут едилир вя биринъи щиссядя олан нцвя компоненти тякнцвяли конструксийа кими фяалиййят эюстярир.
Трансформасийа иля йердяйишмя вя бурахылма исбат едир ки, формал синтактик ялагя бу ики щисся арасында иштирак етмир, фяалиййят эюстярмир. Икинъи ися биртяряфли истигамяти характеризя едян табелилик ялагясидир.
Нида вя нида фразеолоэизмляри иля ифадя едилян елементлярля йанашы, «гон¬шу» ъцмлянин елементляри арасында мяна ялагяси мювъуддур; бунлар емосионаллыьы бцтюв сюйлямя «иррадиасийа» едир [2, 53]. Иррадиасийа бядии дил щаггында структур цслубиййатын иряли сцрдцйц принсиплярдяндир. Бу принсипя эюря мцяййян мятн парчасында нейтрал лексика фонунда ишлянян сюзлярдян бир-икиси али цслуба мяхсус олса, бцтюв мятн дя али цслуби сяъиййя дашыйыр, бир-икиси вулгар цслуба мяхсус олса, бцтюв мятн вулгар сяъиййя кясб едир. Анъаг щямин елементин щяля ъцмляйя дахил едилмясиндян бящс едилмир. Ъцмлянин тяркибиня трансформасийа иля дахил олмасы факты щяля юз щяллини тапмыр. Експериментин нятиъяляриндян айдын олур ки, бцтцн щиссяляр синтактик мцстягиллийя маликдирляр. Ялдя едилян нятиъялярдян, топладыьы фактлардан чыхыш едяряк В.П.Проничев тяряфиндян беля бир кялам иряли сцрцлцр ки, се¬мантик мцнасибятляр синтактик асылылыьын формал эюстяриъиляри кими иштирак едя билмядийи заман садя ъцмлянин грамматик васитялярля тяшкил едилмяси мцмкцн олмур [9, 71].
Етираф етмяк лазымдыр ки, нида вя нида фразеолоэизмлярля ифадя едилян еле¬ментляри синтактик автономийанын хцсусиййятлярини якс етдирян ъцмля кими гябул етмяк олар.
Емотив ъцмляляря бахыш анъаг мящдуд даирядя арашдырылыб галмыр. Онларын йалныз айры-айры чатышмайан ъящятлярини тящлил етмякля кифайятлянмяк гянаятбяхш сайылмыр. Щям дя мянаъа она чох йахын олан диэяр ъцмлялярля ялагясини дя мцяййянляшдириб цзя чыхармаг лазым эялир.
Емотив ъцмляляр анъаг юзцндян яввял эялян диэяр ъцмляни габагламагла ещ¬тива едилмир, щям дя юз мцстягиллийини горуйуб там сахламагла, ъцмлянин тяр¬кибиня дахил олуб сющбятя гарышмаг, сюз гатмаг, мцдахиля етмяк, эюзлянилмядян щашийя бурахмаг вя йа ъцмлянин ардынъа эялян диэяр ъцмляйя гошула билмяк имканына маликдир. Емотив ъцмлянин йери она мянаъа баьлы олан ъцмлянин дахили структуру вя типи иля мцяййянляшдирилир.
Морфоложи тягдиматда сифятля исим бирляшмясинин (А + С = сифят + исим) ъцмлядя препозитив шякилдя истифадя едилмяси характерикдир. Яняняви шякилдя исим Н иля ишаря едилирдися, тядгигатымызда С символу ону явяз едяъякдир.
Инэилис дилинин емотив ъцмляляри цзяриндя апарылан мцшащидялярин яксярий¬йятиндя Good! God! типли нцмунялярин щеч бириндя диэяр ъцмлялярин тяркибиндя интерпозитив щадисянин истифадя едилмясиня раст эялмямишик. Беля ки, кюмякчи цнсцрцн ясас ващидин компонентляри арасына дахил едилмяси баш вермямишдир. Беля щалларда будаг ъцмля баш ъцмлянин тяркибиня дахил едилир. Тяйинля тяйин олунан арасына эялян нумеративляр вя квантативляр дя интерпозисийада йер тутмуш олур. Бу типли емотив ъцмлялярин щямин типи хитаб вя йа йес, но, йох, щя сюз-ъцмля тяляб едирся, бу заман ахырынъы онун ардынъа эяля билир, яксиня мцмкцн дейил:
Good god, my dear chap, whatever gave you that idea? (I.Ctonc. Tnase who Лове, п. 161)
Oh Silly Moses, Mary! Did my бой really say what he just said? (New American Plays, в. II, п. 163) – Ай Аллащ! Мери! Мяним оьлум, доьруданмы бу сюзляри деди? (вя йа мян оьлуму доьруму баша дцшдцм?)
Good God, man, you have no idea how glad I am to see you? (Maugham, Collected Short Stories, п. 380) – Аман Аллащ! // Аллащ! Аллащ! Сагалы аьармыш, аьлына да эялмяз ки, сяни эюрмяйимя неъя шадам?!
Good Lord, yes! You’ve got to have a straight left arm! (Э.Orwell. Lown and Out инПарис and Лондон, п. 48)
– До you want то see Shadov? – Good God, но. That woman of principle. (I.Murdoch. The Time of the Angels, п. 41)
Эятирилян нцмуняляр ясасында мялум олурки, инэилис дилиндян фяргли олараг, емотив нцвя ъцмлялярини мцшайият едян хитаб, «щя» вя «йох» сюзляри сюз сырасына эюря мцстягилдир, ъцмлянин яввялиндя, ортасында вя ахы-рында да ишлядилябиляр:
– Аре you suggesting то your four wideeyed children, … that you're sorry you married me?
– О Great Heaven, но! (A.Huxley. Brave New World, п. 218)
Аман Аллащ, йох! Вя йа Уъа Танрым, йох! Ифадяляри инэилис дили цчцн характерикдир.
Blame them! Good Heaven, но! I don't blame them! (Модерн Plays, п. 14) – Уъа Танрым, йох! Мян онлары эцнащландырмырам!
А + С типли емотив ъцмляляр, башлыъа олараг, мцряккяб ващидлярин табели вя табесиз мцряккяб ъцмлялярин тяркибиндян чыхарылмамасы шярти иля истифадя едилир.
Емотив ъцмляляр бу ъцмляляря охшар мй + исим (мй + С) формулу кими ишляндикдя тякликдя, тяърид едил-миш шякилдя, еляъя дя мцряккяб ъцмлянин тяркибиндя чыхыш едя билир. My + С типли ъцмляляр ахырынъы вариантда ики щиссянин говуш¬мА¬сындан ямяля эялир: Eh, the police force: we can'lo without'em бут my God now we hate them. (J.Arden.The Yorkhouse Lonkey, п. 170)
I've never мет one that wasn't ас hard ас nails, and, my God, I've метhundreds! (Play Параде, в. I, п. 437)
I even thought, my God, that maybe you wере going то have and theirбабy and didn't want то tell me yet. (I.Murdoch. The Sandcastle, п. 315)
… бут when she kisses you really, my God, it's lovely. (English Short Stories of Today, p. 165)
My God ващиди яввялки ъцмлянин тякрары иля йаранан бцтюв ъцмляни
ики щиссяйя айырмагла бурада верилян мянаны эцъляндирир вя ифадянин тясирини гцввятляндирир.
What a melody – my God, what a melody! (Play Parade, v. I, p. 162)
But her face, my God, her face! Was it the face of an mardvark, an anteater, an armedillo, or just a plain old Shark? (P.Dennis. Tony, p. 246)
Индийя гядяр емотив ъцмлялярин мцхтялиф щиссяляри иля бирляшмя ямяля эятирян типляри щаггында мялумат верилди. Бунлар тякнцвяли ъцмляляр олмагла, субстантив елемент мащиййятини юзцндя якс етдирян сюзюнц (предлогла) вя сюзюнсцз васитялярля формалаша билирдиляр. Инэилис дилиндя сюзюнсцз ъцмлялярля исим бирляшмяляриндяки сюзюнц иля формалашан ъцмлялярин хцсусиййятляри бир-бириндян фярглянир. Беля ки, биринъи ъцмляляр тяърид едилмиш, изолйасийа характерли структура маликдир. Бязян бу ъцмляляр о, ощ, ащ нидасы вя йа хитабла мцряккябляшдирилир вя емотив ъцмлядян яв¬вялдя йох, сонда йерляшир. А + С, Мй + С, С + С типли емотив ъцмляляр диэяр ъцмлялярля сых шякилдя мянаъа ялагя сахлайыр вя адятян, препозитив вязиййятдя йер¬ляшир, анъаг онлар ъцмлядян сонра эялдикдя, йяни ахырда ишляндикдя хябяри олмур. Сюзюнсцз емотив ъцмлялярин ямр ъцмляляри функсийасында ишлядилмяси мягся¬дяуйьун сайылмыр. Онун сяъиййяви хцсусиййятлярини юзцндя ъямляшдиря билмир.
Бу типли сюзюнц иля башлайан емоти ъцмляляр изолйасийа олунмуш, тяърид едилмиш шякилдя тядгигата ъялб еди-лир. Еляъя дя, нягли вя суал ъцмляляри иля чыхыш едян спесифик позисийада чыхыш едирляр. Надир щалларда ися ямр ъцмля-ляри щямин функсийада юзцнц эюстяря билир. Сюзюнсцз ъцмлялярдян фяргли олараг, мцстясна щалларда, бу конструк-сийалар нида вя хитабла мцряккябляширляр. Йес, но сюзляри юндя ишляндикдя емотив ъцмлянин йени бир типини йара-дыр.
Бй + С моделиндян истянилян позисийада истифадя етмяк мцмкцндцр. For сюзюнц иля ишлянян ъцмлялярин тяърид едилмиш шякилдя формалашмасы мягсядяуйьун дейилдир, характерик щесаб едилмир. Спесифик олараг, бу мо-дел ямр ъцмляляриндя истифадя олунур.
Хитаб вя «йес», «но» сюзляри емотив ъцмлялярдян яввял вя йа сонра да эяля билир. Еляъя дя, емотив ъцмля-нин бу сюзюнц васитясиля мювъуд олан ъцмля типи истянилян вахт «парчалана биляр» вя ъцмля бу вахт истигамятини дяйишиб йа препозисийа, йа да постпозисийа вязиййятиня дцшя биляр.
Ики вя йа даща артыг емотив ъцмляляр координатив ялагя иля баьлана билир вя бу рабитя «анд» баьлайыъысы иля йараныр. Бир чох щалларда щямъинс емотив ъцмляляр баьлайыъысыз да фяалиййят эюстярир.
Координатив ялагя (координасийа) цзря дцзялян бирляшмялярдя васитясиз ишти¬ракчыларын щяр биринин функсий-асына бирляшмянин функсийасы уйьун эялир. Коор¬ди¬на¬тив ялагя ики ейни щцгуглу иштиракчыдан, бярабяр щцгуглу ва-щидлярдян ибарят олур.
I hugged watermelon, crates over the ice floor of reefers into the blazing sun, speezing. In God's name and under the stars, what for? (G.Kerouak. On the Rood)
A loud clash of glass at his feet passed through the top of a cold frame. For Christ's sake twisted Jesus. Looking at the back of his house for eyes. (I.P.Donlavy. The Cinger Man, p. 209)
Gee whizz, draps a'mighty. There I was. What a chump I was to go and get gay up there. (Sh.Anderson. I'm a Fool, p. 87)
Бу вя йа диэяр щадисядя емотив ъцмлядян сонра будаг ъцмля ки, ИФ баьла¬йыъысы васитясиля баш ъцмляйя баьланыр. Биринъи мисалда будаг ъцмля – I'd have my own van… ъцмлясиня шярти аид олур. By the Lord God – Аллаща анд олсун! Емотив ъцмляси синтактик ъящятдян ня щеч бир щисся, ня дя компонентля сонракы ъцмляйя баьлы дейилдир. Яэяр By the Lord God – Аллаща анд олсун! Щиссяси бу¬рахылса, о заман ифадянин емосионаллыьынын дя-ряъяси дяйишяъякдир, анъаг мяна вя грамматик структур щиссяси юз кейфиййятини вя мащиййятини олдуьу кими сахла¬йа¬ъагдыр.
Мцгайися ет: … if I had five hundred pounds, I'd have… вяйа ...данышмышам.
Емотив ъцмлянин икинъи вариантыны бурахмаг мцмкцн олмур, она эюряки, беля олдугда щям мяна дяй-ишя биляр, щям дя грамматик структура хялял эяляр, позулар.
By God! Модели ъцмлядя йалныз емосийанын тясирлилийини вя ифадянин интенсивляшдирилмясинин нювбяти ъцмлядя мянасыны артырмыр, щямдя эерчяклик щаггында информасийада дейилянляр щаггында ялагя йаратмаг йцкцнц дашыйыр.
Ъцмлянин икинъи щиссясиндя фел «но» инкар формасы иля чыхыш едир. Емо¬тив ъцмлянин иштиракына ясасян бунларын щамысынын мянасы бцтювлцкдя мцсбятдир. Икинъи нцмунядя емотив ъцмля юзцндян сонра эялян ъцмля иля мянаъа вя синтактик ъящятдян сых сурятдя баьлыдыр. By God! табели мцряккяб ъцмлянин баш ъцмляси щесаб еди-лир. Емотив ъцмля даща мцряккяб тяркибдя ишляня биляр: Another red light and darned if the Buick didn't park again. (D.Westlake. Up Your Banners, p. 219)

İstifadə olunmuş ədəbiyyat

1. Аьайева Ф.М. Азярбайъан данышыг дили. Бакы: Маариф, 1987, 198 с.
2. Галперин И.Р. Текст как объект лингвистического исследования. М.: Наука, 1981, 138 с.
3. Жигадло В.Н., Иванова И.И., Иофик Л.Л. Современный английский язык. Теоретический курс. М.: изд-во лит. на иностр. яз., 1956, 351 с.
4. Илyиш Б.А. Строй современного английского языка, 2-е изд. Л.: Просвещение, 1971, 373 с.
5. Локшина Ф.В. Восклицательные предложения в английском языке. Автореф. дис. … канд. филол. наук, 1958, 26 с.
6. Мухин А.М. Структура предложений и их модели. Л.: Наука, 1968, 230 с.
7. Плоткин В.Я. Грамматические системы в английском языке. Кишинев: Учпедгиз, 1975, с. 101-106
8. Руднев А.Г. Синтаксис современного русского языка: Учебник, 2-е изд. Высшая школа, М., 1968, 320 с.
9. Проничев В.П. Синтаксис обращения. Изд-во ЛГУ, 1971, 88 с.
e-mail: kenulchik@gmail.com

Резюме
В статье говорится об анализе синтаксических и морфологических единиц. На основе примеров рассматри-ваются варианты эмотивных синтаксем, а также исследуется их взаимосвязь.

Summary
The article talks about analyse of sintactical and morfological units. On the based of exsamples were examined variations of emotive sintaxems alsowas researched their correlatios.

Xülasə
Məqalədə sintaktik və morfoloji vahidlərin analizi haqqinda danışılır. Misallar əsasında müxtəlif emotiv sintaksemlərin variantları gözdən keçirilir və hamçinin onların əlaqəsi araşdırılır.

Açar sözlər: Sintaksem, semantika, emotiv, vadaredici, koordinativ, substantiv, nüvə, element, morfoloji
Key words: Syntaxems, semantic, emotive, motivative, coordinative, substantive, nuclear, element, morphology
Ключевые слова: Синтаксема, семантика, эмотивный, побудительная, координативная, субстантивная, ядерный, элемент, морфологический

Rəyçi: f.e.d.,P.Y.Ağayev

Saidə Şirzad qızı Mustafayeva
«DASTANİ – ƏHMƏD HƏRAMİ»DƏ QƏDİM AZƏRBAYCAN SÖZLƏRİ
Ədəbi dilimizin leksik tərkibinin tarixi aspektdə öyrənilməsi çox vacib və önəm¬lidir. Bu səbəbdən də, ilk növbədə dilimizə məxsus olub qədim dövrlərdən zə¬ma¬nəmizə kimi gələn, müəyyən təsir nəticəsində dəyişikliyə məruz qalan, tarixi şərait və ictimai amillər nəticəsində arxaikləşən sözləri qeydə almaq və dil faktlarının təsi¬rini vermək lazımdır. Ona görə də, bu mənada, klassik abidələrimizin leksik tərki¬bi¬nin araş¬dırılması dilimizin formalaşma və inkişaf tarixinin öyrənilməsində mühüm rol oynayır.
Lakin VII-IX əsrlərə (bəzi mənbələrdə isə VI-VIII əsrlərə) aid olan «Kitabi – Dədə Qorqud» kimi möhtəşəm bir abidəsi olan Azərbaycan xalqının XI-XII əsrlərdə türk dilli yazılı abidələrinə təsadüf edilmir. Bununla belə, M.Kaşqarinin «Divani-lüğət it» türkü göstərir ki, I minilliyin sonu, II minilliyin əvvəllərində türk dili həm şifahi, həm də yazılı formada Avrasiyanın böyük bir ərazisində yayılmışdı və bu dil artıq elə bir ictimai-siyasi, mədəni nüfuza malik idi ki, ərəb dilinə (İslamın yüksəliş dövründə) meydan oxuyurdu (2).
Məlumdur ki, Azərbaycan dilində yaranmış yazılı abidələr müxtəlif mövzulara həsr olunmuşdur. Həmin abidələr sırasında orta əsrlərdə yazılmış divanların öz xüsusi yeri var. Bu poeziya janrına aid olan «Divan»larda lirik qəzəl və qəsidələrlə yanaşı iri həcmli məsnəvi, tərci-bənd, tərki-bənd, müstəzad və digər formalar da vardır ki, onların leksik tərkibinin araşdırılması dilimizin formalaşma və inkişaf tarixinin öyrənilməsində mühüm rol oynayır.
Elə bu mənada, anadilli poeziyamızın ilkin təşəkkül tarixini və milli poetik xüsusiyyətlərini özündə əks etdirən «Dastani-Əhməd Hərami» xüsusi yer tutur. XIII əsrdə ana dilində qələmə alınmış bu əsərdə qədim Azərbaycan (türk) sözləri də geniş şəkildə işlənmişdir:
Dastanın dilində işlənən Qədim Azərbaycan dilinə məxsus sözlərdən biri musiqi alətinin adını bildirən Qopuz sözüdür:
Nəhüft eyləyibən cəngi dizildi,
Qopuzu şeştə avazi düzildi (1.s.16)
Qopuz türklərə məxsus qədim musiqi aləti olub. Türk ellərinin ağsaqqal bilicisi olan Dədə Qorqud nə vaxt boy-boylayıb söz söyləyibsə Qopuz əlində olub.
El
Qəribəm, dedi,- bu eldə suçum yox,
Bu çərxi dün bənə cövr eylədi çox (1, səh.67)

Bunu böylə deyib gəzərdi düpdüz,
Arardı elləri dünilə gündüz (1, səh.92)
El sözü qədim Azərbaycan sözü olub, ilk dəfə Musa Kağankatlının V əsrdə qələmə alıb X əsrdə erməni dilinə tərcümə edilmiş Alban tarixi əsərində işlənmişdir və «ölkə» mənasını ifadə etmişdir.
Dədə Qorqud dastanlarının dilində isə bu söz gün (el-gün) sözü ilə paralel işlən¬mişdir.Taş Oğuz bəgləri bunı görup, hər həp atdan endilər. Qazanın ayağına düş¬dülər, suçların dilədilər, əlin öpdilər. Qazan suçların bağışladı. Beyrəgin qanın tayı¬sın¬dan aldı. Aruzun evini çapdırdı. Elimi-günümi yağmalatdı. Yigit bəglər toyum oldu (3, səh.126).
Ulu
Əslində həm ulu, həm də hüsnü kamil,
Dəxi zirəkü, hər dəm ağlu kamil (1, səh.96).

Bir ulu xanə gəldi qondu bunlar,
Döşün verib qamusu endi bunlar (1, səh.72).
Dilimizin qədim layına məxsus olan bu ulu sözü böyük, qədim mənasını bildirmişdir. Bu sözə ilk dəfə XI-XII əsrlərdə gürcü mənbəsində arx sözü ilə birlikdə toponim olaraq «arxi- uli»- yəni «böyük arx», ulu (qədim) arx kimi təsadüf edilir. «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanında isə ulu sözü daha çox Tanrı «teonimi» ilə birgə (Ulu Tanrı) işlənir (3).
Mən
Eşit gəl bir həraminin sözünü,
Əgər görür isən məni yüzünü (1, səh.22).
Mən I şəxs təkini ifadə edən mən əvəzliyi «Kitabi Dədə Qorqud» dastanında həm mən, həm də səs dəyişikliyi ilə bən formasında paralel olaraq işlənmişdir. V.İ. Aslanov «Mahmud Kaşqari» «Divan»ı və qədim Azərbaycan dili» məqaləsində mənbən fonetik müvaziliyini nəzərdən keçirərək yazır ki, M.Kaşqariyə görə türklər, yəqin ki, qıpçaqlar söz əvəlində m, oğuzlar isə b işlədirlər: mən əvəzinə oğuzlar bən, mun (yeməyin suyu) əvəzinə bun deyirlər (4, səh.170). Müasir dövrdə isə Azərbaycan dilində məhz mən yəni qıpçaq variantı, Türkiyə türkcəsində isə bən, yən oğuz variantı qərarlaşmışdır. Mənbən əvəzliyinin iki türk tayfasının fonetik xüsu¬siyyətlərini özündə əks etdirməsi bu sözün nə qədər qədim bir tarixə malik oldu¬ğundan xəbər verir. dastandan gətirdiyimiz nümunədə “mən” “öz” əvəzliyi mənasını (məni yüzümü – öz üzünü) ifadə etmişdir.
I şəxsin təkini ifadə edən mən əvəzliyi isə bən formasında işlənmişdir.
Dedi: sənə dəxi göz nedərim bən,
Hələ dağa oduna gedərim bən (1, səh.54).
Sən
Dedi: mərcan, lala ey şuxi-şəngül,
Ki, sənsən cənnətin bağında bir gül (1, səh.46).

İraq yerə səni verir olursam,
Bənə (bir) dərddürür sənsiz olursam (1, səh.51).
Sən sözünə ilk dəfə Əfzələddin Xaqaninin əsərində təsadüf edilir.
Məva dər farsi fohşi ke quyənd,
Be torke çərxeşan quyəd ke sənsən.

Farsca mənə söyüş söysələr,
Çərxi-fələk (onlara) cavab verər ki, sənsən (5, səh.).
Məlumdur ki, XI-XII əsrlərdə Azərbaycanda dövlət dili kimi ədəbi-bədii dil olaraq fars dilindən, elmin dinin dili olaraq ərəbcədən istifadə edirdilər. Görkəmli epiqrafist M.Neymətovanın apardığı araşdırmalar göstərir ki, Azərbaycan ərazisində yayılmış epiqrafik abidələr ərəb, qismən fars dilindədir (6).
Ümumiyyətlə, XI-XII əsrlərdə yazıb-yaratmış şairlərin, mütəfəkkirlərimizin Azərbaycan-türk dilində qələmə aldıqları əsərlərin heç biri dövrümüzə qədər gəlib çatmasa da, mənbələrin məlumatı belə əsərlərin mövcudluğunu istisna etmir. Məsələn XI əsrdə Məsud İbn Namdarın ərəb və fars (əcəmi) dilləri ilə yanaşı türkcə və zimmicə (yəni yerli dildə, çox güman ki, albanca) şeirlər yazması haqqındakı məlumat bunu təsdiq edir (va yunazimi arabiyyatan va acamiyyatən va türkiyyatən va zimmiyyatən (7, səh.477). Sözsüz ki, XI-XII əsrlərin Azərbaycan şairləri Qətran Təbrizi, Xaqani, Əbül Əla Gəncəvi, Məhsəti, Nizami farsca yaradıcılıqları ilə həm də Azərbaycan-Türk üslubu yaradırdılar.
qız
Məgər sultan qızı, ol xub dilaram,
Gecə-gündüz qılırdı anda aram (1, səh.26).

Sevindi, aydır, imdi neyləyəlim,
Hələ bir qıza dəxi söyləyəlim (1, səh.45).
Fars ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi olan Ə.Firdovsinin «Şahnamə» əsərində Azərbaycan dilindən far-scaya keçmiş bir sıra sözlər (məs., bəkməz, boz, qaçaqbaşı, qoç və s.) işlənmişdir ki, onlardan biri də qız sözüdür. Həmin sözlər fars dilinə çox güman ki, VI-IX əsrlərdə keçmişdir (8, səh.38). Əks halda «Şahnamə» kimi bir əsərdə o sözlərin işlənməsi mümkün olmazdı, çünki bu vəziyyət Azərbaycan sözlərinin fars dilində geniş şəkildə işləndiyindən xəbər verir. Bunun nəticəsidir ki, ki, «qız» sözünə Xəqaninin əsərlərində də təsadüf edilir.
Gözəl
Gözəl bir qız durur gənduyə manənd,
Seçilməz bir-birindən sözləri qənd (1, səh.54)
Bu qədim Azərbaycan sözü olub Xaqaninin fars dilində yazdığı əsərlərinin dilində işlənmişdir.
Ürək damarında bir damcı da qan qalmırsa,
Gözəlin qəmzəsinin neştərini niyə yeyəsən (9, səh.82).

Avçı- ovçu
Varıb dağda bulur avçı yigitlər,
Avı xod, xoş bilur avçı yigitlər (1, səh.97)

Çıxardı verdi altun bulara
Dönübən söylədi ol avçılara (1, səh.98).
Avçı ilk dəfə Musa Kağankatlının«Alban tarixi» əsərində işlənmiş və av (ov) sözü ilə çi şəkilçisinin birləşməsindən düzələrək ov edən, ov etməyi sevən insan mənasında bildirmişdir.
qonaq
Bişirdi xoş təamlar həm buyurdu,
Qonaqlıq etdi, onları doyurdu (1, səh.41)

Buyurdu çünki qonaqlar oturdu
Müğənnilər əl əbrişimə urdu (1, səh.87).
Bu söz Musa Kağankatlının «Alban tarixi» əsərində həm qonaq (evə gələn şəxs) mənasında həm də antro-ponim kimi işlənmişdir (10).
aqça
Xəzinəyə bulaq kim girdilərdi,
Qumaş, altunu aqça aldılardı (4, səh.30).
Pul mənasını ifadə edən aqça qədim Azərbaycan türk sözü olaraq Xaqaninin əsərlərində işlənmişdir. «Kitabi-Dədə Qorqudda»da aqça sözünə təsadüf olunur. Beyrəyin ata-anası, oğullarının sağ-salamat qayıtması xəbərini gətirən gəlinlərinə belə cavab verirlər:
... Yalansa bu sözlərin, gerçək ola, gəlincigüm!
Sağ-əsən çıqub gəlsə,
Qarşu yatan qara tağlar sana yaylaq olsun!
Souq-souq suları sana içət olsun!...
Altun-aqçam sana xərçlıq olsun!
Dünlügi altun ban evim sana kölgə olsun! (3, səh.66)
qızıl
Füsunkari yapılmış anda hər daş,
Qızıl altun sarayla xoş münəqqas (1, səh.26).

Gövhər, inci, əqiq, ləli-Bədəxşan,
Qızıl, altun, cəvahir, dürrümərcan (1, səh.30).
Qızıl sözünə də Xaqaninin əsərlərinin dilində təsadüf edilir.
Bu söz Dədə Qorqud dastanlarının dilimində həm qızıl-bəzək əşyası,
… Qızıl altun gətürün,
Xan qızına tırnak yonun
Eyüblücə, xan qızı, ərə varmaq eyib olar,- dedi (3, səh.65).
həm də qırmızı mənasında işlənmişdir: «Qalqubanı xan Bayındır yerindən turmuş, bir yerə ağ otağ, bir yerə qızıl otağı, bir yerə qara otağ dikdirmiş. «oğullıları ağ otağa, qızluyı qızıl otağa, oğlı, qızı olmıyanı qara otağa qondırın, qara keçə altına döşən, qara qoyun yaxnisindən oginə gətürün; yersə – yesün, yeməzsə, tursun getsün, anun kim oğlı-qızı olmıya, tənri – təala annı qarğayıbdur, biz dəxi qarğarız» - demiş» (3, səh.35).
dügün- toy
Çü düngün savulub axıra irdi,
Hərami ol gecə gərdəgə girdi (1, səh.54)

Buyurdular yaraq edin dügünə,
Xəbər oldu dükəli elə, günə (1, səh.84)
Toy mənasında işlənən dügün sözü qədim tarixi abidəmiz olan «Kitabi-Dədə Qorqud»un dilində həm tək for-mada, “ Beyrək Oğuza gəldi. Baqdı – gördü bir ozan gedər aydır: “Mərə ozan nerəyə gedərsə?” ozan aydır. Bəg yigit dügünə gedirəm” (3, səh.60), həm də müvazi şəkildə, toy-düyün kimi işlənmişdir. “Beyrək baqdi- gördi kim, kiçi qız qarındaşı binardan su almağa gəlür, “Qardaş Beyrək!” deyü ağlar- bozlar. “Toyın – dügünin qara oldı” deyü ağlar (3, səh.60).
gərdək
Bənim şəklim oluban gərdəgə gir,
Səninlə arada olsun bu tədbir (1, səh.55).

Gülfərux ol gecə gərdəgə girdi,
Güləndam ikram edib duru gəldi (1, səh.86)
Bu söz dahi sənətkar Nizami Gəncəvinin əsərlərinin dilində işlənmişdir.
Dərin gərdək nişətə Xosrovi-Çin,
Və an digər fitadə Şuri-Şirin (11, səh.143)
(Bu gərdəkdə Çin şahı durmuş,
O birisində isə Şirinə həvəs gəlmişdi)
Gərdək sözünə Dədə Qorqud dastanında da təsadüf edilir. Əsir düşmüş Uruz anasına belə bir xəbər göndərir:
Yad qızı halalıma dəstur versin,
Mənə tutan gərdəyə ayruq girsin,
Anam mənim üçün göy geyib qara sarınsın
Qalın oğuz elində yasım tutsun (3, səh.30)
nəsnə
Dökülmədik durur yüzün suyu hiç
Yavuz nəsnəyə könlüm olur piç (1, səh.97)
Nəsnə qədim Azərbaycan sözü olub, şey, əşya mənasını bildirir.
«Kitabi-Dədə Qorqudun» dilində də nəsnə əşya mənasında işlənmişdir: «...Mərə bazırganlar, bu ayğırı və dəxi bu yayı, və bu gürzi mana verin» - dedi. Böylə digəc bazırganlar səxt oldu.
Yigit aydır: «Mərə bazırganlar, çoqmı istədim?!- dedi». Bazırganlar ayıt¬dılar: «Nə çoq olsun? Əmma bi-zim bir bəgümiz oğlı vardır. Bu üç nəsnəyi ana ərmağan aparsavuz gərək idi!»- dedilər» (3, səh.53).
Qara
Yaraqlandı, bəlikləndi, donandı,
Yüzü qarardı, gözü qana döndü (1, səh.98).

Bu idi gördügü düş ol nigarın,
Görür bir qara it gəzir kənarın (1, səh.101)
İlk dəfə «Avesta»da təsadüf edilən qara sözü yalnız Azərbaycan dilində deyil, bütün türk dillərində işlədilir. Bu söz, eyni zamanda rəng (qara rəng) mənasından başqa «nəhəng, iri» (yekə)- qarayazı; xalq kütləsi – qara camaat; iri buynuzlu heyvan – mal-qara, qara mal; kabus-qara basma və digər mənaları ifadə edir. Qara sözü qədim fars dilində isə xalq kütləsi mənasında işlənmişdir (9, səh.78).
Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, qara sözü Azərbaycan dilində bir neçə mənada işlənmişdi. Alınma söz isə daxil olduğu dildə bir-neçə mənanı ifadə edə bilməz. Elə bu səbəb də qara sözünün Azərbaycan (türk) mənşəli olduğunu deməyə tam əsas verir. Bu söz yəqin ki, qədim fars dilinə də türk dillərindən keçmişdir
əsən – (sağ) – salamat
Qeydsiz xoş gedərsiz söyləməzsiz,
Sağ-əsən keçməyə şükr eyləməzsiz (1,səh.70).

Gedərəm bən əsən qal sən, e sərvər,
Nerədəysin çələb səninlə rəhbər (1, səh.75).
Əsən sözü (sağ)- salamat mənasını ifadə edən qədim Azərbaycan sözüdür. Bu söz “Kitab-dədə Qorqud”da geniş şəkildə, hətta dastandan gətirdiyimiz nümunədə olduğu kimi sağ sözüylə müvazi (sağ-əsən) işlənmişdir. “Beyrək, Yegnək, Qazan bəg, Qarabudaq, Dəli Tondaz, Qazan oğlu Uruz bəg – bunlar hasara yürüş etdilər. Beyrək otuz tokuz yigidin üzərinə gəldi. Anları sağ- əsən gördi, allaha şükr eylədi” (3, səh.67)
baş
Macal vermədi anı dəxi çaldı,
Həman dəm gögdəsindən başın aldı (4, səh.32).
Hələ söz uzadayım, e sərvər,
Doquzumun başın kəsdi o dilbər (4, səh.32).
Baş sözünə Ə.Xəqaninin əsərində təsadüf edilir (9, səh.81).
Xaqaninin əsərlərində işlənən qədim Azərbaycan sözlərindən biri də “su”-dur. (8, səh.112).
O dadlı sözlərə gönlü qapıldı,
Yürəgi tazələndi, su səpildi (4, səh.60).

Zəbərcəddən həm ördəklər dirildi,
Kənarına suyun çevrə dizildi (1, səh.90).
bağ –bağ-bağça
Hərami bağı qaçan ki, gördü,
Enib atdan gəlib içəri girdi (1, səh.93).
Bu sözə də Xəqaninin əsərlərinin dilində rast gəlinir.
dağ
Qaçan xurşid ki, məşriqdən göründü,
Ulu dağlar qamu nur tac urundi (1, səh.34).
Dağ sözü farsdilli Azərbaycan şairi Qətran Təbrizinin əsərində işlənmişdir. Bu sözə «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanında tağ şəklində təsadüf edilir: “Beyrəyin sağ olduğunu öyrənən Banuçiçək bu şad xəbəri onun ata-anasına belə çatdırır:
Arğab – qara tağın yıxılmışdı, yucaldı, axır!..
Qanlu- qanlu suların soğulmuşdı, çağladı, axır!
Qaba ağacın qurımışdı, yaşardı, axır!...
On altı yıllıq həsrətin oğulun Beyrək gəldi, axır! (3, 66).
Daştaş
Həzəran ləvn-ləvn əlvanlı daşlar,
Hesabsız dəxi altutü gümüşlər.

Qapının ikisin çıxdı əgildi,
Haman taş qapıda ömrü dagıldı.
Dastandan gətirdiyimiz nümunələrdən birincisində daş sözü işlənmiş və daş-qaş, zinət əşyası, mənasını bildir-mişdir. İkincidə isə taş sözü verilmiş və bu günkü müasir dilimizə aid olan daş mənasını ifadə etmişdir. Ə.Xaqaninin əsərlərinin dilində Taş söz kimi (11, səh.111), N.Gəncəvinin əsərlərində isə Azərbaycan mənşəli leksik şəkilçi kimi verilmişdir:
Nəfəs ku xacətaşi zindəganist,
Zima pərvərdəyi, badi-xəzanist.
Nəfəs ki, diriliklə birgə qulluq edəndir,
Bizdə xəzan yelini bəsləməkdədir.
Burada olan xacət kəlməsindəki taş: qardaş, yoldaş, əməkdaş, sirdaş kəlmələrində daş şəklini almış sözdüzəldici şəkilçidir (11, səh.142).
Daştaş sözündəki t-d paralelliyi, yəni kar samitlərlə, cingiltili samitlərin müvaziliyi «Kitabi-Dədə Qorqud»da da özünü göstərir. M.Erginin hesablamaları göstərir ki, «kitab»ın (Dədə Qorqudun) dilində söz əvvəlində t səsinin işlənməsi özünü daha çox göstərir (12, səh.118). Taş, tağı, tatlı, tavşan, toksan, tşarı və s. söz əvvəlində t səsinin işlənməsi yəqin ki, kitabın şifahi dil xüsusiyyətinin (qıpçaq xüsusiyyətinin), d-nin işlənməsi isə yazılı (yəni oğuz tayfa dil xüsusiyyəti) dil xüsusiyyətini özündə əks etdirir.
Çaq
Gəlirlər nərdivanın çaq başınə,
Qulaq ver sən Güləndamın işinə (1, səh.110).
Çaq sözü müasir dilimizdəki sağ sözünün çağ variantı, yəni fonetik dəyişikliyə uğrayan formasıdır. Keyfi kök, damağı çağ ifadəsinin ikinci tərəfi olan çağ fars dilinə çaq şəklində keçəcək kök (keyfi kök, sağlam, xoşbəxt) mənasını bildirmişdir. Hal-hazırda çaq sözü fars dilində dimagəş çaqəst formasında işlədilir (9, səh.81).
Dastandan gətirdiyimiz şeir parçasında isə çaq sözü yəqin ki, nərdivanın enli, geniş, boş hissəsi kimi nəzərdə tu-tulmuşdur.
«Dastani-Əhməd hərami»nin dilində işlənən qədim Azərbaycan (türk) sözlərinin içərisində hərəkət bildirən sözlər, yəni fellər də xüsusi yer tutur.
Söyləmək – demək, danışmaq
Zira kim dilləri söylədən oldur,
Anın hikmətləri qullara boldur (1, səh.19).

Nə dilim var at şərh eyləyəm bən,
Nə bilim var ki, şərhin söyləyəm bən (1, səh. 20).

Aytmaq – demək
Bu şəhrin kimdürür ayt padişahi,
Bu xəlqin kim olur miri sipahi? (1, s.94).
Güləndam ayıtdı kim, bunun suçu nə?
İşi etmək gərək layiq suçuna (1, səh.103).
Qədim Azərbaycan (türk) sözləri olan söyləmək və aytmaq Dədə Qorqud dastan¬larının dilində üç variantda verilmişdir: demək, söyləmək, aytmaq. Müşahi¬dələr gös¬tərir ki, həmin sözlərdən birincisi (demək) dastanın dilində 627 dəfə, ikincisi (söy¬ləmək) isə 214 dəfə işlənir ki, bunların hər ikisi dastanın dili üçün müasir olmuş, yəni əsərin yazı variantının dövrünə təsadüf etmişdir. 470 dəfə işlənən (aytmaq) sözü isə “Kitabi –Dədə Qorqud”un daha qədim, yəni onun ilkin və şifahi dil xüsusiyyəti ola¬raq işlənmişdir. Müqayisələr göstərir ki, (aytmaq) sözü, bir qayda olaraq, demək sözü ilə birlikdə işlənir: Məsələn:
Böylə digəc Qazan bəy aydır: «Mərə, dəli ozan! Məndən nə dilərsən? Çətirli otaqmı dilərsən? Qul-qaravaşmı dilərsən? Altın-aqçamı dilərsən, verəyim!»-dedi. Bey¬rək aydır: “Sultanım, məni qosan da sülən yeməgin yanına var-sam, qarnum acdur, toyursan”, -dedi (3, səh.64).
Göründüyü kimi, əvvəlcə ayıtmaq, sonra isə demək feli işlənir. Fikrimizcə, burada daha qədim olanı ayıtmaq felidir. Onun anlaşılmadığını görən katib hər yerdə (o yerdə ki: ayıtmaq feli işlənir) demək felini də artırmış, mətnin tarixliyinə «toxunmadan» onu redaktə etmişdir.
Qılmaq – sözə baxmaq (nə isə, bir işi) etmək.
Gəlin barı bu gün söhbət qılalım,
Məami kaninin dürrün bulalım (1, səh.19).

Əli Bu Sina elmində bilirdi:
Şəhabəddinə ol hizmət qılırdı (1, səh.22).
Qılmaq köməkçi feli dilimizin qədim qatına mənsub olub, sözə baxmaq, nə isə bir işi etmək mənasını ifadə etmişdir. Bu söz «Kitabi -Dədə Qorqud»da «etmək» köməkçi feli ilə paralel olaraq işlənmişdir.
Getmək
Anın dil zikrini etmək gərəkdir,
Anın doğru yolun getmək gərəkdir (1, səh.20).

Dedi: yüzün gedəlim kimsə yoxdur,
Bilin kim fəthimiz bu yolda çoxdur (1, səh.28).
Varmaq
Dedi Əhməd Harami: bən varayım,
Kimsənə varmı bu köşkdə görəyim (1, səh.27).

İki at yükü odun varıb aldı
Güləndamı oda vurmağa gəldi (1, səh.27).
Eyni mənanı ifadə edən getmək və varmaq sözləri əsərdə paralel işləndiyi kimi, tarixi abidəmiz olan Dədə Qorqud dastanlarında da paralel şəkildə işlənmişdir. Kitabi-Dədə Qorqudun ilk, şifahi, dil xüsusiyyəti olan getmək müasir Azərbaycan dilində də öz aktivliyini qoruyub saxladığı halda, digər variantı – varmaq isə Osmanlı (Türkiyə) türkcəsində möhkəmlənmişdir.

Ədəbiyyat:
1. Dastani-Əhməd Hərami. B., “Şərq-Qərb” nəşr., 2004
2. N.A.Baskakov. Vvedenie v izuçeniya tyurkskix yazıkov. M., izd. «Vısşaya şkola», 1969
3. Kitabi-Dədə Qorqud. B., «Yazıçı» nəşr., 1988
4. V.Qukasyan, V.Aslanov. İsledovaniya po istorii azerbaydjanskoqo yazıka dopismennoqo perioda.B., izd., «Elm», 1986
5. S.Ş.Mustafayeva. Qədim Azərbaycan dilində tayfa dili xüsusiyyətləri (oğuz-qıpçaq), diss., B., 2003
6. M.S.Nemətova. Korpus epiqrafiçeskix pamyatnikov Azerbaydjana. izd. B., «Elm», 1991
7. Azərbaycan tarixi. II c., B., «Elm» nəşr. 1998
8. V.İ.Aslanov. Daxili bərpa üsulu və Azərbaycan dilinin yazıyaqədərki fonomorfoloji və leksik semantik mənzərəsinin öyrənilməsi. Azərb.filologiyası məsələləri, II b., B., «Elm» nəşr., 1984 səh.38-44
9. V.İ.Aslanov. XII əsrə qədərki Azərbaycan dili haqqında. Azərb.filologiyası məsələləri. B., «Elm» nəşr. 1983, səh.73-83
10. V.Qukasyan. Azərbaycan dilinin təşəkkül tarixinə dair qeydlər. Azərb. filologiyası məsələləri. B., «Elm» nəşr. 1983, səh.35-69
11. H.Araslı. Azərbaycan ədəbiyyatı. tarixi və problemləri. B., «Gənclik» nəşr. 1998
12. E.Əzizov. Azərbaycan dilinin tarixi dialektologiyası. B., BDU nəşr., 1995

Древние азербайджанские слова в «Дастани-Ахмед Харами»
РЕЗЮМЕ
В статье на конкретных примерах из азербайджанского письменного памятника XVIII века «Дастани-Ахмед Харами» рассматриваются древние азербайджанские (тюркские) слова, выражающие названия пред-метов, их признаки, действия, местоимения. Также проводится анализ памятников предыдущих эпох с це-лью выявления этих слов.
В то же время, в статье отражены мысли и мнения азербайджанских и других исследователей по по-воду данных слов.

Ключевые слова: язык, древний, слово, дастан, произведение.

Ancient Azerbaijani words in the “Dastani-Ahmed Harami”
SUMMARY
In the article are considered on concrete examples from the Azerbaijani written monument of XVIII century “Dastani-Ahmed Harami” the ancient Azerbaijani (Turkic) words expressing the names of subjects, their signs, ac-tions, pronouns. Also the analysis of monuments of the previous epoch for the purpose of revealing of these words is carried out.
At the same time, in the article are reflected thoughts and opinions of Azerbaijani and other researchers con-cerning the given words.
Keywords: language, ancient, a word, dastan, product.

Rəyçi: Dos.Z.Nəbiyeva
b/m.Ş.Abdullayeva

Аллахвердиева Малахат Фархад г.
К ИСТОРИИ ФОРМИРОВАНИЯ НАЛОГОВЫХ ТЕРМИНОВ
Терминологические системы составляют общирный пласт лексики русского языка и являются самой подвижной, гибкой и быстроизменяющейся её частью. Подвижность терминологической лексики определяется тем, что конкретные тер¬мины – продукты опреденной эпохи, отражение тех общест¬вен¬ных, эконо¬ми¬чес¬ких, классовых отношений, которые сложились в данную эпоху. Лексическая сис¬те¬ма как самая динамичная часть языка в каждую новую эпоху определяется предшествующим периодом, использованием уже существующих в языке средств, и поэтому многие современные терминологии являются продолжением сложив¬шихся ранее терминологических систем.
В развитии современной налогово-пошлинной терминологии также обнару¬жи¬вается преемственная связь со специальными обозначениями, функциони¬ровав¬шими в более ранние эпохи. Это обусловлено той важной ролью, которую играли налоги в социальном развитии человеческого общества с древних времен.
Как известно, древние терминосистемы были слабо дифференцированы от общенародного языка, на базе которого они сформировались. Они отличались меньшей замкнутостью и проницаемостью.
Налоговая терминология в начальный период её становления (XI-XVII вв.) еще не сформировалась как терминосистема в современном ее понимании. Термино¬ло¬гия раннего периода – это общеупотребительная лексика в специализированном употреблении. Сферой употребления этой лексики был «дело¬вой язык», в част¬ности язык налогово-пошлинных отношений. Лексика нало¬гово-пошлинной сферы представляла собой объединение лексических групп, обладавших разной степенью терминированности и отражавших про¬цесс проникновения общенародной лексики в специальную. У обще¬упот¬ребитель¬ных слов возникали новые специальные значе¬ния, отражавшие пот¬ребность в номинации понятий, относящихся к хозяйственно-эконо¬ми¬ческой деятельности общества.
Основной путь проникновения общеупотребительной лексики в состав специальной терминологии – это сужение основного широкого значения и его специализация. При этом формирование терминов и терминологических значе¬ний сопровождалось определенным сдвигом в семантике общеупотребительных слов.
По определению В.П.Даниленко, «Семантический способ был одним из пер¬вых словообразовательных приёмов создания терминологических наименований. Путь приспособления общенародных слов в качестве терминологических наиме¬нований проходил через семантическую специализацию их в особых контекстах» (2, 98).
Так, все специальные слова начального периода можно было разграни¬чить по степени близости к общенародной лексике и характеру функциони¬рования на две группы:
1. Слова, входящие в систему общенародного языка и характеризую¬щиеся терминологическим употреблением;
2. Специальные слова, ограниченные в своём употреблении и функцион謬рующие в специальной сфере.
Как было сказано, взаимодействие специальной лексики с общенародным языком в рассматриваемый период проявлялось в том, что слова и слово¬сочетания общего употребления полностью входили в систему общенародного языка как элементы этой системы. Такие слова отличались семантической многплано¬востью, позволяющей им включать в свою семантическую структуру как нетер¬мино¬логические, так и терминологические значения. Много¬значные слова, вина, истина, место, пятно, урок и др. в ранних пись-менных источниках использовались как в неспециальных, так и узких специальных значениях.
Так, в древних памятниках делового языка – Договорных грамотах и Таможен¬ных книгах (XIV-XVII вв.) многозначное слово вина наряду со значе¬ни¬ями «вина», «причина», «грех», «виновность», «обвинение», «извинение», обозначало также «пеня» (5, т.1,1, с.258): «с поборами и с винами», «наместникам вины полтина» (Там же).
Общеупотребительное слово пятно воспроизводило значения произ¬водя¬щего глагола пятнить: «марать», «грязнить», «клеймить» (1, III, c.53) и обозначало «загряненное место», «клеймо». Специальное значение слова пятно «пошлина за клеймение скота» образовалось по метонимической модели на основе значения «клеймо».
Многозначное слово гибель также обозначало не только «погибель, по¬терю», но и «штраф»: «а тому государству погибели не платить» (5, т.1.1, 618).
Памятники деловой писменности рассматриваемого периода показы¬вают, слово урок употреблялось в разных значениях – «уговор, условие», «наз¬начение, определение», «указание», «определенное количество», «плата», «подать», «налог», «пеня, штраф», «судебная пошлина», «жалованье», «ок¬лад», «срок, определенное время». По данным словаря И.И.Срезневского, можно определить, что часть значений слова урок носит общий характер, например, «должность», «срок», «уговор», «назначение» и др. На основе этих значений по метонимической модели развиваются специальные значения, среди которых и обозначения налогов и пошлин: «штраф», «налог», «судебная пошлина», например: «гривна урока», «на церковные сборы урок учинити». Среди пошлин «Русской Правды» встречаются «уроки ротные», «уроки судебные» (5, т.III, ч.II, с.1258).
В памятниках, отражающих начальный период становления налоговой тер¬мино¬логии, существовала многочисленная и разветвлённая группа спе¬циаль¬ных наименований, относящихся к сфере налогов и пошлин. Это были объединения слов, характеризующиеся большей степенью тер¬минирован¬ности, то есть сис¬темной организованностью, классифи¬ка¬цион¬ностью в соответствии с группировкой понятий, регулярными моделями слово¬обра¬зования и другими признаками, которые формируют тер¬мино¬логичность лексических групп. К ним относятся слова преимущест¬венно обще¬славян¬ского или восточнославянского происхождения, в которых специальные значения развиваются как производные, вторичные.
В рассматриваемый период довольно представительной является группа слов, обозначающих конкретные типы налогов и пошлин. Это прежде всего наимено¬вания налогов, поборов с населения (транспортных, земельных, а также с угодий, ремёсел и т.п.), представленные отглагольными образованиями: дань, вес, выть, езд, мыт, перевез, субстантивированными прилагательными = весчее, же-лезное, хожоное, мытовое и др., также использовавшиеся для обозначения налогов и пошлин.
Так, слово мыт обозначает древнейшую русскую пошлину с товаров, а также место её сбора. Упоминается в документах, начиная с XII в. В словаре И.И.Срез¬нев¬ского зафиксированы следующие значения этого слова: «подать», «новый вид торговой пошлины», «застава», «место сбора мыта»: «А мытов тех новых и пошлин не замышлять», «мыта платити через мыта положоные». «В мытах и пошлинах городских треть» (5, т.II, ч.I, с.213-220). Термин мыт является производным от глагола мытить, т.е. «облагать пошлиной» (1, т.II, с.365-366). Вместе с тем, термин мыт является основной для образования ряда новых производных тер¬минов, например, мытоимство - собирание податей, мытоимец, мытарь - сборщик податей, мытник, мытарь – «сбор¬щик податей, пошлин». К специальным терминам относилось и слово выть, обозначавшее и «пошлину», и «место, где взималась пошлина» (участок земли, иногда реки, озера). В словаре И.И.Срез¬невского слово выть означало также «известное число дворов при раскладке податей» (5, т.I, ч.I, с.455): «моего двора выть». В семантической структуре слова выть встречалось еще одно специаль-ное значение «налог в государственную казну с товаров, пото¬нувших в море и озере, отысканных и отданных владельцам».
Сугубо терминологическое значение имело слово вира – «денежная пеня, заменяющая смертную казнь»: «Учинитися вира, где кого утянут» (5, 1,1, с.263). Отглагольное слово протор (от глагола проторить «издержатися, истратися», означало не только «издержки, расходы» вообще, но и конкрет¬ные «судебные расходы»: «Взыскивать проторы и убытки по делу (1, т.II, с.518).
Таким образом, связь терминов и общеупотребительных слов в начальной пе¬риод формирования налогово-пошлинной терминологии была очень тесной. В семан¬тике многозначных слов сосуществовали нетерминологические и спе¬циаль¬ные терминологические значения. «Этот профессиональный язык корнями своими был теснейшим образом связан с общеразговорной и литературной речью, составлял часть её» (7, с.166).
Налоговая терминология в начальный период её становления отражает в целом специфику развития терминологии как общей подсистемы языка.

Использованная литература
1. Даль В.И. Толковый словарь живого великорусского языка в 4-х томах. М.: Русский язык, 1989.
2. Даниленко В.П. Русская терминология. Опыт лингвистического описания. М.: Наука, 1977.
3. Иссерлин Е.И. Лексика русского литературного языка XVII в. (материалы к курсу «История русского литературного языка). Л.: Наука, 1961.
4. Крючкова Т.Б. Особенности формирования и развития общественно-политической лексики и терминологии. М.: Наука, 1982.
5. Срезневский И.И. Словарь древнерусского языка. В 3-х томах: М.: Книга, 1989.
6. Суперанская А.В., Подольская Н.В., Васильева Н.В.Общая терминология. Вопросы теории. М.: Наука, 1989.
7. Филин Ф.П. Лексика русского литературного языка древнеславянской эпохи // Уч.зап. ЛГПИ им. А.И.Герцена. Л., 1949, 180 с.
¬
Xülasə
İlkin mərhələdə vergi – rüsum terminologiyaya xüsusi istifadə sahəsinə malik olan ümumişlək leksika hesab edilir. Ümumişlək leksik vahidlərin bu və ya digər sahə terminologiyasına daxil olmasının əsas yolu onun müəyyən sahələrə aid olmasıdır. Ümumişlək leksikanın xüsusi terminoloji sahəyə aid olması nəticəsində вина, истина, место, урок və s. kimi terminlər yaranmışdır.
Açar sözləri: terminologiya, ümumişlək leksika, leksik vahidlər.

Summary
The terminology of taxation is considered to be a part of the general lexicon. The main method of ascribing general lexicon to this or that sphere of terminology is by referring them to various spheres. As a result of ascribing general lexicon to specific terminology, many terms, such as, вина, истина, место, урок emerged.

Key words: Terminology, general lexicon, specific terminology.
Ключевые слова: Терминология, общий словарь, определенная терминология.

Рецензент: доктор педагогический наук, профессор: Шахбазова А.Э.

Bünyadzadə Şəlalə
SİFƏT VƏ SİFƏTİN QURULUŞUNA GÖRƏ TƏSNİFİ
Sifət əşyanın əlamət və keyfiyyətini bildirən əsas nitq hissəsidir. Sifət necə? nə cür? hansı? suallarından birinə cavab olur. Sifətlər daha çox əşyanın əlamətini, keyfiyyətini və rəngini bildirir. Əlamət dedikdə əşyanın zahiri görkəmi, keyfiyyət dedikdə isə onun daxili xüsusiyyəti nəzərdə tutulur. Məsələn: əşyanın həcmi (uzun, qısa, böyük, kiçik və s.), zahiri görkəmi (nurani, yaşlı, kök, artıq və s.) onun əlamətidir. Əşyanın daxili xüsusiyyəti, yəni dadı, xasiyyəti, vərdişi, mənəvi cəhətləri (məsələn: çalışqan, əliaçıq. ürəyiyumşaq, ağıllı və s.) onun keyfiyyətidir. Əşyanın rəngi də onun əlaməti sayılır.
İsim əşyanın adını, sifət isə əlamətini bildirir. Buna görə də sifət həmişə ismə aid olur və ondan əvvəl işlənir.
Щям Азярбайжан, щям дя инэилис дилиндя сифятлярин гурулушжа цч нювц вардыр: садя, дцзялтмя вя мцряккяб.
Инэилис дилиндя еля сюзляр (much, many, little, few) вардыр ки, онлары кямиййят билдирян сифятляр кими гябул етмяк олар. Морфолоъи бахымдан бу сюзляр сифятя йахындырса, диэяр яламятляриня эюря сайа вя явязлийя уйьун эя-лир. Буна эюря дя инэилис дилиндя бу сюзлярин щансы нитг щиссясиня аидлийи щямишя мцбащися доьурур вя бу мясяля бу эцнядяк щялл олунмамышдыр. Бу груп сюзляри аралыг груп кими дя гябул едирляр.
Мцасир Азярбайжан дилиндя тарихян кюк вя шякилчи формасында олмуш, мцасир дил цчцн щямин шякилдя пар-чаланмайан садя сифятляр дя вардыр.
Ф.Жялилов Азярбайжан дилиндя сифятдцзялтмянин гядим моделляриндян бири кими препозитив мювгедя исим-лярин адйективляшмясини щесаб едир вя исим-сифят характерли сюзлярин сюзлярин мящз бу йолла йаранмасы щаггында дцшцнмяйин лазым эялдийини гейд едир. Мцяллиф тякщежалы сифятлярин морфонолоэийасыны арашдырарарг йазыр: «Тяк-щежалы сифятляр ясасян ЖВЖ моделиндя олсалар да, ВЖ вя ЖВЖЖ гурулушлу сифятляря дя раст эялмяк олур. Мясялян, боз, бош, бол, эюй, кюк, кюп, кар, кор, даз, чал, жыр, жод, чин, чил, чий, чаш, эен, саз, саь, сых, пис, гыт, йаш, шор, шит, шиш, шах, шян, шад, дик, дцз, дул, дон, тох, хас, хам, эур, йад, дар, гом, ком, гыж, ал, уз, аь, аж, бярк, динж, корш, чирк, гарт, лырт вя с.» Гейд етмяк лазымдыр ки, Ф.Жялилов ЖВЖЖ гурлушлу сюзлярин тарихян кюк вя шякилчидян ибарят олдуьуну сюйляйир вя бу фикри сцбут етмяк цчцн бир сыра нцмуняляр эятирир: гар-ыд (гарт), бяр-ик (бярк) вя с. Мя-сялян, чирк сюзц кумык дилиндя яввялки гурулушуну (чирик) мцщафизя етмишдир. Ялбяття, бу фикирля разылашмаг ла-зымдыр. Лакин дилин мцасир вязиййяти бахымындан гейд олунан сифятляр садя сифятлярдир.
Аzәrbаycаn dilindә оlduğu kimi, ingilis dilindә dә şәхs vә yа әşyаnın әlаmәtini, kеyfiyyәtini vә s. bildirәn sözlәrә sifәt dеyilir, mәsәlәn:
a clever boy, a modern city, long and wide streets, fresh fruit, green leaves və s.
Bir sırа dillәrdәn, mәsәlәn, rus, аlmаn vә s. dillәrdәn fәrqli оlаrаq müаsir ingilis dilindә sifәtin nә hаl, nә cins, nә dә kәmiyyәt kаtеqоriyаsı yохdur. Bunа görә dә müаsir ingilis dilindә, Аzәrbаycаn dilindә оlduğu kimi, sifәt аid оlduğu, təyin еtdiyi isimlә nә hаlа, nә cinsә, nә dә kәmiyyәtә görә uzlаşmır; ismin hаnsı hаldа, hаnsı cinsdә vә hаnsı miqdаrdа (tәk yахud cәm) оlmаsınа bахmаyаrаq sifәt еyni fоrmаdа, ilkin fоrmаdа işlәnir. Müqаyisә еdin:
an interesting book — five interesting books
a tall man — a tall woman
a little boy —the little boy's name
Müаsir ingilis dilindә sifәtә хаs оlаn хаrаktеrik хüsusiyyәtlәrdәn biri dә оndаn ibаrәtdir ki, sifәt zәrflә təyin оlunа bilir, mәsәlәn:
The task was too difficult.
"I have had a very pleasant evening. (Dickens.)
He's very quiet (Maugham.)
Müаsir ingilis dilindә sifәtlәr mоrfоlоji quruluşunа vә mənаsınа görә tәsnif оlunur.
Sifәtlәrin quruluşunа görә tәsnifi (classification of adjectives according to their structure)
Muаsir ingilis dilindә sifәtlәr quruluşlаrınа görә üç qrupа bölünür:
1) sаdә sifәtlәr;
2) düzәltmә sifәtlәr;
3) mürәkkәb sifәtlәr.
1. Аncаq bir kökdәn ibаrәt оlаn sifәtlәrә sаdә sifәtlәr dеyilir, mәsәlәn:
short, long, black, white, red, fresh, cool, high və s.
Инэилис дилиндя дя садя сифятляр ейни принсип цзря тяйин олунур. Садя сифятляр йалныз кюкдян ибарят оланлардыр, Мясялян, эood, best, bad, worst, big, most, far, near, old, late.
2. Kök vә şәkilçidәn ibаrәt оlаn sifәtlәrә düzәltmә sifәtlәr dеyilir. Düzәltmә sifәtlәr yа suffiks, yа dа prеfiks vә yа hәrikisininiş tirаkıilәdüzәldilir, mәsәlәn: beautiful, windy, foggy, useful, comfortable, unkind, unmerciful, il-logical, illegal və s.
Дцзялтмя сифятляр кюк вя шякилчидян ибарят сюзляри ящатя едир. Азярбайжан дилиндя дцзялтмя сифятлярдя мян-шяжя тцрк дилляриня аид олан шякилчиляр йалныз сюзцн сонуна артырылыр. Инэилис дилиндя ися дцзялтмя сифятляр суффикс вя перефикслярин артырылмасы иля йараныр. Бу дилдя сюзя йа суффикс, йа перефикс, йа да онларын щяр икисинин артырылмасы йолу иля дцзялтмя сифятляр йараныр. Мясялян, reasonable аьлабатан, useful файдалы, unreal гейри-реал, international бейнялмилял, бейнялхалг.
Инэилис дилиндя дя дцзялтмя сифятляр ясасян исим вя фел кюкляриндян дцзялир. Инэилис дилиндя сифят дцзялдян шя-килчиляр ашаьыдакылардыр. –al: final – финал, general – цмуми physical – физики, special – хцсуси; -ent: excellent – яла, urgent – тяжили, convenient – ялверишли, ancient – гядим; -ous: famous – мяшщур, various – мцхтялиф, serious – жидди, nervous – ясяби; -ic: electric – електрик(ис.), бasic – ясас, atomic – атом, scientific – елми; -y: angry – гяззябли, funny – эцлмяли, dirty – чиркли, healthy – саьлам, guilty – эцнащкар, hungry – аж, ordinary- ади; -ive: expensive – баща, active – фяал, attractive- жазибядар; -able / -ible: fashionable – модабаз, possible – мцмкцн, probable- ещтималлы; -ful careful – ещтийатлы, grateful – миннятдар, beautiful- эюзял; -an: Russian – русийалы, American – аме-рикалы, German – алман human – инсани, Christian- христиан; - ar: popular – мяшщур, familiar – таныш, regular – мцнтязям; -ish: waterish – сулу, reddish – гырмызытящяр.
Мцряккяб сифятляр. Азярбайжан вя инэилис дилляриндя мцряккяб сифятляр ики сюзцн бирляшмясиндян ямяля эялир. Ики сюз бирляшяряк йени мяна газаныр вя бу мяна яламяти ифадя етмяйя хидмят едир. Мцряккяб сифятляр структу-руна эюря тякрар олунуб дефисля бирляшян гоша сюзляр вя битишик йазылан ики сюздян ибарят олур. Беля сифятлярин ком-понентляри нитг щиссяляриня аидлийя эюря фярглянир. Бундан башга тяркибиндя башга нитг щиссясиня мяхсус цнсцр олан мцряккяб сифятляр дя вардыр.
Тяркибиндя башга нитг щиссясиня аид грамматик цнсцр олан мцряккяб сифятлярин ашаьыдакы нювляри фярглян-дирилир: 1) биринжиси мянсубиййят шякилчиси иля ишлянян исим, икинжиси ясли сифятдян дцзялянляр; мяс.: дилиширин (ушаг), эюзцтох (адам), ганыгара (ушаг); 2) биринжиси мянсубиййт шякилчили исим, икинжиси исимдян дцзялян сифятдян ибарят оланлар; мяс.: цстцюртцлц (мясяля), эюзцганлы (адам); 3) биринжиси мянсубиййят шякилчили исим, икинжиси фели сифятдян ямяля эялянляр; мяс.: цряйиачыг (адам), ганыгачмыш (ят), цстцйазылмыш (дяфтяр), йолунуазмыш (адам).
Инэилис дилиндя дя мцряккяб сифятляр сюзлярин бирляшмяси вя дефисля йазылмасы йолу иля йараныр. Мясялян, red - hot гыпгырымызы гызармыш, раскаленный докрасна, double - edge гаршылыглы кяскин. Беля сифятляр даща чох сифят вя исмин бирляшмясиндян йараныр. world-old дцнйа гядяр гядим, snow-white -гар кими аь, life-long -ябяди. Бир сыра щалларда исмя -ed шякилчиси артырылыр. Мясялян, -ed: good-natured (рящмдил); dark-haired (гара сачлы); blue-eyed (эюйэюзлц).
Бу итпли сифятляр арасында сифят+сифят, исим+фели сифят, зярф +сифят модели цзря дцзялян мцряккяб сифятляр дя аз дейилдир. Мясялян, white-hot, аьарана гядяр гыздырылмыш, dark-blue, тцнд эюй,; far-famed, мяшщур, чох танынмыш, short-sighted, гейри-узагэюрян, узагэюрян олмайан, hard-bitten, давамлы, дяйанятли, everlasting, forthcoming; sunburnt, (эцндян) йанмыш, гаралмыш, heat-treated термик ишлянмиш, ear-splitting - кяскин вя с.
Башга принсип цзря йаранан мцряккяб сифятляр дя гейдя алыныр. Мясялян, sky-blue. сямави эюй, dark-brown тцнд гящвяйи, peace-loving, сцлщсевяр вя с.
Müаsir ingilis dilindә sifәt düzәldәn хüsusi şәkilçilәr mövcuddur. hәmin şәkilçilәr dildә işlәnmә miqyаsınа görә iki qrupа bölünür:
1) mәhsuldаr şәkilçilәr;
2) qеyri-mәhsuldаr şәkilçilәr.
Ingilis dilindә sifәt düzәldәn mәhsuldаr şәkilçilәr аşаğıdаkılаrdır:
-less: homeless, jobless, hopeless, harmless, useless, friendless
-like: manlike, womanlike, childlike, homelike, cat-like
-ish: boyish, foolish, childish, bookish, selfish, longish, greenish, whitish, shortish
-ed(-d): lion-hearted, shame-faced, smoke-dried, blue-eyed, light-hearted
Ingilis dilindә mövcud оlаn qеyri-mәhsuldаr şәkilçilәr isә аşаğıdаkılаrdır:
-ful: doubtful, careful, useful, hopeful, peaceful
-ible: responsible, accessible, impressible, impossible
-able: hospitable, eatable, reliable, agreeable, acceptable,comfortable
-ant: significant, important, dominant
-ent: silent, dependent, consequent, different
-en: golden, woolen, wooden, silken, waxen, flaxen
-ous: famous, dangerous, courageous, courteous
-some: handsome, troublesome, tiresome
Sifәt hәm dә prеfikslәr vаsitəsilә düzәldilir. Bu mәqsәdlә üç prеfiks işlәnir: un-, in-, -pre.mәsәlәn:
unhappy, unknown, prewar, incorrect Bunlаrdаn ikisi (un-, pre-) mәhsuldаr, biri (in-) qеyri-mәhsuldаrdır.
3. Iki vә dаhа аrtıq kökdәn düzәlәn sifәtlәrә mürәkkәb sifәtlәr dеyilir, mәsәlәn:
lifelong, blue-eyed, snow-white, smoke-dried və s.
Ingilis dilindә mürәkkәb sifәtlәr müхtәlif nitq hissәlәrinin birlәşmәsindәn düzәlir. Mürәkkәb sifәtlәrin әsаs növlәri аşаğıdаkılаrdаn ibаrәtdir:
1) isim + sifәt: lifelong, snow-white, blood-thirsty vә s.
2) isim + feli sifәt: life-giving, smoke-dried, freedom-loving, peace-making
3) sifәt + sifәt: deaf-mute, red-hot
4) sifәt + isim + ed: cold-blooded, blue-eyed, long-sighted, light-hearted
5) isim + isim + ed: lion-hearted, lynx-eyed, shame-faced
6) say + isim + ed: four-wheeled, two-seated, two-sided, two-tongued
Mцasir ingilis dilindя dя, яsli sifяtlяrin 3 dяrяcяsi var:
1. Adi dяrяcя
2. Mцqayisя dяrяcяsi
3. Üstцnlцk dяrяcяsi
Mцasir ingilis dilindя sifяt adi dяrяcяdя heч bir morfoloji formaya malik olmur.
Birhecalы sifяtlяrin mцqayisя dяrяcяsini dцzяltmяk цчцn onlarыn sonuna – er, цstцnlцk dяrяcяsini dцzяltmяk цчцn isя -est шяkilчisi artыrыlыr. Мяs;
Adi dяrяcя mцqayisя dяrяcяsi цstцnlцk dяrяcяsi
Long longer the longest
Short shorter the shortest
İkihecalы sifяtlяrin яksяriyyяtinin vя чoxhecalы sifяtlяrin hamыsыnы mцqayisя dяrяcяsi analitik yolla, yяni mцqayisя dяrяcяsindя sifяtdяn яvvяlя more, цstцnlцk dяrяcяsinя the most sюzц artыrmaqla dцzяlir.
Adi dяrяcя mцgayisя dяrяcяsi цstцnlцk dяrяcяsi
Famous more famouse the most famous
Important more important the most important
Sifяtin mцqayisя dяrяcяsindя hяr hansы bir шяxs vя ya яшyanыn baшqa bir шяxs yaxud яшyadan keyfiyyяtcя artыq olduьu bildirilir. Bu halda “than” baьlayыcыsыndan istifadя olunur. Bu baьlayыcы azяrbaycan dilinя “dan” kimi tяrcцmя olunur. Мяs:
My room is lager than yours-mяnim otaьыm sizinkindяn yaxшыdыr.
Azяrbaycan dilindя olduьu kimi ingilis dilindя dя цstцnlцk dяrяcяsi яшya vя ya шяxsin onun daxil olduьu sinifdяn яn yцksяk keyfiyyяtя malik olduьunu bildirir. mяs:
The Kur is the longest river in Azerbaijan – Kur Azerbaycanda яn uzun чaydыr.
Мялумдур ки, инэилис дилиндя конверсийа цсулу йалныз бярабярлик яламятини билдирян сифятляр йараныр. Бу цсулдан рянэадландырмада истифадя олунур. Мясялян, lemon – лимону; flamingo – сары-гырмызы; violet –бянювшяйи; pearl – ачыг эюй; chestnut –шабалыды вя с. Беля сифятляри гурулушжа нювляря айырма заманы садя сифят кими гябул етмяк лазым эялир. Азярбайжан дилиндя ися щямин сифятлярин гаршылыьы гурулушжа мцхтялиф сюзляри ящатя едир.

Яdяbiyyat
1. M.Hüseynov : “Müasir Azərbaycan dili”
2. İ.Rəhimov; S.Mir Cəfərova; T.Hidayətzadə : “İngilis dilinin praktik Qrammatikası”
3. Жялилов Ф. Азярбайжан дилинин морфонолоэийасы. Бакы, Маариф, 1988
4. O.Musayev : “İngilis dilinin qrammatikasы”
5. Берков В. П. Компаративность. Семантика сравнения и типы её выражения // Теория функциональной грамматики: Количественность. Ка-чественность / Под ред. А.В. Бондарко и др. – СПб.: Наука, 1996
6. Longman Dictionary of Contemporary English. 3d ed. – Harlow: Longman Ltd Group, 1995

The mutual comparison of adjective in Azerbaijani and English.
Summary
The article informs the secularities of the adjective, its structure, and degrees in mutual in English and Azerbaijani. In this article the matter of the structure of this part of speech on the basis has been investigated materials of languages of different systems. The structural groups of simple, derivative and compound adjectives are being ana-lyzed according to the materials of the two languages. The suffixes that take part in the formation of derivative adjec-tives are being looked through and productiveness and unproductiveness of these suffixes are being learnt. The Struc-tural types of borrowing adjectives in the two languages are being investigated in the article.

Виды прилагательных по составу в азербайджанском и английском языках
Резюме
В статье рассматриваются виды частей речи по составу на материалах разносистемиых языков. Струк-турные группы простых, производных и сложных прилагательных изучаются на материалах двух языков. В статье рассматриваются суффиксы, которые образуют производные прилагательные, а также изучаются структурные типы заимствованных прилагательных.

Namiq Cabbarov
EBEN SÖZÜ MODAL ƏDAT FUNKSİYASINDA
(I hissə)
Alman dili digər dillərə nisbətdə xüsusilə ədatla zəngin olması ilə fərqlənir. Bu da alman dilli ədəbiyyatın, əsasən də bədii ədəbiyyatda çox işləndikləri üçün, əsərlər, romanlar, hekayələr və s.-nin tərcüməsi zamanı ədadtların, əsasən də modal ədatların qarşılığını vermək, deyərdim ki, böyük çətinliklər törədir, belə ki, onların çox zaman tərcümə edilən dillərdə birbaşa qarşılığı olmur (1, s.12). Eyni çətinliklə alman dilli ədəbiyyatın Azərbaycan dilinə tərcüməsi zamanı da üzləşirik. Doğrudur, Azərbaycan dilində də ədatlar heç də az deyil, lakin alman dilinə nisbətdə dilimizdəki ədatlar azlıq təşkil edir və ya tərcümə zamanı alman dilindəki ədatların dilimizdə qarşılığı bilinmədiyi üçün onların tərcüməsindən yan keçilir. Bu isə tərcümə zamanı bədii çalarlığın itməsinə və cümlələrin „quru“ səslənməsinə səbəb olur. Tərcümə zamanı başağrısı törədən bu leksemlər, hətta, lüğətlərdə də çətin izah olunur. Bunun üçün də alman dilində bir çox modal ədatın dilimizdəki qarşılığını tapmaq üçün geniş araşdırma aparamağa ehtiyac duyulur. Ötən məqalədə araşdırmamızın obyekti ja modal ədatı idi və onun Azərbaycan dilində qarşılığını izah etməyə çalışmışdıq. Araşdırma zamanı müəyyən uğura nail olduğmuzu əmənliklə deyə bilərik. Bu məqaələmizdə isə eben modal ədatı barədə geniş araşdırma aparacağıq.
Eben ədatı tarixən sifətdən əmələ gəlimişdir və o, bu günə kimi saxladığı “gleich” (“eyni” və ya “oxşar”) və yəqin ki, hələ çox erkən dövrlərdə bununla əlaqəli “flach” (düz, düzən) anlamına gəlirmiş. Sonralar isə yeni alman ədəbi dilinin inkişafı dövründə mürəkkərb sözlər ebenfalls, ebenso, ebenmäßig və ya ebenda formalaşmışdır. Doğrudur, hər iki mənanın artıq qədim qot dilində də mövcud olmasına dair dəlillər var.
Elke Hençel “gleich” sözünü eben ədatının əsas mənası kimi qəbul edir. Onun fikirincə bu sözdən asanlıqla “flach” sözü formalaşa bilər. O, fikrini növbəti misalla əsaslandırır:
Eine „gleiche“ oder „gleichmäßige“ Landschaft ist naturgemäß eine flache Landschaft.
Eben ədatının ab qoşması və ob bağlayıcısı (qot: iba və ya ibai) ilə də məna qohumluğuna malik olması ehtimalı istisna olunmur (2, s.47).
Yuxarıda qeyd edildiyi kimi qot və qədim alman ədabi dilində yalnız “gleich” və “flach” və ondan əmələ gələn mürəkkəb sözlər mövcud olmuşdu. Lakin sonralar bu sözün məna sahəsi əhəmiyyətli dərəcədə genişlənmişdi. Ein „gerader“ Weg, eine „gerade“ Zahl (“düz yol”, “cüt rəqəm”) eben sözü ilə ifadə edilirmiş (2, s.48)..
Ən mühim məna dəyişiklikliyi eben sözünün zaman zərfi kimi istifadə edilməsidir. O, orta sər alman ədəbi dilindən başlayaraq zərf kimi işlədilməyə başlanmış və müasir dövrə kimi bu funksiyasını qoruyub saxlamışdır (2, s.49).
Müasir alman dilində isə eben sözünə cümlədə həm sifət, həm zaman zərfi, həm dərəcə bilidirən ədat , həm də dəqiqləşdirici ədat kimi rast gəlmək olur (4, s.119).
Die ebene Landschaft erstreckt sich bis zum Horizont. (sifət)
Eben beginnt es zu regnen. (zaman zərfi)
Ich befasse mich mit eben den Dingen, die mich damals auch schon beschäftigt haben. (dərəcə bildirən ədat).
Eben deshalb musst du es tun. (dəqiqləşdirici ədat)
Yuxarıda qeyd edilənləri nəzərə alsaq, eben sözünün çox funskiyalı vahid oldğunu görürük. Müxtəlif funk-siyalara malik olması da həmin sözün funksiyalarına əsasən fərqləndirmsində çətinliklər törədir. Bu səbəbdən də hər bir funksiya barəsində qısa izah verməyə ehtiyac olduğunu düşünürük.
Yuxarıda verilmiş misalda olduğu kimi eben sözü sifət kimi təyin olmaqla yanaşı həm də ismi xəbərin tərkib hissəsi və zərf kimi də işlətmək olur. Bu zaman onu digər funksiyalarından fərqləndirmək elə də çətin olmur.
Zaman zərfi kimi cümlənin xəbərinin keçmişə yönəldiyini ifadə edir. Zaman zərfi kimi onu gələcək zaman formasını düzəltmək üçün istifadə edilən „werden“ köməkçi felinin olduğu cümlədə istifadəsi, demək olar ki, müm-kün olmur, çünki eben zaman zərfi cümlədə hərəkətin icrasının danışılan vaxtdan keçmişdə baş verdiyini göstərir. Eben sözü gələcək zaman formasını düzəltmək üçün istifadə edilən „werden“ köməkçi felinin olduğu cümldə istifadə edilərsə, bu zaman o, zaman zərfi deyil, modal ədat funksiyasına malik olur (3, s.56).
Eben sözü dərəcə bildirən ədat kimi ismi birləşmə, qoşmalı birləşmə, saylar, işarə əvəzlikləri, yiyəlik əvəzlikləri və zərflərlə əlaqəli şəkildə işlənir. Bu zaman eben vasitəsi ilə həmin sözlərin kəmiyyəti və ya şkalası önə çəkilir (3, s.57).
Bundan başqa eben dərəcə bildirən ədat kimi dass, weil və wie bağlayıcıları ilə əlaqəli şəkildə işlənərək cümlələyə qətilik “das und nichts anders” mənası verir (3, s.58).
Eben daß er so glatt ist, beunruhigt mich.
Aber das kann man nicht sehen, eben weil es unsichtbar ist.
Adları çəkilən funksiyalarla yanaşı eben sözünə həm də təsdiq ədatı funksiyasına malik olması da qeyd edilir.
A: Er hat uns den Besuch versprochen.
B: Eben (1, s.72)
Təsdiqləyici ədat kimi o, qarşı tərəfin iddiasına təsdiqləyici və ya razılıq reaksiyası ifadə edir (3, s.57).
Lakin bəzi müəlliflər onu təsdiq ədatı kimi deyil, dəqiqləşdirici ədatın cümlədə qarşı tərəfin iddiasına təsdiqləyici və ya razılıq reaksiyası ifadə etməsi kimi qəbul edirlər. Belə ki, eben ədatı sırf sual cümləsinə cavab kimi çıxış edə bilmir. Bu zaman o, təsdiq ədatı ja ilə birgə işlənir.
A: Halten Sie sich morgen mal in dem Gespräch erst so über Wasser?
B: Ja, eben. Das will ich auch.
Burada eben ədatı vasitəsi ilə danışanın qarşı tərəfin söylədiyi fikiri təsdiqləməsi ifadə olunur. İşin icrasının qəti olduğu və bu barədə əlavə müzakirəyə ehtiyac olmdağı qənati verilir. Bu məna çalarlığına görə eben dəqiqləşdirici ədatı eben modal ədatına oxşayır. Lakin dəqiqləşdirici eben ədatı sintaktik olaraq cümlə daxilində istifadə edilmədiyi üçün bir mənalı şəkildə modal ədat eben-dən fərqlənir, belə ki, o, bir qayda olaraq cümlədən kənar işlənə bilməz (3, s.57).
Eben sözünün sifət, zaman zərfi və dərəcə bildirən ədat kimi ifadə olunan bütün mənaları üçün “gleich” sözünü ümumi məna kimi qəbul etmək olar. “Ebene” Landschaft sözünü “gleiche” və ya “gleichmäßige” Landschaft kimi, eben geschehen ifadəsini “gleich” geschehen, dərəcə bildirən ədat eben “der gleiche”, ebenfalls “gleichfalls”, ebendort “am gleichen Ort” və s. kimi də ifadə edilə bilər.
Həmçinin tək tərkibli cümlə üçün də “gleich” sözünü izah kimi qəbul etmək olar. Eben təsdiq ədatı ilə danışan ona işarə edir ki, o da eyni şeyi düşünür (2, s.166):
Eben! (Das Gleiche wollte ich auch sagen)
Bütün bunlarla yanaşı eben sözünün qüvvətləndirici ədat, yəni modal ədat (Modalpartikel) funksiyasına da malikdir .
Modal ədat kimi eben nəqli və əmr cümlələrində rast gəlinir (5, s.32). Onu da qeyd edək ki, nəqli cümlələrdə eben vurğu qəbul etmir və ya onun vurğulu yada vurğu qəbul etməyən formalarını fərqləndirmək olmur (2, s.165).
Harald Veydt görə eben modal ədatı cümlənin məzmununun qəti olduğunu və danışanın ona müdaxilə etməkdən məhrum olduğunu ifadə edir. Yəni danışan işin icrasına dair ifadə olunan fikirlə “barışır” (resignierend).
Der Unternehmer arbeitet eben zu langsam.
Yəni bu cümlədə eben belə olduğu halda heç bir dəyişiklik tədbiri görülməsinin mümkün olmadığını, ifadə olunan işin elə belə olması çalarını verir (5, s.40).
G. Helbiq eben modal ədatının nəqli cümlədə ifadə olunan fikirin qəti olmasını, onun aydın və hamı tərəfindən qəbul edilən bir fikir olmasını ifadə etdiyini, fikirin digər əsaslandırmalara qarşı “imunitetlə” təmin etdiyini və icra olunacaq hərəkətin daxili məcburiyyət olmasını və hər şeydən öncə onun dəyişilməzliyini təkid etdiyini söyləyir. Bu zaman danışanın baş verəcək hadisəni dəyişə bilməyəcəyi çaları yaranır. İfadə olunan fikirin fakt olmasını və müzakirə edilməsinin mümkün olmamasını bildirir və əlavə aydınlaşdırmalar üçün sual verilməsinin qarşısını alır. Və o, belə bir misalla öz fikirini təsdiqləyir:
Das Spiel ist eben verloren.
Cümlədə oyunun uduzulduğu və eben modal ədatı bizim ona hər hansı bir müdaxilə edib dəyişə bilməyəcəyimiz çalarını verir (1, s.120).
Elke Hençel eben ədatının modal ədat kimi cümlədə ifadə etdiyi mənanın izahını verərkən onun nəqli, əmr cümlələrində və onların parafrazlarında və G. Helbiq, H. Veydtdən və Maria Thurmairdən fərqli olaraq həmçinin intonasiya ilə qurulan sual cümlələrində də rast gəlindiyini deyir. Lakin nida, sual və müstəqil şərt budaq cümlə¬sində eben ədatının modal ədat kimi istifadəsi mümkün olmadığnı bildirir (2, s.164).
E. Hençel də eben ədatının nəqli cümlədə fikirin “unabänderlich”, dəyişilməz olduğunu ifadə etdiyi qənaətindən çıxış edir və bu cözün bütün misalların izahı üçün keçərli hesab edir. Misal üçün:
Da kann man eben nichts machen.
Bu cümlədəki eben modal ədatın cümləyə veridiyi çalarlığı izah etmək üçün aşağıdakı parafrazı məqbul hesab edir:
“und das ist unabänderlich” (2, s.167).
Maria Thurmaira görə eben modal ədatı vasitəsi ilə danışan təsvir olunan işin icrasının “evident” (sübuta ehtiyacı olmayan, aksioma) olduğunu və qarşı tərəfin də onu belə qəbul etməli olduğunu ifadə edir. Buna görə də eben modal ədatının əsas mənası kimi “evident”-in götürülməsini irəli sürür (4, s.120).
Eben modal ədatının istifadəsindən sonra qarşı tərəf irəli sürülən iddianı şübhə altına ala bilmir. Danışan eben ədatının köməkliyi ilə işin icrasının onun üçün söylədiyi kimi başa düşülməsini ifadə edir və o bu barədə müzakirə etmək istəmir və mövzu bitmiş hesab edilir. Bunula eben modal ədatı mövzunun bitməsinə təsir edir (4, s.123).
Eben modal ədatının nəqli cümlədə ifadə etdiyi çalarlıqla yanaşı bu növ cümlə üçün xarakterik olan bir sıra xüsusiyyətlərə də malikdir. O çox vaxt xəbəri indiki zamanda olan və qeyri-müəyyən kişi cinsli mübtədası olan (der generische Maskuli¬nium) nəqli cümlələrdə və xüsusilə də onları steriotiplərində rast gəlinir (4, s.121).
Männer/Italiener/Amerikaner sind eben so.
Eben modal ədatının işləndiyi nəqli cümlə imunitetə malik olması qarşılaşdırma əlaqəli cümlələrin tərkib hissələrində ifadə olunan iş və hadisələr bir-biri ilə ziddiyyət təşkil etdiyi üçün, bu növ cümlələrdə istifadə edilə bilməz (1, s.121).
*Der Mensch ist eben schlecht, aber manchmal ist er auch gut.
Lakin E. Hençel ziddiyyət əlaqəsini olmasa da, çox zaman etiraz əlaməti ifadə olunmasının mümkün olduğunu deyir (2, s.167).
M. Thurmair isə ziddiyyət əlaqəsinin olmasını istisna etmir və nadir hallarda olsa da, mümkün olmasını söyləyir ( 4, s.122).
Die Männer sind eben stark verunsichert, aber die werden es schon noch lernen.
Bundan başqa eben olan nəqli cümlələrdə birincisi adətən ifadə olunmayan iki cümlə arasında daim səbəb əlaqəsi olur. Eben olan cümlə sonuncu, kifayətcil və dəyişməz əsaslandırma kimi qəbul olunur.
„Er hat wieder im Spiel verloren“; Begründung: „Er hat eben kein Glück” (1, s.40).
Yəni eben cümlədə öncəki cümlədə ifadə olunan fikir üçün sübuta ehtiyacı olmayan əsaslandırma və ya izah anlamı verir. Bu əsaslandırma və ya izahın danışan tərəfindən ümumi aksioma kimi qeyd edildiyi üçün, o yeganə mümkün əsaslandırma və ya izah hesab edilir. Belə hallarda öncəki cümlədə ifadə olunan fikir müəyyən problemi müzakirə obyekti kimi irəli sürür.
A: Oh Gott, jetzt ist das T-Shirt völlig eingelaufen!
B: Tja, du hast es eben zu heiß gewaschen.
Səbəb əlaqəsi olan cümlələrin ikinci cümlə, yəni cavab cümləsi eben modal ədatı olmadan mümkün deyil ya da ənənəvi weil bağlayıcısı istifadə olunur.
A: Warum sind nur die Frauen so hinter dir her?
B: Ich bin eben unwiderstehlich oder weil ich unwiderstehlich bin.
Eben ja və doch ədatlarından fərqli olaraq nitqdə müəyyən ardıcıllıq əlaqəsi yaradır. Eben ilə cümlədəki xəbərin öncə gələn cümlənin xəbəri ilə müəyyən əlaqədə olması ifadə olunur. Ümumi olaraq bunu şərt-nəticə əlaqəsi adlandırmaq da olar ki, burada da eben vasitəsi ilə nəticə göstərilir və elə məhz buna görə də eben-in olduğu cümlədəki icra olunacaq iş aksioma kimi xarakterizə edilir (4, s.120).
Eben modal ədatı çox vaxt qısa izahlar və səthi üzürxahlıqlarda və bəraət qazandırmaq üçün qurulan cümlələrdə istifadə edilir (4, s.121).
A:Warum hast du denn deine Fahrzeugpapiere nicht dabei?
B: Mein Gott, ich bin eben schusselig.
İşin icrasının eben vasitəsi ilə qəti, dəyişməz kimi xarakterizə edən zaman danı¬şan ümumi qəbul olunan dünya görüşünə də əsaslanır. Bu anlamda eben modal əda¬tı tavtaloji cümlələrdə də rast gəlinir və söylənən fikirin heç bir tərəddüd edilmədən ol¬duğu kimi qəbul edilməsi ifadə olunur (3, s.59).
Arbeit ist eben Arbeit und manchmal auch anstrengend und zeitraubend.
Eben ədatı nida və sual cümlələrində rast gəlinmir (5, s.29). Eben sual cümlə¬lərində ona görə işlənmir ki, o, məntiqi hökmün əsas ifadə vasitəsi olan nəqli cümlə ilə əlaqəlidir. Sual cümlələrində rast gəlinən eben sözü zaman zərfidir (1, s.122).
Nəqli cümlə ilə yanaşı eben modal ədatı ikinci ən çox işləndiyi cümlə növü əmr cümləsidi. O, əmr cümlələrində məntiqi nəticənin dəyişilməz və qəti olmasını ifadə edir (5, s.40)
Əmr cümlələrində əmr, xahiş, tə’kid, tələb, məsləhət və s. çalarda ifadə olunan iş və ya hərəkətə münasibət özünü öncəki hadisənin (yeganə mümkün) məntiqi nəticəsi kimi, çox zaman başqa seçim olmadğı üçün nəticə ilə barışmış və hadisənin dəyişməz və qəti olması kimi göstərir.
Bu zaman qəti təkid deyil, lakin əmr cümləsindəki illokusiya elə modifikasiya edilir ki, tövsiyə olunan iş və ya hərəkət danışanın güzəşti kimi dəyərləndirilir.
Arbeite eben schneller! (wenn es nicht anders geht)
İfadə olunun iş və ya hərəkətin icrası öncəki hadisənin nəticəsi kimi çıxıdığı üçün burada cümlənin əvvəlində duran dann zaman zərfindən istifadə edilir (1, s.121; 2, s.170).
Dann nehmen wir eben ein Taxi!
Bu cür cümlələrdə ifadə olunmasa da şərt budaq cümləsi istifadə edilməsə də, şərtilik özünü büruzə verir (2, s.170).
Macht nichts, (wenn die letzte U-Bahn schon weg ist,) dann nehmen wir eben ein Taxi.
Bir çox hallarda wenn bağlayıcılı şərt budaq cümləsinin əlavə edilməsi də mümkündür. Danışan eben modal ədatının köməkliyi ilə şərt budaq cümləsində ifadə olunan şərtdən nəticə çıxartmağa dəvət edir (1, s.122).
Maria Thurmairə görə eben ədatı əmr cümlələrində də aksioma və məntiqi əlaqə ifadə etmə əlamətinə malikdir. Eben əmr cümlələrindəki istifadəsi yalnız o zaman mümkün olur ki, o bir başa öncəki hadisəyə, bir qayda olaraq müəyyən problemin təsvir edən xəbərə əsaslansın (4, s.122).
Yəni eben modal ədatı o hallda istifadə edilir ki, qarşı tərəfin söhbət anınada müəyyən problemi olur və o bu problem üçün mümkün həll yolunu axtarır (3, s.62).
Danışan isə eben vasitəsi ilə qarşı tərəfin ifadə etdiyi problemin konkret və yeganə mümkün həllini ifadə edir (4, s.123). Lakin qarşı tərəfin bu problemi özü həll etmək iqtidarında olub-olmaması, eben modal ədatlı əmr cümlələrində irəli sürülən təklif üçün zəruri şərt təşkil etmir. Danışan problemin yeganə mümkün həllini belə gördüyünü, eyni vəziyyətdə özü də bu cür davranacığını və ya söhbət anında başqa daha yaxşı həll yolunu tapa bilmədiyini ifadə edir (3, s.62).
Thurmair də eben vasitəsi ilə ifadə olunan əmr təkid kimi deyil, məsləhət kimi şərh edilməli olduğunu vurğulayır. Danışan iş və ya hərkətin icra olunmasında şəxsi marağını nümayiş etdirmir (4, s.123).
Eben modal ədatının olduğu əmr cümlələri məsləhət, nəsihət bildirdiyi üçün eben-in dass bağlayıcılı əmr cümlələrində istifadəsi qəbul olunmazdı, çünki burada bir qayda olaraq qəti təkid, tələb ifadə olunur.
"Daß ihr ja/*eben/*halt alles stehen lässt, das machen wir später!“ (3, s.63).
Eben ədatının budaq cümlələrdə istifadəsinə gəldikdə isə, onun köməkliyi ilə danışan nəqli cümlədə olduğu kimi, işin icrasının qəti və dəyişməz olduğunu ifadə edir. Eben modal ədatı mübtəda, tamamlıq, təyin, səbəb, məqsəd, şərt, qarşılaşdırma, zaman, yer, tərz, nəticı, budaq cümlələrində rast gəlinir. Nisbi əvəzlikli təyin budaq cümlə¬lərində eben modal ədatı restrikitv nisbi əvəzlikli təyin budaq cümləsində (restriktive Relativsätze) nadir hallarda olsa da işlənir (2, s.168; 3, s.65).
“Diejenigen, die eben keinen Text haben, können ja viellecht bei den Nachbarn mitlesen.”
Eben modal ədatının cümlədə mövqeyinə nəzər salsaq, görərik ki, onun yeri sərbəstdir. Bundan başqa onun cümlədə istifadəsi digər cümlə üzvlərinin cümlədəki mövqelərinə qətiyyən təsir etmir (2, s.208).
Bütün modal ədatlar kimi o da cümlənin remasını təşkil edən cümlə üzvünün qarşısında durur (2, s.212). Təsrif olunmuş fel cümlənin reması olarsa, onda eben modal ədatı cümlənin sonunda durur (2, s.213).
Eben modal ədatının budaq cümlədəki yeri barəsində onu demək olar ki, ümumiyyətlə modal ədatların, o cümlədən eben modal ədatının baş cümlədə istifadəsi qaydaları budaq cümlə üçün də keçərlidir (2, s.227). Həmçinin eben modal ədatın cümlədə remadan öncə işlənməsi qaydası bütün növ cümlələr üçün keçərlidir (2, s.231).
Eben modal ədatının digər modal ədatlarla birgə işlənməsi də mümkündür. Ən çox rast gəlinən birgə işlənmə eben ilə nicht inkar ədatının payına düşür.
Das war nicht eben freundlich von dir, wie du geantwortet hast.
Eben modal ədatı asanlıqla einfach modal ədatı ilə kombinasiya təşkil edir. Bu kombinasiya əsasən nəqli və əmr cümlələrində rast gəlinir.
Ich bin eben einfach zu dick. Das ist die Schwierigkeit.
Hər iki modal ədat da aksioma olma əlaməti daşıyır. Lakin onların aksioma ifadə etmələrində fərq yalnız danışanın mövqeyindən aslıdır (4, s.255).
Eben və einfach modal ədatlarının kombinasiyası cümləyə verdiyi məna eben modal ədatının təklikdə cümləyə veridyi məna çalarlığından zəifdir, çünki einfach modal ədatı eben ədatının yaratdığı qətilik və məcburilik əlamətini yumşaldır ki, bu zaman einfach modal ədatının köməkliyi ilə danışan işin icrasının yalnız onun özü üçün aksioma olduğunu xarakterizə edir.
Eben və einfach modal ədatlarının ifadə etdikləri qətilik və məcburilik əlamətlərini şkalasına görə aşağıdakı kimi sıralamaq olar: einfach – eben einfach – eben (4, s.256).
Eben modal ədatı hətta onunla sinonimlik təşkil edən halt modal ədatı ilə də kombinasiya təşkil edir. Bu zaman da halt modal ədatının köməkliyi ilə eben ilə ifadə olunan xəbərin qətilik əlaməti yumşalıdılır (4, s.257).
Ja, ja, da haben Sie schon recht. Aber das war halt eben genau die Schwierigkeit, denen klarzumachen, dass wir das Projekt nicht unter allen Umständen wollen.
Eben modal ədatı cümlədə wohl modal ədatı ilə də birlikdə işlənə bilir. Bu bərabərlik yalnız nəqli cümlələrdə mümkündür. Bu kombinasiya vasitəsi ilə danışan söhbət əsnasında öz dediyinə düzəliş edir (4, s.258).
Die Männer sind eben wohl so.

İSTİFADƏ OLUNMUŞ ƏDƏBIYYAT
1. Helbig, Gerhard: Lexikon deutscher Partikeln. 2., unveränd. Leipzig: Enzyklopädie, 1990
2. Hentschel, Elke: Funktion und Geschichte deutscher Partikeln. Ja, doch, halt und eben. Tübingen: Niemeyer, 1986
3. Kwon, Min-Jae: Modalpartikeln und Satzmodus Untersuchungen zur Syntax, Semantik und Pragmatik der deutschen Modalpartikeln. München, 2005
4. Thurmair, Maria: Modalpartikeln und ihre Kombinationen. Tübingen:Niemeyer, 1989
5. Weydt, Harald: Abtönungspartikel. Die deutschen Modalwörter und ihre französischen Entsprechungen. Bad Homburg; Berlin; Zürich: Gehlen, 1969
6. Weydt, Harald: Methoden und Fragstellungen der Partikelforschung. In: Weydt, Harald (Hrsg.): Partikeln und Deutschunterricht. Abtönungspartikeln für Lerner des Deutschen. Heidelbergç 1981

Резюме
В статье просматривали семантику и коммуникативнию функцию модальной частицы eben, и в том числе возможности ее использования в простых и сложных предложениях.
Ключевые слова: Модальная частица, повествовательное предло¬же¬ние, сложноподчинённое предложение.

Summary
The article describes semantics and communicative function of the modal particle eben, including the possibility of its use in simple and complex sentences.
Key words: modal particle, declarative sentence, complex sentences.

Rəyçi: Nəriman Seyidəliyev, professor.

Pərvin Eyvazov
BƏKİR ÇOBANZADƏNİN QRAMMATİK ŞƏKİLÇİLƏR HAQQINDA
TƏDQİQLƏRİ
Görkəmli türkoloq, professor Bəkir Çobanzadə XX əsrdə Azərbaycan dilçilik elminin, ədəbi-mədəni və ictimai-siyasi fikrinin formalaşmasında tarixi əhəmiyyətli rol oynamış simalardan biridir. O, istər elmi və bədii yaradıcılığında, istərsə də ictimai-siyasi fəaliyyətində türk xalqlarının tərəqqisi naminə çalışmış, özündən sonra qoyduğu zəngin irslə bu millətə yüksək səviyyədə xidmət etmişdir.
B.Çobanzadənin elmi yaradıcılığı türkologiyanın ən aktual məsələlərinə həsr olunmuşdur. Mirzə Kazım bəydən sonra türk dünyasında dilçilik elminin ağırlıqlarını öz çiyinlərində daşımaq bu görkəmli alimin üzərinə böyük məsuliyyət qoymuşdur. Xüsusilə də onun Azərbaycan dili haqqındakı tədqiqləri dilçilik elmimizə çox əvəzolunmaz töhfələr vermişdir.
Məlumdur ki, Mirzə Kazım bəydən sonra dilçiliyimizdə uzun illər davam edən bir durğunluq meydana gəlmişdi. Əsrin əvvəllərində ölkəmizin ictimai-siyasi, ədəbi-mədəni həyatında mühüm dəyişikliklər baş verməsinə rəğmən, dilçiliyimizdə ciddi boşluqlar yaşanırıdı. Lakin uzun fasilədən sonra Bəkir Çobanzadə dilimiz haqqında yeni mərhələdə - tədqiqatların, demək olar ki, sistemsiz və bəsit olduğu bir zamanda böyük məktəb yaratmış oldu. Beləliklə də, dilimizin fonetik, leksik, qrammatik quruluşu, tarixi inkişaf mərhələləri haqqında geniş və əhatəli orijinal əsərlər ortaya çıxardı. Elmi yara¬dı¬cı¬lığında dilimizin müasir vəziyyəti ilə yanaşı, onun tarixi inkişaf mərhələləri, bu mərhə¬lələrdə baş verən mühüm dəyişikliklər haqqında tutarlı faktlarla araşdırmalar apardı.
Dilimizin qrammatikasını sistemli şəkildə tədqiq edən görkəmli alim bu istiqamətdə xeyli məqalələr yazmış, dərsliklər hazırlamışdır. Əlbəttə, dilin milli varlığını mühafizə edən qrammatik quruluşun sistemli öyrənilməsi o dövrün böyük elm hadisəsi idi.
B.Çobanzadəyə qədər Azərbaycan dilinin qrammatikasına dair daha çox məktəb metodikası səviyyyəsində bir sıra əsərlər yazılsa da, onlar həm elmi cəhətdən zəif idi, həm də yeni tədris və təlim metodları üçün köhnəlmişdi. Ona görə də tədris prosesinin müasir tələblərinə uyğun yeni dərslik yaratmaq məsuliyyəti görkəmli alimin üzərinə düşdüyündən nəinki qrammatik qanunlar haqqında, habelə yeni qrammatikanın elmi-metodoloji əsasları haqqında da qiymətli fikirlər söyləmişdir. Tədqiqatçı dəfələrlə qeyd etmişdir ki, Azərbaycan dilini öyrədən sərf (morfologiya) kitabları ehtiyacımıza qarşılıq, dərdimizə əlac deyildir.
Qrammatikanın mahiyyətini anlamayanlar onun araşdırılmasına ciddi əhə¬miy¬yət vermir, ümumiyyətlə, dilçilərin özlərindən uydurma qanunlar icad etdiklərini id¬dia edirdilər. Lakin B.Çobanzadə qrammatikanın mahiyyətini anlamayanlara belə ca¬vab verirdi: “Sərf icad edilməz, necə ki Amerika yaradılmaz. Hər ikisi kəşf oluna bilər. Dilin tabe olduğu qaidələr insanların məntiqində deyil, bəlkə sövqi-təbiisindən, zehnindən, ruhindən çıxır. Bunun üçün sərf kitabı yazanlar uydurmazlar, ancaq qeyd edə bilərlər” 2, s.121.
B.Çobanzadə müasir elmi qrammatikanın həm nəzəri, həm də praktik xüsusiy¬yətlərini verməklə bu sahədə öz yaradıcılıq istiqamətlərini müəyyənləş¬dirmişdi. Hətta o, bu sahə ilə məşğul olan dilçilərin hansı məsələləri bilmələrini də xüsusi olaraq qeyd edirdi. Buna görə də dilimizin morfoloji quruluşunu ətraflı tədqiq edən alimin elmi araşdırmalarında bir məqsəd də, əvvəldə qeyd etdiyimiz kimi, ana dilimizin tədrisindəki elmi nöqsanları aradan qaldırmaq idi.
Azərbaycan dilinin qrammatik quruluşu qrammatik kateqoriyaların varlığı və ifadə imkanlarının genişliyi ilə müəyyənləşir. Məlum olduğu kimi, qrammatik kateqoriya qrammatik formanın qrammatik şəkilçilərlə ifadəsidir. Deməli, qrammatik şəkilçi dilin quruluşunda, ümumiyyətlə, dilin milli xarakterinin əsas elementi kimi vacib əhəmiyyət daşıyır: “Şəkilçilər bizim üçün ən əhəmiyyətli sözlərdir: bunlar olmazsa, danışmaq qabil olmazdı. Bunların rolunu ağacların, nabatların canlanmasına xidmt edən faydalı mikrobların roluna bənzətmək qabildir. Şəkilçilər sayəsində dil canlanır, hərəkətə gəlir, sözlər bir-birinə bağlanır” 3, s.130.
Məlumdur ki, dilimizin qrammatik quruluşunda vacib rol oynayan sözdəyiş¬di¬rici şəkilçilər qrammatik kateqoriyalar fonunda öyrənilir: yəni onların hər biri dildə müəyyən vəzifəni yerinə yetirdiyindən qruplaşdırılır. Eyni zamanda sözügedən məsə¬lədən əsasən, morfologiyada bəhs edildiyindən buna morfoloji kateqoriya da deyilir. Deməli, bu kateqoriyaları araşdırmaq dilimizin morfoloji quruluşunu dərindən təhlil etməyə yönələn bir hadisədir. Əsrin əvvələrində B.Çobanzadənin dilimizin morfolo¬giyası haqqında söylədiyi fikirlər o dövr üçün sözün əsl mənasında yenilik idi: “Bi¬zim dövrümüzdə şəkliyyat (morfologiya) məsələləri çox mühümdür. Çünki şəkliyyat dilimizin quruluşunu göstərir, dilin bilxassə nə surətdə qurulub təşəkkül etdiyini bilmədikcə o dili öyrənmək, daha mühümü o dili öyrətmək qabil deyildir” 3, s.157. Bir daha onun bu fikirindən də görürük ki, görkəmli alim bu tədqiqat¬la¬rın¬da təkcə dilimizin öyrənilməsi deyil, həmçinin onun tədrisinin təkmilləş¬diril¬məsini də diqqət mərkəzində saxlamışdır.
B.Çobanzadə dildəki funksiyalarına görə sözdəyişdirici şəkilçilərə iki mövqedən yanaşır:
1. “Sözdəyişdirici şəkilçilər sözləri bir-birinə bağladıqlarından, bunlara “nəhvi şəkilçilər” təvir olunur” 3, s.132.
2. “Sözdəyişdirici şəkilçilər cümləyapıcı ünsürlər olduğundan eyni zamanda “nəhvi şəkilçilər” dəxi deyilir” 3, s.157.
Təbii ki, sözdəyişdirici şəkilçilər sözlər arasında əlaqə yaratmağa xidmət etməklə cümlə texnologiyasının vacib elementləridir. Müəllif o cəhəti də qeyd edir ki, bir sıra dünya dillərində sözlər şəkilçiyə ehtiyac olmadan cümlədə əlaqələnib bağlanırlar. Bu dillərdə şəkilçi funksiyasını vurğu, inversiya, ahəng və intonasiya kimi vasitələr yerinə yetirir. Türk-tatar dillərində isə şəkilçisiz cümlə qurmaq mümkün deyil. Lakin B.Çobanzadə dilimizdə də bu yolla – yəni qrammatik şəkilçilərin köməyi olmadan bəzi cümlələr yaratmağın mümkünlüyünü vurğulayır. Fikrimizcə, o, qrammatik şəkilçilərin köməyi olmadan qurulan cümlələr deyərkən, müasir dilçiliyimizdə bəhs olunan adlıq cümlələri nəzərdə tutmuşdur.
Tədqiqatçının qrammatik şəkilçilər içərisində təqdim etdiyi morfemlər arasında köməkçi nitq hissələrinə aid şəkilçiləşmiş vahidlərə də rast gəlmək olur. Məsələn, o, -mı4 sual ədatını “sorğu işarəti” olan sözdəyişdirici şəkilçi hesab edir. Təbii ki, şəkilçiyə bərabər funksiyanı yerinə yetirən köməkçi sözlər (və onların şəkilçiləşən formaları) hələ o dövr üçün ciddi araşdırma obyekti olmadığından müəllif ilk axtarışlarında bu qənaətlərlə razılaşmalı olub. Amma B.Çobanzadə söz sonunda sual məqsədilə baş verən uzanmanın mənşəyi ilə bağlı verdiyi qeydlərdən aydın olur ki, onun bu mövqeyinin səbəbi nədir: “Azəri ləhcəsində çox dəfə sorğu şəkilçisi işlədilməyib, yalnız sözün son səsi uzadılaraq tələffüz olunar ki, bu da fars dilinin təsiri olsa gərəkdir” 3, s.169. Deməli, o, -mı4 ədatı sual yaratma əlamətinin yeganə qrammatik göstəricisi hesab etdiyindən onu sözdəyişdirici kimi qəbul etmişdir.
Əvvəldə qeyd etdiyimiz kimi, qrammatik şəkilçilər qrammatik kateqoriyanın göstəricisidir. B.Çobanzadənin yaradıcılığında qrammatik şəkilçilər geniş şəkildə araş¬dırılsa da, xüsusi olaraq qrammatik kateqoriya başlığı altında təqdim edilmə¬mişdir. Amma onu deyək ki, şəkilçilərin tədqiqi və təhlili istiqamətində söylədiyi fikirlər, demək olar ki, qrammatik kateqoriya haqqındakı müasir nəzəri müddəalarla üst-üstə düşür. Müəllif qrammatik kateqoriya haqqında sözdəyişdirici şəkilçilər fonunda bəhs edir; yəni həmin termini birbaşa işlətməsə də, qrammatik şəkilçilərin qruplaşdırılmasında bu barədə danışır.
Onun bu istiqamətdə dediyi fikirlərində ilk olaraq diqqətimizi çəkən bir məqamla qarşılaşdıq. Uzun illərdir ki, qrammatika kitablarında morfoloji kateqoriyalar “Ümumi qrammatik kateqoriyalar” başlığı altında təqdim edilir. Lakin son dövrlərdə aparılan tədqiqatlarda qrammatik kateqoriyaların ümumi və xüsusi olmaqla iki qismə ayrılıdığını görürük. Buradakı yanaşmada mövqe düzgündür: əgər kateqoriya yalnız bir nitq hissəsinə aiddirsə və digər sözlər yalnız həmin nitq hissəsinin müəyyən əlamətlərini qəbul edəndən sonra bu qrammatik kateqoriyanın əlamətlərini qəbul edirsə, buna xüsusi qrammatik kateqoriya deyilir. Məsələn, ismin hal, felin növ kateqoriyası kimi. Görkəmli türkoloqun da sözdəyişdirici şəkilçiləri iki qismə ayırmasında bu məntiqi uyğunluğu görmək olur: “Sözdəyişdirici şəkilçiləri iki böyük qismə ayırmaq mümkündür: Birinci qisim həm fel, həm isim, həm də sifət mənasında işlənən bütün sözlər üçün ümumi olanlar, ikinci qisim isə yalnız fellərə məxsus şəkilçilərdir” 4, s.131.
Bəkir Çobanzadə “Türk dili” (1928) kitabında isə qrammatik şəkilçiləri digər bir cəhətdən – dildəki roluna görə dörd qismə ayırır: a) tərəf, cəhət bildirənlər: -da2, -dan2,-a2 (-ya2); b) zaman bildirənlər: -dı4, -ır4, -mış4, -ar2 ; c) əşya və işin sahibini bildirənlər; -ım4,- ın4... d) çoxluq və birlik bildirənlər: -lar2 3, s.159.
Lakin alim sonrakı tədqiqatlarında qrammatik şəkilçilərin rolu və mövqeyi barəsində dediklərini daha da təkmilləşdirərək əvvəlkindən fərqlənən yeni yanaşmalar irəli sürmüşdür. F.Ağazadə ilə birgə müəllifi olduğu “Türk qrameri” (1930) əsərində artıq onun sözdəyişdirici şəkilçilərin qrammatik kateqooriyalar çərçivəsində izahına çalışdığının şahidi oluruq.
Beləliklə, tədqiqatçı yaradıcılığında aşağıdakı qrammatik kateqoriylardan bəhs etmişdir:
Kəmiyyət kateqoriyası. Dilimizdə bu kateqoriyanın ifadə vasitəsi -lar, -lər şəkilçisidir. Bu morfem qədim yazılı abidələrimizin dilindən bu günümüzə qədər işləkdir. Orxan-Yenisey abidələrinin dilində bu şəkilçi bir qədər dar əhatədə - əsasən canlı varlıqların adlarını bildirən isimlərdə rast gəlinsə də, zaman keçdikcə öz işlənmə tezliyini artırmışdır. B.Çobanzadə bu morfemi dildəki funksiyasına uyğun olaraq, ümumi sözdəyişdirici şəkilçi adlandırır: “Ümumi sözdəyişdirici şəkilçilridən biri –lar, -lər şəkilçiləridir. Bu şəkilçi məna etibarilə “cəm-çoxluq” mənasını ifadə edər: uşaq+lar, yoldaş+lar, biz+lər, gün+lər, bir+lər, yazdı+lar, kim+lər” 4, s.131. Nümunələrdən də görünür ki, kəmiyyət anlayışı bu dilin bütün leksik vahidlərini əhatə edir və onun qrammatik forması həmin bu vahidlərə əlavə oluna bilir. Təbii ki, burada da bir neçə fərqli məqam var. Belə ki, -lar, -lər şəkilçisinin adlar və fellərdəki funksiyaları müxtəlifdir; çünki o, bir neçə kateqoriya fonunda özünü büruzə verir. Görkəmli türkoloq bu kateqoriyanın cümlədə ədəbi dilin qrammatik normasına uyğun işlənməsini ayrıca bir qeyd kimi təqdim edir: “Ümumiyyətlə, türk ləhcələrində olduğu kibi, azəricədə də hər cəm mənası olan yerdə cəm şəkilçisini işlətmək lazım gəlməz. Bunu xüsusən say adlarından sonra gələn sözlər və fellər üçün söyləyə biləriz” 4, s.133.
Onu da qeyd edək ki, türkologiya kəmiyyət kateqoriyasının formal əlamətlərini –lar2 şəkilçisi ilə məhdudlaşdırmaq hallarına da təsadüf edilir. Lakin sırf ana dilmiz üçün nəzərdən keçirmiş olsaq, deyə bilərik ki, kəmiyyət anlayışı digər kateqoriyalar fonunda da özünü göstərə bilir.
Bəzən belə bir fikir irəli sürülür ki, “İsim topluluq mənasında işlənəndə morfoloji çoxluq fakultativ olur” 7, с.180, yəni “İsimlər -lar, -lər şəkilçisi olmadan kollektiv cəmlik ideyası daşıyır: at –лошадь, лошади” 7, c.70. Dilimizdə topluluq bildirən isimlər çoxdur, ancaq onlar da (bəzi sözlər istisna olmaqla) bu kateqoriyanın əlamətlərini qəbul edirlər (xalqlar, sürülər).
Hal kateqoriyası. Bəkir Çobanzadənin hal şəkilçiləri ilə bağlı araşdırmaları da geniş və tutarlı olduğundan müasir dilçiliyimiz üçün qiymətlidir: həmin fikirlər bu gün də öz elmi çəkisini və dəyərini saxlamaqdadır. İlk olaraq dilimizdə ismin 7 halını göstərən müəllif sonradan onun sayını 5-ə endirmişdir. B.Çobanzadədən əvvəl Mirzə Kazım bəy də dilimizdə 7 hal olduğunu qeyd etmişdir. O, yeddinci hal kimi çağırış halını (звательный падеж) əlavə etmişdir. Eynilə Nəriman Nərimanov da öz dərsliyində ismin 7 halını verir, lakin sonuncu hal kimi birgəlik halı (творительный падеж) göstərir 10, s.29.
Dediyimiz kimi, Bəkir Çobanzadə əvvəlcə “Türk dili” kitabında ismin 7 halını qeyd edir. Müəllif burada sonuncu hal kimi indi dilçiliyimizdə qoşma olaraq qəbul edilmiş “ilə” morfemini təqdim edir. Lakin sonradan bu uyğunsuzluğu görərək, “Türk qrameri”ndə 5 halla kifayətlənir. Burada artıq o, adlıq (nominativ) və ilə morfemi ilə təqdim etdiyi halları bu sistemdən çıxarır. Tədqiqatçı “mücərrəd hal” adlandlandırdığı adlıq hal barəsində yazır: “Təsrif şəkilçilərini havi olmayan isim, söz “mücərrəd” adlanır ki, rusların “именетельный”, latınların və həmən bütün Avropa sərflərinin “nominativ”, yaxud “nominativus”una müqabildir... Bununla bərabər hər təsrif şəkilçisini havi olmayan sözü mücərrəd halında fərz etmək doğru olmaz” (Məsələn; Qoyun kəsdilər, Adam soydular kimi nümunələr) 4, s.136.
O, sonuncu (yeddinci) halın hal sistemindən çıxarılmasına gəlincə haqlı olaraq qeyd edir ki, dildə xeyli sayda bu cür formalara nəzər yetirsək, halların sayı gərək çox olsun: “Bəzi hallarda “relativus” adı ilə (məsələn. Professor Deni) -ca, -cə şəkilçiləri ilə yayılan digər bir hal, bəziləri “məf’ul məə” adı ilə -la, -lə şəkilçiləri ilə səbəbiyyət mənasını verən –çun, -çün şəkilçiləri yapılan halları... əlavə edirlərsə də, yuxarıda qeyd etdiymiz beş hal ilə nə ümumiyyət, və nə də vəzifə etibarilə müqayisə edəməyiz. Əgər belə halları tanıyacaq olursaq, o vaxt halların məcmusu ondan-on beşə qədər vara bilir ” 4, s.137.
Bəkir Çobanzadənin bu kateqoriya ilə bağlı toxunduğu problemlərdən biri halların adlandırılmasıdır. Həmin dövrdə dilimizdə müvafiq terminlər olmadığından müəllif ərəb mənşəli terminlərə (qarşılıq kimi Avropa mənşəli terminlərdən də istifadə edib) müraciət etməli olmuşdur;
Müzaf ileyh (genetivus) - -ın4, -nın4
Məf’ul bih (accusativus) - -ı4
Məf’ul ileyh (dativus) - -a2, -ya2
Məf’ul fih (locativus) - -da2, -ta2
Məf’ul ənh (exessivus) - -dan2, -tan2
Alim əslində həmin terminlərin işlədilməsinin əleyhinədir: “Bu təbirlərin həm lisaniyyat, həm də tədrisat nöqteyi-nəzərindən əlverişli olmadığı meydandadır. Lakin indiyə qədər bu cür istilahlar türkcədə düzəldilməmişdir. Onun üçün imdilik əski istilahları işlətməkdən başqa çarə yoxdur” 4, s.137. O bildirir ki, qazan-tatar, qazax və özbək dilçiləri bu istilahları az-çox müvəffəqiyyətlə öz dillərinə çeviriblər: “Hər halda ərəb istilahlarıına görə bunları daha da müvəffəqiyyət saymaq və iləridə, bəlkə də azəri dilinin sərfi istilahlarında bu qaydaya uyaraq yeni türkcə istilahlar yapmaq mümkündür” 3, s.172.
Tədqiqatçının halların şəkilçiləri üzərində apardığı qeydlərdən də görünür ki, müasir dillə müqayisədə heç bir fərqli cəhət yoxdur. Yalnız yerlik və çıxışlıq hallarda -ta, -tə, -tan, -tən şəkilçilərinin verilməsində müəllif samitlər ahəngini əsas götürmüşdür: “... məf’ul fih, məf’ul ənh şəkilçiləri –da, -də və -dan, -dən olduğu halda, sağır isə -ta, -tə, -tan, -tən olur: it+tə, at+ta...” 3., s.138.
Mənsubiyyət kateqoriyası. Bu kateqoriyanın əsas xüsusiyyəti odur ki, söz öz lüğəvi mənasını və müstəqilliyini saxlaya-saxlaya şəkilçilərin köməyi ilə özündən kənardakı şəxs və kəmiyyəti də göstərir. B.Çobanzadə mənsubluq bildirən qrammatik şəkilçiləri də ayrıca tədqiq etmişdir. O yazır: “Türkcədə şəxslərə aid olub, sərflərimizdə “zəmir” adlanan sözlər də hind-Avropa dillərində, məsələn, ruscada ayrı olaraq sözlərin sonuna əlavə olunduğu zaman şəkilçi xidmətini görürlər, yəni damardan ayrı olaraq müstəqil mənaya malik deyildirlər” 4, s.132.
N.Dmitriyevin bu kateqoriya ilə bağlı dediklərində yuxarıdakı fikrə uyğun gələn bir məqam var ki, o da mənsubiyyət şəkilçili sözlərdə (evim, dəftərim...) iki ünsürün müşahidə olunmasıdır: 1) söz köklərində ifadə olunan əşya; 2) mənsubiyyət şəkilçiləri ilə ifadə olunmuş şəxs... Məsələn, evim sözü yalnız şəxsə aid olan münasibət anlayışını bildirir 8, с.160
Bəkir Çobanzadənin “Türk dili” kitabında bu məqam belə ifadə olunmuşdur: “... zəmir sözlərinin özləri də şəkilçi olaraq işlədilirlər. Bu surətdə mən sözündən -ım4, sən sözündən -ın4, o sözündən -ı4 şəkilçiləri meydana gəlir” 3, s.163.
Deməli, bu kateqoriyanın yaratdığı birləşmələr qrammatik çərçivə prinsipinə uyğun (mənim evim) qapalı birləşmələrdir.
Dilimizin müasir durumunda rast gəlinən kimi, kimisi, biri, birisi, çoxu,çoxusu kimi əvəzliklərdə kök və şəkilçi məsələsi haqqında indi də fikir müxtəlifliyi var. Prof. Y.Seyidov bu şəkilçiləri sözlərin tərkibində daşlaşdığını göstərir. Bəkir Çoban¬zadənin vaxtilə bu sözlərdəki şəkilçilər barəsində söylədiyi fikirlər, göründüyü kimi, bu gün də öz aktuallığını saxlayıb: “Burada iki səbəb göstərmək mümkündür: 1) Bu kibi sözlərdən bəzilərində əski şəkillərində bulunan son saitənin təsiri qalmışdır... 2) Bəzilərində isə - i şəkilçisi bir növ cansızlaşaraq, damara yapışmış və bu surətlə söyləyənin zehnində saitə ilə bitən bir damar kimi qəbul olunaraq, -sı şəkilçisi qəbul olunmuşdur.” 4, s.133.
Şəxs-xəbərlik kateqoriyasının şəkli əlamətlərinin qrammatik mənası və funksiyasında ikili xüsusiyyət var: bu şəkilçilər həm şəxs bildirir, həm də əlavə olunduqları sözə predikativlik verir. Görkəmli alimin bu kateqoriyanın şəkilçiləri barədə dediyi fikirlər bu gün də qəbul olunur. Lakin müasir tədqiqatlardan fərqli olan cəhəti şəkilçilərin variantlılğında özünü göstərir. Belə ki, sözlərin şəxslər üzrə təsrifində tədqiqatçı variantlılığı belə verir:
Bən//Mən gözəlim, gözələm Biz gözəliz, gözəlik
Sən gözəlsin, gözəlsən Siz gözəlsiniz
Deməli, əsrin əvvələrində şəxs-xəbərlik kateqoriyasında bu şəkilçilərin qram¬matik paralelliyi hələ var imiş. Bu kateqoriyanın yaratdığı qrammatik çərçivə - sin¬taktik qapanma məsələsinə gəlincə Bəkir Çobanzadə göstərir ki, “Qazan tatarcasında bu şəkilçilərin yerinə müstəqil şəxs zəmirləri işlədilir: baba+min, baba+sin, baba+biz, baba+siz ” 4, s.135.
Felə məxsus qrammatik şəkilçilərə münasibət. Professor Bəkir Çoban¬zadənin fikrincə, dilimizdə ən zəngin işlənmə imkanlarına malik sözlər fellərdir. Fellər istər qrammatik, istərsə də leksik funksiyası baxımından dilimizin ən aktiv vahidləridir: “Fellərinin dürlülüyü və zənginliyi etibarilə türk dili bütün lisançıların diqqətini cəlb edə bilmişdir. Əgər bir çox isimlərin və sifətlərin fel damarlarından yapıldığını nəzər-etibara alırsaq, türk dilinə ”fel dili” demək mümükündür” 4, s.146. O, felə məxsus qrammatik şəkilçilərin işlənməsi və funksiyasını əks etdirən praktik materiallar verməklə ətraflı təhlillər aparır. Müəllif qeyri-sözdəyişdirici şəkilçilər adlandırdığı morfemlərin bəzilərini (-maq2, -ası2, -ma2) feldən isim düzəldən, digərlərini (-dıq4, -mış4, -acaq2) bu nitq hissəsinə aid həm leksik, həm də qrammatik şəkilçi hesab edir.
Alim məsdər və feli sifətlərdən fərqli olaraq, dilimizdəki feli bağlamaları - rabitə felləri adlandırır: “Digər bir qisim şəkilçilər daha vardır ki, bunlar da fel damarlarına əlavə olunur və bunlardan dürlü mənanı ifadə edən şəkillər, sözlər meydana gətirirlər. Bunların birincilərdən (məsdər və feli sifətdən-kursiv bizimdir) ayrılığı birincilər kimi zəmir və hal şəkilçiləri ala bilməməsidir... Bizcə imdilik “rabitə” təbirini işlətmək mümkündür” 4, s.143.
Bilirik ki, dilimizdə fellər təsdiq və inkar formalarda olur. Hətta dilçiliyimizdə inkarlıq bir kateqoriya kimi qeyd edilir. Lakin dilimizdə inkarlıq əlamətini formalaşdıran yeganə qrammatik şəkilçi -ma, -mə olduğundan bu kateqoriya yalnız felə aid olunur. B.Çobanzadə bunu fellərin müsbət və mənfi hal adlandıraraq yazır: “... mənfi şəkilçisi doğrudan doğruya fel damarına yapışır, zatən bir damarın fel damarı olduğunu anlamaq üçün miqyas onun bu mənfi şəkilçisi qəbul edib-edməməsidir. Feldən başqa heç bir söz bu şəkilçini qəbul edəməz ” 4, s.147.
Qeyd edək ki, tədqiqatçının felin şəkilləri barəsində söylədiyi fikirlər demək olar ki, bu gün də dilçilər tərəfindən eynilə qəbul edilir. Yalnız sadə fellərin şəxslər üzrə dəyişməsində bir neçə variantlılığa rast gəlmək olur. III şəxsin təkində gələcək zamanın inkar formasındakı fellərdə (gəlməyəcək, qalmayacaq) morfonoloji hadisəyə belə münasibət bildirir: “Azəri ləhcəsində “gəlmiyəcək, qalmıyacaq” şəkilləri daha ziyadə işlənməklə bərabər, biz cədvəldə ahəngə, səslər uyuşması qanununa daha uy¬ğun şəkli əsas götürdük” ” 4, s.149. Doğrudan da, B.Çobanzadə dilimizin qram¬ma¬tikasını yazarkən çalışmışdır ki, ədəbi dilimizin normaları zədələnməsin. Bu məsə¬lədə də müəllif dillə ehtiyatla davranmışdır. Belə variantlılığın təkcə dialekt və şivə¬lərimizlə deyil, həm də türk dilləri ilə bağlılığı var. Məsələn, qalaq//qalalım, oxu¬yaq//oxuyalım, gəlirik//gəliriz və s.
Görkəmli türkoloqun bəhs etdiyimiz mövzu ilə bağlı elmi fikirləri təbii ki, bunlarla bitmir. Gələcək araşdırmalarımızda onun dilimzin qrammatik quruluşuna həsr etdiyi digər məsələlər barəsində də ətraflı tədqiqatlarımızı davam etdirəcəyik.

ƏDƏBİYYAT
1. Babayev A. Bəkir Çobanzadə. Bakı: Şərq-Qərb, 1998
2. Çobanzadə B. Seçilmiş əsərləri. III cild. Bakı: Şərq-Qərb, 2007
3. Çobanzadə B. Seçilmiş əsərləri. IV cild. Bakı: Şərq-Qərb, 2007
4. Çobanzadə B. Seçilmiş əsərləri. V cild. Bakı: Şərq-Qərb, 2007
5. Hacıyev T. Azərbaycan ədəbi dilinin tarixi. II hissə. Bakı: Elm, 2013
6. Seyidov Y.Azərbaycan dilinin qrammatikası. Bakı: BDU, 2006
7. Языки народов СССР, т.2. Тюркские языки. Mockвa, 1966.
8. Дмитртиев Н. Строй тюрскиx языков. Mockвa, 1969
9. Грамматика Азербайджанского языка. Баку, Элм, 1971
10. Н.Нариманов. Самоучитель татарского языка для русских / www.kavkazoved.info
11. http://turkoloji.cu.edu.tr

X Ü L A S Ə
Məqalədə Bəkir Çobanzadənin qrammatik şəkilçilər haqqında apardığı tədqiqatlardan bəhs olunur. Müəllif qrammatik şəkilçiləri ilk dəfə olaraq qrammatik kateqoriyalar çərçivəsində öyrənmişdir.

Р Е З Ю М Е
В статье рассматривается взгляд Бекира Чобанзаде о грамматических аффиксах. Автор впервые делает попытку изучения грамматических аффиксов в рамках грамматической категории.

SUMMARY
The article deal with the studies of Bekir Chobanzadeh on grammatic suffixes. The author is the first to study grammatic suffixes within to the framework of grammatic categories.

Açar söz: qrammatik, şəkilçi, kateqoriya, söz, dil
Ключевые слова: грамматических, аффикс, категория, слово, язык.
Key words: grammer, suffix, category, word, language

Rəyçi: AMEA-nın müxbi üzvi, professor T.İ.Hacıyev

Bənövşə Niyaz qızı Hacıyeva
MÜASİR TÜRK ƏDƏBİ DİLİNDƏ İKİNCİ KOMPONENTİ FELİ BAĞLAMALARLA İFADƏ OLUNAN “FEL+FEL” TİPLİ BİRLƏŞMƏLƏR
Müasir türk ədəbi dilində işlənmiş feli birləşmələrin növlərindən biri də hər iki tərəfi fellərlə ifadə olunan feli birləşmələrdir. Bu tip birləşmələrdə birləşməni əmələ gətirən hər iki komponent felin afinit formasında olur. Yəni hər iki tərəfi fellərlə ifadə olunan bu birləşmələrdə ikinci komponent üç qeyri-predikativ fel formalarından biri (feli bağlama, feli sifət və məsdər) ilə, birinci tərəfi isə, bir qayda olaraq, feli bağlamalarla ifadə olunur. Müasir türk ədəbi dilindən gətirdiyimiz aşağıdakı nümunələr də bunu aydın şəkildə göstərir. Müq. et: Bir dağ aralığında gidip gelen hayata (Sadri, 64); Babasının son model arabasını alıp, okul çıkışında Pervin'e yak¬laş¬mak ve ilgi odağı olmak istiyordu (Bolat, 31); Ferdanelerin, okuduğunda aldır¬mamış göründüğü, kafasında sinsice gezinip duran, yardımcı olacak suç ortaklarına da gözdağı verici sözcükleri gittikçe ağırlaşıyordu içinde (Türkali, 221); Şimdi iyiymiş durumları da, geçen yıl herşeyi göze alıp geldiklerinde epeyi sıkıntı çekmişler, ama yerleşmişler artık (Türkali, 219); Arkası pencereye dönük duran öğretmenin karanlıkta kalan yüzünü iyice görmek ister gibi, kaşlarını çatarak ona doğru eğilirken bağırdı (Safa, 35).
1.1. Hər iki tərəfi fellərlə ifadə olunan birləşmələri nəzərdə tutaraq Y.M.Seyidov ya¬zır ki, bu birləşmələrdə tərəflər arasında qrammatik məna əlaqələri o qədər də rəng¬arəng deyil. Əgər ümumiləşdirmiş olsaq, deyə bilərik ki, feli bağlamaların nitqdə rolu nədən ibarətdirsə, feli birləşmələrin birinci tərəfi kimi işlənəndə də rolu ondan iba¬rətdir. Feli birləşmələrin birinci tərəfi kimi, feli bağlamaların mövqeyi onların bütün¬lüklə sin¬taktik mövqeyini, ola bilər ki, tam əhatə etməsin, lakin bu mövqeyi, əsasən, əha¬tə edir. Tabe edən felin formasından, rolundan, təsriflənməsindən və ya təsrif¬lən¬mə¬məsin¬dən, məna növündən asılı olmayaraq feli bağlamalar feli eyni cəhətlərdən izah edir (13, s. 369).
Müasir türk dillərində “fel+fel” tipli birləşmələr bir o qədər də geniş yayılmamışdır. Məhz bu səbəbdəndir ki, N.Z.Hacıyeva bu modellə düzələn feli birləşmələr içərisində -ıp4 şəkilçili feli bağlamalarla formalaşan tipin daha məhsuldar olduğunu qeyd edir (5, s. 153).
2.1. Müasir türk ədəbi dilində hər iki komponenti fellərlə ifadə olunan feli birləşmələr “ad+fel” tipli birləşmələrlə müqayisədə bir o qədər də çox işlənmirlər. Bununla belə, bu dilin qrammatik strukturunda hər iki komponenti felin təsriflən¬mə¬yən forması ilə ifadə olunan feli birləşmələr də müəyyən yer tutur. Müasir türk ədəbi dilində işlənən “fel+fel” tipli birləşmələrin mövcud struktur-semantik tiplərini nəzər¬dən keçirdikdən sonra feli birləşmənin bu tipi barəsində türkoloji dilçilikdə mövcud olan bəzi problemləri də araşdırmaq mümkündür.
Müasir türk ədəbi dilində işlənən hər iki tərəfi fellərlə ifadə olunan feli birləşmələrin üç struktur-semantik variantını müəyyənləşdirmək olar:
1.İkinci tərəfi feli bağlamalarla ifadə olunan feli birləşmələr;
2. İkinci tərəfi feli sifətlərlə ifadə olunan feli birləşmələr;
3. İkinci tərəfi məsdərlərlə ifadə olunan feli birləşmələr.
3.1. İkinci tərəfi feli bağlamalarla ifadə olunan “fel+fel” tipli birləşmələr müasir türk ədəbi dilində nisbi işlənmə tezliyinə malikdir. Qeyd eləmək lazımdır ki, bu modellə düzələn feli birləşmələrin struktur-semantik tipləri də rəngarəngdir. İkinci komponenti feli bağlamalarla ifadə olunan “fel+fel” tipli birləşmələrin aşağıdakı struktur-semantik variantlarını müəyyənləşdirmək olar.
3.2. Birləşmənin birinci komponenti –ıp4 şəkilçili, ikinci komponenti isə -dığımda... şəkilçili feli bağlama ilə ifadə olunur. Müq. et: Aşağı inip tepsiyi mutfağa bıraktığında kapının zili çalınca, yüregi sanki hiç beklemediyi biçimde çarpmaya başladı birden (Türkali, 186); Taksiye atlayıp eve geldiğinde, yol boyu kurtulmağa çalıştığı sarsıntıyı atamamıştı daha (Türkali, 238); Olga, Işıl'ı kolundan tutup geriye döndürdüğünde gök aracı bir kaya bloğunun arkasında yitmek üzereydi (Şirin, 71-72); Ağabeyi Sultan Ali Baysungur'u yenip Tebriz'e bir kahraman olarak döndüğünde, annesinin gözlerinde oluşan pırıltılar aklına geldi (Çamuroğlu, 99).
3.3. Birləşmənin birinci komponenti –ıp4 şəkilçili, ikinci komponenti isə -ken, -iken şəkilçili feli bağlama ilə ifadə olunur. Müq. et: Tuvalette işlerini bitirip odaya geçerken yukarı çıkan Esma'nin koşturur gibi ayak sesleri geliyordu merdiven¬lerden (Türkali, 248); Bir bavul gözyaşı döküyorum kız oğlanı bırakıp giderken (Sadri, 45); Kapıyı hızlı bir şekilde kapatıp konağa dönerken, biriken öfkesinin tama¬mını hizmetci kadından almak ister gibi hali vardı (Bolat, 152); Oturup konuşurken gözleri gelişigözel raftarı dolaştı ta ki bir çay takımına kilitlenene kadar (Şafak, 17); Alnıkara disketini alıp binadan çıkarken polisler kapıyı tutmuşlardı (Şirin, 23).
3.4. Birləşmənin birinci komponenti –ıp4 şəkilçili, ikinci komponenti isə -ınca4 şəkilçili feli bağlama ilə ifadə olunur. Müq. et: Kanepeden inip ayağa kalkınca başı dönmeye başladı (Türkali, 202); Sağımıza dönüp seni görünce (Sadri, 19); Ge¬çen ilk arabaya binip arka koltuğa yanyana oturunca gülümseyerek baktı (Türkali, 251); Odasına çekilip yatağına uzanınca kaygılar, sıkıntılar gene bastıracak diye kork¬tu ya, olmadı (Türkali, 298); Yıkanıp temizlenince neşesi daha da arttı (Pamuk, 12).
3.5. Birləşmənin birinci komponenti –ıp4 şəkilçili, ikinci komponenti isə -arak2 şəkilçili feli bağlama ilə ifadə olunur. Müq. et: Tekin beyin dizinin dibine yavru kuşlar gibi dizilip ağızlarını açarak ne söylerse dinlemeye hazır olduklarını hisset¬tirdiler (Şirin, 83); Mustafa'yı, ağasının düşürdüğü şaşkınlıkla bırakıp izn isteyerek ağır ağır yürüdü Taksim'de (Türkali, 289); O gitti ama, şu yüreciğimi de peşinden söküp götürerek gitti biliyormusun (Bolat, 147); İhtiyar onu dinlerken, kuruyan ağzını ıslatmak için dilini damağına yapıştırıp çekerek şapırtatıyordu (Safa, 59).
3.6. Birləşmənin hər iki komponenti –ıp şəkilçili feli bağlama ilə ifadə olunur. Müq. et: Biz zamanında ona gerekli terbiyeyi verebilseydik, şimdi bizi sayıp da defolup gitmezdi anlıyor musun? (Bolat, 147); Dönüp dolaşıp aynı yere geliyoruz, dedi Esma (Türkali, 292); - Sağ ol, kızım, dedi. Sen, ben, şu, bu sorunu değil, siz de biliyorsunuz. Tutamayıp sövüp sayıyoruz ya, Marat kim! (Türkali, 219); Şoförün karısı, kıyma bana; // El etme öyle pencereden, // Soyunup dökünüp (Veli, 43).
Qeyd eləmək lazımdır ki, feli birləşmənin bu struktur-semantik tipi çox seyrək işlənir. Ümumən, hər iki komponenti eyni feli bağlama şəkilçili sözlə formalaşan feli birləşmələrə nadir hallarda rast gəlmək olar. Məsələn, “Dədə Qorqud kitabı”nın dilində bu tip feli birləşmə yalnız bir dəfə işlənmişdir. Müq. et: Həm ölülərimiz içün verdigümiz aşı əllərindən çəkib alub yeər imiş (KDQ, 117). Həm müasir türk ədəbi dilindən, həm də “Dədə Qorqud kitabı”nın dilindən gətirdiyimiz nümunələrdə işlənən –ıb4 şəkilçili feli bağlamaları cümlənin həmcins üzvləri kimi qiymətləndirmək olmaz. Başqa sözlə desək, türk dilindən gətirdiyimiz nümunələrdəki sayıb, defolub, tutama¬yıp, sövüp, “Dədə Qorqud kitabı”ndan gətirdiyimiz çəkib, alub feli bağlamalarından biri digərini təyin edir, biri digəri ilə əlaqələnir. Belə feli birləşmələrə münasibət bildirən S.Ə.Abdinovanın fikrincə, belə feli birləşmələrdə birinci komponentdə işlənən feli bağlama şəkilçisi –araq şəkilçisinin funksiyasını yerinə yetirir (1, s. 14).
4.1. Birləşmənin birinci komponenti –arak2 şəkilçili, ikinci komponenti isə -ınca4 şəkilçili feli bağlama ilə ifadə olunur. Müq. et: Gecenin ilerisinden ve alkolün tuhaf kuvvetinden cesaretlenen iki labuzan kalmada israr ederek tebelleşe yatınca, sağlam zopa yiyerek kapı önüne paket yapıldı (Sadri, 100); Arada birbirine takılarak işleri bitirince, dolu iki tepsiyle çıktılar salona (Türkali, 290); Orhanın sözleri bitince, tombul yanaklarını şişirerek, sigarasının son dumanını püskürdü (Safa, 43); Orhan sınıfa girerek kürsüye çıkınca, yerlerine oturmamış olanlar bile, oldukları vaziyyette kalarak, birdenbire susmuşlardı (Safa, 43).
4.2. Birləşmənin birinci komponenti –arak2 şəkilçili, ikinci komponenti isə -ıp4 şəkilçili feli bağlama ilə ifadə olunur. Müq. et: Doktor ne demesi gerektiğini aranıyordu ki, yavaştan doğrularak gözlerini doktora dikip aldı gene (Türkali, 286-287); Bu gece, herkes bir döşege çekildikten sonra da, zamanında Süriye'den savaş ganimeti olarak getirilip Havva Teyzenin hocası Akile Dudu'ya verilip... (Sadri, 98); Naci, yatağına çıkıp, ellerini başı altına koyarak gözlerini yumup uykuya daldı (Bolat, 161); Karahanlılar, Gazneliler ve Selçuklular büyük dünya devletleriydi ve onların zamanında İslam medeniyetine Türk kültür unsurları da katılarak bu medeniyet daha büyüyüp gelişti (Ərcilasun, 163); Oğuz, Ulusal Süt Konseyi'nin okul sütü projesinin devlet politikası olarak benimsenip bundan sonra kalıcı hale getirilmesini hedeflediğini anlattı (Milliyet).
4.3. Birləşmənin birinci komponenti –arak2 şəkilçili, ikinci komponenti isə -ken, -iken şəkilçili feli bağlama ilə ifadə olunur. Müq. et: ... mavilikte dolaşan ak bulut¬lara bakınarak yürürlerken yüzünü yalayan serin yelde mutlulukla uçuyor gibiydi Doktor (Türkali, 250); Hizmetçi “Peki küçük hanım!” diyerek kuş gibi kapıya segirdirken, Pervin annesine döndü (Bolat, 149); Kapitalizm yandaşları, mülkiyeti özgürlük ve demokrasinin kaynağı olarak ele alırlarken, toplumçu akımlar, hakçasına paylaşılmayan varsıllığın... (Dinç, 2); Orhan bu fotografa, hizmetçinin “öleli hanidir...” diye bahsettiği insan olub olmadığını düşünerek bakarken, merdiven tarafının kapısı açıldı (Safa, 34).
4.4. Birləşmənin birinci komponenti –arak2 şəkilçili, ikinci komponenti isə -dığımda... şəkilçili feli bağlama ilə ifadə olunur. Müq. et: Canı sıkılarak mektubu açtığında, şöyle satırları okumadan göz gezdirip, mektubun sonuna baktı (Bolat, 159); Ağabeyi Sultan Ali Baysungur'u yenip Tebriz'e bir kahraman olarak döndü¬ğünde, annesinin gözlerinde oluşan pırıltılar aklına geldi (Çamuroğlu, 99).
–arak2 morfemi qədim və orta əsrlər abidələrinin dilində müşahidə olunmur. İkinci bir tərəfdən nəzərə almaq lazımdır ki, bu morfem bütün türk dillərində deyil, yalnız müasir oğuz və qıpçaq dillərində işlənir. B.A.Serebrennikov və N.Z.Hacıyeva “Türk dillərinin müqayisəli tarixi qrammatikası” əsərlərində -araq2 şəkilçisi ilə bağlı yazırlar: “Türk dillərində, istər qıpçaq, istərsə də oğuz dillərində -arak // -ərək şəkil¬çili feli bağlama mövcuddur: tat. kitərək “gedərək”, azərb. oxuyaraq, türk. duyarak “duyaraq”, qaq. kaçarak “qaçaraq”. Feli bağlamanın –arak // -ərək affiksi müəyyən dərəcədə sifətin çoxaltma və azaltma keyfiyyətini göstərən –rak şəkilçisini xatırladır. Özbək dilində -rak affiksi –(y)b şəkilçili feli bağlama ilə birləşərək feldə ifadə olunan hərəkətin təsirliliyini və ya sifəti zəiflədir; kurkib “qorxaraq”, kurkibrok “azca qorxaraq”. Məsələn, kukibrok qəribdi “gülümsəyərək dedi”. Türk dilindəki okuyarak tipli feli bağlamanın ilkin mənasının “arabir oxumaq” olduğunu düşünmək inandırıcı deyilmi? Sonralar azaltma mənası itirilə bilər” (12, s. 298). Bu faktlara əsaslanaraq –arak2 şəkilçisi əsasında meydana çıxan “fel+fel” tipli birləşmələri oğuz-qıpçaq dilləri səviyyəsində bərpa etmək olar. Başqa sözlə desək, feli birləşmənin bu struktur tipinin pratürk səviyyəsində bərpa etmək üçün əlimizdə faktlar yoxdur.
4.5. Birləşmənin birinci komponenti –arak2 şəkilçili, ikinci komponenti isə -alı2 şəkilçili feli bağlama ilə ifadə olunur. Müq. et: Bu düşünce ruhunda bir kıvılcım olarak yanalı Cemil, Cemil'den daha gerçek, daha çok boyutlu olarak doğuvermişti (Şirin, 161).
5.1. Birləşmənin birinci komponenti –madan2 şəkilçili, ikinci komponenti isə -ıp4 şəkilçili feli bağlama ilə ifadə olunur. Müq. et: Doktor bir şey demeden durup kaldı bir, ağzından dökülür gibi... (Türkali, 165); Doktorun yanıtlamasını beklemeden bardağını bırakıp kalktı (Türkali, 297); Ses çıkarmadan girip sardırırken kafası takılmıştı gene (Türkali, 308); Taşırmadan kahveyi alıp gelecekti (Bolat, 137); Canı sıkılarak mektubu açtığında, şöyle satırları okumadan göz gezdirip, mektubun sonuna baktı (Bolat, 159).
5.2. Birləşmənin birinci komponenti –madan2 şəkilçili, ikinci komponenti isə -ken, -iken şəkilçili feli bağlama ilə ifadə olunur. Müq. et: İlhami, ardına bakmadan konağı terkederken, onları uzakdan dinleyen anne de kızındakı üzüntünün sebebini anlamış oluyordu (Bolat, 151); Cemil nefes bile almadan yemeklere saldırırken gayet tabiî bir sesle, “- Hepsi bu kadar mı?” diye sordu (Şirin, 45); ... som beyazlığı ve pür temizliğiyle sinir bozan muayene masasında kıpırdamadan yatarken (Şafak, 24); Orhan tesbihi iki eliyle tutup göğsü hizasına kaldırdiktan sonra, sağ elinin yalnız başparmağının hareketiyle ve öteki parmaklarını hiç kımıldatmadan taneleri çekerken... (Safa, 23).
5.3. Birləşmənin birinci komponenti –madan2 şəkilçili, ikinci komponenti isə -arak2 şəkilçili feli bağlama ilə ifadə olunur. Müq. et: Günbegün, haftabehafta cehennem azabı yaşadığı, gerçeği kabullenmemekte direndiği, kadere karşı çırpına çırpına mücadile ettiği, durmadan ağlayarak geçirdiği ve nihayet evliliyinin sona erdiğini idrak ettiği şu son üç buçuk ay... (Şafak, 44); Annesi hiç şaşırmadan tıpkı bir erkek arkadaş gibi dinledi güven vererek (Şirin, 193).
6.1. Birləşmənin birinci komponenti -ken, -iken şəkilçili, ikinci komponenti isə -ıb4 şəkilçili feli bağlama ilə ifadə olunur. Müq. et: Duymamış gibi sessiz yürürken durup döndü Doktor Nahit (Türkali, 181); Şaşaladı Doktor; ne diyeceğini aranırken uzanıp masa üstündeki ellerini tutmuş, gözlerini sevgiyle, sevecenlikle gözlerine dik¬mişti Esme (Türkali, 309); Bu nedenle, göstermemeye çalıştığı, fakat Haydar'ın elbet¬te ki bildiği bir telaşla onu her gün bekliyor, hatta bazen onu beklerken meraktan söylenip duruyordu (Çamuroğlu, 31); Kargalar, sakın anneme söylemeyin! // Bugün toplar atılırken evden kaçıp // Harbiye Nezaretine gideceğim (Veli, 36); Dergilerdeki top model fotograflarına somurturken yakalayıp duruyordu kendini... (Şafak, 56).
6.2. Birləşmənin birinci komponenti -ken, -iken şəkilçili, ikinci komponenti isə -arak2 şəkilçili feli bağlama ilə ifadə olunur. Müq. et: Güldüğünü görünce tepsiyi ma¬saya koyarken gülümseyerek sormuştu Esma da (Türkali, 166); Yanından geçerken tanıdığı bazı arkadaşlarıyla göz göze gelip hafif gülümseyerek... (Bolat, 24); Bununla beraber Pazar akşamları // Sizin mahalleden geçerken // Süslenmiş olarak // Zannediyor musun ki ben da sana // Şimdiki kadar kıymet vereceğim? (Veli, 190).
6.3. Birləşmənin birinci komponenti -ken, -iken şəkilçili, ikinci komponenti isə -ınca4 şəkilçili feli bağlama ilə ifadə olunur. Müq. et: Önce sabah yedi otuz, sonra öğlen on üç on beş // Derken akşam sekiz elli de olunca // Yine olunca tekrar her şey aynı alışkanlığıyla (Sadri, 39); Dedesinin omuzundan ekrana bakan Fitnat, Selcen'i bir şeyden habersiz Gülsarı ile uğraşırken görünce kulaklarına kadar kızardı (Şirin, 37); Şafak vakti gözlerini açmayı başardığında yanında genç bir imam duruyordu, sabah azanını okumaya giderken musalla taşı üzerinde horlayan biriyle karşılaşınca ne yapacagını şaşırmış bir imam (Şafak, 91); Orhan etrafına bakınırken, bakkaldan öteberi alan çocukları görünce yürüdü (Safa, 48).
6.4. Birləşmənin birinci komponenti -ken, -iken şəkilçili, ikinci komponenti isə -madan2 şəkilçili feli bağlama ilə ifadə olunur. Müq. et: Ve kır melekleri // Şarkılarını söyleyip // Raksederken ekin tarlalarında // Göze görünmeden (Veli, 177); Bir deve gürültüler içinde koşar, koşar, koşarken // Güneş doğmadan evvel varmak için // Ufka... (Veli, 200).
6.5. Birləşmənin birinci komponenti -ken, -iken şəkilçili, ikinci komponenti isə -dıkça4 şəkilçili feli bağlama ilə ifadə olunur. Müq. et: Lokantadan çıkıp Taksim'e doğru yürürken düşündükçe daha çok koymaya başlamıştı olaylar (Türkali, 331).
6.6. Birləşmənin birinci komponenti -ken, -iken şəkilçili, ikinci komponenti isə -dığımda4 şəkilçili feli bağlama ilə ifadə olunur. Müq. et: Sabah gün ışırken döndüğünde sakinleşmişti (Şirin, 112).
7.1. Birləşmənin birinci komponenti –ınca4 şəkilçili, ikinci komponenti isə -ıp4 şəkilçili feli bağlama ilə ifadə olunur. Müq. et: Tuvalette işlerini bitirince gelip san¬dal¬ye üstüne bıraktığı doğum günü paketini aldı Esme'nın, salona çıktı (Türkali, 221); Çayından bir yudum alınca yüzünü bürüştürüp şeker aramaya başladı (Şafak, 139).
7.2. Birləşmənin birinci komponenti –ınca4 şəkilçili, ikinci komponenti isə -arak2 şəkilçili feli bağlama ilə ifadə olunur. Müq. et: Geçen ilk arabaya binip arka koltuğa yanyana oturunca gülümseyerek baktı (Türkali, 251); Dedesi ölünce de bahçesinde tütün ekerek sürdürmüş geleneği... dedesi de öyle yaparmış... (Şirin, 8); Orhanın sözleri bitince, tombul yanaklarını şişirerek, sigarasının son dumanını püskürdü, izmariti yere atarak üstüne ayağiyle bastıktan sonra, Orhan'a bakarak... (Safa, 43); Bu metaforu kullanması yasaklanınca bakanlar kurulunu bir kurt sürüsü, başkanı da kurt postuna bürünmüş bir çakal olarak resmetmişti (Şafak, 90).
8.1. Birləşmənin birinci komponenti –dığımda... şəkilçili, ikinci komponenti isə -ınca4 şəkilçili feli bağlama ilə ifadə olunur. Müq. et: Taner kapıyı açtığında Naci'yi o halde görünce arkadaşından tiksindi birden bire (Bolat, 63); Aşağı inip tepsiyi mutfağa bıraktığında kapının zili çalınca, yüregi sanki hiç beklemediyi biçimde çarpmaya başladı birden (Türkali, 186);
8.2. Birləşmənin birinci komponenti –dığımda... şəkilçili, ikinci komponenti isə -ıp4 şəkilçili feli bağlama ilə ifadə olunur. Müq. et: ... memlekete vardığında annesi ken¬disini bağrına basıp öpüp koklarken şu kelimeleri söylüyordu Naciye... (Bolat, 24);Trafik bölgesinden eve ayrılan sapağa geldiğinde otomobil sağa yanaşıp yavaş¬ladı (Şirin, 25); On dokuz yaşına vardığında Asya kendi kişiliğini ve bağım¬sızlığını kanıtlama ihtiyacıyla öylesine yanıp tutuşuyordu (Şafak, 76); Bir zulüm yaptıkla¬rında, dönüp birbirinize bakar, acaba ne yaptık da kızdırdık diye kendinize sorardınız (Çamuroğlu, 205); İçlerinden konuşmak gelmediğinde ya da sohbetler tükendiğinde, arkalarına yaslanıp, oturdukları masanın açısına ve o gün tam olarak... (Şafak, 88).
8.3. Birləşmənin birinci komponenti –dığımda... şəkilçili, ikinci komponenti isə -ken, -iken şəkilçili feli bağlama ilə ifadə olunur. Müq. et: Cafer'e hoşçakal dimeye gittiğinde, onu yine Haydar'la otururken buldu (Çamuroğlu, 33).
9.1. Birləşmənin birinci komponenti –dıkça4 şəkilçili, ikinci komponenti isə -arak2 şəkilçili feli bağlama ilə ifadə olunur. Müq. et: İki üç nefes çekdikten sonra, için¬de parlayan mânadan anladi ki, onu uyandıran şey, tekâmülünün bir dönemec noktasında duran ve sabırsızlıktan şiştikçe şişerek zekâsından yol soran bahtıdır (Safa, 51); O olmasaydı, hâlâ şehir sokaklarında göze batmamaya çalışarak dolaş¬maya devam edecek, her Muharrem'de sayıları gittikçe azalarak yaslarına gömüle¬cek¬lerdi (Ça¬muroğlu, 225); İnce bir sızı yakıyordu bütün varlığını gittikçe büyüyerek... (Şirin, 160).
10.1. Birləşmənin birinci komponenti –a2 şəkilçili, ikinci komponenti isə -ıp4 şəkilçili feli bağlama ilə ifadə olunur. Müq. et: Nitekim Rose haftalardır zihninde Çakmakçıyan ailesinin tek tek her üyesiyle tekrar tekrar kavga etmiş ve o zamandan beri içinde ukte kalan şeyleri döne dolaşa sayıp dökmüştü kafasında (Şafak, 48).
10.2. Birləşmənin birinci komponenti –a2 şəkilçili, ikinci komponenti isə -ar2, -ır4, -maz2 şəkilçili feli bağlama ilə ifadə olunur. Müq. et: Güneş ışığı ince demetler halinde vurduğunda pencereden, o ışıkta görülen kıvrılmış bir saça benzeyen, ışık demetinden salına salına çıkar çıkmaz artık görünmez olan toz zerresine... (Şirin, 165); “Selcen olsaydı ne yapardı şimdi?” diye aklından geçirir geçirmez, Selcenin ruhuyla trans haline geçmişti belki de (Şirin, 172).
10.3. Birləşmənin birinci komponenti –a2 şəkilçili, ikinci komponenti isə -ken, -iken şəkilçili feli bağlama ilə ifadə olunur. Müq. et: Ebed müddet diye inilerken ümmet... (Sadri, 81). Azərbaycan dilinin tarixi qrammatikası ilə məşğul olan H.Mir¬zə¬zadə diyə, deyü, diyü feli bağlamalarını nəzərdə tutaraq yazır ki, bu feli bağlama bir qayda olaraq vasitəsiz nitqlə əlaqədar olduğu üçün vəzifə etibarı ilə başqa feli bağlamalardan fərqlənir. Bu feli bağlama işlənən cümlələrdə cümlələr arasında bir növ əlaqə, bağlılıq münasibəti yaranır (8, s. 178). Müasir türk ədəbi dilində bu feli bağlamanın işlənmə səciyyəsi də bu mülahizəni təsdiq edir.
11.1. Müasir türk ədəbi dilində hər iki tərəfi feli bağlamalarla ifadə olunan “fel+fel” tipli birləşmələrin araşdırılması göstərir ki, bu dildə müxtəlif feli bağlamalarla formalaşan feli birləşmələrin işlənmə tezliyi fərqlidir. Belə ki, “-ıp4+-dığımda...”, “-ıp4+-ken”, “-arak2+-ınca4”, “-madan2+-ıp4” və s. sxemi üzrə formalaşan feli birləşmələr yüksək işlənmə tezliyinə malik olduğu halda, “ınca4+-ıp4”, “-ken+-dıkça4”, “-dığımda...+-ınca4”, “-a2+-ken” və s. sxemlər üzrə formalaşan feli birləşmələr seyrək işlənir.

Ə d ə b i y y a t
1. Abdinova S.Ə. “Kitabi-Dədə Qorqud”un dilində feli birləşmələr, NDA, Bakı, 2002. 23 s.
1. 3.Cavadov Ə.M., Budaqova Z.İ. Feli söz birləşmələri. Müasir Azərbaycan dilində söz birləşmələri, Bakı, Azərbaycan SSR EA nəşriyyatı, 1961. 55-91 səh.
2. Bilgegil K. Türkçe Dil Bilgisi, Ankara yayınları, 2010, 286
3. Гаджиева Н.З. Деепричастие. Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Морфология, М., Наука, 1988. с. 471-483.
4. Гаджиева Н.З., Серебренников Б.А. Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Синтаксис, М., Наука, 1986. с. 284.
5. Татиздат, 1980. с. 105.
6. Əskər R. Mahmud Kaşğari və onun “Divanü lüğat-it-türk” əsəri, Bakı, “MBM” nəşriyyatı, 2008.
7. İsgəndərova Ş.H. Azərbaycan dilində felin perifrastik formaları, NDA, Bakı, 2002. 25 s.
8. Mirzəzadə H. Azərbaycan dilinin tarixi sintaksisi, Bakı, “Maarif” nəşriyyatı, 1968. 162 s.
9. Mirzəzadə H. Azərbaycan dilinin tarixi qrammatikası, Bakı, Azərbaycan Universiteti nəşriyyatı, 1990. 376 s.
10. Nəbiyeva Z. Azərbaycan dilində adlıq hallı feli birləşmələr, Bakı, “Elm” nəşriyyatı, 2006. 168 s.
11. Rüstəmov R. Türk dilinin morfologiyası, Bakı, “Nurlan” nəşriyyatı, 2007. 208 s.
12. Serebrennikov B.A., Hacıyeva N.Z. Türk dillərinin müqayisəli tarixi qrammatikası, Bakı, “Səda” nəşriyyatı, 2002. 380 s.
13. Seyidov Y. Azərbaycan dilində söz birləşmələri, Bakı, Bakı Universiteti nəşriyyatı, 1992. 408 s.
14. Серебренников Б.А. Методы лингвогенетических исследований. Общее языкознание. Методы лингвистических исследований, М., Наука, 1973. с. 34-118.
15. Kahraman T. “Çağdaş Türkiye Türkçesindeki Fiillerin Durum Ekli Tamlayı¬cıları”, Ankara, 1996. 111 s.
16. Dizdaroğlu H. Türkçede Fiiller, Ankara, Ankara Üniversitesi Basımevi 1963, 64 s.
17. Ercilasun A.B. Makaleler (Dil ─ Destan ─ Tarih ─ Edebiyat), Akçağ yayınları, Ankara, 2007. 751 s.

MƏNBƏLƏR
Adıvar ─ Adıvar Halide Edip. Ateşten Gömlek (roman), Özgür Yayınları, İstanbul, 2001.
Atay ─ Atay Oğuz. Tutanamayanlar, İletişim yayınları, İstanbul, 2007.
Bolat ─ Bolat Ünal. Ayrılık olmasaydı (roman), Nesil yayınları, İstanbul, 2002.
Çamuroğlu ─ Çamuroğlu Reha. İsmail (roman), Om yayınevi, İstanbul, 1999
Dinç ─ Dinç G.Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Malvarlığı Hakları, Türkiye Barolar Birliği Yayınları, Ankara, 2007.
Ercilasun ─ Ercilasun A.B. Makaleler (Dil ─ Destan ─ Tarih ─ Edebiyat), Akçağ yayınları, Ankara, 2007.
Kalafat ─ Kalafat Y. Dedem Korkut Yukarı Eller, Lalezar yayınları, Ankara, 2008.
Özburun ─ Özburun Yusuf Özkan. Kıvılcımlar kitabı (şiir), Kaknüs yayınları, İstanbul, 2000.
Pamuk ─ Pamuk Orhan. Cevdet Bey ve Oğulları, İletişim yayınları, İstanbul, 1998.
Sadri ─ Sadri İbrahim. Sepia (şiirler), Timaş yayınları, İstanbul, 2005.
Safa ─ Safa Peyami. Biz insanlar (bütün romanları), Ötüken, İstanbul, 1999.
Şafak ─ Şafak Elif. Baba ve Piç, Metis yayınları, İstanbul, 2005. 1996.
TDA ─ Türk Dünyası Araştırmaları, sayı 22, Şubat 1983.
Türkali ─ Türkali Vedat. Kayıp romanlar, Everest yayınları, 2005.
Veli ─ Veli Orhan. Bütün şiirleri, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2003.

XÜLASƏ
Məqalədə II komponenti feli bağlamalarla ifadə olunan “fel+fel” tipli birləşmələrin bütün struktur-semantik tipləri araşdırılmışdır.
Açar sözlər: feli bağlama, fel, feli birləşmələr, “fel+fel” tipli birləşmələr.

РЕЗЮМЕ
В данной статье исследованы структурно-семантические варианты словосочетаний типа «гла-гол+глагол», вторая часть которых выражена деепричастием.
Ключевые слова: деепричастие, глагол, глагольные сочетания, глагольные словосочетания типа «глагол+глагол».

SUMMARY
This article deals with analysis of all structural-semantic variants of verbal phrases the second component of which is expressed by “verb+verb” type of phrases.
Key words: adverbial participle, verb, verbal phrase, “verb+verb” type of phrases

Rəyçi: prof.R.Ə.Rüstəmov

Ирадя Инайят гызы Шямсизадя
РУС ДИЛИНДЯН АЛЫНМЫШ ВАРВАРИЗМЛЯР ВЯ ОНЛАРЫН БЯДИИ
ДИЛДЯ РОЛУ
Щяр щансы бир дил ящатясиндя олдуьу яъняби диллярдян айрылмыш бир щалда, ялащиддя шякилдя мювъуд ола билмяз. Диля башга диллярдян сюзлярин эялмяси, еляъя дя, доьма дилимиздяки сюзлярин башга дилляря кечмяси ганунауйьун вя тябии просесдир. Бу просес мцяййян заманларда баш верян сийаси-иътимаи просеслярля, тарихи-ъоьрафи ялагялярля баьлыдыр. Проф. С.Ъяфяров йазыр: «Тцрк дилли халглар щяля йени ерадан яввял узун ясрляр бойу монгол вя тунгус-манъурларла бир иътимаи-сийаси бирлик тяшкил етдикляри цчцн (Алтай дюврц) онун (тцрк дилляринин) лексик тяркибиня щямин диллярдян кцллц мигдарда сюзляр дахил олмушдур» (7, с. 41).
Бу фикри диэяр диллярдян, мясялян, яряб, фарс вя рус дилляриндян сюз алынмасына да шамил етмяк олар. Рус дилиндян сюзлярин алынмасынын конкрет тарихи мялумдур: бу, Азярбайъанын Русийа тяркибиня дахил олмасындан башланыр. ХЫХ ясрдян башлайараг, Азярбайъанын А.Бакыханов, М.Ф.Ахундзадя, Щ.Зярдаби кими алим вя журналистляри габагъыл рус мядяниййятинин тясири иля бир чох сюзляри дилимиздя ишлятмишляр ки, бу да заманына эюря мцтярягги щадися иди.
Диллярин мцстягиллийя вя миллиляшмяйя ъан атмасы, дювлят дили кими ишлянмяси, дилдя баш верян дахили вя хариъи просесляр щяр щансы бир дилдян, о ъцмлядян рус дилиндян кечян сюзляря ики ъцр тясир эюстярир: а) сюзлярин бир гисми ана дилинин тясири иля тяркибини дяйишир, дилин гайда-ганунларына уйьунлашыр; мяс: машын, аптек, гязет, фяняр, груп, фабрик, маьаза вя с.; б) дилдя баш верян юзляшмя просеси нятиъясиндя яъняби сюз милли сюзля явяз едилир; мяс: плйаж–чимярлик, остановка-дайанаъаг, дураъаг, тормоз-яйляъ, кухнйа-мятбях, холодилник-сойудуъу вя с.
Бцтцн бунлар эюстярир ки, ядяби дилдя бу сюзлярин ишлядилмяси мцяййян прин¬сипляря табе олмалыдыр. О сюзляр ки, ана дилимиздя йохдур, онлары башга дилдян алыб ишлятмяк мцмкцндцр вя лазымдыр. Амма ана дилиндя «сакит» сюзц олдуьу щалда, «спакойс» сюзцнц ишлятмяк эцлцнъ бир вязиййят йарадыр.
Бир мясяляни дя унутмаг олмаз. Бири тямиз рус дилиндя данышырса, юз фикрини русъа ифадя едирся, буну она нюгсан тутмаг олмаз. Бяла одур ки, бири данышанда «Мян званит елямишдим» ъцмлясини ишлядир ки, бу да йолве-рилмяздир. Проф. Мир Ъялал Пашайев бу барядя йазыр: «Алынма сюзлярин дилдя, хцсусян бядии дилдя ишлядилмяси мцяййян гайда-гануна баьлыдыр. Яввяла, щяр яъняби сюзц алыб диля салмаг олмаз. Мисал цчцн, ана дилиндя «эюй» олдуьу щалда, фарсъа «асиман», ярябъя «сяма» ишлятмяйин мянасы йохдур. Дилин зярури ещтийаъларыны юдямяк, лазыми сюз, ибаряляри йаратмаг цчцн, щяр шейдян яввял, фолклора, халгын данышыг дилиня, классик сяняткарларын ясяр-ляриня мцраъият етмяк зяруридир (4, с.87).
О ки галды варваризмлярин дилдя ишлядилмясиня, буна ики бахымдан йанашмаг лазымдыр: яввялян, бу сюзлярин йазычы дилиндя ишлядилмяси онун ъидди гцсуру кими гейд едилмялидир; икинъиси, варваризмляр бядии ясярлярин дилиндя бир прийом кими ишлянир. Ш.Микайылов йазыр: «Ещтийаъ олмадан данышыгда башга диля мянсуб олан сюзлярин ишля-дилмяси ядяби дил нормалары бахымындан дцзэцн дейил вя буна йол верилмир. Лакин башга дилдян эялян сюз вя ифа-дялярдян бядии ясярдя бир прийом кими истифадя едилир ки, бу да ядябиййатшцнаслыгда варваризм адланыр» (8, с.151).
Вахтиля хариъи юлкялярдя, о ъцмлядян Русийада тящсил алмыш вя юз дилляриндя ди¬эяр дилляря мяхсус сюз вя ифадяляр ишлядянляря, еляъя дя иътимаи-сийаси дюврля яла¬гя¬дар олараг, данышыьында яъняби сюзляр ишлядянляря бюйцк ядибляримиз Ъ.Мям¬мяд¬гулузадя, М.Я.Сабир, Ъ.Ъаббарлы вя Мир Ъялал Пашайев сатира дили иля эцлмцшляр.
Мир Ъялал Пашайевин «Анкет Анкетов» ясяринин баш гящряманы щяйата, инсанлара юз эюзц иля дейил, рясми сянядлярин эюзц иля бахыр. О, ишчилярля дейил, сянядлярля марагланыр, ян чох ишлятдийи ифадя дя, «лични дело» ифадяси-дир. «Шяхси иш» явязиня бу ифадяни ишлядян Анкетов еля эцман едир ки, киминся «лични дело»су гяфясдядирся, о юзц щеч йана эедя билмяз. Ясярдян бир нцмунйя диггят едяк:
«Катиб ялини дизиня дюйцб дейирди:
-Вай атоннан, инанмыр ща! Йолдаш Анкетов, Гурбаняли цч айдыр ки, ясэяр эедиб. Узаглардан каьызы эялир, юзц дя санитар ишляйир, сян дейирсян вязифясиндя бяргярардыр.
Анкетов щирслянирди, сонра щювсялясини басыб, катиби баша салырды:
-Ай кцт, нийя баша дцшмцрсян, лични деласы одур ей, эюз габаьында. Лични деласыз щара эедя биляр! Аьзы ня-ди аддымыны кянара гойа! Эетмиш олсайды, «лични дело» чохдан чыхыб лазыми йеря эетмишди» (5, с.341-342).
Анкетов «лични дело»ну о гядяр севир ки, ону милли ифадя кими ишлядир, щямин ифадяйя мянсубиййят шякилчиси гошур, ондан сифят дцзялдир, «лични дело»ну шяхслян¬дирир. Эуйа ким щара эется, «лични дело»да онунла бирликдя чыхыб эетмяли имиш.
Ясярдя ишлянян «началник» ваваризми Анкетова аид едилир вя катибин дилиндя ишлядилир. Мцяллиф дилиндя «мцдир», «ряис» сюзляри ишляндийи щалда, Анкетов катиб тяряфиндян «началник» адландырылыр:
- Сян нийя авам сюз данышырсан. Атанын юлцсц началникя йох, инкир-минкиря лазымдыр. Началник билмяк ис-тяйир атан нячи иди! (5, 338)
Щекайядя «сяняд» сюзцнцн явязиня «документ», «шикайят китабчасы» явязиня «жаловни книшка», «кадр» явязиня «кадро» варваризмляри ишлядилир.
Анкетов юз репликаларында «бяли» йериня «да», «няинки» явязиня «чем», «мцщцм» йериня «важны» сюзлярини ишлядир, юзц дя бунлары чох тябии шякилдя едир: «Щадыйев ъаваб верян кими, Анкетов онун иш говлуьуну тапыб ач-ды. Мяналы бир «да!» дейиб, бармаьыны байаг йаздыьы суалын цстцня гойду:
-Сян, -деди, чох юртцлц йазмысан… Мясялян, важны бир йер: йазырсан атам налбянд олуб… Шцбщясиз ки, буржуазийа дюврцндя, щансы ки, сянин атанын щяйат фяалиййяти тясадцф едир, щампанын пулу чох иди, чем фцгярайи-касибя» (5, 339-340).
Бу сюзлярин ишлядилмяси Анкет Анкетовун характерини эюзляримиз гаршысында ачыр; бялли олур ки, о адамлара биэаня олдуьу кими, ана дилиня, онун доьма сюзля¬ри¬ня дя биэанядир. Бу биэанялик эятириб о йеря чыхарыр ки, о, адамлардан чох, юзцнцн дедийи кими, «лични дело»лара «доверит» едир. Анкетовун чанаьы юз башында чатлайыр: Гадын щамамына кисячи кими ишя эирмяк истяйян Гянбяр гызы Нисяни щесаб¬дар тяйин едир, щесабдарлыг тяърцбяси олан Нуру Нурузадяни арвад щама¬мына кисячи тяйин едир. Мящз Нурунун гяти щярякяти – анкетляря щцъум ет-мяси Анкетовун «мящв»иня сябяб олур. Мялум олур ки, беля адамлар мяшщур бир кяламда дейилдийи ки, ъисмян дири олсалар да, щягигятдя юлцдцрляр.
Мялумдур ки, ХХ ясрин яввялляриндя ана дилимиз цч истигамятдян корланырды: бир груп зийалылар рус вя Ав-ропа сюзлярини юз данышыг вя йазыларында ишлядирди, икинъи груп зийалылар тцрк-османлыъайа, цчцнъцляр ися ярябъя сюзляря цстцнлцк верирдиляр. Бюйцк ядибимиз Мирзя Ъялил бу зийанлы мейилляря бядии сянятин эцъц иля эцлмцш, онлары юз ясярляриндя кяскин ифша етмишдир. Мящз бу бахымдан ябибин 1920-ъи илдя гялямя алдыьы «Анамын китабы» траэ-икомедийасы диггяти чякир. Ядябиййат тарихимиздя милли истиглал, азярбайъанчылыг ягидяси вя дцшцнъясиня щяср едилмиш бу ъидди вя тясирли драм ясяриндя бир ананын цч ювлады – Рцстям бяй, Мир¬зя Мящяммядяли вя Сямяд Ва-щид юз ана дилиня йох, айры-айры яъняби дцшцнъяйя, яъняби эейим вя диля гуллуг едирляр. Онларын юзляри дя, данышыг-лары вя китаблары да милли менталитетимизя йаддыр.
Бюйцк гардаш Рцстям бяй вя онун ъан йолдашы Аслан бяй йерли-йерсиз рус сюзляриндян истифадя едир, щям Азярбайъан дилини, щям дя рус дилини корлайырлар. Тясадцфи дейилдир ки, Зящра бяйим Эцлбащара мцраъиятля: «Гы-зым, бу адамлар ня данышырлар?» дейя сорушур (3, с.453).
Еля илк мяълисдя биз Зивяр ханымын ики дил арасында галдыьыны эюрцрцк. О щям русъа, щям дя Азярбайъанъа данышыр, амма онлары бир-бириня гатмыр:
-Кто и телефона? Кимдир телефонда? (3, с.439).
Бязян ися тамам русъа данышыр:
Не понимайу, господа, что за дикарство? Пуст кто каким йазыком лучше владеет, на том и обйаснйаетсйа, что же такое?! (3, с.450)
Рцстям бяйля илк дяфя танышлыьымыздан башлайараг, онун гатыш-булаш данышыьына раст эялирик: «А» щярфи бязи диллярдя гласны щярфдир… Имла щярфидир вя слогдур (3, с.440). Онун дилманъы Мирзя Щясян ися бу сюзляри синхрон шякилдя тяръцмя едир: гласны – имла; слог – щеъа вя с. амма еля ки, Рцстям бяй сярбяст чыхыш етмяк вя йа даныш-маг истяйир, бу заман онун лексикону яъняби сюзлярля «зянэинляшир»: Ана, мян дедийим Аслан бяй чох йахшы адамды; юзц дя кечян ил йурист дярси охуйурду, сонра пешман олду, восточни факцлтетя эирди. Инди истяйир мал щякми олсун (3, с.444).
Йазычынын щям Рцстям бяйя, щям дя онун ъан йолдашы, сирдашы вя щям¬мясляки олан Аслан бяйя олан эцлцшц ясярин икинъи мяълисиндя даща да шиддятлянир. Чцнки бурада онларын щяр икисинин нитгиндя йерли-йерсиз яъняби кялмяляр ишлядилир ки, бунлар сатирик юлдцрцъц эцлцшцн мащиййятини тяшкил едир.
Рцстям бяйин чыхышындан бир парча: Щязярат, ил щесабы барясиндя кечян заседанийада бир гядяр разночесийа олду. Бу да о барядя иди ки, сметанын бир пара пунктларында бир гядяр тяфавцт эюрсянди… онун бязи йерлярини биз мящз приблизително тяйин едирик (3, с. 451).
Эюрцндцйц кими, бурада бизъя «смета» сюзцнц ишлятмяк, бялкя дя, мцбащися тюрятмяз, чцнки щямин сюзцн гаршылыьы эюз габаьында дейил. Амма «иълас», «фикир мцхтялифлийи», «маддя», «тяхмин» сюзляри дилимиздя уьурла ишляндийи щалда йухары¬дакы варваризмляри диля эятирмяк олмаз.
Аслан бяйин чыхышындан бир парча: «Закон бу случайлары тамамян предусматрет еляйибдир… сметны статйа-лары о гядяр сокравит едирляр ки, ил ахырында щесаб дцз эялир. Амма бизим сметанын погрешностлары вя с.» (3, с.451)
Бу ъцр данышыгдан ня рус, ня дя Азярбайъан щеч бир файда эюря билмяз. Беля данышыглара, мцхтялиф дилляря мяхсус сюзлярин истяр Азярбайъан, истярся дя рус мятнляриндя ишлядилмяси щяр ики дилин щцгугларыны позур вя йолве-рилмяздир.
ХХ ясрин эюркямли сюз устадларындан сайылан М.Я.Сабирин сатиралары Азяр¬бай¬ъан поетик тяфяккцрцнцн, онун бядии-естетик сявиййясинин бариз эюстяриъисидир. Сабир йарадыъылыьынын дяйярли тядгигатчыларындан сайылан проф. Ъ.Хяндан йазыр: «… шеирляриндя сюздян мящарятля истифадя етмяси, сюзц юз йериндя чох дцзэцн вя тябии ишлятмяси, мисраларда сюзляри сярраст дцзя билмяси, фикирляринин айдын вя габарыг нязяря чатдырылмасы вя с. ачыг эюстярир ки, о юз шеирляринин бядии дили вя цслубу цзяриндя бюйцк бир сяй вя инадла ишлянмишдир» (2, с. 141). Шаирин шеирляриндя «за-кон», «вотга», «палитга», «дасга», «чернил», «учител», «пийан», «сийезд» кими сюзляр аз гала доьма сюзляр кими ишлянир. «Закон» Сабирдя «кющня гайда-ганунлар» мянасында ишлянир: «Щяр бир эядя бир аз охуйуб адям олуб-дур, Закону бяйянмяз» (6, с. 35).
Рус дилиндя «водка» шяклиндя йазылан «араг» сюзц «вотка» кими ишлянир вя кам алмаьын йолларындан бири кими тягдим олунур:
Мейханадя вотга вурарыз, кам алырыз биз… (6, с.68)
Беля нцмунялярин сайыны хейли артырмаг олар.
Рус дилиндя «ня ися», «бир шей» мянасыны верян «что-то» сюзцнц шаир мараглы бир шякля салараг ишлядир («иштот - миштот»):
«… пакизя мцсляман баласы хариъи ювлады кими шапга гойуб, иштот-миштот охуйуб, ахыры бир доктор олуб…» (6, с. 53).
Эюрцндцйц кими, сатирик эцлцш мягсядиля ишлядилян бу сюз тяряфляриндян бири вя йа щяр икиси айрылыгда ишлян-мяйян «ушаг-мушаг», «гянд-мянд», «кяля-кютцр» типли сюзляря охшайыр.
«Эюндярилмиш», «йолланылмыш» мянасыны верян «посланный» сюзцнц Сабир, «Сибиря, сцрэцня эюндярилмиш» мянасында ишлядир, «сцрэцня эюндярилян¬ляря гярибя бир ад гойур: «ящли-пасилйан» …яэяр гачмаьа да олмайа имкан, ишини гят едя диван, оласан ящли-пасилйан, ня гямин вар…» (6, с.63-64).
«Зийалы» мянасыны верян «интеллигент» сюзцнц шаир, юзцнямяхсус шякилдя ишлядир. «Тюмейищящар» шеириндя бу, хцсусиля яслиндян узаглашдырылыр:
Бу интеликлярин сюзцн эятирмя щеч аралыьа,
Онлары эюрмяк истясян, шярабы эюр, гумары эюр (6, с. 71).
«Цряфа маршы» шериндя ися бу сюз «интелиэент» шяклиндя ишлядилир:
Интелиэентик, бу ки бющтан дейил,
Тцрки данышмаг бизя шайан дейил…(6, с.205)
Ъ.Ъаббарлынын ясярляриндя, хцсусян «Алмаз» ясяриндя истяр мянфи, истярся дя мцсбят сурятлярин данышыьында яъняби сюзлярин (рус сюзляринин) ишлядилмяси даща чох дюврцн иътимаи-сийаси хцсусиййятляри иля баьлыдыр.
Ясярдя илк варваризмя Ъамалын дилиндя раст эялинир:
Эюрцм сян комиссарсан, уполномоченнисян, кимсян? (1, с. 16)
Бу сюз русъа «уполномоченний» - вякил едилмиш, мцвяккил сюзцнцн данышыгда ишлянян формасыдыр; «сащя мцвяккили» ифадяси инди дя «участковый» сюзцнцн мянасыны билдирир. Бу сюз «милисин мянтягя мцвяккили» анла-мындадыр.
Ясярдяки «доклад», «секрет», «адрес», «закун», «падлес», «инвалид», «на¬лог», «силист», «нерв» кими инди-нин юзцндя дя мцяййян ишляклийя малик олан сюзляр бир чох сурятлярин дилиндя ишлянир. Ян чох диггяти чякян кянд шурасынын катиби Шя¬ри¬фин дилиндя ишлянян «савсим беспакойус», «субутални, документални» ифадя¬ля¬ридир ки, бу суря-ти тамамиля фярдиляшдирир:
Сиз, хала, савсим беспакойс олмайын, мян юзцм бурдайам. Щяр бир иши субутални, документални дцзялдя-рям (1, с.21).
Варваризмлярин бир гисми 30-ъу иллярдя мювъуд олмуш вя кечмиш ССРИ мяканында актуал шякилдя ишлянян сюзлярдир: аэитпроп, сювпроб, комсомолка, колхозсентр, испалком, селсовет, колхос. Сонунъу сюз «киши колхо-зу», «гадын колхозу» шяклиндя ишлянир; мясялян, ясярин мцсбят гящряманларындан сайылан Барат дейир: Ъамаат, бу бир иш дейил ки, сиз эюрцрсцнцз: кишиляр колхозу дцзялтдиляр – даьытдыныз, арвад колхозу дцзялтдиляр – даьытдыныз (1, с.75).
«Алмаз» ясяриндя ишлянян яъняби сюзлярин бир гисми дя тящриф олунмуш рус вя Авропа сюзляридир: щопчылыг, пирьырам, илтирски, гямисйя, йчгулла, памаьайыт, даразуменни, аьлоб.
Биринъи сюз «цмумилик» мянасында олан «обший», икинъи сюз «програм» сюзцнцн тящриф олунмуш шяклидир. «Илтирски» русъа «електрический» сюзцнцн тящриф формасыдыр вя Ибадын дилиндя ишлянир:
Одур ща, йеня дя салыб оьул-ушаьы далынъа… Туман диздян йухары, балдырлары да ки, илтирски кими ишыг салыр (1, с.30).
«Гямисйя» «комиссийа», «йчгулла» «школа», «памаьайыт» кюмяк етмяк, «даразуменни» «недоразуме-нийе» (анлашылмазлыг) демякдир. «Аьлоб» арабанын дишляси, чилляси мянасыны верян «оглоблйа» сюзцнцн тящриф формасыдыр.
Бундан башга, ясярдя «полагайс» (положение-ганун, низамнамя, ясас¬на¬мя), «интриьан» (интриган – ин-тригачы, фитнячи), «призидум» (президиум – ряйасят щейяти), «аеропланчы» (тяййарячи), «вайенни штаб» (щярби штаб, гярарэащ), «вечер¬ня¬базар» (ахшам базары), «йачейка» (юзяк), «падсуд» (мцттящим), «прийут» (кюрпяляр еви) кими сюз вя ифадяляр айры-айры сурятлярин характеристикасыны ачмаг цчцн уьурлу шякилдя ишлянир.
Бир дилдян башга диля сюз кечмяси лабцд вя гаршысыалынмаздыр. Щяр щансы бир диля ятрафындакы гощум вя йа йад диллярдян тяърид олунмуш шякилдя йанашмаг олмаз. Лакин ещтийаъ олмадан, дилин дахили имканларынын эцълц олдуьу бир шяраитдя данышыгда вя йазымызда йад сюзляри ишлятмяк олмаз. Бу, ана дилинин ганунла мцяййян олунмуш щцгугларыны мящдудлашдырмаг демякдир.

Истифадя едилмиш ядябиййат
1.Ъ.Ъаббарлы. ясярляри, 3 ъилддя, ЫЫ ъилд. Бакы, Азярняшр, 1968
2. Ъ.Хяндан. Сабир йарадыъылыьынын сяняткарлыг хцсусиййятляри. Азярняшр, Бакы, 1962
3. Ъ.Мяммядгулузадя. Ясярляри, 4 ъилддя, Ы ъилд. «Юндяр няшриййат», Бакы, 2004
4. Мир Ъялал, Пянащ Хялилов. Ядябиййатшцнаслыьын ясаслары. «Чашыоьлу», Бакы, 2005
5. Мир Ъялал. Сечилмиш ясярляри, 4 ъилддя, Ы ъилд. Азярняшр, Бакы, 1967
6. Сабир. Щопщопнамя. «Йазычы», Бакы, 1980
7. С.Ъяфяров. Мцасир Азярбайъан дили. (Лексика), ЫЫ щисся, «Шярг-Гярб», Бакы, 2007
8. Ш.Микайылов. Ядябиййат нязяриййяси. (ЫХ-ХЫ синифляр цчцн дярс вясаити). «Маариф», Бакы, 2009

Xülasə
RUS DİLİNDƏN ALINMIŞ VARVARİZMLƏR VƏ ONLARIN BƏDİİ DİLDƏ ROLU
Məqalədə Azərbaycan ədəbiyyatının ayrı-ayrı nümunələrindən gətirilən faktlar əsasında rus dilinə məxsus varvarizmlərin bədii dildəki rolundan danışılır. Tədqiqat nəticəsində müəyyənləşdirilir ki, vaxtilə Mir Cəlal, Cəlil Məmmədquluzadə, Sabir, Cəfər Cabbarlı kimi söz ustalarımız danışığında yerli-yersiz əcnəbi söz və ya ifadə işlədənlərə bədii sənətin gücü ilə gülmüşlər.
Açar sözlər: varvarizm, alınma sözlər, bədii gülüş, Mir Cəlal, bədii dil, ədəbiyyat

Резюме
Заимствованные из русского языка варваризмы и их роль в художественном языке
В статье на основе отдельных примеров из азербайджанской литературы рассматривается роль варва-ризмов, заимствованных из русского языка. Исследование показало, что известный писатель Мир Джалал как достойный продолжатель таких мастеров слова, как Дж.Мамедкулизаде, Сабир, Дж.Джаббарлы, умело изобличал тех, кто неуместно использовал в речи иностранные слова и выражения.

Ключевые слова: варваризм, заимствованное слово, художественный смех, Мир Джалал, худо-жественный язык, литература

Summary
Borrowed from Russian Barbarizm and their role in art language
In article on the basis of separate examples from the Azerbaijan literature the role barbarizm, borrowed of Rus-sian is considered. Research has shown, that the known writer Mir Jalal as the worthy continuer of such masters of a word, as J.Mamedkulizade, Sabir, J.Jabbarli skilfully exposed those who is inappropriate used in speech foreign words and expressions.

Keywords: barbarizm, loan word, art laughter, Mir Jalal, art language, the literature

Ряйчи: дос.Я.Щ.Ъавадов

Leyla Vəli qızı Qocayeva
AZƏRBAYCAN DİLİNDƏ İNTENSİVLİK KATEQORİYASI VƏ ONUN İFADƏ İMKANLARI
“İntensiv” terminoloji vahidi latınca gərgin, güclü, qızğın mənasında işlənir. İntensivlik termin-anlayışı isə bu mənaları özündə ehtiva edir; həyatın əksər sahələrində bu əlamətdən, demək olar ki, istifadə olunur. O cümlədən, dildə hər kateqoriya kimi intensivlik kateqoriyası da fəaliyyət göstərir. E.N.Serğayeva yazır ki, категория интенсив-ности – это семантическая категория, о основе которой лежит понятие градации количества в широком смысле этого слова [7].
İntensivlik dilin obrazlılıq sistemi ilə bağlıdır. Müəllif manerasında intensivlik və üslubi funksiyalar bir-birilə əlaqəli şəkildə meydana çıxır. İntensivlik ekspressivliklə sıx şəkildə əlaqədardır. Obrazlılıq bədii üsluba xas əlamətdir. Obrazlı leksika bədii ədəbiyyatın “tikinti materialı”dır. Bu leksika dildə estetik funksiyanı yerinə yetirir.
Azərbaycan dilinin materialları əsasında intensivlik anlayışı kateqoriyasının mahiy¬yəti hələ açılmamış, bu haqda tədqiqatlar aparılmamışdır. Halbuki dilimizin materialları imkan verir ki, bu kateqoriyanı dərindən araşdıraraq həmin məsələnin ekpressivliklə, qradasiya ilə, nitq hissələri ilə, sintaksis vahidlərlə əlaqəsini üzə çıxaraq.
Dildə intensivlik müxtəlif səviyyələrdə meydana çıxır: fonetik səviyyədə, leksik-semantik səviyyədə, sintaktik səviyyədə, frazeoloji səviyyədə və s.
İntensivlik əlamətləri Azərbaycan dilində qeyd olunan səviyyələrdə öyrənilərsə, bu kateqoriya haqqında təsəvvür bir daha genişlənə bilər.
1) Fonetik səviyyədə intensivlik. Bu cür intensivlik fonetik vasitələrlə - alliterasiya və assonansla ifadə olunur.
Eyni samit səslərin təkrarına alliterasiya deyilir. Fonetik səviyyədə alliterasiya iki istiqamətdə intensivliyi yaradır: 1) dil səviyyəsində, 2) üslub səviyyəsində.
A.A.Axundov yazır ki, dil səviyyəli alliterasiya hadisəsi üzrə türk dilləri bir-birinsən az fərqlənir. Üslub səviyyəli alliterasiya isə daha çox subyektiv səviyyəlidir və allitera¬siyanın bu növü üzrə türk dilləri arasında ciddi fərqlər var. Əslində belə səs təkrarının iki növü mövcuddur. Onlardan birincisi zəruri poetik vasitə olan alliterasiyadır ki, bir çox türk xalqlarının poeziyasında əslində vəzn və qafiyə vəzifəsini yerinə yetirir (1, s. 139).
Fonetik səviyyədə intensivlik dilimizdə rəngarəng çalarları ilə fərqlənən səs tək¬rarlarını əmələ gətirir. Belə intensivliyi yaratmaqda dilimizin demək olar ki, bütün sa¬mitləri iştirak edir. Daha çox s, ş, y, q, ğ, d, ç, l, m, n, r, samitləri intensivlik yaradırlar.
Misallar:
S samitinin təkrarı ilə yaranan intensivlik:
Solmaz susdu, səliqə-sahmanla salonu seyr etdi (S.Abdullayev).
Ş samitinin təkrarı ilə yaranan intensivlik:
Aşır şiş dağları aşdı və aşağıda şırıldayan çayların səsinin seyr etdi (S.Abdullayev).
Ç samitinin təkrarı ilə yarana intensivlik:
Çınqıl daşlı çayları Çapayev çapa-çapa
Keçib biçir çöllərdə çap canavarlarını...
(S.Rüstəm) və s.
Fonetik vasitə kimi assonansın da intensivlik yaratmaqda imkanları genişdir. Asso¬nans eyni cinsli saitlərin təkrarıdır. Assonansı, hər şeydən öncə, açıq və qapalı saitlərin təkrarı formalaşdırır. Fonetik paralelizm formasında təzahür edən assonans hadisəsi güclü intensivlik yaradır.
Quşlar qatar-qatar ellərdən keçər,
Bəşər nəsil-nəsil dünyadan köçər.
(S.Vurğun).
2) Leksik-semantik səviyyədə intensivlik. Həmin səviyyədə intensivliyi leksik-semantik kateqoriyalar yaradır. Bu kateqoriyalar sinonim, omonim və antonimlərdir. Sözlərin semantik ümumiliyi əsas ölçü kimi qəbul olunur, eyni anlayışın müxtəlif tərəf¬ləri bu kateqoriya vasitəsilə adlandırılır. Hər bir sinonim nitqin intensivliyinə bu və ya digər dərəcədə əlavə məna çalarları gətirir. Hər şeydən öncə mətndə cüt, yanaşı işlənən sinonimlər mənanı gücləndirir. Məs.: Qulunun yöndəmsiz görkəmi onu tamam yara¬şıqsız bir hala salmışdı (Ə.Vəliyev). Onun eybəcər burnu adamabənzəməz görünüşü hiss ediləcək dərəcədə korlayırdı (S.Rəhimov).
Verilmiş bu iki cümlədə sinonimlər (yaraşıqsız-yöndəmsiz; eybəcər-adamabən¬zəməz) portiretin zahiri simasını xarakterizə etmişdir. Bu sinonimlərin ifadəlilik və intensivlik dərəcələri, eləcə də işlənmə dərəcələri müəyyən qədər bir-birindən fərqlənir. Bütövlükdə bu sinonim cütlüklər insana məxsus çirkinlik məfhumunu bildirir.
Hər bir omonim dildə intensivliyi leksik-semantik yöndə artırır. İntensivliyi əmələ gətirən omonimlər dilin təbiəti ilə bağlı olub semantik keyfiyyətlərə malikdir. Buna görə də məhz omonimlər dilin tipik və xarakterik əlamətlərnii inikas etdirən faktorlardan hesab edilir.
İntensivlik baxımından omonimlər bədii əsrlərdə, müəyyən üslubi etiket yaradır, dinləyiciyə qüvvətli emosional təsir göstərir. Məs.:
3) Morfoloji səviyyədə intensivlik. Həmin səviyyədə intensivliyi bəzi nitq hissə¬ləri yaradır. Sifətin dərəcələri, zərf, qoşma və s. bu prosesdə fəal iştirak edir. Sifətlər əla¬mət və keyfiyyətin çox və ya azlığını bildirmək üzrə dərəcələnir. Sifət, ümumiyyətlə, əşyalara xas olan və ya onlara istinad edən əlamət, keyfiyyət və ya hər hansı digər bir xüsusiyyəti səciyyələndirən nitq hissəsidir. Sifətin həyatiliyi, varlığı onun əşyalarla daimi sıx əlaqədə olmasındadır. Əşyalarla yanaşı, sifət müxtəlif təbiət hadisələrini də müxtəlif dərəcədə əlamət və keyfiyyətə malik olduqlarını onların bir-birilə tutuşdurul¬ması, müqayisəsi yolu ilə müəyyən etmək mümkündür.
Sifət dərəcələrində intensivlik çox yüksəkdir. Ona görə də sifətin dərəcələri sıra¬sında “intensivlik dərəcəsi”nin də adı “hallandırılır”.
Sifətin ekspressivliyini, intensivliyini dərəcə əlamətləri yaradır. Sifətin dərəcə kateqoriyasının üslubi imkanlarından danışan zaman diqqəti çəkən cəhət onun vasitəsilə əşyaya xas olan əlamətlərin, keyfiyyətlərin müqayisə edilməsidir. Azərbaycan dilində müqayisə abstrakt və konkret olmaqla iki formada özünü göstərir. Adi dərəcə adi-normal ekspressivlik –intensivlik çalarlığına malik olduğu halda, çoxaltma dərəcəsi şişirtmə, mübaliğə, təntənəlik çalarlıqlarını, başqa bir qismi isə azaltma dərəcəsində kiçiltmə, əhəmiyyətsizləşdirmə, nəzərdən salma, əzizləmə çalarlıqlarını ifadə edir. Məs.: Səlimə gözəl qızdı –Səlimə çox gözəl qızdı –Səlimə ən gözəl qızdı – Səlimə yaman gözəl qızdı və s. Bu cümlələrdə intensivliyi çox, ən, yaman ədatları yaratmışdır.
Sifətin şiddətləndirmə dərəcəsini intensiv (pekiştirme “intensitif” sifətləri) forma da adlandırırlar. Bu cür intensiv forma bir neçə üsulla düzəldilir. Belə ki, bu intensiv forma, müəyyən sifətlərin yarımçıq tək¬rarı, həmçinin eyni sifətin tam təkrarının arasında bəzi qüvvələndirici sual ədatlarının işlədilməsi yolu ilə əmələ gəlir. (5, s. 50). Məs.: qap¬qara, yamyaşıl, bəmbəyaz, dupduru, təptəzə, dümdüz, zil qara, mavi-mavi dənizlər, bəyaz-bəyaz daşlar, qalın-qalın biləklər, gözəl¬cə, ixtiyarca, köpəcik və s.
4) Sintaktik səviyyədə intensivlik. Dildə intensivliyin sintaksis vasitələri daha çoxdur. Bunlardan biri sintaktik təkrarlardır.
Təkrar tarixi intensivlik yaradan üslubi fiqurlardandır. Onun üslubi intensiv funk¬siyaları və kəsb etdiyi poetik estetik çalarlar olduqca rəngarəngdir. Təkrarlardan hər han¬sısa fikrin gücləndirilməsi, intensivliyin, ekspressivliyin, hərəkətin sürəkliyini göstər¬mək, təfsilatı ilə çatdırmaq, diqqəti ideya və məzmuna yönəltmək məqsədi ilə istifadə edilir. Xüsusən, şeir dilində ifadələrin quruluşuna ritmlik, melodiklik gətirir, poeziyaya intensivlik verərək onun dinamikasını artırır. Bu fiqur həm leksik, həm də sintaktik vahidlərlə ifadə olunur. İntensivliyi təkrar (məna və mətn əlaqəsinin mühüm vasitəsi, subyektin modal mənaların ifadə formalarından biri) və onun növlərindən olan sərbəst və ya “qaydasız” təkrar, geminasiya və ya reduplikasiya (qoşalaşma), anafora, epifora, simploka və epistrofa, anadiplosis, əks sıra üzrə təkrar, epimova və antimeta¬bola, cümlə təkrarı və s. yaradır. Məs.: Qadın anamızdır, qadın bacımız, /Qadın məhəb¬bəti yaşadır bizi/. /Qadın şöhrətimiz, qadın tacımız,/ /Qadın eşq ümmanı, sevgi dənizi/. (R.Kərimli); Barmaqlar pul sayır, çiçək də dərir /Barmaqlar can verir kamana, tara/. /Barmaqlar, barmaqlar yol da göstərir/ Nabələd yollarda yol azanlara (B.Vahabzadə) və s.
Cümlənin təkrarı xüsusi üslubi-intensivlik xüsusiyyətinə malikdir. Butaya həm sadə, həm də mürəkkəb cümlə növlərinin hər hansı bir üslubi-eskpressiv məqsəddən asılı olaraq təkrar edilməsi aiddir.
Sadə cümlənin ardıcıl olaraq təkrarlanması hər sürətin nitqini ya tam şəkildə, ya da onun hər hissəsini başqa obraz və yaxud obrazları təsdiq etmək üçün, onunla eyni fikirdə olduqlarını göstərmək məqsədilə istifadə olunur. Məs.: Azər baba: Qoy azad yaşasın bəxtiyar ellər. /Bizim bu ceyranlı, turaclı çöllər/. Qoy bir də yuxusuz qalmasın vətən/. Düşmən atlarının ayaq səsindən. (X.R.Ulutürk).
Müərrəkb cümlənin təkrarı intensivliyə emosionallıq, ekspressivlik keyfiyyəti qatır. Məs.: Mən dünyanın ən dərdli adamıyam və heç kimin bundan xəbəri yoxdur. Mən dünyanın dərsli adamıyam, amma sizi əyləndirirəm (Elçin).
“İntensivliyin təsir gücünün artırılmasında budaq cümlələr də əsaslı rol oynayır”. Bu fikir, A.N.Polyanskiyə məxsusdur. O, namizədlik dissertasiyasında rus dilində intensivliyin budaq cümlələr vasitəsilə ifadəsinə geniş yer ayırmışdır [4].
Elə bir sintaktik vahid yoxdur ki, intensivliyin, nitqin stilistik cəhətdən zənginləş¬mə¬sində bu və ya digər dərəcədə iştirak etməsin. Məsələn, sual cümlələrindən məlum olmayan bir şey, hadisə barədə nəyi isə öyrənmək və yaxud fikrin doğruluğunu müəyyənləşdirmək üçün istifadə olunur. Məs.: - Mənim tariximi yazarsanmı? – Niyə yazmıram. – Əvəzinə nə alacaqsan? – Deyə bilmərəm (Ə.Əroğul).
Əmr cümləsindəki intensivlik təkid, təklif, xahiş, məsləhət, nəsihət, çağırış, arzu, istək, təskinlik, yalvarış, qəzəb və s. mənalar hesabına əmələ gəlir. Məs.: - Həyəti süpür, mal-qaraya ot ver, tut ağacına çıx, vedrəni tutla doldur... (S.Səxavət).
Yarımçıq cümlələrdə intensivlik buraxılmış cümlə üzvlərinin hesabına formalaşır. Bu intensivlik dialoji nitqdə daha çox nəzərə çarpır. Məs.: - Üzümüzə həyat gülür. – Qoy gülsün. – Bu dünyanın işlərindən baş açmaq olmur, qardaş. – Olmur! (Ə.Xələfli).
Yarımçıq cümlənin xüsusi bir tipi kimi elliptik cümlələr intensiv formalarla müşahidə olunur. Elliptik cümlələr kommunikativ roluna görə 2 cürdür:
1) Ekspressiv-emosional xarakterli elliptik cümlələr; 2) vasitəsiz nitqdə istifadə olunan elliptik cümlələr. Bunlarda xəbərin sıfıra düşməsi; yəni buraxılması intensivliyə yol açır, emosiyal hal nitqin başlıca vasitəsi kimi çıxış edir. Belə konstruksiyalar təsvirə xüsusi dinamizm verir və dildə sintaktik normaya çevrilir. Səbəbi isə belə konstruk¬siyaların böyük bir fikri yığcam şəkildə ifadə etməsidir. Bu cür cümlələrin əmələ gəlməsində intonasiya əsaslı rol oynayır. Onlarda hərəkət, proses də qabarıqdır. Məs.: - Əsgər, irəli! Vətənə sarı! Uşaqlara qayğı! Mənə də bir fincan çay! və s.
5) Frazeoloji səviyyədə intensivlik: Dilin zənginliyi onun tərkibində frazeoloji deyimlərin çoxluğu ilə də ölçülür. Hər hansı milli dilin frazeologiyasının dərindən öyrənilməsi hansı dilin tam mənim¬sənilməsində əsas halqadır və eləcə də dilin daşıyı¬cılarının zəngin, rəngarəng və bir qədər də sirli aləmlərinə açılan pəncərədir (6, 10).
Dildəki sözlərin leksik-semantik cəhətdən birləşmə imkanlarını öyrənən frazeolo¬gi¬yanın intensivlik imkanlarının həddi-hüdudu yox¬dur. “Hazır fikirlər frazeoloji sistem intensivliyə daha çox meyilldir” (Н.М.Шански). Dil nəyi isə ifadə etmək üçün öz funksiyasını tez-tez dəyişir. Frazeoloji vahid isə dəyişmir. Bu xüsusiyyət frazeoloji səviyyədə intensivlik yaradır.
Frazeoloji vahidlərdə semantik mərkəz intensivliyə daha çox məruz qalır. Məna mərkəzi çoxmənalılıq, omonimlik, sinonimlik hesabınadır. Məs.:
“Yatmaq” sözünün frazeoloji səviyyədə kontekstdəki intensiv¬liyinə nəzər salaq:
1) Qulam 10 ildən artıqdır ki, həbsxanada yatır.
2) Qaraqaş hələ də xəstə yatırdı.
3) Gəlinin yatmağı hələ dəqiq deyildi.
4) Uşaq üzüqoylu yatırdı.
Bu cümlədəki “yatmaq” felinin yaratdığı çoxmənalılıq intensivlik imkanlarının ekspressivlik, emosionallıq əhval-ruhiyyəsinin potensial imkanlarının daha çox olduğunu göstərir.
Və ya: Nəbi at üstə böyümüşdü (“Qaçaq Nəbi” dastanından), Dostlar atüstü söhbət etdi (danışıq dilindən).
Belə frazeoloji omonimliyin kontekstində əmələ gətirdiyi sürəklik, nəzəri cəlb etmə tonu adam heyran edir.
Beləliklə, intensivliyin dərəcələri, onun dil sistemində yeni və təzahür formaları öyrənilərsə, ekspressivlik və üslubi məqamlar da daha dərindən öyrənilmiş olar.

Ədəbiyyat
1. Axundov A. Şeir sənəti və dil. Bakı, Yazıçı, 1990.
2. Триднева Т.В. Фразеологические средства выражения категории интенсив¬ности. Автореф. дис…канд. филол. наук. Волгоград, 1977.
3. Убин И.И. Лексические средства выражения категории интенсивности в русском и английском языках: АКД, М., 1974.
4. Полянский А.Н.Категория интенсивности признака в руссом языке. АКД, М., 1978.
5. Eyvazov A. Müasir türk ədəbi dilində sifətin müqayisə dərəcələri. Bakı, 1967.
6. Mirzəliyeva M. Türk dilləri frazeologiyasının nəzəri problem¬ləri. Bakı, Azərbaycan Ensiklopediyası, 1995.
7. Сергева Е.Н. Степени интенсивности качества и их выражения в ангилийском языке. АКД, М., 1967.

Xülasə
Məqalədə Azərbaycan dilində intensivlik kateqoriyası ilk dəfə araşdırılır, bu kateqoriyanın terminoloji mənası açılır və ifadə imkanları (fonetik, leksik, morfoloji, sintaktik, frazeoloji və s. səviyyələrdə) müəyyənləşdirilir.

Резюме
Категория интенсивности в азербайджанском языке и возможности ее выражения
В статье впервые исследуется категория интенсивности в азербай¬джанском языке, раскрывается тер-минологический смысл этой категории. Также опре¬деляются её выразительные возможности (на фонетиче-ском, лексическом, морфологическом, синтактическом, фразеологическом, и других уровнях).

Summary
The article is the first research of the category of intensiveness in Azerbaijani, where terminological meaning of the category is explained and its expression ways (phonetic, lexical, morphological, syntactic, and phraseological) are defined.

Açar sözlər: intensivlik kateqoriyası, semantik kateqoriya, fonetik səviyyə, morfoloji səviyyə, leksik səviyyə, sintaktik səviyyə.
Ключевые слова: категория интенсивности, семантическая категория, фонетический уровень, морфоло-гический уровень, лексический уровень, синтаксический уровень
Key words: the category of intensiveness, semantic category, phonetic level, morphological level, lexical level, syntac-tic level.

Rəyçi: dos.M.Məmmədov

Məmmədova Svetlana Qasım qızı
AZƏRBAYCAN VƏ ALMAN ATALAR SÖZLƏRİNİN MÜQAYİSƏSİ
Atalar sözünü dilçilik mövqevindən tədqiq edənlər onlardakı leksik vahidlərin se¬mantik bağlılığını öyrənmək, müəyyənləşdirmək üçün atalar sözlərindən alınan mə¬nanı, nəticəni şərh etmək baxımından, ieksik-semantik cəhətdən təsnifat apar¬mağın vacibliyini vurğulayıblar»
Z.Əlizadə semantik sözün özünəməxsusluğu ilə səciyyələnən atalar sözü və zərbi-məsəlləri üç cür təsnif etməyi münasib sayır:
Birinci təsnif bilavasitə müstəqim mənada qanunauyğunluğu ifadə edib, yalnız eyni ob¬yektlərə köçürülür, əşya, hadisə, əlamət və keyfıyyət ifadə edir, ən çox hik¬mət, nəsihət, çağırış, təhrik. səciyyənin ziddinə ola bilən xoşagəlməz əməllərdən çəkin¬dirmə, lıəyati faktlara fəal müdaxilə səciyyəsi bildirir». Bu təsnifı biz də qəbul edir, onun atalar sözlərinin məzmununu daha münasib şəkildə ifadə və əhatə etməsini qeyd edirik. Belə məzmun bildirən atalar söz¬lərinə dilimizin tarixinin bütün dövr¬lə¬rində rast gəlmək olar. Nümunələrə diqqət yetirsək gö¬rərik ki, nəsihət, məsləhət, öyüd və s. məzmunlu belə müdrik cümlələr - atalar sözləri xalqda çox geniş işlənməkdədir:
Atana hörmət elə, oğlun da sənə hörmət edər. Ata olarsan, ata qədrin bilərsən. Ata-ana sözünə baxan «neylim?» deməz. Kişinin sözü ilə işi bir olar. Ana qızına taxt verər. Alman atalar sözlərinin də Azərbaycan dilindəki atalar sözlərinin mənasına uyğun olanları az deyil. Məsələn:
Ein Mann ein Wort. Ein Mann, kein Mann. Der Mensch ist seines Glückes Schmied.
Azərbaycan xalqına məxsus bir çox atalar sözləri alman atalar sözləri ilə bir çox hallarda səsləşir. Belə ki, iş, zəhmət, əmək kimi anlayışların müsbət, xeyirli, gərəkli, alicənablıq kimi keyfiyyətlər baxımından təqdir olunması Azərbaycan atalar sözlərinə də xasdır. Onların böyük bir qismi göstərdiyimiz məzmunu ifadə edir:
İş adamın cövhəridir. İş bacaranın, aş yeyənindir. İş başından aşırsa, dövlət cibindən daşar.
Xüsusi olaraq nəzərə çatdırmaq istərdik ki, alman dilindəki işlə, zəhmətlə bağlı atalar sözlərində insanların, bütövlükdə xalqın əməyə həvəsi, məhəbbəti, müsbət, əda¬lətli münasibəti bildirildiyi kimi, Azərbaycan dilində belə müdrik, hikmətli cüm¬lələr də həmin məzmunu ifadə edir, arzulanan mətləbə xidmət göstərir. Nümunələrə diqqət edək:
Işə getməyən oğlun olunca, cütə gedən öküzün olsun! İş yiyəsi işdə gərək. İşlə-dişlə! İşləyən dəmir pas tutmaz; İşləyən açar parıldar. İşi hacətlə görürlər, höcətlə görməzlər! İşləyən inci taxar, işləməyən yandan baxar. Yaxşı iş hevkəl kimıdir, hər yerdən görünər!
Bu atalar sözlərindəki məzmunu açıqlamağa çalışaq. Atalar deyəndə ki, “İşə getməyən oğ¬lum olunca, cütə gedən öküzüm olsun” - tənbəl övladdansa ıştək heyvanın - öküzün olması daha önəmlidir.
“İş görən həmişə iş başında olmalıdır» məzmunu isə, «İş yiyəsi işdə gərək» atalar sözünün mayasını təşkil edir.
“İşlə-dişlə” atalar sözünün məzmunu isə çox sadədir. Hər kim zəhmət çəkirsə, tər tökürsə, o heç zaman ac qalmaz. Təxminən eyni məzmuna yaxın «İşləyən dişlər, işlə¬məyən kişnər» müdrik sözündə də əks olunur. Atalar «İşləyən dəmir pas tutmaz; İşləyən açar parıldar» müdrik cümlələrini söyləməklə işin, əməyin eyni zamanda sağlamlığın, gümrahlığın mənbəyi olmasını nəzərə çatdırır. Atalar daha sonra deyirlər ki, işi görəndə gərək onun qaydasını, çəmini, üsulunu tapıb edəsən, əks təqdirdə, çətinlik qarşısında qala bilərsən. «İşi hacətlə görərlər, höcətlə görməzlər» atalar sözü də təxminən həmin anlama uyğun gəlir, yəni işi görərkən onun üsulunıı. yolunu biləsən, tədricən, pillə-pillə, hissə-hissə işi başa çatdırasan. «İşləyən inci taxar, işləməyən yandan baxar» - bu atalar sözündə də inkaredilməz bir həqiqət ifadə olunur. Bu cümlədən belə bir nəticə çıxır ki, bütün xoşbəxtliklərin, firavanlıqların açarı işdir, işləməkdir. «Yaxşı iş heykəl kimidir, hər yerdən görünər!» deyəndə atalar onu nəzərdə tuturlar ki, iş, zəhmət elə bir fəaliyyətdir, elə bir yadigardır ki, onu hamı qəbul edir, bəyənir və təbliğ edir.
Azərbaycan dilindəki atalar sözləri, bayatılarda olduğu kimi, Vətənə, doğma tor¬pa¬ğa, yurda tükənməz məhəbbət, sevgi ifadə etməkdə xüsusilə fərqlənir. Yuxarıda göstər¬diyimiz kimi bu məzmun alman atalar sözlərinin də məzmununu səciyyə¬lən¬dirir:
Vətənə gəldim, imana gəldim. Gözsüz yaşamaq olar, Vətənsiz yox! Qəribi vur¬muşlar, «Vay Vətən!» demiş, Yardan ayrılan bir gün ağlar, Vətəndən ayrılan hər gün.
Bu atalar sözlərində vətən həsrəti, vətənsizliyi görmüş insanların hissləri, düşüncələri, vətənin aliliyi kiırıi anlayışlar öz ifadəsini tapmışdır.
Vətən, yurd, el, bir qayda olaraq, atalar sözlərində həmişə vəsf olunur, təbliğ olunur, tərənnüm edilir, ən ülvi, ən əziz bir varlıq kimi ən müqəddəs anlayış kimi təsvir edilir:
Yurddan çıxsan da, eldən çıxma! Köçən yurdun qədrini, düşən yurdda bilərsən. Lələ kö¬çüb, yurdu qalıb. Lələ var, yurdu yox. Qürbətdə keçən ömür, ömür sayılmaz. El içində, öl içində!
Atalar deyəndə ki, «Vətənə gəldim, imana gəldim» həm vətənin, hər bir insanın uzun zamandan, arzuladığı, çatmaq istədiyi arzuya, istəyə, məqsədə çatması, rahat olması məqamında başa düşülür. «Gözsüz yaşamaq olar, vətənsiz yox» əslində bun¬ların hər ikisi insan üçün olduqca böyük fəlakətdir, bədbəxtlikdir, faciədir. Amma bun¬lardan birincisinə dözmək mümkün olsa da, vətənsiz isə yaşamaq heç cür ağlasığan iş deyil.
«Qəribi vurmuşlar «Vay Vətən!» - demiş». Atalar bu kəlamla onu demək istəmişdir ki, qəribi öz vətənində vur-maq xəyali-mahaldır, mümkün olan məsələ deyil. Ona görə də «Vay Vətən» demişdir.
Ayrılıq, bir qayda olaraq, həmişə ölümlə müqayisə olunur, ona bərabər tutulur. Amma yardan ayrılan ayrılığa dözə bilsə də, yəni bir gün, beş gün ağlayıb-sızlayacaqdır, vay o gündən ki, vətəndən ayrılsın. Burada ağlamamaqmı olar? Ona görə də atalar bu dərdi belə söyləmişlər: «Vətəndən ayrılan hər gün ağlar».
Bütövlükdə vətən haqqında söylənən bu dörd atalar sözünün məzmununu belə ümumiləş¬dirmək olar. Xalq müdrik-liyinin bu incilərində vətən həsrəti, vətən nisgili. vətənsizliyi, qəriblik çəkmiş. qəriblik görmüş insanların real hissləri, düşüncələri, Vətənin aliliyi kimi anlayışlar öz bədii ifadəsini tapmışdır. Vətən, yurd, el, bir qayda olaraq atalar sözlərində eyniləşdirilir, birgə səsləndirilir, Qoşa qoyulur, vəsf olunur, təbliğ, tərənnüm edilir. Ən ülvi, ən əziz, əvəzsiz bir varlıq kimi, ən müqəddəs anlayış kimi canlandırılır, xatırlanır.
Azərbaycan dilindəki atalar sözlərindən müəyyən qismi qardaşlıq, dostluq kimi müsbət anlayışları tərənnüm və ifadə etməklə geniş işlənir. Alman dilində də belə məzmunlu atalar sözlərinə aid misallar vermişdik. Bu keyfiyyət hər iki xalqın ayrılmaz təqdirolunan xisləti kimi qəbul olunmalıdır.
Küsülü qardaş, gəl yükü çataq.Yoldaşının sözünə inan, özünkündə dayan. Ağıllı dostu hər zaman xatırlar. Ağılsız - işi düşəndə. Ağıllı düşman nadan dostdan yaxşıdır. Ağıllı düşməndən qorx, dəli dostdan yox. Dost dosta tən gərək, tən olmasa gen gərək!
Bu atalar sözlərində dostluğun möhkəm olması, sarsılmazlığı, uzunömürlü olması üçün konkret şərtlər, səbəblər göstərilir, incələnir:
Dost arası pak gərək. Dost dostun aynasıdır. Dost dostun eybini üzünə deyər.
Dostluğun ilkin şərti odur ki, dostluqda münasibətlər təmiz, pak olmalıdır, bir-birinin səhvini açıq-aydın, çəkinmədən, səmimi şəkildə bildirməlidir, açılıb söylənməlidir, üzünə deməlidir.
Alman atalar sözlərində də təsadüfən deyilmir:
Verkahrte Freundşchaft ist Feindşchaft (Düzgün olmayan dostluq düşmənçilikdir - hərfi - Azərbaycan variantı belədir: etibarsız dost düşməndir).
Dostluqda hər iki tərəf bir-birinə hər bir cəhətdən bərabər olmalıdır, əqidəsi, mənliyi, xasiyyəti bərabər, eyni, uy-ğun olmalıdır, sidq ürəkdən bağlılıq, vəfalılıq birinci dərəcəli keyfiyyət sayılmalıdır. Ən böyük dövlət dostluqdur.
Dost ol - vəfalı ol. Dost gəlişi bavram olar. Yaxşı dostları qılıncla da ayirmaq olmaz. Dost dostdan sirr saxlamaz. Dost sirrini dosta deyər.
Dostluq hər cür sınaqdan keçməklə qorunub saxlanıla bilər, dostluq ağır, qara gündə, yaman gündə bilinər. Əgər həmin çətin, çıxılmaz günlərdən, anlardan dostluq qalib çıxıbsa, əsl dostluq odur.
Dost yolunda boran oIar, qar olar. Dost yolunda əzaba düşənin el içində üzü ağ olar. Dost dostu dar gündə sınayar. Dost-düşmən qara gündə məlum olar.
Yaxşı gündə düşmən gələr dost olar, igid odur yaman gündə dayansın. Dostluqda heç bir təmənna, şəxsi məqsəd, maraq güdülməməlidir, dostlar arasında maddi maraq, alış-veriş, ticarət münasibatlərinin, əlaqələrinin də olması gec-tez o saf, ülvi, müqəd¬dəs hissləri, telləri kəsib doğrayacaq, nəhayətdə dostluq pozulacaq. Odur ki, Azərbay¬can atalar sözlərində bu cəhətə xüsusi diqqət yetirilir.
Dost ilə ye-iç, alış-veriş etmə! Örtülü bazar dostluğu pozar!
Var-dövlət, yemək-içmək, çörək dostu olmaq da dostluğu pozan şərtlərdir. Əbəs yerə deməyiblər:
Dost məni ansın bir çürük qoz ilə! Dostun versə qum, sən onu ovcunda yum!
Bunlar dostluqda maddi marağın olmamasını ifadə edən cümlələrdir. Belə də deyirlər:
Tikə ilə dost olanlar, illər ilə küsülü qalar. Doğru dost qərəzsiz olar.
1. Ehtiyac, varlı-yoxsul məsələləri açıqlanır:
Ein reicher Bauer kennt seine Verwandten nicht (Varlı qolçomaq qohumlarını tanımaz), Armen hcıben Kinder, reiche haben Rinder (yoxsulun balası, varlının danası. Azərbaycan variantı: varlının malı, kasıbın övladı). Armut ist Keine Siinde (Kasıblıq eyib deyil. Azərbaycanca variantı: Kasıblıq eyib deyil oğurluq eyibdir). Freıtnde in cler Not gelıen hundert auf ein Lot (Yoxsulluqda yüz dostun çəkisi də az olar. Azərbaycan variantı: dostu dar gündə sına, İn der Not schmeckt yedes Brot (Yoxsulluqda hər bir çörək dadlı olur). İn der Not friBt der Teufel F/iegen (Ehtiyac şeytanı məcbur edər milçəyi udsun. Azərbaycanca variantı: Ehtiyac təkamülün babasıdır). Not bricht Eisen (Ehtiyac dəmiri sındırır. Azərbaycanca variantı: Ehtiyac adamı hər şeyə öyrədir. Başqa cür də deyirlər: ehtiyac qəhrəmanı qul edər), Not sucht Brot (Ehtiyac çörək gəzər), Not macht aus Steinen Brot (Ehtiyac daşı çörəyə döndərər) və s.
2. Xalqın, insanların işə, əməyə, zəhmətə və s.-yə həvəsi ifadə edilir:
Arbeit bringt Brot Faulenzen Hungersnot (Zəhmət çörək gətirər, tənbəllik aclıq. Azər¬bay¬canca variantı: zəhmət adamı yedirir, tənbəllik isə korlayır), Arbeit ist der Ehre Mutter (Zəhmət (iş) şərəfli anadır. Azərbayeanca variantı: əınək şöhrətdir), Arbeit ist der Lebens Würze (Əmək həyatın ədliyyəsidir. Azərbaycanca variantı: İş həyatın (insanın) cövhəridir), Brot Kostet SchweiB (Çörək alın təri ilə qazanıhr), Das Ende krönt das Werk (İş bitəndə taclanır), FleiB bringt Brot. Faulheit Not (Əmək çörək gətirər, tənbəllik yoxsulluq), həfi: Çalışqanlıq (əmək, zəhmət) çörək gətirər, tənbəllik, yoxsulluq. Çalışmayan ac qalar. Əmək yedirdir. təııbəllik korlayır (xarab edir). FleiBige Hand baut Leutu’nd Land (Çalışqan əllər tarla əkir, xalqı yedirir. İnsan hər şeyə görə əllərinə borcludur). FleiBige Hand erwirbt, faule Hand Verdirbt (Çalışqan əl qazanır. tənbəl əl korlayır). Der FleiBige macht aus einem Tage zwei (Çalışqan Adam bir günü iki gün edır (yəni iki günün işini bir gündə görür). Man führt den Namen nach der Tat (Adi işinə, fəaliyyətinə görə araya gətirərlər (Necə yaşayırsan, o cür də tanınırsan). FleiB ist des Glückes Vater (zəhmət (əmək) səadətin atasıdır. Azərbaycanca variantı: Əmək fərəh və səadətdir), Qebrauchter Pflug blinkt, stehend Wasser stinkt (İşləyən kotan partldayar. duran su iylənər. Azərbaycanca variantı: işləyən açar parıldar). Mühe und FleiB briclıt alles Eis (əmək və səy hər cür buzu qırar), Selbe Stenvorben Gut macht frohen Mut (Gözəl iş fərəlı gətirir).
3. Dogma vətənə, yurda məhəbbət mühüm yer tutur:
Eigner Iierd ist Goldes wert (Vətən qızıldan əzizdir. Azərbaycanca variantı: hər kəsə öz Vətəni əzizdir, Hər quşa öz yuvası. Hər kəsə öz Vətəni əzizdir). Eigeııes Nest lüilt Wie eine Mauer J'est (Adam öz yuvasını hasar kimi möhkəm saxlar. Azərbaycanca varianti: Hər kəsə öz vuvası sirindir), Fremdes Feııer ist niclıt so hell als daheiııı der Raııch (Qürbətin odu da vətənin tüstüsü qədər parlaq deyil).
4. Alman atalar sözlərində dostluq, qardaşlıq kimi müsbət keyfıyyətlər təqdir olunur:
Den Freund erkannt man in der Not (Dostu dar gündə tanıyarlar), Freıtnde sind über Silber ıınd Gold (Dost bütün xəzinənin ən qiymətlisidir). Freundsaft bewührt sich in der Not (Dostluq yoxsulluqda özünü göstərir. Azərbaycanca variantı: Dostu dar gündə sına). Für einen Freund geht man durch Tener und Wasser (Dost üçün odun-suyun içindən keçəsən gərək), Ein alter Freund ist zwei neue wert (hər şeyin təzəsi, dostun köhnəsi. Hərfi tərcüməsi: Köhnə dost iki təzə dostdan yaxşıdır), Ehrlicher Feind ist besser als falsehes Freund (Mərd düşmən namərd dostdan yaxşıdır).
5. Hünər,məharət, bacarıq, igidlik, qəhrəmanlıq kimi keyfıyyətləri bildirən alman atalar sözləri də çoxdur. Bunların bəzilərini aşağıda veririk.
Liben heiBt Kampf (Həyat mübarizədir), Libe wile du kannst, nicht wie du willst (İstədiyin kimi yox, bacardığın kimi yaşa), Lerne was, so kannst du (Nəyi bacarırsansa, onu öyrən), Mut verlorcn, alles verloren (Mərdliyini , itirən hər şeyiııi itirər), Yunges Blut hat Mut (hərfi: Gənclik qorxu bilmir, gənclik hünərdir // cəsarətdir).
Azərbaycan atalar sözlərində də hünər, məharət, igidlik, qəhrəmanlıq bacarıq ən çox bəyənilən, təbliğ olunan, xalqın milli keyfıyyətlərini, xarakterıni ifadə edən dəyərli məziyyətlər kimi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Nütnunələrə diqqət yetirək:
Hünər olan yerdə daslar alçalar. Hünər artan xəzinədir. Hünər sahibləri darda qalmaz.
Azərbaycan atalar sözlərində igidlər, qəhrəmanlar, cəsurlar üçün səciyyəvı cəhətləri göstərsək, belə bir ardıcıllıq mənzərəsi alınar:
1. Igid mərd olar, qalib gəldiyi şəxsi bağışlavar.
2. Igid verdiyi sözdən, vədindən dönməz,ona əməl edər.
3. İgıd hünərli, cəsur adamları qoruyar, onları mühafizə edər, hamilik edər.
4. İgid igidi qiymətləndirər, onun mərdliyinə hörmət qoyar.
5. İgid ölümdən qorxmaz, həmişə ölümünü gözünün altına alar, ölümu mərdanə qarşılayar, qəbul edər.
6. İgid odur atdan düşə atlana.
İgid odur hər əzaba qatlana.
Göstərdik ki, alman atalar sözlərində də bu söylədiyimiz məzmunda atalar sözlərinə geniş şəkildə rast gəlirik.
Kleine Haute, groBe Leute. Müq. et: Sapın balacadır, amma cəsurdur // Misqal balacadır, qiyməti bahadır. Yunges Blut hat Mut. Gənclik qorxu bilmir, gənclik hünərdir // cəsarətdir.
Alman atalar sözlərındə məsləhət, nəsihət, əxlaq, intizam kimi keyfiyyətlər təbliğ olunur: Abgeredet vor Zeit, bringt nachher kinen Streit (Vaxtından qabaq məsləhət mü¬ba¬¬hisə doğurmaz. Azərbaycanca variantı: Məsləhətlə tikilən don gen olar), Der Alte Bat, den jungen Tat macht Krummes grad (Qocanın məsləhəti, cavanın işi / Əyrini düzəldər. Azərbaycanca variant: qocanın biliyi, cavanın biləyi, qocadan demək cavandan kömək), Bei Zeit halt Rat: nach der Tat kommt es zıt spät (Məsləhətə vaxtında əməl et, yoxsa sonra gec olar), Hitz im Rat, Eil'in der Tat bringt nicht als Schad’ (Məsləhətdə və işdə tələsmək ziyanlıqdan başqa heç nə gətrmir). Daş Bäumchen muB mann biegen, solange es jıtng ist. Hərfi tərcüməsi: Ağacı cavankən əyərlər. Müq.et: Tərbiyə beşikdən başlayır / Uşağı bələkdə, siçanı dəlikdə // Dəmiri isti-isti döyərlər. Eine doppelte schur hält um so stärken. Hərfı tərcüməsi: İkiqat kəndir möhkəm (güclü) olar (saxlar). Uyğun variant. Məsləhətli don gen olar // Məsləhətlə atılan daş uzaq gedər. Durch Fragen wird man klug. Hərfı tərcüməsi: Çox soruşarsan, ağıllanarsan. Uyğun variant. Bilməmək eyib deyil, soruşmamaq eyibdir. Bilməsən bir biləndən soruş. Durch Erfahrung wird man klug. Hərfi tərcüməsi: Təcrübə ağıllandırar. Müqayisə et: Çox yaşayan çox bilər.
Tərbiyə və əxlaq haqqında olan Azərbaycan atalar sözləri öz işləkliyi ilə alman dilindəkindən çoxdur: Nümunələr də bunu təsdiq edir. Ağıllı adam yiiksəkdən danışmaz. Alim olmaq asandır, adam olmaq çətin! Qanacaqlı adam lıəm qanar, həm qandırar. Dünyada adamdan adamlıq qalar. İki adam danışanda üçüncüsü danışmaz. İnsana dıl ilə, heyvana ağac ilə. İnsanın izzəti də, zilləti də əlindədir. Kamil insan kalamından bəlli olar.
Məsləhət, nəsihət məzmunlu atalar sözlərini də xalqımtz geniş işlədir.
Ata-ana sözıınə baxan «Neyləyim?» deməz. Ana qızına taxt verər, ata qızına baxt. Kişinin sözti ilə işi bir olar. Ailəsinin qədrini bilməyən el-obanın da qədrini bilməz. Kişi öz sözünün ağası olar. Kişi öz tayı ilə gəzər. Kişi tüpürdüyünü yalamaz. Alman atalar sözlərində məhəbbət və sevgi kimi insani keyfiyyətləri aşılanır.
Altee Liebe rostet nictlı (Köhnə məhəbbət paslanmaz. Azərbaycanca variantı: Köhnə sevgi köhnəlməz (paslan-maz), Gewundene Liebe und gemalte Wange dauern nicht lange (Məcburi sevgi və boyalı yanaq uzun sürməz), Kein Mädchen ohne Liebe. Kein Jahrmarkt ohne Diebe (Məhəb¬bətsiz qız yoxdur, oğrusuz yarmarka). Keinem ist Liebchen indestalten (Heç kimə öz istəklisi pis deyil. Hər kəsin öz sevgilisi gözəldir). Azərbaycanca variantı: Könül sevən göyçək olar). Lieb ohne Gesicht, gar leicht zerbricht (Görmədən sevməyin axırı olmaz), Liebe ist blind (Məhəbbət kordur. Azərbaycanca variantı: Aşiq olan kor olar). Lieben ıınd singen laBt sich nicht zwiringen (Sevməyi və mahnı oxumağı məcbur etmək olmaz. Azərbaycanca variantı: Zorla sevmək olmaz, sevəni sevənə ver).
Azərbaycan atalar sözlərində bəlkə də məhəbbət, sevgi haqda daha çox hikmətli sözlər işlənir, desək həqiqət olardı.
Məhəbbət gözdə olar. Göz gördü, könül sevdi, mənim nə günahım var? Məhəbbət əngəlsiz. Eşq bir dəryadır, üzmək bilınəyən bu dəryada boğular. Sevgi od deyil, oddan yamandır. Aşiqə Bağdad uzaq deyil.
Elm, təhsil, bilik haqqında.
Blinder Eifer ict Feııer ohne Licht (Biliksiz cəhd işıqsız od kimidir), Blinder Eifer Schadet nıır (Biliksiz cəhd ziyanlıq gətirər), Durch Lehren lernen wir (Oxu¬maqla öyrənirik), Lerne Was, so kannst du was (Nəyi bacarırsansa, onu öyrən), Lesen und nicht verstehen ist ein halbes MüBiggehen (Oxuyub başa düşməmək yarımçıq iş görmək kimi bir şeydir), Mann wird alt wie ne Kuh und lernt noch alle Tage zu (Qocalsan da, yenə də hər gün oxu. Azərbaycanca variantı: Beşikdən qəbrə kimi öyrən, Yüz yaşa, yüz öyrən).
Azərbaycan dilində də elm, alim, bilik haqda atalar sözləri xalqımızın ən ali keyfiyyətlərini təqdim edən nümunələrdir.
Elm ağlın çırağıdır. Cahilin ibadətindən alimin yııxıısu yaxşıdtr. (Məhəmməd Pey¬ğəmbər) Elm insana böyük mirasdır. Elm Çində olsa, ora da getmək lazımdır. (Məhəm¬məd Pevğəmbər) Elm bir xəzinədir, nə qədər sərf edərsən, o qədər artar. Elminə əməl etməyən alim, əlində çıraq gəzdirən kora bənzər. Elmsiz Adam cürətsiz olar; Elmsiz Adam mevvəsiz ağac kimidir.
Bilik haqda da atalar çox dəyərli fikirlər söyləmişlər.
Bilik ağlın aynasıdır. Bilməmək eyib deyil, soruşmamaq eyibdir. Beşikdən qəbrə qədər öyrənməli. (Məhəmməd Peyğəmbər)
Alman atalar sözündə paxıllıq, xəyanət, nifrət, xəsislik, tamahkarhq və s.bu kimi təqdir olunmayan keyfiyyətlər kimi göstərilir.
BESSER Karg als arg (Xəsisdən yaramaz yaxşıdır), Der blasse Neid tut sich Selber Leid (Həsəd özünü gəmirir. Azərbaycanca variantı: Paxılın üzü gülməz), Des Leizes Schuld ist ohne Grund. Geiz ist bodenlos (Xəsisin (tamahkarın) hulqumu dibsizdir), Der Geizige möchte die Laus um den Balg schinden (Tamahkar bitin də dərisini soymaq istər), HaB und Neid bringen Viel Leid (Nifrət və paxıllıq dərd gətirər), SüBe Reden, Falches Herz (Dili şirin, ürəyi isə acı. Azərbaycan variantı: Dili bal, qəlbi zəhər).
Azərbaycan atalar sözləri içərisində də paxıl adamlara, ümumən paxıllığa mənfi keyfiyyət kimi münasibət bəslənilir, onun mahiyyəti pislənir.
Paxıl artsa, qurd artar. Mərdin paxılı deyilsən ki?! Paxıla tanrı verməz, versə də qarnı doymaz. Paxılın goru cəhənnəmdir. Paxılın gözü doymaz (Hüseynzadə 1985 50).
Xəyanətkarlıq, xain adam hökmən etdiyi əmələ görə haqqına çatdırılmalıdır, öz cəzasına layiq görülməlidir. Belə atalar sözləri bu haqda söylənilir.
İnsan xain olmasa, heyvan damğanı neylər?! Xain xoflu olar. Xain qorxaq olar (2, 58). Xain xəyanətinin cəzasını miitləq çəkər.
Xəsislik də Azərbaycan xalqına, onun mentalitetinə, xarakterinə yad olan, yaraş¬mayan hal kimi, keyfiyyət kimi arzuolunmazdır.
Xəsisdən alınan yumurtanın sarısı olmaz. Xəsisdən qışda buz almaq olmaz. Xəsisə zəhər versən, «pulsuzdur» deyə içər. Xəsis əliuzun olar.
Azərbaycan atalar sözlərinin də bir qismi tamahkarlıq barədədir. Belə hikmətli sözlərdə insani keyfıyyətlərə yaraşmayan xoşagəlməz xüsusiyyət kimi təqdir olunmayan cəhətlər pislənir:
Tamahkar öz nəfsinin quludur. Tamahkarlıq başa bəladır. Tamahkarın gözü kor olar. Tamahkarın gözünii torpaq doydurar. Tamahkarı yalançı aldadar.
Bütün bunlardan başqa alman atalar sözlərində aşağıdakı keyfıyyətləri bildirən ifadələrə də rast gəlirik:
a) Tənbəllik haqqında: Faul wriegt weniq İns Maııl (Tənbəl az yeyər (yəni tənbəl¬likdən belə cörək yemək istəməz), Faulem Arbeiter ist jeder Hammer zu schwer (Tənbəl işçiyə yüngül çəkic də ağır gəlir. Azərbaycanca variantı: Tənbəl adama hər şey ağır gə¬lir), Faulheit ist der Schliissel Zur Armut. Faulheit lohnt mit Armut (Tənbəllik yoxsulluq gətirir. Tənbəllik yoxsulluğa açardır), Nach Faulheit folgt Krankheit (Tənbəlliyin dalınca xəstəlik gəzər).
Azərbaycan dilindəki atalar sözləri də alman atalar sözlərində olduğu kimi tənbəllik insan üçün bədbəxtliyin. xəstəliyin mənbəyi kimi dəyərləndirilir.
Tənbəl adam badam istər, sındırmağının zəhmətindən qaçar. Tənbəl adam yatağan olar. Tənbəl arvad suyu dağıdar, devər: - Aydınlıqdır!
Tənbəl deyər: - Ver yeyinı, ört yatım, gözlə canım çıxmasın! Tənbəl dilənçinin qar¬da¬şıdır. Tənbələ həftənin hər günü cümədir (qədim atalar sözü). Tənbəllik azar artırar, işləmək canı saf eylər.
c) Lovğalıq, təkəbbürlülük lıaqqında.
Eigenüeb ist niemand lieb (Eqoist adanı heç kimi sevməz. Azərbaycanca variantı: Təkcə özünü sevən heç kimi sevməz), Eigeniob stinut (Lovğalıq pis iy verir), Groblıeit ıınd Stolz wachsen aiif einem Holz (Kobudluq və lovğalıq bir ağacda bitir), Grobe Prahler, schlechte Fechter (Böyük lovğa pis təədiyyəçidir), Hochtmut kommt vor dem Fall (Lovğalanan yıxılacaq), Hoffart maclıt närrisch (Lovğalıq axmaqlıqdır. Azərbaycanca variantı: Lovğalıq axmaqlığın qonşusudur.
ç) Birlik, həmrəylik lıaqqında.
Einigkeit ist die stärkste Stadtsınauer (Birlik ən möhkəm hasardır). Eintracht bringt Macht (Həmrəylik gücdür), Eintracht das Kleine ınelırt, Zwietrachl das Grobe Verheert (Həmrəylik azı çoxaldır, nifaq isə çoxu azaldır), Elıne Hand wäscht die andere (Bir əl o biri əli yuyur. Azərbaycanca variantı: Əl-əli yuyar), Viele Bäche machen einen Strom (Kiçik çaylardan böyük çaylar əmələ gəlir. Azərbaycanca variantı: Dama-dama göl olar).
Azərbaycan atalar sözləri də bu haqda az deyil: Qüvvə / güc birlikdədir. Birlik harda, dirilik orda. Birlik olma-yan yerdə dirilik olmaz.
d) Sənət-pesə haqqında:
Hanwerk hat (einen) goldenen Badem (Sənət xəzinədir; hərfi: Sənətin qızıl torpağı var. Azərbaycanca variantı: Sənət insanın xəzinəsidir), Ein Handwerk ein täglicher Gulden (Sənət Azərbaycanca variantı: Sənət insanın xəzinəsidir), Ein Handwerk ein täglicher Gulden (Sənət gündəlik quldendir,), Kunst geht nach Boden (Sənət çörək dalınca düşüb. Hünər çörək axtarır).
e) Içki, sərxoşlıtq haqqında:
Der Betrunkene kennt keine Gefahr (Sərxoş (içən adam) təhlükə bilməz), Mit Saufaus ist bald auB (Əyyaşın axırı yoxdur), Der Säur laBt das Trinken nisht (içki¬baz içkidən əl çəkməz), Das viele Trinken fiihrt zıtm Hinken (Çox içən büdrəyər).
Azərbaycan dilindəki sərxoşluq, içki haqda atalar sözlərinin məzmunu alman dilin¬dəkindən müəyyən qədər fərqlidir. Məsələn, almanlar deyir: Der BETRUNKENE Keman keine Gefahr - Sərxoşun heç nədən qorxusu yoxdur // heç nədən qorxmur. Amma Azərbaycan atalar sözü belədir: Sərxoşdan dəli da qorxar; Sərxoşu it də tutmaz.
Bu barədə olan alman atalar sözlərində ümumiləşdirmə daha çoxdur. Mir Saufatts ist bald auB (Əyyaşın axırı yoxdur); Der Säuer laBt das Trinken nicht - İçki düşkünü içkidən əl çəkməz.
Azərbaycan dilindəki başqa atalar sözlərinə də nəzər salaq: Sərxoş biri iki görər, Sərxoş sərxoşu meyxanada gəzər; Sərxoşa məktub yazma, ya oxuyar, ya oxumaz; Sərxoşu meyxanada, mollanı məsciddə tapmaq olar; Meyxanaçıdan şahid istədilər, sərxoşu göstərdi. Burada qarşılaş¬dırma məzmunu da var.

Ədəbiyyat

1. Əlizadə Z. Ə. Azərbaycan atalar sözlərinin həyatı, Yazıçı, Bakı,1985.
2. Hüseynzadə Ə. Atalar sözü. Yazıçı, Bakı,1985.
Summary
The article withlhe characteristic features and equivalcnts of German proverbs in translation into Azerbaijani. Thuh the probers are the least folklore genre. they show precious thoughts and aspirations/ the compassion of German and Azerbai- jani proverbs show that they have some common similar characters.

Key words: German, Azerbaijan, folklore, proverbs, translation
Açar sözləri: Azərbaycan, alman, folklor, atalar sözləri, tercüme

Məmmədova Ziyafət Əhəd qızı
NƏBATAT ALƏMİNƏ AİD OLAN SÖZLƏRİN İZAHLI LÜĞƏTİ
Hələ ilk ibtidai insanlar belə, bitkilərin yaşayışı, sirrlərlə dolu həyatı və inkişafı ilə maraqlanmış və onlara hörmətlə yanaşmışlar. Ən qədim xalq nağıllarlnda və əfsa¬nələrdə insanları cavanlaşdıran, onların əbədi həyata qovuşmasında yardımçı olan, şəfaverici və s. xüsusiyyətlərə malik olan bitkilərdən çox danışılır. Sonrakı illərdə yaranan nəzm və nəsr əsərlərində bu mövzuya daha çox təsadüf olunur. Xüsusən fars dili poeiya dili kimi tanındığına görə fars nəzm əsərlərinin ilk yarandığı dövrlərdən şairlər bitkiləri, xüsusən güllərin ətrini, xarici görünüşünü vəsf edən misilsiz şeir nü¬mu¬nələri, zəngin ədəbi əsərlər yaratmışlar. Farsdilli şairlərin şeirlərində gül zəriflik, gözəllik və lətafət simvolu olaraq işlədilmiş, gözəlin çöhrəsini ona bənzətmişlər. Həm¬çinin gül şadlıq, sevinc mənbəyi olduğundan onu ruhu hərəkətə gətirən, canlandıran və qüvvətləndirən bir amil kimi şərh etmişlər.
İran alimi Doktor Qulamhüseyn Rəngçi də bitkilərin həyatı və onların müxtəlif xüsusiyyətləri ilə çox maraqlandığından dəyərli bir əsər yazmaq fikrinə düşmüş və fikrimizcə bu işin öhdəsindən layiqincə gələ bilmişdir. Onun İzahlı lüğət üslubun¬da yaz¬dığı “Qol və giyah dər ədəbiyyat-e mənzum-e farsi” /Fars nəzm əsərlərində işlədilən gül və bitki adları/ adlı əsəri Hicri tarixi ilə 1372-(1993/94)-ci ildə Tehranda nəşr olunmuşdur. Əsərin adından məlum olduğu kimi bu kitab məhz nəbatat aləminə aid olan sözlərin izahına həsr edilmlişdir. Beləliklə əsərin leksikasını yalnız təbiətdə mövcud olan müxtəlif növlü gül, çiçək, ağac, ot və s. bitkilərdən ibarət olan dil vahidləri təşkil edir.
Doktor Q.Rəngçi öz əsərinin müqəddiməsində qeyd etmişdir ki, o, uzun illər belə bir kitab yazmaq fikrində olmuş və külli miqdarda faktiki material toplamışdır. Müəllifin məqsədi əruz vəznində yazılmış fars şerinin yaranmasının hələ lap ilk dövrlərindən Monqolların hakimiyyətinin başlanğıcına qədər mövcud olan Samanilər, Qəznəvilər və Səlcuqilərin hakimiyyəti dövründə yaranmış fars nəzm əsərlərində mövcud olan bitki aləminin təsvirinə həsr edilmiş şeir nümunələrini toplayaraq, onları təhqiq etmək olmuşdur. Beləliklə, müəllif başqa leksikoqraflardan fərqli olaraq əv¬vəlcə sözləri deyil, şeir nümunələrini toplamış və sonra onlardan müvafiq sözlərin izahı zamanı illüstrativ material kimi istifadə etmişdir.
Lüğətin söz maddələrinə nəzər yetirdikdə görürük ki, bu dil vahidləri ayrı-ayrılıqda ilk öncə dilçilik baxımından, sonra isə bitkiçilik, nəhayətdə bir ədəbi təsvir vasitəsi olaraq izah edilir. Bu məqsədlə müəllif 169 adda müxtəlif tipli mənbələrdən, o cümlədən, leksikoqrafik, elmi, tarixi, ədəbi, dini və s. əsərlərdən geniş istifadə et¬miş¬dir. Fars və ərəb dillərində olan 31 leksikoqrafik mənbədən, ən qədim izahlı lüğət¬lərdən, həmçinin nəbatat aləminə aid olan bitkiçilik və dərman bitkiləri mövzusunda yazılmış 29 adda elmi ədəbiyyatdan faydalanmışdır.
Qeyd etdiyimiz kimi Doktor Q.Rəngçi tərkibində nəbatat aləminə aid termin və ya söz işlədilmiş şeirləri toplamaq məqsədilə Hicri tarixi ilə IY-YI əsrlərdə yaşamış şairlərin divanlarıdan geniş şəkildə istifadə etmişdir. “Qol və giyah dər ədəbiyyat-e mənzum-e farsi”əsərində şeir nümunələrindən illüstrativ vasitə kimi ən çox istifadə olunan, sənətkarlar bunlardır: Qətran Təbrizi - 79 beyt, Fərroxi Seyistani – 77 beyt, Nasir Xosrov Qobadyani – 69 beyt, Əbülqasım Firdovsi – 61 beyt, Məsud Səid Salman – 47 beyt, Osman Moxtari – 40 beyt, Lamei Corcani – 29 beyt, Nizami Gəncəvi – 28 beyt, Rudəki Səmərqəndi 27 beyt, Xaqani Şirvani – 24 beyt, Sədi Şirazi – 24 beyt və s. Əsərin yazılmasında həmçinin 78 adda müxtəlif mənbələrdən, hətta qəzet və jurnal materiallarından belə istifadə edilmişdir.
Beləliklə izahlı lüğət şəklində yazılmış bu əsərdə, müəllif hər bir dil vahidinin izahını verərkən müxtəlif mənbələrdən əldə etdiyi məlumatlardan yararlanaraq, söz¬lərin fonetik və leksik-semantik izahı ilə yanaşı, tərcümə və baxdırma kimi izah üsul¬larından da geniş istifadə etmişdir. Məlum olduğu kimi ərəb qrafikasından istifadə olunan dillərdə, o cümlədən farsdilli izahlı lüğətlərdə sözlərin düzgün tələffüzünü və yazılışını göstərmək məqsədilə müxtəlif vasitələrdən istifadə olunmuşdur. Doktor Q. Rəngçi bu dil vahidlərini fonetik cəhətdən izah edərkən mövcud üç üsulun /hərəkələr, təsviri və vəznlər/ ikisindən, təsviri və vəznlər üsulundan istifadə etmişdir.
Müəllif təsviri üsuldan sözlərin müvafiq hərflərində nöqtələrin olub-olmaması yaxud hərəkələrinin yerdəyişməsi və ya düşməsi nəticəsində mənaca dəyişə bilən sözlərin izahında yararlanmışdır. Beləki, lüğətin baş söz maddəsində toplanan müxtəlif oxunuş variantlarına malik ola bilən bitki adlarının bir hissəsinin hərflərinin nöqtələrini və sait səslərini nəzərə çarpdırmaq üçün “ə” səsini bildirərkən “fəthə”, “e” səsini “kəsrə”, “o” səsini “zəmmə”, hərfin nöqtəsiz olduğunu göstərmək məqsədilə “mohməle”, nöqtəli hərfləri “noqtedar”,yalnız bir nöqtəsi olan hərfləri “movəhhəde”; samit səslərdən sonra sait səsin olmadığını ifadəedən “sokun”, qoşa samiti göstərmək üçün “təşdid”, əksinə sait səsin qısa yaxud yumşaq səslənməsini göstərmək üçün “moxəffəf”, qısa əlefi bildirmək məqsədilə “əlef-e məqsure” və s. kimi ənənəvi terminlər işlətmişdir. Bəzi hallarda bitkinin xarici dildə və ya dialektdə olan ekvivalentinin belə tələffüz qaydasını göstərmişdir.Məsələn:
1/ شیز – به کسر اول و سکون ثانی و زای نقطه دار ابنوس را گویند ... (ص.263)
(Şeyz – birinci hərfi kəsrəli, ikinci hərfi sükunlu və nöqtəli “ze” hərfi ilə “qara ağac”a deyirlər...)
2/ فشاغ– فشاغ یا فشغ به فتح فاء و شین آن گیاهی است که به مجاور خود می پیچد... (ص. 3001)
(Fəşağ – fəthəli “fe” və “şin”lə fəşağ və ya fəşəğ - öz yaxınlığındakı bitkiyə sarmaşan otdur...)
3/ فندق - فندق که معرب آن بندق به ضم اول و ثالث و سکون ثانی و قاف است ، درختی است از تیره ً پیاله داران ... (ص. 302)
(Fəndoq - ərəbləşmiş şəkli, birinci və üçüncü hərfləri zəmməli, ikinci hərfi və “qaf” hərfi sükunlu olan “fondoq”dur və piyaləlilər fəsiləsindən olan bir ağacdır...)
4/ کدو - این کلمه در لهجهً معمول به فتح اول و در بعضی دیگر از لحجه ها و از جملهً لحجهً مردم نیشاپور و مشهد به ضم اول تلفظ می شود ... (ص. 317)
(Kədu – bu söz adi ləhcədə birinci hərfi fəthəli və bəzi başqa ləhcələrdə, o cümlədən Nişapur və Məşhəd ləhcələrində birinci hərfi zəmməli tələffüz olunur...)
Adı çəkilən əsərdə rast gəldiyimiz digər bir orfoqrafik izah üsulu vəznlərdir. Müəllif bu üsuldan istifadə edərkən fərqli tələffüz variantlarına malik ola bilən bitki adlarını ən işlək və hamıya məlum olan başqa bir sözün tələffüz məxrəcinə - vəzninə uygun olduğunu nəzərə çarpdırır:
1) سنبل – سنبل بر وزن "بلبل" که به صورتهای "زمبل" و "زومبول" آمده است گیاهی است از تیرهً سوسنیها ... (ص.221)
(Sonbol – “ zombol” və ”zumbul” şəklində təsadüf edilən “bolbol” sözünün vəznindədir ki,süsənlilər fəsiləsindən olan bitkidir..)
2) شبرم - در لغت عربی بر وزن "عنصر" و در فرهنگ فارسی بر وزن "درهم" گیاهی است شیردار و "شبرم" به ضم شین و راء به کسر هر دو آمده است ...(ص.245)
(Şebrəm - ərəb lüğətində “onsor” sözünün vəznində, fars lüğətində “derhəm” vəz¬nində südlü otdur və sin və re hərfləri zəmməli yaxud da hər ikisi kəsrəlidir...)
3) قنبیل - بر وزن "زنبیل" ، گیاهی است ... (ص.307)
(Qənbil –“zənbil” vəznində oxunan bir bitkidir...)
Bütün izahlı lüğətlərdə ən çox işlədilən sinonimik izah üsulundan Doktor Q.Rəngçi də istifadə etmişdir. Belə ki, müəllif bitki adlarının izahını verməzdən əvvəl hər bir dil vahidinin müxtəlif məxəzlərdə təsadüf olunan forma və səs tərkibinə görə fərqli variantlarını göstərmişdir. Buraya həm də dilinöz daxili inkişafı və tarixi dəyişmələri nəticəsində baş verən müxtəlif fonetik variantlar, o cümlədən assimil¬yasiya, dissimilyasiya, metateza qanunlarının təsiri ilə əlaqədar olaraq sözlərin dəyişilmiş variantları da daxildir. Misallara müraciət edək:
1)حنظل – هندوانۀ ابو جهل ، کبست، خربزه ابو جهل و شرنگ همۀ اینها نام و لقب ثمر یک گیاه است... (ص.121)
(“Hənzəl”, “hendevane-ye əbucəhl”, “kəbəst”, “xərboze-ye əbucəhl” və “şərəng”, bütün bunlar eyni bir bitkinin adı və ləqəbidir)
2) اسپرغم - در اشعار شاعران و فرهنگها به شکلهای گوناگون از قبیل "شاهسپرغم" ، "اسپرهم" ، "اسپرم" ، "شاه اسپرم" ،" شاه اسپرهم"، "شاه اسفرهم" ، و "شاه سپرهم" که به معنی "ریحان" ... نوشته شده است ... (ص. 26)
(“Espərğəm” – şairlərin şeirlərində və lüğətlərdə “reyhan” mənasında, müxtəlif şəkil¬lərdə, o cümlədən “şahsepərğəm”, “espərhəm”, espərəm”, “şahespərəm”, “şahespər¬həm”, “şahesfərhəm” kimi yazılmışdır...)
Misallardan göründüyü kimi müəllif bitkinin ona məlum olan bütün fərqli va¬ri¬antlarını qeyd etmışdir. İkinci misalda isə o, şairlərin şeirlərində və lüğət kitablarında “espərğəm” (reyhan) bitkisinin qeyd etdiyi yeddi variantına (sinoniminə) rast gəldiyini yazır.
Dilin lüğət tərkibinə müxtəlif yollarla daxil olan xarici – alınma sözlər məxsusi olaraq izahlı lüğətlərdə öz əksini tapmışdır. Bu zaman lüğətlərdə sözlərin izah üsul¬larından biri olan tərcümə üsulundan istifadə olunur. Haqqında danışdığımız əsərdə də bitki adlarının xarici dillərdə yaxud dialektlərdə olan variantlarının sinonimik şəkildə qeyd olunmasına kifayət qədər təsadüf edilir. Hər bir bitkinin botaniki – elmi adı ilə yanaşı onun müxtəlif dillərdə olan tərcüməsi də qeyd edilir. Məsələn:
1) نرگس - نرگس را در پهلوی " نرگیس" و یونانی "نارکیسوس" و فرانسه " نارجیس" گویند و معرب آن "نرجس" است ... (ص.409)
(Nərges – nərgisə pəhləvi dilində “nərgis”, yunanca “narkisus”, fransızca “narcis” deyirlər və ərəbləşmiş şəkli “nərces”dir... )
2) آبنوس - کلمه آبنوس در پهلوی "آوانوس" ، به عربی "آبنوس" از کلمهً آرامی "آبنوسا" و یونانی "ابه نوس" است به معنی چوب سیاه ، سخت و محکم ... (ص.9)
(Abnus – abnus sözü pəhləvicə “avanus”, ərəbcə “abnus”, arami dilində “abnusa” və yunanca “əbenus”dur , qara, möhkəm və bərk qara ağac mənasındadır...)
Nəbatat aləminə aid olan terminlərin bir qrupu həm də başqa leksik mənaya malik ola bilirlər. Əsərdə belə sözlərin izahına xüsusi yer verilmişdir:
1) نال - نال یا نای و یا نی ، گیاهی است از تیرهً گندمیان ... و دارای معانی دیگری از قبیل مزمار و ریشهً باریک که از میان نی بر آید و نام کلک و قلم و نیشکر است ... (ص.405)
(Nal – nal, nay yaxud ney dənlilər fəsiləsindən olan bitkidir və başqa mənaları da vardır, o cümlədən tütək, qamışın ortasındakı nazik kök, qələm, qamış, şəkər çuğun¬duru...)
2) شقایق - شقایق از دیدگاه لغتشناسی کلمهً عربی است و جمع شقیقه است که چند معنی دارد: یکی از معانی آن شکاف میان دو کوه است که گیاه رویاند و یا به معنی زمین نیکورویانندهً گیاهان است... شقایق گیاهی است از تیرهً خشخاش ... گل شقایق نه تنها در ادبیات فارسی نقش مهمی بر عهده دارد بلکه در ادبیات عامیانه نیز شهرت و اعتبار خاصی پیدا کرده است، در زبان ترکی برای مشخص کردن کلمهً شقایق از اصطلاح استعاری زیبایی که مأخذ عامیانه دارد استفاده کرده اند و به معنی "نو عروس" در زبان عامیانه به کار رفته است ...( ص.248)
(Şəqayeq – leksikoqrafların fikrincə şəqayeq ərəb sözüdür və “şəqiqe” sözünün cəmidir və bir neçə mənası var, onun mənalarından biri bitki bitən (yetişən) iki da¬ğın arasındakı yarıqdır və ya gözəl bitkilər yetişdirən torpağa deyilir... Şəqayeq xaş¬xaşlılar fəsiləsindən olan bitkidir... şəqayeq gülü fars ədəbiyyatında mühüm yer tutmaqla bərabər, folklor ədəbiyyatında da xüsusi şöhrət və nüfuz qazanmışdır, türk di¬lində “şəqayeq” sözünü tanıtmaq (anlatmaq) məqsədilə danışıq dilindən alınmış gö¬zəl metaforadan istifadə etmişlər və danışıq dilində “təzə gəlin” mənasında işlən¬mişdir...)
Misallardan göründüyü kimi “qamış” və “xaşxaş gülü” bitkilərinin adları həm də başqa leksik mənalara malikdir. “Şəqayeq” sözünün “təzə gəlin” mənasında işlən¬məsinə gəlincə isə demək istəyirik ki, əsərdə belə ifadələr, o cümlədən bitki adları ilə işlədilən zərbul-məsəllərə və idiomatik ifadələrə çox rast gəlinir. Alma, üzüm, arpa, buğda, sarımsaq, soğan, alaq otu, söyüd ağacı, şam ağacı, həmçinin müxtəlif növlü gül adlarına və s. bitkilərə istinad edilərək yaradılmış istilahlar maraqlı şeir beytləri ilə əyaniləşdirilmişdir. Bir neçə misala müraciət edək:
"انگور از انگور رنگ گیرد"
“Üzüm üzümdən rəng alar (yənu, bənzəyər)” ifadəsi Azərbaycan dilində “alma-almaya bənzər” mənasında ışlədilir və burada Nizami Gəncəvinin aşağıdakı beyti misal gətirilir:
مکن با بد آموز هر گز درنگ که انگور گیرد ز انگور رنگ (ص. 42)
(Pis məsləhət verən adamla oturub-durma, çünki üzüm, üzümə bənzəyər)
" جو فروش گندم نما "
“Buğda göstərib arpa satan” ifadəsi fars dilində yalançı, ikiüzlü, fırıldaqçı adamlara deyirlər və fars ədəbiyyatında da bu zərbül-məsəl çox işləndiyinə görə müəllif Nizami Gəncəvinin, Sədi Şirazinin, Xaqani Şrvaninin, Fəridəddin Əttarın bir neçə beytini misal gətirmişdir. Sənainin bir beyti isə belədir:
" همه گندم نمای جو دارند همه گل صورتند و پر خارند (ص.111)
(Hamının arpası var, amma buğda göstərirlər, hamı tikanla dolu gülüzlülərdir)
"سیر را به نرخ سوسن فروختن"
“Sarımsağı süsən gülünün qiymətinə satmaq” – yəni yalan danışmaq, kimisə aldatmaq mənasımda ışlədilir və Nasir Xosrovun aşağıdakı beyti misal gətirilir:
این جهان را فریب بسیار است بفروشد به نرخ سوسن سیر (ص.239)
(Bu dünyanın yalanı çoxdur, sarımsaq süsən qiymətinə satılır)
Qeyd etmək lazımdır ki, “süsən” sözü fars dilində idiomatik ifadə kimi iki an¬to¬nim mənada da işlədilir: 1 - danışa bilməyən adama “onun dili süsəndir” deyir¬lər, 2 – çox səlis və aydın danışan adama “onun dili süsən kimi ondilli, hər çür danışmağa və tələffüzə qadirdir” deyirlər. Hicri tarixilə YI əsrin ortalarında yaşamış, yüksək poetik qabiliyyətə malik olanSeyid Həsən Qəznəvinin “süsən” gülünə həsr etdiyi beyt belədir:
دارم زبان و ژاژ نخایم که سوسنم بینم به چشم و عشق نبازم که عبهرم (ص.231)
Bu beyti hərfi tərcümə etsək, heç nə anlaşılmaz. Çünki şair burada maraq¬lı¬idiomatik ifadələr və epitetlər işlətmişdir. “Jaj” – (dəvətikanı, qanqal) sözü ayrılıqda tikanlı bir bitkidir, “jaj xayidən” isə idiomatik ifadə olaraq “boş-boşuna, yersiz danışmaq mənasında işlənir, “əbhər” nərgiz gülüdür və fars ədəbiyyatında hər ikisi quruluşuna gö¬rə gözə bənzədilmiş və istiarə (netafora) olaraq işlədilir. Deməli, beytin mənası belədir:
(Dilim var amma boş danışmıram, çünki süsənəm (yəni danışa bilmirəm), gözümlə görürəm və eşqbazlıq etmirəm, çünki nərgizəm (yəni cansızam))
Qeyd etdiyimiz kimi haqqında danışdığımız əsərin əsas leksik tərkibi nəbatat aləminə aid olan sözlərdən ibarət olduğundan misal gətirilmiş şeir nümunələri də həmin bitkilərin vəsfinə həsr edilmiş, gözəl bədii təsvirvə ifadə vasitələri ilə doludur. Bu şeir¬lərin müəllifləri bitkilərdən bir epitet olaraq yararlanmış və onları əsasən təşbih, istiarə, məcaz, kinayə şəklində işlətmişlər. Adətən sifət şəklində işlədilən bu epitetlər, varlığı və ya əşyanı daha parlaq şəkildə əks etdirir. Bu epitetlər vasitəsilə şair təsvir etdiyi varlığın müəyyən bir cəhətini daha qabarıq şəkildə göstərməyə çalışaraq həmin sözün müəyyən əlamətini açıb göstərməklə oxucunun nəzər diqqətini cəlb edir, insanın təbiətə bağlılığını nəzərə çarpdırır, zövq oxşayan lövhələr yaradırlar.
Şeirləri gözəl poetik epitetlərlə dolu olan Məsud Səəd Salmanın “xiri” (şəbbu çiçəyi) bitkisininsöz maddəsində misal gətirilmiş aşağıdakı beytlərində təbiəti və gülləri vəsf edərkən gözəl bənzətmələr işlətmişdir:
عبهرچشمش گرفته سرخی لاله لاله رویش گرفته زردی عبهر
بر گلش از زخم دست کاشته خیری بر مهش از آب چشم خاسته اختر (ص.133)
(Onun gözünün nərgizi (yəni gözləri) lalə kimi qızardı, üzünün laləsi (yanaqlari)nərgizin sarılığını aldı, gülündə (çöhrəsində) əlin təsirindən şəbbu çiçəyi əkdi (yəni göyərdi), ayında (çöhrəsində) göz yaşından ulduz bitdi (yaş axdı))
“Əbhər” (nərgiz) gülünə xüsusi gözəllik verən onun ortasındakı sarı rəngli hal¬qadır. Odur ki, şair məşuqun (ağlamaqdan) qızarmış xumar gözlərinin qırmızılığını laləyə, onun (dərdin çoxluğundan) solub-saralan çöhrəsini nərgizə bənzədərək təşbih yaradır. Əbhərin sarılığı onun çöhrəsi üçün istiarə olaraq işlədilmişdir. İkinci beytdə isə şəbbu çiçəyi dilbərin çöhrəsinə istiarədir, çünki üzünə dəyən sillənin təsirindən onun gül rəngli sifəti şəbbu çiçəyinin rəngində olmuşdur. Şair gözəlin üzünü aya, göz yaşının damcılarını parlaq ulduza bənzətməklə metafora işlətmişdid. Beləliklə şair demək istəyir ki, gözəlin gözləri lalə kimi qızardı, yanaqları nərgiz kimi saraldı, çöhrəsi sillənin təsirindən bənövşəyi rəng aldı və göz yaşı damcı-damcı axdı.
Həmin şairin acılıqda məşhur olan “kəbəst” və ya “hənzəl” (acı yemiş) adlanan bitkinin söz maddəsində misal gətirilən başqa bir beyti nəzərdən keçirək:
نوش خواهی همی ز شاخ کبست عود جویی همی ز بیخ زرنگ (ص.313)
(Acı yemişin tağından şirin içki istəyirsən, sarıkökün kökündə əzvay (aloe) axta¬rır¬san)
Bu beytdə müəllif təzad işlətmişdir, “kəbəst”lə “nuş” antonim olduğundan acını şirinlə qarşı-qarşıya qoymuşdur.
“Bələsan” sözünün izahından məlum olur ki,sədəfotular fəsiləsindən olan, “bal¬zam” və “xına çiçəyi” kimi tərcümə olunan bu bitkinin yağından dərman hazir¬lan¬masında istifadə olunur. Burada Nizami Gəncəvinin misilsiz xəzinəsindən gözəl bir beyt misal gətirilir:
بلسان مصر خواهی به لسان من نظر کن چه عجب حدیث شیرین ز چنین رطب لسانی (ص.59)
(Misir balzamı istəyirsənsə mənim dilimə nəzər sal, belə bir gözəl natiqdən şirin hədis eşitmək nə qəribədir (maraqlıdır))
Dahi Nizami bu beytdə cinas işlətməklə bərabər sədəfotuna oxşayan, lakin ondan daha da ağ olan Misir balzamını da xatırladır. Müəllif “lesan” (dil) sözünü üç dəfə işlətmiş və “bələsan” bitkisini xüsusən yarpaqlarından yağ hazırlanan Misir bal¬zamını öz dilinin şirinliyi və fəsihliyi ilə qarşılaşdıraraq həm də təşbih yarat¬mış¬dır.
Əsərdə “Lalə” bitkisinin izahında Y əsrin böyük şairi Fərroxi Seyistanının aşağıdakı beyti misal gətirilib:
چون لاله سرخ گشت رخ من ز خون او زان پس که زرد بود چو دینار جعفری (ص.374)
(Mənim “cəfəri qızılı” (burada pul vahididi) kimi saralmış çöhrəm sənin qəmindən, kədərindən lalə kimi qızardı)
Şair burada öz çöhrəsinin rəngini lalənin qırmızılığına və qızılın sarılığına bənzədərək təşbih obrazı yaratmışdır. “Xun” (qan) sözü isə “kədər” mənasında işləndiyindən bir metaforadır.
Həmin şairin başqa bir maraqlı beytinə “xədəng”- (qovaq) ağacının izahında rast gəlirik:
ای مژه تیر و کمان ابرو تیرت به چه کار تیر مژگان تو دلدوزتر از تیر خدنگ (ص.128)
(Ey kipriyi ox və qaşı kaman, sənin oxun nəyə gərəkdir, kipriklərinin oxu qovaq ağacından olan oxdan daha yandırıcıdır)
Qeyd etmək lazımdır ki, qovaq ağacı çox möhkəm və bərk bir ağac olduğundan ondan ən keyfiyyətli nizə, ox və yəhər hazırlayardılar. Odur ki, fars ədəbiyyatında şairlərin gözəlin kipriklərini bir təşbih olaraq “tir-e xədəng”ə (qovaq ağacından düzəldilmiş oxa) bənzətmələrinə çox təsadüf olunur. Göründüyü kimi şair burada təşbih epiteti yaradaraq,gözəlin kipriyini oxa qaşını kamana bənzətməklə yanaşı, onun kipriklərini qovaq ağacından düzəldilmiş oxla qarşılaşdırır.
Yeri gəlmişkən “xədəng” sözünün metafora olaraq həmin ağacdan düzəldilmiş yəhər mənasında da işlənməsinə Osman Moxtarinin aşağıdakı beytində rast gəlirik:
یکی دیو دیگر در آمد به جنگ رساندش به خاک از فراز خدنگ (ص. 129)
(Döyüş meydanına daha bir div gəldi, yəhərin üstündən onu yerə vurdu
Əsərdə Y-YI əsrlərdə yaşamış, Qəznəvilər sarayının böyük şairi Osman Mox¬tarinin bitki adlarına həsr olunmuş maraqlı epitetlərlə dolu 40-dan çox şeir nümu¬nələrinə rast gəlirik. Onun “xına” və “lalə” bitkilərinə aid yazdığı şeir parçası belədir:
چون شبهی داشت مرغزار به دریا لاله برا طراف او برست چو مرجان
همچو حنا بسته و سیه شده بعضی هر سه قلم گیر کودکان دبستان (ص.376)
(Çəmənlik dənizə bənzədyindən lalə onun ətrafında mərcan kimi bitdi, onların bəziləri məktəbə gedən uşaqların qələm tutan üç barmağı kimi xınalanmış və qaralmışdır)
Burada şair çəmənliyi dənizə, laləni isə mərcana bənzədir. Mərcan yalnız də¬niz¬də olduğu kimi lalə də çəmənlikdə bitər. İkinci beytin məzmunu da birinci beyt¬dəki lalə ilə əlaqədardır. Doktor Q. Rəngçinin qeyd etdiyi kimi, (2,səh.376) bu, Osman Moxtarinin ən gözəl təşbihlərindəndir ki, ondan əvvəl heç kim belə təşbih işlətməmişdir. “Se qələmgir” ifadəsi yazı zamanı işlədilən və qələm tutan üç bar¬maq¬dır. Ləçəyinin bir hissəsi qara olan qırmızı rəngli lalə, məktəblinin mürək¬kəbə bu¬laşıb qaralmış (“xınalanmış”) barmaqlarına bənzədilmişdir.
Həmin şairin daha bir maraqlı beytinə “sərv” ağacının təsvirində rast gəlirik:
به دیر صبری سروی به زود سیری گل به جانفروزی ماهی به دلفریبی حور (ص.205)
(Dözümlülükdə sərv ağacı kimi, dolğunluqda gül kimisən, (insanı) heyran etməkdə aysan, füsunkarlıqda huri kimisən)
Klassik şairlərin əsərlərində gözəlin qədd-qamətini sərv ağacına bənzətməklə bərabər, həm də “dir səbri” ifadəsi ilə işlədərək “dözümlülük, möhkəm və davamlı olmaq” mənasında şairanə tərzdə tərif etmişlər. Burada məllif, sərv ağacı, gül, ay və huri sözlərini müqayisə predmeti olaraq təşbih şəklındə işlətmişdir.
Nar bitkisinin təsvirində İranın birinci dərəcəli şairlədindən hesab olunan Nasir Xosrovun aşağıdakı beyti verilir:
از سر شمشیر و از نوک قلم زاید هنر ای برادر همچو نور از نار ونار از نارون (ص.397)
(Ay qardaş, nur (işıq) atəşdən və nar nar ağacından yarandığı kimi bacarıq, qəhrəmanlıq da qılıncın və qələmin ucundan yaranar)
Şair demək istəyir ki, işıq oddan yaranar, nar meyvəsi nar ağacında yetişər, qəhrəmanlıq qılıncla başa gələr, bacarıq və sənətkarlıq isə qələmin ucundan (yəni qələm ilə) yaranar. Şair ikinci misrada tam cinas işlətmişdir. Çünki, birinci “nar” sözü “od, atəş”, ikinci “nar” isə öz mənasında işlənmişdir. Həmçinin “nar” və “nur” sözləri müqayisə obyekti olduqlarına görə təşbih xarakterli dil vahidlərıdır.
“Derəxt” (ağac) sözünün izahı zamanı həmin şairin daha bir maraqlı beytinə rast gəlırık:
درخت تو گر بار دانش بگیرد به زیر آوری چرخ نیلوفری را (ص. 143)
Beytin hərfi tərcüməsi belədir: sənin ağacın əgər elm, bilik məhsulu verərsə, göy qübbəsini aşağı əyərsən. Burada gözəl metaforalar işlənmişdir, “ağac” insanın var¬lığı, şəxsiyyəti mənasında, “göy qybbəsi” baş mənasındadır. Beləliklə şair demək istəyir ki, sənin varlığın, şəxsiyyətin nə qədər elmli, bilikli olarsa, başını aşağı əyər¬sən.
Əsərdə “səmən” (yasəmən) bitkisinin də geniş izahı və onu təsvir və tərənnüm edən epıtetlərlə dolu şeir nümunələri verilmişdir. Osman Moxtarinin aşağıdakı beytinə nəzər yetirək:
سمن از مشک من به گل بر ریخت لوًلوً از جزع من به زر بر بست (ص.218
(Səmən mənim müşkümdən gülə töküldü, mirvari mənim kədərimdən qızıla büründü)
Göründüyü kimi, beyt əvvəldən axıradək metaforadır. Çünki “səmən” “ağ saça,”müşk” qara saça, “gül” onun gül kimi çöhrəsinə, “mirvari” göz yaşına və kədə¬ri¬nə, “qızıl” isə çöhrənin sarılığına işarədir. Beytin mənası belədir: mənim qara saçlarım ağarmağa başladı və göz yaşım saralmış üzümə töküldü.
“Sənubər” (şam ağacı) bitkisinin söz maddəsində İranın mütəfəkkir söz ustadı, YII əsrin ən böyük şairi hesab olunan Sədi Şirazinin aşağıdakı beytində misilsiz təşbih obrazları yaranmışdır:
سرو رفتاری صنوبر قامتی ماه رخساری ملایک منظری (ص.271)
(Sərv yerişli, sənubər qamətlisən, ay üzlü, mələk görünüşlüsən)
Şair gözəlin yerişini sərv ağacına, qədd-qamətini şam ağacına, ağ çöhrəsini aya və gözəl görünüşünü mələyə bənzədərək gözəl təşbih obrazları yaratmışdır.
Bu sözün izahında YIII əsrin dünyaca məşhur qəzəlxan şairi Hafiz Şirazinin də bədii obrazlı bir beytinə rast gəlirik:
دل صنوبری ام همچو بید لرزان است ز حسرت قد و بالای چون صنوبر دوست (ص.272)
(Qədd-qaməti şam ağacına bənzəyən dostumun həsrətindən mənim şam şəkilli ürəyim söyüd ağacı kimi titrəyir)
Şair ürəyi, şam ağacının ürək şəklində olan meyvəsinə, məhbubun düz və uca qamətini şam ağacının özünə bənzədir, ürəyinin titrəməsini isə söyüd ağacının budaqlarının küləyin təsirindən əsməyinə təşbih etmişdir.
Belə misallara demək olar ki, əsərin bütün söz maddələrində rast gəlmək olur.

ƏDƏBİYYAT
1 – دکترزهرایخانلری . راهنمایادبیاتفارسی . تهران 1371
2 – دکترغلامحسینرنگچی . گلوگیاهدرادبیاتمنظومفارسی. تهران 1372
3 – نصراللهمردانی . ستیغسخن . تهران 1371
4 – M. Rəfili. Ədəbiyyat nəzəriyyəsinə giriş. Bakı 1958
Резюме
О произведении доктора Гуламхусейна Ренгчи "Употребление названий растений в произведениях персидской поэзии”
В своем произведении на очень интересную и обширную тему, автор, помимо точных ботанических названий, подробного объяснения и анализа 250 различных видов цветов, деревьев и трав, проанализировал их в качестве средств художественного изображения и выражения. Несмотря на относитель¬но небольшой объем словаря, в 500-страничном произведении приведены цитаты из около 870 стихотворений 75 поэтов.
В приведенных примерах стихотворных куплетов использование язы¬ковой единицы в том или ином смысле объясняется реалистичными, образны¬ми, ироничными, метафорными и др особенностями. Итак, одним из привле¬кающих внимание особенностей произведения является преподнесение отдель¬ных растений в качестве средства выражения и интер¬пре¬тации в поэзии и прозе. В этом случае, названия цветов и растений, встречаясь с описываемыми предметами или событиями, превращаются в объект сравнения и аналогии.
Summary
About Dr. Gulamhusein Rengchi's Work "Use of names of plants in the works of persian poetry"
In his work on a very interesting and broad topic, the author, in addition to accurate botanical names, a detailed explanation and analysis of the 250 different kinds of flowers, trees and grasses, analyzed them as a means of artistic representation and expression. Despite the relatively small size of the dictionary, a 500-page work contain quotes from about 870 poems by 75 poets.
In the examples of poetic couplets using of a linguistic unit is explained by realistic, figurative, ironic, metaphorical and other features. So, one of the eye-catching features of the work is the giving of individual plants as a means of expression and interpretation in poetry and prose. In this case, the names of flowers and plants, meeting with described subjects or events become the object of comparison and analogy.

Rəyçi: prof.T.Rüstəmova

Musayeva Kəmalə Rəşid q.
ЯРЯБ ЯДЯБИ ДИЛИНДЯ ПOLİSEMANTİK SÖZLƏR
Полисемантик сюзляр дцнйанын бцтцн дилляриндя вардыр. Беля сюзлярин бир мянасы ясас йери тутараг мцстягил мянада, онун галан мяналары ися, кючцрмя вя йа мяъази мяналарда ишлядилир. Pолисемийа йа сюзцн биринъи щягиги мянасындан, йа да ондан ямяля эялмиш икинъи, цчцнъц вя с. мянадан тюряйир (1, 18).
Сюзцн чохмяналылыьынын ямяля эялмяси цчцн ейни сяс тяркибиндян ибарят олан сюзцн мцхтялиф мяналарда ишлядиля билмяси ясас шяртдир. Бу да мцяййян бир яшйа вя щадисянин адындан башга бир яшйа вя щадисяйя кечя билмяси иля ямяля эялир. Полисемантик сюзляр бу вя йа башга бир яшйанын, щадисянин, просесин, кейфиййятин вя с. адыны ифадя едян мцяййян сяс тяркибляринин башга бир яшйада, щадисядя, просесдя, кейфиййятдя олан охшар яламят вя вязифянин адыны ифадя етмяйя кечмяси иля ямяля эялир (4, 173). Яэяр сюзцн бир ясас мянадан башга икинъи бир мянасы олмурса, беля сюзляр моносемантик (тяк мяналы) сюзляр адланыр.
İстяр полисемантик сюзлярдя вя истярся дя омонимлярдя ейни сяс тяркибиня малик олан сюзляр мцхтялиф мяналары ифадя едир. Лакин полисемантик сюзлярдя щяр щансы бир сюз ня гядяр мцхтялиф мяналар ифадя ется дя, онлар ясасян, бир мяфщум ятрафында топлашараг мцхтялиф мяна груплары ямяля эятирир, омоним олан сюзляр ися, формаъа ня гядяр бир-бириня охшаса да, онларын арасында мяна йахынлыьы олмур, йяни бир-бири иля ялагяси олмайан мяналары ифадя едир (4, 178).
Polisemийа ərəb дили leksikasında geniş yayılmışdır və əsasən çox işlənən söz¬lərdə rast gəlinir. Hətta qeyd edə bilərik ki, monosemийаya nisbətən polise¬ми¬йа da¬ha çox qanunauyğundur, ərəb dilində monosemantika nadir hadisədir de¬sək yanıl¬marıq.
Щяля гядимдян полисемийа мящдуд сайда нитг ишаряси вя дилдя ифадяси ваъиб олан сайсыз мяфщумлар арасында гейри-тянасцблцйцн йеэаня васитяси сайылыр. Яслиндя «щяр мяфщума гаршы онун ифадясиня ишаря едян айрыъа бир мяфщум мюв¬ъуд олмалыдыр, лакин бу мцмкцн дейилдир» (18, Ы, 37). Фяхряддин яр-Рази вя онун хяляфляри сцбут етмяйя чалышырдылар ки, «щяр мяна айрыъа шифащи ифадядир, чцнки анла¬шылан мяналар сонсуздур, сюзлярин кямиййяти ися сонлудур, она эюря ки, сюз щярф¬дян ибарятдир, щярфлярин сайынын ися сон щядди вардыр. Сонлудан йаранан сонлудур, сонлу олан ися сонсуз оланы мцяййян етмир. Якс щалда ифадя едилянин сонлу олмасы бир-биринин ардынъа эялярди». Буна эоря дя онун фикринъя, الأسماء المشترك мяфщумуну йаратмаг ещтийаъы мейдана эялмишдир вя мящз бу сябябдян мцхтялиф ишаря олунанлар цчцн бир мяна мцяййян едилмишдир. Мясялян, العين, اللون (18, Ы, 37).
Яряб дилинин инкишафы тарихиндя сюзлярин юзцл мянасы ясасян конкретдир, гав¬ра¬ныландыр: ярябляр онлары ящатя едян дцнйада чохлу сайда ъцрбяъцр адлара малик иди¬ляр, тарихян ян садя кечид нювц конкрет мянадан мцъярряд мянайа кечид олмушдур.
Классик яряб дилчиляри вурьуламышлар ки, мянанын дяйишилмяси сюзцн мяъази истифадяси йолу иля баш верир. Сюзцн илкин щярфи мянасы (Ибн Ъинни ону الحقيقة - «сюзцн илкин мянасына уйьун олараг истифадясиндя мювъуд олан» кими мцяййянляш¬дир¬миш¬дир») онун поетик мяъаз (المجاز) кими истифадя олунан мяъази, метафорик мянасына гаршы гойулур. Мясялянин мащиййяти она эятириб чыхарыр ки, щягиги мяна – сюзцн алышылмыш, щамы тяряфиндян гябул едилмиш, истифадя олунан мянасыдыр вя щяр адят ща¬лыны алмыш, тящким олунмуш мяъази мяна щягиги мянанын кейфиййятлярини газаныр. Беляликля, «щягиги мяна аз ишлянирся, юз хцсусиййятляриня эюря мяъази мянайа чеврилир, мяъази мяна ися, чох ишлянирся, юз хцсусиййятиня эюря щягиги мянайа чеврилир (18, Ы, 356).
Сюзлярин мяналарындакы дяйишиклик цч мцхтялиф просесин нятиъясидир. Онлар¬дан икиси яряб дили гайда вя ганунлары чярчивясиндядир, бу йа сюзлярин мцстягил, сярбяст, аста инкишафына, тякамцлцня, йа да ки, йени мяналарын истифадяси иля гисмян вя йахуд тамамиля истифадядян чыхмыш сюзлярин бярпасына апарыб чыхарыр. Цчцнъц просес диэяр диллярля ялагя сябябиля баш верир вя яряб сюзляринин яъняби сюзлярин семантикасына уйьун мяналар кясб етмясиндя юз яксини тапыр.
Гейд олунмуш просеслярдян биринъиси сюзцн мянасынын тядриъи, ъцзи вя гейри-ихтийари дяйишиклийя апарыб чыхарыр. Нятиъядя, о дилин лексик-семантик системиндя йени мцнасибятляр, нисбят, рабитя газаныр.
Сюзлярин истифадясиндяки дяйишиклик нятиъясиндя яски сюзлярин йени лексик мяналарынын цзя чыхмасына чох-сайлы мисаллар эюстярмяк олар: شجب «кядярлян¬дирмяк» - «мязяммят етмяк, гынамаг»; رضه «(няйи ися) аз вермяк» - «табе олмаг»; تفانى «бир-бирини мящв етмяк» - «фядакарлыг эюстярмяк»; احتج «сцбут кими эюстярмяк» - «етираз етмяк»; سميك «уъа» - «галын (дивар барядя)» вя с.
Тарихи аспектдя семантик дяйишиклик адятян мцхтялиф сюзлярин мяналарында семантик дяйишиклийин хцсу-сиййятиня эюря тясниф едилир. Онлары ашаьыдакы кими бюлмяк олар: а) мянанын даралмасы, б) мянанын эенишлянмяси (бу ики щалда яввял¬ки вя сонракы мяфщумун щяъми мцгайися едилир), ъ) щяъминдян асылы олмайараг мянанын дяй-ишмяси вя йа мянадан кянара чыхма (метафора, метонимийа, синекдоха вя с).
Мянанын дарлашмасы цмуми, ясли мянадан хцсуси, эюрцнтц мянасына кечмяйя ясасланыр (биринъи иля клас-сик мяна, икинъи иля мцасир мяна ифадя едилир): أساس «(мал-гара дахил олмагла) бцтцн ямлак» - «(евин) шяраити, тяр-тибаты»; غنم «кичик мал-гара (гойун, кечи)» - «гойун»; ولد «ювлад (щяр ики ъинсдя)» – «оьлан», مأتم «гадынларын хейир вя шярдя топланмасы» - «дяфн мярасими» вя с.
Мянанын даралмасы мювъуд лексиканын терминляшмяси просесиндя даща чох рол ойнайыр. Бир чох ислами терминляр мящз бу цсулла, исламагядярки лексиканын базасы ясасында ямяля эялмишдир: حج «щараса эетмя, йола дцшмя» - «щяъъ, зявварлыг»; مؤمن «(няйя ися) инанан» - «мюмин»; مسلم «верян; тящвил едян, тяслим едян» - «мцсялман» вя с.
Гейд етмяк лазымдыр ки, конкрет мяналарын (مدفع «атма силащы», йяни «топ») бязи сюздцзялдиъи ващидляря тящким олунма просеси дя мянанын даралмасы иля сяъиййялянир.
Мянанын эенишлянмяси – дар, хцсуси мянадан эениш, ясли мянайа кечиддир. Мясялян: سفرة «сяййащын, йолчунун йеми» - «йемяк столу, сцфря», شهيد «дин, етигад уьрунда шящид олан» - «вятан вя йа ягидя уьрунда шящид олан», سجادة «намаз халчасы, сяъъадя» - «халча», مورد «су гайнаьы, кешмяси» - «мянбя, мяхяз», زيت «зейтун йаьы» - «щяр щансы бир битки йаьы», منحة «мцвяггяти истифадяйя верилмиш щейван, силащ вя йа торпаг» - «бяхшиш», رائد «йени отлаг ахтаран шяхс, кяшфиййатчы» - «илк кяшф едян, пионер», زميل «бир дявя иля башга шяхсля эедян вя йа ишляйян шяхс» - «иш йолдашы, коллега», محدرم «исламагядярки вя ислам дюврцнцн щцдудунда йашайан шяхс» - «ики ясрин говшаьында йашайан шяхс» вя с.
Метафора уйьунлуг вя йа охшарлыьына эюря бир яшйанын вя йа щадисянин адынын диэяр яшйа вя йа щадисяйя кючцрцлмясиня дейилир. Мясялян: عين «эюз» - «ъясус, хяфиййя», سرثار «бол сулу, су иля долу» - «бошбоьаз, сющбятъил», منزل «дцшярэя салма, дцшярэя цчцн дайанылан йер» - «мянзил», مسلة «ийня, мил» - «обелиск, сцтун шяклиндя даш абидя» вя с.
Метонимийа ассосиасийа, шцурда айры-айры тясяввцрляр арасында билаваситя йа¬хынлыг, ялагя нятиъясиндя кечмя, чеврилмя – щяр щансы бир щадися вя йа яшйаны билдирян сюзцн бир-бириня чох йахын, сых мянаны билдирмясидир (мязмун, мащиййят – ещтива едян, сябяб – нятиъя, материал – щямин материалдан дцзялян мямулат, хц¬су¬си исим – цмуми исим арасында йахынлыг, ялагя кими). Мясялян: يمين «саь ял» - «анд», قهوة «кофе» - «кафе», ذقن «бухаг, чяня» - «саггал», رصاص «гурьушун, тут¬гун ишыг» - «эцлля», حديد «дямир» - «гандал», دهاةٌ «тцстц» - «тцтцн, тянбяки», قطن «пам¬быг» - «памбыг парчадан палтар», حرير «ипяк» - «ипяк парчадан палтар» вя с.
Метономийа кючцрмя васитяси кими яряб дили цчцн сяъиййяви характер дашымыш вя буна эюря дя яряб дилчиляринин диггятини ъялб етмишдир. Гейд олунурду ки, мисал цчцн, яряблярин дилиндя «яшйаны сябябин ады иля адландырмаг гябул едилмишдир. Мясялян:مطر «йаьыш» сюзцнц سَمَاءٌ «сяма» сюзц иля, чцнки о, эюйдян дцшцр, буна эюря дя йаьышын сябябидир (13, 130); «غيث - «йаьыш»дыр», сонралар ися йаьышдан сонра битян дя щямин сюзля адландырылмышдыр (18, Ы, 429).
Метономийайа щямчинин хцсуси адларын цмцми кими истифадяси дя аиддир (даща чох нисби сифятлярин дцзялмяси) (6, 132). Беля сюзлярин сайы мящдуддур, Мясялян:
Мяшщур вя эениш йайылмыш «Яряб дилинин мяктяб грамматикасы»нын мцяллифи Ибн Яърумун (1273-1323) адындан эютцрцлмцш أَجرومي «грамматик» - أَجرومية «грамматика» сюзц; Тянэя эятирмяси, зящля тюкмяси иля мяшщур олан Куфяли Тцфейлянин адындан эютцрцлмцш طفيلي «чаьрылмамыш вя йа зящля тюкян гонаг», щятта «юзэя хяръиня доланан адам, тцфейли, мцфтяхор»; Сяхавяти иля мяшщурлашан Щатимин адындан эютцрцлмцш حاتمي «сяхавятли, ялиачыг» сюзц; «أَلقاموس الْمحيط» ады иля эениш йайылмыш изащлы лцьятин адындан эютцрцлмцш قاموس «лцьят» сюзц; Инсанларына хцсуси нюв мящяббятин сяъиййяви олдуьу Бяни Цзря гябилясинин адындан эютцрцлмцш عذري «эцълц, платоник (мящяббят)» сюзц; Дястямаз алан заман кранлы щювзялярдян истифадя едян имам Ябу Щянифя вя онун давамчыларынын адындан эютцрцлмцш حنفيةٌ «кран» сюзц;
Икинъи цсул, йени яшйа вя йа щадисялярин адландырылмасы зяруриййяти иля сюзлярин яйани уйьунлуьу, нисбятиня эюря едилян дцшцнцлмцш, гясдян олунан дяйишикликдир. Бу цсулун тятбиг олунмасында ясас ролу ядяби дили йцксяк сявиййядя билян инсанлар ойнамышлар. Бу щалда сющбят мяналарын щягиги тякамцлцндян, инкишафындан дейил – йалныз мювъуд олмуш вя йа мювъуд олан лексиканын дцшцнцлмцш шякилдя сечилмяси вя онун йени тятбигиндян эедир.
Ян уьурлу щал ися, сюзцн кечмиш мянасы иля йени мянасы арасында уйьунлуьу тутараг бир дюврдян диэяриня кечирилмяси, артыг унудулмуш вя йа истифадядян чыхмыш, йалныз иътимаиййят тяряфиндян дейил, щямчинин нцфузлу дилчилик гурумлары (дилчилик академийалары) тяряфиндян эяляъяк истифадясиня иъазя верилмиш, йени сюзцн йаранмасы цчцн кющня мянасындан эцзяштя эетмяйян кющня сюзцн гябул едилмяси щалыдыр. Мясялян: صحيفة «йазылмыш каьыз вяряг» - «гязет», فن «нюв мцхтялифлийи» - «инъясянят», قاطرة «карванда баш дявя» - «локомотив», قطار «дявя карваны» - «гатар», أَزمة «гытлыг, мящсулсузлуг, гураглыг или» - «бющран» вя с.
Нящайят, мяналардакы дяйишиклийин диэяр диллярин билаваситя тясириля баш вер¬мя¬си щаллары да аз дейилдир. Щямин дяйишиклик юзцнцн мцстягим номинатив мяна¬сына эюря яряб сюзцнцн мянасынын яъняби сюзцнкцня семантик йанашмасы йолу иля баш верир, бунунла да семантикасына эюря диэяр диллярдяки сюзлярля тямас нюгтя¬синя малик яряб сюзляри мцвафиг яъняби сюзлярин семантикасыны гисмян вя йахуд тамамиля тяглид едя, мянимсяйя билярляр. Щямин семантик калка едилмя вя йа семантик индуксийа яряб лцьятляринин мцасир тялябляря ъаваб вермясиндя мцщцм рол ойнайыр.
Калка едилмянин ян бясит вя даща сяъиййяви нцмуняляри сон дяряъя айдын дахили формайа малик яъняби лексикляшмиш сюз бирляшмяляринин тяръцмяси йолу иля кечир. Мясялян: طبيعة صامطة «юлц тябият» франсыз дилиндяки натуре морте ифадясиндян; كليمات متقاطعة «кроссворд» индилис дилиндяки ъросс-wорд сюзцндян; روضة الْأَطْفال «ушаг бахчасы» франсыз дилиндяки жардин дʾенфантс сюзцндян; لون صارخ «шит (гышгыран) рянэ; حقيقة عارية «бош (чылпаг) щягигят» вя с.
Бу кими метофорик характерли яъняби мцряккяб ифадялярин щярфи тяръцмяси дя ейни сяъиййя дашыйыр. Яряб сюзляринин йени, яввял гябул олунмамыш контекстдя вя бирляшмялярдя истифадяси яряб ядяби дилинин цмуми лексик-грамматик нормаларына зидд дейилдир вя сюзцн семантик щяъминин эенишлянмяси нювляриндян сайылыр. Узун илляр бойу яряб дили цчцн семантик калкаларын ясас мянбяси франсыз дили олмушдур. Мцгайися едяк: Яряб дилиндя وسط «орта, ортаг» - франсыз дилиндя милиеу «мцщит, ара»; Яряб дилиндя عضو «орган, цзв» - франсыз дилиндя мембре «цзв (тяшкилатын)»; Яряб дилиндя مدرسة «мяктяб» - франсыз дилиндя еъоле «мяктяб, тящсил»; Яряб дилиндя جبهة «алын» - франсыз дилиндя фронт «ъябщя»; Яряб дилиндя حرس «гаровул, кешикчи дястяси» - франсыз дилиндя эарде «гвардийа»; Яряб дилиндя زيت «йаь» - инэилис дилиндя оил «нефт»; Яряб дилиндя اعتنق «ящатя етмяк, гуъагламаг» - франсыз дилиндя ембрассер «мязщяб вя йа нязяриййяни гябул етмяк» вя с.
Семантик калкалар сайсыздыр вя илкин яламятиня эюря خطّ «хятт», محطّة «стансийа», إيدانة «мязяммят, тющмят» вя с. кими чохсайлы семантик бейнялмилял сюзляр мейдана эялмишдир.
Дилчиляр классик сюзлярин бязи мцасир мяналарыны йалныш щесаб едирляр, онлара адятян сюзцн семантикасынын дяйишилмясинин мялум ганунауйьунлуглары бахы¬мындан чятин анлашылан мяналар дахилдир. Мясялян: برهة «узун заман мцддяти» сюзц мцасир истифадядя «гыса заман мцддяти, момент» мянасыны верир; سميك «уъа (дивар)» сюзцнцн мцасир мянасы «галын (дивар)»; وجدان классик дилчиликдя йалныз وجد «тапмаг» фелинин мясдяри кими, мцасир истифадядя ися «виъдан» мянасында ишлядилир вя с.
Беля кечидляр адятян данышыг дилинин тясири вя ядяби вя диалектик мяналарын айырд едиля билинмямяси нятиъясиндя олур. Дилин тямизлийинин горунмасынын тяряф¬дар¬лары щямчинин сюзлярин хариъи дилдяки охшарларынын тясириля мейдана чыхан мяналарыны йалныш щесаб едирляр.
Полисемантик сюзлярин бцтцн мяналары ичиндя айры-айры елементляр ифадя етдийи мяфщумларын характериня, мцстягиллик вя мцщцмлцйцня, ишлянмя дяряъясиня эюря бир-бириндян фярглянир. Полисемантик яряб сюзляринин семантик мязмуну мцяййян структура маликдир вя бир чох щалларда щямин мязмунда мяналарын ийерархийасы нязяря чарпыр. Бу щалда ясас мяна башлыъа рол ойнайыр, диэярляри ися она табе олур вя йа бирбаша вя йа долайысы иля ондан тюряйир. Ясас мяна ятрафында «дилчилик ганунауйьунлуглары ясасында тарихян сюзцн икинъи дяряъяли мяналары формалашыр» (9, 201).
Ян мцщцм вя ясас мяна контекстдян ян аз дяряъядя асылы олан мянадыр вя контекстдян кянарда юзцнцн ясас мянасында анлашылыр. Бу щямчинин ян чох истифадя олунан, гябул олунан вя йайылмыш мянадыр. Хцсуси, икинъи дяряъяли мяналар щямишя контекстдя баша дцшцлмя дяряъяси иля ялагядардыр вя ясас мянадан тюряйир. Буну أخ сюзцнцн семантик структурунун мисалында (13, 27-28) мцшащидя етмяк мцмкцндцр: 1) доьма гардаш, 2) дост, 3) охшайан, бянзяр, ейниля (Мясялян: هذا الثوب أخو هذا «бу палтар бунун кимидир»), 4) няйяся мяхсус, хас, аид (Мясялян: أخو الحرب «щямишя вурушан, дюйцшкян», أخو الْكسل «тянбяллийин гардашы», йяни «тянбял») вя нящайят 5) ейни гябиляйя мянсуб олманы (Мясялян: мцраъиятдя يا أخا تميم «ей Тямимли гардаш!) билдирир. Бунларын арасында ясас вя билаваситя олан биринъи мянадыр, диэярляри ися билаваситя ондан тюряйир. Онлар даща аз йайылмышдыр, даща чох стилистик ифадя, тясирлилик вя емосионаллыг чаларлары иля баьлыдырлар вя тезлик эюстяриъисиня эюря фярглянирляр. Ейни заманда бир нечя мяна ейни дяряъядя щягиги вя номинатив ола биляр, тясирлилик вя емосионаллыг чаларларына малик олмайа биляр, ейни сявиййядя йайыла биляр, лакин мянасына эюря онлардан бири щюкмян тюрямядир вя диэяриндян асылыдыр. Мясялян: رأس «баш (инсанын, щейванын)» - бирляшмядя щеч бир метофорик сяъиййя дашымадан رأس الشجرة «аьаъын зирвяси»; كتف «чийин (инсанын)» - كتف الْجبل «даьын дюшц, йамаъ» вя с.
Беляликля, полисемантик сюзлярдя мцхтялиф мяналар семантик ъящятдян бир-бирляриндян асылы вя йахуд бир-бирляриня табе олурлар. Бу заман мяналарын ийерархийасы мцшащидя олунур. Ейни заманда синхрон системдя, мцхтялиф мяналар мятлябдян асылы олараг, бярабярщцгуглу олмасына да аз раст эялинмир вя бу заман мяналарын ийерархийасы практик олараг мцмкцн дейил – бу ися морфоложи деривасийасы цсулу иля дцзялмиш сюзлярин хцсусиййяти иля баьлыдыр. Мясялян: دليل «дялил, сцбут; бялядчи» - «(turistlər üçün) soraq kitabçası, арайыш китабчасы».
Сюздцзялдиъи форма сюзцн лексик мянасыны тягриби тяйин едир вя сюзцн конкрет мяналары контекстдян асы-лыдыр. Мясялян: وَأخرجت هذه الكلمات زينب فجأة عن طورها. Бу сюзляр бирдян Зейняби юзцндян чыхарды; أخرجت هذا الْكتاب من الْعلبة. Бу китабы гутудан чыхартдым; أين ذهب الذوق والْأخلاق والأدب؟ Зювг, яхлаг, ядяб-яркан щара эетди эюрясян? ذهب البنون إلى الْمتهف صباحا ورجعوا مساء. Оьланлар сящяр музейя эетмиш, ахшам гайытмышлар.
Беля сюзя диэярляриндян тяърид олунмуш шякилдя нязяр салсаг онун натамам семантик сяъиййя дашымасы-нын шащиди оларыг. Мясялян: سائق «сцрян» шяхсдир, جرار «дартан, чякян» шяхсдир, رئيس «башчы гойулмуш» шяхсдир вя с. бу кими сюзлярдя сющбят ясасян, сюзцн айры-айры мяналарындан дейил, истифадясиндян эедир.
Яряб дили лцьяти кцллц мигдарда, диэяр дилляря тяръцмя олунаркян мцхтялиф сюзлярля верилян, цмумиляшмиш мянайа малик олан сюз ещтива едир. Мясялян: صوت сюзц истянилян яшйанын, щадисянин, тязащцрцн (инсанын, дашын, гапынын, щейванын, гушун вя с.) сяслянмясини билдирир; جرو истянилян вящши щейванын баласыны билдирир; فرخ истянилян гуш баласыны билдирир; بطْن истянилян ъанлынын вя йа яшйанын дахили щиссясини билдирир; شذيةٌ истянилян бярк маддянин гырынтысыны билдирир вя с.
Эятирдийимиз мисаллардан айдын олур ки, яряб ядяби дилиндя щям полисе¬ман¬тик иътимаи сюзляр, щям дя поли-семантик мяишят сюзляринин сайы сонсуздур. Семан¬тик калка цсулу иля йаранмыш полисемантик иътимаи сюзляря даща чох раст эялинир.
Яряб дилиндя цмуми кюкя малик олан сюзляр цмуми кюклц, анлашылан мяна иля сых баьлыдыр ки, бу да бир-бириндян ящямиййятли дяряъядя узаглашмыш сюзляри йа¬хын¬лашдырыр вя дилин инкишафынын мцшащидя олунан периодунда сюзцн «деетимо¬ло¬эизасийасы», мяншяйинин итмяси практик олараг баш вемир. Мяналарыны дяйишян тяк кюклц сюзляр-дя щямишя мяналарын ассосиатив баьлылыьы цзя чыхыр. Мясялян, جنان «эеъя; цряк; сипяр; чийин юртцйц; плаш» сюзцнцн мяналар системи мцяййян дяряъядя омонимляр кими шярщ едиля биляр (6,133). Лакин Ябу Цбейд бу мяналары ашаьыдакы кими изащ едир (13, 217): جنان «эеъя»ни билдирир, чцнки о, щяр шейи юз гаранлыьы иля бцрцйцр; «цряк» билдирир, чцнки о сирри сахлайыр, «сипяр» билдирир, чцнки о, гылынъын, низянин зярбясиндян горуйур, «чийин юртцйц» билдирир чцнки о, алтындакыны юртцр. Беля ассосиасийаны (şüurda ayrı-ayrı təsəvvürlər arasındakı əlaqəни) ясассыз, сябатсыз щесаб етмяк олар, лакин щяр щалда дил шцуру демяк олар ки щямишя бир сюзцн мяналары системиндя инандырыъы яла-гяляндириъи яламят ахтарыб тапыр.
Сюзц семантика, хцсусиля дя полисемийа вя омонимийа арасында айырма нюг¬тейи нязяриндян тящлил етдик-дя, яряб дилиндя йени терминлярин (бир чох неоло¬эиз¬мляр диля мящз термин кими гошулур) йарадылмасында цмуми лцьятдя артыг мюв¬ъуд олан сюзлярин терминляшдирилмясиндян эениш истифадя олундуьуну унутмаг олмаз. Бу сюзля-рин йени яшйаларын, щадися вя тязащцрлярин ифадяси мягсядиля истифа¬дяси артыг мювъуд олан вя адландырылмаьа ещтий-аъы олан сюзляр арасында ассо¬сиа¬сийа вя охшарлыьын ахтарылмасына ясасланыр. Ассосиасийасынын юзцнцн истигамяти ад¬ландырылмалы олан яшйа, щадися вя тязащцрдя яввялъядян мцяййян олунмур. Ас¬со¬сиасийа – тамамиля тясадцф ня-тиъясидир» (9, 70). Ассосасийа щярдян цздя олур, бязи щал¬ларда ися, о даща дяриндир ки, бу да омонимийанын бян-зяринин йаран¬ма¬сына эятириб чыхарыр. Цмуми сюзлярдян йахын заманлара аид термин¬ляшмяйя аша¬ьыда¬кылары эю-стярмяк олар: سياسة «мал-гарайа гуллуг етмя» - «сийасят»; نقد «сеч¬мя» - «тян¬гид» - «няьд пул»; بيت «чадыр, ев» - «мисра»; هاتف «дахилдян эялян сяс» - «мян¬бяйи эюрцнмяйян сяс» - «телефон»; حرارة «азад етмя» - «редактя етмя» - «йазма».
Бунунла ялагядар олараг, яряб дилиндя эениш тямсил олунмуш, сырф грам¬матик мяналарын тябягяляшмяси, айрылмасы иля, даща дягиг десяк ъцмля тяркибиндя сюзцн функсийасы иля баьлы олан лексик-синтактик полисемийаны бир даща гейд елямяк йериня дцшярди. Бу яшйа, тязащцр, щярякятин яламятини вя йа юзлярини билдирян нисби сифят, исми-фаил вя исми-мяфуллара аиддир. Бура щямчинин мясдяр вя онун конкретляшдириъи мяналары аиддир. Мясялян: عقل «сарыма, ялагяляндирмя» - «аьыл, идрак»; براح «тярк етмя» - «ачыг, чюл мяканы»; حجة «дялил, аргумент» - «нцфуз, етибар (шяхс барядя)» вя с.Полисемийа вя омонимийаны фяргляндиряркян яряб филолог вя дилчиляринин шярщляриня дя нязяр салмаг йериня дцшярди.
Классик дилчиляр, «дилдя данышан шяхляр тяряфиндян ейни дяряъядя истифадя олунан, ики вя даща артыг мяна билдирян» сюзлярдян данышаркян (18, Ы, 369), онлары الْمشترك اللفظي «сяслярин ейниййяти, бярабярлийи». Бу ифадянин ачыгланмасы цчцн эя¬тирилян мисаллар арасында биз щям полисемийайа, щям дя омонимийайа аид мисал¬лар веря билярик. Полисемийайа аид эюстярилян мисаллардан هلال «тязя ай, айпара» сюзцнцн мяналарыны нцмуня эятиря билярик: 1) дырнаглардакы гювсшякилли хяттляр; 2) айаггабынын дик дурмасы цчцн вурулан кямянд; 3) йарашыглы оьлан; 4) йящярин бцкцйц, яйрилийи; 5) гуйуда су галыьы; 6) гянимяти бцкмяк, баьламаг цчцн истифадя олунан айпара формасында алят; 7) зяифлямиш дявя; 8) дярисини тюкян илан вя с.
Бу мяналарда сюзцн ясас мянасынын метафоризасийасы цзя чыхыр. Лакин гейд олунмуш ифадя даща чох «омонимийа» мяфщумунун яряб еквиваленти кими шярщ етмяк олар. Мцгайися едяк: عم «ями» - «йыьынъаг»; مشى «пийада эетмяк» - «чохлу мал-гара сащиби олмаг»; نون «мягсяд, ниййят» - «узаг йер» - «ев»; أَرض «йер» - «атын айаьынын ашаьы ойнаьы» - «титрямя» - «зюкям» вя с.
Бу цсулла عين сюзцнцн 30-35, خال сюзцнцн 27, حميم сюзцнцн ися 25 вя саиряляри мисал эятиря билярик (18, Ы, 370-371).
Цмумиййятля, الْمشترك اللَّفظي термини иля, сюзцн йалныз ясас, илк формасы дейил, диэяр грамматик формалары да нязярдя тутулур (18, Ы, 376). Мясялян: قروب сюзц ясасян, قرب «чыхмаг» фелинин мясдяри кими, щямчинин, قرب «су иля долу бюйцк ведря» вя قرب «алчаг йер, ашаьы» сюзляринин ъями кими дя ишлядилир.
Бу терминин бирдян артыг мянайа малик олмасы мцасир яряб дилчилийиндя эащ полисемийа иля (14, 172), эащ да омонимийа иля (19, 351) тутушдурулур. Ибращим Янис бу мяфщуму йалныз омонимийа термини иля баьлайыр (13, 209). О йазыр: «Яэяр бир сюз ики бир-бириндян фяргли мяналар билдирирся, биз беля сюзц الْمشترك اللفظي адландырарыг. Амма яэяр мяналардан бири ясас, щягиги, диэярляри ися, диэяри ися, мя¬ъазидир вя ону المشترك اللفظي термини иля ад-ландырмаг йалнышдыр». Сонра ися, о ялавя едир: «Тямиз омонимийа ики мяна арасында щеч бир баьын олмадыьы щал-ларда ола биляр. Мясялян, أرض «йер» - «зюкям», خال «дайы» - «хал» - «алчаг тяпя» вя с.».
Щямчинин ону да гейд етмишдир ки, беля сюзляря олдугъа надир щалларда раст эялинир. Классик дилшцнасларын ясярляриндя омонимляря эятирдикляри нцмунялярдя (Мясялян Гурандан эятирилян) خال, إنسان, أرض сюзляри йалныз бир, щягиги мяналарында ишлянмишдир (13, 211). Ибн Дуруставейщ, Ябу Яли ял-Фариси вя с. кими классик мцяллифляр المشترك мяфщумуну ня вахтса щягиги мянайа сащиб олан, метафора вя метономийа васитясиля ялдя олунан анлайыш кими шярщ етмишляр, буна эюря дя ону эюстярилян мяфщумун кянарына чыхарырдылар. Бир мянаны щягиги, диэярлярини мяъази кими нязярдян кечирян Ябу Яли ял-Фариси щесаб едирди ки, сяс ейниййяти бир сюзцн мяналарынын мцхтялиф диа-лектлярдян интеграсийасынын вя йахуд сюзцн мяъази истифадясинин щягиги ад кими мющкямлянмясинин нятиъясидир (14, 256). Сонракы ясрлярин дилшцнасларынын бири ися, عين сюзцнцн «эюз» мянасындан тюряйян вя ондан тюрямяйян мяналарыны айырмышдыр (13, 224).
Яряб ядяби дилиндя фели тяшкил едян полисемантик сюзляр кифайят гядярдир. Де¬мяк олар ки, бу дилдя моно-семантик фелляря аз щалларда тясадцф едилир. Фелляр цчцн конкретликдян мцъяррядлийя кечид онларын лексик грамматик ялагяляринин эениш¬лянмяси васитясиля баш верир ки, бу да онларын синтактик-грамматик ялагяляринин (идаря хцсусиййятинин) дяйишмясиня сябяб олур. В.М.Белкин гейд етмишдир ки, бу просес хцсусиля, юз обйект даирялярини эенишляндирмякля мяналарыны максимум дяряъядя эенишляндирмиш, ашаьыда гейд олунмуш, дахили обйектя малик олан фел¬лярдя даща дягиг бцрузя верир (6, 131): امتاطى минмяк (щейвана), تسنم дявянин белиня минмяк, استورد су эятирмяйя эетмяк, ارتاد отлаг вя су ахтармаьа эетмяк, احتكر (щансыса мящсулун гиймятинин галхаъаьындан горхараг) алыб йыьмаг, استفتى шярият гайдаларына ясасян гярар вермяйи хащиш етмяк, ناضل (ким иля ся) мцбаризя апармаг вя с.
Ибн Фарис гейд етмишдир ки, фелин чохмяналылыьы мцхтялиф формаларда олан мясдярлярин мювъудлуьу иля ялагядардыр (13, 162): «Яэяр тяк وجد «тапмаг» сюзцнц тяляффцз едирикся, онун мянасыны баша дцшмякдя чятинлик чякярик. Лакин онун морфоложи формаларына нязяр салсаг, мяна бизим цчцн айдын олар. Мясялян: وجد - «мювъудлуг»; وجدان - «виъдан»; وجد - «кядярлянмя»; موجدة – «гязяблянмя»; خرة الأرض خورا- «мящсулдарсыз торпаг барядя дейилир»; خار خوارا - «зяифлямиш инсан барядя дейилир»; خار خوارا - «бюйцрян юкцз барядя дейилир» вя с».
Мцасир яряб ядяби дилиндя бир чох полисемантик фелляр фразеложи бирляшмялярин айрылмаз щиссясиня чеврилмиш-дир, йяни бу дилдя фразеоложи баьлылыьы олан фелляр олдугъа чохдур (21). Щятта беля демяк олар ки, фразеоложи бирляш-мяляр фелин чохмяналылыьынын цзя чыхдыьы ясас ифадя васитясиляриндян биридир. Беля фелляр чохлу сайда фразеоложи бир-ляшмя вя ифадялярин тяркиб щиссясиня чеврилир вя онлар фели лексик ващидлярин ад груплу лексик ващидлярля бирляшмясин-дя формалашыр. Мцхтялиф лексик ващидлярля бирляшмяси иля мящдудлашмайан фелин мцстягил мяналары мцййян дар семантик ялагядя олан мяналарда юзцнц эюстярир. Мясялян: لا يساوي قشرة بصلة - «Бир гяпийя дяймир (щярфян: Соьан габыьына дяймир, бярабяр дейил)»; غرق في الشغل вя йа غرق أذنيه في العمل - «Няфяс алмаьа беля вахты йохдур (щярфян: биринъидя – Ишин ичиндя батыб; икинъидя – Щятта гулагларынадяк ишин ичиндя гярг олуб»; أثار ثائره - «Ону юзцндян чы-харды, щирсляндирди (щярфян: О, ондакы цсйанчыны, етиразчыны щяйяъанландырды»; وضع في كفة ميزان واحد - «тярязинин ейни эюзцня гоймаг (щярфян: Бир тярязинин эюзцня гойду» вя с.
Яряб дили фелляринин семантик зянэинлийи щямчинин диалектлярдян эютцрцлмя феллярин структуру иля дя ялагя-дардыр, беля ки, бязи диалект фелляри ядяби диля кечмишдир вя щямин фелляр ясасян полисемантик фелляря чеврилмишляр. Щямчинин диалектдя полисемантик феллярин яксярян бир мянасы даща чох истифадя олунур, диэяр тюрямя мяналар синонимляр васитясиля верилир. Ону да гейд етмяк лазымдыр ки, мцасир дилчиляр фели полисемийадан хилас олмаьа чаьырыр вя бу мягсядля щям истифадядян чыхмыш, щям дя диалектдя истифадя олунан фелляря мцраъият етмяйи мясля-щят эюрцрляр. Яряб дилиндя щям цчсамитли феллярин, щям дя дюрдсамитли феллярин, щямчинин щям биринъи бабда олан феллярин, щям дя дцзялтмя баб феллярин чохмяналылыьына раст эялинир. Мяс.:
فَتَحَ «ачмаг» - فَتَحَ بَابًا جَدِيدًا فِي عِلْمٍ «елмдя йени бир сящифя ачмаг» - فَتَحَ اِعْتِمَادًا «кредит ачмаг» - فَتَحَ عُيُونَهُ عَلَى «эюзлярини няйяся ачмаг» - فَتَحَ الْمَوْضُوعَ «сющбяти ачмаг» - فَتَحَ النُّورَ «ишыьы йандырмаг» - فَتَحَ الْأَزْرَارَ «дцймяляри ачмаг» - فَتَحَ الْفَأْلَ (الْبَخْتَ) «фал (бяхт) ачмаг» - فَتَحَ الشَّهِيَّةَ «иштащаны ачмаг» - فَتَحَ صَدْرَهُ «цряйини ачмаг» вя с.
أَدَّى «етмяк, йериня йетирмяк» - أَدَّى الْاِمْتِحَانَ «имтащан вермяк» - أَدَّى حِسَابًا عَنْ... «(ня барядяся) щесабат вермяк» - أَدَّى رِسَالَتَهُ «миссийа йериня йетирмяк» - أَدَّى الْخِدْمَةَ «хидмят эюстярмяк» - أَدَّى الْخِدْمَةَ الْعَسْكَرِيَّةَ «щярби гуллугда олмаг (кечмяк)» - أَدَّى السَّلَامَ вя йа أَدَّى التَّعْظِيمَ «саламламаг» - أَدَّى الشِّهَادَةَ «ифядя вермяк» - أَدَّى فَرِيضَةَ الْحَجِّ «щяъъ зийарятини йериня йетирмяк» - أَدَّى وَاجِبَهُ «вязифяни (боръу) йериня йетирмяк» - أَدَّى الْيَمِينَ «анд ичмяк» - أَدَّى إِلَى عَوَاقِبِ وَخِيمَةٍ «тящлцкяли нятиъяляря эятириб чыхармаг» вя с.
اِنْكَثَرَ «гырылмаг, даьылмаг» - اِنْكَثَرَ الطَّبَقُ «Бошгаб гырылды» - اِنْكَثَرَ التَّاجِرُ«Таъир мцфлис олду» -اِنْكَثَرَ الْعَطَشُ «Сусузлуг йатды» - اِنْكَثَرَ الْقَلْبُ «цмидсизлийя дцшмяк, рущдан дцшмяк» вя с (5).
Цчсамитли феллярин аз ишлянян бабларынын вя дюрдсамитли феллярин аз ишлянян баб¬ларынын вя дюрдсамитли фелля-рин бабларынын полисемийасы да надир щалларда мцшащидя едилир.
Беляликля биз яряб ядяби дилиндя полисемийа, полисемантик сюзляр вя онларын нювляри, тюрямя цсуллары вя с. арашдырмаьа чалышдыг. Полисемантик яряб сюзляринин семантик мязмуну мцяййян структура маликдир вя бир чох щалларда щямин мязмунда мяналарын ийерархийасы нязяря чарпыр. Бу щалда ясас мяна башлыъа рол ойнайыр, диэяр-ляри ися она табе олур вя йа бирбаша вя йа долайысы йолла ондан тюряйир. Ясас мяна ятрафында дилчилик гануна-уйьунлуглары ясасында тарихян сюзцн икинъидяряъяли мяналары формалашыр. Ян мцщцм вя ясас мяна контекстдян ян аз дяряъядя асылы олан мянадыр.
Ədəbiyyat
1. Ъяфяров С. Мцасир Азярбайъан дилинин лексикасы. Бакы, 1958.
2. Mяmmяdяliyev V.M. Яrяb dilindя feli omonomiyaya dair bяzi qeydlяr // Elmi яsяrlяr. Шяргшцнаслыг серийасы, 1973, s. 39-44
3. Məmmədov Ə.C. Ərəb dili. Ali məktəblər üçün dərslik. Bakı: 1998.
4. Məmmədov N., Axundov A. Dilçiliyə giriş. Bakı, 1966.
5. Баранов Х.К. Арабско-Русский словарь. Москва, 1977, 942 с.
6. Белкин В.М. Арабская лексикология. Москва, 1975.
7. Борисов В.М. Русско-Арабский словарь. Москва, 1993.
8. Будагов Р.А. Слово и его значение (монография). Москва, 2000.
9. Галкина-Федорук Е.М. Современный русский язык. Лексикология. Фонетика. Морфология. Москва, 1958.
10. Колшанский Г.В.О природе контекста// Вопросы языкознания. Москва. 1959. №4.
11. Шарбатов Г.Ш. Современный арабский язык. Москва, 1961.
12. Юшманов Н. В. Грамматика литературного арабского языка. Москва, 1985.
13. ابراهيم انيس. كتاب دلالة الالفاظ. القاهرة،١٩٦٨.
14. ابن فارِس. الكتاب "الصاحبي" فِي فقه اللغةِ العربيةِ وسننِ العربِ فِي كلامها. القاهرة،١٣٨٨.
15. 15 اغناطيوس كراتشكوفسكي. دراسات في تاريخ الأدب العربي، ١٩٦٤.
16. الفيروز آبادي. القاموس المحيط. القاهرة، ١٤٢٤.
17. المنجد. القاهرة، ٢٠٠٨.
18. جلال الدين عبدالرحمن بن أبي بكر السيوطي. المزهر في علوم اللغة وأنواعها. القاهرة، ١٤٢٦.
19. محمود بن عمر بن محمد بن أحمد الخوارزمي الزمخشري. كتاب أساس البلاغة، بغداد،١٩٦٢.
20. http://www.levin.rinet.ru/TEXTS/lingvosem.htm
21. http://www.sis.gov.eg/VR/acadmy/html/acadmay01.htm
Резюме
Полисемантические слова на арабском литературном языке
В лексике арабского языка многозначность широко распростронен и сталкивается в очень общих словах. Мы можем отметить, что многозначность более соответственно, чем, моносемия и так скажем, в арабском языке моносемантика встречаеться редко. Полисемия в основном наблюдается в существительных и глаго-лах.
Summary
Polysemantic words in literary Arabic language
Polysemy is widespread in the Arabic language lexics and is found in very common words. In fact, we can note that the polysemy is more natural for Arabic than monosemy, and monocemy is met rarely. Polisemy is peculiar to verbs and nouns mainly.
Açar sözlər: leksika, polisemantik sözlər, ərəb dili, semantika
Keywords: lexics, polisemantik words, Arabic language, semantics
Ключевые слова: лексика, полисемантические слова, арабский язык, семантика

Ряйчиляр: ф.е.д., дос. Н.Н.Мяммядов, ф.ц.ф.д., дос. Н.К.Яфяндийева

Nazli Aslan
DİLDƏ VARİASİYA PROBLEMİ
Dilə münasibətdə sistem və model terminləri o qədər də aydın və müəyyən işlədilmir. Dil xüsusi cinsli sistem kimi izah edilir, həmin bu sistemə yanaşmaq üçün hansı şəkilli modellərin faydalı olacağı nəzərdən keçirilir. Sistem nədir sualına cavab verərək qeyd edə bilərik ki, dilçilər bu terminə çox təriflər verməyə çalışmışlar. Bü¬tün fikirlər o nöqtədə durur ki, sistem hissələri müstəqil, lakinəlaqədar olan müstəqil strukturdur, yəni dəyişənlərin elə bir quruluşudur ki, onun quruluşu konseptual və ya fiziki mahiyyəti bütöv təşkil edir.
Əhatə münasibətinə görə sistemlər qapalı və açıq sistem deyə iki yerə bölünür. Ənənəvi dilçilikdə dili ünsürləri arasında münasibətlərdən ibarət olan qapalı sistem kimi öyrənirlər. Dilin ünsürləri onların qarşılıqlı təsiri planında öz ifadəsini tapır, di¬lin ünsürlərinin həmin dildə danışan, o dildən istifadə edən cəmiyyətə təsiri pla¬nında və əksinə, cəmiyyətin koda təsiri planında öyrənmirlər. Dilə belə baxışı seçən dilçilik diqqəti dilin statik vəziyyətinin təsviri üzərində cəmləyir, sanki fiziki elmlər sistemi kimi, dildə daxili dəyişikliklərdən və xarici təsirlərdən təcrid qabaqcadan tam xəbər verilə bilən mexaniki sistemdir.
Sosiolinqvistika dilin sistem kimi açıqlığını qəbul edir. O, belə bir fikrə şərikdir ki, bioloji orqanizm və ya sosial qurum olmasından asılı olmayaraq, bütün canlı sis¬temlər, onları əhatə edən xarici mühitdən güclü asılıdır. Məhz bu səbəbdən açıq sis¬temlər hesab edilməlidir. Lakin açıq sistemlərin iki əsas şəkli fərqləndirilir: korrelya¬si¬yalanan və təkamül edən. Hər iki şəkil dilin izahı üçün vacibdir.
Korrelyasiyalanan sistemlər qapalı mexaniki sistemlər üçün mümkün olan, heç vaxt əvvəlcədən tüz faiz xəbreə verilə bilməyən hadisələrin ehtimalını izah etmək üçün yaradılmışdır. Onlara əsaslanan modellər də iddialara malik deyildir, çox vaxt statik terminlərdə ifadə edilən şərtlərlə məhdudlaşan konkret hadisə və vəziyyətlərn ehtimalla baş verəcəyi fərziyyəsinə görə qurulur.
Sosiolinqvistika belə bir fikirlə şərikdir ki, kontinuumda iş görən sosial elmlər korrelyasiyalanan sistemlərdən istifadə edir. Bu fikir dilçilik üçün yeni deyil. Fono¬lo¬gi¬yada, xüsusən fonetika ilə məşğul olduqca onunnməlumatlarının qeyri-diskret səciyyəsi ilə barışmalı oluruq. Tədqiqatçılar nitqdə sintaktik strukturlar və fasilə hadi¬sələri arasında birgə razılaşmanın maraqlı korrelyasiyalığını kəşf etmişlər, səciyyəvi səhvlər anlayışını qəbul etmişlər, başlıcası diskursun (Azərbaycan dilçiliyində mürək¬kəb bütövlər terminindən istifadə olunur) mexaniki terminlərdə deyil, struktur termin¬lərində nəzərdən keçirilməsinin vacibliyini başa düşmüşlər.
Təkamül edən sistemlər terminindən göründüyü kimi, hadisələrin genetik izahı ilə əlaqədardır. Zamanla əlaqədar olmasına görə korrelyasiyalanan sistemlərdən fərq¬lənir. Zaman sistemə daxil edilir, lakin dönməz deyildir, yəni sistemin fəaliyyət gös¬tər¬məsinə post facto, çox olduqca dəqiqliklə daxil ola bilir, lakin faktik olaraq gələ¬cək vəziyyəti qabaqcadan müəyyənləşdirmək mümkün deyildir. Təkamül belə bir sistemin aşkar nümunəsini təcəssüm etdirir. Məhz biloji və dil təkamülləri arasında müəyyən izomorfizmin qəbul edilməsi zaman keçdikcə dil dəyişikliklərinin diaxron araşdırılmasına gətirib çıxardı.
Model termini son zamanlar daha çox işləkdir. Müstəqil elmlərin (fizika, kimya, mexanika, riyaziyyat və s.) inkişafı modellərin müxtəlif növlərinin geniş istifadəsi iləbağlıdır. Təbiətşünaslıq elmlərindən fərqli olaraq, humanitar elmlər (psixologiya, pedaqogika, sosiologiya, dilçilik) modellərdən çox istifadə etməyə başlanmışdır.
Son illərə qədər dilçiliyinin eksperimental fonetikadan başqa, demək olar ki, bütün şöbələri modellərdirmə metodlarından kənarda qalmışdır. Struktur dilçiliyin təkamülü dilin ayrı-ayrı cəhətlərinin modelləşdirilməsinə, xüsusən sintaksis və morfologiyanın modelləşdirilməsinin gətirib çıxartdı.
Dilçilikdə model terminin 30 müxtəlif istifadəsini qeyd edə bilərik. Dilin modelini bəzən faktların ümumiləşdirilməsinin nəticə kimi çıxan və məlumatlarının ünsürlərini verən mətn materialının təsviri adlandırırlar. Bəzən sadələşdirilmiş təsvirləri modellər adlandırırlar. Çox vaxt modeli mətnin verilənlərinin yazılması üsulu ilə bağlayırlar. Bu vaxt model dil zərrəciklərinin təsviri zamanı istifadə olunan rəmz, sxem və şəkillərlə assosiasiya edilir.
Əsas mənada model dilin strukturunun nəzəriyyəsi və ya daha dar – dilin funksiyalaşdırma nexanizmi kimi başa düşülməlidir. Belə ki, modelin vacib hissəsi onun dilidir, struktur dilçilikdə model – təbii dilin təbiətində olan strukturunun semiotik analoqu kimi çıxış edən müəyyən nəzəriyyənin təzmi aparatıdır. Bəzən modeli formallaşdırılmış və yarımformallaşdırılmış nəzəriyyəsinin sinonimi kimi başa düşürlər (2, 28).
Dilin modelləşdirilməsi ilə bağlı dilçilik işləri göstərir ki, tədqiqatçı, əsasən, modelin metadilinin və onun mətni materiala tətbiqinin mümkünlüyünün öyrənilməsinə səy göstərir. Təsvirin formal dili çox zaman mürəkkəb olur və dilin struktur nəzəriyyəsinin müzakirəsini mürəkkəbləşdirir.
Sosiolinqvistlər dilin monoloji homogen obyekt kimi dərk edilməsindən imtina etdilər və dilə heterogen dinamik sistem kimi baxışı qəbul etdilər. Onlar variasiya axtarmağa və yeni izahlar və bu izahları təqdim etmək üçün yeni modellər qurmağa məcbur oldular.
Bu problemi araşdırmaqdan əvvəl, variasiya terminini aydınlaşdırmaq istərdik. Fonemin variasiyası Moskva fonoloji məktəbin təlimində işlədilir, fonemin reallaş¬ması olan səsdir, başqa sözlə desək, allafondur (3). Rus dilində artikulyasiyada yumşaq samitlər arasında ön sıranın cingiltili saitləri irəli gəlirlər (4), məsələn, (вол — вёл [v'o'l], лук — люк [l'u'k]), lakin bununla belə rus dilində səslənməyə görə ön sıranın saitlər fonemləri ilə üst-üstə düşmür, belə ki, qarşımızda fonemin variasiyasıdır.
Variasiya bir tərəfdən, fonemin əsas variantına qarşıdır, digər tərəfdən, daha zəif pozisiyada olan fonemi təmsil edir. Bəzən variasiyanı fonemin çaları (5) hesab etsələr də, “çalar” termini daha geniş yayılmış termindir və Peterburq fonoloji məktəbdə bu termin allofon, fonemin variantı kimi istifadə olunur (6).
Dilçilikdə U.Labovun təklif etdiyi dəyişənlər və variantlar kateqoriyalarından, habelə linqvistik dəyişənlərin üç tipindən – indiqator, marker və stereotip tiplərindən istifadə edilir.
Dəyişənlər və variantlar formal cəhətdən fərqləndirilə bilər. Mücərrəd standartlar müqayisədə dilin konkret formasının nümayiş etdirdiyi qeyri-ardıcıllıq və fərqlə də¬yişən, dəyişənin spesifik mənası isə variant adlandırılır. Məsələn, Nyu-York nit¬qinin tədqiqində U.Labov başqa vahidlərlə yanaşı, r dəyişənini ayırır: car “avto¬mobil”, card “kart”, fire “gellə atmaq”, fired “işdən çıxarılan” və s. sözlərdə sonda və ya sonuncu samitdən əvvəl [r] səsinin işləndiyi və ya işlənmədiyi hallar. O, iki mühüm variant aşkara çıxarılmışdır: “r” tipli növlu səs və “r” əlamətsiz novsuz “ə” sadəcə uzun sait. Deməli, car tipli söz [kar], [kaə] və ya [ka:] kimi reallaşdırıla bilər (7).
Formal mənalardan əlavə dəyişənlər onlarla assosiasiya verən müxtəlif sosial mənalar da ifadə edə bilər. Dəyişənlər danışanın sosial-iqtisadi sinfə mənsubluğunu və ya digər demoqrafik səciyyəsi ilə korrelyasiya edən indeksal mənaya malik indi¬kator kimi fəaliyyət göstərə bilər. Belə indikatorlar cəmiyyət tərəfindən bütövlükdə dərk edilir, lakin üslubi variansiyalaşmaya məruz qalmır, yəni onlar situasiyadan situasiyaya dəyişməyən müəyyən fərdlərin və ya qrupların nitqinin nisbi daimi səciy¬yəsidir. Məsələn, U.Labovun fikrincə, Mortas-Vinyard adasında bəzi qrupların danı¬şı¬ğında mərkəzləşdirilmiş [aı] və [av] diftonqların işlədilməsi.
Markerlər, əksinə, indikatorlar kimi, indeksal mənaya malikdir, lakin onlardan fərqli olaraq, üslubi variasiyalaşmağa məruz qalır. U.Labovun Nyu-York nitqi üzərində apardığı araşdırmalarda [r] dəyişəni sosial strarifikasiyaya işarə edən marker buna yaxşı nümunə ola bilər, lakin eyni bir informantın dilində markerin mövcudluğu və ya mövcud olmaması “laqeyd” üslubdan “səyli” üsluba keçidlə əlaqədardır.
Stereotiplər indikatorların güzgüdə əksidir, belə ki, sosial faktorlarla əlaqədardır. Lakin üslubi dəyişməyə meyillidir. Şimali-şərqi İngiltərədə uvulyar “r” səsinin işlən¬məsini nümunə olaraq göstərə bilərik. Böyük Britaniyanın ingilis dilində danışan yer¬li əhalisinin əksəriyyəti, onlarda “Geordie” təqlid etməyi xahiş etsək, onlar uvulyar [r] səsindən istifadə edəcəkdir. Stereotiplər müşahidə edilən reallıqla ziddiyyət təşkil edən və keçmişdə bir neçə nəsil üçün ümumi olan nitq vərdişlərinə əsaslanan nitq norması haqqında təsəvvürü nümayiş etdirdiyi üçün olduqca əhəmiyyətlidir.
Bu sosiolinqvistik dəyişənlərin fərqini Ə.Ə.Rəcəbli “Sosioliqnvistika” əsərində aşağıdakı cədvəldə göstərmişdir (1, 391):
Tip
Sosial stratifikasiya
Üslubi dəyişmə

İndikator
Marker
Stereotip +
+
- -
+
+

Variasiyaların bəzi mənbələri dilçiliyin diqqətini cəzb etmişdir. Variasiya deyərkən ənənəvi fonem nəzəriyyəsində “allofonik” (ax) adlananlar nəzərdə tutulur. Bu zaman buraya dil kodunun daxili münasibətləri aid edilir. Dil variasiyaların xarici motivləri də vardır, onlar ya danışanın səciyyəsindən, ya da dilin işlədilməsində hasil edilir. Bu planda, dialekt, registr və üslub kimi formal olmayan terminlər işlədilir.
Tədqiqatçının vəzifəsi hər variasiyanın dil sisteminin hansı səviyyəsində təsadüf edildiyini müəyyənləşdirməkdən ibarətdir. Model imkan verirsə, o, müəyyən möv¬cud¬luğu və tipik variantların konkret dəstləri arasında daxili və xarici səbəbiyyət əlaqələrini göstərməyə səy etməlidir. Əvvəlcə variasiyaların daxili, xarici mənbələrini nəzərdən keçirilməli, sonra linqvistik modeldə variasiyaların yerini aydınlaşdırıl¬malıdır. Bu zaman taksonomik üsuldan istifadə edilməlidir.
Biz kodun özündə baş verən kodda müstəsna proseslər səviyyəsində iştirak edən dil formalarındakı fərqləri araşdırmaqla məhdudlaşmağı qərara alsaq, onda daim varia¬siyalarla və onların izahının zəruriliyi ilə qarşılaşmalı olardıq. Həmin variasi¬yalar və dəyişmələrdir ki, on doqquzuncu yüzilliyin dilçiləri onların üzrəində işlə¬miş¬lər, onların tərtib etdiyi “qanunlar” bir səsin və ya bir qrup səsin digərlərinə təsirinin nəitcəsində dəyişmələrin meydana çıxmasını nümayiş etdirir. XV yüzillikdə ingilis dilində saitlərin böyük dəyişməsini buna misal göstərmək olar. Bu proses zamanı uzun saitlər yüksəlmiş, bu dəyişmə saitlərin keyfiyyət səciyyəsinə gətirib çıxarmış və onlar diftonqlaşmışdır.
Fonologiyada daxili variasiyalar mövcuddur ki, onlar diqqətəlayiqdir və sosiolinqvistik cəhətdən əhəmiyyətli olan məlumatların bir hissəsini təşkil edir. Şərtlənmiş allofonik variasiyalaşma dillərin təsvirinə lazımlı bir şey kimi daxil edilir. İngilis dilinin Oxford tələffüzündə [l] foneminin təzadlüşdırıcı fonetik əhatədə rast gəlinən iki fonetik fərqli reallşaması mövcuddur: açıq [l] və tünd [l]. Fonologiyada determinist prinsipləri ilə bu cinsdən olan variasiyaların öhdəsindən asan gələ bilər, nəhayət hər iki forma öz əhatələri ilə tam şəkildə qabaqcadan bilinir. Fonemlərin verilən konkret konfiqurasiyasında həmişə iki reallaşmadan biri mümkündür, digəri ilə mümkün deyildir.
Fonologiyada variasiyalaşmanın elə şəkilləri vardır ki, dilçilik onları modellərinə daxil etməkdə çətinlik çəkir, səbəbi də budur ki, onların şərtlənməsi koda müna¬si¬bətdə xarici olur.
Variasiyalaşmanın üç: şəxslərarası, şəxslərdaxili və inqerent tipi kodun hüdudlarından kənarda yerləşən mənbələrə malikdir.
Dialektoloqlar şəxslərarası variasiya ardıcıl şəkildə təsvir etmişlər, onlar ayrıca danışanın müəyyən səciyyəsi ilə korrelyasiya edən kod vahidlərinin seçimini təcəs¬süm etdirir. Qabaqcadan demək lazımdır ki, bu və ya digər konkret danışan konkret variantları seçəcəkdir və əksinə, müəyyən danışanın ardıcıl surətdə müəyyən seçimi həyata keçirməsi haqqında məlumat əsasında onun yaşı, sahəsi, coğrafi və sosial mənşəyi haqqında qabaqcadan danışmaq olar. Təbiidir ki, bu cinsdən olan qarşılıqlı əla¬qəni dəqiq müəyyənləşdirməyə çalışan tədqiqatçı hər hansı model ehtimal üsulundan istifadə etməlidir. İdealda danışanın xarakteristikasının dəqiqi spesifikləş¬məsini onun həyata keçirdiyi seçimlə korrelyasiya etmək lazımdır. Lakin praktikada sosiolinqvist qrupun ayrı-ayrı üzvlərinin danışıqlarını cəmləməkdən daha çox, oxşar forma nümayiş etdirən fərdlərin məcmusu kimi qrupun ümumi nitq məişətini ümumiləşdirmək qayğısına qalır. O, “hansısa sosial sinfin dialekti” haqqında danışa¬caqdır, sanki onlar nə isə monolit və homogen hadisədir. Onun müşahidələrini belə formulə etmək olar: “əgər bu cür səciyyələtlə danışan verilmişsə, o, güman ki, x, y və z yox, a, b, c variantlarından istifadə edəcəkdir”.
Hətta eyni bir dialektdə elə variasiyalar mövcuddur ki, onları qabaqcadan nə Oksford tələffüzündəki [l] allofonları kimi kodun daxili strukturu üzrə, nə bath “vanna” tipli hallarda normativ [a:] variantına əks olaraq amerikan və Şimali Bri¬ta¬niya ingiliscəsində danışanların əksəriyyətinin [ae] kimi danışanın fərdi tələffüzünün səciyyəsi üzrə qabaqcadan müəyyənləşdirmək mümkün olmur. Bu qabaqcadan söylənilə bilməyən variasiyalarda şərtlənmişdir. Lakin linqvistik faktorlarla və demoqrafiyanın statik kateqoriyaları ilə yox, dilin situativ istifadəsinin dinamik aspektləri ilə şərtlənmişdir.
Dil daşıyıcıları üçün əlyetən bütün mümkün dil seçimləri və bu seçimlərlə bütün ağlabatan daxili və xarici korrelyasiyalar sadalanmışdır. Bu vəzifə özü-özlüyündə nə¬həngdir, prakrik surətdə gücçatmaz işdir. Dilin özünün variativliyinə əsas olan amil¬lərlə əlaqədar qabaqcadan görüləsi mümkün olmayan variasiya qalacaqdır. Bunlar sərbəst variasiyalardır. Məsələn, Oksford tələffüzünün economics “iqtisadiyyat” sözündə başlanğıc sait [i:] və ya [e] foneminin seçimini eyni bir şəxsin eyni situa¬si¬yada nitqində qabaqcadan söyləmək qeyri-mümkündür. Belə inqerent variasiyaların mövcudluğu narahatlıq doğurmamalıdır. İnqerent variasiyalar dil dəyişmələrində əhə¬miyyətli ro oynayır, onsuz fərdi sərbəst seçim ola bilməzdi. Hər bir formanın müəy¬yən daxili və ya xarici şərtlənmiş faktorla dönməz bağlılığı dəyişməni qeyri-mümkün edir.
Variasiyaların hər hansı bir təsviri dil forması variantlarını onların motivləş¬dir¬mələri ilə uyğunlaşdırılmamalı, həm də variasiyaların rast gəlindiyi struktur səviy¬yələr duferensiallaşdırılmamlıdır. Mövcud alternativ modelləri qəbul etməklə variasi¬yaların kateqorial dəyərləndirilməsi üçün bəzi taksonomiyalar təklif edilir. Məsələyə aydınlıq gətirək, burada ancaq fonoloji variasiyalar nəzərdən keçiriləcəkdir. Birinci, eyni bir dilin müxtəlif şəkilçilərinin bir-birindən fərqlənməsi fonologiyada aşkar büruzə çıxır, ikinci, istər fonoloji variasiyalar, istərsə leksik və qrammatik variasiya¬lar fərqli tipli modellər çərçivəsində qənaətli təsvir edilə bilər.
Taksonomiya ingilis dilinin dialektlərində fonoloji variantları təsvir etmək üçün H.Kurat və C.Uellzin sisteminə əsaslanır. Bu zaman dörd səviyyə - sistemli, distributiv, reallaşma və ratslaşma səviyyələri təqdim edilir. Bunlar ən ümumi və ən dərin fərqlərdən spesifik və “üzdə” olan reallaşdırmalara qədər əhatə edir.
Ənənəvi fonem nəzəriyyəsinə uyğun olaraq, iki kod – üslub, dialekt və ya dil – arasındakı əhəmiyyətli və dərin fərqlər fonem səviyyəsində yerləşir. Dünya dilləri konkret fonem inventarını təşkil edən fonemlərin ümumi miqdarının geniş diapozonu və onlarda sait və samitlərin sayının nisbətini nümayiş etdirir. Məsələn, Havay dilində beş samit və altı samit vardır, abxas dilində isə iki sait və 68 samit mövcud¬dur. Eyni bir dilin müxtəlif şəkilçilərini müqayisəsi kəmiyyət baxımdan müxtəlif inventarın mövcudluğunu aşkara çıxaracaqdır, ya da inventarda vahidlər uyğun gəlirsə, onların arasındakı fərq keyfiyyətdə özünü göstərəcəkdir. İngilis dilinin bir neçə variantı which “hansı” və witch “cadugər” sözlərində olduğu kimi /wh/ - /w/ qarşılaşdırılmasının mövcudluğu və ya olmaması ilə fərqləndirilir. Belə variasiya sistemli variasiyadır, çünki dilin leksik vahidin diferensial mənası ilə əlaqədardır. Hər iki halda yalnız bir /w/ işlənən variantlarda isə vahidlər omofonlara çevrilir.
Distributiv variasiyalar dilin müqayisə edilən variantlarının sistemləri arasında bu və ya digər fonemin təzahürünün fonematik üstünlüyündə fərqlər müşahidə olunur. Məsələn, ingilis dilinin qədim daşıyıcıları arasında regional mənşəyə görə açıq-aşkar kimi edən mühüm fərqləndirici əlamət söz sonunda və samitdən əvvəl /r/ səsinin işlənməsi – işlənməməsi əlamətidir.
Dilin müxtəlif varnatlarında eyni bir leksik vahid müxtəlif fonemlərin seçilməsi ehtimallıq səciyyəsi daşısa da bəzi hallarda distributiv terminlərdə izah edilir. Belə, tam yox, qismən daxildən qabaqcadan xəbər verilə bilən variasiyalar “rastlaşma variasiyalar”ı adlanır. İngilis dilində dance “rəqs” tipli leksik vahidlərdə dilin bəzi şəkildəyişmələrində [a:] əvəzinə [ae] işlədilməsi buna nümunə olaraq göstərə bilərik. Amerikan, Şimali Britaniya və Avstraliya ingiliscəsinin bir sıra varinatları Oksford variantının, habelə Cənubi Afrika və bəzi Şərqi Amerika dialektlərinin [a:] səsinə qarşı olaraq ardıcıl surətdə [ae] səsi nümayiş etdirir. Bu seçim qismən distributiv ter¬minlərdə izah edilə bilər, belə ki, [ae] səsi ondan sonra işlənən burun samitlərinin önündə rast gəlinir. Məsələn, Oksford tələffüzündə romance “romans”, random “təsadüf” sözlərində gözlənilən [a:] əvəzinə [ae] tələffüz edilir. Burada dil məlumatlarının kontinium səciyyəsinin şahidliyini müşahidə edirik.
Variasiyanın reallaşdırma tipi ayrı-ayrı fonemlərin fonetik reallaşdırılmasında fərqlərlə şərtlənir. Zərif təhlilin bu səviyyəsində fərdi idiolektlər nəinki bir-birindən labud surətdə fərqlənəcəkdir, hətta məlum dərəcədə onların hər birinin daxilində zaman keçdikcə müşahidə edilən fərqlər aşkara çıxarılacaqdır. Tədqiqatçı fonetik təfsilat kütləsinin içində batıb qalmaq təhlükəsindən çəkinməlidir. Ağlabatan tənasüb götürmək lazımdır, ən səciyyəvi və fonetik baxımdan ən aşkar fərqlənən reallaşdırma variasiyalarını təsvir etmək lazımdır. Məxrəcdə ən kiçik fərq, hər şeydən əvvəl ingilis dilində danışanlara yad “məxrəc” kimi görünür, onlar ixtiyarında olan müxtəlif surətli faktlarda sistem axtarışı ilə məşğul olan dilçi üçün ən az maraq kəsb edir.

Ədəbiyyat:
1.Rəcəbli Ə.Ə. Sosiolinqvistika. Bakı, 2004.
2. Rəcəbova N.Ə. Qrammatik səviyyədə dilin struktur modelləri. Bakı, 2007.
3. Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов. М., 2007.
4. Кодзасов С. В., Кривнова О. Ф. Общая фонетика. М., 2001.
5. Касаткин Л.Л. Современная русская диалектная и литературная фонетика как источник для истории русского языка. М., 1999.
6. Аванесов Р. И., Сидоров В. Н. Очерк грамматики русского литературного языка (часть I: фонетика и морфология). М.: Учпедгиз, 1945.
7. Лабов У. Исследование языка в его социальном контексте. – Новое в лингвистике, вып. VII, М., 1975.
Проблема вариации в языке
Резюме
В статье расследуется проблема вариации в языкознании. Автор рассматривает внутренние и внешние вариации. В лингвистике есть такие формы вариаций, которые она не может ввести их в модели. Причина в том, что их постановка в отношении кода становится внешним.

Variation problem in language
Summary
The variation problem is investigated in the linguistics. The author considers inner and outer variation. There are such forms of variations that the linguistics can’t enter them to the models. The reason is that their arrangement to the attitude of the code became outer.
Açar sözlər: indikator, marker, sistemli, distributiv, variant

Ключевые слова: индикатор, маркер, системный, дистрибутивный, вариант
Key words: indicator, marker, systematic, distributive, variant

Rəyçi: prof.Ə.Rəcəbli
Dos.N.Əliyeva

Ирада Мардан гызы Нуриева
ОДНОСОСТАВНЫЕ И ЭЛЛИПТИЧЕСКИЕ ПРЕДЛОЖЕНИЯ В СОВРЕМЕННОМ
АНГЛИЙСКОМ ЯЗЫКЕ И ИХ СТИЛИСТИЧЕСКИЕ ФУНКЦИИ
Предложение – это единица языка, которая характеризуется структурой, дающей данной языковой единице возможность употребляться как минимальный, т.е. наименьший самостоятельный отрезок речи, т.е. как минимальное речевое произведение; структурой, дающей языковой единице возможность самостоя-тельного употребления в речи, является подлежащно-сказуемостная структура (subject-predicate structure).
В зависимости от структурной схемы, английские предложения делятся на односоставные и двусос-тавные, т.е. имеющие один или два главных члена в качестве организующего центра предложения. Односо-ставное предложение – это предложение, представленное лишь одним составом, то есть одним главным членом, нераспространенным или распространенным, не являющимся ни сказуемым, ни подлежащим. В подобном предложении присутствует основная часть без какого-либо опущения главных членов предложе-ния. Подобные предложения часто используются в эмоциональной речи и в описаниях (Freedom! Bells ringing out, flowers, kisses, wine). В английском языке число односоставных предложений не велико, из-за аналитического строя предложения, а также обязательного наличия подлежащего, хотя бы и формально. Так, например, в одних случаях большому классу русских односоставных предложений (Темнеет. Трудно. Морозит.) в английском языке соответствуют двусоставные предложения (It is getting dark, It is difficult, It freezes). Гораздо чаще, чем в английском, односоставные предложения встречаются в русском языке, в ко-тором слова имеют развитую систему флексий, ибо в этом случае можно обозначить носителя того или ино-го признака, действия или состояния при помощи флексии. В силу этого в английском языке односоставные предложения встречаются относительно редко и ограничены определёнными сферами применения. С одной стороны, они встречаются в книжно-письменной речи как особый стилистический приём при описании об-становки, пейзажа и т.д., а также как заголовки, авторские ремарки и прочее, с другой стороны, они харак-терны для устной речи, где они почти всегда носят восклицательный, резко эмоциональный характер.
Односоставные предложения, выраженные существительным в именительном падеже, встречаются в английском языках в восклицательной форме: "…His spectre stalks me. Ah! Distraction! The black panther!" (J. Joyce. "The Ulysses")
В английском языке подобные предложения могут быть и в вопросительной форме: "Disappointment?" (Joseph Hayes.) "Only human beings? (V. Wolf)
Весьма редко встречаются в английском односоставные предложения, выраженные существитель-ными в косвенном падеже: "In my ears." (P. Marshall) "And now for dinner." (V. Wolf)
Односоставные предложения, выраженные наречиями, также встречаются в английском языке. Причем наречия качества могут быть в разных степенях сравнения: "Careful, now careful." "Worse, much worse." (J. Hayes) "Easy now. Gia.) (J. Joyce)
В английском языке можно встретить односоставные предложения, выраженные прилагательными, что объясняется их малой, в отличие от наречий, степенью предикативности: "…Insistent. Relentless." (P. Marshall)
Интересное наблюдение сделано в отношении глагольных частей речи, а именно, неличных форм глагола. А в английском языке они весьма часты в таком употреблении: "Directing me." "Turn back." "Forget." "Better find it out in the paper."
Односоставные предложения обладают следующими стилистическими функциями:
- создание настроения в начале произведения: существительные, зачастую являющиеся главным членом предложения и совмещающие в себе образ предмета и идею его существования, используются в авторских ремарках в начале пьес, в описании общей картины и обстановки действия в начале романа, создавая экспо-зицию. Например: We are in the restaurant “Denniz”. Light stronger than it is demanded. Faceless plates and atmosphere.
- создание динамики повествования, которая придаёт стремительной смене картин некоторую лаконич-ность. Например: A bright smile lit up her face as if Miranda might be able to seep through the phone and see her. Silence. A frown.
- передача эмоционального состояния действующего лица, служащая своеобразным «проводником» во внутренний мир героя, его эмоции и переживания. Например: Horizontally wakeful amid universal widths, practicing laughter and mirth, satire, the end of all, of Rome and yes of Babylon, clenched teeth, remem-brance, much warmth, volcanic, the street of Paris... В данном примере передаётся внутреннее состояние главного героя, который находится при смерти, и череда мыслей и образов, возникающих в его сознании, имеющих несколько хаотичный вид отрывков воспоминаний, представлен односоставным предложением.
- передача отношения говорящего к предмету речи, которая в большинстве случаев является отображением реакции героя произведения на какое-либо событие. Например: They should not exist! Ruin it! Bury them! - гнев.
Эллиптическими называются самостоятельно употребляемые предложения особого типа, специфи-кой структуры которых является отсутствие глагольного сказуемого, причем сказуемого, не упомянутого в контексте. Отсутствующее и не нуждающееся в "восстановлении" сказуемое, однако, участвует в формиро-вании строя этих предложений, так как в них имеются второстепенные члены состава сказуемого. Эти пред-ложения не нуждаются ни в контексте, ни в ситуации, для того чтобы составить представление о действии или состоянии. Оно выражается всей конструкцией в целом, цель которой сообщить о месте, времени, спо-собе, характеризующих действие или состояние, или указать на объект действия.
В эллиптических предложениях отдельные главные члены простого предложения опускаются, и предложение приобретает характер законченного высказывания только путем особой интонации, а смысл его ясен из контекста. Например: 1) повелительные предложения, не содержащие подлежащего: No smok-ing! 2) предложения-восклицания, содержащие либо существительное (с относящимися к нему словами), либо прилагательное: What fine weather! How wonderful! 3) различные односоставные предложения, где главный член может быть выражен: существительным, инфинитивом, герундием: Midnight. To see her again! Swimming in that icy water!
Неполные предложения - характерная особенность разговорной речи, например: Seems difficult (нет подлежащего). Going home? (нет подлежащего и части сказуемого). Nice to see you. (нет подлежащего и час-ти сказуемого).
Существует особый вид английского эллиптического предложения, заслуживающий отдельного рас-смотрения. Речь идет о т. н. инфинитивном предложении, в котором эксплицитно представлен только один инфинитив или же глагольное словосочетание с ядром — инфинитивом; это может также быть инфинитив глагола-связки to be + именная часть. Например: То take an obvious example. (O. Jespersen). "Well, I'm ashamed of you," said Miss Ivors frankly. "To say you'd write for a paper like that." (J. Joyce).
В предложениях этого типа инфинитиву может предшествовать место¬име¬ние what, how или why; иногда встречаются и другие местоимения: Well, what to do? (J. Galsworthy). Ah! but how to accept his return? "Why do that?" he said sharply. В таких предложениях инфинитив может быть представлен формой без to: "Why not our sweet Italy be heaven on earth if only she were free?" (E. Voynich).
Эллиптические предложения могут выполнять следующие стилистические функции: -1) передача быст-рого темпа живой разговорной речи. Например: See you there. Won't go. Say that; 2) отображение внут-реннего состояния героя. Например: So this was what four years of diagramming and deconstructing books … were for: a chance to comfort a small, white, batlike bulldog trying not to demolish someone else’s really, really ex-pensive car. Sweet life. Just as I had always dreamed. Из приведённого примера становится очевидно, что го-ворящий полон сарказма и негодования; 3) придание подлинности диалогу в художественной литературе. Например: “Say, welcome,” she muttered … “Nice boots.”
Эллипс восстанавливается из предшествующего предложения. Это может быть предложение, произне-сенное тем же говорящим лицом (или находящееся в пределах речи одного автора): One was from Maine; the other from California. (O. Henry). Sam was in her blood. Had always been. Would always be. (P. Abrahams).
Предложение, из которого восстанавливается эллипс, может также произноситься другим говоря-щим лицом (участником диалога): "How were the races?" "Fine." (E. Hemingway). "Where is the gasoline park now?" "At the same place."
Итак, в основу деления простых предложений на двусоставные и односоставные положено различие в способе выражения основного грамматического значения предложения - предикативности: наличие отно-шений между носителем признака и признаком и их отсутствие, когда утверждается независимый признак или бытие предмета. Формальным показателем этого различия служит число грамматических составов - один или два. В целом изучение синтагматически восполняемых эллиптических предложений представляет большой интерес для стилистики, исследующей взаимоотношения между предложениями в строе связного речевого произведения.

СПИСОК ИСПОЛЬЗОВАННОЙ ЛИТЕРАТУРЫ
1. Аракин В.Д. Сравнительная типология английского и русского языков, Ленинград, Просвещение, 1979, 254c.
2. Бархударов Л.С. Структура простого предложения современного английского языка. М.: Высш. Школа, 1966. – 200 с.
3. Велиева Н.Ч. Формулы строения предложений и словосочетаний в современном английском языке. АRTN ADPU, Pedaqoji Universitetin Xəbərləri N1-2. Bакı-ADPU-2003, s. 363-367.
4. Иванова И.П., Бурлакова В.В., Почепцов Г.Г. "Теоретическая грамматика современного английского языка" - "Высшая Школа", Москва, 1981.
5. Ильиш Б.А. Строй современного английского языка: Учебник по курсу теоретической грамматики для студентов пединститутов (на англ. языке). – Л.: Просвещение, 1971. – 367 с.
6. Каушанская В.Л., Ковнер Р.Л., Кожевникова О.Н. и др. Грамматика английского языка (на англ. языке). – Л.: Просвещение, 1973 . – 319 с.
7. Смирницкий А.И. "Синтаксис английского языка" - Издательство Литературы на Иностранных Языках, Москва, 1957.

SUMMARY
The article deals with sentences in Modern English. Here it is spoken about one-member and elliptical sentences. The differences between one-member and elliptical sentences are described in this article.

XÜLASƏ
Bu məqalədə müasir ingilis dilində cümlələr haqqında danışılır. Burada tək-tərkibli və elliptik cümlələrdən bəhs olunur və onların müqayisəsi göstərilir.
Ключевые слова: односоставные предложения, эллиптические предложения, стилистические функции, структура.
Key-words: one-member sentences, elliptical sentences, stylistic functions, structure.
Açar sözlər: təktərkibli cümlələr, cüttərkibli cümlələr, stilistik funksiyalar, quruluş
Məmmədəli Qıpçaq, Xanməmmədov Qənbər
QAFQAZ VƏ KİÇİK ASİYADA YAŞAYAN TÜRK XALQLARI
Müasir dövrdə türk xalqları dünyanın müxtəlif bölgələrində yaşamaqdadırlar. Başqa sözlə desək, Balkan yarımadasından Sakit okeana, Şimal Buzlu okeandan Tibetə qədər olan bölgələrdə türk xalqları məskunlaşmışlar. Türklər bu ərazilərdə qədimdən yaşayırlar. Türk xalqlarının tarixi yayılma bölgələri ilə müasir dövrdəki yayılma areallarını müqayisə etdikdə belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, müasir dövrdə türklərin yayılma arealları nisbətən daralmışdır. Bununla belə, türk dilləri yayılma bölgələrinin böyüklüyü baxımından dünya dilləri arasında xüsusi yer tutur. Türk xalqlarının yayılma areallarını aşağıdakı kimi müəyyənləşdirmək olar:
1. Qafqaz və Kiçik Asiyada yaşayan türk xalqları;
2. Şərqi Avropada yaşayan türk xalqları;
3. Ural-Volqaboyunda yaşayan türk xalqları;
4. Orta Asiyada yaşayan türk xalqları;
5. Şərqi Türküstanda yaşayan türk xalqları;
6. Sibirdə yaşayan türk xalqları.
Qafqaz və Kiçik Asiyada yaşayan türk xalqları azərbaycanlılar, türklər, kumuklar, noqaylar və qaraçay-balkarlardır.
Azərbaycanlılar. Qafqazda yaşayan türk xalqlarından biri azərbaycanlılardır. Onların sayı 50 milyon nəfərə yaxındır. Azərbaycanlılar Azərbaycan Respublikasında, İranda (Güney Azərbaycanda), İrakda, Gürcüstanda, Rusiya Federasiyasında (Dağıstanda), Türkiyədə, Əfqanıstanda yaşayırlar.
Azərbaycanlılar Qafqazın ən qədim xalqlarından biridir. Onlar bu bölgədə ta qədim zamanlardan bəri mövcuddurlar. Azərbaycan ərazisində türklərin yaşaması barədə müxtəlif tarixi mənbələrdə kifayət qədər məlumatlar var. Bizim eranın əvvəllərindən bu bölgəyə müxtəlif türk tayfalarının – qıpçaq, suvar, bulqar, avar, kanqlı, peçeneq və b. – səfərləri başlamış, onlar yerli türk tayfaları ilə qarışmışlar. X-XI əsrlərdə oğuzların bu bölgəyə gəlməsi ilə Azərbaycan xalqının formalaşması başa çatır. Azərbaycanlıların yaşadığı bölgədə çoxlu dövlətlər olmuşdur. Bunlardan Manna, Midiya, Urartu, Qafqaz Albaniyası kimi dövlətlərin adını çəkmək olar. VII əsrdən Azərbaycan Ərəb Xilafətinin tərkibinə qatılır. IX-XI əsrlərdə Azərbaycanda kiçik feodal dövlətləri (Şirvanşahlar, Sacilər, Salarilər, Rəvvadilər, Şəddadilər) qurulur. XI əsrdə Azərbaycan Səlcuqlu imperiyasının tərkibinə qatılır. Monqol istilasından sonra Azərbaycanda Elxanilər dövləti qurulur. Sonrakı əsrlərdə bu bölgədə Teymurilər, Qaraqoyunlular, Ağqoyunlular dövlətləri qurulur. 1501-ci ildə Azərbaycanda Səfəvi dövləti qurulur. 1828-ci ildə Azərbaycan Rusiya və İran arasında bölünür. 1918-ci ildə Azərbaycanın şimalında müstəqil Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyəti qurulur. 1920-ci ilin aprelində bu dövlət süqut edir. 1922-ci ildə Azərbaycan, Gürcüstan və Ermənistanın qatıldığı Zaqafqaziya SSFR təşkil olunur. Azərbaycan 1923-1991-ci illərdə Azərbaycan SSR adı ilə SSRİ-nin tərkibində olmuşdur. 1991-ci ilin avqustunda Azərbaycan Respublikası özünün dövlət müstəqilliyini elan etmişdir.
Azərbaycanlılar qədim və zəngin mədəniyyətə, ədəbiyyata malik xalqdır. Azərbaycan Respublikası (ərazisi 86.000 km2-dir) Cənubi Qafqazın ən böyük dövlətidir. Yeraltı və yerüstü sərvətləri baxımından Azərbaycan türk dövlətləri arasında ən zənginlərindən biridir. Azərbaycanda sənaye, xüsusən də neft-qaz sənayesi yüksək inkişaf etmişdir. Burada eyni zamanda zəngin dəmir, mis, kükürd, sink yataqları var. Ölkədə əkinçilik və heyvandarlıq yaxşı inkişaf etmişdir.
Azərbaycanlılar şiə və sünnü məzhəbində olan müsəlmanlardır.
Türklər. Bu bölgədə yaşayan türk xalqlarından biri də türklərdir. Onların sayı 75 milyona yaxındır. Türklər Türkiyə Respublikasının (ərazisi 779.452 km2-dir) əsas əhalisini (65 milyon nəfər) təşkil edirlər. Türklər həmçinin İraqda (0,5 milyon nəfər), Suriyada (200.000 nəfər), Kiprdə (200.000 nəfər), Yunanıstanda (200.000 nəfər), Bolqarıstanda (1,8 milyon nəfər), Balkan ölkələrində (keçmiş Yuqoslaviya) (500.000 nəfər) də yaşayırlar.
XI əsrdə səlcuqların Kiçik Asiyaya axını zamanı Konya sultanlığı yaranır. Sonralar bu dövlət Elxanilərdən vassal asılılığına düşür və kiçik bəyliklərə parçalanır. Bu bəyliklərdən birinin başçısı Osman 1299-cu ildə özünü sultan elan edir. 1326-cı ildə paytaxt Bursa olmaq etibarı ilə türk sultanlığı qurulur. Türklər Avropanın işğalını genişləndirir və 1362-ci ildə Ədirnəni paytaxt edirlər. 1453-cü ildə türklər Konstantinapolu işğal edir və onu Osmanlı dövlətinin paytaxtı edirlər. Sultan Süleymanın hakimiyyəti illərində (1520-1566) Osmanlı imperiyasının sərhədləri Vyanadan Fars körfəzinə, Krımdan Mərakeşə qədər uzanırdı. Avropa ölkələri I Dünya müharibəsində məğlub olmuş Osmanlı imperiyasını parçalamaq barədə razılığa gəlirlər. Yunanlar Türkiyənin müəyyən ərazilərini işğal edir. Türkiyədə Mustafa Kamal Atatürkün rəhbərliyi ilə milli azadlıq hərakatı başlayır. 18 sentyabr 1922-ci ildə Türkiyə işğalçılardan tam azad olunur. 24 iyul 1923-cü ildə Lozanna sülh müqaviləsi ilə dünya dövlətləri Türkiyənin yeni sərhədlərini tanıyır. 29 oktyabr 1923-cü ildə Türkiyə respublika elan olunur və onun ilk prezidenti Mustafa Kamal Atatürk seçilir. 18 fevral 1952-ci ildə Türkiyə NATO-ya qoşulur. 20 iyul 1974-cü ildə Kiprdə yaşayan türkləri müdafiə etmək məqsədi ilə Kiprə qoşun yeridir.
Türkiyə parlamentli respublikadır. Türkiyə Böyük Millət Məclisi (550 deputat) 4 il (2007-ci ilə qədər 5 il müddətinə) müddətinə birbaşa səsvermə yolu ilə seçilir. Hökumətə parlamentdə seçilmiş baş nəzir rəhbərlik edir. Türkiyə Respublikasının prezidenti birbaşa səsvermə yolu və təkrar seçilmə haqqı ilə 5 il müddətinə (2007-ci ilə qədər Türkiyə Böyük Millət Məclisində 7 il müddətinə bir dəfə olmaq şərtilə) seçilir.
Türkiyə torpaqlarının 97%-i Asiyada, 3%-i isə Avropada yerləşir. Türkiyə Respublikası inzibati baxımdan 81 vilayətə (türkcə il) və 923 rayona (türkcə il?e) bölünür (2007-ci ilin məlumatları). Statistik hesablamalarda isə Türkiyə Respublikası inzibati bölgü hesab olunmayan 7 bölgəyə ayrılır.
Türkiyə böyük sənaye və kənd təsərrüfatı ölkəsidir. Burada tekstil sənayesi daha güclü inkişaf etmişdir.
Türklər müsəlmandırlar. Onlar sünnülük, şiəlik və ələvilik təriqətlərinə tapınırlar.
Kumuklar. Kumukların sayı 503.100 nəfərdir və bunların 431.700 nəfəri Dağıstan Respublikasının Xasavyurt, Buynaksk, Kaytaq rayonlarında, qalan qismi isə Şimali Osetiya (12.700 nəfər), Çeçenistan (8.900 nəfər), Stavropol diyarı (5.700 nəfər), Tümen vilayətində (12.300 nəfər) və Rusiya Federasiyasının digər bölgələrində yaşayırlar.
Kumuk xalqı bulqar, qıpçaq, xəzər tayfalarının yerli türk və Qafqaz xalqları ilə qovuşması nəticəsində XII-XIII əsrlərdə formalaşmışdır. Kumuklar əvvəllər Göytürk xaqanlığının, sonralar isə Xəzər və Bulqar xaqanlıqlarının tərkibində olmuş, müəyyən müddətdə Krım, Həştərxan xanlıqlarına tabe olmuşlar. XVII əsrin əvvəllərində kumukların yaşadıqları bölgə Rusiya tərəfindən işğal olunur. 1860-cı ildə Kumuk bölgəsi inzibati baxımdan dairə şəklində Dağıstan və Ter vilayətlərinin tərkibinə daxil edilir. Bu bölgə 1921-ci ildən Dağıstan MSSR-in, 1991-ci ildən isə Dağıstan Respublikasının tərkibindədir.
Kumuklar islam dininin sünnü təriqətindədirlər.
Qara?ay-balkarlar. Qafqazda yaşayan türk xalqlarından biri də qaraçay-balkarlardır. Onların sayı 370.000 nəfərə yaxındır. Qaraçay-balkarların əsas qismi Şimali Qafqazda – Qaraçay-Çərkəz və Kabarda-Balkar Respublikalarında (310.000 nəfər), az bir hissəsi isə Stavropol diyarında və Qazaxıstan Respublikasında yaşayırlar.
Qaraçay-balkar xalqı qədim bulqar və qıpçaq tayfaları əsasında formalaşmışdır. Onlar əvvəl Göytürk, sonralar isə Bulqar və Xəzər xaqanlıqlarının tərkibində olmuşlar. Monqol istilasından sonra qaraçay-balarlar Şimali Qafqaz çöllərindən dağlıq hissələrə doğru sıxışdırılmışlar. 1827-1828-ci illərdə onlar Rusiya hakimiyyətini qəbul edirlər.
Sovet hakimiyyəti illərində qaraçay-balkarlar Rusiya Federasiyasının iki subyektinə tabe edilmişdir. 1922-ci ildə Kabarda-Balkar Muxtar Sovet Sosialist Vilayəti təşkil olunmuş, 1936-cı ildə Kabarda-Balkar Muxtar Sovet Sosialist Respublikasına çevrilmişdir. 1944-cü ildə balkarlar Orta Asiya və Qazaxıstana sürgün olunduğu üçün bu qurum Kabarda Muxtar Sovet Sosialist Respublikası, 1957-ci ildən (balkarların reabilitasiyasından sonra) isə yenidən Kabarda-Balkar Muxtar Sovet Sosialist Respublikası adlanmağa başlayır. 1992-ci ildən Kabarda-Balkar Respublikası adlanır.
1922-ci ildə Qaraçay-Çərkəz Muxtar Vilayəti təşkil olunur. 1926-cı ildə Qaraçay-Çərkəz Muxtar Vilayəti bölünür, qaraçaylar yaşayan ərazilərdə Stavropol diyarının tərkibində Qaraçay Muxtar Vilayəti təşkil olunur. Qaraçaylar 1943-cü ildə Orta Asiya və Qazaxıstana deportasiya olunduqları üçün Qaraçay Muxtar Vilayəti ləğv olunur, bu qurumun torpaqlarının bir hissəsi Gürcüstana, digər hissəsi isə Stavropol diyarına verilir. 1957-ci ilin yanvarında (qaraçaylar reabilitasiya olunduqdan sonra) yenidən Stavropol diyarının tərkibində Qaraçay-Çərkəz Muxtar Vilayəti təşkil olunur. 30 noyabr 1990-cı il tarixdə Qaraçay-Çərkəz Muxtar Vilayəti Stavropol diyarının tərkibindən çıxır və Qaraçay-Çərkəz Muxtar Respublikası adı ilə Rusiya Federasiyasının tərkibinə daxil olur.
Qaraçay-balkarlar müsəlmandırlar.
Noqaylar. Qafqazda yaşayan türk xalqlarından biri də noqaylardır. Onların sayı 150.000 nəfərdir. Bunlardan 103.660 nəfər Rusiya Federasiyasında (Dağıstanda 40.407 nəfər, Stavropol diyarında 22.006 nəfər, Qaraçay-Çərkəz Respublikasında 15.624 nəfər, Həştərxan vilayətində 7.589 nəfər) yaşayır. Noqay xalqının formalaşmasında qıpçaq tayfaları əsas rol oynamışlar. Onlar IX-X əsrlərdən Şimali Qafqaz və Cənubi Rusiya çöllərində yaşamış, monqolların tarix səhnəsinə çıxışından sonra isə Qızıl Orda dövlətinin (XIII əsr) tərkibinə daxil olmuşlar. Qızıl Ordanın süqutundan sonra noqaylar bu dövlətin yerində formalaşan xanlıqların (Böyük Noqay ordası, Sibir, Kazan, Həştərxan xanlıqları və b.) tərkibində olmuş, Volqa çayının aşağı axarlarında yaşamışlar. XVII əsrdə kalmıkların şərqdən hücumundan qorunmaq üçün onlar Krım xanlığının Şimali Qafqaz bölgələrinə qədər irəliləyirlər. XVII əsrin sonu – XVIII əsrin əvvəllərində noqaylar Qara dəniz çöllərinə gedir və Osmanlı hakimiyyətini qəbul edirlər. Noqaylar XVIII əsrin ortalarından Rusiyanın tərkibinə daxil olurlar.
Noqaylar müsəlmandırlar.

ƏDƏBİYYAT
1. Xəlilov B. Türkologiyaya giriş, Bakı: "Nurlan" nəşriyyatı, 2006.
2. Yusifov M. Türkologiyaya giriş, Bakı: "Nurlan" nəşriyyatı, 2001.
3. Zeynalov F. Türkologiyanın əsasları, Bakı: "Maarif" nəşriyyatı, 1981.

Тюркские народы, живущие на Кавказе и Малой Азии
Резюме
В статье говорится о тюркских народах – азербайджанцы, турки, кумыки, карачево-балкарцы и ногайцы, живущие на Кавказе и Малой Азии.

Ключевые слова: географическая классификация, тюркские народы.
Açar sözlər: coğrafi bölgü, türk xalqları

Rəhilə Ruhulla qızı Quliyeva
ƏRƏB DİLÇİLİK MƏKTƏBLƏRİ HAQQINDA
Bidliyimiz kimi, ərəb dilçilik məktəbləri ərəb qrammatika elminin yaradıl¬ma¬sında və inkişaf etdirilməsində əsas rol oynamışlar. Bu məktəblərin yaratdıqları qram¬matik qaydalar müasir ərəb dilçiliyində mühüm yer tutur.
Klassik ərəb dili qrammatikasında öyrənilməsinə VII əsrin II yarsından başlanıl¬mış¬dır. Artıq bu dövrdə İslam dini çox geniş yayılmışdı. Ərəblərin başqa xalqlarla qay¬nayıb qarışması nəticəsində ərəb dili əvvəlki təmizliyini itirməyə başlamışdı. Bu isə özünü qrammatik formaların pozulmasında və sözlərin tələffüzündə göstərirdi. Daha qorxulu isə «Qur’an»ın təhrif edilərkən düzgün oxunması idi. Çünki «Quran»ı yanlış oxumaq ən böyük günah sayılırdı.
«Qur’an» müsəlmanların müqəddəs kitabı olduğuna və ərəb dilində yazıl¬dığına görə qeyri ərəblər də ərəb dilini öyrənməyə məcbur idilər. Şəkilcə bir-birinə oxşayan hərflərin nöqtələrinin olması və hərfüstü, hərfaltı işarələrin qoyulması bu dilin öyrənilməsini çətinləşdirir və onun təhrif olunmasına gətirib çıxarırdı.
Buna görə də, ərəblər ərəb dilinin təmizliyini qorumaq üçün qrammatika elmini (ilmun-nəhvi) yaratdılar.
Ərəb dili qrammatikasının yaradılmasında çox böyük xidmətlər göstərmiş dil¬çi¬lik məktəblərindən söz açmamışdan əvvəl aşağıdakı məsələyə nəzər yetirmək la¬zımdır.
Ərəb dilçilik nəzəriyyələri müstəqil olaraq öz elmi təşəkkülünü tapmışdır, yox¬sa, başqa xalqların mədəniyyətlərinin təsiri nəticəsində öz elmi naliyyətinə çatmışdır?
Bəzi alimlər iddia edirlər ki, ərəb dilçilik nəzəriyyəsi müstəqil olaraq öz elmi nailiyyətinə çatmışdır. Bu iddianı irəli sürənlər əsas etibarilə ərəb alimləridirlər. Məsələn, misirli professor Abdu-l-Həmid Həsən bu məsələ barəsində yazır: «Ərəb qrammatika elmi öz qaydaları, vəziyyətləri, tərkibləri və xüsusiyyətləri ilə məhz ərəb dilinin özündən, onun mahiyyəti və qanunlarından təşəkkül tapmışdır».
Şəqşünaslardan bəziləri isə Qədim Yunan və Hind dilçilik nəzəriy¬yələrinin ərəb dilçiliyinə təsir etdiyini göstərirlər. Burada da həqiqət vardır. Çünki Ərəb Xilafəti elminin inkişafında, xüsusən, Abbasilər dövründə qədim Yunan və qədim Hindistan mədəniyyətinin ərəb mədəniyyətinə təsirini inkar etmək doğru olmazdı. Hind qram¬ma¬tika nəzəriyyəsinin ərəb dilçiliyinə təsirini ərəb dilçiliyinin sistem şəklinə salın¬ma¬sında görmək lazımdır. Yunan mədəniyyəti isə ərəb mədəniyyətinə fəlsəfə sahəsində daha çox təsir göstərmişdir. Görkəmli alim Merks iddia edir ki, ərəb qrammatika nəzəriyyəsi müstəqil təşəkkül tapmamış və tapa da bilməzdi. Çünki, hər bir qrammatik sistemin yaranması üçün mütləq fəlsəfi əsas lazımdır.
V.A.Zveqintsev «Ərəb dilçiliyi tarixi» kitabında yazır ki, ərəb qrammatika¬sının sisteminə xarici təsiri, yalnız dilçilik təsiri baxımından deyil, orta əsr xalqlarının mə¬dəni həyatındakı bir-birlərilə qarşılıqlı əlaqəsində görmək lazımdır. Lakin digər tərəf¬dən ərəb qrammatika sistemi, K.Brokelmanın qeyd etdiyi kimi, öz mahiyyətinə görə digər qrammatik nəzəriyyələrdən tamamilə fərqlənir. Bu vəziyyət adamı elə bir qə¬na¬ətə gətirib çıxarır ki, ərəb qrammatika nəzəriyyəsinə xarici təsir ancaq ərəb qram¬ma¬ti¬ka elminin nümayəndələri tərəfindən dünya dilçiliyinin qanunauyğunluqları ilə keçə bilər.
Bütün bu deyilənlərdən belə bir nəticəyə gəlmək olur ki, ərəb qrammatika elminin təşəkkül tapmasına xarici amillər təsir göstərsə də, ərəb qrammatika elmi daha çox müstəqilliyə can atmışdır.
Ərəb qrammatika nəzəriyyəsi Bəsrə şəhərində, Bəsrə filologiya məktəbində ya¬ranmağa başladı. VII əsrin II yarsında və VIII əsrin I yarsında bu məktəbin nüma¬yən¬dələri ərəb ədəbi dilinin ayrı-ayrı qrammatik hadisələrin müraciət etdilər və onların üzə çıxarılmasına və izahına aid cəhdlər etdilər. Bəsrəli Əbu -l- Asyad əd-Duali (680/81-ci ildə vəfat etmişdir. Ərəb qrammatika elminin banisi sayılır) ərəb yazısına bir çox işarələr əlavə etmişdir. Təsirlik halı bildirmək üçün sözün axırıncı hərfinin üstünə nöqtə qoydu, həmin nöqtə fəthə adlanırdı; yiyəlik halda eyni qayda ilə hərfin altına nöqtə qoydu, bu nöqtə kəsrə adlanırdı; adlıq halda isə o, nöqtəni hərflər arasında qoydu, bu da damma adlanırdı. Bundan başqa Əd-Duali təyin, bağlayıcı haqqında, sual və nida cümlələri (“mə” hissəciyi, «innə» tipli hissəciklər və s. olan cümlələr) kimi bu cür qrammatik hadisələri də araşdıraraq nəzərdən keçirmişdir.
VIII əsrdə Bəsrə dilçilik məktəbinin nümayəndələri ümumi filologiya məsələləri ilə məşğul olaraq ərəb ədəbi dilinin qrammatik quruluşuna, ilk növbədə sintaksisə aid çoxlu maraqlı tədqiqatlar aparmışlar.
Bu dövrün ən məhsuldar işləyən dilçisi İsa bin Ömər əs-Səqafi olmuşdur (760-cı ildə vəfat etmişdir. Bəsrə qrammatik məktəbinin əsasını qoyanlardan və Sibəvey¬hinin müəllimlərindən biri kimi tanınmışdır. Həm də gözəl «Qur’an» oxuyanlardan biri idi). O, özünün qrammatikaya aid elmi əsərlərindən olan «Əl-Cami» və «Əl-İk¬məl» və yaxud «Mükəmməl» əsərlərində ərəb dilinin qrammatik qaydalarının sistemli şərhini verməyə səy edir.
Həqiqətən, bu dövrdən etibarən dil üzərində aparılan tədqiqatların sistemləş¬dirilməsi başlanır. Daha doğrusu bu tədqiqatlar özünü filologiya elminin müstəqil bir şöbəsi kimi göstərə bilməməsinə baxmayaraq, klassik ərəb dili normalarının müəyyən bir formaya düşməsinə gətirib çıxarırdı.
Bu dövrdə Bəsrə məktəbinin nümayəndələrindən Əbu Amr ubn əl-Əla və Yunus ubn Həbib də qrammatikaya aid elmi əsərlər yazmışlar. Ubn əl-Əlanın yazmış olduğu «Ləhcələr haqqında kitab» və «Qrammatikada analogiya haqqında kitab» əsərləri təzə yaranmağa başlamış ərəb qrammatika elmində böyük hadisə idi. Ərəb dilçilərinin birinci nəslinə aid edilən bu dilçi alimlərin əsərləri sonra haqqında söhbət açacağımız Xəlil əl-Fərahidinin əsərlərində qarşılıqlı surətdə araşdırılmış və yeni mülahizələr irəli sürülmüşdür.
VIII əsrin ikinci yarsında ərəb dilinin qrammatikası dilçilik elminin ayrıca bir şöbəsi kimi öyrənilməyə başlanır. Artıq bu dövrdə qrammatik dil hadisələrinin öyrə¬nil¬¬məsi yalnız sintaksis baxımından deyil, habelə, morfoloji baxımdan da araşdırılır.
Qrammatik hadisələrin ən qiymətli şərhlərini əl-Xəlil bin Əhməd (791-ci ildə vəfat etmişdir. Görkəmli ərəb dilçisi, filoloq, Sibəveyhinin müəllimi olmuşdur), özü¬nün «Kitəbu-l-Ayn» əsərində verilmişdir. Bu kitab ilk ərəb lüğəti hesab edilir. Sözlər bu kitabda ərəb əlifbası ilə sıralanmışdır. Sözlərin düzülüşü fonetik əlamətlərə görə, danışıq orqanlarının ardıcıl olaraq yaratdıqları samitlərin sırasına görə qoyulmuşdur: əvvəlcə boğaz samitləri gəlir, sonra dil, diş və nəhayət dodaq samitləri gəlir. Lüğət «ayn» hərfi ilə başladığına görə belə adlandırılmışdır. Bu kitabda elmlərin təsnifatı aşağıdakı şəkildə verilmişdir: 1) Fəlsəfə; 2) Nəzəriyyə; 3) Praktika. Nəzəriyyə hissə¬sində təbiət haqqında elm, riyaziyyat və ilahiyyatdan, praktika hissəsində isə etika, ictimaiyyət və siyasətdən bəhs edilir. Bu dövrdə Kufə şəhərində Kufə qrammatik məktəbi meydana gəlir. Bu məktəbin yaradıcısı Əbu Cəfər Məhəmməd Ru’aci (805-ci ildə vəfat etmişdir) hesab edilir. Ərəb yazıçılarının göstərdiklərinə görə, Kufə məktəbi tarixində sintaksisə aid ilk elmi əsəri Əbu Cəfər yazmışdır. Bu kitab belə adlanır: «Kitəbu-l-ifrad va-l-cəm» («Tək və cəm haqqında kitab»). Onu da demək lazımdır ki, bu alimin elmi yaradıcılığından bizim dövrə heç nə gəlib çatmamışdır.
Bu dövrün digər alimi məşhur Kufə filoloqu Əl-Kisa’ı (805-ci ildə vəfat etmişdir) olmuşdur. Əl-Kisa’ı Kufə məktəbinin irəli sürdüyü qrammatik nəzəriy¬yələ¬rin sonrakı inkişafını müəyyən etdi. Əl-Kisa’ı ərəb qrammatikasına aid çoxlu elmi əsərlər yazmışdır ki, onlardan ancaq «Risələ filəhn əl amma» («Xalq danışıq dilin¬dəki səhvlər haqqında traktat») əsəri bizim dövrə gəlib çatmışdır. Bu əsərində o, ədəbi dil ilə dialektlər arasında qarşılıqlı surətdə müqayisələr aparır və düzgün elmi nəticələrə gəlib çıxır. Bundan başqa Əl-Kisa’i təmiz ərəb dilini öyrənmək üçün aylar və illərlə bədəvilərin (bədəvi ərəblərin) yanında olmuşdur.
Ərəb qrammatika elminin sonrakı inkişafı hər iki məktəbdə – Bəsrə və Kufə məktəblərində davam etdirilir. VIII əsrin ikinci yarsında ərəb qrammatika nəzəriyyə¬lə¬rinin inkişafı olduqca canlanır, yəni bu inkişaf getdikcə artmağa başlayır. Bu isə ondan irəli gəlir ki, hər iki məktəbin nümayəndələri eyni bir məsələyə müxtəlif baxımdan yanaşırdılar. Nəticədə mübahisələr başlanırdı.
Dialektlərin öyrənilməsinə bu dövrdən başlanıldı. Dialektlər müstəqil bir sahə kimi deyil, ədəbi dil ilə yanaşı onun əyintiləri planında şərh edilmişdir. Maraqlı burasıdır ki, o zamankı dilçilər hər hansı bir ərəb dialektini deyil, məhz ədəbi dilə ən yaxın olanlarını tədqiqata cəlbetməyi mümkün hesab edirdilər və bu məqsədlə başqa xalqlarla hər hansı bir təmasdan uzaq olan, deməli, dillərinin korlanması ehtimalı az olan dialektləri öyrənməyi üstün tuturdular.
Bunlardan aşağıdakı qəbilə dilləri tədqiq və təsvir üçün daha münasib hesab edilirdi.
1. Hicaz dialekti (əl-hicazu)
2. Tay’yn dialekti (tay ’un)
3. Təmim dialekti (təmim)
4. Hüzeyl dialekti (hüzeyl)
VIII əsrin II yarsından başlayaraq ərəb dilçiləri arasında elə bir adət yaranmışdır ki, bildiklərini təzələmək və yaxud onların öz dili ilə desək, «təmiz dil mənbəyindən içmək» məqsədi ilə ara-sıra ərəb qəbilələrinə gedir və oradaca aylarla qalırdılar və bəziləri də çox şey əxz etmələri ilə öyünürdülər.
Ərəb dilçilik məktəblərindən ən məşhuru sayılan Bəsrə məktəbinin irəli sürdüyü prinsiplərdən biri də əsil ərəb dilini bədəvilərdən öyrənmək prinsipi idi. Onlar, ərəb dilinin hər hansı bir növü olursa olsun, onu öyrənmək lazımdır deyən Kufə məktəbi nümayəndələrinə hənə vuraraq deyirdilər: «Biz məlumatlarımızı kərtənkələ və ərəb dovşanı yeyənlərdən (yəni təmiz bədəvilərdən) əxz edirik, sir isə (kufəlilər) bildi¬yinizi qatıq yeyənlərdən və şoraba satanlardan (yəni şəhərlilər¬dən) əxz edirsiniz».
Qədim ərəb dialektlərihaqqında ilk geniş məlumata ərəb qrammatika elminin əsa¬sını qoyan Sibəveyhinin məşhur «Əl-Kitab» əsərində rast gəlirik. Sibəveyhi yuxa¬rıda adlarını qeyd etdiyimiz dörd qəbilənin dialektlərində olan və ədəbi dilə «uyğun gəlməyən» aşağıdakı xüsusiyyətləri qeyd edir:
1. Hicaz ləhcəsində həmzə tələffüz edilmədiyi halda, daha doğrusu ə, i, u deyildiyi halda, başqa dialektlərdə həmzənin tələffüzü qalmışdır.
2. i səsindən sonra uzun ə səsi dəyişərək ē kimi tələffüz edilir. Bu hadisəyə ərəb qrammatikasında «imalə» deyilir. Göstərilən hadisələrlə əlaqədar olaraq bənzətmə (mum ə silun) dil hadisəsi ərəb dilçiliyində qeyd edilməkdədir. Bəzən o, daha geniş miqyasda təzahür edərək, azəri dilinin bir növ ahəng qanununa yaxınlaşır.Buna ərəb qrammatikasında «ət-təvafiqus-savyi» deyilir. Biz buna – sad, dad, ta, za samitləri ilə yanaşı düşən uyğun samitlərin daha da uyğunlaşması hadisəsinə rast gəlirik. Məs.: «tatavvurun», «natlubu»
«bihu – humə → bihi – himə»
«bihi»-ni hətta i – dən sonra belə də yazırlar:
bihi → bih
3. Sözlərdə «i» səsindən əvvəl «i» - ləşmənin meydana gəlməsi: «bəxīlun → bixīlun – paxıl»; «şəhīdun → şihīdun – şahid».
Eyni şəraitdə ikinci kök samiti boğaz samitindən ibarət olan fellərdə də eyni dəyişiklik vaş verir: Məs.: lə‘ibə → li‘ibə - oynamaq‘.
4. Tay’un ləhcəsində cümlənin başında gələn feli xəbərin mübtəda ilə tam uz¬laş¬ması səciyyəvidir. Ərəb dilçiləri bu dili «birələr məni yedi» dili adlandır¬mış¬lar.
Buradan Başqa Sibəveyhinin «Əl-Kitab» əsərində ərəb dili sintaksisinə və morfologiyasına aid elmi fikirlər çoxdur. O, sanki bu əsərində özündən əvvəlki Bəsrə qrammatiklərinin bütün əsərlərini yekunlaşdıraraq, həmin əsərlərin müsbət və mənfi cəhətlərini göstərmişdir. Özünün bu əsərində Sibəveyhi nitq hissələrinin – ad, fel və s. təyin etməsindən sonra, sözlərin flektiv şəkillərini gözdən keçirir və onların sintaktik funksiyalarını aydınlaşdırır. Sibəveyhininbu əsərində əlli namə¬lum şairin və çoxlu tanınmış şairin min şerdən artıq qədim nümunələri vardır.
Sibəveyhinin «Əl-Kitab»-ında klassik ərəb dili normalarının sistemli şərhi ilə əla¬qə¬dar olaraq, ərəb qrammatika nəzəriyyələri artıq müstəqil bir elm kimi çıxış edir (IX-X əsrlər). Sonrakı əsrlər ərzində Bəsrə və Kufə dilçilərinin bütün nüma¬yən¬dələri, daha sonralar isə Bağdad məktəbinin nümayəndələri, əsasən, Sibəvey¬hi¬nin qrammatikaya aid olan işlərinin redaktə edilməsi və şərhi ilə məşğul olur¬du¬lar.
Bu dövrün diqqətəlayiq qrammatik hadisələrindən biri bu günə qədər saxlan¬mış qrammatik terminologiyanın yaradılması idi. Bu dövrün filoloqları yeni həvəs¬lə ərəb klassiklərinin əsərlərindən sitat gətirərək misallarla cümlənin qrammatik təhlilini aydınlaşdırmağa cəhd edirdilər. Artıq bu mərhələdə ərəb qram¬matika nəzəriyyəsi tam bir sistem şəklini aldı.
Artıq bu dövrdə Bağdadda da dilçilik elmi inkişaf etməyə başlamışdı. İlk za¬manlar bu məktəbin nümayəndələri Kufə məktəbinin irəli sürdüyü müddəaları əllə¬rin¬də bayraq etmişdilər. Sonralar isə onlar Bəsrə məktəbinin müddəalarını qəbul edirdilər.
X əsrdə Bağdad qrammatika məktəbində üçüncü bir istiqamət tərəfdarları əmələ gəldi. Bu dilçilər eklektlər – bir-birinə zidd olan fikirləri, nəzəriyyələri prinsipsiz olaraq bir-birilə birləşdirməyə çalışanlar idilər. Bəsrə və Kufə məktəb¬lərində işlənib hazırlanmış ərəb qrammatika nəzəriyyəsinin əsasən vəziyyəti bir neçə dəyişikliyə uğradı. Bağdad qrammatika məktəbi belə inkişaf edirdi.
Qrammatika nəzəriyyələrinin inkişafında və onun zənginləşməsində ibn Cinninin böyük xidmətləri olmuşdur. Etimoloji (sözlərin mənşəyindən bəhs edən) məsələlərə həsr etdiyi əsərlərində ibn Cinni əsli iki hərfli köklərin mövcud olması haqqında fərziyyə irəli sürür.
Bu məktəbin nümayəndələrindən biri də ibn Əs – Sikkit olmuşdur. O, Kisa’i ənənələrini davam etdirilmişdir. Öz biliyini kamilləşdirmək üçün çox vaxt bədəvi ərəblərin yanında olmuşdur. «Dilin yaxşılaşdırılması haqqında» adlı bir növ Kisa’i əsərinin davamıdır. Əl-Mübərrəd yazırdı ki, Bağdad qrammatiklərindən heç biri bu əsər kimi kamil əsər yaratmamışdır.
Bağdad dilçilik məktəbi nümayəndələrinin əksəriyyəti pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olmuşlar. Buna görə də onların əsas qüvvəsi klassik ərəb dilinin qrammatik qaydalarının məntiqi, qanunauyğun şərhini verməyə yönəlmişdi. Sonralar bu məsə¬lələr İspaniyadakı ərəb filologiya məktəbində əsas problemlərdən birinə çevrildi.
Misrin və Suriyanın ərəblər tərəfindən işğalından sonra VII əsrdə bu iki ölkədə ərəb elm və mədəniyyətinin təsiri getdikcə artmağa başladı. Bağdadın monqollar tərəfindən işğalından sonra (XIII əsr) ərəblərin İspaniyada təsiri zəiflədi və ərəb elminin mərkəzi Misrə və Suriyaya keçdi. Misirdə və Suriyada qrammatika elminin nümayəndələri ərəb qrammatika nəzəriyyəsinə heç bir əlavə, yenilik gətirmədilər. Onlar ancaq elmi əsərlərin şərhini keçi rvə yeni qrammatik vəsaitlər tərtib edirdilər.
İsmən ibn Əl-Hacib (1175-1249) Misir məktəbinin görkəmli nümayən¬də¬lərindən biri olmuşdur. Onun tərtib etdiyi qısa ərəb dili sintaksisi və morfologiyası dərsliyi o qə¬dər aydın və dolğun yazılmışdır ki, indinin özündə də bu dərslikdən ərəb ölkələ¬rindən bir dərs vəsaiti kimi istifadə edirlər.
Misir alimlərindən biri də Əs-Suyuti (XV əsr) olmuşdur. Deksikologiya sahə¬sin¬də böyük elmi axtarışlar aparmışdır. Onun hesablamalarına görə ərəb dilində 12 mil¬yondan artıq söz olmalıdır. Bu isə onu göstərir ki, ərəb dili söz ehtiyatına görə dünya¬nın ən zəngin dillərindən biridir.
Artıq elə bir dövr gəlib çatmışdır ki, ərəb qrammatika elmi təkcə ərəblər tərə¬findən deyil, başqa xalqların nümayəndələri tərəfindən də inkişaf etdirilirdi. Ərəb qrammatikasına aid çoxlu elmi əsərlər yazılırdı.
Sonrakı dövrlərdə ərəb dilçilik elmi zəifdə olsa inkişaf edirdi. Daha doğrusu, əsaslı dəyişikliklər baş vermirdi.
Son zamanlar ərəb ölkələrində, ilk növbədə Suriya və Divanda, ərəb qram¬matikasının ənənəvi vəziyyətini nəzərdən keçirmək və dəyişdirmək kimi cəhdlər edilir. Bu məsələ barəsində Ənus əl-Furayhanın (müasir ərəb dilçisidir) məqa¬lə¬lərində, Sami əl-Husarinin «Dil və ədəbiyyat haqqında fikirlər və söhbətlər» (arā’u va ’əhadīsu fi-l-luğati va-l-ədəbi) kitabında vacib bir məsələ kimi irəli sürülür.
1959-cu ildə çapdan çıxmış Yusif əs-Saūdənin (müasir Divan filoloqudur) «Ərəb dilində yeni qrammatik qaydalar» kitabında yazır ki, ərəb qrammatikasının əsas vəziyyətlərinin nəzərdən keçirilməsinin vaxtı gəlib çatmışdır. Müasir, ərəb qrammatik terminlərinin, demək olar ki, hamsının dəyişdirilməsi fikrini irə¬¬¬li sürür və göstərir ki, «qrammatika» məfhumu yerinə «əl-ahrufia» sözü işlədil¬sin.
Bu kitabda ənənəvi ərəb qrammatikasından imtina edilməsi və yeni prinsiplər əsasında ərəb ədəbi dili normalarının yaradılmasının vacibliyi kimi tamamilə aydın bir məsələnin irəli sürülməsindən söhbət açılır.
Bir sözlə ərəb dilçiliyinə olduqca mürəkkəb və mübahisəli bir problem də daxil edilmişdir. Bu məsələ barəsində konkret mühakimə yürütmək olduqca çətindir. Hər halda, ərəb dilçiliyi üçün mütərəqqi addımdır.

ƏDƏBİYYAT
1. Гранде Б.М. Введение в сравнительное изучение семитских языков. Москва, 1972 г.
2. Семитские языки (Габучян Г.М. к вопросу об арабских грамматичес¬ких учениях). Москва, 1963.
3. Звегинцев В.А. История арабского языкознания. Москва, 1958.
4. Ханна аль-Фахури. История арабской литературы. I т. Москва, 1959.

ИСТОРИЯ ВОЗНИКНОВЕНИЯ АРАБСКИХ ШКОЛ ЯЗЫКОЗНАНИЯ
РЕЗЮМЕ
Изучение истории школ арабского языкознания имеет важное значение в становлении арабского язы-ка. Эти школы сыграли ключевую роль в создании и развитии науки об арабской грамматике. Основы грамматики арабского языка, созданные этими школами, занимают важное место в современном арабском языке. В данной статье даётся обширная информация о возникновении и развитии грамматических школ, их представителях и их произведениях.
Ключевые слова: языкознание, арабский язык, грамматические школы

ABOUT ARABIC LINGUISTICS SCHOOL
SUMMARY
The study of the history of Arabic linguistics school has an important meaning in the formation of Arabian language. This school has played a key role in the creation of the science of Arabic Grammar. Fundamentals of Ara-bian Grammar system established by this school have significant place in modern Arabic language. In this article ex-tensive information is given about emergence and development of different grammar schools, their representatives and works.

Key words: linguistics school, Arabic language, grammar schools.
Rəyçi: f.e.d.G.Mahmudova

Bəhruz Adil oğlu Səmədov
TAKSİS QISA – QOŞA QURULUŞLARDA
Tabeli mürəkkəb cümlə quruluşu (eləcə də, iki cinsli bağlayıcısız tipli cümlələr), bir tərəfdən mülahizənin semantik strukturunun binarlığını (yəni ikiqatlılığını) və digər tərəfdən isə – bir hərəkətin digəri ilə şərtlənməsini nəzərə çarpdırır. Hərəkətlər arasın¬dakı intervalın olmasını göstərən və hərəkətlərin xarakterini göstərən bağlayıcıların semantikasından, zərflik sözlərin leksik mənasından asılı olaraq, feli – xəbərlərin məhdudluğu / qeyri – məhdudluğundan fərqləndirilmiş (eynizamanlılıq / müxtəlif¬za¬man¬lılıq hərəkətlərinin) qarşılıqlı zaman əlaqələri verildiyi kimi, eləcə də, fərqlən¬diril¬məmiş növlərin qarşılıqlı zaman əlaqələri də verilir.
a) Eynizamanlılıq münasibətləri. Verilən növün aspektual – taksis vəziyyət¬lərinin ifadə edilməsi üçün, bitməmiş zaman forması vasitəsi ilə birlikdə nə vaxt, hələ ki, necə = when, while, how kimi fərqləndirilməmiş mənalı zaman bağlayıcaları istifadə edilir (burada fərqləndirilmiş mənalı bağlayıcılar nəzərdən keçirilmir). Mü¬rək¬kəb cümlənin hər iki hissəsində, məhdud olmayan fellərin istifadə edilməsi zamanı paralel təkrarlanan proseslər ifadə olunur: Amma Binə hava limanının yanından k e ç ə n z a m a n ağlına gəldi ki, bağda başqa bir ipucu da qoyub – buz dolabındakı yeməklər, meyvələr orada qalmışdı.(Anar). İngilis dilində müqayisə etsək: But w h e n he p a s s e d by Bina airport understood that he has left another track too – the food, fruit which in the refrigerator, has been left there. (Anar). Məhdud fellərdən, bitməmiş zaman forması «nailiyyət»-i bildirir, xüsusən də əgər o, məhdud olmayan fellərdən, bitməmiş zaman forması ilə qarşılıqlı əlaqədə ola bilirsə, o bu zaman prosesliliyi implisit edə bilir: It is necessary for full accuracy to tell, that sometimes when I p r e t e n d e d, that I doze, I laid on the branch, and I was really i m m e r s e d in the somnolence ... (M.Reid). Azərbaycan dilində müqayisə etsək: Tam dəqiqlikdən ötrü demək lazımdır ki, mən özümü e l ə g ö s t ə r ə n zaman ki, guya mürgüləyirəm, budağın üstünə uzanırdım, mən həqiqətən də yuxuya d a l ı r d ı m ... (M.Rid).
Bitməmiş zaman forması və hələ ki = while bağlayıcısı ilə olan budaq cümlələrində təkrarlanan hərəkətlər verilir ki, onların da davamlılığı baş cümlədə verilən hərəkət aktlarının davamlılığını məhdudlaşdırır. Belə hallarda, təkrarlanan epizodların tərkibində hərəkətlərin sərhədlərinin üst – üstə düşməsi bildirilir.
Mürəkkəb cümlənin (bir qayda olaraq budaq cümlənin) bir hissəsində məhdud ol¬ma¬yan felin bitməmiş zaman formasını və digər hissəsində isə məhdud felin bitməmiş zaman formasını istifadə edərkən (yalnız o hallarda ki, bu vaxtı hərəkətlərin zaman lokallaşması zamanı, bitmiş zaman forması istifadə edilsin), qismən eynizamanlılıq (proses fonunda faktın implisit tamlığı) bildirilir: When Brunt s a t among the people, at dinner, in the ball ... i t h a p p e n e d s o that he could curb his senses (W.Irving), compare: When Brunt sat at dinner, it happened so that he could curb his senses. Azərbaycan dilində müqayisə etsək: Brant, adamlar arasında, naharda, balda o t u r a n zaman, ... e l ə o l u r d u ki, öz hislərini cilovlaya bilirdi (V.İrvinq), müqayisə et: Naharda oturduğu zaman, Brant, elə olurdu ki, öz hislərini cilovlaya bilirdi.
Bağlayıcısız və ya tabeli mürəkkəb cümlə vasitəsi ilə verilən, təkrarlanan epizod tərkibindəki, proses fonunda olan eksplisit tam fakt, əyani misal mənasında, bitmiş zaman formasının istifadə edildiyi zaman ifadə edilir: O t u r u r s a n, vaxtilə olduğu kimi, axşam açıq pəncərə qarşısında, tək – tənha, musiqi ç a l ı n ı r, və birdən səni vətən həsrəti b ü r ü y ü r ...; Mən sizə gələndə isə, o vaxtı, pilləkən qabağında həmişə d a y a n ı r d ı m ... (Ə.Cəfərzadə). İngilis dilində müqayisə etsək: You a r e s i t t i n g, as in former times, in the evening in front of the open window, lonely, music i s p l a y i n g, and suddenly the homesickness s u r r o u n d s you ...; And when I come to you, at that time I w a s always s t o p p i n g before the stairs ... (A.Jafar-Zade).
b) Müxtəlifzamanlılıq münasibətləri. Tabeli mürəkkəb cümlələrdə, növlər üzrə həyata keçirilən, hərəkətlərin iki əsas müxtəlifliyi ifadə edilir: 1) faktların qabaq¬lanması – izlənməsi; 2) proses – onu əvəzləyən fakt .
1. F a k t l a r ı n q a b a q l a n m a s ı – i z l ə n m ə s i. Aşağıda baxılan mülahizələrdə iki hərəkətin müntəzəm əlaqəsi verilir ki, qabaqlayan fakt baş verdikdən sonra, digər faktı doğurur. Qabaqlayan hərəkətin tamlığı, əyani – misallı mənada xüsusi olaraq, bitmiş zaman forması ilə ifadə olunur: ... Hər dəfə, elə olurdu ki, tibb bacısının qapısını d ö y ü r s ə n, onda qapının arxasında onun addımları e ş i d i l i r d i ... ; Oruc artıq bilirdi ki, əgər otağa d a x i l o l s a, özünü cinayətin astanasında h i s s e d ə c ə k (Anar). İngilis dilində müqayisə etsək: ... Every time, it happened so, as you k n o c k the door, her steps w e re h e a r d behind the door ... ; Oruj has already known if he e n t e r s the room, he w i l l f e e l himself on the threshold of crime (Anar). Bağlayıcısız cumlələri də müqayisə edək: Bir neçə addım k e ç ə c ə k – s ə n d ə l ə y ə c ə k … (Ç .Aytmatov). = he w i l l p a s s some steps – he w i l l r e e l ... (Ch .Aytmatov) .
Nail olma və əmələ gəlmə fellərindən, bitməmiş zaman forması ilə verilən, «Qabaqlama – izləmə» qarşılıqlı münasibətində, birinci komponent implisit tamlıqla təqdim oluna bilər (bax:[50]); Yanğından zərər çəkmiş adam kəndlinin y a n I¬ n a g ə l ə n d ə, kəndli onu stol arxasına ə y l ə ş d i r i r, nahar ilə
y e d i z d i r i r və ona qəpik v e r i r (İ.Turgenev). İngilis dilində müqayisə etsək: When the man who suffered dam-ages from the fire c o m e s to the peasant, the peasant c a u s e him t o s i t at the table, f e e d s with dinner and g i v e s a copeck (I.Turgenev).
Perfektlik elementi ilə tam faktın qabaqlanması, implisit olaraq o hallarda bil¬dirilir ki, qabaqlanan hərəkət özünün təkrarlanan hər bir aktı ilə, izlənən – təkrarlanan hərəkət zamanı saxlanılan bir nəticəni nəzərdə tutsun: O, möhkəm i ç ə n d ə hər dəfə v ə s i y y ə t e d i r d i ki, onu haradasa basdırsınlar – və hər dəfə də təzə yerdə (N.Qoqol). İngilis dilində müqayisə etsək: When he strongly g o t d r u n k, every time he m a d e a t e s t a m e n t to bury himself somewhere – and each time in the new place (N.Gogol).
2. P r o s e s – o n u ə v ə z l ə y ə n f a k t. Verilən növün vəziyyəti, tabeli mürəkkəb budaq cümlələri ilə, hələ yox; o vaxta qədər, hələ yox; hələ ki yox = not yet; by that time, not yet; still not və s. kimi ara bağlayıcıları ilə ifadə olunur. Prosesi tamamlayan tam fakt eksplisit olaraq bitmiş zaman forması ilə, implisit olaraq isə onun yerində işlədilən bitməmiş zaman forması ilə bildirilir. Müqayisə edək: а) ... Johnsy l a i d, looking in the gloomy pulsing ceil-ing, motionlessly, it d i d n o t c o m e dream for her yet (O.Henry); Azərbaycan dilində müqayisə etsək: … Consinin yuxusu g ə l m ə y ə n ə q ə d ə r, hərəkətsiz, pulyasiya edən tavana baxaraq, u z a n d ı (O.Henri); b) Zərlər bir ələ k e ç m ə y ə n ə qədər, oyun u z a n d ı (M.İbrahimov). İngilis dilində müqayisə etsək: b) The game b e c a m e p r o l o n g e d, until the dice d i d n o t p a s s to one hand (M.Ibrahimov). Hər iki halda zamanda lokallaşmış vəziyyəti bildirərkən, hərəkət mütləq bitmiş zaman formasında olardı.
c) Fərqləndirilməmiş zaman münasibətləri. Mürəkkəb cümlə çərçivəsində predikatlar arasındakı semantik əlaqənin xarakterindən asılı olaraq, baxılan aspektual – taksis vəziyyəti iki varianta ayrılır: 1) xarakterikləşdirilmə elementi olmayan fərqləndirilməmiş zaman münasibətləri, 2) xarakterikləşdirilmə elementi olan fərqləndirilməmiş zaman münasibətləri.
ç) Xarakterikləşdirilmə elementi olmayan fərqləndirilməmiş zaman münasibətləri. Göstərildiyi kimi, qısa – qoşa quruluşlar şəraitində zaman münasibətləri, əgər qarşılıqlı münasibətdə olan hərəkətlər ilə, təkrarlanma mənası ilə olan bitməmiş zaman forması ilə ifadə edilərsə, adətən bu zaman həmin münasibətlər implsitdirlər. Bəzi hallarda hərəkət¬lərin aspekutal xaraketrinin implisitliyi, hərəkətlərin qarşılıqlı zaman münasibət¬lərini, eynizamanlılıq və ya müxtəlifzamanlılıq baxımından dəqiqləşdirməyə imkan vermir. İfadənin mənası üçün, qarşılıqlı münasibətdə olan hərəkətlərin sıx təması aktualdır. Nəzərdən keçirilən qarşılıqlı zaman münasibətlərinin fərqləndirilməməsi o hallarda aşkar edilir ki: a) təkrarlanan hərəkətlər həm gediş prosesləri kimi, və həm də öz həddinə çatmış hərəkətlər kimi şərh edilsin: Məsələn: O, ilk dəfə əlini q a l d ı r a r k ə n və r ə q s e d ə r k ə n, onun gözləri geniş a ç ı l ı r, parıltı və ehtirasla d o l u r (V.İrving); Bu fikrə g ə l ə n z a m a n maşını geri d ö n d ə r d i (Anar): Bu Şərif amma, necə də fırıldaqçıdır. Küçədə q a r ş ı l a ş a r k ə n, özünü elə mehriban g ö s t ə r i r ... (C.Cabbarlı): İngilis dilində müqayisə etsək: When r a i s i n g his hands for the first time and d a n c i n g, his eyes o p e n s wide and f i l l s with shine and passion (W.Irving); He t u r n e d the car back w h e n he came into this consideration (Anar): What, however, swingled this Sherif is. When he i s m e t in the street, so lovely p r e t e n d s to be ... (J.Jabbarli): b) təkrarlanan hərəkətlər implisit cəhətdən tam (bitməmiş zaman forması) kimi çıxış etmiş olsun: (bitmiş zaman formasının) eksplisit tamlığı da mümkündür: unpleasant feelings w i l l b e s t i r r e d each time, when you l o o k at the Gerald Barker’s hut ... (O.Fris - Hansen). Azərbaycan dilində müqayisə etsək: Cerald Barkerin daxmasına b a x a n d a, hər dəfə xoşagəlməz hisslər d i r ç ə l i r ... (O.Fris-Hənsen).
d) Xarakterikləşdirilmə elementi olan fərqləndirilməmiş zaman münasibətləri. Belə olan halda, mürəkkəb cümlənin hər iki hissəsində eyni növ və zaman formaları istifadə edilir. Xaraktekləşdirmə münasibətləri aşağıdakı variantlarda çıxış edir: a) hərəkətlərdən biri digərini dəqiqləşdirən və konkretləşdirən zaman: Biz bir adama d e y ə n d ə ki, ağlına nə gəlirsə elə, biz n ə z ə r d ə t u t u r u q ki, o b i z i m ç ü n və ətrafdakılar üçün ağlına gələn nəsə xoşagəlimli bir şey etməlidir (Ç.Aytmatov); İngilis dilində müqayisə etsək: In fact when we t e l l the person, do everything, that you recall , we m e a n, that he recalls to do something pleasant f o r u s and associates (Ch.Aytmatov); b) hərəkətlərdən biri digərinin dəyərləndirilməsi və şərhi olan zaman: əgər o səhər yeməyində q ə r a r a g ə l i b s ə ki, “bu şəhərcikdə” bir saat da artıq oturmasın, onda bu o d e m ə k i d i ki, o orada bir həftə qalacaq (A.Çexov). İngilis dilində müqayisə etsək: if he d e c i d e d at breakfast «in this small town» not to sit an hour superfluous , then it m e a n t, that he will sit in it for a week (A.Chekhov). Xaraktekləşmə münasibətləri adətən predikatlar arasında nə vaxt = when və əgər = if, bağlayıcaları ilə olan mürəkkəb cümlələrdə əmələ gəlir: bu halda sonuncu şərti deyil, zaman mənasına malikdir: müqayisə edək: o gərara gələndə,onda bu o demək idi ... = when he decided, then it meant ...
e) Taksis qısa – zəncirvari quruluşlarda. Verilən şərtlərdə, təkrarlanan hərə¬kət¬lərdə qarşılıqlı münasibətlər xüsusi olaraq nəzərə çarpdırılmır, lakin «bu hərə¬kətlərin özünün ardıcıllığı ilə ehtimal olunur» (bax: [94]); o, quruluşun bir üzvünün digərinə qarşı qoyulması ilə deyil, əksinə, ardıcıl olaraq birləşdirilməsinə əsaslanıb. (bax; [36]).
ə) Müxtəlifzamanlılıq münasibətləri. Çoxsaylı qısa – qoşa quruluşların tərki¬bin¬də xəbərlər var ki, onların ardıcıllıq qaydası təkrarlanan epizodda hərəktlərin real ardıcıllığını əks etdirir. Hərəkətlərin ardıcıllıq qaydası həm də leksik vasitələrin köməyi ilə dəqiqləşdirilə bilər: O, nərdivan və vedrələrlə g ə z i r d i və o şüşələri yuyurdu – bu onun qazancı idi. S o n r a o qızardılmış kartofu ç e y n ə d i, əl yaylığı ilə eynəyini s i l d i və kitabların arxasındao t u r d u (M.Gorki). İngilis dilində müqayisə etsək: He w a s w a l k i n g with a ladder and buckets: he was washing glasses – it was his earning. T h e n he m a s t i c a t e d a fried potato, w i p e d spectacles with handkerchief and s a t down at the books (M.Gorki).
Danışıq dilində (bədii mətnlərdə – personajların danışıqlarında) indiki-gələcək bitmiş zaman formaları və elecə də, indiki bitməmiş zaman forması istifadə edilir ki, bu halda, bitmiş zaman formasının əyani – misal mənası indiki tarixi funksiya ilə üst – üstə düşür: O maşını s ü r ü r və d ü ş ü n ü r, bu zaman iz şübhəsiz gətirib Oruca ç ı x a r a c a q və Orucu heç olmasa
d i n d i r ə c ə k l ə r (Anar). İngilis dilində müqayisə etsək: He drives the car and thinks, at this time the track without doubt will b r i n g to Oruj and Oruj w i l l
b e i n t e r r o g a t e d at least (Anar).
Ardıcıl sıraya daxil olan, tam hərəkət kimi müntəzəm olaraq təkrarlanan hərə¬kət¬lərin aspektual xarakterinə görə, nəzərdən keçirilən aspektual – taksis vəziyyətinin aşa¬ğıdakı variantlarını göstərmək olar: а) eksplisit cəhətdən ifadə olunan tam faktların ardı¬cıllığı (bitmiş zaman formasının sırası): Mənə elə gəlir ki, bir saatdan, saat yarımdan sonra ala qapıya y a x ı n l a ş a c a q, qapını azacıq aralayıb dalana b o y l a n a c a q, görüş qabağı son dəqiqələrin hövsələsizliyini y a ş a y a c a q (Anar): İngilis dilində müqayisə etsək: It seams to me that after an hour, after half an hour he w i l l c o m e u p to the gate, opening the door partly w i l l l o o k a r o u n d the blind alley, he w i l l l i v e the impatience of the last minutes before the rendezvous (Anar): b) implisit olaraq verilmiş tam faktların ardıcıllığı: Hüseynağanın sağ olmasına nə qədər s e v i n s ə d ə, bu müəmmanın sirri onu bir o qədər h ə y ə c a n l a n d ı r ı r d ı (Anar); İngilis dilində müqayisə etsək: Though he w a s g l a d Huseynaga’s aliveness, but the secret of this mystery w a s m a d e him e x c i t i n g so much (Anar); c) proseslərin ardıcıllığı (bitməmiş zaman forması sırası və müxtəlif zamanlılığın leksik göstəriciləri): G ü n o r t a arabaçılar vağzala tələsərək, çaparaq b ə r k ç a p ı r d ı l a r …S a a t b i r d ə onlar astaca geri d ö n ü r d ü l ə r … (S.Dağlı): İngilis dilində müqayisə etsək: A t m i d d a y carriers, hurrying to station were r u n n i n g f a s t at a gallop ... A t o n e o 'c l o c k they slowly r e t u r n e d back... (S.Dagli): ç) hər iki növ hərəkəti daxil edən ardıcıllıq: implisit tamlıqla olan hərəkət və ardıcıl proses: He o p e n e d old books and for a long time a d m i r e d with fronticepieces (E.L.Voynich): Azərbaycan dilində müqayisə etsək: O, qədim kitabları a ç ı r d ı və xeyli müddət frontispislərə baxıb h e y r a n q a l ı r d ı (E.L.Voyniç): eləcə də əks ardıcıllığı, tamlığı implisit edən proses – ondan sonra isə hərəkət bitir. Səhər çağı o dinməzcə çay i ç i r d i və çıxıb işə g e d i r d i (Anar). İngilis dilində müqayisə etsək: In the morning he silently d r a n k tea and l e f t for work (Anar).
f) Hərəkətlərin bir – birini əvəzləməsi. Verilən aspektual – taksis vəziyyətlərində, təsirsiz predikatlar bağlayıcısız birləşmişlər: On each detour the personnel of doctors were more anxious and more anxious. They twirled my hands, pricked it with injection, made me to move fingers (J.Aldridge) Azərbaycan dilində müqayisə etsək: Hər yoxlamada həkimlər heyəti daha talaşlı və təşvişli olurdular. Onlar əllərimi fırladır, ona iynə vurur, barmaqlarımı tərpətməyə məcbur edirdilər (C.Oldric) və yaxud elə isə ... onda, ya ... ya da, -mi ... –mi = that ... then, either ... or, whether ... whether bağlayıcılarının köməyi ilə birləşmişlər: Əldən düşərək və kədərlənərək, o y a çay içir y a d a uzanırdı, y a gəzişir y a d a əzab çəkirdi ki, bu günkü axşamı hər halda hədər getdi (Anar); İngilis dilində müqayisə etsək: Pining and grieving, he e i t h e r drank tea o r laid, o r walked and constantly was tormented, that today’s evening in any case will be wasted (Anar); Kənd boyu xoruzun dalınca toyuqlar gəzişir, y a d a kül kimi qaynar yol tozunun içində uzanırdılar (M.İbrahimov); İngilis dilində müqayisə etsək: The hens wander after the cock along the village, o r lay in the road’s dust as hot as ash (M.Ibrahimov); burada nəzərdən keçirilən qarşılıqlı münasibət, adətən hərəkətlərin verilən qruplaşmasına məxsus olan zaman, göstərilən ümumi zaman dövrü vaxtı, və s. o hallarda təqdim olunur ki, burada biz konkret zaman müddəti şəraitində təkrarlama ilə qarşılaşırıq .
Aparılan təhlil göstərir ki, sərbəst taksis quruluşlarında, hərəkətlərin müxtəlif zaman qarşılıqlı münasibətləri, asanlıqla onların müxtəlif aspektual xarakteristikası ilə birgə işlənir. Proseslər və eləcə də tam faktlar eynizamanlı və müxtəlif zaman¬lıdırlar. Bununla, hər şeydən əlavə müstəqil taksis asılı taksisdən fərqlənir ki, bu halda qabaqlayan ikinci dərəcəli hərəkətin ifadə edilməsi, onun tam bir fakt kimi təqdim edilməsi ilə bağlı olmuş olsun.
Tabeli mürəkkəb cümlələrdə taksis münasibətləri, bir hərəkətin digəri ilə zaman və ya şərait şərtləndirilməsi ilə bağlı ola bilər. Tabeli mürəkkəb cümlələrdə ifadə olunan taksis münasibətləri həmişə binardır, halbuki onların birləşdiyi tərkib hissələrindən hər biri daha mürəkkəb strutkura malikdir, yəni bir neçə hərəkətdən ibarətdir.
Tabeli mürəkkəb cümlələrdə taksis münasibətləri, müxtəlif tabesizlik əlaqələri ilə qarşılıqlı əlaqədədir və ikicinsli deyil, həm də çoxcinsli ola bilər.
Hərəkətlərin eynizamanlılıq mülahizələrində xüsusi göstərişlərdən (bağlayı¬cı¬lardan, bağlayıcı sözlərdən, zərflik sözlərindən) əlavə, bitməmiş zaman formasının isti¬fadə edilməsi “genişləndirilmiş daxili zamanla” birlikdə, hərəkətlərin konktet – prosesli mənası ilə birlikdə, böyük rol oynayır. Digər hərəkət onun hər hansı bir anında və ya onun daxili zamanı ilə paralel olaraq baş verirsə, bu zaman o, eyni¬zamanlı hərəkət kimi bu proseslə birlikdə çıxış edir. Tam hərəkətlərin eynizamanlılığı leksik aktuallıq tələb edir.
Müxtəlifzamanlı hərəkətlər, öz aralarında qabaqlama – izləmə və ya ardıcıllığın zəncirvari binar münasibətləri ifadə olunan, hərəkətlər hesab edilirlər. Göstərilən münasibətlər, tabeli mürəkkəb və mürəkkəb budaq cümlələrdə müxtəlif cür təqdim olunub. Tabeli mürəkkəb cümlələrdə müxtəlifzamanlılığın əsas növü – ardıcıllıqdır, bununla belə, bir – birinin ardınca gələn hərəkətlər, qeyri – məhdud sıra təşkil edə bilər. “Qabaqlama – izləmə” qoşa münasibətləri, yalnız ikicinsli cümlələrin bəzi növlərində ifadə oluna bilər; verilən münasibət isə əksər hallarda, izlənilən hərəkətin qabaqlanılan hərəkətlə şərtləndirilməsi ilə birgə işlədilir. Bir qayda olaraq, tabeli mürəkkəb cümlələrdə və bircinsli xəbəri olan cümlələrdə, predikat strukturların qaydası ikonik olaraq hərəkətlərin qaydasını əks etdirir. Tabeli mürəkkəb cümlələrdə, xüsusən zaman budaq cümlələrində, müxtəlifzamanlılığın müxtəlif növləri ifadə olunur: bu zaman verilən mənanın ən müxtəlif variantlarını vermək imkanı, bağlayı¬cı¬ların və bağlayıcı sözlərin semantikasından asılı olaraq, predikat strukturların qaydası, hərəkətlərin həqiqi qaydasına uyğun gəlməyə bilər.
Fərqləndirilməmiş zaman münasibətləri, əksər hallarda tam faktların bildiril¬məsi zamanı təqdim edilirlər, lakin onlar proseslərin ifadə edildiyi hallarda da möv¬cuddur. Bu zaman ifadələrin semantikası üçün adətən şərtləndirilmə və / və ya xarakterikləşdirilmə münasibətləri aktualdır.Bir qayda olaraq, qısa taksisli quruluş¬larda fərqləndirilmiş zaman münasibətlərinin ifadəsi üçün xüsusi leksik vasitələr tələb olunur; tabeli mürəkkəb cümlələrdə həlledici rolu bağlayıcıların və bağlayıcı sözlərin semantikası oynayır.
g) Azərbaycan dilində taksis barədə son mülahizələr. Bir daha, fərqlən¬diril¬mə¬miş zaman qarşılıqlı münasibətlərinin asılı və müstəqil taksis vəziy¬yətlərinin, ümumi sistemdə əhəmiyyətini qeyd etmək lazımdır. Əgər bundan başqa, fərqləndirilməmiş növün münasibətləri ilə yaxınlaşa bilən, qismən eynizamanlılıq və qismən müxtəlif¬zamanlılıq münasibətlərinin yayılmasını nəzərə alsaq, onda buradan taksisin dil məna¬larında qeyri – müəyyənlik və “qeyri – ciddilik” elementlərinin mühüm rolu barədə nəticə çıxarmaq olar. Hərəkətlərin tam, ciddi eynizamavnlılığı və ya müxtə¬lif¬zamanlılığı lazım olan hallarda, xüsusi dil vasitələrinin köməyi ilə verilir, lakin daha çox təmas məqsədləri üçün natamam, qeyri – ciddi eynizamanlılığın və ya müxtəlif¬za¬man¬lılığın ifadə edilməsi kifayət edir. Bir çox hallarda isə, eynizamanlılığın / müxtəlifzamanlılığın fərqi ümumiyyətlə nitqdə aktualaşmır və taksisin mənası predikatların vahid zaman müddətində, ümumi və birgə işlənməsinə gətirib çıxarır. Başqa sözlə desək, yalnız taksis münasibətlərinin əsasını əks etdirən, polipredikativ kompleksin tərkib hissələrini əhatə edən zaman müddətinin birliyi saxlanılır. Yuxa¬rı¬da deyilənlər, taksis sahəsindəki məna məzmunun dil şərhinin spesifikasını əks etdirir.
Dil materialının təhlili, bir daha hərəkətlərin zamandakı qarşılıqlı münasibət¬lərinin (artıq dəfələrlə yuxarıda bu barədə xatırladılmış) dil şərhinin xüsusiyyətini aşkar göstərdi. Bu xüsusiyyət, xüsusi zaman münasibətlərinin qarşılıqlığında, aspek¬tual əlamətlər ilə bağlılıqda və zamanda vəziyyətlərin lokallaşma / qeyri – lokallaşma əlamətlərinin onlarla sıx əlaqəsində tamamlanır. Aspektual əlamətlər, təkcə hər bir hərəkəti ayrılıqda deyil, həm də onların polipredikativ kompleks hüdudlarında birləşmələrini xarakterizə edir. Yuxarıda verilən semantik müxtəliflik sistemi, asılı və müstəqil taksis sahəsində, əsasən hərəkətlərin aspektual xarakteristikası ilə, zamanda hərəkətlər nisbətinin qarşılıqlı əlaqəsi ilə müəyyən edilir.
Aspektual – taksis müxtəlifliyi sistemində, şərtləndirmə və xarakterikləşmə se¬mantikası elementləri, onların zaman və aspektual münasibətlərində qarşılıqlı təsirdə olarkən oynadığı rol, taksis sferasında kategoriyalar arası qarşılıqlı təsirin əhəmiyyəti barədə fıkir yürütməyə imkan verir. Üstunlük təkşil edən semantikaya tabe edilən, müxtəlif zaman ideyaları (böyük bir mənada) aspektləri ilə bağlı olan, qarşılıqlı əlaqədə olan kategoriya elementlərinin bağlılığı – taksisin səciyyəvi xüsusiyyətlərin¬dəndir.
Zaman anlayışını əks etdirən bütün kategoriyalardan (ən geniş mənada), taksis kategoriyası daha çox sintaktikdir. Hərəkətlərin zamanda qarşılıqlı münasibətlərinin təhlili sahəsində, aspektologiya birbaşa sintaksislə birləşir.
Hərəkətlərin zaman qarşılıqlı münasibətlərinin sintaktik əlamətləri, müxtəlif dillərdə çoxşəkillidir.
AÇAR SÖZLƏR
İngiliscə Azərbaycanca Rusca
Binary binar, ikiqat Двоичный
Taxis quruluş, qayda порядок, правило
Implisit aydın olmayan неявный
Perfect Bitmiş совершенный

ƏDƏBİYYAT SİYAHISI:
1.Axundov A.A. Felin zamanları. Bakı, 1961, 140 s.
2.Бондарко А. В., Теория функциональной грамматики. Введение; Аспектуаль¬ность; Временная локализованность; Таксис. Ленинград, 1987, 350 с.
3.Whorf В. L.Some verbal categories of Hopi // Language, Thought and Henlity.Selected writings of B. L. Whorf. New York; London, 1959 (1938).

РЕЗЮМЕ
Проведенный анализ показывает, что в конструкциях независимого таксиса различные временные соотношения действий свободно сочетаются с их различной аспектуальной характеристикой. Одновремен-ными и разно¬вре¬менными могут быть как процессы, так и целостные факты. Этим, помимо всего прочего, независымый таксис отличается от независимого, при котором выражение предшествующего второстепен-ного действия связано с его представлением как целостного факта.

SUMMARY
TAXSIS IN THE SHORT – CHAIN CONSTRUCTIONS
The analysis shows that in the construction of independent taxis different timing of actions freely combined with their different aspectual characteristics. Simultaneous and multi-temporal can be both processes and the whole facts. This fact shows that the independent taxis differs from the independent the expression of the previous secondary activitiesin which related to its representation as a complete fact.

В. Н. Шкуркина
Украина, Харьков, кандидат пед.наук, доцент,
докторант Харьковской государственной академии культуры
РУНИЧЕСКИЙ ЗНАК КАК СПЕЦИФИЧЕСКОЕ СРЕДСТВО КОММУНИ-КАЦИОННОГО ПРОЦЕССА
В современных условиях глобализации, увеличения динамичности информационных процессов, все больше внимания уделяется поиску древних знаний о жизнедеятельности человека. Усилия ученых всего мира направлены не только на прогнозирование будущего, но и на изучение прошлого, тех «белых пятен», которые остались в истории развития человеческой цивилизации. Природа многих знаний используемых современниками до конца не изучена и поэтому вызывает особый научный интерес. Одной из таких древ-нейших загадок являются рунические знаки.
Руны – одни из древнейших знаков, некоторые из них имеют «возраст» шесть тысяч лет, о чем сви-детельствуют находки письменных рунических документов во Франции и Эквадоре [8]. В древние времена люди были ближе к природе, они наблюдали за явлениями природы, систематизировали полученную ин-формацию и переводили ее в рунические знаки, из которых сформировалась руническая система письмен-ности. В течение тысячелетий она совершенствовалась и распространялась в различных сферах жизнедея-тельности разных народов (славян, скандинавов, готов, тюрков и др).
Изучение этимологии слова «руна» позволяет установить, что еще в древности рунами кодировалась информация сакрального характера, происходящая из сферы духовного таинства. В толкованиях древних кельтов слово «руна» означает «шепот». В современном ирландском словаре слово «run» означает «секрет» и «решение», а слово «rundiamahair» – тайна. Как свидетельствуют современные ирландские источники, рунами обычно пользовались для прогнозирования событий и принятия эффективных решений [6].
Ю.Н. Столяров рассматривает руны как «… пример древних верований в первичности информации и ее существования в чистом виде. Согласно представлениям древних народов Северной Европы, священ-ные письмена – руны – существовали изначально, еще до появления богов. Они были везде и во всем: в моз-гу великана, из чьего тела сотворили мир, на копытах и ушах коней Утра и Ночи, на ногтях богинь судьбы и т.д. Задача состояла в том, чтобы измыслить их, т.е. извлечь мыслью, постигнуть значение и смысл. Ради этого Верховное божество германского пантеона бог мудрости Удин принес в жертву самого себя, пове-сившись на мировом древе и вдобавок пригвоздив себя копьем к стволу. Этот миф демонстрирует представ-ления о сверхценности информации – той цене, которую можно за нее отдать; о ее вездесущности и всеох-ватности т.д. Исключив из мифа иррациональную составляющую, увидим его близость к некоторым из со-временных философских и физических воззрений. Конечно, ни одно из теологических представлений не является научным, так как не имеет под собой рациональных обоснований. Из отсутствия доказательств, однако, не следует вывод об обязательной неправильности иррациональных взглядов. Зато их совпадение с научными, бесспорно, обращает на себя внимание» [6, C. 26].
Несмотря на иррациональную составляющую рунического знака, его можно анализировать с объек-тивных позиций науки и рассматривать как специфическое средство социальной коммуникации.
Цель статьи – выявить особенности адресата – получателя информации, передаваемой руническими знаками в коммуникационном процессе.
На сегодняшний день в мире найдено около 7000 рунических надписей, из них большинство в Шве-ции, Дании, Норвегии, Великобритании, Гренландии, Исландии. Несколько надписей было найдено в Ук-раине, России, Латвии, Германии, Австрии. Также письменные рунические памятники были обнаружены во Франции, Греции, Румынии, Турции, Нидерландах, Эквадоре и Тибете.
Рунические надписи вырезались, выдавливались или высекались на самых разнообразных матери-альных носителях – дереве, камне, глиняных табличках, металле, например, известны брактеаты, представ-ляющие собой круглые золотые пластинки, которые сначала имитировали римские медальоны с выгравиро-ванными на них рунами. Существует несколько рунических рукописей: «Codex Runicus», «Fasti Danici», «Cotton Domitian», «Codex Salisburgensis» [5], фотокопии «Велесовой книги» [4].
Рунические надписи имели разнообразный смысл и целевое назначение: ими кодировались различ-ные обращения к богам, они – неотъемлемая составляющая защитных амулетов и надгробных памятников. Часто рунические надписи делались с охранной целью на рогах для питья меда или пива [6] .
Эвристический потенциал социокоммуникативного подхода позволяет выявить качественные осо-бенности коммуникационного процесса, в котором рунический знак выступает средством коммуникации. Применение данного познавательного инструментария позволяет обосновать, что коммуникация с помо-щью рун имеет свою специфику.
В первую очередь «особенным» является сам адресант, т.к. не каждый человек мог закодировать ин-формацию в рунический знак, а только обладающий символическим мышлением и знанием системы руни-ческих символов. Специфична и сама руна как знак-символ, обладающая несколькими смысловыми значе-ниями. Рунические знаки объединены в руническую систему, например, скандинавский Футарк, который представляет собой замкнутый цикл, разделенный на равные группы – атты, каждый атт имеет свое целевое назначение в зависимости от толкований рунических знаков (Рис.1).

Рис. 1. Руническая система – Футарк [8].
Выявляя особенности адресата, к которому обращается адресант посредством рунических знаков, необходимо воспроизвести системные связи, среди них – на месте кода – рунический знак, на месте адресан-та – мастер рун (Рис.2). А особенности адресата (Другого), нуждаются в более подробном раскрытии.

Рис.2. Основные элементы коммуникационного процесса [2].
Отношение к «Другому», является фундаментом межличностной коммуникации и предметом мно-гих научных исследований.
А.С.Корчак в своем диссертационном исследовании подробно рассматривает проблему «Другого Я» (Другого индивида), которая появилась в филосо¬фии Нового времени. Имплицитно она решалась уже в учениях стоиков, софистов, Демокрита, Платона. Примером диалогического поведения является Сократ. В трудах М. Монтеня, Ф. Бэкона, Р. Декарта, П. Гассенди, Т. Гоббса, Дж. Локка, Г. Лейбница, Дж. Беркли, Д. Юма содержится проблема «Другого» в самых различных аспектах: достоверность существования и познания внутреннего содержания чужого сознания, влияние Другого на конституцию собственного соз-нания и внутреннего мира, эстетическое восприятие Другого, проблема существования индивида в обществе (с Другими), изоляции индивида от Других и невозможность «подлинного» общения (С. Кьеркегор), про-блема эзотерического в Другом и моменты иррациональной близости (мистики), проблема Бога как Другого (Я. Беме), этика Другого как проблема этической позиции (И. Кант, И. Фихте) и любви (С. Кьеркегор), Дру-гого как носителя метафизического принципа (В. Соловьев и русская религиозная философия). В XIX и XX столетиях оформились основные современные философские парадигмы: позитивизм, волюнтаризм, герме-невтика, феноменология и экзистенциализм, антропология, социальная философия, неотомизм. Каждая из теоретических парадигм по своему ставила и решала проблему «Другого» [3].
Важные положения о Другом как структуре собственного сознания, конститутивном значении Дру-гого для формирования картины «объективного мира», уровнях и формах коммуникации с Другим, бытии «Для-себя», «Для-дру¬го¬го», «Другого как Ты», совместном бытии в мире и феномене «Мы» были сформу-лированы представителями феноменологии и экзистенциализма, среди них – Э. Гуссерль, М. Шелер, А. Щютц, М. Хайдеггер, К. Ясперс, М. Мерло-Понти, Ж.-П.Сартр, А. Камю, Э. Левинас, М. Бубер, Ж. Мари-тен, Г. Марсель и др.
С помощью рунического знака осуществляется коммуникативное обращение к «Другому», как си-мулятивному образу. «…Такое «вы» — всего лишь симулятивная модель второго лица, фактически это ни-кто, фиктивный элемент, служащий опорой дискурсу модели. Это не то «вы», к которому обращается речь, а внутрикодовый эффект раздвоения, призрак, возникающий в зеркале знаков (Ж. Бодрияр) [1].
Охарактеризуем адресата (Другого) в коммуникационном процессе с участием рунических знаков. Этим Другим может быть:
а) подсознание самого адресата (например, обращение через рунический знак с целью самооздоровления, обретения богатства или успешного переезда – руны Манназ, Феху, Райдо и др.) и адресанта (коммуника-тивная модель З. Фрейда построена на обращении к подсознанию адресата) – использование рунических знаков в брендинге (руны Эваз, Райдо, Гебо и др.).
б) коллективное бессознательное (К.-Г. Юнг) – обращение через рунический знак к социальному сообщест-ву, например, с целью поиска и установления дружеских контактов или создания любовных семейных сою-зов (руны Беркана, Гебо).
в) социальное сообщество как симулятивный образ друга или врага (Ж.Бодрийяр) – начертание защитных рунических знаков от воздействия мнимых «врагов» (руны Турисаз, Альгиз).
г) коллективный разум или коллективное сознательное (ноосфера В.Вернадского, Мировой разум К. Циал-ковского), обращение через рунические знаки к опыту предков для познания жизненных ситуаций, принятия верных решений руны (Одал, Альгиз).
д) Бог как Другой, духовная составляющая природы (Я. Беме, скандинавская мифология) (руны Ансуз, Уруз, Соулу, Лагуз и др. так как каждой руне соответствует мифический герой, животное, дерево, растение, камень и др.).
Рунические знаки использовались также для анализа внутренних переживаний человека и прогнозиро-вания определенных событий, которые произойдут в результате предыдущих действий. Подобные ритуалы назывались магическими. Обычно магией человек называет то, что не может объяснить пока с точки зрения рационального мышления. Современная психология называет это измененным состоянием сознания. «Соз-нанием человек может отвлечься от реального времени – пространства, в котором он находится, и перемес-титься в далекие миры и вообще в х-измерение, вернуться в прошлое или перенестись в сколь угодно отда-ленное будущее. Во время сновидений, грез и т.п. мы находимся вообще в иллюзорном, ирреальном мире (Ю. Столяров)» [7; С.46].
Таким образом, в коммуникационном процессе, где сообщение передается с помощью рунических зна-ков, адресат чаще всего является симулятивным образом, фантомом, мыслеформой адресанта. Рунический знак является при этом коммуникативным средством, несущем смысл воображаемому адресату. Ученым еще предстоит выяснить, на каких законах материального мира основывается этот вид коммуникации. На-пример, защитные рунические амулеты пользуются популярностью и поныне. Так же в бренд-коммуникациях, в логотипах и фирменных знаках используют руны. Возможно, современные исследования волновой природы информации, семантическом поля человека в недалеком будущем смогут дать вполне рациональные объяснения данному феномену и раскроют природу влияния рунических знаков на окру-жающую действительность.

Список литературы
1. Бодрийяр Ж. Символический обмен и смерть / Ж. Бодрийяр. М. : «Добросовет», – 2000. – С. 252.
2. Наумова А. В. Маркетинговые стратегии в рекламной деятельности предприятия: учеб. пособие / А. В. Наумова. – Новосибирск : СибУПК, 1999. – 193 с.
3. Корчак А. С. Философия Другого Я: история и современность / А. С. Корчак. – М. : ЛЕНАНД, – 2006. – 152 с.
4. Лозко Г. Велесова Книга – Волховник / Лозко Г. – Вінниця : Континент-Прим, 2004. – 504 c.
5. Макаев Э. А. Язык древнейших рунических надписей / Э. А. Макаев. – М., 1965. – 180 с.
6. Мельникова Е. А. Скандинавские рунические надписи / Е. А. Мельникова. – М. : Восточная литература, – 2001. – 255 с.
7. Столяров Ю.Н. Сущность информации / Ю. Н. Столяров. – М., 2000. – 120 с.
8. По следам тайны. Невероятные артефакты. [Електронний ресурс]. – Режим доступа : http://tvkultura.ru/video/show/brand_id/28975/video_id/358019 – Загл. с экрана.

Резюме
Рассматривается одно из древнейших коммуникативных средств – рунический знак. Представлена скандинавская руническая система – Футарк. Выявляются особенности адресата – получателя информации, передаваемой руническими знаками в коммуникационном процессе.
Ключевые слова: руна, знак, коммуникация, Футарк, адресант, адресат.

SUMMARY
Shkurkina V. N. Runic sign as a specific means of communication process
The runic sign is one of the oldest means of communication. Represented scandinavian runic system, Fu-thark. The peculiarities recipient of information transmitted runic sign in the communication process.
Key words: rune, sign, communication, Futhark, sender, recipient.

Рецензент: ф.е.н. Казымы Парвиз

Fəxriyyə Zahidova İmran qızı
CÜMLƏ STRUKTURUNUN YARANMASINDA TRANSFORMASİYANIN ROLU
Цмумиййятля, тюрядиъи грамматиканын цч лингвистик модели мялумдур: 1) садя нязяри-коммуникатив модел; 2) васитясиз иштиракчылара ясасланан, фраза структура ясасланан модел; 3) трансформасион модел. Синтактик компонент база щиссясиндян вя трансформасион щиссядян ибарят олур ки, база щиссяси дяриндяки струк¬туру тюрядир, трансформасийа щиссяси ися бу дяриндяки структуру цздяки структура чевирир. Трансформасион грамматиканын инкишафы иля ялагядар олараг, синтаксисля семантиканын гаршылыглы ялагяси проблеми мейдана чыхыр вя семантик универсалиляр мяналарын ясас компонентляридир ки, бу мяналар мцхтялиф диллярдя, мцх¬тялиф тярздя груплашдырылыр. Мяна иля баьлы олан, ону мцяййянляшдирян бцтцн цнсцрляр дяриндяки структур сащясиндя йерляшир. Гейд етмяк лазымдыр ки, трансфор¬масийа мянайа тясир эюстяря билмир.
Трансформасийа нязяриййясиня эюря дилдяки бцтцн ъцмляляр ики бярабяр ол¬ма¬йан категорийайа бюлцнцр. Бунлардан бир групу структуръа чох садя олуб, мигдаръа да аздыр. Бунлар нцвя ъцмлялярдир. Бу ъцмляляр грамматиканын нцвя¬синя аид олдуьу цчцн беля адланыр. Щямин ъцмлялярин дцзялмя гайдалары синтак¬сисин биринъи бюлмясинин мязмунуну тяшкил едир. Диэяр категорийа нцвя ъцмлялярин грамматик структуру цзяриндя дяйишдирмя ямялиййаты апармагла ялдя едилян дцзялтмя ъцмляляр вя йа дериватлардыр. Дилин бцтцн ъцмляляри бир нечя нцвя ъцмля цзяриндя мцхтялиф ямялиййатлар апармагла дцзялдилмиш олур.
Трансформасион моделдя ямялиййат цсулу башлыъа йер тутур. Дилин грамм¬матикасы цзяриндя мцхтялиф ямялиййатлар апарылмасы ян садя структурлар – нцвя ъцмляляр шяклиндя тязащцр едир. Бу садя структурлардан мцхтялиф цсулларла чохлу дцзялтмя структурлар алыныр. Садя структур – нцвя ъцмляляр цзяриндя мцряккяб ъцмля алмагла едилян ямялиййата трансформасийа дейилир, бурада алынан дцзялтмя ъцмляляр ися трансформлар адланыр. Трансформасийа гайдалары ясасында ъцмлянин структуру дяйишдирилир вя о йыьъамлашдырылыр вя йа эенишляндирилир, ъцмляляр юз араларында бирляшдирилир. Бцтцн бу дяйишмялярдя нцвя ъцмляни тяшкил едян цнсцрляр дяйишмир, йалныз грамматик структуруну дяйишир. Трансформасийа гайдалары яса¬сында апарылан експериментляр пермутасийа (цнсцрлярин йеринин дяйишдирилмяси), субститусийа (бир цнсцрцн диэяри иля явяз едилмяси), аэйунксийа вя йа ялавя, еллипсис вя йа цнсцрлярин атылмасы адланыр.
Трансформасион моделдя яввялъя трансформасийанын тятбиг едилмя сବщяси мцяй¬йянляшдирилмялидир, йяни ъцмлянин парадигматик сырасы мцяййян едилмялидир. Ъцмляляр арасында формал ялагяляр нязяря алынмалы вя та-пылмалыдыр. Трансфор¬мА¬си¬йада ясас тяляб, гайда белядир ки, бцтцн дяйишмя нювляриндя синтактик ялагялярин вари-антлары, щабеля мяна инварианты горунмалыдыр, дяйишмямялидир.
Трансформасийа гайдалары еля тяртиб едилмялидир ки, онларын щяр бири мцм¬кцн гядяр аз ямялиййатдан ибарят олсун. Буна бахмайараг, трансформасийаларын чоху бирляшмиш, комплекс шякилдя олсун. Цзяриндя дярин-дяки синтактик сявиййяли ямялиййат апарылан синтактик конструксийалар чох садя конструксийалар олуб, яввялки ся-виййянин семантик структуруна да мцвафиг эялир.
Беляликля, нитгин тюрямясинин яввялки сявиййяляри бунлардыр: дяриндяки се¬ман¬тик сявиййя, цздяки семантик сявиййя, дяриндяки синтактик сявиййя. Сонракы ся¬вий¬йяляри сыра иля беля эюстярмяк олар: цздяки синтактик сявиййя, дяриндяки морфоложи сявиййя, нящайят, фоноложи вя фонетик сявиййя. Щяр бир сявиййя юз хцсуси пара¬дигматика вя синтагматикасына маликдир вя диэяр тяряфдян мцвафиг конс¬труксийа тяркибиня дахил едилмиш олур.
Н.Хомски нязяриййясини алман дилиня тятбиг едян М.Бирвиш эенератив грамматиканын цч тяркиб щиссясин-дян ибарят олдуьуну эюстярир. О, цздяки вя дяриндяки структурлары фяргляндирир. Яэяр З.Щяррис вя илк вахтлар Н.Хомски трансформасийаны хцсуси бир мярщяля щесаб едирдилярся, М.Бирвишя эюря о, хцсуси мярщяля тяшкил етмир, бялкя цздяки вя дяриндяки структурлар арасында орта бир мюв¬ге тутур. Демяли, тясдиг олунур ки, трансформасийа мянайа щеч бир тясир эюстяря билмир. Мяна иля баьлы олан, ону мцяййянляшдирян бцтцн цнсцрляр дяриндяки структур сащясиндя йерляшир.
Синтактик тящлил цсулу нюгтейи-нязяриндян тящлил ъцмлянин щям цздяки, щям дя дяриндяки структуруна хидмят эюстярир. Елементар синтактик ващидляря уйьун олараг ики нювя айрылыр: ъцмлянин компонентиня вя синтак-семляря. Биринъи, цздяки структуру ямяля эятирир, икинъи, ъцмлянин дяриндяки структуруну йарадыр. Синтак¬семляр ъцмлянин компоненти кими бу вя йа диэяр мювгелярдя (позисийаларда) чыхыш едя билирляр: Ощ вя Жесус, фантастик! Йа Ряббим! Аман Аллащ! –мцхтясяр тякнцвяли мятнйарадан ъцмля еквивалентляринин нцвя компоненти щесаб едилир. Нцвя компонентинин синтактик-семантик елементинин мювгейини парадигматик гаршылашдырма цсулу иля мцяййянляшдирмяк мцмкцндцр. Яслиндя тякнцвяли мятнйарадан ъцмля еквивалентляри синтактик-семантик яла-мят щесаб едилир.
Парадигматик гаршылашма системиндя синтактик-семантик ващидлярин мяз¬муну о елементлярин синтагма-тик хцсусиййятляри, йяни синтаксем вариантлары (дистрибутив вя позитив имканлары) нязяря алынараг гейд едилир. Кон-крет нитг ахынында ийерархийа ялагяляри конкрет ващидлярдя тязащцр едир ки, бунлар да юз парадигмаларынын нцмайяндяляри олур. Демяли, нитг ахынында мцвафиг бюйцк парадигмайа хас ийерархийа эениш шякилдя тязащцр едир.
Тяктяркибли ъцмлялярин синтактик тябияти щаггында чох мцхтялиф фикирляр иряли сцрцлмцшдцр. Еля ъцмля типляри мювъуддур ки, онлар парадигматик сыра дцзялтмяк принсипляриндян мящрумдурлар. Дилчиликдя ъцмлянин формасы дедикдя онун бцтцн дяйишмиш шякилляри (вариантлары) нязярдя тутулур ки, бунлар ъцмлянин грамматик структуруну (типини) дяйишмядян щяр бири айрылыгда ъцмлянин бир вя йа диэяр хцсуси грамматик мянасыны ифадя едир. Яэяр ъцмлянин структур схеми олараг баш цзвляр синтактик парадигм обйекти кими эютцрцлцрся, о вахт цзвлянмяйян ъцмлялярдя баш цзвляр йохдур вя бунлар мцхтялиф структур типляря мяхсусдур вя ващид пара¬дигматик сырада эютцрцля билмяз. Бу типли ъцмляляр эащ мцбтяда, эащ хябяр, эащ да мянаъа мцбтяда иля хябярин бирляшмясиня бярабяр олан ващид мяркяз щесаб едилмишдир. Щяля вахтиля А.А.Шахматов эюстярирди ки, тяктяркибли ъцмлялярин баш цзвц ня мцбтядайа, ня дя хябяря уйьун эялмир. Бунунла беля, тяктяркибли адлыг ъцмляляри мцбтядадан ибарят ъцмляляр, мцбтядасыз хябярдян ибарят ъцмляляр шяклиндя тясниф едирди [12, 75]. Лакин бу консепсийа иля ра-зылашмайанлар, тяктяркибли ъцмлянин баш цзвляринин йалныз мцбтяда вя йа хябяр олмасы фикриня бир сыра тядгигатчы-ларла бярабяр В.В.Виноградов сцбут етмяйя чалышыр ки, бу мцлащизя иля разылашмаг олмаз, чцнки тяктяркибли ъцмля щаггында беля бир щюкм щяр щансы синтактик ясасдан мящрумдур. Тяктяркибли ъцмлянин синтактик ма-щиййяти ачыла билмядийи цчцн бу ъцмляляр морфоложи бахымдан сяъиййяляндирилмяли олур. Ъцм¬ля¬нин структуруну баш – икинъи дяряъяли ъцмля цзвляри бахымындан юйрянмяйин мцм¬кцн олмадыьы ондан иряли эялир ки, цмумиййятля, ъцмля цзвц анлайышы бир синтактик сяъиййяли ващид кими натамам анлайышдыр, кифайятляндириъи мащиййят дашыйа бил-мир [3, 76].
Синтаксис сюзляр арасындакы ялагяляри юйрянир. Синтактик ялагяляр субститусийа васитясиля мцяййян едилир вя онларын цч нювц вардыр: субординатив ялагя тяшкил едян бирляшмялярля бцтюв бирляшмянин функсийасы васитясиз ишти-ракчыларын биринин функ¬си¬йасына уйьун олур. Бурада ясас конституйент бцтцн бирляшмянин функсийасыны ифадя едир, диэяр васитясиз иштиракчыларын мянасы бцтцн бирляшмя иля баьлы олур: тява¬зюкар инсан, гящряман халг вя с. Суборди-натив ялагя цзря дцзялян бирляшмяляря субординатив вя йа модификасион бирляшмяляр дейилир. Бу бирляшмялярдя ишти-рак¬чыларын бири диэярини тяйин едир. Субординатив ялагялярля формалашан бирляшмялярин васитясиз иштиракчылары арасын-да предикатив ялагя йохдур. Субститусийа васитясиля бунлар беля мцяййянляшдирилир: Сярин кцляк ясир.  Кцляк ясир. Эцълц йаьыш йаьыр.  Йаьыш йаьыр. Бу кими васитясиз иштиракчылар арасында предикатив ялагя олмайан бирляшмяляри О.Жесперсен йунксионал бирляшмяляр адландырмышдыр [4, 100].
Ъцмлянин компонентлярини вя еляъя дя ону тяшкил едян цзвляр арасындакы мювъуд ялагяляри айдынлашдыр-маг, сябябини мцяййянляшдирмяк цчцн експеримент апармаг лазым эялир. Беляликля, експериментин тятбиги ъцмлянин гурулушунда компонентляри ардыъыл шякилдя бир-бир тяърид етмякля нятиъялянир ки, бу да синтактик ялагя-нин мювъуд олмасыны вя онун истигамятини ашкар етмяйя имкан верир. Синтактик ялагянин характери вя нювц ися диэяр трансформасийалар васитясиля тясдиг едилир. Трансформасийанын мащиййятинин шярщи «щямъинс фразаларын садя дилдя щяр щансы бир уйьун башга шякля дцшмясидир» [8, 2-16]. Трансформасийа заманы ъцмлянин грамматик ъя-щятдян дцзэцн олмасы, гурулмасы, семантик функсийасына там йийялянмяси мцщцм ящямиййят кясб едир, даща доьрусу, елементляр щямин диля мяхсус грамматик ганунлара ясасян бирляшир.
Тятбиг олунан икинъи бир метод моделляшмя методудур ки, бунун няти¬ъясиндя компонентляр арасында обйектив сурятдя мювъуд ялагяляри якс етдирян ишаря (знаковый) вя бирляшмя (йунксион) моделляри фяалиййят эюстя-рир.
Нцвя компоненти вязиййятиндя синтактик елементини юзцндя бирляшдирян синтактик-семантик ялагялярин мяъмусуну мцяййян етмяк даща сямяряли нятиъя верир. Беля яламятляр ейни синтактик вязиййятдя мцхтялиф еле-ментлярин мцгайисяси заманы ашкар едилир.
Ялдя олан конкрет материаллардан чыхыш едяряк, демяк олар ки, нидалыг вя ъцмля еквиваленти анлайышы йа-радан ъцмляляр ейниййят тяшкил етмир. Емосионал нида ъцмляляринин мейдана эялмя васитяляриндян чыхыш едяряк, демяк олар ки, щяр бир дилин дашыйыъысында емосионал нидалыг кейфиййяти мцхтялиф кейфиййятли вя фяргли дяряъяляря маликдир. Емосионал нида мязмуну шифащи нитгдя дя чыхыш едя билир.
Бцтцн коммуникасийа нювляриндя модификасийа йарадан сема (мцхтялиф рянэарянэли) вя нида семалы ъцмляляр ялагяли семайа аид едилир.
Тякнцвяли мятнйарадан ъцмля еквивалентляринин семасы спесификлийя вя ап¬пелйатив-импрессив семайа ма-лик олмагла щямсющбятинин коммуникатив сема¬сыны эцъляндирир вя тясир гцввясини артырыр: мянтиги шцура ясас-ланмагла емосионал¬лыг вя иради ямр мязмунуну ялдя етмякля диггяти ъялб едир. Мцстягил коммуни¬катив сема ъцмля еквиваленти гцввясиня йийялянир: Машаллащ! Салам! Щелло! Мй деар! вя с. типли ъцмля еквивалентляри тядгига-тын обйекти щесаб едиля биляр.
Бязян ейни ифадяляр там бир-биринин яксини тяшкил едян мяналарда ишлядилир. Ялбяття, бунларын мцхтялиф мя-на чаларлары иля ифадя едилмяси ясас шяртдир. Бу сюйлямляря интонасийа сайясиндя мцнасибятляр мцяййянляшир, алгыш вя йа гарьыш чаларлары ещтива едилир. Мясялян: Ящсян! - Браво!Алгыш! Бярякаллащ! Щалал олсун! Деар! Дарлинэ! – Язизим! Бе щаппй! – Хошбяхт ол! Ъщерио! – Саламат галын! Тяк¬нцвяли ъцмля еквивалентляри сюйлямлярдя интона-сийа юзцнцн зянэин вя ряэарянэ хцсусиййятляри иля диггяти даща чох ъялб едир. Тякнцвяли ъцмля еквивалентляриндяки формал тяркиб бахымындан чатышмамазлыг характерик интонасийа иля мцшайият едилир вя тямямланыр. Ъцмля екви-валентлярини тяшкил едян ващидляр информатын ясас мяг¬сядиня уйьун мянаны дашыйа биляр, чцнки интонасийа васитяси олан тмберин кюмяйи иля щямин ващид эцълц модал зонайа салыныр вя бязян юзцнцн лексик мянасындан хейли ара-ланмыш шякилдя чыхыш едир.
1. Щисс адлары олан сюзляр вя бирляшмяляр (тяяссцф, гязяб, гарьыш, етираз, мяслящят, севинъ, тялаш, алгыш, андлар, мцраъиятляр вя с.) Gotohell!- Ъящяннямол!Go to pol!-Ряддол! Caution! – Ещтиййатлыол! Congratulate! – Тябрик-ляр!
2. Дейилян фикиря данышанын емосионал мцнасибятини ифадя едян сяъиййяляндириъи еквивалент ващидляр. Sono-fabitch! - Яълаф! Faithless! – имансыз! Keep! – Эябярмяк! Worm! – Бивеъ!
3. Нейтралсюзлярдяемосионалгиймятляндириъиеквивалентхарактерливащидляр: Coolfish! – Сыртыг! Утанмаз! Daw! – Пинти! Тянбял!
4. Мяъази мяналы сюзляр вя бирляшмяляр: Рун! – Гачмаг! Away!- гютцрцлмяк! Якилмяк! Дабанына тцпцрмяк!Goahead! – сцрцш! Don’tdisturb! – Гямиш олма!
5. Синтактик вя морфоложи експрессив васитяляр (риторик фигурлар, емосионал гиймятляндириъи шякилчиляр вя с.) дя нитгдя ъцмля еквивалентляринин явязедиъи интонасийасыны тяйин етмякдя мцщцм рол ойнайыр. You are the lane of my existence (life) –Цряйими цзцрсян!
Интонасийа бахымындан нитгин емосионаллыьы анлайышы дил цнсцрляринин емосионла рянэи анлайышындан фярг-ляндирмяк лазымдыр. Емосионал рянэ ялавя мяна чаларыдыр. Чох инъя мяна фяргидир ки, адятян диля мяхсус цнсцрлярин яшйа вə мянтиги мянасы иля ялагядар олуб, онлары якс етдирир. Емосионаллыг рянэ диля мяхсус цнсцрлярдя обйектив шякилдя онларын нитгдя ишляниб ишлянмямясиндян асылы олмайараг мювъуддур вя бу рянэ нювляри цслуби ъящятдян нейтрал олан нитг фонунда тязащцр едир. Нейтрал рянэ данышанын емосиаларыны, мцнасибятини ифадя етмир, онун щеч бир психи вязиййятини тязащцр етдирмир. Сюзцн бцтцн емосионал имканлары ики бюйцк групда ъямляшя билир: 1) Мцсбят чаларлы ъцмля еквивалентляри (тянтяня, севинъ, гялябя, алгыш, дябдябяли нитг, али щиссляр вя с.); 2) Мянфи чаларлы ъцмля еквивалентляри (етинадсызлыг, долама, гарьышлар, мянфурлуг, сюйцшляр, сайьысызлыг, щягарятвяс.)
Интонасийанын ясас функсийаларындан бири дя сюйлями, ъцмляни синтагмалара бюлмякдир. Синтагма дахи-лидя щяр-щансы бир цзв ясас мяна дашыйырса о, вурьу гябул едир вя диэяр цзвлярдян тяърид шякилдя мювге тутур.
Мятнля, интонасийа, ситуасийа васитясиля там дягигляшдирилян бу икили характеря малик олан коммуникатив ващид йалныз мювъуд олдугда мятн алты мяна, йяни алгыш вя йа гарьыш характери дашымасы реал ифадядян сонра конкретляшир. Кцлли мигдарда данышыг дилиндя ишлядилян тяк нцвяли мятн йарадан ъцмля еквивалентлярин нида ъцмляляриндя експрессивлик чох эцълц олур.
Нитгин експрессивлийини тямин етмяк цчцн функсионал дяйишмяляр реал нитгдя мцщцм ящямиййят кясб едир. Цнсиййят просесиндя тяк нцвяли мятн йарадан ъцмля еквивалентляриндян, нидалар иштирак едян емосионал сюйлямлярдян истифадя нитг интонасийасынын дяйишмяси, аксент бюлэцсц иля мцшайият олунур. Бу интонасийа ифадянин мязмунунун яксиня олараг дяйишя биляр. Бунунла да, «интонасийа васитяляри юз щяряки сярбяст характери иля фярг-лянир. Интонасийа сяс васитяляри цзяриня мцряккяб вя рянэарянэ нахышлары иля йайылыр, онларла щеч бир ялагяйя эирмир, бялкя яксиня, аддымбашы онлардан фярглянир. Онлар, бир нюв дилин грамматик сятщи цзяриндя мювъуд олурлар» [2, 38]. Интонасийа васитяляри грамматик яламятляринин уйьун эялмямяси йалныз бир ифадя дахилиндя данышанын ком-муникатив мягсядиндян асылы олараг онларын уйьунсузлуг тяшкил етмяси дейил, щямдя бурада диэяр бир ъящят дя вар ки, щямин грамматик яламятляр мятни (нитг ахыныны) мцхтялиф тярздя сегментляря бюлцр. Коммуникатив ъя-щятдян мцстягил олан мялумат структур ъящятдян биткин олан ващиддян йа узун, йада гыса шякилдя тязащцр едир. Щяр бир емосионал нида ъцмляляринин щяр биринин денотатив мязмуну айры-айры фрагментлярдян ибарятдир. Эо-одЭод! – Аман Аллащ! Ъщристин Щеаvеn! Эоод Лорд! Бй Щеавенс! – Анд олсун Йарадана! Эоод Щеавенс! – Ай Аллащ! Аман Аллащ! (Мй) эоод несс! – Аллащ щаггы! (Мй) эооднесс эраъиоус! – Аллащ сахласын! Эраъиоус ме! – Аллащ горусун! Азярбайъан дилиндя Амин! Йа Ряббцлалямин! (Щагвердийев), Аллащ гойса! Анд олсун улу Йарадана! – МйЭооднесс! СянАллащ, Аллащхатириня! – БyЭoд! Аллащапянащ! Аллащкяримдир! ЙаАллащ! Ал-лащкюмяйинолсун! СяниАллащатапшырырам! вяс.
Бу типли ъцмля еквивалентляри бир сыра синтаксис мцтяхяссисляринин, илк нювбядя, Ф. Де Сюссцрцн идейалары-нын ардыъылларынын диггятини ъялб етмиш вя онлар беля бир гярара эялмишляр ки, бир нитг ващиди олан сюйлямля дил ващи-ди олан ъцмля терминлярини фяргляндирсинляр. С.О.Карсевски бу мювзу цзяриндя дюня-дюня тядги¬гат апармыш вя бунун щяллини зярури щесаб едяряк гейд етмишдир ки, ъцмля – пре¬дикатыв олмасы иля сяъиййялянян грамматик струк-тур олдуьу кими, сюйлям дя диа¬логун функсийасы олуб, мцсащибляр арасында «цнсиййят васитясидир», ком¬муника¬сийанын актуаллашмыш ващидидир [5, 63]. Щяр бир дил факты кими сюйлямин ики ъящяти вар: мязмун вя ифадя. Мязмун планында сюйлям коммуникасийа ващиди¬дир, ифадя планында сюйлям чох мцряккяб интонасийа ващидидир, грам-матик струк¬тур ися сюйлям цчцн зярури яламят дейилдир. Беляликля, сюйлямин ямяля эялмясиндя ян цму¬ми, садя вя щялледиъи ролу олан васитя интонасийадыр. Еля ъцмляляр вар ки, ъцмля формасындан мящрумдур, лакин интонасийа-дан мящрум олан сюйлям йохдур [2, 38].
Тякнцвяли сюйлямлярдя интонасийа юзцнцн зянэин вя рянэарянэ хцсусий¬йятляри иля диггяти даща чох ъялб едир. Тякнцвяли ъцмлялярдяки формал тяркиб ба¬хым¬дан чатышмамазлыг характерик интонасийа иля мцшайият едилир вя тамамланыр. Тякнцвяли ъцмляляри тяшкил едян ващидляр информатын ясас мягсядиня уйьун мянаны дашыйа биляр, чцнки интонасийа васитяси олан тембрин кюмяйи иля щямин ващид эцълц модал зонайа салыныр вя бязян юзцнцн лек-сик мянасындан хейли араланмыш шякилдя юзцнц эюстярир: Уэщ! Эоод эраcиоuс! – Оф, Аллащ эюстярмясин! Ащ! What a дай! Ощ, Эод! Мй Эод! – Аман Аллащ! Ощмй Эод! – Йа Ряббим! Ей Йарадан! Бещаппй! – Хошбяхт ол! I бесееъщ йоу! – Гурбан олум! Swap ме, Боб! – Сян Аллащ! Swapме, cонэратулате йоу! – Эюзцнцз айдын! Ей Улу Танры! Ей йери, эюйц Йарадан! Йа Ряббим! Йа Аллащ! Ей Эюзя Эюрцнмяз!
Интонасийанын ясас функсийаларындан бири дя сюйлями, ъцмляни синтагмалара бюлмякдир. Синтагма дахи-линдя щяр щансы бир цзв ясас мяна дашыйырса, о, вурьу гябул едир вя диэяр цзвлярдян тяърид едилмиш шякилдя мювге тутур.
Синтаксис бюлмясиндя интонасийанын явязсиз мювгейиндян эениш бящс едян
А.М.Пешковски интонасийа иля грамматиканын чох мараглы бир мцнасибятини гейд едир: «Грамматик ъящятдян там формалашмыш фразаларда интонасийа, грамматик ъящятдян там формалашмамыш фразаларда интонасийа, грамматик ъящятдян там формалашмамыш фразаларда ися грамматика икинъи дяряъяли ящямиййят кясб едир» [10, 463]. М.Малинович диля мяхсус ъцмля иля нитгя дахил олан, ону тямсил едян ъцмляни фяргляндирмяйи лазым билир, йалныз интонасийа сайясиндя формалашан ъцмляляри «нитгя мяхсус» щесаб едирди. Нида ъцмляляриндян бящс едян мцяллиф, адятян онун мцхтялиф емосионал мягсядлярля ишляндийини билдирир [7, 3-18].
Лакин конкрет дил фактларындан, щабеля бир сыра тядгигатчыларын эялдийи цмуми нятиъядян мялум олур ки, щяр щансы бир ъцмлянин нидалыг хцсусиййятини онун емосионал чаларлыгда олмасы иля ейниляшдирмяк, нидалыг кей-фиййяти иля емосионаллыг кейфиййятини гарышдырмаг олмаз. Дилдя нида ъцмляси кими формалашан вя дярк едилян кцлли мигдарда ващид мювъуддур ки, онларда щеч бир емосионаллыг мянасы йохдур.
Емотив нида ъцмляляри хцсуси типли ъцмлялярдир вя онларын сяъиййяви яламяти ондан ибарятдир ки, бу ъцмля-лярдя щяр щансы фикир иля йанашы, данышанын мцхтялиф емосийалары да ифадя едилир.
Цмумиййятля, нида ъцмляляринин щамысы цчцн мцштяряк ъящят онларын емосионал кейфиййятя малик олма-ларыдыр. Демяли, мягсяддян асылы олараг, емотив нида ъцмляляри обйектив алямин бу вя йа диэяр фактына гаршы да-нышанын емосионал мцнасибятини билдирмяси иля башга ъцмля типляриндян фярглянир.
Тякнцвяли ъцмлялярдя аксент нцвяси юз цзяриня дцшцр. Тякнцвяли ъцмлялярдя, хцсусян тякнцвяли мятнйа-радан ъцмля еквивалентляринин лярдя «формал тяркиб бахымындан чатышмамызлыг» характерик интонасийа иля мцшайият едилир. Тякнцвяли синтактик ващидлярин семантик вя грамматик ъящятъя бир там кими формалаш¬мА¬сында интонасийанын ролу мцщцмдцр. Тякнцвяли ъцмлянин интонасийасы она мцс¬тягил синтактик-семантик ващид олмаг кейфиййяти газандырыр.
Тякнцвяли мятнйарадан ъцмля еквивалентляринин ляр данышыг дили цчцн сяъий¬йяви характеря малик ол-дуьундан онун айрылмаз щиссясини тяшкил едир. Бурада тякнцвяли тякнцвяли мятнйарадан ъцмля еквивалентляринин лярин синтактик-семантик тящлили нязярдя тутулур. Тядгигатын обйекти олараг Ugh! Good God Holy Paul! Good-ness gracious! For God's sake!, etc., Кябянин Аллащы! Аллащын Рясулу! Аман Аллащ! Оф Пярвярдиэаря! Йа Ряб-бим! Ащ, Улу Танрым! Йа 124 мин пей¬ьям¬бяр, 12 имам! Йа Аллащын ады! Дярэащына шцкцр! Йа Адил Аллащ! вяс. Типли ъцмлялярин арашдырылмасы, онлары йарадан васитялярин тящлилинин мцяййянляшдирилмяси гаршыдадуран ясас про-блемлярдян бири кими тядгигата ъялб едилир.
Нитгин динляйиъинин емосийаларына тясир етмякля онда мцяййян щиссляр ойа¬да билмяси емосионаллыгла баьлыдыр. Нитгин емосионаллыьы иля нитгин мязму¬нунун емосионаллыьыны ейниляшдирирляр, лакин бунлары фяргляндир-мяк зяруриййятиня ещтийаъ дуйулур. Бу сащядя юзцнц эюстярян бир сыра долашыглыьын гаршысы, ялбяття, алын¬мА¬лыдыр. Бязиляринин фикринъя, емосионаллыг щисси адлардан (ващимя, ешг, гязяб, нифрят вя с.) вя йа емосийайарадан варлыг-ларын (юлцм, гябир, хортданвяс.) адларын¬дан ибарятдир. Айдындыр ки, бу фикирлярля разылашмаг олмаз. Эюстярилян емосионал¬лыг нитгин мязмунуну тяшкил едир вя семасиоложи категорийа щесаб едилир. Нитгин емо¬сионал¬лыьы ися цслуби категорийа кими гябул олунмушдур. Нитгин кейфиййяти эюстя¬риъисини тяйин едир вя яла вя чалар кими дил ващи-динин яшйави-мянтиги мязму¬нуна дахил олур, динляйиъинин щиссляриня тясир едир. Емосионаллыг йарадан башлыъа дил ващидляри бунлардыр:
1. Щисс адлары олан сюзляр в ябирляшмяляр (тяяссцф, гязяб, гарьыш, етираз, мяслящят, севинъ):
1) Тяяссцф: How slow – witted you are! – Няфящмсиз адамсыныз? Алас! – Илащи! Пярвярдиэар!
2) Гязяб: Go to blazes! – Ряддол! Go to hell! – Итил ъящяннямя! Go to pot! – Рядд ол! Эюзцм сяни эюрмясин!
3) Гарьыш: Go to the devil! –Ъящянням одуна йанасан! I wish you be
punished by God! – Аллащын гязябиня дцчар оласан! I wish you died! – Мцрдяшир цзцнц йусун!
4) Етираз: Don't crow! – Нящс-нящс данышма! Get off the high horse! – Бурнуну йухары тутма! And don't you! – Аьлына беля эятирмя! But me, no «buts»! Come, come! – Ня данышырсан?
5) Мяслящят: Caution! – Ещтийатлы олун! Come, come don't be nervous! – Ясябиляшмяйин! Don't be unhopeful! – Нацмид олма!
6) Севинъ: Be happy! – Хошбяхтол! Bravo! – Ящсян! Бярякаллащ! Щалалолсун! Congratulate you! – Эюзцнцз ай-дын! Dear! Darling! – Ъан-ъийяр! Darling! The light of my eye! – Язизим, эюзцмцн ишыьы! Dear (sweet) heart! – Ъаным! Цряйим!
7) Алгыш: Be healthy! – Саьлам ол! Афиййят олсун! A happy journey! // A good luck to you! – Сяфярин уьурлу ол-сун! Cheerio! – Саламат галын! I wish speedy recovery! – Аллащ шяфа версин! Thank God! – ШцкцрАллаща! Con-gratulate! – Тябрикляр! Best wishes for this! – Янхошарзуларла! Bravo! – Ящсян! Бярякаллащ! A good appetite to you! – Нуш олсун! God bless your soul! – Аллащ кюмяйин олсун!
8) Тялаш: Dear me! Dear! – Ейдади-бидад! God Heavens! – АманАллащ!
9) Андлар, мцраъиятляр: By God! – Анд олсун Йарадана! Кцлли гадир Аллащ! My Goodness! – Аллащ щаггы! Alas! – Илащи! Пярвярдиэаря! Йаряббцлл алямин! Swap me, Bob! – Сян Аллащ!
Щяр бир халгын мили дили вя дини, дцнйаэюрцшц, тарихи иля ялагядар сюйлямляр олдуьу кими, Азярбайъан дили-нин дя спесифик ифадя васитяляри мювъуддур ки, бунлар ейни бюлэцйя дахил олан халглара мянсубдур. Мясялян, Ал-лащу-Якбяр! Йа Гара Дашын Аллащы! Бу типли ващидлярин фяргли дил вя дин групларында йалныз еквивалентиндян исти-фадя етмяколур.
1. Дейилян фикря данышанын емосионал мцнасибятини ифадя едян сяъиййяляндириъи сюзляр вя ващидляр: Son of bitch! – Яълаф! Darling! – Язизим! Dear! Darling! – Ъан-ъийяр! Damn! – Годуг! Rascal, scoundrel, bitch! – Лянятол-сун, дялядуз! Dirty dogs! – Нанкор! Don't cheat! – Фырылдагэялмя! Dead dog! – Йарамаз! Cockbrains! – Сяфещ! Worm! – Бивеъ! Fish-cool Bitch! – Ганъыг! Алчаг! Мурдар! Faithless! – Имансыз! Whelp! – Кцчцк!
2. Нейтралсюзлярдяемосионалгиймятляндириъисинонимхарактерлисюзляр: Cool-fish! – Сыртыг! Утанмаз! Daw! – Пинти! Тянбял! Keep – эябярмяк, ъящяннямявасилолмаг.
3. Мяъазимяналысюзлярвябирляшмяляр: Якилмяк – гачмаг, эютцрцлмяк, дабанынатцпцрмяк, ъ-нынйанынаргоймаг. Without a fuss! Without any fanfares! – Чыьыр-баьырсыз! Гышгырыгсыз! Don't be foolish (silly)! – Сарсаглама! Go ahead! // Carry! – Сцрцш! Get off the high! – Бурнунуйухарытутма! Don't disturb! – Гямиш-гойма! I am lost. – Мянбатдым. You are the lane of my existence (life)! – Цряйимицзцрсян! Don't go get me gock! – Мяниъинатынаминдирмя! Don't spoil your name! – Адыныбатырма! Лайлайбешийимлайлай, евим-ешийимлайлай. Without boasting! – Эоплама, шиширтмя! Басыб-баьлама!
4. Емосионалнидаларвяядатлар!: щейщат!, яфсус!, айалдыща!, ащ, ощ, ещ, alas, hurrur, ah!, hm!, whew!, wow!, Veah! OK! (ъаванларарасындаишлянир).
5. Синтактиквяморфоложиекспрессивваситяляр (риторикфигурлар, емосионалгиймятляндириъишякилчилярвяс.) дянитгинемосионаллыьынытяйинетмякдямцщцмролойнайыр: You are the lane of my existence (life)! – Цряйи-мицзцрсян!
Нитгин емосионаллыьы анлайышыны дил цнсцрляринин емосионал рянэи анлайышын¬дан фяргляндирмяк лазымдыр. Емосио-нал рянэ ялавя мян чаларыдыр, чох инъя мяна фяргидирки, адятян, диля мяхсус цнсцрлярин ясас, яшйави-мянтиги мя-насы иля ялагядар олуб, онлары якс етдирир. Емосионал рянэ диля мяхсус цнсцрлярдя обйектив шякилдя – онларын нит-гдя ишляниб-ишлянмямясиндян асылы олмайараг мювъуддур. Емосионал рянэ нювляри цслуби ъящятдян нейтрал олан нитг фонунда тязащцр едир. Емосио¬нал¬лыг бахымдан нейтрал нитг данышанын емосийаларыны, мцнасибятини ифадя етмир, онун щеч бир психи вязиййятини тязащцр етдирмир. Сюзцн бцтцн емосионал имканлары ики бюйцк групда ъям-ляня биляр: 1) мцсбят чаларлы емосионал чаларлар (тянтяня, севинъ, алгыш, гялябя, дябдябялинитг, алищисслярвяс.); 2) мянфи чаларлы емосионал рянэ¬ляр (етинасызлыг, сайьысызлыг, долама, гарьышлар, мянфурлуг, щягарят, сюйцшляр вя с.).

Истифадя олунмуш ядябиййат
1. Адмони В.Г. Введение в синтаксис современного немецкого языка. М.: изд-во лит. на иностр. яз., 1955, 391 с.
2. Аьайева Ф.М. Азярбайъан данышыг дилиндя номинатив конструксийалар. Бакы: АДУ, 1983, 96 с.
3. Виноградов В.В. Русский язык, 2-е изд. Высшая школа, М., 1972, 614 с.
4. Есперсен О. Философия грамматики. М.: изд-во иностр. лит., 1988, 404 с.
5. Карцевский С.Д. О теории лингвистических уровней / В сб.: Вопросы общего языкознания, М.: Наука, 1964, с. 73-80
6. Тенйер Л. Основы структурного синтаксика. М.: Прогресс, 1988, 654 с.
7. Малинович Ю.М. Собственно восклицательные предложения в современном немецком языке. Автореф. дис. … канд. филол. наук, М., 1966, 23 с.
8. Francis W.N. The Structure of American English. New York, 1958,p. 382, 384, 427
9. Хомский Н. Синтаксические структуры. / В кн.: Новое в лингвистике, вып. 2, М.: изд-во лит. на иностр. яз., 1962, 504 с.
10. Пешковский А.М. Интонация и грамматика, 7-е изд., М.: Учпедгиз, 1959, с. 177-191
11. Harris Z.S. Co-occurrence and Transformation in Linguistic Structure. «The Structure of Language». Readings in Philosophy of Language, edited by J.A.Rodor & J.J.Katz. Englewood cliffs, New Jersey, 1964, p. 181, 205
12. Шахматов А.А. Синтаксис русского языка. Вып. II, Л.: Учпедгиз, Ленинградское отделение, М., 1941, 620 с.

Хцлася
Мягалядя трансформасийа нязяриййясиндян вя онун васитясиля дилдяки бцтцн сюзлярин ики гейри-бярабяр категорийасыны елми ясасларла сцбута йетирилмясиндян бящс едилир.

Резюме
В статье говорится о теории трансформации и научно доказывается, что с помошью данной теории все слова разделены на две неравномерные категории.

Summary
The article talks about transformation theory and scientifically proves this theory the division of all words into two unequal cathegories.
Key words: Syntactical completeness, syntactical-sematical completeness, atomic component, coordinative and non-coordinative, transformation, distributive, component of the sentence, seqment.
Ключевые слова: Синтактическая целостность, синтактико-семан¬ти¬ческая целостность, атомный компонент, координативный и не коорди¬нативный, трасформация, дистрибутивный, компонент предло-жения, сегмент
Ачар сюзляр: Синтактик бцтювлцк, синтактик сeмантик бцтювлук, нцвя компоненти, координатив вя гейри-координатив, трансформайа, дистрибутив, ъцмля компоненти, сегмент.

Rəyçi: f.e.d.,prof.F.M.Ağayeva

Шеля Зейналова
ГЛАГОЛЬНЫЕ ВРЕМЕНА АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО ЯЗЫКА В ОРГАНИЗАЦИИ СЛОЖНОГО СИНТАКСИЧЕСКОГО ЦЕЛОГО
Соотнесенность форм времени сказуемых является одним из средств организации предложений ССЦ, играя, тем самым, важную роль в создании целостности данного синтаксического построения. Пред-ложения в составе ССЦ могут быть связаны общностью временных форм глаголов-сказуемых. Исполь¬зование в рамках одного ССЦ глаголов с одним и тем же временным значением обеспечивает его структур-ную однородность. Однако, организация самостоя¬тель¬ных предложений в составе ССЦ может осуществ-ляться не только за счет единства временных форм. Цельность ССЦ может формироваться и посред¬ством разнообразного сочетания различных временных форм.
Включаясь в структуру ССЦ, глагольные времена реализовывают значе¬ния, связанные с отноше-ниями между временами глаголов предложений, формирующих данное синтаксическое единство. Так, в тексте время глагольного действия не всегда определяется его реальным отношением к моменту высказыва-ния. Оно может зависеть и от определенных синтаксических условий и соотноситься не с моментом выска-зывания (абсолютное значение), а со временем другого глагола (относительное значение) не только в грани-цах предложения, но и в структуре ССЦ. На уровне ССЦ реализацией относительных значений достигается содержательная и структурная зависимость между действиями, проявляющаяся в соотношении второсте-пенных действий с основными. Другими словами, в структуре ССЦ относительные времена, участвуя в соз-дании иерархии главных и сопутствующих действий, «указывают на синтаксическую и логическую зависи-мость отрывка» (3,9). Так, в азербайджанском языке на уров¬не ССЦ могут быть выражены следующие отно-сительные временные значения:
1. Выражение относительного значения предшествования.
В азербайджанском языке предшествование в плане настоящего выра¬жается формой перфекта, а предшествование в плане прошедшего – формой плюсквамперфекта:
а) перфект.
Перфект в азербайджанском языке выражает относительное значение пред¬шествования в плане на-стоящего. Повествование ведется в настоящем времени, а форма перфекта передает действие, совершившее-ся в прошлом, но связанное с настоящим и являющееся причиной того следствия, о котором повествуется. Синтаксическая и логическая зависимость подобных ССЦ в выражении временных форм причинно-следственных отношений. Причина при этом может как предшествовать следствию, так и нарушая логиче-ский порядок повествования, следовать действию, что «компенсируется употреблением фор¬мы перфекта, значение предшествования которого ясно говорит о том, что оно предшествует следствию» (1.140):
Щажы Щясян (оьлуна): Искяндяр, гулаг ас, эюр ня дейирям. Мир Баьыр аьа да юзэяси дейил. Сян билирсян ки, бажын Назлы сяни ня гядяр истяйир. Буэцнкц эундярази олма ки, мяним евимдя эюз йашы тюкцлсцн. Шейх жянабла-рына эетмяйя мян ону разы елямишям; амма байагдан аьламагдан сакит олмур, дейир ки, ня билим, эяряк Ис-кяндяр разы олсун (Ж.Мяммядгулузадя).
б) плюсквамперфект.
Относительное значение предшествования в плане прошедшего выражает плюсквамперфект:
Эцнорта азанында гонаглар даьылды. Мяммядщясян аьа Вагифи, Мирзя Ялимяммяди вя Ощан кешиши нащара сахлады. Йемяк отаьына кечтиляр. Отаьын ортасында халынын цстцня гялямкар сцфря вя ятрафына ипяк дюшяк-ляр салынмышды (Й.В.Чямянзяминли).
В таких ССЦ плюсквамперфект может сочетаться с формами прошедшего законченного или же оп-ределенного имперфекта, если речь идет о незаконченных действиях в прошедшем. Законченные и длитель-ные действия могут также и переплетаться, выступая в самой различной последовательности.
2. Выражение относительного значения одновременности.
Сложные синтаксические целые являются весьма благоприятным фоном для выражения относи-тельного значения одновременности в азербайджанском языке, так как в отдельных предложениях эта одно-временность превращается лишь в последовательность действий. Так, в нижеследующем отрывке действия дурмады - давам етди - галхды протекают одновременно, но на уровне отдельных предложений речь идет о законченных однократных действиях, передающих последовательное перечисление:
Ляля айаьа дурмады вя Шащин щцзурунда йенидян башыны йеря вурмаьа давам етди. Бу заман шащ юзц йериндян дуруб галхды. Лялялйя тяряф эялди, щяр ики яли иля тутду Лялянин щычгырыгдан галхыб-енян чийинляриндян, галдырды. (К.Абдулла).
Подобные ССЦ по структуре однородны, т.к. строятся на единообразном использовании временных форм глаголов-сказуемых. Однако ССЦ с реализацией относительного значения одновременности могут быть и смешанными по структуре. Это ССЦ с относительным настоящим, выражающим одновременность действия с каким-либо другим моментом, т.е. так называемое историческое настоящее. Использование форм настоящего времени для выражения значения одновременности может объединяться в границах ССЦ с формами прошедшего категорического, имперфекта, плюсквамперфекта в абсолютном употреб¬лении. Эти временные формы и становятся центром выражения временных отношений в подобном контексте. Формы настоящего времени соотносятся в подобных ССЦ с формами прошедшего времени предыдущих предло-жений данного единства и показывает, что обозначаемые ими действия проявляются одновременно с дейст-вием (действиями), выраженным последним. Цепи временных форм в настоящем относительном употреблении может предшествовать глагол восприятия – вижу, чувствую т т.п. Комбинация разных вре-менных форм (прошедшего и настоящего) делает такие ССЦ по структуре неоднородными. Однако общно-стью самого временного плана достигается целостность подобных ССЦ в смысловом отношении.
3. Выражение относительного значения предстоящего.
В азербайджанском языке относительное значение предстоящего в плане прошедшего выражается специальной временной формой – будущее в прошедшем:
Ябдул Гафарзадя щямин ямялиййатдан няьд ики йцз мин манат мянфяят ялдя етди. Няжяф Аьайевич ися бу ямялиййатдан жями он мин манат пул газанд амма бу ямялиййатын гиймяти онун цчцн, щягигятян, гат-гат артыг иди: Ябдул Гафарзадянин достлары сырасына кечирди вя Бакыда жанавар кими бурун-буруна дайанмыш рягиб-ляринин арасында ращат бир юмцр сцряжякди… (Елчин).
В подобных синтаксических конструкциях временные формы будущего в прошедшем выражают действия, совершение которых предстоит в будущем. В рамках таких ССЦ глагольными формами разных времен достигается сопоставление двух временных плоскостей, этим и осуществляется сдвиг временной ориентации.
При исследовании категории времени в контексте в последнее время активно используется понятие “таксиса”. Таксис – это грамматическая категория, связанная с выражением характера протекания действий и распределения глагольных процессов во времени относительно друг друга. Данная категория имеет син-таксическую ориентацию, поскольку таксисные отношения возникают в высказываниях равных предложе-нию или ССЦ. Основу этих отношений составляет единство временного плана высказывания, что, в свою очередь, является одним из средств организации ССЦ.
При наличии таксисных отношений синтаксическая и логическая зависимость ССЦ заключается в принадлежности действий к одному и тому же временному плану в рамках прошлого, настоящего и буду-щего, что чаще всего выражается одними и теми же временными формами, либо разными формами одного и того же времени. К примеру, ССЦ с одинаковым временным планом прошлого в азербайджанском языке может осуществляться комбинацией различных форм прошедшего времени -- определенным имперфектом, неопределенным имперфектом, плюсквамперфектом.
Отношения одновременности между компонентами ССЦ часто имеют место при описаниях приро-ды, внешности человека и вытекают из соотношения лексических и видовых значений глаголов и наличия лексических показателей. Компоненты ССЦ, построенных по типу «соположения» (2,38) и описывающих детали отдельной ситуации, в азербайджанском языке часто выражены формами определенного имперфек-та: временное отношение одновременности вытекает из видового значения глаголов-сказуемых:
Шаир нечя эцндян бяри Рянанын эюрüшцня эялмядийини хатырлайыб чайа бахырды. Чайын о бири сащилиндя Ха-няэащ кяндиндян шящяря эялянляр йыьын-йыьын дуруб чайдан ня жцр кечмяйи фикирляширдиляр. Щейваны оланлар, щей-ваны олмайан кяндлилярин шейлярини гужагларына алыб судан кечирирдиляр (М.С.Ордубади).
В синтаксических конструкциях, передающих значение разновремен¬ности, порядок следования ска-зуемых соответствует порядку совершения дей¬ствий. Развертывание действия в соответствии с объективной последователь¬ностью событий осуществляется цепочкой форм прошедшего категорического, будущего, настоящего, совмещенного с функцией «настоящего исторического»:
Bu sözü qоnşuda оlan arvad Fərhada söylədi. Fərhad çоx şadlıqla razılıq verdi. Həmin arvad Gülzarın anasının yanına elçi gedib razılığını bildi və iki nəfər kişini atasının yanına göndərib, axirüləmr Gülzarı Aslan üçün aldılar (C.Cabbarlı).
Отношения недифференцированного типа (нестрогая одновременность и нестрогая разновремен-ность) в азербайджанском языке обычно представлены формами настоящего времени и формами импер-фекта, при которых действия представлены как повторяющиеся, неограниченные пределом и неупорядо-ченные относительно друг друга. Каждое из действий в подобных отрывках бывает представлено как зани-мающее какой-то неопределенный период времени:
Бцтцн бунлар бизя эярибя эялирди. Тяяжжцбля бир-биримиздян «бу ня ишдир» дейя сорушурдуг. Бязян щамы-мызын ажиз галдыьы бир суалы Щясян юз сакит, ширин сюзляри иля айдын бир шякилдя изащ етдикдя, Эцларанын ири эюзляри парлайыр, мцяллимин разылыьы онун додагларында исти бир тябяссцмя сябяб олурду.. Яввяллярдя йарашыглы эянжляря гаршы о гядяр дя лагейд олмайан Эцлара, инди демяк олар ки, кимся иля йахынлыг етмирди (И.Яфяндийев).
Анализ временных связей между сказуемыми отдельных предложений в рамках ССЦ способствует и выявлению синтаксической природы высказывания, поскольку прерывистость строения и разнородность состава ССЦ выражаются в различных временных значениях. Так, в составе ССЦ формы определенного имперфкта создают фон по отношению к действиям, выраженным прошедшим категорическим. Создающие фон формы имперфекта могут сочетаться с перфектными формами, передающими результативное значение и тем самым также участвующими в создании фона:
Зякяриййя атын башыны чякиб сахлады. Дюнцб архайа бахды. Палыдларын архасындан, мешянин цстцндян гу-лагларына дырнаг сяси вя «ейщей» нидасы учуб эялирди. Эцняш батырды. Мешя гыпгырмызы гызармышды, еля бир од тутуб йанырды (Ф.Кяримзадя).
Кроме того, в одних случаях переход от одних временных значений к другим сообщает всему ССЦ некое синтаксическое движение. В других случаях синтаксическое движение в составе ССЦ остается неиз-менным, что достигается, в основном, употреблением сказуемых ССЦ в форме определенного имперфекта, что придает всему ССЦ прямолинейность, однонаправленность:
Bu qar topasi görükürdü. Кцляк аь гары дяня-дяня бунун башы цстдян о тяряфя, бу тяряфя совурмаьындайды. Дярянин гуртардыьы йердян о тяряфдя Эюрцкмязин ятяйиндя сяссиз-сямирсиз башыны ашаьы салыб кцляк-боран юз ишини эюрцрдц, жювлан еляйирди, гар да сяссиз-сяссиз йаьырды, щяр йан да аьаппаг парылдыйырды (К.Абдулла).
Таким образом, исследуя круг временных значений глаголов азербай¬джанского языка, возникающих при выходе за рамки предложения в уровень сложного синтаксического целого, можно рассматривать взаи-модействие временных форм предложений, составляющих ССЦ, с точки зрения их участия в организации и образовании связности данной синтаксической структуры. Так, реализация относительных значений азер-байджанских глагольных времен на уровне ССЦ организует ССЦ в смысловом и структурном соотноше-нии, таксисные отношения оределяют синтаксическую и логическую зависимость ССЦ, а рассмотрение комбинаций временных значений позволяет выявить характер синтаксического движения ССЦ.

Литература
1. Пепинова С.А. Структурно-семантические (видо-временные) особенности форм прошедшего времени в немецком и азербайджанском языках. Баку: Маариф, 1966, 177 с.
2. Реферовская Е.А. Лингвистические исследования структуры текста. Л.: Наука, 1983, 215 с.
3. Юлдашев А.А. К проблеме относительных времен в тюркских языках // Совещание по вопросам категорий времени и наклонения глаго-ла в тюркских языках, Баку: Изд-во АН ССР, 1961, с. 8-15.

Summary
The article deals with whole range of tense meanings in the Azerbaijani language that emerges in complex syntactic unity and contributes to its organization. For this purpose relative and taxis meanings as well as tense forms as a way of syntactical relationship expression are observed.

Xülasə
Məqalə Azərbaycan dilində felin zamanlarının mürəkkəb sintaktik bütöv səviyyəsində meydana çıxan və onun təşkilində iştirak edən mənalarının araşdırılmasına həsr edilib. Bu məqsədlə nisbi və taksis mənalar, habelə mürəkkəb sintaktik bütövün sintaktik əlaqə vasitəsi kimi zaman əlaqələri nəzərdə keçirilir

Ключевые слова: Азербайджанский язык – глагольные времена – сложное синтаксическое целое.
Keywords: The Azerbaijani language – tenses – complex syntactic unity.
Açar sözləri: Azərbaycan dili – fel zamanlari – mürəkkəb sintaktik bütöv.
Рецензенты: проф.С.Магеррамова

Байрамова Азиза Автандил кызы
ПОНЯТИЕ ВИДОВОЙ ПАРЫ В СОВРЕМЕННОМ РУССКОМ ЯЗЫКЕ
Видовую пару образуют две соотносительные формы одного и того же гла¬гола, совпадающие лекси-чески и имеющие разные видовые значения: одна несовершенного вида, другая совершенного вида. Члены видовых корреляций обозначают один и тот же факт действительности, называют две стороны одного итого же действия, одного итого же процесса – отношение действия к внутреннему пределу (совершенный вид) или длительность его, продолжительность (несовершенный вид). Ср.: подписать – подписывать акт, за-крыть – закрывать окно, делать – сделать ремонт.
В многозначных глаголах члены видовых пар обычно совпадают во всех значениях, имеют полную семантическую соотносительность. Ср.: открыть – открывать во всех значениях (приводятся лишь при-меры, раскрывающие значения глагола ): открыть – (открывать) сундук, рояль, открыть – (открывать) бутылку, форточку, калитку, книгу, ноты, и т.п.
Иногда члены видовых корреляций совпадают лишь в части своих значений, имеют неполную семан-тическую соотносительность.
Несоотносительными значениями могут обладать оба члена видовой пары или один из членов корре-ляции. Ср.: выступить и выступать:1) Отдалившись, выйти, выдаться вперёд: Из толпы выступило не-сколько человек (ср.: Из толпы выступает несколько человек); 2) Отправиться в другое место, выйдя с мес-та стоянки: Выступить в поход (ср.: выступать в поход); 3) (1и 2 лицо не употр.) Выйти за свои пределы, наружу: Вода выступила из берегов (ср.: Вода выступает из берегов); 4) Сделать, исполнить что-л. публич-но: Выступить с лекцией (ср.: выступать с лекцией).
Форма несовершенного вида «выступать» имеет ещё 2 значения: 1) (1и 2 лицо не употр.) Выдаваться вперёд: Здание выступает углом вперёд. 2) Ходить медленной и величавой поступью (устар.): Под вечер [городские дамы] важно выступали под руку со своими благоверными (Короленко). Эти значения отсутст-вуют у формы совершенного вида выступить.
Несоотносительными значениями может обладать и форма совершенного вида, особенно в разговор-ной речи в экспрессивном употреблении. Ср.: приветливо улыбаться (улыбнуться), судьба ему улыбается, но: Мешки – то из склада улыбнулись (Панфёров); Боюсь я, как бы урока мне лишиться, – говорила она. – Пожалуй, двадцать-то пять рублей в месяц и улыбнутся (Салтыков Щедрин).
Семантическое совпадение – необходимое условие видовой парности. Если те или иные образования не имеют ни одного совпадающего значения, то при всей семантической близости они не составляют видо-вой пары. Ср.: вдоветь «жить вдовой или вдовцом» и овдоветь « стать вдовой или вдовцом»; клеветать «распространять ложные слухи» (управляет винительным падежом с предлогом на или без дополнения: кле-ветать на кого) и оклеветать «очернить, опорочить клеветой» (управляет винительным падежом без пред-лога: оклеветать кого).
Как правило, в соотносительных видовых значениях глаголы имеют одинаковые синтаксические свойства, тождественную дистрибуцию.
Часто к видовым корреляциям неправомерно относят пары типа ужинать –отужинать, звонить – отзво-нить, петь – запеть, кричать – закричать, петь – попеть, играть – поиграть и т.п. Во всех таких образо-ваниях приставки не являются чистовидовым показателем. Они отчётливо сохраняют свои временные зна-чения.
Лексическая и грамматическая семантика не позволяют объединять в видовую пару глаголы побыть – побывать. Морфологически эта пара вроде бы ничем не отличается от соотношений забыть – забывать, добыть – добывать,
сбыть – сбывать, выбыть – выбывать, прибыть – прибывать, отбыть – отбывать и др., которые состав-ляют видовые пары. Глаголы побыть и побывать отличаются от них и лексически, и грамматически. Они выступают в языке как разные слова. Побыть обозначает «пробыть, остаться некоторое время где-л.» (В деревне я побуду месяца два), «пробыть некоторое время в какой-либо должности» (– Господа, – думает Александров, – почему и мне не побыть ямщиком (Куприн).).
Глагол побывать имеет иную семантику: 1) Сходить, съездить во многие места ко многим: Побывать во всех музеях города; 2) Сходить, съездить куда-либо, посетить кого-либо, что-либо, проведя там некоторое время: Побывать в родном городе; Побывать на Кавказе; 3) Принять участие в чём-л.: Побывать на войне; 4) Пробыть некоторое время в каком-либо состоянии, положении и т.п.: В сорок первом году отец не успел побывать в отпуске. Он ушёл воевать (Панова).
У глаголов побыть, побывать не совпадают лексические значения. Кроме того, они не противопос-тавлены по виду: оба совершенного вида. Значит они не могут образовать видовой пары.
Грамматическая противопоставленность является важным условием видовой коррелятивности глаго-лов. Члены видовой пары должны не только иметь одно и тоже лексическое значение, обозначать один и тот же факт действительности, но обязательно должны быть противопоставленными по виду. Одна из форм должна обладать значением несовершенного вида, а другая – совершенного вида. Этому условию видовой парности не отвечают и соотношения типа повстать – повставать, позаволочь – позаволакивать, поот-крыть – пооткрывать, поотворить – поотворять и т.п. Члены каждой пары имеют общие лексические значения. Так, повстать и повставать являются тождественными в значении «встать друг за другом (о всех или многих)».
Препятствием, не позволяющим относить рассматриваемые слова к видовым парам, является то, что оба члена таких пар обладают одинаковым грамматическим значением – совершенного вида, не противо-поставлены по виду, не образуют грамматической оппозиции.
По семантическим причинам не составляют видовых корреляций также глаголы типа почитать (кни-гу) – почитывать, походить (час) – похаживать, заходить – захаживать, посмотреть – посматривать, попи-сать – пописывать, позевать – позевывать и т.п. Глаголы совершенного вида с приствкой по- обозначают осуществление действия в течение определённого промежутка времени, «малой порции времени»; глаголы несовершенного вида с суффиксом -ива- (-ыва-) выражают осуществление действия время от времени, мно-гократную его повторяемость.
Таким образом, видовую пару всегда составляют две глагольные формы, совпадающие лексически и противопоставленные по виду: одна несовершенного вида, другая – совершенного вида.
В современном русском языке любой глагол относится к одному из видов, нет глагола, находящегося вне системы видов, однако видовую пару образуют не все слова. С точки зрения наличия или отсутствия видовых пар все глаголы делятся на парные и непарные по виду.
Непарные по виду глаголы в свою очередь, делятся на две подгруппы: а) одно-видовые глаголы несо-вершенного вида (глаголы, не имеющие форм совершенного вида): обижать, обитать, бездействовать, обонять, заведовать, разговаривать, содержать, учительствовать, плотничать, участвовать и т.п.; б) одновидовые гаголы совершенного вида (глаголы, не имеющие форм несовершенного вида): очутиться, ринуться, хлынуть, очнуться, грянуть и т.п.; допрыгаться, добегаться, доплясаться (до чего-л. ) и т.п.
Виды охватывают всю систему грамматических форм слова. В системе русского глагола нет ни одной грамматической формы, которая не выражала бы видового значения.
Категория вида органически переплетается со всеми другими грамматическими категориями глагола, образуя в их пределах чёткую, последовательную, регулярную систему видовых противопоставлений. Ср.:
«открыть – открывать»: открою – открываю, откроешь – открываешь, откроет – открывает, откроем – открываем, открою – буду открывать, откроем – будем открывать; открыл – открывал, открыли – от-крывали, открыла – открывала; открыл бы, открыли бы; открой – открывай, откройте – открывайте; открытый – открываемый; открыв – открывая и т.п.
На этом фоне особо выделяются двувидовые глаголы, место которых в системе видовых противопос-тавлений до сих пор строго не определено. Одни учёные относят их к парным глаголам, другие – к непар-ным. Так А.Б.Аникина пишет: «В современном русском языке далеко не все глаголы имеют видовые пары. Есть и «непарные» глаголы. К ним относятся одновидовые и двувидовые глаголы».
Двувидовые глаголы обладают тремя типами грамматических форм, которые выражают значения обоих видов, значение только совершенного или несовершенного вида. Например, арендовать, св. и нсв: наст. и буд. арендую, прош. арендовал, повел. арендуй, прич. действ. прош. арендовавший; только нсв: прич. действ. наст. арендующий, прич. страд. наст. арендуемый, деепр. арендуя; только св: прич. стр. прош. арендо-ванный, деепр. арендовав. На базе этого набора форм образуются регулярные видовые противопоставления типа арендуемый – арендованный, арендуя – арендовав. С помощью контекстуальных средств выражаются противопоставления арендую (наст.) и арендую (прост.буд.), арендовал (несов.) и арендовал (сов.), арендуй (несов.) и арендуй (сов.), арендовавший (сов.) и арендующий (несов.; без участия контекста) и т.п.
Нет оснований игнорировать факты морфологического выражения видовых противопоставлений в сфере причастных и деепричастных форм глагола, хотя они и занимают скромное место в системе видовых пар. Тем не менее было бы несправедливым относить двувидовые глаголы к непарным словам. Они состав-ляют особую группу, лишь частично реализуя свои морфологические возможности в образовании видовых пар.
Двувидовые глаголы имеют ограниченный набор морфологических форм, образующих видовые па-ры. Большинство их форм для выражения видовой парности прибегает к контекстуальным средствам.
В системе современного русского языка исключительно важную роль играют парные по виду глаго-лы. Они составляют более 75% всей глагольной лексики. Двувидовых глаголов – не более 5-6%, непарных (одновидовых) глаголов около 20%. При этом следует заметить, что класс парных образований активно по-полняется за счёт неологизмов, за счёт чистовидовой перфективации и имперфективации и перехода непар-ных глаголов в парные по виду слова.
Основными процессами видообразования являются имперфективация и перфективация.
1. Имперфективация – это образование видовых форм несовершенного вида на базе форм совер-шенного вида с помощью суффиксов: переделать – переделывать,привязать – привязывать,подписать – подписывать, растянуть – растягивать, приколоть – прикалывать, разбить – разбивать, открыть – от-крывать, добыть – добывать и т.п.
В этом процессе участвуют суффиксы -ива- (-ыва-), -а-, -ва-. Последний является непродуктивным, употребляется в парах типа вышить – вышивать, смыть – смывать, затвердеть – затвердевать, надеть – надевать, обуть –обувать, засеять – засевать, отдать – отдавать и т.п.
К непродуктивным относятся также пары типа воздвигнуть – воздвигать, замёрзнуть – замерзать, привыкнуть – привыкать и т.п. с суффиксом имперфективации -а-. Сюда же: спасти – спасать, зацвести – зацветать, залезть – залезать, помочь – помогать, обнять – обнимать, начать –начинать и т.п.
Самым продуктивным является суффикс -ива- (-ива-). Он используется и в процессе имперфектива-ции двувидовых глаголов. Ср.: атаковать – атаковывать, мобилизовать – мобилизовывать. Суффикс -а- (-я-) проявляет продуктивность в формообразовании современных именных глаголов: вживить – вживлять, усреднить – усреднять и др.
Члены имперфективных корреляций находятся в отношениях формообразовательной производности СВ – НСВ. Форма совершенного вида здесь определяет лексические и граматическое поведение производ-ного члена корреляции, который является зависимым от производящего и по смыслу, и по форме. Совер-шенный вид выступает, следовательно, в качестве маркированного члена видовой оппозиции. Имперфекти-вация в современном русском языке носит регулярный характер, преимущественно осуществляется с помо-щью одного суффикса -ива- (-ыва-). Доля суффикса -а- (-я-) весьма незначительна. Формы несовершенного вида имперфективных корреляций регулярно усваивают все лексические значения форм совершенного ви-да, легко дублируют их. Лексические несоответствия между видовыми формами имперфективных корреля-ций – явление исключительно редкое, и оно регламентируется строгими рамками видовой семантики. Всё это даёт основание считать члены рассматриваемых корреляций грамматическими формами одного глагола.
2. Перфективация – это образование видовых форм совершенного вида на базе форм несовершен-ного вида с помощью префиксов: делать – сделать, хитрить – схитрить, врать – соврать, плясать – сплясать и т.п. Такие приставки, не меняя лексического значения производящей формы несовершенного вида, лишь изменяют её грамматическое значение – переводят из несовершенного вида в совершенный. Ос-нова глагола с чистовидовой приставкой обозначает тот же самый процесс, то же самое действие, что и про-изводящая основа несовершенного вида. Разница между ними заключается только в том, что бесприставоч-ная основа обозначает это действие как длительное, в процессе совершения, а основа с чистовидовой при-ставкой выражает внутренний предел, границу этого действия, естественный исход его. Ср.: стрить дом – построить дом, тушить пожар – потушить пожар, варить обед – сварить обед и т.п
Члены перфективных корреляций находятся в отношениях формообразовательной производности НСВ- СВ. Форма несовершенного вида определяет лексическое и грамматическое поведение производного коррелята, который зависим от призводящего и по смыслу, и по форме. Значит, несовершенный вид здесь выступает в качестве маркированного члена видовой оппозиции. В семантике формы несовершенного вида заложено значение направленности действия на достижение его внутреннего предела, а форма совершенно-го вида выражает достижение этого предела.
Перфективация имеет много общего с имперфективацией:
1) Образование префиксальных пар осуществляется в рамках одного ЛСВ;
2) Члены префиксальных пар лексически тождественны. При полисемантизации каждое новое лексическое значение охватывает оба члена пары;
3) Члены префиксальных пар имеют общие синтаксические свойства. У них совпадает не только переход-ность/непреходность, вся система управления и др. Ср.: строить – построить (что), писать – написать (что, кому), завтракать – позавтракать рано (поздно, сытно), мстить – отомстить (кому), ссориться – поссориться (с кем) и т.п.;
4) Члены префиксальных пар взаимозаменяемы в синтаксических условиях конкуренции видов. Это самый важный фактор, свидетельствующий о силе взаимопритяжения членов видовой оппозиции, который не дей-ствует в сфере словообразования, в словообразовательных парах;
5) Семантическая база видовых противопоставлений является общей для имперфективных и перфективных оппозиций. У них формируются одинаковые типы семантических противопоставлений. Ср.: снять – сни-мать копию и копировать – скопировать; снять – снимать кого-л. во весь рост и фотографировать – сфотографировать кого- л. во весь рост; снять- снимать чертёж посредством кальки и калькировать – скалькировать чертёж; записать – записывать, занести – заносить в протокол и протоколировать – за-протоколировать; произвести – производить ремонт квартиры и ремонтировать – отремонтировать квартиру; объединить – объединять кого-л. в группы и группировать – сгруппировать; воздвигнуть – воз-двигать памятник и ставить – поставить памятник; соорудить – сооружать укрепления и строить – по-строить укрепления; соорудить – сооружать носилки и делать – сделать, мастерить – смастерить но-силки; опубликовать – опубликовывать статью и печатать – напечать статьи (в журнале) и т.п. Это созда-ёт благоприятные условия для взаимодействия префиксальных и суффиксальных видовых корреляций. Дей-ствительно, в таких оппозициях и происходит активное лексическое и грамматическое взаимодействие двух основных процессов видообразования – имперфективации и перфективации.
К перфективации ещё относятся пары типа толкать – толкнуть. Семантические отношения между чле-нами таких пар сложны и своеобразны. Однако они, на наш взгляд, не выходят за пределы грамматического содержания видов. Члены таких корреляций соотносятся обычно не во всех лексических значениях. Форма совершенного вида дублирует часто не все значения своего несовершенного коррелята. Так глагол толкать имеет 4 значения, 3 из них соотносительны со значениями формы совершенного вида толкнуть. Ср. также кивать – кивнуть, махать – махнуть, зевать – зевнуть, шагать – шагнуть, бодать – боднуть и т.п.
Основным грамматическим значением формы совершенного вида может быть однократность. Но зна-чение совершенного вида в этих формах может выступать без оттенка этого значения (однократности). Гла-голы на -ну(ть) по видовой характеристике составляют 3 группы: 1) однократные: боднуть,
булькнуть, гавкнуть, зевнуть, кивнуть,колебать, крикнуть, лягнуть, прыгнуть, пугнуть, стегнуть, шаг-нуть, щипнуть и др.; 2) совершенного вида однократные: брызнуть, буркнуть, грохнуть, двинуть, дёр-нуть, пикнуть, рявкнуть, хлебнуть, чиркнуть, шаркнуть, швырнуть, шлёпнуть и др.; 3) совершенного ви-да: гаркнуть, ляпнуть, ляскнуть, прыснуть, пырнуть, толкнуть, тронуть, турнуть, фукнуть и др. Все они образуют видовые пары.
3. Суппплетивные видовые пары.
Члены суппплетивных корреляций не имеют морфологических связей, восходят к разным словам. Ср.: ловить – поймать,говорить – сказать, класть – положить, брать – взять.
Они вполне отвечают общим требованиям видовой парности глаголов: являются лексически тождест-венными. Например глагол брать(взять) имеет 18 общих значений, у которых 11 оттенков: 1) Брать(взять) руками; 2) Брать(взять) тему для сочинения; 3) Брать(взять) работу на дом; 4) Брать(взять) детей на вос-питание; 5) Брать(взять) в долг; 6) Брать(взять) такси; 7) Брать(взять) билеты в театр; 8) Брать(взять) урок; 9) Брать(взять) налог; 10) Брать(взять) дорого; 11) Брать(взять) с кого-л. обещание; 12) Брать(взять) цитату откуда-л.; 13) Брать(взять) в плен; 14) Сомнение (берёт)взяло; 15) Брать(взять) барьер; 16) Брать(взять) талантом; 17) Брать(взять) в расчёт; 18) Брать(взять) на учёт и т.п. Пара упот-ребляется в составе 34 фразеологических оборотов: Брать(взять) аккорд (аккорды), брать(взять) ноту, брать(взять) быка за рога, брать(взять) верх и т.п.
Видовые формы супплетивных глаголов функционируют так же, как члены суффиксальных и пре-фиксальных корреляций, заменяя друг друга в различных синтаксических условиях, в разнообразных видо-вых контекстах, активно участвуя в «конкуренции видов».
К супплетивным парам относятся: 1) лечь – ложиться, сесть – садиться, стать – становиться, лоп-нуть лопаться; 2) вернуть  возвращать, вернуться  возвращаться; завернуть  заворачивать, завёр-тывать; ввернуть  вворачивать, ввёртывать; вывернуть  выворачивать, вывёртывать; довернуть  доворачивать, довёртывать; навернуть  наворачивать, навёртывать; обвернуть  обворачивать, об-вёртывать; обернуть  оборачивать, обёртывать; отвернуть  отворачивать, отвёртывать; перевер-нуть  переворачивать, перевёртывать; повернуть  поворачивать, повёртывать; 3) прийти – прихо-дить, войти – входить, выйти  выходить; 4) вложить  вкладывать, выложить  выкладывать, до-ложить  докладывать, заложить  закладывать.
Некоторые глаголы имеют вариантные формы несовершенного вида старославянского происхожде-ния типа налагать, облагать, прилагать, разлагать, и т .п. В этом случае они не являются супплетивными парами. Ср.: наложить  налагать.
Иногда к супплетивным парам без достаточных оснований относят корреляции типа заснуть  засы-пать, утонуть  утопать, согнуть  сгибать, налечь  налегать и др.
Не относятся к супплетивным корреляциям, а составляют особый тип видовых пар, в которых форма совершенного вида образуется префиксально-суффиксальным путём: вешать – повесить (флаги), кланять-ся – поклониться (низко кому-л.), ронять – уронить (деньги на пол), сажать – посадить (картофель), цеп-ляться – уцепиться (за что-л.), глотать – проглатить (пилюлю), сомневаться – усомниться ( в чём-л.), хвататься – ухватиться (за что-л.). В одной видовой паре префиксально-суффиксальным образованием является, наоборот, форма несовершенного вида: покупать (несов.вид) – купить (сов.вид).
4. Многочленные видовые корреляции. С точки зрения количества компонентов все имеющиеся в современном русском языке видовые корреляции делятся на двучленные и многочленные: двучленные кор-реляции составляют 95%, а многочленные – 5%.
В многочленных корреляциях одной форме того или иного вида соответствуют две (редко три) фор-мы противоположного вида. Например: приготовить – готовить – приготовлять – приготавливать (ужин); накопить – накоплять – накапливать (деньги); гладить – выгладить – погладить (брюки); мыть – вымыть – помыть (пол). Вариантные формы несовершенного вида образуются с помощью суффиксов -а- (-я-), -ива- (-ыва-), -ва- (-ива-) переосмыслить – переосмыслять – переосмысливать; выплавить – выплав-лять – выплавливать;переплавить – переплавлять – переплавливать; подползти – подползать – подпалзы-вать; заползти – заползать – запалзывать и т.п. Такие варианты занимают достаточно прочное положение в языке. В некоторых гнёздах они регулярно образуются почти от всех префиксальных глаголов.
Второй тип вариантных форм несовершенного вида образуют первичные и вторичные имперфек-тивы, всупающие в корреляцию с формами совершенного вида, имеющими чистовидовые префиксы от, -про-, за-, о-, по-, у-, на-, раз- (рас-), из- (ис-) и др.; слабеть – ослабеть и ослабеть – ослабевать; стынуть – остынуть и остынуть – остывать; греть – согреть и согреть – согревать воду; слепить – ослепить и ослепить – ослеплять глаза; гаснуть – погаснуть и погаснуть – погасать; гасить – погасить и погасить – погашать марки; хмурить – нахмурить и нахмурить – нахмуривать брови; нумеровать – пронумеровать и пронумеровать – пронумеровывать места; будоражить – взбудоражить и взбудоражить – взбудоражи-вать весь дом; липнуть – прилипнуть и прилипнуть – прилипать к столу; валить – свалить и свалить – сва-ливать дерево и т.п. За этим типом закреплён специальный термин – видовые тройки: слабеть – ослабеть – ослабевать. В видовых тройках вторичный имперфектив более определённо, чем первичный, вы-ражает направленность действия к достижению внутреннего предела. Носителями этого грамма-тического значения является префикс. Вариантные формы видовых троек имеют и другие отли-чия: разный состав грамматических форм, образуемый от первичного и вторичного имперфекти-вов; разные условия употребления. По наблюдениям Веренка,
в роли «специфического императива» вторичный имперфектив предпочитают первичному (Каждый день я прочитываю по 15 страниц. Они скашивали по гектару в день, съедали по 2 кило хлеба в день и т.д.) Вторич-ный имперфектив не употребляется, когда речь идёт о начале процесса: они начинают есть (а не съедать), дом начинает гореть (а не сгорать), также он собирается читать (а не прочитывать), косить (а не ска-шивать). Также «актуальный презенс» требует первичного имперфектива: он косит (а не скашивает). На-против, указание на заключительную фазу, на завершённость процесса на достижение им предела осущест-вляется обычно с помощью вторичного имперфектива: свечка сгорает в ночь вся (Достоевский); воды мало, да и она протухает скоро (Степанов). В абсолютных, безобъектных употреблениях господствует первич-ный, в контекстах с объектом широко встречается и вторичный имперфектив, ср. у Чехова: «За обедом и за ужином он ел ужасно много; ему подавали и сегодняшнее, и вчерашнее... и он всё съедал с жадностью».
Вариантные формы совершенного вида чаще всего образуются при помощи префиксов по-/из-, по-/об-, по-/ при-, по-/раз-, за-/вы-, за-/про-, из-/на-, раз-/с-, по-/у-/за-, по-/из-/с-, вы-/на-/о- и др. (трёхчленные ряды форм совершенного вида редки): губить – погубить, загубить, сгубить молодость; стирать – пости-рать/выстирать бельё; регулировать – отрегулировать и урегулировать конфликт; репетировать – от-репетировать и прорепетировать роль; чеканить – отчеканить, вычеканить монету; стегать – высте-гать, простегать одеяло; купать – выкупать, искупать ребёнка; валить – повалить, свалить с ног; хоро-нить – похоронить, схоронить умершего и т.п.
При полисемантизации слова вариантные префиксальные формы могут иметь ряд общих значений: тонуть – потонуть/утонуть (3 знач.), вязнуть – увязнуть/завязнуть (2 знач.), леденеть – оледе-неть/заледенеть (2 знач.) и др. Необходимым условием формирования многочленных корреляций является наличие у них хотя бы одного общего лексического значения или всей системы значений, если глагол мно-гозначный.
По наблюдениям С.А.Емельяновой, в современном русском языке функционирует 1036 глаголов с ва-риантными видовыми формами. Вариантные формы 700 глаголов (68%) имеют полную лексическую тож-дественность, среди которых около 350 многозначных слов. Это свидетельствует о высокой устойчивости системы вариантных форм в видовом формообразовании. У 336 глаголов (32%) вариантные видовые формы соотносительны не во всех значениях. Неоднородны вариантные формы стилистически. 402 (38%) варианта являются стилистически нейтральными: 282 вариантные формы несовершенного вида (изготов-лять/изготавливать, сужать/суживать, подрезать/подрезы¬вать и т.п.); 120 вариантных образований со-вершенного вида (выбелить/побелить потолок, вылепить/слепить фигуру из глины и т.п.).
Развитие видов в современном русском языке связано с обоими типами корреляций. Имперфектива-ция и перфективация как две неразрывно связанные подсистемы видообразования активно взаимодейству-ют в процессе функционирования видов на всех участках глагольного формообразования. Однако до сих пор взаимоотношения их всесторонне не изучены.

Литература
1) Русская грамматика. I.,1980
2) Гловинская М.Я. Семантические типы видовых противопоставлений русского глагола М..1982
3) Исаченко А.В. Грамматический строй руского языка. Морфология.1960
4) Емельянова С.А. Вариантные формы видов в современном русском языке.Ташкент, 1974
5) Бондаренко А.В. Опыт общей характеристики видового противопоставления русского глагола 1962.с.181
6) Демиденко Л.П., Наумович А.Н. Современый русский язяк. Глагол 1972
Понятие видовой пары в современном русском языке
РЕЗЮМЕ
В статье рассматриваются видовые пары глаголов. Выявлены отличительные и общие признаки суффиксальных и префиксальных корреляций. В системы глагола вид выступает как основная грамматическая категория, определяющая состав грамматических форм глагольного слова. Возникновение и существование видов связано исключительно с пар-ными глаголами.
Ключевые слова: парные и непарные по виду глаголы, перфективация, супплетивные видовые пары, многочлен-ные видовые корреляции.
Müasir rus dilində aspektual cüt anlayışı
XÜLASƏ
Məqalədə fellərin aspektual cütləri nəzərdən keçirilmlşdir. Suffiksial və prefiksial korrelyasiyanın fərqli və ümumi cəhətləri aşkar edilmişdir. Aspekt fellərin tərkibini və qrammatik formasını təyin edən əsas qrammatik kateqoriya kimi fel sistemlərinə daxil olur. Aspektlərin əmələ gəlməsi və mövcudluğu yalnız cüt fellərlə bağlıdır.
Açar sözlər: cütləşmiş və cütləşməmiş fellər, perfektivasiya, supletiv aspektual cütlər, polinomial aspektual korrelyasiyalar
Concept of aspectual pairs in the modern Russian language
SUMMARY
Aspectual pairs of verbs have been viewed in the presented paper. Distinctive and common features of prefixial and suffixial cor-relations were revealed. In verb systems aspect appeared to be the main grammatical category, defining the structure and gram-matical forms of verbs. The emergence and existence of aspects are exclusively related to the paired verbs.
Keywords: Paired and unpaired type of verbs, perfectivation, suppletive aspectual pairs, polynomial aspectual correlations
Rəyçi: M.M.Cəfərov

Гусейнова Флора Юсиф кызы
ЧИСТОВИДОВЫЕ ПРИСТАВКИ ГЛАГОЛОВ
Чистовидовые приставки глаголов отличаются от префиксов, имеющих словообразовательное значе-ние. Семантика глаголов с чистовидовым префиксом состоит из двух компонентов: из лексического значе-ния глагола, выраженного в бесприставочной основе, и чисто грамматического значения – значения совре-менного вид, выраженного префиксом. Так например, значение глагола сделать складывается из значения современного вида, «изготавливать, производить, создавать» и значения современного вида носителем кото-рого выступает префикс с-, являющийся в данном случае только показателем вида. Из таких же элементов состоит значение глагола поставить: из лексической семантики беспрефиксной основы ставить «прида-вать чему-л. стоячее положение» и чистовидового значения приставки по-. В компонентах делать, ставить, выражено лексическое значение глаголов сделать, поставить, что составляет частное, индивидуальное этих слов, т.е. то, что отличает их от других лексических единиц, в компонентах же с-, по- выражают только общее, что объединяет все без исключения глаголы современного вида. Таким образом, глаголы с чистови-довым префиксом имеют двухчленную семантическую структуру.
Иначе обстоит дело в глаголах со словообразующими приставками. Они изменяют не только грамма-тическое значение глагола, но определенным образом модифицируют реальное значение глагола, конкрети-зируют его общий смысл, осложняя различными дополнительными оттенками или значениями. Семантика глаголов с деривационными приставками состоит из трех компонентов: из лексического значения, выра-жающего в бесприставочной основе; словообразовательного значения префикса и чистовидового значения префикса. Так например семантика глагола переделать включает значение беспрефиксальной основы де-лать «изготовлять, производить, создавать», значение приставки пере-, «делать что-л. повторно, вторично» и значение совершенного вида. Префикс здесь является одновременно носителем двух типов значений – словообразовательного и грамматического.
Отсюда возможность объяснения (в словарях) глагол с чистовидовой приставкой ссылкой на беспри-ставочный производящий глагол и невоз¬можность такого толкования глаголов с деривационным префик-сом: сделать – сов. к делать, построить – сов. к строить, но: переделать «сделать что-н. иным, придать че-му-н. измененный вид», перестроить «построить по-иному, произвести переделку в какой-н. постройке».
В современном русском языке среди глаголов с чистовидовым префиксом большую часть составляют такие, в которых приставка несомненно восходит к лексически полной морфеме, например: построить, по-дарить, посадить, позвать, поставить, ослабеть, сделать, опустеть, испортить и.т.д. В этих глаголах приставка была словообразующей, потом постепенно грамматикализовалась.
Образование форм сов. вида путем присоединения чистовидовых приставок происходит по образцу существующих в языке форм. Так, по типу писать – написать образованы печатать – напечатать, по аналогии с трусить – струсить, очевидно появился просторечный дрейфить – сдрейфить; по типу делать – сделать обструировать образован проектировать – спроектировать, монтировать – смонтировать, формировать – сформировать и.т.п.
Таким образом, среди приставочных образований, имеющих в совр. русском языке чистовидовой префикс есть глаголы с грамматикализованной приставкой и глаголы, образованные при помощи чистови-довых приставок. Пополнения состава глаголов с формобразующей приставкой в современном русском языке осуществляется главным образом, путем присоединения чистовидовых префиксов к соответствую-щим простым основам и лишь частично, по-видимому, происходит за счет десемантизации приставок.
Чистовидовое значение преимущественно развивается в приставках, которые или совершенно потеря-ли свои пространственные значения или в этих значениях редко употребляются и не являются продуктив-ными, т.е. в приставках, которые в современном русском языке выступают главным образом в количествен-но-временных функциях. Так, например, приставка по-, которая в современном русском языке уже не имеет ни одного чисто пространственного значения, является самым продуктивным формообразующим префик-сом, наоборот, приставки над-, под-, пере-, в-, и т.п., употребляющиеся преимущественно в пространствен-ном значении не встречаются в роли чистовидовой морфемы за исключением, может быть, единичных слу-чаев, таких как перекреститься (ср. креститься), подготовить (ср. готовить, но подготовливать) и т.п.
В чистовидовой функции могут выступать следующие приставки: по-, с-, о-, за-, вз-, вы-, из-, раз-, от-, по-, про-, на-, в отдельных глаголах под-, пере-.
Приставка по-, сочеталась с глаголами определенного движения, образует основы с ингрессивным значением – побежать, полететь, пойти, побрести, повести, и т.д., присоединяясь к глаголам неопреде-ленного движения, сообщает им детерминативное значение – побегать, полететь, походить, побродить, поводить и т.д.; приставка с- от глаголов неопределенного движения образует основы, обозначающие «рей-совые движение – туда и обратно: сбегать, сходить, слетать (ср.: сбегаться, слетаться, сходиться и т.п.), но: сошел, слетел – обозначают движение вниз; приставка за- в глаголах неопределенного движения – забегать, заползать, заходить (начал ходить), но: забежать, заползти, зайти.
С другой стороны, каждая семантическая группа простых глаголов имеет строго определенный круг приставок, с которыми свободно сочетается. Так, глаголы, обозначающие различные звуковые явления, обычно сочетаются с приставками по-, про-, за-, лишь некоторые разряды еще с приставкой от-, т.е. «при-нимают только приставки с временным значением. Ср.: звенеть – позвенеть, зазвенеть, прозвенеть, загре-меть, прогреметь, отгреметь; свистеть – посвистеть, засвистеть, просвистеть; шипеть – прошипеть, зашипеть, пыхтеть – попыхтеть, запыхтеть, пропыхтеть; кряхтеть – покряхтеть, закряхтеть, про-кряхтеть.
Между исходными основами и различными приставками устанавливаются сложные отношения. Зна-чение приставки и семантика основы взаимозависимы и взаимообусловлены. Это касается не только слово-образующих приставок, но и чистовидовых. Десемантизация (грамматикализация) приставок происходит в составе глаголов строго определенного семантического содержания. Причем, каждая приставка теряет свои лексические значения в определенных лексических группах глаголов. Приставка с- в чистовидовой функции выступает в глаголах «поступка»: смалодушничать, соригинальничать, свеликодушничать, спаясничать, собезьянничать, слукавить, сподхалимничать, способничать, снахальничать (преимущественно разговор-ные слова), в глаголах речи: соврать, солгать, съехидничать, состроить (ср.: говорить – сказать и врать – соврать и т.п.) в глаголах со значением «делать – сделать»: сделать, смастерить, смастачить, сработать, сварганить, спроворить, состряпать, сгоношить. Приставка по- подвергалась грамматикализации в непе-реходных глаголах состояния со значением цвета – побелеть, почернеть (ср.: побелить, почернить); префикс о- в глаголах типа объягниться, окотиться, опороситься, отелиться, ощениться и т.п.; приставка при- в глаголах со значением «представляться, казаться во сне, в воображении» – присниться, пригрезитсья, при-мерещиться и т.п.
Приставки, присоединяясь к глаголам, находящимся в синонимических или антонимических отноше-ниях, выполняют обычно одинаковую роль. Ср.: худеть – похудеть и толстеть – потолстеть; умнеть – поумнеть и глупеть – поглупеть; мрачнеть – помрачнеть и веселить – повеселеть; светлеть – посветлеть и темнеть – потемнеть; тухнуть – потухнуть и гаснуть – погаснуть, в которых приставка по- образует форму совершенного вида производящих бесприставочных глаголов.
Приставка по- стала самой распространенной чистовидовой морфемой среди приставок. В современ-ном русском языке префикс по- образует форму совершенного вида более 300 глаголов.
В чистовидовой функции приставка по- выступает в составе глаголов следующих семантических групп:
I. Глаголы состояния
А. Глаголы развивающего состояния. В форме несоверщшенного вида они обозначают усиление, увеличение тех признаков, которые названы в производящей основе (ср. красный – краснеть), а в форме со-вершенного вида выражают переход субъекта в новое качественное состояния: ср. Верховой ветер все креп-чал (Шишков), Дождя уже не было, а ветер покрепчал (Фадеев).
Все относящиеся сюда глаголы являются непереходными. По своим лексическим значениям они под-разделяются на несколько подгрупп:
а) глаголы, обозначающие изменение цвета, окраски предмета: поалеть, побагроветь, побелеть, по-бледнеть, побуреть, поголубеть, пожелтеть, позеленеть, покраснеть, полиловеть, порозоветь, порусеть, порыжеть, посветлеть, посереть, посиветь, потемнеть, почернеть, потускнеть, помутнеть.
Семантически тождественны видовые формы 9 глаголов: побагроветь, побледнеть, побуреть, пору-сеть, посуветь, потускнеть, помутнеть, посмугнеть, посоловеть.
Видовые формы остальных глаголов , относящихся к этой подгруппе, имеют неполную семантиче-скую тождественность. Это объясняется тем, что форма несовершенного вида их обладает еще значением «виднеться в каком-л. (указанном в основе) цвете», которое не находит и не может найти соответствия в форме соверщенного вида, так, как в данной группе глаголов видовая оппозиция строится на противопос-тавлении непрерывно развивающегося процесса своему внутренному пределу, а в значении «виднеться в каком-л. цвете» действие представлено в статике, оно не изменяется в направлении внутренного предела, и потому, естественно, форма несовершенного вида, имеющая это значение, оказывается вне видовой само-стоятельности: Волга задумчиво текла в берегах, заросшая островами, кустами, покрытая мелями. Вдали желтели песчаные бока гор, а на них синел лес; кое-где белел парус да чайки, плавно махая крылями, опус-кались на воду, едва касались ее и кругами поднимались опять вверх (Гончаров).
В других значениях видовые формы рассмотриваемых глаголов, как правило полностью дублируют друг друга. Ср.: розоветь – порозоветь, темнеть – потемнеть, зеленеть – позеленеть.
зеленеть – позеленеть: 1. Становиться (стать) зеленым, приобретать зеленый цвет: Когда небо стало зеленеть на востоке и вспыхивать, он ворвался в Гарт-Гарт (Тихонов). Чуть позеленевшее на западе небо (Шишков); 2. Лицо зеленеет, позеленело; зеленеть, позеленеть от злости, ярости и т.п.: Крысин позеленел у него всего две пули – мало (Шишков). Ротмистр зеленел, путался в длинной сабле (Шишков).
темнеть – потемнеть: Становиться темным: К шести годам льняные кудри начали темнеть (Тыня-нов); В комнате запахло гарью, газета потемнела и задымилась.
В большинстве глаголов, обозначающих изменение цвета, развивается значение психологического со-стояния, причем в обеих видовых формах. Леонид потемнел и медленно сжал челюсти (Бубеннов). Паклин обвел взором Соломина, который улыбался, и Маркелова, который темнел (Тургенев).
Глаголы, обозначающие изменение внешнего вида, физических свойств предметов (34): похудеть, по-полнеть, потолстеть, потучнеть, поплотнеть, поздороветь, потяжелеть, погрузнеть, покрупнеть, по-взрослеть, поматереть, поредеть, погустеть, поседеть, постареть, (ср. подряхлеть), помолодеть, полы-сеть, подурнеть, похорошеть, посвежеть, поледенеть, помертветь, повлажнеть, почертветь, порых-леть, погрязнеть, покруглеть, порябеть, попрочнеть, поноветь, потеплеть и похолодеть.
У отдельных глаголов формы совершенного вида соотносительны но не во всех значениях: поста-реть (в значении «становиться, стать устарелым», стареть – устареть), погустеть (в значении «становиться, стать менее жидким», густеть – загустеть).
Функция приставки в глаголах типа помолодеть, поредеть, порозоветь, и т.п. нуждается в комментари-ях. На наш взгляд она выполняет здесь грамматическую функцию. В этом легко убедиться, если сопоставить префиксальные корреляции с одним абсолютно тождественным с ними – по характеру выражаемых отно-шений – типом суффиксальных корреляций. Ср.: с одной стороны, молодеет – помолодел, мрачнеет – пом-рачнел, холодеет – похолодел и т.п. и, с другой стороны, увеличивается – увеличился, раскрывается – рас-крылся (цветок), уменьшается – уменьшился, засыхает – засох, догоняет – догнал и т.п.
В определенной части приставочных образований данного типа в префиксе сохраняются некоторые лексические оттенки, и такие образования следует отделять от глаголов с чистовидовыми приставками. Ср.: послабеть, погрубеть (в приставке ощущается оттенок значения неполноты проявления действия) и поблед-неть, похорошеть, посинеть (приставка не вносит в глагол дополнительных значений). Что в последних глаголах приставка по- не имеет деминутивного значения, легко доказывается фактами языка: они могут сочетаться с наречиями, обозночающими высокую или высшую степень качества (ср.: заметно побледнел, сильно побледнел, очень сильно побледнел и т.п.). Сочетание же с такими наречиями обычных деминутив-ных глаголов, как правило недопустимо. Ср. невозможность сказать очень сильно послабел, но очень сильно ослабел (с чистовидовым префиксом о-).
Б. Глаголы статического (неразвивающего) состояния. В относящихся сюда глаголах состояние представлено в статике. Оно не развивается, не изменяется. Этим глаголы данной группы отличается от гла-голов предыдущей группы.
К глаголам статического состояния, образующим форму совершенного вида при помощи префикса по-, следует отнести:
a) Глаголы чувственного состояния, которые обозначают какое-л. ощущение, проявление какое-л. чувства субъектом. Вместе с тем глаголы этой подгруппы выражают и отношение субъекта к чему-л., его поведение (28): пожадничать, позавидовать, постесняться, посовеститься, постыдиться, позариться, польститься, погорячиться, поскупиться, полениться, побрезгать, побрезговать, погнушаться, посметь, поправиться, поверить, послушаться, полюбопытствовать, поинтересоваться, пожелать, постараться, позаботиться, порадеть, пожалеть, помиловать, полюбить, поревновать.
завидовать – позавидовать: Я удачлив, я никогда никому не завидовал. Сегодня я почти позавидовал. И чему? Странно сказать! Смерть! (Николаева).
В некоторых глаголах чувственного состояния чистовидовое значение префикса по- выражено нечет-ко. Оно слабо ограничено от детерминативного значения, например: подосадовать, посемноваться, посочув-ствовать, посомневаться, посочувствовать, позлорадствовать, посмеяться и т.п. В подобных образованиях префикс обладает и чистовидовым и детерминативным значением, которые в большинстве случаев контек-стуально так или иначе дифференцируются.
б) Глаголы чувственного восприятия. Они делятся на: 1) глаголы активного восприятия; 2) глаголы пассивного восприятия.
Глаголы активного восприятия: поглядеть(ся), посмотреть(ся), послушать(ся), понюхать. Видо-вые формы глаголов понюхать, посмотреться, послушаться семантически тождественны. У видовых форм глаголов поглядеть, посмотреть, послушать имеются несоотносительные значения.
смотреть – посмотреть: 1.Направлять взгляд куда-н. стараясь увидеть кого-л. Больные невольно по-смотрели в окно, ничего такого не увидели. – Нет сказал Сема, - надо смотреть лежа, прямо вверх...вверх (Кетлинская); 2.Смотреть (посмотреть) в чьи-л. глаза, лицо (намереваясь узнать, уточнить что-л.). С обстоя-тельственными словами, указывающими на характер взгляда, выражение глаз; 3.Смотреть (посмотреть) ис-коса, исподлобья; 4.Смотреть (посмотреть) на кого-л. зверем: И тот смотрел на него пристально зорко и за-думчиво (Горький). Рудин пристально посмотрел на Пигасова (Тургенев).
Глаголы пассивного восприятия: почуять(ся), почувствовать(ся). Видовые формы обоих глаголов семантически тождественны.
чувствовать-почувствовать: 1.Воспринимать, ощущать что-л. внешнее: Тоня была слишком мокра, чтобы чувствовать брызги (Кетлинская); Он почувствовал, что промок (Леонов); Вошли в переднюю. Носы почувствовали запах пирога и жареного гуся. – Чувствуете? – спросил Стручков и захихикал от удовольст-вия (Чехов). 2.Испытывать какое-л. чувство: Ордынов чувствовал такую усталость,...что едва волочил ноги (Достаевский); Осип почувствовал смертельную усталость, как будто таскал пудовые мешки (Эренбург).
Приставка по- в глаголах почуять, почувствовать имеет начинательное значение. Однако против это-го можно возрозить. Дело в том, что ни в одном контексте глаголы почуять, почувствовать не выражают значение «стал (начал) чувствовать», «стал (начал) чуять». Они обозначают не «наступление признака» (термин акад. Ф.Ф. Фортунатова), а результат, внутренний предел процесса. Так, например, в обороте «по-чувствовал боль» глагол почувствовал значит не «стал (начал) чувствовать», а «ошутил (боль)». Это под-тверждают и все приведенные примеры. Сюда же: Тоска диктовала деятельность. Это чувствовал и пони-мал каждый; Это почувствовала и поняла Мари с первого часа войны (Федин). В предложении «Прохор по-чуял, что глаза Черкеса говорят другое» (Шишков) почуял значит не стал чуять, а «воспринял чутьем». Здесь даже нет намека на начинательность.
К глаголам восприятия примыкает думать/ся – подумать/ся: Невольно думалась, что если он смело идет вперед, то значит, чует путь (Бубеннов); Светлане невольно подумалось, что секретничали они о Лео-ниде (там же); Жене невольно подумалось, что Краснюк больше заботится о машинах, а зима о людях (там же); Французы... Им рады недаром. Кому не подумалось тут: Не правнуки ли коммунаров, не внуки ли Жо-реса идут? (Щипачев).
II. Глаголы действия
Приставка по- в чистовидовой функции выступает в различных семантических группах глаголов, обо-значающих конкретно-физическое и отвлеченное действие.
а) Глаголы со значением «оказывать какое-л. действие на предмет; воздействовать». В эту группу вхо-дят:
1) Глаголы обозначающие общую идею воздействия на предмет. Причем, одни из них не выражают, каково это воздействие – положительное или отрицательное (повлиять), другие же обозначают или отрица-тельное воздействие на предмет (помешать) или положительное (посодействовать). Сюда относятся: по-влиять, подействовать, поспособствовать, посодействовать, помещать, покарать, побеспокоить, по-тревожить. Видовые формы глаголов семантически тождественны. Формы несовершенного вида глаголов (действовать, беспокоить, тревожить) имеют значения, отсутствующие у форм совершенного вида.
влиять – повлиять: Оказывать действие на кого-л., что-л.: Воздействовать организмы, особенно рас-тительные, в известной степени также влияют на жизнь водоема (А.Шубин); Однако это не повлияло на дальнейшую судьбу «Черного принца» (Зощенко).
2) Глаголы со значением «приводить» что-л. в состояние, соответствующее норме: починить, почис-тить/ся, побрить/ся, постричь/ся, погладить брюки, помыть.
Семантически тождественны чиститься и почиститься, брить и побрить, стричься и постричься, гладить и погладить, мыться и помыться. Отсутствие в остальных случаях семантической тождественно-сти между видовыми формами глаголов объясняется тем, что объем значений формы несовершенного вида шире, чем объем значений формы совершенного вида.
чинить – починить: 1.Устранить неисправность; Науруз чинил обувь (Либединский); А я пойду у Ганьки обутки починю (К.Седых). 2. Делать (сделать) острым конец чего-л. (карандаша, пера и т.д.): Свечку достал, приготавливаю бумаги, чиню перо (Достаевский); Нет дела – газету почитаю, перья починю (Салты-ков-Шедрин).
3) Глаголы со значением «приводить (привести) что-л. в состояние, не соответствующее норме; пор-тить (испортить)»: покривить/ся, покорить/ся, покоробить/ся, покорежить/ся, поломать/ся, порвать/ся, помять/ся, посечь/ся, потереть/ся, поколебать/ся, помутить/ся. В некоторых образованиях приставка со-храняет оттенок количественного значения. Поэтому в этой подгруппе преобладают глаголы видовые фор-мы которых не имеют полной семантичекой тождественности.
коситься – покоситься: 1.Несколько наклоняться (наклониться), принимать (принять) изогнутое по-ложение: Если стена косилась, ее не думали подпирать (Коронин). Печь покосилась, бревна в стенах лежали криво (Чехов). 2.Смотреть (посмотреть) вбок, искоса. Геннадий чешет себе шею и коситься на окно (Чехов) – Почитайте его житие. Это был поп! Дух огнепальный... – сказал он и покосился на дверь (Никитин).
4) Глаголы со значением «прекращаться (прекратить) какой-л. процесс или действие»: потушить, по-гасить, погубить. Видовые формы семантически тождественны. Все три глагола полностью дублируют систему значений соответствующих непереходных глаголов – потухнуть, погаснуть, погибнуть.
гасить – погасить: Несколько искрупало на рубаху Алечин; он испуганно начал гасить их (Горба-тов); Когда проводник ушел, он погасил окурок о каблук (Кузнецов).
5) Глаголы со значением «изменять (изменить) пространственное положение субъекта: потеснить, посторониться, попятить/ся. Формы несовершенного вида имеют значения, отсутствующие у форм со-вершенного вида, поэтому они лишены полной семантической тождественности.
сторониться – посторониться: - Сторонись, сторонись, земляки, генерал идет! (Гаршин); Да чего же мы стоим. Она посторонилась, - зайдите, пожалуйста (Либединский).
пятиться – попятиться: Фатимат... тихо пятясь, стала уходить (Лебединский); Мужичонка попятил-ся и побежал к воротам (Никитин). Хромой пятиться к двери (Чехов).
6) Глаголы обозначающие принятие пищи. Здесь выделяются две подгруппы: 1.Глаголы, обозначаю-щие принятие пищи вообще, без указания времени: поесть, покушать, покормить, полакомить, попотче-вать, потрапезовать. Система значений не совпадает у глаголов кормить и покормит, есть и поесть. 2.Глаголы, обозначающие принятие пищи в указанное в производящем имени существительном время: по-ужинать, повечерять, позавтракать, пообедать, пополдничать. Видовые формы всех глаголов семантиче-ски тождественны.
есть – поесть: Она схватила суп, но каша смутила ее, и она не стала есть (Кетлинская); Он поел, умыл-ся, нашел свою высушенную и вычищенную одежду, вышел на улицу (там же).
завтракать – позавтракать: - Вы уже завтракали? Наверно голодные как звери? – Признаться. – Так милости просим с нами позавтракаем! (Катаев).
обедать – пообедать: В тот момент, когда приехал почтальон, все обедали. Конгаров пригласил по-обедать и Оландая (А. Кожевников).
7) Глаголы со значением «вступать (вступить) с кем-н. в какие-л. отношения – родственные, близкие и т.п.: породниться, покушиться, познакомить/ся, побрататься, поженить/ся, посватать/ся, повенчать/ся. Видовые формы у глаголов семантически тождественны. У двух глаголов (породнить/ся, повенчать/ся) формы совершенного вида охватывают только часть значений форм несовершенного вида.
браться – побрататься: Тогда Варенька... неожиданно предложила: «Витка, давай побратаемся?... Я говорю давай брататься» (Федин).
8) Возвратные глаголы со значением «приветствовать (при встрече, прощании)»: поздороваться, по-прощаться, поручкаться, похристоваться. Видовые формы всех глаголов семантически тождественны.
здороваться – поздороваться: Он нискем не поздоровался, ни на кого не посмотрел (Кетлинков).
«Попрощаться» образует корреляцию с прощаться, параллельно с совершенным проститься: Это мама нас звала домой, так как с нами хотели попрощаться мамины гости... Мы с Лелей моментально побе-жали домой и стали прощаться с мамиными гостями... (Зощенко); Сойдя с крыльца Дома культуры, Володя и Вера попрощались, но беседы не закончили (А.Шубин).
В небольшой группе глаголов (около 10) обозначающих действие, выполнение которого так или иначе связано с прикосновениемл предмету, словообразовательная и формообразующая функции приставки по- недостаточно четко дифференцированы, и в зависимости от условий употребления детерминативное значе-ние в ней может сохраняться или же оно настолько ослабляется, что совершенно не ощущается; тогда при-ставочный глагол обозначает лишь осуществление действия, выраженного в бесприставочной основе: поче-сать/ся, пощекотать, пощупать, позондировать, поцеловаться и т.п. Ср. целовать/ся –поцеловать/ся: Аккуратность его простираласьдо того, что он положил целовать жену свою в сутки не более двух раза, а чтобы как-нибудь не поцеловать лишний раз, он никогда клал перцу более одной ложечки в суп (Гоголь).
III. Глаголы речи
Сюда входять не только собственно глаголы речи (например, поговорить, побеседовать), но и все гла-голы, обозначающие такой процесс, осуществление которого происходит в форме речи, так или иначе свя-зано с речью: похвалить, поругать, и т.п. В них ярко выступает значение волеизявления; часто они выража-ют отношение к кому-, чему-л. В эту группу входят (более 30): похаять, похулить, побранить/ся, пору-гать/ся, пожурить, повздорить, поссорить/ся, (ср.: помирить/ся), поспорить, посоветовать/ся, поклепать, пожаловать/ся, похвалить/ся, похвастать/ся, попенять, попросить/ся, помутить, покаять/ся, посу-лить/ся. Сюда же относится порекомендовать. Поскольку здесь преобладают слова однозначные, видовые формы большинства глаголов (23) семантически тождественны.
советовать – посоветовать: Сними ботинок и поставь на солнце, тогда керосин испариться, – сове-товала ему сестра (Горький); А ты, теленок не мычи, - миролюбиво посоветовала Зазубрина (Горький).
Для глаголов речи характерно употребление в авторской речи, вводящей прямую речь: - Придет время и мы вымрем, - равнодушно обещал учитель (Горький); Не скажу, конечно! – пообещал он (там же).
Путем метафорического употребления в сферу глаголов речи втягиваются глаголы с самой разнооб-разной семантикой: - А сколько она стоит, - любопытствовал кто-то (Мамин-Сибиряк); – А вы запиваете стало быть? – полюбопытствовал доктор (Ю Крымов); – А поросенок этот, простите ради бога, доморо-щенный? – поинтересовался (ср.: интересовался) старшина (Шишков).
В ряде случаев чистовидовая приставка по- связана с переносным употреблением глагола. Оставаясь словообразовательным форматом в прямом значении слова, она становиться формообразующей морфемой в его переносных значениях. Ср. глагол «послужить» в номинативном значении – «провести известное время на службе» (послужил три года, СУ) и переносно-производном «стать, явиться чем-л. –основанием, поводом и т.п.»: А ваше несчастье послужило нам уроком (А. Островский). В первом случае приставка вносит в гла-гол детерминативное значение, а во втором примере выступает в качестве чистовидовой морфемы. Ср. : вез-ти – повезти (ему везет – ему повезло) и везти – повезти куда-л., вести – повести (доску ведет, повело от сы-рости, т.е. «сводит, свело; коробит, покоробило») и вести – повести куда-н. Ср.: еще идти – пойти, лезть – полезть и т.п. глаголы однонаправленного движения во всех значениях.
стать – постоять: Защищать (защитить), отстаивать (отстоять) кого-л., что-л.: Он не знает, что мне от невесток житья нет. Не говорила я ему. – А ты скажи. Он муж, он и должен за тебя стоять (К.Седых); –Только не бойся. Я за тебя постою (там же).
В русском языке чистовидовая приставка по- имеет самый широкий диапазон действия не только в сфере глаголов свободного употребления, но и в составе глаголов, входящих в фразеологические обороты. По приблизительным подсчетам, в устойчивых сочетаниях она образует совершенный вид более 60 глаго-лов. Количество (парных по виду) фразеологизмов для каждого глагола возможно это глаголы, которые вхо-дят только в один фразеологический оборот, например, биться (побиться) об заклад. Глагол позолотить образует два фразеологических оборота – золотить (позолотить) руку (ручку), золотить (позолотить) пилю-лю; поверить  2: не верить (не поверить) своим глазам (или ушам), верить (поверить) на слово. Количество фразеологизмов с тем или иным глаголом зависит от широты семантических связей слова, от объема его се-мантики. Слова, обладающие более богатой, разветвленной системой значений, имеют более широкий круг фразеологических оборотов. Так, слово потерпеть образует около 10 фразеологизмов, посмотреть – около полутора десятка оборотов, а глагол поставить образует даже более 50 устойчивых сочетаний.
В составе фразеологизмов выступают в основном те глаголы с чистовидовой приставкой по-, которые употребляются с этим префиксом в свободных сочетаниях, например: гладить – погладить: гладить (по-гладить) против шерсти, гладить (погладить) по шерсти, (не) гладить (погладить) по голове (головке): Как известно, сейчас за сооружение админстративных зданий по головке не гладят («Крокодил»); Отсюда тебя все равно вышлют, а в России тоже по головке не погладят (Штейнберг).
В чистовидовой функции приставка по- выступает в двувидовых глаголах. В них приставка не играет видообразующей роли(двувидовые глаголы и без нее способны выражать значение сов. вида), а только уточняет значение сов. вида, т.е. делает глагол более определенным в отношении вида.
Наконец, следует отметить, что в разговорном языке, просторечии и диалектах чистовидовой префикс по- встречается там, где в литературном языке в качестве показателя совершенного вида употребляются другие приставки, или там, где значение совершенного вида обычно выражается другими способами: Надя в то время звонила ребятам, чтобы собирались ко мне немедленно, а верный друг, Медведич, поседлал (ср.: оседлал) нашего любимого Журка и обскакивал тех, кого телефоном трудно нащупать (Фурманов).
Состав глаголов в чистовидовой приставкой по- в процессе развития русского языка постоянно меня-ется. С одной стороны, часть глаголов устаревает и выходит из употребления или переходит в пассивную лексику. Например, погрубнуть, пожесткнуть, позавистничать, порисковать, посводничать, побагроветь и т.п.; с другой стороны, постоянно появляются новые глаголы с чистовидовой приставкой по-. Обновление, пополнение состава глаголов различных семантических групп не одинаково. Например, группы глаголов действия, речи более чем за 100 лет пополнились единичными образованиями типа позондировать, покри-тиковать, порекомендовать, посигналить и т.п.
Сравнительно недавно появились некоторые корреляции глаголов состояния со значением цвета: 1. Пунцовел Григорий от радости и проважая председателя, стремя ему держал и руку сжимал крепко (Шоло-хов); Она ласково улыбнулась Нане, и та попунцовела все от этой оскорбительной ласки (Леонов).
Каждая из продуктивных чистовидовых приставок получает в языке свою сферу действия. Например, за чисто русскими образованиями главным образом закрепляются приставки с-, по-, реже на-, о-, за-; в гла-голах на-овать господствуют префиксы за-, про-, с-, нередко используется от-, иногда у-.
Таким образом обнаруживается регулирующее влияние известной законо¬мерности: зависимость функций приставки от лексико-грамматических свойств сочетающихся с ними глагольных основ.

Литература:
1. Земская Е.А. Вопросы изучения приставочного словообразования глаголоав современном русском языке. М., 1952.
2. Некрасов Н.П. О значении форм русского глагола . С.П.Б., 1865.
3. Виноградов В.В. Русский язык. М.-Л., 1947
4. Тихонов А.Н. Русский глагол: проблемы теории и лексикографирования. 1998.
5. Мучник И.П. Двувидовые глаголы в русском языке.

Чистовидовые приставки глаголов
РЕЗЮМЕ
В этой статье были рассмотрены чистовидовые приставки глаголов, которые обладают различной степенью продуктивности. Показано, что наиболее активны приставки «по-», «с-», «про-», « от-». В современном русском языке, с одной стороны наблюдается активизация старых моделей, с другой стороны, возникают и распространяются новые модели видового формообразования при помощи приставок.

Ключевые слова: чистовидовые приставки глаголов, глаголы состояния,приставка «по-»

Fellərin əsl tərz sözönü şəkilçiləri
XÜLASƏ
Məqalədə felin müxtəlif işlənmə dərəcəsinə malik olan əsl tərz söz önü şəkilçiləri nəzərdən keçirilmişdir. Bu şəkilçilərdən «по-», «с-», «про-», «от-» ən aktiv prefikslərdir. Göstərilmişdir ki, müasir rus dilində eyni zamanda həm köhnə modellərin aktivləşməsi, həm də də prefikslərin köməyi ilə aspektual forma əmələ gətirmənin yeni modellərinin yaranması və yayılması baş verir.
Açar sözlər: əsl tərz söz önü şəkilçiləri, hal felləri, «по-» prefiksi.

Purely aspectual prefixes of verbs
SUMMARY
Purely aspectual prefixes, possessing different degrees of the usage have been reviewed in the presented paper. Among others the most active prefixes are: “по-“, “с-“, “про-“, “от-“. It was suggested that activation of the old models as well as creation and distribution of new models of the aspectual pattern formation using prefixes have been observed in the modern Russian language.

Key words: purely aspectual prefixes, the state verbs, prefix “по-“
Rəyçi: M.M.Cəfərov

Шафига Магеррамова
НЕКОТОРЫЕ СЛОВООБРАЗОВАТЕЛЬНЫЕ МОДЕЛИ СУФФИКСАЛЬНЫХ ГЛАГОЛОВ, МО-ТИВИРОВАННЫХ СУЩЕСТВИТЕЛЬНЫМИ В СОВРЕМЕННОМ АЗЕРБАЙДЖАНСКОМ ЯЗЫКЕ
В данной статье анализируются словообразовательные особенности суффиксальных глаголов, моти-вированных существительными и прилагатель¬ными, в современном азербайджанском языке. Соответствен-но этому данные глаголы будут рассматриваться в следующей последовательности:
1) мотивированные существительными
2) мотивированные прилагательными
1. Словообразовательные модели суффиксальных глаголов, мотивиро¬ванных существитель-ными
Имена существительные обладают определенными мотивационными воз¬мож¬ностями в пределах суффиксальных глагольных образований, и иссле¬до¬вание этих потенциальных возможностей существи-тельного в качестве произ¬водящего слова для образований суффиксальных глаголов азербайджан¬ского язы-ка является актуальным [1,2,4,6,9].
Суффиксальные глаголы азербайджанского языка, где в качестве произ¬водящего слова выступают имена существительные, составляют большинство среди всех суффиксальных образований, поэтому анализ и начинаем с них.
Этот процесс развернут по следующим моделям:
1.1. Суффиксальные глаголы образуются от сочетания существительного с суффиксом - lamaq /-ləmək (С + lamaq= Г): burğu -burğulamaq, qılınc -qılınclamaq,dimdikləmək, qamcılamaq, ərsinləmək, yastıqlamaq, çəkiclə¬mək, ələkləmək, briketləmək, bizləmək, qandallamaq, çəpərləmək, dırmaqlamaq, gilələmək, и т. д.
Суффикс - lamaq имеет фонетический вариант -ləmək:senajlamaq, güllələ¬mək, alazlamaq, damcılamaq, bələnləmək, stenoqraflamaq, çənbərləmək, bardan¬la¬maq, vərdənələmək, çivləmək, alıqlamaq,burazlamaq,ağılamaq / ağulamaq, qarşılamaq, badaqlamaq и т.д.
Данный тип словообразования как один из самых продуктивных способов словообразования известен в азербайджанском языке с древнейших вре¬мен. Продуктивность или широкая употребительность суффикса –lamak/ -ləmək при образовании глаголов отмечается многими тюркологами (Н.К. Дмитриев, А.Н. Коно-нов, Н.А Баскаков, В.М Насилов, и др.) Глаголы, образованные по модели С + lamaq= Г, имеют много-численные значения, зависящие от значений производящих существительных:
1.1.а. Глаголы азербайджанского языка образуются от сочетания сущест¬вительных со значением орудия или средств производства с суф¬фиксом -lamaq/-ləmək и обозначают действия, осуществляемые по-сред¬ст¬вом орудий или средств производства, названных в мотивирующей ос¬нове: arşın - arşınlamaq, ələkləmək, fitilləmək, frezerləmək, cildləmək, alaflamaq, damğalamaq, dəsmallamaq, dəryazlamaq, dərmanlamaq, daraqlamaq, çuxurlamaq, çubuqlamaq, çıldaqlamaq, çarmıxlamaq, cıdarlamaq, hasarlamaq, bıçaqlamaq, gilidləmək, dişləmək, qurşaqlamaq, bilovlamaq, çəpərləmək,marıtlamaq, cəftələmək, sancaqlamaq, samanlamaq, saqqızlamaq, buynuzlamaq, qotazlamaq, qıynaqlamaq, qoxulamaq, quyruqlamaq, qasaqlamaq, qayçılamaq, çevrələmək, arpalamaq, alaqlamaq, qoltuqlamaq, varaqlamaq, patronlamaq, qanadlanmaq, qamcılamaq, pistonlamaq, möhürləmək, montajlamaq, dənələmək, modullamaq, mişarlamaq, mismarlamaq, mərzləmək, masajlamaq, maqqaşlamaq, mahluzlamaq,küzləmək, limitləmək, mahlıclamaq, qundaqlamaq, qulplamaq, qaşovlamaq, qıfıllamaq, mövclənmək, qolaclamaq, gilyotinləmək, qotazlamaq, qıynaqlamaq, qoxulamaq, quyruqlamaq, qasaqlamaq, qayçılamaq, çevrələmək, arpalamaq, alaqlamaq, qoltuqlamaq, varaqlamaq, patronlamaq, qanadlanmaq, qamcılamaq, pustonlamaq, qabıqlanmaq, möhürləmək, montajlamaq,dəstəkləmək, dənələmək, modullamaq, mərzləmək, masajlamaq, maqqaşlamaq, mahluzlamaq, limitləmək, mahlıclamaq, qundaqlamaq, qulplamaq, qaşovlamaq, qıfıllamaq, mövclənmək, qolaclamaq, gilyotinləmək , çubuqlamaq и т. д.; глаголы обозначают действия, связанные с соматони¬ма¬ми: ağız - ağızlamaq, ayaq – ayaqlamaq, birçək - birçəkləmək, barmaq – bar¬maqlamaq, baş – başlamaq, boğaz – boğazlamaq, burun – burunlamaq, daban – dabanlamaq, dırnaq – dırnaqlamaq, dirsək – dirsələmək, diş – dişləmək, diz – dizləmək, döş – döşləmək, əl - əlləmək, xirtdək - xirtdəkləmək, qarın – qarınlamaq, qol – qollamaq, qoltuq – qoltuqlamaq, qullaq – qullaqlamaq, ovuc – ovuclamaq, saç – saçlamaq, yumruq – yumruqlamaq, saqqallamaq и т. д.; различ¬ные явления природы: bürkü - bürküləmək, yelləmək, qarlamaq, çisələmək, boranlamaq, çovğunlamaq и т.д.
1.1.б. Глаголы азербайджанского языка модели С + lamaq= Г образуются от сочетания существи-тельных со значением предмета (материалы, металлы, строительные материалы, вещества и т.п) с суффик-сом -lamaq/-ləmək и обозначают действия (покрытие, обливка, утеплние, смазка), которые осуществляют посредством того материала, которые назван в мотивирующей основе: misləmək, qırlamaq, mazutlamaq, betonlamaq, bitumlamaq, qızıllamaq, cibləmək, gipsləmək, gümüşləmək, balzamlamaq, asfaltlamaq, mərmərləmək, çirişləmək, qurğuşunlamaq, qumlamaq, qrimləmək, çeşidləmək, qlisləmək, sinkləmək, spirtləmək, silikatlamaq, sementləmək, saçaqlamaq, suvaqlamaq, sortlamaq, subtitrləmək, saçaqlamaq, filtrləmək, fanerləmək, əhəngləmək, qalaylamaq, damğalamaq, kələfləmək, astarlamaq, ləpələmək, lülələmək, sabunlamaq, aşılamaq, güllələmək, mıxlamaq, nömrələmək, qrilləmək, qalaqlamaq, qasaqlamaq, qatranlamaq, çilikləmək, ətəkləmək, ətirləmək, şampunlamaq, suluqlamaq, surquclamaq, bintləmək, qarzaqlamaq, qadaqlamaq, çataqlamaq, aratlamaq, bəzəkləmək,çirişləmək,mahlıclamaq, qatıqlamaq,qaysaqlamaq,cizgiləmək, fərşləmək,bataqlamaq, çiçəkləmək, çatlamaq, siloslamaq, bülovləmək, armaturlamaq, damarlamaq, daşlamaq и т. д.
Различие между глаголами указанных двух групп видно из глагола daş¬lamaq, в котором основа daş - камень означает орудие действия по отношению к значению побивать камнями и материал по отношению к значению устилать камнями; в котором основа cib - карман означает предмет одежды и действие по от-ношению к значению - снабжать, покрывать что-либо карманами.
В материале исследования иногда именная основа глагола означает одновременно орудие и средство или средство и материал в значении орудия и средства: qızıllamaq – позолотить – от qızıl -золото; güllələmək -расстреливать - от güllə - пуля; səsləmək – звать, окликать - от səs- голос; şampunlamaq– нашампунить – от şampun – шампунь; sabunlamaq- мылить, намыливать - от sabun - мыло;bəzəkləmək – украшать – от bəzək - украшение; mıxlamaq - пригвоздить, прибить, заколотить гвоздями - отmıx -гвоздь и др.
1.1.в. Глаголы азербайджанского языка образуются от сочетания существительных с конкретным или отвлеченным значением как результата процесса или его признака с суффиксом -lamaq/-ləmək и обозначают название процесса или его признака: dəm – dəmləmək, arzu - arzulamaq, dəstək - dəstəkləmək, dəstə - dəstələmək, badalaq – badalaqlamaq, beh - behləmək, bordaq - bordaqlamaq,calaq - calaqlamaq, cəm - cəmləmək, ban - banlamaq, mürgü - mürgüləmək, küy - küyləmək, naz - nazlamaq, hıpnoz - hıpnozlamaq, əngəl - əngəlləmək, marıq - marıqlamaq, vərəm - vərəmləmək, qəzəl - qəzəlləmək, qotur - qoturlamaq, qıcıq - qıcıqlamaq, modern - modernləmək, fışqırıq/fışqırtı – fışqırıqlamaq, qucaq - qucaqlamaq, sintez - sintezləmək, soraq - soraqlamaq, haray - haraylamaq, sehr - sehrləmək, suç - suçlamaq, sahman - sahmanlamaq, sudur - sudurlamaq, cadu - cadulamaq, güc - gücləmək, çərən - çərənləmək, bordaq - bordaqlamaq, şantaj –şantajlamaq, əvəz - əvəzləmək, ekran - ekranlamaq, fokus1 - fokuslamaq, adaq/adax – adaqlamaq/ adaxlamaq, lilləmək1, lilləmək2, mürcüm - mürcümləmək, marıt – marıtlamaq, könük - könükləmək и т.д.
1.1.г. Глаголы азербайджанского языка образуются от сочетания сущест¬вительных со значением мес-та, направления и времени с суффик¬сом lamaq/-ləmək и обозначают действие, связанное со значе¬ни¬ем мо-тивирующей осно¬вой: anbar - anbarlamaq, arxaclamaq, daldalamaq, quyulamaq, gecələmək, axşam¬lamaq, qarşılamaq, irəliləmək, geriləmək, bunkerləmək, bələkləmək, ağnamaq и т.д.
1.1.д. Глаголы азербайджанского языка образуются от сочетания существительных со значением предмета с суффиксом -lamaq/-ləmək и выражают способ действия: sıralamq, ortalamaq, dəstəkləmək, hecalamq, tumarlamq, çevrələmək, quzulamaq, qoduqlamaq, təpikləmək, səsləmək, danlamaq и т.д.
В азербайджанском языке имеющая единичные образования с суффиксам -lamaq/-ləmək, которые образуются от существительных со значением лица – носителя действия: əfəlləmək, kəkələmək, oğrulamaq, çəpişləmək, acizləşmək, çuğullamaq, cücələmək и т.д
По данному СТ выявлено около 380 суффиксально-глагольных единиц, что составляет око-ло 37,6% образований, мотивированных существительными. Это говорит о определенной распространен-ности данного СТ в азербайджанском языке.
Итак, производные глаголы с суффиксам – lamaq /- ləmək могут быть объединены следующие семан-тические подгруппы: 1) обозначают действия, осуществляемые посредством орудий или средств производ-ства, названных в мотивирующей основе; 2) обозначают действия (покрытие, обливка, утепление, смазка), которые осуществляются посредством того материала, которые названы мотивирующей осно-вой; 3)обозначают название процесса или его признака; 4) обозначают действие, связанное со значением места, направления и времени, выраженное мотивирующей основой и т.д.; 5) обозначают дей¬ствие, связанное значением лица – носителя действия, выраженное моти¬вирующей основой.
1.2. Суффиксальные глаголы образуются от сочетания имени существительного со значением пред-мета с суффиксом -lanmaq /-lənmək (С + lanmaq= Г):damarlanmaq, birçəklənmək, çiçəklənmək, absoblanmaq, bəndəmlənmək, çimdiklənmək, bordaqlanmaq, suluqlanmaq, surğuclanmaq, süzələnmək, silahlanmaq, ağıllanmaq, səngərlənmək, cıdarlanmaq, dəsmallanmaq, fəxrlənmək , mahlıclanmaq, bülovlənmək, milçərlənmək и т.д.
1.2.а. Глаголы азербайджанского языка образуются от сочетания сущест¬вительных со значением орудия или средств производства с суффиксом -lanmaq/-lənmək и обозначают действия, осуществляемые посредством орудий или средств производства, названных в мотивирующей основе: çəkicçəkic - çəkiclənmək, bıçaqlanmaq, daraqlanmaq, dəryazlanmaq, tirlənmək, çubuqlanmaq, filtrlənmək, qurşaqlanmaq, ələklənmək, çarmıxlanmaq, caynaqlanmaq, briket¬lənmək, qidalanmaq, ləpələnmək, evlənmək, yaraqlanmaq, silahlanmaq, fayda-lan-maq, arşınlanmaq, frezerlənmək, dəsmallanmaq, çuxurlanmaq, çubuqlanmaq, çıldaqlanmaq, cıdarlanmaq, hasarlanmaq, behlənmək, gilələnmək, dişlənmək, qu¬r¬şaqlanmaq, çəpərlənmək, cəftələnmək, sancaqlanmaq, buynuzlanmaq, qotazlanmaq, qıynaqlanmaq, qoxulanmaq, quyruqlanmaq, qayçılanmaq, çevrələnmək, arpa¬lanmaq, alaqlanmaq, qoltuqlanmaq, varaqlanmaq, qanadlanmaq, qamcılanmaq, qabıqlanmaq, montajlanmaq, mişarlanmaq, mismarlanmaq, mərzlənmək, masa¬j¬lan¬maq, maqqaşlanmaq, millənmək1, millənmək2, limitlənmək, mahlıclanmaq, qundaq¬lanmaq, qulplanmaq, qaşovlanmaq, qıfıllanmaq, mövclənmək, qolaclanmaq, dəstələnmək, dəstəklənmək, dənələnmək, lillənmək2 и т. д.; глаголы обозначают действия, связан-ные с соматонимами: ayaq – ayaqlanmaq, birçək - birçəklənmək, barmaq – barmaqlanmaq, baş – başlanmaq, boğaz – boğazlanmaq, burun – burunlanmaq, dırnaq – dırnaqlanmaq, dirsək – dirsələnmək, diş – dişlənmək, əl - əllənmək, xirtdək - xirtdəklənmək, qarın – qarınlanmaq, qol – qollanmaq, qoltuq – qoltuqlanmaq, ovuc – ovuclanmaq, saç – saçlanmaq, yumruq – yumruqlamaq, saq¬qal - saqqallanmaq и т. д.; различные явления при-роды: bürkülən¬mək, yellənmək и т.д.
1.2.б. Глаголы азербайджанского языка модели С + lanmaq= Г образуются от сочетания существитель-ных со значением предмета (материалы, металлы, строительные материалы, вещества и. т.п) с суффиксом -lanmaq/-lənmək и обоз¬начают действия (покрытие, обливка, утеплние, смазка), которые осу¬ществ¬ляют по-средством того материала, которые назван в мотивирующей основе: balzam - balzamlanmaq, 111 asfaltlanmaq, bintlənmək, çeşidlənmək, çəpərlənmək, qotur - qoturlanmaq, çil - çillənmək, cərgələnmək, sızanaqlanmaq, sahman - sahmanlanmaq, ekran - ekranlanmaq, cildlənmək, alaflanmaq, əhənglənmək, ciblənmək, gipslənmək, gümüşlənmək, dərmanlanmaq, fanerlənmək, su – sulanmaq, damğalanmaq, calaq - calaqlanmaq, mamır - mamırlanmaq, möhür - möhürlənmək, samanlanmaq, saqqızlanmaq, qatranlamaq, çilikləmək, ətəkləmək, ətirləmək, suluq - suluqlanmaq, surquc - surquclamaq, lilləmək1 и т.д.
1.2.в. Производные глаголы азербайджанского языка с суффиксам -lanmaq/-lənmək имеют зна-чение проявления свойства, значение превра¬ще¬ния: var - varlanmaq, piylənmək, pullanmaq, qaysaqlanmaq, sərvətlənmək, rütubətlənmək, tərbiyələnmək, şəfəqlənmək, nəşələnmək, hiddətlənmək, qazmaq¬lanmaq, barlanmaq, qazlanmaq modern - modernlənmək, sərvətlənmək, zövqlənmək, bulutlanmaq, buxarlanmaq, qabıqlanmaq, göllənmək, südlənmək, elektriklənmək, siloslanmaq, saçaqlanmaq, iylənmək, qurdlanmaq и т.д.
Значение превращенных глаголов сопряжено многократностью действий, обозначаемых мотиви-рующим словом: budaq - budaqlanmaq, qığılcımlanmaq, sərvətlənmək, qabarlanmaq, buynuzlamaq, şapalaqlanmaq, düymələnmək, yosun¬lanmaq, kəflənmək, köklənmək, kollanmaq, köpüklənmək, otlanmaq, tüklənmək, yunlanmaq, tiftiklənmək, çirişlənmək, cadarlanmaq, yarpaqlanmaq, lillənmək1, lillənmək2 и т.д.
1.2.г. Глаголы азербайджанского языка образуются от сочетания сущест¬ви¬тельных с конкретным или отвлеченным значением с суффиксом -lanmaq/-lənmək и обозначают действие как результат процесса или его признака; а также его становление: adax/adaq - adaqlanmaq/ adaxlanmaq, bordaq - bordaqlanmaq, dəm – dəmlənmək, arzu - arzulanmaq, dəstək - dəstəklənmək, dəstə - dəstələnmək, fərəh - fərəhlənmək, naz - nazlanmaq, hıpnoz - hıpnozlanmaq, vərəm - vərəmlənmək, qıcıq - qıcıqlanmaq, sinir - sinirlənmək, qucaq - qucaqlanmaq, kədər - kədərlənmək, sehr - sehrlənmək, cadu - cadulanmaq, güc - güclənmək, şantaj – şantajlanmaq,əvəz - əvəzlənmək, qiymət - qiymətlənmək, abır – abırlanmaq, qeyrət – qeyrətlənmək, cəsarət - cəsarətlənmək, ar - arlanmaq, heyrət - heyrətlənmək, qəzəb – qəzəblənmək, hirs -hirslənmək, qəm – qəmlənmək, ruh – ruhlanmaq, vahimə - vahimələnmək, dəhşət - dəhşətlənmək, xof - xoflanmaq, nifrət - nifrətlənmək, maraq - maraqlanmaq, təəcüb - təəcüblənmək, mərifət - mərifətlənmək, səfa - səfalanmaq, fərq - fərqlənmək, tərbiyə - tərbiyələnmək, zövq - zövqlənmək, istifadə - istifa¬dələnmək, lərzə - lərzələnmək, iştah - iştahlanmaq, cəm - cəmlənmək, nigah - nigahlanmaq, mürcüm - mürcümlənmək, çıldaq - çıldaqlanmaq, soraq – soraqlanmaq, könük - könüklənmək и т.д.
Суффиксальные глаголы, образованные по модели С + lanmaq= Г, имеют значение объекта и ре-зультата действия: çuxurlanmaq, ədirlənmək, nəticələnmək, səslənmək, hirslənmək, cillənmək,
1.2.д. Производные глаголы азербайджанского языка с суффиксами – lanmaq /- lənmək,сочетающиеся с именами существительными, имеют значение уподобления (действовать, вести себя подобно кому–либо, чему-либо): ağa –ağalanma, arvadlanmaq, xoruzlanmaq, lotulanmaq,bəbirlənmək, böyüklənmək, erkəklənmək, arxalanmaq и т.д.
1.2.е. В азербайджанском языке производные глаголы могут выражать значение действия, совер-шаемое действующим лицом: zinət - zinətlənmək, sahib¬lənmək, çuğullanmaq, silahlanmaq, tüfənglənmək, faydalanmaq, qanadlanmaq и т.д.
Глаголы с суффиксами –lanmaq /-lənmək образованы на базе слов с суф¬фиксами -ləmək/-lamək и к которой они непосредственно восходят, поэто¬му существуют двойные ряды образований с этими суффик¬сами: barmaqlamaq - barmaqlanmaq, hasarlamaq - hasarlanmaq, filtrləmək - filtrlənmək, fanerləmək - fanerlənmək, əhəngləmək - əhənglənmək, cibləmək - ciblənmək, gipsləmək - gipslənmək, gümüşləmək - gümüşlənmək, filtrləmək - filtrlənmək, könükləmək - könüklənmək и т.д.
По данной модели выявлено около 320 суффиксально-глагольных еди¬ниц. Это говорит об опреде-ленной распространенности данного СТ в азер¬байджанском языке.
Итак, производные глаголы с суффиксами - lanmaq /- lənmək– могут быть объединены в следую-щие подгруппы: 1) обозначают действия, осу¬ществляемые посредством орудий или средств производства, названных в мотивирующей основе; 2) обозначают действия (покрытие, обливка, утеплние, смазка), которые осуществляются посредством того материала, которые названы мотивирующей основой; 3) имеют значение проявления свойства, значение превращения; 4) обозначают действие как результат процесса или его при-знака; а также его становление; 5) имеют значение уподобления; 6)значение действия, совершае-мое действующим лицом в своих интересах.
1.3. Суффиксальные глаголы образуются от сочетания имени существи¬тельного со значением предме-та с суффиксом - laşmaq /-ləşmək (С + laşmaq= Г). Глаголы этого СТ имеют комплексное значение, со-стоящее из общего процессуального значения [7], «превращаться в …» и предметного значения «кого-то», «что-то», ограничивающего и конкретизирующего названное процессуальное значение. Например, глаголы mamırlaşmaq, qarşılaşmaq, daşlaşmaq, kokslaşmaq, kristallaşmaq, sirkələşmək, qruppalaşmaq, qurşaqlaşmaq, kişiləşmək, kipləşmək, çuxurlaşmaq, cərgələşmək, qarlaşmaq, çubuqlaşmaq, - все имеют значения, складываю-щиеся из общего процессуального значения превращения или видоизменения и указания на предметный результат этого процесса, придающий последнему конкретный и ограниченный харак¬тер: abstarkt -abstarktlaşmaq, ayqırlaşmaq, lotulaşmaq, qovaqlaşmaq, inten¬sivləşmək, mexaniklaşmaq, behbudlaşmaq, bıçaqlaşmaq, bürküləşmək, çuxurlaşmaq, çubuqlaşmaq, çatallaşmaq, çarpazlaşmaq, qütbiləşmək, bəsitləşmək, çeşidləşmək, səkilləşmək, fikirləşmək, əhəngləşmək, bitumlaşmaq, gipsləşmək, bataqlaşmaq dəstələşmək, badalaqlaşmaq, cəmləşmək, fokuslaşmaq, haraylaşmaq, qiymət - qiymətləşmək qoturlaşmaq, qucaqlaşmaq, söz - sözləşmək, soraqlaşmaq, gücləşmək, ban – banlaşmaq, limitləşmək, sulaşmaq, fokus1 – fokuslaşmaq, badalaq – badalaqlaşmaq, suluq – suluqlaşmaq, haray – haraylaşmaq, könük - könükləşmək; и т.д.; глаголы обозначают действия, связанные с соматонимами: ağız - ağızlaşmaq, ayaq – ayaqlaşmaq, boğaz – boğazlaşmaq, burun – burunlaşmaq, çənə - çənələşmək, dırnaq – dırnaqlaşmaq, dirsək – dirsəkləşmək, dil – dilləşmək, dodaq – dodaqlaşmaq, döş – döşləşmək, xirtdək - xirtdəkləşmək, qulaq – qulaqlaşmaq, saç – saçlaşmaq, üz – üzləşmək, qullaq – qullaqlaşmaq, yumruq – yumruqlaşmaq, əl - əlləşmək, buynuz – buynuzlaşmaq, xirtdəkləşmək, и т.д.; от существительных в атрибутивном значении образованы следующие глаголы на -laşmək: avtomat - avtomatlaşmaq, qərarlaşmaq, qoturlaşmaq, qəhətləşmək, yetimləşmək, maqni¬t¬ləşmək, mərkəzləşmək, səmərələşmək, sümükləşmək , güləşmək, viranələşmək, vidalaşmaq, qonşu - qonşulaşmaq, möhür - möhürləşmək, cinsləşmək, çirkləşmək, nəmləşmək, həlimləşmək, kaftarlaşmaq и т.д.
Глаголы на -laşmək можно образовать лишь от основ, которые находятся в тех же самых отношениях к значению производного глагола, что и основы глаголов –lamaqи –lanmaq. Сохраняя преемственность по форме, глагольный суффикс -laşmək сохраняет так же, как и суффиксы -lanmaqи –lamaq, преем¬ствен¬ность условий образования глаголов. Однако большое разнообразие отношений, наблюдавшееся в глаголах на – lamaq и сократившееся в глаголах на – lanmaq, ещё больше сужается в глаголах на -laşmək. Для послед-них сле¬дует говорить об одном по существу типе основ, означающих признак резуль¬тата, отчасти процесса, и охватывающих всех основ на -laşmək:gipsləmək - gipslənmək - gipsləşmək, behbudlamaq, behbudlaşmaq, bıçaqlamaq, bıçaqlaş¬maq, limitləmək - limitlənmək - limitləşmək, lilləmək2 -lillənmək2 - lilləşmək2, xirtdəkləmək - xirtdəklənmək - xirtdəkləşmək, , saçlamaq - saçlanmaq - saçlaşmaq и т.п.
Различие между этими суффиксальными элементами чисто количествен¬ное: глаголов на –lanmaq значительно больше, чем глаголов на -laşmək, а на –lamaq ещё больше, чем глаголов на –lanmaqи -laşmək .
По данной модели выявлено около 250 суффиксально-глагольных единиц. Это говорит об опреде-ленной распространенности данного СТ в азербай¬джанском языке.
1.4. Суффиксальные глаголы образуются от сочетания имени существи¬тель¬ного со значением предмета с суффиксом -latmaq /-lətmək и имеют по¬нуди¬тельное значение – заставить кого-либо совершить то könük – könük¬lətmək; möhürlətmək, su-sulatmaq, mismarlatmaq, masajlatmaq, varaqlatmaq, qulp¬latmaq, patronlatmaq, çubuqlatmaq,bataqlatmaq, mərzlətmək, yellətmək, dəm¬lətmək, dəstəklətmək, dişlətmək, marıtlatmaq, cildlətmək, çuxurlatmaq, əhəng¬lətmək, daraq¬latmaq, qamcılatmaq, qundaqlatmaq, qaşovlatmaq, qıfıllatmaq, qıfıllatmaq, boğazlatmaq, fışqırtmaq, qızıllatmaq, könüklətmək и т. д.
По данной модели выявлено около 60 суффиксально-глагольных единиц. Это говорит об опреде-ленной распространенности данного СТ в азербай¬джан¬ском языке.
Анализ материала и установление СТ суффиксальных глаголов, мотивированных существительны-ми, позволил сделать следую¬щие выводы:
1) общий объем суффиксально-глагольных образований, мотивированных существительными, состав-ляет 1010 производных единиц;
2) образование суффиксальных глаголов от имен существительных происходит по 4 СТ: С + lamaq= Г, С + lanmaq= Г, С + laşmaq= Г ,С + latmaq= Г; – 1,5%;
3) самым продуктивным СТ среди суффиксально-глагольных образо¬ваний от имен существительных является словообразовательная модель : С + lamaq= Г ; продуктивны также следующие СТ: С + lanmaq= Г, С + laşmaq= Г ; среднепродуктивен СТ: С + latmaq= Г ;
4) в образовании суффиксально-глагольных единиц от имен существи¬тельных участвуют следующие словообразовательные форманты: -lamaq, - lanmaq, - laşmaq, - latmaq;
5) самым продуктивным словообразовательным формантом, принимаю¬щем участие в образовании суффиксально-глагольных единиц от имен сущест¬вительных, является суффикс -lamaq; наряду с этим суф-фиксом к наиболее активным относятся словообразовательные форманты: - lanmaq, -laşmaq; среднепродук-тивным: - latmaq.

Список использованной литературы
На русском языке
1. Грамматика азербайджанского языка. Под общей ред. М. Ш. Ширалиева, Баку, Элм, 1971
2. Мамедова Э.С. Отыменно-суффиксальное словооб¬ра¬зование. Баку: АПИРЯЛ им. М.Ф.Ахундова, 1991, 174 с.
3. Мамедова Э.С. Словообразовательные модели в русском и азербай¬джан¬ском языках. Баку, Мутарджим, 2005, 244 с.
4. Мамедова Э.С. Принципы изучения морфемной структуры слова. Баку, Мутарджим, 2008, 74 с.
5. Насибов В. Глагольное словообразование в русском и азербайджанском языках. Баку, Мутарджим, 2008, 263 с.
На азербайджанском языке
6. Cəfərov S. Azərbaycan dilində sözyaradıcılığı. Bakı: Maarif, 1960, 204 s.
7. Cəfərov S. Azərbaycan dilində sözdüzəldici və sözdəyişdirici şəkilçilər. Bakı: Maarif, 1968, 107 s.
8. Qurbanov А.М. Мüasir Azərbaycan ədəbi dili: 2 cilddə, I c., Bakı: Nurlan, 2003, 450 s.
9. Talıbov Q. MüasirAzərbaycan dilində sözyaradıcılığı prosesi. Bakı, 1988, 90 s.
СЛОВАРИ
10. Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti (4 cilddə). Bakı, 2006

XÜLASƏ
Məqalədə müasir Azərbaycan dilində adlardan müxtəlif şəkilçilər vasitəsi ilə düzələn fellərin sözyaradıcı modelləri müvafiq qruplar üzrə təhlil olunur:( -lamaq /-ləmək; -lanmaq / -lənmək; -laşmaq /ləşmək; -latmaq / -lətmək). Bunların ən məhsul¬dar modelləri xüsusi qeyd olunur. Modellərin statistik hesablaması konkret rəqəmlərlə verilir; hər bölmənin axırında nəticələr ümumiləşdirilir.
Some word- formative models of the verbs formed from the nouns in the contemporary Azerbaijanian lan-guage
SUMMARY
The article deals with the word-formative models of the verbs formed from the nouns by means of the dif-ferent suffixses in the contemporary Azerbaijanian language. They are analysed in the corresponding groups:( -lamag / -lamak ;-lanmag /-lanmak;-lashmag /- lashmak; -latmag /-latmak). The most productive of them are emphasized.Is also given their concrete statistic calculations. The main results of the analysis are generalized.

Key words: nouns, word-formative models, suffixses, verbs
Ключевые слова: существительные, словообразовательные модели, суффиксы, глаголы
Açar sözlər: adlar, sözyaradıcı modellər, şəkilçilər, fellər

Рецензент: проф.С.А.Магеррамова

Ширинова Фирангиз
НЕКОТОРЫЕ СПОСОБЫ ОБРАЗОВАНИЯ НЕОЛОГИЗМОВ В СОВРЕМЕННОМ АНГЛИЙСКОМ ЯЗЫКЕ
Данная статья рассматривает выявление основных способов образования новых слов в лексической системе современного английского языка. Исследование образования новых слов в современном англий-ском языке показывает, что словообразование является главным средством обогащения словарного состава языка.
Современная жизнь требует новых слов и тем самым предопределяет изменчивость словарного со-става. Изменение словаря - это естественное и постоянное движение в языке. Новые реалии вносят в язык свои наименования. Так возникают неологизмы.
По справедливому мнению В. В. Виноградова, «образование новых слов практически непрерывный про-цесс, но все так называемые новообразования первоначально представляют собой факты речи и становятся фактами языка лишь в результате многократного воспроизведения в готовом виде» [Виноградов 1951: 168].
Научно-техническая революция, развитие средств массовой коммуникации, стремительное развитие общественной жизни приводят к появлению на свет огромного количества новых слов и значений, т.е. к то-му, что называется «неологическим взрывом». Появляются новые открытия, углубляются представления о ранее известных фактах и явлениях действительности, а также о сущности и функционировании этих явле-ний.
Появление в языке новых обозначений - слов - обязательный спутник нового в области культуры общества, будь то материальное производство, духовная жизнь, мода или взаимоотношения людей, соци-альных групп или государств. Очень меткое замечание по этому поводу сделал Э. Сепир: «Изменения в лек-сике вызываются весьма разнообразными причинами, большинство которых носит культурный, а не чисто языковой характер. Так, слишком частое употребление слова может превратить его в избитое общее место, и в итоге возникает необходимость заменить его новым словом. С другой стороны, изменение установки мо-жет сделать некоторые слова со свойственными им традиционными оттенками значения неприемлемыми для более молодого поколения, так что они склонны устаревать» [Сепир 2002: 240]. Проблема пополнения словарного состава рассматривается во многих работах по общему языкознанию [Будагов 1965; Ельмслев 1962; Косериу 1963; Ульман 1970], ей посвящен целый ряд специальных исследований и статей [Волошин 1971; Розен 1966; Хахам 1970]. Изучение проблемы роста лексического состава представляет возможным определить тенденции, закономерности в развитии того или иного языка, эволюцию его системы в целом. Однако общая теория неологизмов, как справедливо отмечает Р. А. Будагов, разработана еще недостаточно [Будагов 1965: 104].
Постоянные изменения в словарном составе современного английского языка, а также интенсивное пополнение его новыми единицами служат объективными предпосылками для тщательного лингвистиче-ского осмысления новой лексики. Сначала новые слова могут использоваться небольшим числом людей, затем, если они достаточно выразительны и по своему звучанию соответствуют характеру фонетической системы английского языка, они получают хождение во все более и более широких социальных и профес-сиональных коллективах. Вошедши в лексический состав языка, неологизмы продолжают развиваться, на-капливать новые значения. Они могут стать общеупотребительными и с течением времени даже проникнуть в основной словарный фонд языка, но могут, не укоренившись в языке, выйти из употребления.
Непрерывное пополнение лексической системы языка новыми словами осуществляется различными путями. Обогащение словарного состава современного английского языка происходит путем словообразо-вания, изменения значения слова и заимствования. Словообразование представляет собой наиболее важный путь развития словаря английского языка. Значительное количество новых слов обязано своему появлению в современном английском языке словообразовательным процессам. По мнению Е. С. Кубряковой, «суть словообразовательных процессов заключается в создании новых наименований, новых вторичных единиц обозначения» [Кубрякова 1972: 356]. «Образование новых слов происходит по тем моделям, по тем слово-образовательным типам, которые уже установились в языке или вновь возникают в связи с выделением но-вых основ и использованием новых аффиксальных элементов, в связи с развитием и усовершенствованием системы словообразования» [Звегинцев 1954: 19].
В современном английском языке существуют следующие продуктивные способы образования не-ологизмов: аффиксация (которая подразделяется на суффиксацию и префиксацию), словосложение, конвер-сия, сокращение. Одним из наиболее продуктивных путей образования неологизмов является аффиксация. В наше время с помощью аффиксации образуется огромное число новых слов. В современном английском языке выделяются своей продуктивностью словообразовательные модели существительных с суффиксами: -ie, -er, -ing, -ist, -ism. Приведем примеры: ableism, ballizing, bufferism, buncing, carer, chaologist, cuppie, deccie, electoralism, ephemerist, expatriatism, gazetting, genniker, gimmie, huffer, masculinism, moshing, mudger, pinger, pippie, plonker, porcinologist, proceduralist, punker, safing, suspenser, tagger, towie, winie, yeepie. В составе новых слов отмечены также существительные с полусуффиксами -aholic, -ati, -gate, -nomics: bimbonomics, clothesa-holic, Contragate, creamaholic, Dukakonomics, Irangate, jadeaholic, jazzerati, Lawsonomics, numerati, Rogernom-ics.
Для новых слов - глаголов характерен суффикс -ize: anonymize, awfulize, catastrophize, champenize, corporatize, marmelize, quietize, weaponize. Весьма про¬дуктивны в современном английском языке модели прилагательных с суффиксами -able, -ish, -y, например: dorkish, fabby, kissy, laddish, microwaveable, ovenable.
К наиболее продуктивным префиксам относятся anti-, de-, re-, non-, un-, dis-, pre-, super-. Приведем примеры новых слов, образованных с их помощью: antivirus, de-accession, decompress, delist, demerge, dese-lect, detox, deward, dewomb, disadoptive, non-lethal, non-performing, pre-sale, re-beating, rebounder, rebounding, reflag, relaunch, reschedule, respectify, superdelegate, supergravity, supermembrane, uncap, untie. В состав новооб-разований входят также слова с полупрефиксами loadsa-, auto-, tele-, heli-: autocondimentation, autohagiogra-phy, heliculture, heli-skiing, loadsamoney, telebook, teledish, telenovela, tele-operated.
Многие новые слова, получившие распространение в английском языке в последние 15-20 лет, обра-зованы путем словосложения. Преимущественно это сложные слова, образованные простым соположением основ: airmiss, arm-twist, ballpark, bid-proof, blackwash, chalkface, chatline, clubbite, colour-blind, cook-chill, crackhead, dieman, eyeprint, free-fall, glasnost, granite-wash, gridlock, humanware, jump-rope, mo¬ney¬man, padbolt, pitchperson, popmobility, ropeline, runway, seajack, time-graft, veinprint.
Активно действующим и чрезвычайно продуктивным способом словообразования в данный период развития английского языка является аббревиация. О важности и месте словообразования путем аббревиа-ции в свое время писал О. Есперсен: «Сокращения… нигде не являются столь многочисленными как в со-временном английском языке. Они в действительности представляют одну из наиболее характерных черт развития английского языка» [Jespersen 1942: 550-551]. В последние десятилетия аббревиация, как языковое явление, приобрела еще большее распространение, например: A-day, ARC, ATB, ATM, ATV, CDV, ddC, DERL, DSA, DTP, EC, EDI, E-fit, E-free, GERBIL, GUI, IKBS, JIT, MDMA, ME, MOR, MRI, MRM, N, NAI, NAIRU, NIC, PSDR, PWA, RAD, RCD, RDS, SBKKV, SIDS.
В исследуемом материале продуктивным способом образования неологизмов является также кон-версия. При этом отмечены конвертированные новообразования двух типов:
1) образование глаголов от существительных, например: bin - to bin, feeder - to feeder, flan - to flan, gender - to gender, office - to office, port - to port, silicone - to silicone, source - to source, Velcro - to Velcro, woman - to woman;
2) образование существительных от глаголов, например: to spend - spend. Следует отметить, что кон-версионная модель N→V гораздо активнее, чем модель V→N Развитие лексики английского языка проис-ходит не только за счет образования новых слов и словосочетаний, но и с помощью создания новых лекси-ко-семантических вариантов слов. Например, такие общеупотребительные слова как air, bottom, box измени-ли свои значения посредством метафорического переноса. Кроме основного значения «проветривать, су-шить» слово air стало употребляться в значении «передавать по радио или телевидению». Слово bottom с основным значением «дно, низ, нижняя часть, конец» получило значение «политическое единство», слово box «положить в коробку, ящик» получило новое переносное значение «показывать по телевидению».
Итак, словообразование является главным, но не единственным средством обогащения словарного состава английского языка. Ни один язык никогда не обходился одними только собственными лексическими средствами. Заимствование по праву рассматривается исследователями как один из источников пополнения лексики английского языка [Амосова 1956; Смирницкий 1956].
В словарном составе современного английского языка встречаются слова китайского происхожде-ния (gai-ge, qinghaosu), японского (aiki-jutsu, nashi, waribashi, zaitech), арабского (intifada), а также заимство-вания из индийских языков (Bhangra, paneer), польского (Nizinny), немецкого (kletten prinzip) и французского (frisee, frais, fromage, pecher, tranche, unijambist, visagiste).
В заключение подчеркнем, что пополнение лексики современного английского языка почти полно-стью идет за счет внутренних ресурсов, иностранные заимствования играют минимальную роль. Основное число новых слов поступает в английский язык с помощью продуктивных способов словообразования: аф-фиксации, словосложения, сокращения и конверсии.
Образование неологизмов в профессионально-ориентированном тексте.
Живой звук находится в постоянном и непрерывном развитии. Наиболее подвижный компонент языка – словарный состав. Система языка не является замкнутой, и «словообразование является одним из важнейших лингвистических механизмов, обеспечивающих бесконечность словаря». Приток новых слов и необходимость их описания обусловили создание особой отрасли лексикологии – неологии –наука о неоло-гизмах. Особенно много неологизмов появляется в научно-техническом языке в результате бурного про-гресса науки и техники, например: atomie pile - атомный реактор, half-life - период полураспада, to dieselize - оборудовать дизелем. Степень восприятия научной-технической информации иностранного языка опреде-ляется знанием специальных терминов, поскольку именно они составляют ее основу, будь то учебное посо-бие, научная статья или технический текст на иностранном языке. Изучение неологизмов в иностранном языке в сфере научно-технической деятельности является важным, призванным облегчить многочисленные трудности, связанные с неточным пониманием иностранных терминов и их неправильным употреблением.
Создание новых слов в терминологии осуществляется, прежде всего, как отражение в языке потреб-ностей профессиональной группы в выражении новых понятий, постоянно возникающих в результате науч-ных и технических разработок. Источником терминологических неологизмов являются современные науч-ные статьи в журналах, использование Интернет-ресурсов и профессионально-ориентированные тексты.
В отношении современного английского языка следует отметить растущую продуктивность следующих способов образования неологизмов:
1. Образование новых слов на базе имеющихся в языке продуктивных словообразовательных средств. Так, аффиксальные основы и композиты составляют свыше половины всех новых слов современ-ного английского языка. Основным источником неологизмов-терминов является деривация, т.е. производ-ные от корня при помощи суффиксации и префиксации. Например: производные с суффиксом –еr (Downer, Fertilizer, Linters), производные с суффиксом -ion (Channelization, Chemigation, Fertigation, Irradiation), произ-водные с суффиксом -ant (Chemosterilant, Desiccant, Fumigant), производные с суффиксами -ing, -tу (Fungibility, Backgrounding, Blending), производные с префиксами by-, extra-, de-, back-, non-, trans-, sub- (nonambulatory, transesterification, defoliant, sub-tank), сложные, часто телескопические (способ словообразо-вания, при котором часть одного слова сливается, чтобы образовать единое целое с частью другого слова или с целым словом): hydroponics, aeroponics, agro-ecosystems, farmaceuticals. Этот способ словообразования получил большое развитие в последние десятилетия. Структурная специфика новых суффиксальных слов состоит также в качественном сдвиге морфов, что проявляется в осколочности корневых морфем (усечении производной основы). Это происходит при усечении (акопе) как суффиксов: extense(ive) в exten¬sification, secur(ity) в securization; так и суффиксальных последовательностей: rest (aurant) в resto. Из всех новейших словообразовательных аффиксов сочетательная форма с -in является наиболее интересным приемом для об-разования новых слов. Например: a lying- in hospital (роддом). Выделяются новые слова, в которых в качест-ве производящей основы выступают имена собственные – антропонимы, топонимы, торговые названия то-варов, например: pepsification – American style commercialization esp. the introduction of branded junk food. В состав некоторых новых суффиксальных основ могут входить акронимы, например: woop (a well-off-older person).
2. Переосмысление уже существующих в языке слов с приданием специального значения. Так, слово –egg - яйцо получило специальное значение - бомба.
3. Заимствования (элементы чужого языка, перенесенные из одного языка в другой в результате язы-ковых контактов, а также сам процесс перехода элементов) из других языков. Близко к заимствованиям примыкают кальки (структурные заимствования). Кроме калек существуют фонетические заимствования, например: sport, people. Под семантическим заимствованием понимается заимствование нового значения, часто переносного, к уже имеющемуся в языке слову (media – носитель). Особую группу составляют слова интернациональные (из древнегреческого и латинского языков пришли такие слова, как atom, satellite, из русского - sputnik и т.д.).
4. Сокращения. За последнее время в английском языке усилилась тенденция образовывать новые слова путем сокращения существующих слов или словосочетаний. Под общим названием «сокращения» кроются многочисленные и весьма различные процессы и результаты, общим для которых является то, что слово так или иначе сокращается.
Одним из больших источников английских сокращений являются газетные заголовки. В прессе и научных публикациях, а также в технических текстах очень распространены сокращения, которые не имеют никакого значения вне данного контекста: v/v, b/k, lаb. В английских сокращениях последними буквами мо-гут быть как согласные (math), так и гласные (demo). Отдельные сокращения могут проявлять способность к дальнейшему словообразованию: telephone – phone – phony – a person who makes phone calls. В английском языке существуют и сложносокращенные слова, например: Euratom – западная европейская организация по развитию атомной промышленности.
По формальному признаку И.В. Арнольд разбивает сокращения слов на три типа:
1. аферезис – усечение начала слова: example – sample
2. синкопа – усечение середины слова: market – mart
3. апокопа – усечение конца слова: advertisement – ad
Возможно сочетание двух типов аферезиса и синкопы, синкопы и апокопы: refrigerator – frige. Также получил большое распространение инициальный тип сложносокращенных слов, так как сокращения со-ставлены из начальных букв:
а) Они могут произноситься как буквы в алфавите, например: V/V- вентиль, S/W – переключатель, выклю-чатель.
б) Вторая группа инициальных сокращений произносится так, как если бы это были обычные слова, напри-мер: radar – radio detection and ranging.
В газетной и военной лексике распространены сложносокращенные слова, в которых первый эле-мент сокращается до одной буквы: h- bomb - водородная бомба, v- day - день победы. Большое распростра-нение получили комбинации словосложений и сокращений с
разными другими типами словообразования, например: adman - специалист по рекламе. Особым типом со-кращений, характерным для английского языка, являются сокращения на письме латинских слов, которые читаются не как латинское слово, а переводятся на английский, например: c.f. (лат. confer) – compare.
5. Сложные слова, образованные простым сложением основ, например: job- hunting, slot- machine, headbase. Большое распространение получили комбинации сложносокращенных слов, которые носят назва-ние слияния (blend, fusion). При образовании подобных слов от первой входящей в него основы отсекается конец, а от второй – начало, например: escalator – escalated elevator. Увеличилось число сложных существи-тельных, образованных от глаголов с послелогами, например: a set-up.
6. Отыменные глаголы (конверсия). Конверсия – способ словообразования, по которому от одной части речи образуется другая без каких-либо изменений во внешней форме. Перевод таких глаголов не представляет трудностей. Один из результатов конверсии заключается в том, что конвертированное слово приобретает возможность употребляться в другой, нежели исходное слово, синтаксической функции. В паре N - V производящие существительные обладают, как правило, большим объемом значений, чем производ-ные глаголы, например:Leaching-leachate (N-V).
7. Большую группу составляют искусственно созданные, придуманные слова, например: Anapurna MV (Trade name).
Проблема правильного понимания и перевода неологизмов связана с тем, что при современном стремительном развитии науки и техники никакой словарь не в состоянии поспеть за возникновением новых слов и терминов в различных областях знаний, особенно в научно-технических текстах. Поэтому, если в тек-сте встречается неологизм, отсутствующий в словаре, можно перевести его, учитывая словообразовательные элементы данного слова и опираясь на контекст. Так, при переводе научно-технических текстов необходимо уделять пристальное внимание их отличительным особенностям. Общеизвестными лексико-грамматическими особенностями научно-технических текстов на английском языке являются их информа-тивность, ведущая роль терминологии и специальной лексики, многочисленные атрибутивные группы и широкое использование эллиптических конструкций. При переводе стилистически разноплановой лексики в научно-технических текстах необходимо руководствоваться общепризнанным принципом сохранения цели коммуникации и научного стиля текста перевода, руководствуясь нормами и узусом русского языка. Если в англоязычных текстах научного стиля допустимо использование разговорных выражений, то в русскоязыч-ных текстах разговорные выражения должны быть заменены нейтральными.
E.g. The scientists also drive home problems with making predictions from models. (Science: 2005) - Ученые также способствуют осознанию проблем путем создания прогнозов на основе моделирования.
Основными тенденциями перевода неологизмов научно-технических текстов является заимствова-ние новых терминов либо их калькирование. Огромная волна заимствований, пришедшаяся на 90-е годы XX века, пополнила лексический состав русского языка множеством общетехнических, инженерных и особенно компьютерных терминов, многие из которых задокументированы словарями и прочно вошли в узус, напри-мер, чип, Интернет-сайт и др. Однако чрезмерное заимствование терминов на сегодняшний день, к счастью, уступает место лексическим заменам. Несмотря на это, еще часто встречается необоснованное заимствова-ние уже существующих в русском языке терминов или реалий. В этой связи необходимо акцентировать внимание на наличии в русском языке варианта перевода и на отсутствии необходимости заимствования. E.g. to upgrade - обновить, улучшить, усовершенствовать; но не: сделать апгрейд.
Из всего вышесказанного следует, что закономерный процесс развития лексического состава, изме-нение его качества происходит по линии обогащения словаря, т.е. новых словарных единиц в языке появля-ется всегда больше, чем исчезает старых. Новые лексические единицы играют огромную роль в развитии и совершенствовании языка.

Список использованной литературы
1. Ахундов А. Общее языкознание (1979; 2-е изд. -1988)
2. Виноградов В. В. Об основном словарном фонде и его словообразующей роли в истории языка. - М.: Изд-во АН СССР, 1951. - Т. 10. - 612 с.
3. Волошин Ю. К. Новообразования и собственно неологизмы современного английского языка: Автореф. дис. … канд. филол. наук. - М., 1971. - 16 с.
4. Смирницкий А. И. Лексикология английского языка. - М.: Изд-во литературы на иностранных языках, 1956. - 260 с.
5. Хахам Л. А. Основные типы новообразований в современном английском языке и способы их перевода на русский язык: Автореф. дис. … канд. филол. наук. - М., 1970. - 24 с.
6.Эйто Дж. Словарь новых слов английского языка. The Longman Register of New Words. - М.: Русский язык, 1990. - 434 с.
7.Jespersen O. A Modern English Grammar on Historical Principles. - Copenhagen, 1942. - Part VI.
8. Ившин В.Д., Титов Л.В. Неологизмы с суффиксами – in / В.Д. Ившин, Л.В. Титов // Исследования по лексике и грамматике германских языков. – Тарту, 1990. – С. 44-45
9. Заботина В.И. Новая лексика современного английского языка / В.И.Заботина. – М, 1989. – С.23-24.

Əliyeva Yeganə Nurəddin qızı
AZƏRBAYCAN DİLİNDƏ BEYNƏLXALQ YAZIŞMALARIN FORMALAŞMASI
Azərbaycan dili beynəlxalq mədəni münasibətlər sisteminə inteqrasiya olunmuş bir dil hesab olunur. Bu dil qlobal mədəni dəyərləri özündə birləşdirir. Dün¬yada, cəmiyyətdə baş verən hadisələr dildə də öz əksini tapır. Ölkəmiz ilə digər öl¬kə¬¬lər arasında bu və ya başqa istiqamətlərdə əlaqələrin qurulması müntəzəm olaraq aparılan danışıqlar və yazışmalar vasitəsilə həyata keçirilir. Bu cəhətdən yazışma¬ların rolu və əhəmiyyəti ikitərəfli əlaqələrin yüksələn xətt üzrə inkişafında mühüm rol oynayır. Bu tipli yazışmalar ölkələrarası aparıldığı üçün beynəlxalq yazışmalar adlandırırlar.
Azərbaycanda beynəlxalq yazışmaların tarixi rəsmi şəkildə XVI əsrlə bağlıdır, formalaşması isə XVII-XVIII əsrlərə təsadüf edir. Azərbaycan Respublikası müstəqillik qazandıqdan sonra beynəlxalq arenada əlaqələri daha da genişləndi, bu da nəticədə yazışmaların beynəlxalq standartlara uyğun şəkildə inkişafına zəmin yaratdı. Müstəqil respublikanın apardığı dil siyasəti əvvəlki dövrlərdən fərqli olaraq, onun daha demokratik və mütəşəkkil olmasına səbəb oldu.
Beynəlxalq yazışmalar digər yazışmalardan öz üslubu və özünəməxsus leksikası ilə seçilir. Bu yazışmaların dili aydın, anlaşıqlı olmalı, eyni zamanda terminlərdən düzgün və yerində işlədilməlidir. Müraciətlərin seçilməsi yazışmanı aparan tərəflər arasındakı münasibətin hansı səviyyədə olması ilə müəyyən olunmalıdır. Yazışmalarda mənfi informasiyaların - rəddetmə, imtina və şikayət xarakterli ifadələrin də birbaşa deyil, dolayı yolla nəzakətli şəkildə verilməsi əsas şərtlərdən biridir və şəxsin bu sahə üzrə nə dərəcədə bacarıqlı olmasından asılıdır.
Beynəlxalq yazışmaların əsas xüsusiyyətlərindən biri onun əlaqəyaratma funksiyasıdır. Real faktlara əsaslandığı üçün həqiqilik onun meyarıdır. Bu yazışmalar konkret adresat üçün nəzərdə tutulur.
Beynəlxalq yazışmalar müvafiq formada tərtib olunur.Belə ki başlıq sənədi göndərən idarənin adını, ünvanını, əlaqə nömrələrini və s. kimi məlumatları özündə əks etdirir.Başlıq hissəsinin üstündə emblem və ya logo verilə bilər. Bu hissə standart məlumatları əks etdirdiyi üçün şablon halında işlədilir. Başlıq hissənin boş kağıza çap olunmuş hazır formalarından istifadə edilir. Bu cür başlıqlı kağız anketli kağız adlandırılır. Daha sonra sənədin nömrəsi və verilmə tarixi üçün yer ayrılır, imzalandıqdan sonra bu hissələr müvafiq qaydada doldurulur, yəni nömrə və tarix qeyd olunur.
Sənədin göndəriləcəyi ünvanın (ölkənin, idarənin, təşkilatın) adı göstərilir.
Nümunə:
Yaponiyanın Azərbaycan Respublikasındakı Fövqəladə
və Səlahiyyətli səfiri cənab Şusuke Vatanabeyə
Amerika Birləşmiş Ştatlarının Prezidenti Zati-aliləri cənab Barak Obamaya
Əgər yazılan məktub başqa bir da göndəriləcəksə, o zaman Surəti: digər ünvanın adı qeyd olunur. Nümunə:
13BMT TƏHLÜKƏSİZLİK ŞURASININ
SƏDRİNƏ
SURƏTİ: BMT-nin BAŞ KATİBİNƏ (2, səh.34)
Yazışma müraciətlə başlayır. Rəsmi müraciət zamanı əsasən “Hörmətli”, “Əziz”, “Zati-aliləri”, “Əlahəzrət” sözlərindən istifadə olunur. Nümunə:
Möhtərəm cənab prezident!
Əziz qardaşım Süleyman bəy!
Hörmətli xanım dövlət naziri!
Hörmətli Azad Xəlil oğlu!
Hörmətli cənab Tsyao Şi!
Zati-aliləri!
Əlahəzrət!
Əziz Bəxtiyar müəllim!
Hörmətli bəstəkar!
Bəzən yazışmanın əsas hissəsində və ya sonundaqarşı tərəfə yenidən müraciət olunur. Nümunə:
ƏMƏKDAR ELM XADİMİ
SARA XANIM AŞURBƏYLİYƏ
Hörmətli Sara xanım!
Sizi – Azərbaycanın görkəmli tarixçi alimi, anadan olmağınızın 90 illiyi münasibətilə səmimi-qəlbdən təbrik edirəm.
Xalqımız sizi bütün həyatını Azərbaycanda tarix elminin inkişafına həsr etmiş fədakar alim kimi tanıyır.
Uzun illər apardığınız gərgin elmi axtarışların məhsulu olan, Azərbaycanın orta əsrlər tarixinə həsr olunmuş sanballı əsərləriniz sizə şöhrət gətirmişdir. Sizin tarixi həqiqətlərə istinad edən fundamental elmi tədqiqatlarınız Azərbaycan elminə sədaqətlə xidmətin parlaq nümunəsidir.
Əminəm ki, siz özündə milli və ümumbəşəri dəyərləri cəmləşdirən əsl Azərbaycan ziyalısı kimi nadir istedad və qabiliyyətiniz, fədakarlıq və təvazökarlığınızla yeni nəsillərə həmişə örnək olacaqsınız.
Əziz Sara xanım!
Sizə möhkəm cansağlığı, uzun ömür, yeni yaradıcılıq uğurları arzulayıram.
HEYDƏR ƏLİYEV
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti
26 yanvar 1996-cı il (3, səh.152)
Yazışmanın mövzusu aydın və anlaşıqlı bir şəkildə ifadə edilməli, yazışmanın məqsədi (istək, şikayət və s.) haqqında məlumat verilməlidir. Nümunə:
Fürsətdən istifadə edib, bildirmək istəyirəm ki, Azərbaycan ölkələrimiz arasında əməkdaşlığıngenişlənməsinə və dərinləşməsinə, bu əməkdaşlığın daha yüksək keyfiyyət səviyyəsinə qaldırılmasınaçalışacaqdır. Sizin dost ölkənizlə öz münasibətlərimizdə biz onun suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə, Çinxalqının öz sosial-iqtisadi, siyasi və ideoloji istiqamətlərini sərbəst seçməsinə hörmət etməyi əsas tutmaqniyyətindəyik.
Ümidvaram ki, Sizin dövlətiniz tərəfindən müdafiə edilən səmimi niyyətlərimiz Azərbaycanla Çin arasındauzunmüddətli səmərəli qarşılıqlı fəaliyyət üçün əsas olacaqdır.
Sizə uğurlar, bütün Çin xalqına əmin-amanlıq və tərəqqi arzulayıram.(2, səh.128)
Və yaxud:
Suveren Azərbaycan dövlətinin ərazicə parçalanmasına yönəldilmiş erməni təcavüzünün davam etdirilməsi və gücləndirilməsi nəticəsində ölkəmdə yaranmış gərgin vəziyyət məni bu məktubla Sizə müraciət etməyə vadar edir.(2, səh.34)
Yazının sonunda qarşıdakı şəxsdən nə istədiyi, nə gözlədiyi qeyd olunmalı, fikir yekunlaşmalıdır.Nümunə:
Təcavüzkarın cilovlanmasına, qan tökülməsinin dayandırılmasına və işğal olunmuş Azərbaycan ərazilərinin azad edilməsinə yönəldilmiş təxirəsalınmaz tədbirlər gərəkdir.
Deyilənlərlə əlaqədar Təhlükəsizlik Şurasının dərhal çağırılmasını xahiş edirəm. (2, səh. 34)
Mətn rəsmi üslubun orfoqrafik qaydalarına tam uyğun şəkildə yazılmalıdır.Mətndə təkrarlara və anlaşılmaz terminlərə yol verilməməlidir. Əgər əlavə məlumatlar göndəriləcəksə, mətndən sonra bir qədər aşağıda sol tərəfdə “Qoşma” sözü qeyd olunur, iki nöqtə qoyulur və göndəriləcək əlavə məlumatların sayı göstərilir.
Yazışmanın sonunda isə hörmət və ehtiramı bildirən “Hörmətlə”, “Dərin hörmətlə”, “Səmimiyyətlə” ifadələri yazılır. İmzalayan tərəfin adı və soyadı göstərilir. Ayın tarixi də qeyd oluna bilər. Nümunə :
Hörmətlə,
İlham Əliyev
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti
Bakı, 2 iyun 2010-cu il.
Səmimiyyətlə, Sizin
Mixeil Saakaşvili
Gürcüstan Prezidenti
Ad və soyadın yanında buraxılan boşluğa imzaqoyulur.
Beynəlxalq münasibətlər sahəsində aparılan yazışmalar ölkənin sosial-iqtisadi quruluşu, dili və mədəniyyətini özündə əks etdirən fərqləndirici xüsusiyyətlərə malikdir. Yazışmaların aparılması zamanı dil və üslub incəliklərinə bələdlik olduqca zəruridir.Müraciət formalarında etiket elementlərinin gözlənilməli, qarşı tərəfə hörmət və ehtiram bildirilməlidir. Yazışmanın məna özəyi, dəlillər tam açıqlanmalı və faktların şərh olunmasına diqqət yetirilməlidir.Sənədlərin tərkibində məntiqi və xronoloji ardıcıllığın gözlənilməsi vacib məqamlardan biridir.
Bu sahədəki səciyyəvi termin-anlayışların diplomatiya dilinin ikinci mənası kimi verilməsinə fikir verilməlidir.Yazıda konkretlik, yığcamlılıq və məzmun dolğunluğu öz əksini tapmalıdır. Eləcə də durğu işarələrindən düzgün istifadə olunmalıdır.
Sənədlərin lazımi qaydada tərtibinə də diqqət göstərilməlidir.
Hazırda yazışmalar həm kağız formasında, həm də elektron formada həyata keçirilir.
Azərbaycan dilində yazışmalar beynəlxalq standartlara uyğun şəkildə formalaşır. Bu formalaşma ildən-ilə daha da təkmilləşəcək və müəyyən müddət keçdikdən sonra bu forma beynəlxalq meyarlara tam uyğun olacaqdır.

İstifadə olunmuş ədəbiyyat:
1. Ağakişiyeva Ş.M. “Ədəbi dil normaları və üslublar” namizədlik dissertasiyası, AMEA İ.Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu, Bakı, 2008.
2. .Əliyev H. Müstəqilliyimiz əbədidir: çıxışlar, nitqlər, bəyanatlar, məktublar, müsahibələr.Birinci kitab: iyun, 1993 – may, 1994 Bakı: Azərnəşr, 1997.
3. .Əliyev H. Müstəqilliyimiz əbədidir: çıxışlar, nitqlər, bəyanatlar, məktublar, müsahibələr.Beşinci kitab: noyabr, 1995 – mart, 1996 Bakı: Azərnəşr, 1998.
4. Həsənova S. “Nitq mədəniyyəti və üslubiyyat”. Dərslik, Bakı, 2005.
5. www.president.az

Açar sözlər: Beynəlxalq yazışmalar, müraciət, sənəd, qarşı tərəf, ünvan
Key words: İnternational correspondence, appeal,document, opposite side, address
Ключевые слова: международной корреспонденции, обращение, доку¬мент, oбратная сторона, адрес

Summary
International correspondence plays an important role in the development of relations between countries. This correspondence shall be made in a certain form and reflects different content. A person, who is engaged in corres¬pon¬den¬ce, should know all the subtleties of the language and follow the rules of orthography.
Pезюме
Международная переписка играет важную роль в развитии отношений между странами. Эта переписка составляется в определенной форме и отра¬жает различное содержание. Человек, занимающийся перепиской, должен знать все тонкости языка и следовать правилам орфографии.

Rəyçi: prof. Sənubər Abdullayeva

Əbdinova Sevinc Əhməd qızı
ДИЛ ЯЛАГЯЛƏРИ, ОНОМАСТИК ВАЩИДЛЯР, ТРNНСКРИПСИЙА ВЯ
ТРАНСЛИТЕРАСИЙА
Халглар арасындакы ялагяляр юз тарихиня эюря гядим олдуьу кими дил ялагяляри дя гядимлийи иля сяжиййялянир. Дилин инки-шафынын мцяййян мярщяляляриндя баш верян дяйишмяляр тякжя дилин дахили инкишаф ганунлары иля изащыны тапмыр. Бу дяйишмяляр халгын цмуми тарихи инкишаф контекстиндя юйрянилмялидир. Щяр бир халгын юз дили олдуьу кими, юз тарихи, юз йашайыш яразиси вардыр. Бу цч амилин гаршылыглы тясири дил ялагяляринин интенсивлийи цчцн ясас йарадыр.
Диллярарасы ялагяни даваметмя мцддятиня вя дайаныглыьына эюря казуал (епизодик, мцвяггяти, тясадцфи) вя даими (перманент, узун¬мцд¬дятли) олан нювляря бюлцрляр. Казуал ялагяляр онлары доьуран сябяблярдян асылы щесаб олунур. Даими ялагяляр халгларын бирэяйашайыш амили иля шяртлянир (1, 172). Ядябиййатда дил ялагялярини даваметмя мцддятиня эюря ики група бюлцрляр: 1)гысамцддятли дил ялагяляри; 2)узунмцддятли дил ялагяляри. Бюлэцдя истифадя олунан «гысамцддятли» вя «узунмцддятли» сюзляринин тягрибян щансы мцддяти ящатя етмяси щаггында конкрет фикирляр йохдур. Мцддят диллярин бир-бириня тясири эюстярижиси ясасында тяйин олуна биляр. Яэяр бир дилдя башга дилин тясири чох жцзи щисс олунурса, онда бу дилляр ара-сындакы ялагяляр гысамцддятли, тясир эцжлцдцрся узунмцддятли дил ялагяляри факты иля цзляшмиш олуруг (2, 49.
Дил ялагяляри даими вя дяйишкян характери иля сечилир. Тарихян бир яразидя йашайан халгларын дилляри арасында ялагяляр ясярляр бойу давам етдийиндян бу ялагяляр даими дил ялагяляри кими сяжиййяляндирилир. Тарихин мцхтялиф дюврляриндя мцхтялиф диллярин дашыйыжылары олан халгларын, етносларын бир-бириня йахынлашыб узаглашмасы дяйишкян характерли дил ялагяляриня йол ачыр. Дил ялагяляри кясилиб йенидян бярпа олмаг имканына маликдир. Беля щаллар халглар арасында игтисади, сийаси, сосиал, мядяни ялагялярин йаранмасы, давам едиб кясилмяси, тякрар бярпа олунмасы фювгцндя жяряйан едир.
Мцасир дювр глобаллашма вя интеграсийанын бюйцк вцсят алмасы иля сяжиййялянир. Йер кцрясинин мцхтялиф яразиляриндя йашайан халглар арасында мцхтялиф ялагяляр щаггында рясми мцгавиляляр баьланылыр. Дювлятлярарасы мцнасибятляр эцжлянир. Адамларын дцнйада баш верян щадисяляр барядя информасийа алмаг истяйи артыр вя беля информасийаларын ютцрцлмяси сцрятля-нир. Елми-техники тярягги мцхтялиф диллярдя нитгин йайылмасына шяраит йарадыр. Чохканаллыл вя рягямсал телевизийа айры-айры юлкялярин телеканалларында эедян верилишляри излямяйяи реаллашдырыр. Интернет сящифяляриндя дцнйада йайылмыш чох сайда дилдя мялуматы нязярдян кечирмяйя йол верир.
Дюврцн информасийа дашыйыжы вя информасийа ютцрцжц васитяляри о гядяр инкишаф етмишдир ки, мцхтялиф диллярин дашйыжы-лары тямаслы ялагядя олмадан да, диллярарасы ялагялярин иштиракчысына чеврилирляр. Мясялян, Азярбайжан дилинин дашйыжысы рус дилиндя филмя баха биляр, инэилис дилиндя китаб охуйа биляр, франсыз дилиндяки мащныны динляйя биляр. Бцтцн гейд олунан щаллар-да диллярарасы ялагя инсанларарасы тямас баш вермядян эерчякляшир. А.Ахундов эюстярир ки, “дил халгын малыдыр вя бу жящят-дян, тамамиля тябиидир ки, щяр бир дил мянсуб олдуьу халгын тарихи иля баьлыдыр. Дил еля бир эцзэцдцр ки, халгын тарихи бу вя йа диэяр шякилдя яксини орада тапыр.” (3, 109).
Дил ялагялри просесиндя бир диля аид олан ващидлярин диэяр дилдя верилмяси иля баьлы мцхтялиф щаллар мейдана чыхыр. Бу ващидляр яшйа вя предметлярин адлары олдугда онларын мцвафиг дилдяки гаршылыглы явяз едилмяси баш верир. Лакин ономастик ващидлярин айры-айры диллярдя гаршылыглары йохдур. Бу ися беля ващидлярин йазылыш вя охунушунда фярглярин мейдана чыхмасына сябяб олур.
Азярбайжан-инэилис дил ялагяляри мцасир дюврдя сцрятля инкишаф едир. Азярбайжан бейнялхалг мцнасибятляр системиндя юз йерини тутдуьундан сонра бу юлкянин щяйаты иля баьлы щяр эцн мцхтялиф мялуматлар инэилисдилли кцтляви информасийа васитя-ляриндя йайымланыр. Бу материаллар бир тяряфдян Азярбайжанда щазырланырса, диэяр тяряфдян, дцнйанын мцхтялиф юлкяляриндя щазырланыб йайымланыр. Нятижядя ейни ономастик ващидин интернет сящифяляриндя фяргли шякиллярдя верилмяси иля цзляширик.
Dilin leksik sistemində onomastik vahidlərin öz yeri vardır.Hər bir dilin onomastik sistemi sabit olmayıb dəyişən, lek-sik və semantik cəhətdən yeniləşən bir sistem təşkil edir.Belə dəyişmələr təsadüfi səciyyə daşımır, ekstralinqvistik və intralinqvistik amillər əsasında baş verir.Onomastik sistemdəki dəyişmələr, onomastik vahidlərin dildə işlənməsi və yeniləşməsi dilin normalarına uyğun şəkildə baş verir.Danışıq dilində də onomastik vahidlərin istifadə edilməsinin öz normaları vardır.Bununla belə danışıq dilində ünsiyyət sərbəst şəkildə getdiyindən xüsusi normaların dəqiqləşdirilməsi çətinlik törədir.Eyni zamanda qeyd etmək lazımdır ki, xarici dili öyrənərkən onomastik vahidlərə xüsusi diqqət və əhəmiyyət verilmir.Nitq praktikasında daha çox yeni sözlərin öyrənilməsinə əhəmiyyət verilir və bu sözlər sırasına onomastik vahidlər daxil edilmir.Bu isə həmin vahidlərin düzgün işlədilməsinə mane olur.Xarici dildən istifadə prosesində ən çox rast gəlinən onomastik vahidlər sırasında antroponim və toponimləri qeyd etmək lazım gəlir.Bu vahidəlr ünsiyyət zamanı tez-tez işlədilir.
Фяргливащидлярдащачохйервяшяхсадларынынйазылышызаманыцзячыхыр. Бу мясяляни конкрет нцмуняляр ясасында нязярдян кечирмяйя чалышаг
«Азербаиъан Интернатионал» адланан сайтда юлкямиз щаггында мараглы мялуматлар верилир. Бу мялумат Азярбайжа-ны танытдырмаьа хидмят едир. Бунунла беля, щямин мялуматларда йер алан ономастик ващидлярин йазылышында мцяййян жящят-ляр диггяти жялб едир.
«Azerbaijan is in ceasefire. We all hope that our refugees would go back to graves of their grandfathers and grandmothers in Daglig Garabakh to say that their land is in peace» (4).
Бу нцмунядя верилмиш DagligGarabakh ономастик ващиди инэилис дилинин охунуш гайдалына эюря «Дяглиг Гарабях» кими тяляффцз олунажагдыр. Инэилис дилиндя гапалы щежада «а» саити «я» охунур. «кщ» бирляшмясиися «х» фонемикимитяляффцзедилир.
Интернет сящифяляриндя «Гарабаь» фяргли йазылыш формаларында гейдя алыныр. Мясялян, GARABAGH. KARABAKH: BARDA-AGDAM-SHUSHA-KALBADZHAR. The ancient Karabakh is the heart of Azerbaijan, the land that gave the country a great ...
Сайтларда«Даьлыг» сюзцнцндяинэилисдилиндякийазылышындабашгавариантарастэялинир: «Daghlig».
Бязисайтлардарусдилиндянэютцрцлмцш «НагорныйГарабах» сюзцнцнтранслитерасийасынданистифадяедилир (5).
Nagorno-Karabakh or Mountainous Karabagh is a landlocked region in the South Caucasus, lying between Lower Karabakh and Zangezur and covering the ...(6).
Аbout Nagorny-Karabakh or the people…(7).
«Gobustan, Absheron peninsular by Senan Aleskerov».
БунцмунядяисяГобустанйерадыинэилисдилининохугайдалынаэюря «Гобастян» шяклиндясясляняжякдир. Ейни гайда Senan Aleskerov – Сенян Елескеров олур.
Гобустан сюзцнцн инэилис дилиндя «Эобоостан» вя «Эобоустан» формаларында йазылышы да мцмкцндцр. Бу щалда икинжи щежада «у» фонеми ишлянмиш олур.
«If you are a party animal and you are not going to throw that party personally then Sheki probably is not the place you are looking for...» The same happens when you arrive to Sheki (8).
Шяки ономастик ващидинин дя интернетдя икили йазылыш формасы гейдя алыныр.
Shaki, Azerbaijan. Ayten Qiyas-Rustamova.
Бцтцн гейд едилян фяргли йазылышларын яксяриййяти Азярбайжан ономастик ващидляринин инэилис вя башга Авропа дилля-риндя йазылышы иля баьлы нормаларын гябул едилмямясиндян иряли эялир.
Мялумдурки, икивядащаартыгдилинялагясинятижясиндядилнормаларынынпозулмасывяйенихцсусиййятляркясбетмясищадисясиинтерференсийаадланыр. Интерференсийа заманы бир дилин дахили моделляри башга дилин моделляри ясасында дцзялир. Ялагядя олан диллярдян биринин дахили модели диэяринин дахили моделинин йерини тута билир. Адятян доминант дилин модели диэяриня кечир (9, 120).
Инэилис дилиндяки ономастик ващидлярин дя башга диллярдя мцхтялиф шякиллярдя верилмяси щаллары эениш йайылмышдыр.
İngilisdilində onomastikvahidləriningilisdilində oxunuş qaydaları, normaları məlumdur. Belə onomastikvahidlərbaşqadillərə ötürülərkəntranskripsiyavə transliterasiyadanistifadə olunur.Lakintranskripsiyavə transliterasiyazamanı daonomastikvahidlərinbaşqadillərdə ingilisdilnormalarınauyğun şəkildə tələffüzü müəyyən çətinliklərə səbəbolur.
Wilbur [wilbə] ingilisdilində işlənən şəxsadıdır. İkisözünbirləşmə¬sindənyaranmışdır: willio –iradə, burg –müdafiə. Adrusdilində Uilburkimiyazılırvə buyazılışauyğun şəkildə də tələffüzolunur. Rusdilivasitəsiilə Azərbaycandilinə keçdiyinə görə buaddilimizdə rusdilinə uyğun şəkildə yazılırvə tələffüzedilir: Uilbur. Göründüyü kimi, ingilisdilində antroponiminsonundakı «r» tələffüzolunmurvə busəsdən əvvəlişlənən «u» qrafemioxunuşda «ə» səsikimicanlandırılır. Transliterasiyanəticəsində alınanantroponimdə isə adınsonunda «ur» oxunandır: Uilbur.
Walter [wa:ltə, waltə]. Bu antroponim qədim fransız dilindən alınmadır.Waltan – idarə etmək, heri –adamlar, ordu.Azərbaycan dilində Uolter və Valter formalarında istifadə olunur.Antroponimin əvvəlki hecasındakı tələffüz müxtəlifliyinin yaradan səbəb ingilis dilinə məxsus [w] foneminin Azərbaycan dilinə fərqli şəkildə transliterasiya edilməsidir.Antroponim ingilis dilində olduğundan fərqli şəkildə tələffüz edilir.Bu adın ingilis dilində müxtəlif derivatları vardır.Wal, Wally, Walt, Wat, Watt, Watty.Qeyd olunan derivatlar müvafiq olaraq Uol, Uolli, Uolt, Uot, Uott, Uotti.Qeyd etmək lazımdır ki, bu antroponimlərdən bəzilərinin Azərbaycan dilində başlanğıc «v» fonemi iəl işlənməsi də qeydə alınır.Məsələn, fizikada elektrik cərəyanın güc vahidi kimi vatt sözündən istifadə olunur.Bu söz fizikada elektrik gücünü ölçmüş alimin adından götürülmüşdür.Bəzi dərsliklərdə həmin alimin adı Vatt, bəzilərində isə Uolt, başqa mənbələrdə isə Uott kimi qeydə alınır.İngilis dilində isə Watt antroponiminin transkripsiyası[wət] şəklindədir.Bu isə Azərbaycan dilində istifadə olunan variantlardan heç birinə uyğun gəlmir.
İngilis dili samitlərindən biri olan «w» foneminin Azərbaycan dilində qarşılığı yoxdur. «w» foneminin tələffüzü zamanı gərginlik altında olan dodaqlar dairəvi forma alaraq bir qədər irəli uzanır. Eyni zamanda, dilin arxası geriyə dartlanaraq yumşaq damağa tərəf qalxır.Belə artikulyasiya vəziyyəti Azərbaycan dilinin (u) səsinin tələffüzünə uyğun gəlir.Yumşaq damaq qalxaraq havanın buruna daxil olmasının qarşısını alır.Bu zaman dodaqlar və dil əvvəlki vəziyyətini saxlayır.Belə vəziyyətdə nitq orqanları «w» fonemindən sonra gələn saitin artikulyasiyasına köklənir.W sonantı yalnız saitlərdən sonra işlənir.Bəzi sözlərdə bu fonemdən sonra gələn samitlər tələffüz olunmur.Foneminin tələffüzü zamanı alt dodağın yuxarı dişlərə toxunmasına yol verilmir.Əks təqdirdə (v) səsi tələffüz olunur. U və V səslərinə yaxın olan W foenmi əslində nə u, nə də v ilə üst-üstə düşmür. Lakin bu səs Azərbaycan dilində olmadığına görə transkripsiya və tranliterasiya zamanı onun gah (u), gah da (v) kimi verilməsi müşahidə olunur.Fonemin belə müxtəlif şəkildə oxunmasına aid külli miqdarda misallar vardır.

ЯДЯБИЙЙАТ
1. Перехвальская Е.В. Языковые контакты и «програмический код//Лингвистические исследования. Социальное и системное на различных уровнях языка-М.1986, с.172-176
2. Цыпленкова Л.Х. К проблеме взаимоотнощения языков//Ученые записки Адыгейского государственного пединиститута. Серия филологических наук. Вып.3. Майкоп, 1963-с.48-53
3. Ахундов А. Цмуми дилчилик. Бакы, 1979
4. Аzerbaijan// http://azer.com/
5. http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17043424
6. en.wikipedia.org/wiki/Nagorno-Karabakh
7. 7. www.moskva.fm › ... › Einstuerzende Neubauten
8. Shaki, Azerbaijan. Ayten Qiyas-Rustamova// http://azer.com/
9. АдиловМ.И., ВердийеваЗ.Н., АьайеваФ.М. Изащлыдилчиликлцьяти. Бакы, 1989

АЧАР СЮЗЛЯР: дил ялагяляри, информасийа, ономастик ващидляр, транскрипсийа, транслитерасийа

Relations of languages, onomastic units, transcription and transliteration
RESUME
In the article, attention is focused on problems of language relations, their peculiarities, differences emerging in writ-ing of onomastic units in process of translation and spreading of information. The reason of emerge of such differ-ences is expression of onomastic units in transcription and transliteration in various ways. Certain part of onomastic units traverses into intermediate language and then to the other object language. In result a unit changed under influ-ence of intermediate language undergoes distortion in the process of transliteration and transcription. In order to re-move the mentioned shortage it demands development of norms of transcription and transliteration of onomastic units.

Key words: relations of language, information, onomastic units, transcription, transliteration

Связь языков, ономастические единицы, транскрипция и транслитерация
РЕЗЮМЕ
В статье уделяется внимание проблемам связи языка, его особенности, различия, выявляющиеся в написа-нии ономастических единиц в процессе перевода и передачи информации. Причина образования таких раз-личий является выражение ономастических единиц в транскрипции и транслитерации различными спосо-бами. Определенная часть ономастических единиц переходит в промежуточный язык и с этого языка в язык объекта. В результате ономастическая единица, измененная под воздействием промежуточного языка, под-вергается изменению при повторном процессе транслитерации и транскрипции. Для того, чтобы устранить отмеченные недостатки на определенном уровне требуется доработка норм транскрипции и транслитерации ономастических единиц.

Ключевые слова: связь языка, информация, ономастические единицы, транскрипция, транслитерация

İsmayılova İlkanə
ИНЭИЛИС ДИЛИНИН ФОРМАЛАШМАСЫНДА АЛЫНМА
СЮЗЛЯРИН РОЛУ
Диэяр дилляр кими, инэилис дилинин дя лексик инкишафында башга диллярдян алынма сюзлярин бюйцк ролу олмушдур. Йени йаранан лексик тябягя айры-айры инэилисдилли юлкялярин мяскунлашмасында иштирак етмиш мцхтялиф Авропа халгларынын, еляъя дя йерли щинду дилляринин тясири иля баьлы олмушдур. Алынма сюзлярин бир групу инэилисдилли юлкялярдя йени щяйат шяраитинин мейдана чыхмасы йени сосиал вя игтисади шяртлярля баьлы олмушдур.
Инэилис дилинин, о ъцмлядян дя Америка инэилисъясинин формалашмасына тясир эюстярмиш екстралингвистик амилляр арасында щинду дилляринин тясири юнямли йер тутур. Юнъя инэилис дилинин Америка вариантынын йаранмасында ролу олмуш амилляря цмуми бир нязяр салаг.
ХВЫЫ-ХВЫЫЫ ясрлярдя Америкада данышылан инэилис дилиня дахил олмуш неолоэизмлярин ясас групу инэилис колонистляринин бурадакы йени щяйат тярзи иля баьлы иди. Инэилтярядян кючмцш ящалинин мяшьул олдуьу тясяррцфат фяалиййяти нятиъясиндя бир чох йени сюзляр мейдана чыхырды. Мисал цчцн, мешянин дяринликляриндя бир груп аилянин йаратдыглары узаг йашайыш мяскяни Америка инэилисъясиндя йени сюзля – баък-сеттлемент сюзц иля ифадя олунурду. Ейни заманда юлкянин фаунасы вя флорасы инэилис дилинин щямин сащяляря аид щинду сюзляри иля зянэинляшмясинин мянбяйи иди. Мисал цчцн, щинду дилляриндян алынмыш ъарибоу юлкянин фаунасына хас олан марал нювцнц билдирир. Щинду мяншяли алынмалар мцхтялиф сащяляря аиддир. Мисал цчцн, щинду мяншяли томащаwк (алгонкин. томащакен) «балта» мянасында инэилис дилиня дя дахил олмушду (1, 929). Вя йахуд щиндуларын дилиндян Америка инэилисъясиня дахил олмуш моъассин (алгонкин. мокасин) щиндуларын эейдийи дяри айаггабыны билдирир (1, 583).
Рянэарянэ дилляря малик олан щинду тайфаларынын авропалыларла узун сцрмцш ялагяляри инэилис дилиндя щин-дуларын щяйат тярзи иля баьлы сюзлярин мейдана чыхмасына шяраит йаратмышдыр. Щиндуларла эялмяляр арасында ялагя-нин ясас формаларындан бири тиъарят ялагяляри иди. Мисал цчцн, чинук диалектинин эениш йайылдыьы Шимали Америка яразисиндя щиндуларла аьлар арасында олан тиъарят ялагяси щинду сюзляринин эениш тямсил олундуьу инэилис диалектля-ринин мейдана чыхмасыны шяртляндирирди. Щямин ялагяляр нятиъясиндя инэилис дилиня чох мигдарда сюз вя ифадяляр дахил олмушду.
Шимали Американын ири щинду тайфаларындан бири олан ирокезлярля авропалылар арасында эениш ялагялар вар-ды. Ирокезляр АБШ вя Канаданын 16 резервасийасында мяскунлашмышдылар. Ясас щяйат мянбяйи примитив якинчилик олан бу тайфа авропалылара гаршы узун заман мцбаризя апармышдыр. Щятта ХВЫЫ ясрин орталарындан ХВЫЫЫ ясрин ортасынадяк ирокезлярин лигасы авропалылара гаршы ъидди бир гцввяйя чеврилмишди.
Ъянуби вя Шимали Дакота, Монтана, Небраска вя Висконсин штатларында хырда резервасийаларда йашай-ан щинду тайфалары бизон овламагла доланырдылар. Бу тайфаларын бязиляри артыг ХВЫЫ ясрдя отураг вя йарым-отураг щяйат тярзиня малик идиляр вя якинчиликля мяшьул идиляр.
Миссисипи вя Миссури чайлары бойунъа йашайан щинду тайфалары бизон дяриси иля юртцлмцш тахта парчаларын-дан ибарят гайыглара малик идиляр ки, сонралар бу гайыгларын щинду дилляриндяки адлары Америка инэилисъясиня дахил олмушдур.
Щиндулар щяля инэилислярин эялишиня гядяр бу яразидя мяскунлашмышдылар вя ясасян алгонкин групуна аид олан диллярдя данышырдылар. Беля алынмалардан чоху тядриъян итиб эетмиш, мцяййян щиссяси ися буэцнкц дюврядяк сахланылмышдыр.
Бу тип алынмалар арасында Шимали Америка яразисиндя раст эялинян ъоьрафи адлар, битки, щейван, гуш, щя-шарат, балыг адлары вя щиндуларын мяишят яшйаларынын адлары вар. Мяс: ъщингуапин – чох кичик, ъыртдан шабалыд аьаъы; щиъкорй – щикори (Шимали Америкада фындыг аьаъы); персиммон – эавалы аьаъы; сегуиа – секвоййа аьаъы; ъщирмунк – бурундук (эямириъи щейван), моосе – Америка сыьыны; мускрат – ондатра (эямириъи щейван); скунк – скунс; террапин – тысбаьа нювц, ъарибоо – карибу, wиэwам – вигвам (ев, кома); тепее – хцсуси ев формасы, щоэан – йары газма, дяйя (навахларын еви); томащаwк – томагавк (щиндуларын дюйцш балтасы; пеммиъан – ма-ралын вя йа бизонун гурудулмуш ятиндян хцсуси йемяк; баррен – торпаг золаьы; саваннащ – саванна; саъщем – гябиля аьсаггалы, башчысы; мокассин – айаггабы (марал дярисиндян тикилмиш); папоосе – щинду ушаьы; вапити – вапи-ти (марал); сгуаw – щинду гадын; щоммй – гарьыдалы ашы; поне – гарьыдалы кюкяси, суъъотасщ- гарьыдалы пахласы вя донуз ятиндян йемяк; масщ – гарьыдалы сыйыьы (4).
Шимали Американын чох штаты, чайлары, даьлары щяля дя щинду мяншялидир: Массаъщусеттс – даь адамлары; Ъоннеътиъут – узун чай; Миъщиэан – бюйцк эюл; Оклащома – гырмызы дярили; Ощио – эюзял чай; Аркансас – щинду гябилясинин ады; Миннесота – буланыг су; Миссисипи – бюйцк чай; Йеннессе (шящяр) вя башгалары (2).
Ирланд дилинин Американын инэилисъясиня бюйцк тясири олмушдур. Яслиндя, Шимали Америкайа кючянлярин бюйцк щиссяси Ирландийадан вя Шотландийадан эялмяляр иди. Бу ХВЫ вя ХВЫЫ ясрлярдя Бюйцк Британийада инэилис ишьалы иля баьлы олмушдур. Беля ки, тядриъян Бюйцк Британийада келт мяншяли ирланд вя шотландларын йашадыьы ярази-лярин ишьалына башламыш инэилисляр йерли халглары сыхышдырыр вя онларын бир щиссяси шимали Америка колонийаларына мцщариъят едирдиляр. Буна эюря дя инэилис дилинин ирланд лящъяси иля Америка инэилисъяси арасында цмуми ъящятляр чохдур. Ирландлар Америкайа щямчинин онлара мяхсус бу кими сюзляри эятирмишдиляр (гуит, ъеасе, щандй вя с.). Америкалыларын щяйат тярзиндя, адят вя яняняляриндя, мцсигисиндя, фолклорунда вя щяйатын диэяр сащяляриндя дя ирланд вя шотланд елементляри эениш якс олунмагдадыр. Америкалыларын инди дя истифадя етдийи ашаьыдакы сюзляр тя-миз келт (ирланд) мяншяли сюзлярдир: ъоллен («гыз»), поттен («ирланд ичкиси»), сщиллелаэщ (балыг нювц), баъщелор («субай») вя с.
Скот вя ирланд дилиня мяхсус олан ъабин «тахтадан тикилмиш ев» мянасындадыр. Лоэ ъабин ифадяси илк дяфя 1770-ъи илдя Виръинийа штатында ишянмяйя башламышдыр. Мялум олдуьу кими, скот вя ирландлар бу штата эялдикляри илк вахтларда мящз беля евлярдя йашамышлар.
Америка инэилисъясиня дахил олмуш ирланд сюзц сщенаниэан илк дяфя Америкада 1855-ъи илдя гейдя алын-мышдыр. Даща сонра беля бир ирланд мяншяли ифадя америкалыларын данышыьында пейда олмушдур: сионнаъщуиэщим «мян зарафат еирям». Башга бир ирланд мяншяли сюз – смитщереенс ирланд дилиндяки симидирин («кичиъик парча») сюзцндяндир.
Брасщ сюзцнцн дя ирланд иммигрантларынын дилиндян алындыьы эюстярилир. Америкалыларын дилиндя ишлянян буддй ирланд дилиндяки бодаъщ («гуллугчу») сюзцндяндир, лакин Охфорд Енэлисщ Диътионарй бу сюзцн инэилис ди-линдяки бротщер сюзцнцн тящриф олунмуш шякли олдуьуну эюстярир.
Америка инэилисъясиндя ишлянян ирланд мяншяли сщебанэ («мцвяггяти сыьынаъаг») ирланд дилиндяки сщебеен («гейри-гануни ички бары») сюзцндяндир. Щямин сюз гайел дилиндяки сеибе («бар») сюзцндян тюрямишдир. Башга бир ирланд сюзц сщантй («дахма») ирланд дилиндяки сеан-тиэщ («кющня, гядим ев») сюзцндяндир (2, 344).
Сщантй сюзц ясасында щятта башга лексемляр дя мейдана чыхмышдыр. 1882-ъи илдя сщантйтоwн ифадяси мей-дана чыхмышды ки, бу да шящярлярин ятрафында йохсул тябягя тяряфиндян тикилмиш хырда евляри, дахмалары ифадя ет-мишдир. Бу адын мейдана чыхмасы ирланд мяншяли иммигрантларын Америкайа эялдикдя яксяр щалларда беля мяс-кянлярдя, йяни шящярин кянарларындакы эеъягондуларда йашамалы олмасы иля ялагядардыр. Бостонда сщантй Ирисщ ифадяси 1848-ъи илдя Бостона кючмцш йохсул ирланд иммигрантларыны ифадя едирди. О заман ирланд мяншяли паддй («гызьын») сюзцнцн иштиракы иля дцзялян паддй wаээон («полис будкасы») ифадяси дя щямин иммигрантларла баьлы олмушдур. Бостон ирланд иммигрантларынын бир щиссяси полис ишляйирдиляр. Онлар америкалылар тяряфиндян агрессив характерли щесаб едилирдиляр вя щятта бунунла ялагядар ящалинин дилиндя то эет оне’с Ырисщ уп ифадяси «ясябиляшмяк» йаранмышдыр.
Шотландийалылар вя ирландлар Америкайа юзляри иля хейли афоризмляр, аталар мясялляри, башга ифадя васитяляри эятирмишдиляр. Мцасир Америка инэилисъясиндяки бир чох беля ифадя васитяляринин щямин диллярдян калка йолу иля тяръцмя едилдийи юзцнц эюстярир: мад ас а меат ахе, деад ас а щаммер, со друнк ще ъоулдн’т щит тще wалл wитщ а щандфул оф беанс.
Онлар тяк инэилис дилини зянэинляшдирмямиш, еляъя дя Америка ядябиййатыны юз яъдадларына, келтляря мях-сус олан балладалар, рявайятляр, фолклор нцмуняляри иля зянэинляшдирмишляр.
Ирланд мяншяли баинне ълабаир, мисал цчцн, «гурудулмуш гатыг» мянасыны ифадя едир.
Америка инэилисъясиндя ирланд вя шотланд елементляринин сайы о гядяр чохдур ки, бу мцхтялиф вахтларда айры-айры шяхсляр тяряфиндян гейд едилмишдир. Шотланд академики Ъон Витерспун ХВЫЫЫ ясрин сонунда Амери-кайа эялдикдя, келт мяншяли «американизмлярин» эениш ишлянмясиня щейран галмышды. О бурада «анэрй» сюзцнцн явязиня «мад», «сwиндле» явязиня «бамбоозле» кими ифадялярин ишляндийини гейдя алмышды.
Эюрдцйцмцш кими, инэилис дилинин Америка вариантынын лцьят тяркибинин формалашмасында щинду, ирланд вя шотланд дилляринин бюйцк ролу олмушдур.

Ядябиййат
1. Толлер М.А. Оутлинес оф тще щисторй оф тще Енэлисщ Ланэуаэе. Ъамбридэе, 1927.
2. Клеин Е. А Ъомпрещенсиве Етймолоэиъал Диътионарй оф Америъан Енэлисщ. Спринэфиелд, Масс, 1944.
3. Мооре W.Э. А Диътионарй оф Эеоэрапщй, Лондон, 1972.
4. Wебстер Н. Wебстер’с Неw Wорлд Диътионарй оф тще Америъан Ланэуаэе. Ълевеленд – Неw-Йорк, 1964.

Тще роле оф борроwинэс ин тще форматион оф тще
енэлисщ ланэуаэе

Ан импортант соуръе оф Америъан Енэлисщ воъабуларй ис тще борроwинэс фром тще лоъал Индиан ла-нэуаэес анд тще ланэуаэес оф тще Ырсщ анд Съотисщ иммиэрантс. Тщей оъъупй дифферент спщерес оф лифе анд аре алсо репресентед ин пщрасеолоэй.

Роль заимствований в формировании английского
языка

Одним из важных источников лексики английского языка в Америке является заимствования индей-ского происхождения, а также слова, заимствованные из ирландского и шотландского языков. Они охваты-вают разные сферы языка, и используются в фразеологии.

Ачар сюзляр: алынма сюзляр, неолоэизмляр, щяйат тярзи, адят-яняняляр, лексик инкишаф.
Кей wордс: борроwинэс, неолоэисмс, лифе стйле, традитионс анд ъустомс, лехиъал девелопмент.
Ключевые слова: заимствования, неологизмы, образ жизни, обычаи и традиции, лексическое развитие

Rəyçi: dos.Abbasov Abbas

Qıpçaq Məmmədəli., Əmirova Cəmilə
ORTA ASİYADA YAŞAYAN TÜRK XALQLARI
Türk xalqlarının yaşadığı ərazilərdən biri də Orta Asiyadır. Bu bölgədə qazaxlar, qırğızlar, qaraqalpaqlar, türkmənlər və özbəklər yaşayır.
Qazaxlar. Qazax xalqının əcdadı olan qıpçaqlar Böyük Hun imperatorluğunu quran türk tayfalarından biri idi və indiki Qazaxıstan və Cənubi Sibir çöllərində məskunlaşmışdılar. Onlar Göytürk və Uyğur xaqanlıqları dövründə də xaqanlığın aparıcı qüvvələrindən idilər. X əsrdən etibarən Altay dağlarından Karpat dağlarına qədər olan ərazi Dəşti-Qıpçaq adlanır. Monqol imperatorluğu dövründə qıpçaqlar Qızıl Ordaya tabe idilər. Qızıl Ordanın süqutundan sonra qıpçaq tayfalarının bir qismi özbək xanlarının hakimiyyətini qəbul edir. XV əsrdə özbək xanlarının oyrot və kalmıkların basqınlarının qarşısını ala bilmədiklərini görən bu tayfalar üsyan qaldırır və şimala doğru hərəkət edirlər. Məhz bu zamandan başlayaraq qıpçaq tayfalarının bu qrupu qazax adlanmağa baçlayır. Volqaboyundan Altay ağlarına qədər geniş çöllük əraziyə yayılan qazaxlar bu bölgədəki digər türk tayfaları ilə qarışır. XVI əsrdə qazaxlar mərkəzləşmiş dövlət yaratsalar da, qısa bir müddət sonra üç ordaya – Böyük Jüz, Orta Jüz və Kiçik Jüz – ayrılırlar. Mərkəzi hakimiyyətin olmaması, ətrafdakı xalqlarla (əsasən, kalmıklarla) aparılan müharibələr qazaxları zəiflədir və onlar ruslara qarşı güclü müqavimət göstərə bilmirlər. 1850-ci ildə İli çayı hövzəsini ələ keçirən ruslar Qazaxıstandakı işğalçılıq fəaliyyətini daha da genişləndirir. 1882-ci ildən etibarən qazaxlar Rusiya əsarətinə düşürlər.
1917-ci ildə qazax ziyalıları və ictimai xadimləri Orenburqda ümumqazax qurultayı çağırırlar. Bu qurultayda qazaxların milli partiyası olan Alaş Orda Partiyası qurulur. Bu partiyanın fəaliyyəti nəticəsində 1917-ci ilin avqustunda Qazaxıstan Alaş Orda adı altında öz müstəqilliyini elan edir. Bu dövlət bir yandan qırmızı qvardiyaçılar, digər tərəfdən isə ağ qvardiyaçılarla müharibə nəticəsində zəif düşür və 1919- cu ildə süqut edir. 26 avqust 1920-ci ildə Qazaxıstanda şura hökuməti qurulur. Sovet İttifaqının süqutundan sonra 16 dekabr 1991-ci ildə Qazaxıstan Respublikası öz müstəqilliyini elan edir.
Qazaxların sayı 11 milyon nəfərə yaxındır və onlar Qazaxıstan Respublikasının (ərazisi 2.717.300 km2-dir) əhalisinin əsas hissəsini (8 milyon nəfər) təşkil edirlər. Qazaxlar həmçinin Rusiya Federasiyasında (700.000 nəfər), Özbəkistanda (400.000 nəfər), Çində (500.000 nəfər), Monqolustanda (102.000 nəfər), Əfqanıstanda (50.000 nəfər) və digər yerlərdə də yaşayırlar. Qazaxıstan böyük sənaye və kənd təsərrüfatı ölkəsidir. Bu bölgə zəngin neft, təbii qaz və daş kömür ehtiyatlarına malikdir.
Qazaxlar tarixən tanrıçılıq və şamançılığa tapınsalar da, müasir qazaxlar müsəlmandırlar.
Qırğızlar. Orta Asiyada yaşayan türk xalqlarından biri də qırğızlardır. Qırğızlar haqqında məlumata b.e.ə. III əsrdə rast gəlirik. Çin mənbələri “Ki-Ku”, yaxud “Kie-Ku” adlanan bir dövlətdən bəhs edirlər. Tədqiqatçılar bunun qırğız dövləti olması qənaətindədirlər. B.e.ə. II əsrdə qırğızlar Böyük Hun imperiyasının tərkibinə daxil olur. Bu dövlətin süqutundan sonra qörğızlar b.e.-nın IV əsrində yenidən müstəqil qırğız dövləti qururlar. Bu dövlət Baykal gölündən Tibetə qədər olan əraziləri öz hakimiyyəti altında saxlayır. VI əsrdə qırğızlar Göytürk xaqanlığının tərkibinə daxil olur. Göytürk xaqanlığının süqutundan (745-ci il) sonra qırğızlar Uyğur xaqanlığına tabe olur. 840-cı ildə onlar Uyğur xaqanlığını yıxaraq yerində Qırğız xaqanlığını qururlar. Bu dövlət 920-ci ildə monqoldilli qara kıtayların hücumu nəticəsində süquta uğrayır, qırğızların bir qismi şimala, digər qismi isə cənub və qərbə doğru hərəkət edirlər. XI-Xıı əsrlərdə qırğızlar Qaraxanlılar dövlətinin idarəsi altında yaşayır. XIII əsrin əvvəllərindən isə monqol dövlətinin tərkibinə daxil olurlar. XVI əsrdən sonra qırğızlar Türküstanda qurulan ayrı-ayrı dövlətlərin tərkibində olmuş. Monqol və kalmıklarla daim mübarizə aparmışlar. Qırğızların qəhrəmanlıq eposu olan “Manas” eposunda bu barədə əhəmiyyətli məlumatlar qorunur. Qırğızların yaşadığı bölgə 1860-1881-ci illər arasında ruslar tərəfindən işğal olunur. 1916-cı ildə qörğızlar ruslara qarşı üsyan qaldırır. Bu üsyan ruslar tərəfindən amansızlıqla yatırılır, üsyanda iştirak etmiş bir çox qırğız tayfası Şərqi Türküstana köç edir. Qırğızlar 1918-ci ildə qurulan Türküstan Respublikasının tərkibində muxtar qurum statusunda daxil olurlar. Bolşeviklər Türküstanı işğal etdikdən sonra bu bölgədəki digər qurumlar kimi qörğızların muxtar qurumuna da son verilir və Türküstan Rusiyaya birləşdirilir. 1925-ci ildə Qırğızıstan Muxtar Vilayəti, Qırğızıstan Muxtar Respublikası təşkil olunur. Nəhayət, 5 dekabr 1936-cı ildə Qırğızıstan müttəfiq respublika statusu qazanır. Sovetlər İttifaqının süqutundan sonra, 31 avqust 1991-ci ildə müstəqil Qırğızıstan Respublikası elan olunmuşdur.
Qırğızlar Qırğızıstan Respublikasının (ərazisi 198.500 km2-dir) əsas əhalisini təşkil edirlər. Onlar eyni zamanda Özbəkistan, Tacikistan, Əfqanıstan, Çin və Monqolustanda da yaşamaqdadırlar. Qırğızıstanda yaşayan qırğızların sayı 2.228.482 nəfərdir. Bu, ölkə əhalisinin (4,5 milyon nəfər) 52,3%-ni təşkil edir.
Qırğızıstan dağlıq ərazidə yerləşir və inzibati baxımdan yeddi bölgəyə (Çuy, Talac, Oş, Calalabad, Batken, Narın və Isık-köl ) ayrılır. Bu ərazilər neft, təbii qaz, daş kömür, uran, civə, sink ehtiyatları ilə zəngindir. Qırğızıstanda dağ-mədən sənayesi, eləcə də heyvandarlıq inkişaf etmişdir.
Qırğızlar tarix boyu müxtəlif din və inanışlara tapınsalar da, müasir qırğızlar müsəlmandırlar.
Qaraqalpaqlar. Orta Asiyada yaşayan türk xalqlarından biri də qaraqalpaqlardır. Onların sayı 600.000 nəfərə yaxındır. Qaraqalpaqlar Özbəkistan Respublikasında - Qaraqalpaqıstan Respublikasında (təxminən 500.000 nəfər), Xivədə, Fərqanədə, eləcə də Qazaxıstan Respublikası və Rusiya Federasiyasında yaşayırlar.
Qaraqalpaqlar qıpçaq tayfaları əsasında formalaşmışlar. XVIII əsrin ortalarına qədər bu xalq Sır-Dəryanın orta və aşağı axarlarında məskunlaşmıçdılar. Monqol istilasından sonra onlar Qızıl Orda dövlətinin tərkibində, onun süqutundan sonra isə XIV-XVI əsrlərdə Şərqi Noqay Ordasının tərkibində olmuşlar. Kalmıkların istilasından qorunmaq istəyən qaraqalpaqlar qazax xanlarının hakimiyyətini qəbul edirlər. XIX əsrin əvvəllərində onlar Xivə xanlığına tabe edilirlər. 1860-cı ildən qaraqalpaqlar Rusiya idarəçiliyi altına düşürlər.1917-ci ildən bu bölgədə bolşevik hakimiyyəti qurulur. 16 fevral 1925-ci ildə Qırğızıstan SSR-in tərkibində Qaraqalpaq Muxtar Vilayəti təşkil olunur. 20 iyul 1930-cu ildə Qaraqalpaq Muxtar Vilayəti birbaşa Moskvaya tabe edilir. 20 mart 1932-ci ildə bu muxtar qurum əsasında Qaraqalpaq MSSR təşkil olunur. 1936-cı ildə Özbəkistanın tərkibinə verilir. 9 yanvar 1992-ci ildən Qaraqalpaqıstan Respublikası adlanır və Özbəkistan Respublikasının tərkibindədir.
Qaraqalpaqlar müsəlmandırlar.
Özbəklər. Orta Asiyada yaşayan türk xalqlarından biri də özbəklər bu bölgənin say baxımından ən böyük xalqıdır. Onların sayı 26 milyon nəfərə yaxındır. Özbəklər əsasən Özbəkistan Respublikasında (ərazisi 447.400 km2), eləcə də Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikistan, Türkmənistan, Əfqanıstan, Pakistan, Səudiyyə Ərəbistanı, Türkiyə və Çində yaşayırlar.
Özbək xalqı karluk, oğuz və qıpçaq tayfalarının qaynayıb qarışması nəticəsində formalaşmışdır. Bu tayfalar Böyük Hun imperiyasının, eləcə də Göytürk, Uyğur və Qırğız xaqanlıqlarının əsas qüvvələri idi. Özbəklər bir etnos kimi XIII-XIV əslərdə formalaşmışlar. Onların öz adını Qızıl Orda xanı Özbəyin (1312-1340) adından götürdüyü ehtimal olunur. Bu bölgədə Qaraxanlılar, Səlcuqlular, Çingizilər, Teymurilər, Şeybanilər hakimiyyətdə olmuşdur. XVI-XVII əsrlərdə bu bölgədə bir neçə kiçik dövlət (Buxara xanlığı, Xivə xanlığı və s.) qurulur. 1740-cı ildə Nadir şah Türküstana səfər edir, Buxara, Xarəzm və digər bölgələri ələ keçirərək Həştərxan xanlığına son qoyur. Nadir şahdan sonra bölgədə hakimiyyəti Manqıtxanlar ələ keçirir və 1860-cı ilə qədər öz hakimiyyətlərini qoruyurlar. Bu tarixdən bölgə Rusiya tərəfindən işğal olunur. 1918-1924-cü illərdə özbəklərin yaşadığı bölgədə Xarəzm, Buxara və Türküstan Respublikaları yaradılır. 1924-cü ildə bu respublikalar ləğv olunur və yerində etnik əsaslara söykənən müttəfiq respublikalar qurulur. 1924-1991-ci illərdə Özbəkistan SSR mövcud olmuş, 1 sentyabr 1991-ci il tarixdə Özbəkistan Respublikası öz müstəqilliyini elan etmişdir.
Özbəkistan böyük kənd təsərrüfatı ölkəsidir. Milli gəlirin 75%-i bu sektorun payına düşür. Heyvandarlıq, texniki bitkiçilik yüksək inkişaf edib. Sink, qızıl, qurğuşun və mis yataqlarına sahibdir.
Özbəklər qədim və zəngin mədıniyyətə, ədəbiyyata malik xalqdır. Türküstanda əsrlər boyu cığatay dili və onun davamı olan özbək dili təkcə özbəklər içərisində istifadə olunmamış, eyni zamanda qazaxlar, qırğızlar, türkmənlər, qaraqalpaqlar arasında ümumünsiyyət vasitəsi olmuşdur. Cığatay dili Ural-Volqaboyu və Qafqaz-Kiçik Asiya bölgələrindəki türk dillərinə güclü təsir göstərmişdir.
Özbəklər müsəlmandırlar.
Türkmənlər. Orta Asiyada yaşayan türk xalqlarından biri də türkmənlərdir. Onların sayı 4,5 milyon nəfərə yaxındır. Türkmənlər Türkmənistan Respublikasında (3 milyon nəfərə yaxın), İranda (1 milyon nəfər), Əfqanıstan və Pakistanda (300.000 nəfər), Rusiya Federasiyasının Stavropol diyarında və başqa yerlərdə yaşayırlar.
Türkmən xalqı oğuz tayfaları başda olmaqla digər türk tyfalarının əsasında formalaşmışdır. IX-X əsrlərdə oğuzların Oğuz-Yabğu dövləti olmuşdur. Onlar sonrlar Qəznəlilərin hakimiyyəti altına keçmişlər. 1040-cı ildə onlar Məhəmməd Toğrul və Davud Çağrı bəyin rəhbərliyi altında Qəznəlilərə qalib gəlmiş, Böyük Səlcuqlu imperatorluğunu qurmuşlar. Oğuz tayfalarının böyük bir qismi Cənubi Qafqaza və Anadoluya köç edərək yerli türk xalqları ilə qarışmış, müasir türk və Azərbaycan xalqlarının formalaşmasında iştirak etmişlər. Oğuzların qərbə doğru yürüşündə iştirak etməyən oğuz tayfaları əvvəlki yurdlarında qalmış, türkmənlərin formalaşmasında əsas rol oynamışlar. Monqol istilasından sonra indiki türkmənlərin əcdadları əvvəl monqolların, sonra isə Teymurilərin hakimiyyəti altında olmuşlar. Daha sonrakı dövrlərdə türkmənlər Türküstandakı ayrı-ayrı dövlətlərin tabeçiliyində olmuş, gah Xivə, gah da İran hakimiyyətindən (Əfşarlar, Qacarlar və b.) asılı olmuşlar. 1855-ci ildə xivəliləri, 1960-cı ildə isə iranlıları məğlub edən türkmənlər özlərinə müstəqil dövlət qururlar. 1873-cü ildən türkmənlər yaşayan bölgəyə rusların hücumları güclənir. Türkmənlər 1884-cü ildə Rusiyaya tabe edilir. 1917-ci ildən 1924-cü ilə qədər Türküstandakı müxtəlif qurumların tərkibinə qatılan türkmənlər həmin ildə SSRİ-nin tərkibində Türkmənistan SSR-i yaradırlar. 21 oktyabr 1991-ci ildə Türkmənistan Respublikası öz müstəqilliyini elan etmişdir.
Türkmənistan Respublikası (ərazisi 488.100 km2-dir) neft və təbii qaz kimi sərvətlərlə zəngindir. Ölkə ərazisinin 72%-i səhralardan ibarətdir. Burada sənaye ilə müqayisədə heyvandarlıq yaxşı inkişaf etmişdir.
Türkmənlər müsəlmandırlar.

ƏDƏBİYYAT
1. Xəlilov B. Türkologiyaya giriş, Bakı: "Nurlan" nəşriyyatı, 2006.
2. Yusifov M. Türkologiyaya giriş, Bakı: "Nurlan" nəşriyyatı, 2001.
3. Zeynalov F. Türkologiyanın əsasları, Bakı: "Maarif" nəşriyyatı, 1981.

РЕЗЮМЕ
В статье говорится о тюркских народах, проживающих в Средней Азии, - казахах, киргизах, кара-калпаках, туркменах и узбеках.
Ключевые слова: географическая классификация, тюркские народы

Vəliyeva Səbinə Xansuvar qızı
MÜASIR AZƏRBAYCAN DİLİNDƏ FELİN TƏSRİFLƏNMƏYƏN FORMALARININ ŞƏKİLÇİLƏRİNDƏ QOVUŞMA FAKTI
Azərbaycan dili özünün fonetik sistemi, qrammatik quruluşu, leksik tərkibi etibarilə dünyanın ən zəngin və hərtərəfli imkanlara malik olan dillərindəndir. Bütün fikirləri ifadə etmək imkanlarına malik olan bu dil daim zənginləşir, daha da inkişaf edir. Bu isə dilimizin söz yaradıcılığı imkanlarının son dərəcə geniş və dərin olması ilə əlaqədardır. Digər tərəfdən isə, dilimizdə məcazlaşma, mücərrədləşmə prosesinin də geniş şəkildə özünü göstərməsi dilimizin ifadə imkanlarının artması ilə səciyyələnir. Dilimizin ifadə imkanlarının genişlənməsində söz yaradıcılığının rolu böyükdür. İstər leksik-semantik, istər morfoloji, istərsə də sintaktik yolla söz yaradıcılığı bugünkü dilimizin lüğət tərkibinin zənginləşməsi və formalaşmasında yenə əhəmiyyətli rola malikdir.
Qeyd etmək lazımdır ki, söz yaradıcılığının əsasını təşkil edən vahidlər-şəkilçilər var. Ümumiyyətlə, hər hansı bir şəkilçi qəbul etmiş sözün leksik və ya qrammatik məna yükünü müəyyənləşdirmək üçün ona artırılan şəkilçiləri dəqiq bilmək lazımdır. Bildiyimiz kimi, qrammatik şəkilçilər sözün müəyyən mənada formasını dəyişməklə yanaşı, sözlər arasında əlaqə yaratmağa və eyni zamanda da müəyyən qrammatik mənaların meydana çıxmasına xidmət edir. Sözlər ayrılıqda müəyyən qrammatik formalara düşə bildiyi kimi (məsələn, kəmiyyət kateqoriyası), özündən əvvəlki və ya sonrakı sözlə əlaqəyə girərək müxtəlif şəkilçilərlə işlənir.
Şəkilçilər sözə müəyyən ardıcıllıqla artırılır və bu prinsip Azərbaycan dilində gözlənilir. Bəzən sözdə iki şəkilçinin qovuşması faktı baş verir ki, bu da özünü müxtəlif forma və səviyyələrdə göstərir. Dilimizdə leksik şəkilçilərdə qovuşma ilə yanaşı, qrammatik şəkilçilərdə də qovuşma prosesi mövcud olmuşdur. Belə ki, qrammatik şəkilçilərdə bəzən birinci halda qovuşmuş şəkilçilərdən birincisi müasir dilimizdə işləklikdən qalır və arxaik formaya çevrilir. Məsələn, -dıq formantı haqqında bu fikri söyləmək olar. Müasir dilimizdə müstəqil şəkilçi kimi mövcud olmayan – dıq formantı -da, - ca, -ım şəkilçilər ilə qovuşaraq -dıqda, -dıqca, -dığım kimi mürəkkəb şəkilçiləri yaratmışdır.
İkinci qrup qovuşuq qrammatik şəkilçilərdə isə hər iki komponent müasir dilimizdə mövcud olmaqla yanaşı, sözlərin əlaqələnməsində fəal iştirak edir. Amma konkret qrammatik mövqedə həmin şəkilçi komponentlərini ayrıca təsəvvür etmək olmaz. Buraya – madan2, - arkən2 və s. şəkilçilərini göstərmək olar.
Müasir Azərbaycan dilində qovuşuq qrammatik şəkilçilərə əsasən, felin təsriflənməyən formalarında (xüsusilə, feli bağlama və feli sifət şəkilçiləri), felin təsriflənən formalarında (xüsusilə, xəbərlik formasının qəti – gələcək zaman şəkilçisi, felin lazım və vacib formaları) və mənsubiyyət şəkilçisinin I və II şəxsin cəm şəkilçilərində rast gəlinir.
Dilimizdə qovuşuq halda mövcud olan felin təsriflənməyən formalarının şəkilçilərini aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar:
Feli bağlama şəkilçiləri: Feli sifət şəkilçiləri:
1. anda / -əndə 1. – ası/ -əsi
2. - dıqda 4 2. – malı /-məli
3. - dıqca 4 3. -acaq/ -əcək
4. – ınca4 4. dıq4 + mənsubiyyət şəkilçiləri
5. - arkən/ - ərkən
6. – araq/ -ərək
7. – alı/- alı
Qeyd etmək lazımdır ki, feli sifətin yuxarıda göstərilən üç şəkilçisi Azərbaycan dilində ikili xarakterə malik olub, həm felin təsriflənən, həm də təsriflənməyən formalarının şəkil əlaməti kimi çıxış edir.
Bəzi qovuşuq feli bağlama şəkilçilərin tərkibinə nəzər salaq:
1. –anda / –əndə şəkilçisi. Feli bağlama şəkilçisi olan –anda / –əndə vasitəsilə zaman və hal–vəziyyət məzmunlu sözlər əmələ gəlir. Məs.: gələndə; eşidəndə; görəndə və s. Bu şəkilçinin tərkib hissələrindən bəhs edən H.Mirzəzadə yazır: «Feli bağlama şəkilçisi iki hissədən: –ən, –an (feli sifət); –da, –də (ismin yerlik halı) hissələrindən ibarətdir. –əndə, –anda feli bağlama şəkilçisi fel köklərinə artırılaraq, əsas felin zaman zərfi məqamında işlənir» (5, 286).
Türk dilində geniş yayılan –anda / –əndə şəkilçisinin tərkib hissələri haqqında B.A.Serebrennikov və N.Z.Hacıyeva da danışmışlar. Müəlliflər eyni ilə birinci fikri təsdiqləyir və göstərirlər ki, bu şəkilçi –an şəkilçili feli sifətin yerli hal formasıdır (6, 294).
O cümlədən bəzi mənbələrdə yazılır: «–anda / –əndə feli bağlama şəkilçisi –an /–ən feli sifət əlaməti və –da /–də yerlik hal şəkilçisinin birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Bu feli bağlama şəkilçisi əsas etibarilə cümlənin müstəqil xəbərləri ilə ifadə olunmuş iş, hal, hərəkətin icra olunma vaxtını bildirir» (2, 385).
Fikrimizcə də, bu şəkilçi «–an /–ən feli sifət+hərəkət –da/-də yerlik hal şəkilçisi» nəticədə alınır – hərəkəti zamana görə tamamlayan feli bağlama şəkilçisi. Bu formada yerlik hal demək olar ki, güclü sintezə məruz qalıb vahid məna əmələ gətirib. Məs.: ağlayanda, güləndə və s.
2. –madan /–mədən şəkilçisi. Tərkibcə (struktur etibarilə) iki hissədən ibarət olan bu şəkilçinin mənşəyindən bəhs edən N.Z.Hacıyeva yazır: «Bizə elə gəlir ki, -madın və –madan törəmələrini sonrakı törəmələrlə eyniləşdirmək lazım deyil. Run yazılı abidələrində –ty feli sifət – feli bağlama formasına rast gəlinir ki, S.E.Malov onu td~dy keçmiş zaman forması və –matyn feli bağlama forması ilə əlaqələndirir. Artıq kifayət qədər ümumtürk dövründə dy~ty forması əhəmiyyətli dərəcədə felləşə¬rək, qəti keçmiş zaman kateqoriyası sahəsini tam özündə möhkəmlən¬dirmişdir» (6, 482).
Ş.Hüseynov qeyd edir ki, «…Felin inkarlıq şəkilçisi –ma2 dilin bütün dövrlərində öz morfosemantikasını qoruyub saxlamışdır. Buna görə də, birinci element –ma mübahisəli deyil, ikinci tərəf isə bu baxımdan fərqlidir. <…> bu şəkilçi iki tərkib hissədən ibarətdir (dı/tı+ın/–n) zaman məzmunlu feli bağlama şəkilçilərinin özündən sonrakı formantlarla yeri gəldikdə birləşə bilməsi mövcud faktdır. –tın /–tin morfoloji faktı onu göstərir ki, –ma2 –ya nisbətən ikinci tərkibin qovuşması, vahid bir morfoloji fakta çevrilməsi daha qədimdir. Qovuşma morfosemantik prinsipə əsasən formalaşıb.
–ti /–di (zaman) +tərz (feli bağlama)
Deməli: inkar +[zaman + tərz] =feli bağlama. –madan şəkilçisinin morfosemantikasında inkarlıq və tərz daha qabarıq nəzərə çarpır». (4, 192).
Bizcə də, iki tərkibdən ibarət olan bu şəkilçi –ma /–mə – inkarlıq və –dan tarixən hərəkətin tərzini tamamlayan feli bağlama şəkilçisidir. Məs.: qorxmadan, bilmədən, görmədən.
3. –dıqda /–dikdə /–dukda /–dükdə }qovuşuq feli bağlama şəkilçiləri
4. –dıqca /–dikcə/ –duqca/ –dükcə
Göründüyü kimi, bu feli bağlama şəkilçiləri də iki şəkilçinin birləşməsidir və hər iki şəkilçinin birinci tərəfi –dıq /–dik/ –duk / –dük şəkilçiləridir. –dıq4 şəkilçisi vaxtilə türk dillərində geniş işləkliyə malik olmuş və müxtəlif vəzifələr daşımışdır.
–dıq4 şəkilçisi Azərbaycan dilində üç şəkilçinin tərkibində işlənir və qovuşaraq dildə morfoloji bütövlük yaradır (ayrıca müstəqil işlənmə mövqeyinə malik deyil). Ümumiyyətlə, dildə bu cür qovuşmanın ilkin səbəbi dilin bugünkü dövründə şəkilcə müstəqil işlədilə bilməməsidir. Belə ki, –dıqca, -dıqda feli bağlama şəkilçilərinin, -dığım feli sifət şəkilçisinin birinci komponenti (-dıq) müasir dilimizdə müstəqil şəkilçi kimi fəaliyyət göstərmir.
Bu şəkilçi formantlar arasında aşağıdakı oxşarlıq mövcuddur:
1. Funksional şəkilçinin morfosemantik aktivliyinin qabarıq nəzərə çarpması.
2. Tərəflərin fonetik variantlığını qoruyub saxlaması.
3. Tərəflərin formal dəyişiklikyə uğramaması.
4. Tərəflərin mövcud kateqoriya daxilində aktivliyə malik olması (4, 199).
–dıqda4 və –dıqca4 feli bağlama şəkilçiləri –da2 və ca2 formantının iştirakı ilə yaranmışdır. Və bu şəkilçilər birinci şəkilçini intensivlik və tərz cəhətdən tamamlayır. Məs.: –ca2 – intensivlik və zaman; –da2 – isə zaman və tərz cəhətdən.
–dıqda4; -dıqca4 – şəkilçilərindən bəhs edən H.Mirzəzadə yazır: «<…> bu şəkilçi də iki tərkib hissədən: –dıq, –dik, –dük, –duq və –da, –də şəkilçilərindən əmələ gəlmişdir. Cümlədə işlənərkən zaman zərfliyi məzmunu bildirir» (5, 288).
«–dıqca, fellərə artırılan bu şəkildə də zaman məzmunu bildirir <…>.
–dıqca, –dikcə şəkilçisi birinci və ikinci şəxsin nisbət şəkilçisini qəbul edərək, iş və ya hərəkətin nə qədər davam etdiyini bildirir. Məs.: baxdığımca, gördüyümcə feli bağlamaları baxdığım qədər, gördüyüm qədər məzmunu verir» (2, 288–289).
b) Qovuşuq feli sifət şəkilçiləri. Müasir Azərbaycan dilində qovuşuq halda işlənən feli sifət şəkilçiləri omonim xarakterli şəkilçilərdəndir. Bu o şəkilçilərdir ki, həm feli sifət, həm də digər kateqoriyaların formalaşmasında iştirak edir:
1. –ası /–əsi
2. –malı /–məli
3. –acaq /–əcək
Hər üç şəkilçi müasir Azərbaycan dilində iki xarakterə malikdir. –ası/ –əsi; –malı/ –məli həm feli sifət; həm də fel forması –acaq /–əcək həm feli sifət, həm xəbər şəklinin qəti gələcək zaman şəkilçisi.
4. –dık /–diq /–duq /–dük şəkilçisinə bütün şəxslər üzrə mənsubiyyət şəkilçilərinin artırılması ilə düzələn qovuşuq şəkilçilər. Məqalənin həcmi nəzərə alınaraq burada iki qovuşuq feli sifət şəkilçilərindən bəh edəcəyik.
1. –diğim; –dığım; –duğum; –düyüm qovuşuq feli sifət şəkilçisi. Müasir dilimizdə işlənən bu feli sifət şəkilçisi tərkib etibarilə mürəkkəb quruluşludur. Şühudi keçmiş zaman şəkilçisi (-dı4) ilə mənsubiyyət şəkilçilərinin bütün şəxslər üzrə əlavəsi ilə düzəlib. Bu tərkibli feli sifət şəkilçisi özündə keçmiş zaman məzmunu daşıyır. Məs.: oxuduğum, oxuduğun, oxuduğu, oxuduğumuz, oxuduqları və s.
–dıq şəkilçisi yerlik hal və zərf şəkilçisi qəbul etdikdə feli bağlama şəkilçiləri əmələ gəlir: –dıqda4 (yazdıqda); (yazdıqda); –dıqca4 (yazdıqca, oxuduqca).
2. –acaq /–əcək qovuşuq şəkilçilər sırasına daxildir. Bu şəkilçinin feli sifətin gələcək zaman şəkilçilərindən yaranmış olması haqqında bir sıra fərziyyələr var. Müasir Azərbaycan dilində bu şəkilçiyə tam və ya ilkin səsi düşmüş şəkildə də bir neçə nitq hissələrinin tərkibində mövcuddur:
–acaq /–əcək – fellərdən müxtəlif məzmunlu isimlər yaradır. Məs.: yan–yanacaq; gəl(mək) – gələcək; dur(maq) – duracaq; sığın(maq) – sığınacaq.
–acaq /–əcək şəkilçisi bu sözlərə qoşularaq sözün leksik mənasını dəyişir.
Mənşə etibarilə gələcək zamandan feli sifət şəkilçisi yerinə keçərək ən sonda yeni söz əmələ gətirən leksik bir şəkilçi kimi formalaşmışdır. Müasir dilimizdə hər üç növdən olan şəkilçilər işləkdir.
-acaq/-əcək şəkilçisi felin arzu şəkli –a /–ə və «çağ» hissəciyinin birləşməsinin məhsuludur. Arzu şəklinin istər qədim –ğay, istərsə də –ay /–əy və –a /–ə vasitəsilə xəbər şəklinin qeyri–qəti gələcək (–ar /–ər) və qəti gələcək zamanlarında həm Azərbaycan dilinin, həm də bir sıra başqa türk dillərinin (özbək, türk) yazılı abidələrində işlənməsi türkologiyada məlumdur (2).
Bu münasibətlə çıxış edən Z.Tağızadə yazır: «Gələcək zaman şəkilçiləri olan acaq, əcək, güman etmək olar ki, müasir dilimizdə zaman bildirən cağ (axşam çağı, səhər çağı) sözünün felin iltizam formasına və ya feli sifətə artırılması ilə əmələ gəlmişdir; məs.: ala+çağ (alan çağ). Sonralar iltizam formasının şəkilçisi (a, ə) absorbsiya hadisəsi nəticəsində feli kökündən qoparaq, çağ sözünün əvvəlinə keçmişdir, yəni ala+çağ < al +açağ olmuşdur. Ç affrikat səsinin c affrikat səsinə keçməsi indi də şivələrimizdə qalmışdır. Beləliklə, ala çağ > al+acağ > al+acaq olmuşdur və sonralar ahəng qanunu ilə əlaqədar olaraq iki cür (acaq, əcək) işlədilmişdir. Bəzi dialekt və şivələrdə indi də gələcək zaman şəkilçisinin ahəngə görə deyil, ancaq bir formada işlədilməsi bu mülahizənin doğruluğunu bir daha təsdiq edir. Məs.: Quba, Zaqatala, Qax şivələrində yeyəcək əvəzinə yiyacağ; gedəcək əvəzinə gidəcaq deyilir» ( 7,125).
Bu şəkilçinin –a feli bağlama şəkilçinin arzu, modallıq mənaları bildirən –sa /–sə şəkilçisi və –ar /–r gələcək zaman feli sifət şəkilçinin birləşməsindən, yaxud –a iltizam forması və ya –a.n feli sifət forması ilə zaman, vaxt bildirən çağ sözünün birləşməsindən əmələ gəldiyi də göstərilir (6, 91).
Akademik A.A.Axundov bu şəkilçinin tərkib hissələrindən bəhs edərkən bir sıra dilçilərin fikirlərini sadalayaraq göstərir: J.Deni, bu şəkilçini iki yerə (j)–a–jak şəklində olduğunu qeyd edir. Bunlardan (y) a hissəsi < kay, jak isə «çağ» sözü ilə müqayisə edir və çağ sözünü isə çanqla qarşılaşdırılır. B.Atalay da jak şəkilçisini çağ sözündən olduğunu deyir.
A.A.Axundov qeyd etdiyi kimi, bu şəkilçinin «çağ» sözü ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Müəllifə doğru olaraq göstərir ki, “qəti–gələcək zaman şəkilçisi indi bəzi şivələrimizdə qalmış –ey/–yey şəkilçilərindən əmələ gəlmişdir ki, bunlar da öz növbəsində felin iltizam formasının şəkilçiləridir. Belə ki, felin iltizam forması vaxtilə qəti–gələcək zaman mənasını da ifadə etmiş, sonralar diferensiasiya getmiş və –a /–ə > –ey //–yey şəkilçilşəri –acaq /–əcək şəklində qəti formalaşmışdır. <…> [y] səsinin [c] və [j] səsinə çevrilməsi isə türk dilləri üçün (azər: yorğan; qırğız; corğan; qazax jorğan və s.) xarakterikdir. Beləliklə, –a /–ə > –ay /–əy> –ac /–əc olur. Sonuncular bir çox şivələrdə çox geniş yayılmışdır: alacam, gələcəm və s. Ədəbi dil forması olan –acaq /–əcək şəkilçilərinin sonrakı inkişafı belə getmişdir: –ac –əc üzərinə feli sifət əmələ gətirən –aq /–ək şəkilçiləri artırılmış və –acaq /–əcək formalı feli sifət əmələ gəlmiş (müqayisə edin: qorx-aq; ürk–ək) və həmin feli sifət qəti–gələcək zamanı ifadə etmişdir. Bizcə, Azərbaycan dilində «acaq» şəkilçisinin təşəkkülü belə olmuşdur (1, 93).
Bütün bu deyilənlərdən aydın olur ki, şəkilçilərin qovuşması böyük və mürək¬kəb bir proses olub, dildə yeni struktulu morfoloji vahidlərin formalaşmasına səbəb olur.
Ədəbiyyat
1. Axundov A.A. Felin zamanları. Bakı: ADU nəşr., 1961, 140 s.
2. Amanjalov A.S. Qlaqolğnoe upravlenie v əzıke pamətnikov drevnetörkskoy pisğmennosti. M.: Nauka, 1980,103 s.
3. Dmitriev N.K. Stroy törkskix əzıkov. M.: İzd-vo Vostoçnoy literatura, 1962, 607c
4. Hüseynov Ş.Q. Azərbaycan dilində qrammatik vahidlərin inkişafı (şəkilçilər). Bakı: Bakı Universiteti nəşriyyatı, 2003, 222 s.
5. Mirzəzadə H. Azərbaycan dilinin tarixi morfologiyası. Bakı: Azərtədrisnəşr. 1962, 370 s
6. Serebrennikov B., Hacıyeva N.Z. Türk dillərinin müqayisəli tarixi qrammatikası. Bakı: Səda, 2002, 380 s.
7. Tağızadə Z. Azərbaycan dilində bəzi şəkilçilərin inkişaf tarixindən // Nizami adına Ədəbiyyat və Dil İnstitunun əsərləri. Dilçilik seriyası, VI cild, 1960, s. 120-129.
Summary
Junction in the unconjugated form of the verb endings in the modern Azerbaijani language
In the article says about the complexity process and its connected suffixes in the literary Azerbaijani language, as well as their structural development, which is actual for modern language.

Резюме
Соединение в окончаниях неспрягаемых форм глагола в современном азербайджанском
языке
В статье говорится об актуальном для современного языка процессе усложнения и его соединяемых окончаниях в литературном Азербайджанском языке, а также об их структурном развитии.

Rəyçi: prof. T.M.Hacıyev

Ağayeva Cəmilə Mansur qızı
ИНЭИЛИС ДИЛИНДЯ КЕЛТ МЯНШЯЛИ ШЯХС АДЛАРЫНЫН СПЕСИФИК ХЦСУСИЙЙЯТЛЯРИ
Инэилис дилинин антропонимийасынын формалашмасында келт мяншяли шяхс адларынын ролу олдугъа бюйцкдцр. Келт мяншяли халгларын бир гисми инэилисляря гарышараг, дил ассимилйасийасына уьраса да, онларын дашыдыглары шяхс вя сой адлары инэилис антропонимийасынын бир щиссясиня чеврилмишдир. Келт мяншяли инэилис антропонимляри семантик бахымдан рянэарянэ олуб, келт халгларынын дцнйаэюрцшцнц, адят вя янянялярини, инанъларыны якс етдирмякдядир.
Британийанын антропономийасында келт мяншяли шяхс вя сой адлары чох эениш йер тутур. Бунун сябяби эерман ишьалындан сонра келт мяншяли ящалинин тядриъян инэилислярля гайнайыб-гарышмасы вя инэилисляшмяси олмуш-дур. Бир сюзля, келтлярин бир щиссяси юз диллярини итириб данышмаьа башласа да, онлар юз шяхс вя сой адларыны горуйуб сахламышлар. Щазырда келт сойадларыны дашыйан инэилислярин яъдадлары мяншя етибариля келтляр олмушлар.
Келт шяхс адлары юз популйарлыьына эюря щеч дя инэилис шяхс адларындан эери галмыр.
Семантикасына эюря келт антропонимлярини ашаьыдакы груплара бюлмяк олур:
1. «Гящряманлыг», «дюйцш», «гялябя» вя уйьун мяфщумлар билдирян антропонимляр. Бу семантиканы да-шыйан келт адлары ясасян гядим келт антропонимляри цчцн сяъиййявидир.
Ъад-уелс мяншяли олан бу шяхс ады гядим келт дилиндяки ъад («дюйцш») сюзцндяндир.
Ъад апелйативи Уелс мяншяли бир чох башга шяхс адларынын тяркибиндя ишлянир: Ъадоэан (щярфян, «кичик дюйцш»). Ъадwалдер (ъад «дюйцш» - эwаладр «гошунлары дюйцшя эюндярян»).
Ъурран – бу шяхс ады «гящряман» мянасыны дайышыр.
Доналд – гайел дилиндяки Домщналл, Домналл («дцнйанын щюкмдары», «бцтцн дцнйада щюкмран») сюзцндяндир.
Бу шяхс ады маъ-мъ («оьул» сюзц иля бирляшмядя) Мъдоналд сой адынын тяркибиндя дя растланыр.
Эеадус, эwладйс – уелс дилиндяки дwледиэ («щюкмдар») сюзцндяндир.
Сщаддле – келт мяншяли сэадан («балыг сатан») сюзцндян вя с.
- Фаунаны якс етдирян антропонимляр:
ъолин – келт мяншяли ъаилен («ов ити») сюзцндян;
Бран – келт дилляриндяки бран («саьсаьан») сюзцндян:
Щоээен – корноул дилиндяки щоък («донуз») сюзцндян вя с.
- Топонимляр ясасында йаранмыш антропонимляр.
Бу типли антропонимлярин сайы олдугъа чохдур. Мисал цчцн, Ъаннинэтон, Ъщеw, Ъщуте, Ъолwел антро-понимляри ейни адлы топонимлярдян ямяля эялир.
- Мцхтялиф мяфщумлары билдирян сюзляр ясасында йаранмыш антропонимляр.
Бу типли антропонимляр эениш ящатялидир. Онлар айры-айры мцъярряд мяфщумларла (Бридэет < бриэщ «эцъ»), Ъарйл («севэи»), Енид (< енаид «щяйат») вя башга мяфщумларла баьлыдыр.
Бу гянаятя эялмяк олур ки, келт мяншяли антропонимляр инэилис дилинин ономастикасында чох юнямли йер тутур вя бунун сябяби келтлярля инэилислярин ясрляръя давам етмиш ялагяляри, биринъилярин кцлтяви шякилдя ассимлйа-сийайа уьрайараг инэилисляшмяси щесаб едилир.
Ъаллан – ирланд дилиндя О'ъаллан «гцдрятли мцщарибя оьлу» сойадынын ихтисар едилмиш формасыдыр.
Кимбал – бу антропоним ики щиссядян ибарятдир: ъйн «ряис». «баш» вя бел «мцщарибя». Ад бцтювлцкдя «мцщарибянин башчысы» мянасыны дашыйыр.
Ъйн апелйативи башга антропонимлярин яд тяркибиндя мцшащидя едилир:
Кендриък – уелс дилиндя Ъйнwрид кими сяслянир. О, ъйн «ряис», «баш» вя дwр «яр», «гящряман» сюзлярин-дян ибарятдир. Адын мянасы «баш гящряман» демякдир.
Ъалщоун – ирланд мяншяли О'Ъатщиуаин «дюйцш гящряманынын оьлу» сойадынын ихтисар олунмуш шяклидир. Бу шяхс адынын Ъолгущоун, Ъалщоон вариантлары да вардыр.
Неал (е) – бу антропоним ирланд Ниул (гайел дилиндя Ниалл) адындандыр. Бу адын ясасында ниадщ «дюйцшчц», «галиб апелйативинин дурмасы» эцман едилир.
Беээ, Беээс – Бу сойады гайел дилиндяки беаэ «кичик» апелйативиндядир. Она щям дя О'Беаэлаоиъщ ир-ланд сойадынын тяркибиндя раст эялинир. Щямин сойады «кичик гящряманын оьлу» мянасыны дашыйыр.
Ъоффей, ъоффее – бу ад ирланд дилиндяки О'Ъобтщаиэщ («мяьлуб олан шяхсин оьлу») сойадынын ихтисал олунмуш вя дяйишмиш формасыдыр.
Ъоннелащ – ирланд дилиндяки о'ъонналлаин «гцдрятли шяхсин оьлу» сойадындандыр. Онун Ъонлан, Ъонлин, Ъонлон вариантлары да ишлямякдядир.
Ъоwелл – ирланд дилиндяки Маъ Ъатшмщаоил сой адындадыр. Ад «дюйцш башчысынын оьлу» мянасындадыр.
Ъурпщей – ирланд дилиндяки Маъ Муръщадща («дяниз дюйцшчцсцнцн оьлу») сойадындадыр.
Доолей – ирланд дилиндяки О'Дубщлаоиъщ («гарайаныз дюйшчцсцнцн оьлу») сойадынын ихтисар олунмуш формасыдыр.
Доwлинэ – ирланд дилиндяки О'Дунлаинэ («боз низя дашыйанын оьлу») сойадынын ихтисар шяклидир.
Фаррел – ирланд мяншяли О'Феарэщал («иэид адамын, дюйцшчцнцн оьлу») сойадынын ихтисар олунмуш шякли-дир. Ферралл, Феррелл вариантларында да ишлянир.
Кеарней, Кеарнй – ирланд мяншяли О'ъеарнаиэщ вя О'Ъатщарнаиэщ («гялябя газанан вя дюйцшян шяхсин оьлу») сойадындандыр.
Финлай, Финоайсон – шотланд дилиндя ишлянян Фионлаэ («ядалятли, эюзял гящряман») сойадындандыр.
Жоел, жоелс – гядим бретон дилиндяки Иудщаел шяхс адындан ямяля эялмишдир. Бу шяхс ады юз нювбясиндя иуд («щюкмдар», «рящбяр») вя щаел («алиъянаб») сюзляриндян ибарятдир. Жеwелл, Жоуле, Жоwле, Жуелл вариантларында да ишлянир.
Бундан башга, инэилис дилиндя ирланд мяншяли Слоан, Слоане («дюйцшчц оьлу»), Трайнор, Треанор («пящ-ляван». «галиб») вя башга щярби семантикалы шяхс вя сой адлары ишлянир.
2. Хейирхащлыг, алиъянаблыг вя мцдриклик билдирян антонимляр.
Ъонан – щям шяхс, щям дя сой ады кими ишляниб, келт дилиндя «мцдрик» мянасыны ифадя едир.
Эwйн (н) етщ, эwйннйтщ – Уелс дилиндяки эwйнедд «хейирхащ» сюзцндяндир.
Ивор – уелс мяншяли бу шяхс ады «ъянаб, аьа» сюзц ясасында йаранмышдыр.
Ъоннеллй – ирланд дилиндяки О'Ъонэщаиле сой адынын дяйишмиш вя ихтисар олунмуш шяклидир. Бу сой адынын мянасы «шяряфли адамын оьлу»дур. Онун Ъонлей, Ъонлй, Ъоннонлй, Ъонналлй, Ъоноллй вариантлары да мцшащидя олунур.
Эоррй – ирланд мяншяли О'эуаире «хейирхащ шяхсин оьлу» сой ады ясасында ямяля эялмишдир.
Щерлищй, щерлищей – ирланд дилиндяки О'жуаире («лордун кюмякчисинин оьлу») сойадындандыр.
Кеwисщ – Маъ Каис («хейирхащ шяхсин оьлу») келт сой адындандыр.
Кинащан – ирланд дилиндяки О'ъоинеаъщаин («мцдрик оьлу») сойадындандыр.
Маъ Ардле – гайел мяншяли Маъ Ардэщал («йцксяк шяряфли шяхсин оьлу») сойадынын ихтисар олунмуш шякли-дир.
Моллой – ирланд мяншяли О'Маолмущуаидщ («алиъянаб шяхсин ювлады») сойадынын ихтисар олунмуш вя дяй-ишмя шяклидир.
Идрис – уелс дилиндяки иуд «ъянаб» вя рис «аловлу» сюзляри ясасында йаранмышдыр.
Мулвей – ирланд мяншяли О'Маои'лмщиал-щаиэщ («алиъянаб шяхсин кюмякчисинин оьлу») сойадынын ихтисар олунмуш вя дяйишилмиш шяклидир.
Тиернан – ирланд дилиндяки Маъ Тиэщеарнаин («лордун, сащибкарын оьлу») сой адындандыр.
Туощй – ирланд мяншяли О'Туатщаиэщ («щюкмдар оьлу») сойадындандыр. Онун тоуней, Тоущй, Тwощей, Тwощй вариантлары да вардыр.
3. Мцхтялиф мяняви-физики кейфиййятляр билдирян антропонимляр
Келт мяншяли инэилис шяхс вя сойадлары арасында бу семантикайа малик олан адлар эениш йер тутур.
Ъарадоэ – уелс дилиндяки Ъарадуэс («севимли») сойадынын дяйишилмиш шяклидир.
Ъассидй – келт мяншяли «инъя», «зяриф» мяналы сюз ясасында йаранмышдыр.
Ъомйн – бу ад ирланд дилиндяки «яйри», «бцкцлмцш» сюзцндяндир.
Исолде – уелс дилиндяки ессйллт («эюзял», «яла») апелйативи ясасында ямяля эялмишдир.
Кеннетщ – гайел дилиндяки Ъаионеащ («бойбухунлу», «эюзял») шяхс адынын дяйишмиш формасыдыр. Щямин шяхс адынын гысалдылмыш шякилляри дя ишлянмякдядир: Кен, Кеннй.
Морэан – уелс дилиндяки Моръант шяхс адынын дяйишилмиш шякли олуб, щямин дилдяки наwр («нящянэ») вя ъан («парлаг») сюзляриндян ибарятдир.
Морна - гайел дилиндяки Муирне («севимли») сюзцндян ямяля эялмишдир.
Брадй – шотланд вя ирландларын дилиндя ишлянян Маъ-Брадаиэщ («енержили шяхсин оьлу») сой адындандыр. Онун Броадй варианты да инэилис дилиндя ишлянир.
Боэан – ирланд дилиндяки О'Боэаин («йумшаг адамын оьлу») сой адындан ямяля эялир. Гядим келт дилин-дя боэ апелйативи «йумшаг», «илыг» мяналарында ишлянмишдир. Бу сюз щямчинин Боэ, Боэуе шяхс адларынын яса-сында дурур. Боуэе топонимдян ямяля эялмишдир вя шотландийад