MÜNDƏRİCAT-CONTENTS-ОГЛАВЛЕНИЕ
ДИЛЧИЛИК – ЯЗЫКОЗНАНИЕ............................................................5-126.
N. VƏLİYEVA. Müxtəlif sistemli dillərdə variativlik………
T. ƏFƏNDİYEVA.Tərcümənin əsas vəzifəsi və xüsusiyyətləri........................................................
F. RZAYEVA. İngilis dilinя maraьыn yaradыlmasы zamanы motivasiyasыnыn formalaшdыrыlmasının metodoloji яsaslarы
H. VƏLİYEVA. İngilis dilində heca və bəzi heca bölgüsü məsələləri................
H. XOŞBATİNİ. İran Azərbaycanında sürücülərin arqosu...................................
Э. ИБРАГИМОВА. Фонетические изменения, наблюдаемые у заимствованных эконо¬мических терминов
в азербайджанском и английском......................................
V. MAHMUDOVA. Üslubiyyat və nitq mədəniyyəti məsələləri................
Х. МУСАЕВА. Концепт «женщина» в русской и азербайджанской паремиологии............
Г. ХАЛИЛОВА. Пословицы и поговорки – коммуникативная ценность лексики......
Ş. ABASOVA. Mir Cəlalın ana dili haqqında mülahizələri və bədii nəsrində mürəkkəb cümlə tipləri........
Ş. ABDULLAYEVA . Əski osmanlı qrammatikasında bəzi məqamlar......
G. MAHMUDOVA. İngilis dilində oyun leksikası haqqında........
Л. ГУЛИЕВА. Лексика русского островного говора Азербайджана............
N. ƏLİYEVA. Müаsir ingilis və Azərbаycаn dillərində məsdər tərkibli sadə nəqli cümlələr və onların intonasiya-
qrammatik xüsusiyyətləri.....
G. PAŞAYEVA. Dilin lüğət tərkibinin zənginləşməsində alınmaların rolu....
Л. ВЕЗИРОВА. Синонимия существительных «знания», «исследование» и «количество» в русском и азербайджанском языках
A. XANALIYEVA. Azərbaycan dilinin frazeoloji sisteminə bir nəzər...........
A. АЛИЕВА. Отличительные особенности диалектов от арабского литературного языка на фонетическом и грамматическом уровнях..........
А. КОСАЕВА. Семантический анализ гомогенных слов в шумерском, кельтских и тюркских языках.
Ü. ASLANOVA. Omonimlərin və çoxmənalı sözlərin xarici ölkə vətəndaşlarına tədrisinə dair.. B. QƏDİMOVA. Orfoqrafiya və orfoepiya lüğətinin tərtibi...............................
İ. SEYİDOVA. M.ARAZ Şeirlərinin leksik-semantik xüsusiyyətləri......................................
F. МЕЩДИЙЕВ. Морфолоэийанын дил системиндя йери.........
Г. РАГИМОВ. Синтаксические отношения между компонентами переменных словосочетаний и компонентами фразеологических единиц.....
A. MƏMMƏDZADƏ. Hərbi diskurs çərçivəsində ordu lətifələrinin təhlili..
Г. РЗАЕВА. Проблеме связи предложений в тексте...........
Ф. ГУРБАНОВА. Cтилистические средства языка................................................................
Б. ЕМИНЛИ. Nitqdə мцраъият формаларынын rolu..................................................................
М. МЯММЯДОВ. Азярбайъан дилиндя сюз вя сюзцн кюкц................................................
C. ƏMİROVA, S. RЗАЙЕВА. Азярбайъан дили орфоепийасынын бязи мясяляляри...................
Ə. RÜSTƏMOV. Zəngəzur qədim türk yurdudur............
S. HƏSƏNOVA . Mirzə İbrahimov və ədəbi dilimiz....................................................................
S. XANƏLİYEVA. “Kitabi–Dədə Qorqud” abidəsinin dilində samit əvəzlənmələri.......................
G. İMAMƏLİYEVA. “Oğuznamə”də felin keçmiş zamanı.........................................................
S. ƏLİYEVA. Müasir dövr nəsr əsərlərində məhdud dairəli dialekt sözləri...
Н. ЗЕЙНАЛОВА. Порядок слов в разговорной речи......

ЯДЯБИЙЙАТШЦНАСЛЫГ – ЛИТЕРАТУРОВЕДЕНИЕ......................127-239.
M. ЯКУБОВА. Вопросы литературы и литературного стиля в альманахе «Cеверная лира»....
X. YUSİFOVA. Klassik ədəbiyyatda “Divan” anlayışı və Füzulinin anadilli divanı
G. YUNUSOVA. Ziya Paşa yaradıcılığında insan, vətən, hürriyyət ideyaları klassik və modern şeir yanaşmasında.
В. САДЫГОВА. Истоки пушкинских сказок....
S. ABDULƏZİZOVA. Франсыз романтизми вя онун нязяри принсипляри...................................
N ADİLOV. Hun hökmdarı Attila və onun Qərbi Avropa elmi-bədii ədəbiyyatda dəyərləndirilməsi....
C. AĞAMİROV. Nizami Gəncəvi irsinin dünya ədəbiyyatına təsiri........
R. CAVADOVA. Nizami Gəncəvi yaradıcılığında vətənpərvərlik..............
S. DADAŞOVA. Jan-Batist Molyer və Mirzə Fətəli Axundovun əsərlərində oxşar personajları...........
N. XEYRİ. Bədii tərcümə Azərbaycan-Avstriya ədəbi əlaqələrinin inkişafının ən mühüm vasitəsi kimi...
S. ЯЛЯСЭЯРОВА. 1941-1946-ъи иллярдя Cянуби Aзярбайъанда сосиал-игтисади вя мядяни вязийй
A. ƏLİYEV. Valter Skott yaradıcılığının ədəbi-bədii səciyyəsi........
B. ƏSGƏROV. Roman və ya tarixi roman janrı haqqında........
A. EYVAZOV. Xəlifə Əbu Bəkirin xütbə janrındakı özünəməxsus rolu.........
I. İSAXANLI. Yesenin Azərbaycan dilində: bir şeirin 6 tərcüməsi.......................
F. MUSAYEVA. 60-70-ci illər ədəbi tənqidinin Ə.Əylisli yaradıcılığına münasibəti....
N. XƏLİLOV. Heca vəzninin Vaqif yaradıcılığında yeri..........................
S. ORUCOVA .Qaçaq Nəbi SMOMPK məcmuəsində.........
А. ГАСЫМОВА. Сближение через фольклор..................
H. QULİYEV. Müdriklik semantemi və onun transformasiyaları...............
Р. ГУЛИЙЕВА. Зяриф дуйьуларын тяряннцмц..........................
T. RƏHİMLİ. 1960-1970-ci illər Azərbaycan nəsrinin mərhələ xüsusiyyətləri ədəbi-nəzəri fikirdə...
T. ƏBDÜLHƏSƏNLİ, A. HÜSEYNOVA. Vətənsevərlik və qəhrəmanlıq poeziyası......................................................
N. VERDİYEVA. Lirik poeziyada vətəndaşlıq mövqeyi..........................................
A. XƏNDAN. Faruq Nafiz Çamlibelin “Han duvarları” şeiri..........
C. НОВРУЗАЛИЕВА. О специфике драмы как рода литературы...
A. ABUŞOVA. Zeynalabdin Marağayi nəsrində ictimai-siyasi ədalətsizliyə qarşı mübarizə və ideal axtarışı....
T. QƏDİROVA. Poema janrının tipoloji təsnifi haqqında konsepsiyalar...
X. HÜMMƏTOVA. Marağalı Əhvədi yaradıcılığı klassik təsəvvüfi ənənələrin davamı və inkişaf harmoniyasında..
K. İBRAHIMQIZI. Hekayə janrı: obrazlılığın lakonik ifadəsi..................................
L. MƏMMƏDOVA. Nizami Gəncəvinin “Xəmsə”sində bəzi ritorik vasitələr...................

ПЕДАГОЭИКА-ПЕДАГОГИКА…………................................240-276
V. BAĞIROVA. Azяrbaycanlı tяlяbяlяrя ingilis dilindя oxu vяrdiшlяrinin problemlяri................................
A. ƏHƏDOVA. Musiqi təliminin əsas prinsipləri................................................................
А. ЯЛИЙЕВА. Епик ясярлярин тядрисиндя шаэирдлярин бядии тяфяккцрцнцн инкишаф етдирилмяси........
L. ƏSGƏRLİ. Şagirdlərin nitq mədəniyyətinin inkişaf etdirilməsində fonetik qaydaların rolu...............
A. МАМЕДОВА. Взаимодействие учителя русского языка и логопеда в работе по речевому развитию учащихся
M. ZAMANZADEH DARBAN, A. ATAFAR, Q. VAZIFEH DAMIRCHI. Surveying the relationship between personality traits and human resource productivity in cultural organizations
Д. МУСТАФАЕВА. Проблемы классификации упражнении............................................
С. ОРУЪОВ. Латын графикалы Aзярбайъан ялифбасынын ибтидаи синифлярдя юйрядилмя методикасы.......................
H. YUSİFOV. Ədəbiyyat fənn kurikulumu haqqında………………
A. ЗЕЙНАЛОВА. Методика проведения внеаудиторной работы.........................
Н. СУХОВЕЕВА. Организация корпоративной отраслевой подготовки специалистов для социальной среды......
Т. ХАСПОЛАДОВА, Г.АХМЕДОВА. Методическая концепция сознательно – практического метода.....
Н. МЯММЯДОВА. Фели сифятлярин мянимсядилмяси йоллары..............................

İNSANŞÜNASLIQ-ЧЕЛОВЕКОВЕДЕНИЕ.............................................................................................277-281
C. КАМЕНЕВА. Ибн Cина – гениальный светоч Востока.............................................

ЪУРНАЛИСТИКА-ЖУРНАЛИСТИКА...................................................................................282-304
Q. AĞAYEVA. Kütləvi kommunikasiya nəzəriyyələrinin normativ modelləri ....
G. СЦЛЕЙМАНОВА. Информатив мятнлярдя гябуледиъинин ролу..............
Н. КАДЫРОВА. Раскрытие коммерческой идеи в рекламных роликах...........................
Н. АГАЕВА. Печатные электронные СМИ Азербайджана...........................
S. XALIDOĞLU . Üzeyir Hacıbəyli “Yeni iqbal” qəzetinin baş redaktoru, əsas jurnalist və publisisti kimi.....
E. RÖVŞƏNOVA. Demokratik mətbuat sivil dövlət quruculuğunun başlıca atributlarından biri kimi..........

МЯРУЗЯЛЯР-ДОКЛАДЫ......................................305-341
S. АЬАЙЕВА. Инэилис дилиндя инкарлыьын ифадя васитяляри....................................
Ş. ƏLİYEVA. Nizaminin “Sirlər xəzinəsi”ndə sufi düşüncələri................
A. MİRZƏYEVA. Tipoloji dilçiliyin əsas inkişaf istiqamətləri.........................
S. ORUCOVA. Estetikada ülvilik kateqoriyası: problemin qoyuluşunun tarixi..........
D. QURBANOVA. Yarımçıq cümlənin mətnyaratma imkanlarına dair..................
A. RÜSTƏMOVA. N.Kəsəmənli yaradıcılığında vətənpərvərlik..............
G. RZAYEVA. Özünüqiymətləndirmə psixoloji tədqiqat obyekti kimi...............................
X. SƏFƏROVA. Hüseyn Cavidin “Azər” poemasında müharibə və insan konsepsiyası..
C. АГАМОГЛАНОВА. Структурно-смысловой анализ текста....
H. VƏKİLOVA. H. Cavidin hikmətli söz və aforizmləri....................................
N. MEHMANOVA. Ənvər Məmmədxanlının hekayələrində müharibə mövzusu............
H. QULİYEV. Müdriklik semantemi və onun transformasiyaları...................
Т. САДЫГОВА, К. МЯММЯДОВА. Ушаг баьчасынын аиля иля ямякдашлыьынын бязи мясяляляри........

DILÇİLİK-ЯЗЫКОЗНАНИЕ

Nigar Vəliyeva
MÜXTƏLİF SISTEMLİ DİLLƏRDƏ VARİATİVLİK
Bu gün müasir dilçilikdə variativlik termini dilin biri digərindən kifayət qədər fərqlənən hər hansı variantını nəzərdə tutmaq üçün işlədilir. Belə müxtəlifliyin əsasında sosial, tarixi, məkani və ya bunların birləşməsindən yaranan faktorlar dayanır. Dilçilikdə variativlik dialekt termininin bir qədər “ağırlaşmış” şəkildə işlədilməsindən doğmuşdur. Bu, təkcə dilin regional cəhətdən məhdudlaşdırılmış formasının neytral mənada işlədilməsi deyildir. Linqvistik baxımdan bir dilin ən maraqlı variativləri yaşlı kənd sakinlərinin (xüsusən kişilərin) danışıqları hesab olunurdu. Bu baxış XIX əsrdə dialektologiyanın kökündə dayanan hər bir məsələni anlaşıla biləcək hala gətirmişdi. Maraqlıdır ki, variativlik problemi bu gün tarixi dilçilikdə özünün çiçəklənmə dövrünü yaşayır. Bildiyimiz kimi, müasir dövrdə sosiolinqvistik münasibətlər geniş yayılıb və sosial cəhətdən elə bir terminə ehtiyac yaranıb ki, buraya cinsi ayrı-seçkilik olmadan bütövlükdə şəhər əhalisinin dilinin dilçilik nöqteyi-nəzərindən araşdırılması daxil olsun.
Dil variantları tarixi kateqoriyadır. Buna görə də, dil variantlarının eyni zamanda mövcud olma müddəti, daha dəqiq desək, variativliyin xarakter və davamiyyət fazası mütləq normativ-tarixi aspektdə araşdırılmalıdır. Orfoepik və aksentoloji variativlik yalnız dilin şifahi formalarında mövcuddur. Halbuki bəzən nəzmlə yazılmış əsərlərdə də adları çəkilən variativlik nümunələrinə rast gəlinir.
“Variativlik” termininin bitərəfliyi xüsusilə vurğulanmalıdır. Bu, sadəcə dilin mövcud olan müxtəlif variantlarını nəzərdə tutur. Hər bir dilin çox sayda variantı ola bilər. Variativlik çərçivəsində bəzi terminlər də işlədilir ki, son dövrlərdə bu terminlər variativliyin növləri kimi nəzərdə tutulur:
1) Dialekt – dilin coğrafi variantıdır. Burada dilin sosial vahidlərinə heç bir istinad yoxdur.
2) Standart və qeyri-standart dil – bir ölkədə kimin danışığı uzun müddət yazılı ənənə halına gəlirsə, bu artıq standart dilin danışıldığı mənasını verir. Standartla dəqiq və ya fərz olunan şəkildə müqayisə edilən digər variantlar qeyri-standart sayılır.
3) Şivə - təbii olaraq hər hansı bir ölkədə istifadə olunan, əsas dillə müqayisədə mədəni və ya dini sahələrdə üstünlüyə malik olan, ölkə sakinlərinin danışdıqları dil variantıdır.
Dilin coğrafi səviyyədə variativliyi diatopik variativlik hesab olunur. Sosial təbəqələr arasında yaranan nitq müxtəlifliyi isə diastratik variativlikdir. Diaxronik variativlik isə zaman keçdikcə dildə yaranan müxtəlifliyin təzahürüdür.
Dillərdə yaranan variativliyə həm daxili, həm də xarici faktorların təsiri vardır. Xarici təsirlərə nitqin sosioloji aspekti daxildir. Kodifikasiya normalarının çatışmamazlığı, bir sıra tələb olunan variantların normativ göstəricilərinin lüğətlərdə qeyd olunmaması, müəyyən qaydaların dərsliklərdə az işlənmiş olması dil vahidlərinin variativliyinin inkişafına təsir edən xarici amillərdəndir. Variativlik prosesinə əsaslı təsir göstərən daxili faktorlara isə sözün morfoloji strukturu, morfemlərin xarakteri, sözün cümlədəki sintaktik vəziyyəti, semantik və üslubi göstəricilər aiddir. Sadalanan faktorlar xüsusilə qrammatik variantların müəyyən sinfinin variativliyinə təsir göstərməsi ilə səciyyələndirilir.
İngilis dili Hind-Avropa dil ailəsinin German qrupunun Qərbi German yarımqrupuna daxil olaraq, dünyada ən geniş istifadə olunan dillərdən biridir. İngilis dili Böyük Britaniya, Amerika Birləşmiş Ştatları, Kanada, Avstraliya, Yeni Zelandiya, Cənubi Afrika və digər ölkələrdə danışılır. Belə ki, təqribən 70 ölkədə ingilis dili ölkə əhalisinin əsas dilidir. Dünyada yazılan elmi əsərlərin, beynəlxalq yazışmaların 75%-i ingilis dilindədir.
Bir milyard insan ingilis dilində danışa bilir və bu cür geniş istifadəyə malik olan bir dilin təbii ki, zəngin çalarları mövcuddur. Biz ingilis dilinin bəzi əsas saydığımız variantlarının bir neçəsini özlərinə məxsus göstəricilərlə xarakterizə etməyə çalışacağıq.
İngilis dilinin əsas variantları aşağıdakılardır: Amerikan variantı, Avstraliya variantı, Şotlandiya variantı.
Amerikan variantı. ABŞ-da danışılan ingilis dili Britaniya ingiliscəsindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. Tələffüz fərqləri ən çox vurğulanan fərqlərdir, lakin lüğət tərkibində, yazılışda, eləcə də qrammatikada bir sıra fərqlər mövcuddur. Bütün Britaniyada yaşayan insanlar televiziya, kino və ya ədəbiyyat sayəsində Amerikan variantının təsirlərinə məruz qalmışlar, beləliklə də onlar Amerikan variantının lüğət tərkibindəki əksər sözləri başa düşürlər.
Amerikan və Britaniya variantları bir-birindən ayrılan iki müxtəlif dil deyil. İngilis dili müxtəlif variantları olan dildir. Bu dilin variativlik məsələlərindən danışarkən qeyd etmək vacibdir ki, Amerikan variantı ingilis dilinin xüsusi, yeganə bir variantı deyil. Dünyanın ingilis dilində danışan ərazilərində insanlar məlum dilin lüğət tərkibini, tələffüz qaydalarını özlərinə məxsus şəkildə inkişaf etdirib formalaşdırmışlar. Variantlar arasındakı fərqlər aşağıdakı kimi qruplaşdırılır:
1. Vurğu. Əksər hallarda Britaniya və Amerikan variantları arasındakı vurğu müxtəlifliyi iki, üç, dörd və beş hecalı sözlərdə rast gəlinir və sözdəki vurğu birinci dərəcəli vurğu bölgüsü ilə maraq doğurur. Nümunə üçün göstərə bilərik:
Britaniya variantı Amerikan variantı
′Tribune tri′ bune (tribuna, kürsü)
′Plateau pla′ teau (yayla)
“ate” hissəciyi ilə bitən ikihecalı fellərdə birinci dərəcəli vurğu Amerikan variantında birinci hecaya, Britaniya variantında isə ikinci hecaya düşür. Məsələn:
Britaniya variantı Amerikan variantı
Dic′ tate ′dictate (diktə etmək)
Fru′ strate ′frustrate (alt-üst etmək, pozmaq)
Üçhecalı sözlərdə birinci dərəcəli vurğu Amerikan variantında ikinci hecaya, Britaniya variantında isə birinci hecaya düşür. Məsələn:
Amerikan variantı Britaniya variantı
Com′ posite ′composite (birləşdirilmiş, qarışıq)
Beşhecalı sözlərdə birinci dərəcəli vurğu Amerikan variantında üçüncü hecaya, Britaniya variantında isə birinci hecanın üzərinə düşür. Məsələn:
Amerikan variantı Britaniya variantı
Custo′ marily ′Customarily (adətən)
Momen′ tarily ′Momentarily (anidən, ani)
Neces′ sarily ′Necessarily (labüdcəsinə)
2. Orfoqrafiya. “our” hissəciyi ilə bitən sözlər Amerikan orfoqrafiyasında “or” hissəciyi ilə bitmiş formada qarşımıza çıxır (əgər “our” hissəciyi vurğusuz vəziyyətdədirsə).
Britaniya variantı Amerikan variantı
colour color (rəng)
favour favor (iltifat, xeyirxahlıq)
honour honor (şərəf)
humour humor (yumor)
neighbour neighbor (qonşu)
Eləcə də “re” sonluğu “er” hissəciyi ilə əvəzlənir. Nümunə üçün göstərək:
Britaniya variantı Amerikan variantı
litre liter (litr)
centre center (mərkəz)
metre meter (metr)
theatre theater (teatr)
“se” və “ce” hissəcikləri ilə bitən Britaniya sözləri növbəti qanunauyğunluqla qarşımıza çıxır: fellər “se” ilə, isimlər “ce” ilə bitir. Lakin Amerikan variantında omofon cütlüyü fel və ya isim kimi işlənməsindən asılı olmayaraq eyni cür yazılır. Britaniya variantında advise (məsləhət vermək), advice (məsləhət) cütlüyü; eləcə də device (layihə, iş, fikir), devise (fikirləşib tapmaq, icad etmək) cütlükləri tələffüzcə fərqlənməsələr də, biri isim, digəri feldir. Lakin Amerikan variantında “device - devise” omofonları yalnız devise (1. layihə, iş, fikir; 2. fikirləşib tapmaq) formasında işlənir.
Britaniya variantında “ise” sonluqlu fellər Amerikan variantında “ize” sonluğu ilə əvəzlənir. Məsələn:
Britaniya variantı Amerikan variantı
advertise advertize (elan vermək)
Britaniya sözlərindəki “ection” sonluğu Amerikan variantında “exion” sonluğu ilə əvəzlənir.
Britaniya variantı Amerikan variantı
connection connexion (əlaqə)
“ement” sonluqlu Britaniya sözləri Amerikan variantında “ment” sonluğu ilə əvəzlənir.
Britaniya variantı Amerikan variantı
judgement judgment (mühakimə, məhkəmə qərarı, hökm)
“isation” sonluqlu Britaniya isimləri Amerikan variantında “ization” sonluğu ilə əvəz olunur. Nümunə üçün göstərək:
Britaniya variantı Amerikan variantı:
civilisation civilization (sivilizasiya)
Britaniya variantında sözün sonuna şəkilçi artırdıqda, son samit, xüsusilə “l” samiti adətən cütlənir. Amerikan variantında isə qeyd etdiyimiz vəziyyətdə bu samitin tək işlənməsi (əgər bu dəyişiklik ingilis dilinin tələffüz qaydalarının bazisinə xələl gətirmirsə) müşahidə olunur. Belə bir nümunə göstərə bilərik:
Britaniya variantı Amerikan variantı
travelling traveling (səyahət etmə, səyahət)
Orijinal fransız orfoqrafiyasındakı kimi yazılan, Britaniya variantında işlənən sözlər Amerikan variantında orfoqrafik dəyişikliyə uğrayır:
Britaniya variantı Amerikan variantı
catalogue catalog (kataloq)
cheque check (çek, bank çeki)
3. Təklik və cəmlik. Amerikan variantında bəzi sözlər var ki, ümumilikdə cəm formada işlənir. Lakin Britaniya variantında bu sözlər sayılmayan isimlər hesab olunur və cəm şəkilçisi (“s”, “es”) qəbul etmir. Nümunə üçün “accomodation”, “research” sözlərini göstərə bilərik.
1) Amerikan variantı. The number of hotel accomodations is increasing. (Otel binalarının sayı artır.)
Britaniya variantı. The number of hotel accomodation is increasing. (Otel binasının sayı artır.)
2) Amerikan variantı. The official researches was carried out. (Rəsmi araşdırmalar yerinə yetirildi.)
Britaniya variantı. The official research was carried out. (Rəsmi araşdırma yerinə yetirildi.)
Britaniya variantında felin tək və ya cəm formasıyla işlənə bilən bir sıra söz var ki, bunlar Amerikan variantında hər zaman felin tək formasıyla işlənir. Məsələn: army (qoşun), committee (komitə), crowd (izdiham), family (ailə), management (idarəetmə), party (şənlik), the public (camaat), team (komanda), union (ittifaq) və s.
4. Sifətlər və zərflər. Amerikalılar inkar cümlələrdə “too” (çox) sözündən istifadə etməyə meyl göstərdikləri halda, ingilislər “very” sözünü işlədirlər.
Amerikan variantı. I don‘t like it too much.
Britaniya variantı. I don‘t like it very much. (Mən bunu çox xoşlamadım.)
Amerikalılar “slow” (yavaş-yavaş, asta) sözünü zərf kimi işlədirlər.
Amerikan variantı. She likes to drive slow.
Britaniya variantı. She likes to drive slowly. (O, asta maşın sürməyi xoşlayır.)
“Sure” (əmin, əmin olma) sözü Amerikan variantında “əlbəttə” mənasında işlənir. Nümunə göstərək: May I use your pen, please? – Sure. (Sizin qələminizdə istifadə edə bilərəm, zəhmət olmasa? – Əlbəttə.)
Amerikan variantının danışıq üslubunda “really” (həqiqətən) sözü zərf və ya sifətlərdən əvvəl tez-tez “real” (həqiqi) sözü ilə əvəzlənir. Məsələn: It is real nice. (Bu həqiqətən qəşəngdir.) It is real well . (Bu həqiqətən yaxşıdır.)
Amerikan variantının ədəbi dilində cümlənin ortasında işlənən zərflər “to be” və köməkçi fellərdən əvvəl işlənir.
Amerikan variantı. 1. He probably was in İstanbul for two days. (O, İstanbulda yəqin ki, iki gün qaldı.) 2. She often has criticized her school. (O, tez-tez öz məktəbini tənqid edib.) 3. We long have been developing our skills. (Biz çoxdandır öz bacarıqlarımızı inkişaf etdirməkdəyik.)
Britaniya variantında zərflərin bu pozisiyada işlənməsi emfatik hesab olunur.
İngilis dilinin Avstraliya variantı. Avstraliya variantı özünün danışıqda işlənən xüsusi söz və ya ifadə külliyyatı ilə maraq doğurur. Avstraliya variantı adətən sözlərin qısaldılmış formada işlənməsiylə xarakterizə olunur. Bəzi hallarda “ie” sonluğu “o” ilə əvəz olunur. “smokie” yerinə “smoko” sözü işlənir. “Beautiful” (gözəl) sözü isə “beaut”la əvəzlənir.
Avstraliya kinosunun, televiziya proqramlarının hazırkı məşhurluğu bu kimi sözlərin Britaniya əhalisi tərəfindən mənimsənilməsinə, danışıqda istifadə olunmasına gətirib çıxarır.
İngilis dilinin Şotlandiya variantı. Şotlandiya variantında çox sayda xüsusi dialekt-sözlər işlənilir.
Britaniya variantı Şotlandiya variantı
lake (göl) loch
mountain (dağ) ben
church (kilsə) kirk
girl (qız) lassie
no (yox, heç) ken
crazy (çılğın, dəlisov) daffy
to remember (xatırlamaq) to mind
beautiful (gözəl) bonny
to live (yaşamaq) to stay
cool (axmaq (isim kimi) cuddy
clumsy (ədəbsiz, yersiz) loon
Şotlandiya variantında bəzi sözlər tamamilə fərqli mənanı ifadə edir. “To call” (çağırmaq, səsləmək) sözü “to drive” (maşın sürmək) yerinə işlənir. Eləcə də “to set” (yerləşdirmək, qurmaq) “suit” (yaraşmaq, uyğun gəlmək) mənasında; “short” (qısa) “rude” (kobud, qaba) mənasında; “silly” (ağılsız) “weak” (zəif) mənasında işlənir.
Bildiyimiz kimi, 145 milyon insan Rusiya Federasiyasında rus dilində danışır. Birləşmiş Ştatlar, İsrail, Çin, Kanada, Almaniya və keçmiş Sovet respublikalarında (Qazaxıstan, Qırğızıstan, Latviya, Moldova, Ukrayna və s.) geniş insan kütləsi rus dilindən istifadə edir. Rusiya Federasiyasında yaşayan etnik azlıqlar da öz aralarında rus dilindən “lingua franca” şəklində istifadə edirlər. Rus dili Belorus və Ukrayna dili ilə birgə Hind-Avropa dil ailəsinin slavyan qolunun Şərqi slavyan dil qrupuna aiddir.
Rusiyada yaşayan xalqların yüzdən çox danışdığı Hind-Avropa, Ural və Altay dil ailələrinə, Qafqaz və Paleosibir dil qruplarına aid olan dil və dialektlər var. Ən çox danışılan dillər arasında Hind-Avropa dil ailəsinə məxsus rus, ukrayna, belorus, erməni, osetin və alman dilləri; Altay dil ailəsinə məxsus tatar, başqırd, çuvaş dilləri; Ural dil ailəsinə məxsus udmurt, mari, erzya; Dağıstan dil ailəsinə məxsus çeçen, avar, dargin dilləri; Şimali Qafqaz dil ailəsinə məxsus kabardin dili vardır. Bütün bu sadalanan dialektlər rus dilinin variativliyini təşkil edir.
Rus dili 130 milyon Rusiya əhalisinin (91%) ana dilidir. Amma bir qayda olaraq Rusiyada, xüsusilə böyük şəhərlərdə, demək olar ki, hər kəs rus dilində danışır. Bir insanın hansı regiondan olduğunu müəyyən etməkdə onun sözləri tələffüz etmə tərzi mühüm rol oynayır.
Rus dilinin variativliyi dedikdə, rus dilinin dialektlərinin klassifikasiyası nəzərdə tutulur. Əksər alimlər rus dilinin variantlarını iki əsas qrupa ayırır: 1. Şimali dialektlər; 2. Cənubi dialektlər.
Əlbəttə, burada bir neçə əlavə alternativ nəzəriyyələr də mövcuddur. Belə ki, rus dilinin variantlarını, yəni dialektlərini üç əsas qrupa ayırırlar: 1. Şimali dialektlər; 2. Cənubi dialektlər; 3. Mərkəzi dialektlər.
Lakin bəzi dilçilər rus dilinin variativliyi əsasında rus dilinin müxtəlif dialektlərini üç qrupa ayırmışlar: 1. Şimali dialektlər (şimal ləhcəsi); 2. Cənubi dialektlər (cənub ləhcəsi); 3. Şərqi dialektlər (şərq ləhcəsi).
Göstərdiyimiz dialektlər – yəni variantlar arasındakı fərq ən çox fonetik (fonoloji) səviyyədədir. Bundan əlavə rus dilinin variantları arasındakı fərq morfoloji, sintaktik və leksik səviyyədə ola bilər.
Rus dilinin bütün şimal variantları – dialektləri üçün xas olan ən gözəçarpan xüsusiyyət- “o”laşmadır (оканье). Bu qeyd etdiyimiz kimi, şimal rus ləhcələrində vurğusuz “o” hərfinin yazıldığı kimi [o] tələffüz etmə xüsusiyyətidir. Halbuki, cənub rus ləhcələrinə “a”laşma (аканье) xarakterikdir. “O”laşmaya nümunə olaraq aşağıdakıları göstərə bilərik: oль´ха (qızılağac); o´ладья (oladya-buğda unundan bişirilən kökə); oбдер´жаться (pulsuzlaşmaq, var-yoxu əlindən çıxmaq); oт´равный (zəhərli, məcazi mənada mənfur); Бельё хорошо от´жалось. (Paltarlar yaxşı sıxılmışdır.)
Yuxarıda qeyd etdiyimiz cümlə və sözlərdə rus dilinin şimal variantına xas xüsusiyyət özünü göstərir. Bu xüsusiyyət daha öncə adını çəkdiyimiz “o”laşmadır. Bütün nümunələrdə “o” hərfi vurğusuz vəziyyətdə “o” kimi tələffüz olunur. Halbuki rus dilinin cənub variantında vurğusuz “o” hərfləri “a” kimi tələffüz olunur (“a”laşma).
Moskva regionunun dialektləri özündə rus dilinin həm şimal, həm də cənub variantlarına xas olan xüsusiyyətləri birləşdirir. Bildiyimiz kimi, bir tərəfdən cənub dialektlərinə məxsus “a”laşma, digər tərəfdən də şimal dialektinə məxsus olan “г” hərfinin “h” kimi tələffüzü rus dilinin Moskva regionu variantında rast gəlinir.
Cənub regionlarının əhalisi “г” hərfini “h” kimi (nisbətən “h” səsinə yaxın) tələffüz edirlər. Məsələn: гневно [гневна] – hiddətlə, qəzəblə; cənub dialektlərində [hnevna]; голяк [galyak] – fağır, yoxsul, dilənçi; cənub dialektlərində [halyak]; герой [geroy] – qəhrəman, igid, cəsur; cənub dialektlərində [heroy]; гвоздик [gvozdik] – kiçik mismar; cənub dialektlərində [hvozdik].
Rus dilinin variativlik problemlərinə bir sıra amillər təsir edir. Bunlardan biri müxtəlif dillərin rus dilinə olan təsiridir. Bu dillərə orta əsrlərdə türk dilləri, monqol və çin dili aiddir. Son dövrlərdə Qərbi Avropa, xüsusilə fransız, alman və ingilis dillərinin təsiri özünü göstərir. Bu təsirlər morfoloji, leksik, sintaktik səviyyədə ola bilər.
Qeyd etdiyimiz təsirlər fonetik səviyyədə özünü göstərdikdə bu, dialektlərdən də yan keçmir.
Rus dilinin variativliyi təkcə yuxarıda qeyd olunan dillərin təşkil etdiyi zəngin bütövlüklə məhdudlaşmır. Çox önəmli bir məqamı da qeyd etmək lazımdır ki, müxtəlif təbəqələrə aid olan insanların nitqində danışıq tərzi fərqləri nəzərə çarpır. Məsələn, kasıb təbəqənin insanları və ya kənd, şəhərətrafı ərazilərdə yaşayan insanlar öz nitqlərindəki kəskin fərqlərlə xarakterizə olunur.
Rus dilinin variativliyi məsələsinə toxunarkən hökmən qeyd etməliyik ki, dil variantları oxşar mənalar sayəsində cüzi uyğunsuzluqla fərqlənən bu və ya digər dil vahidinin formal müxtəlifliyidir. Bu uyğunsuzluqlar dil vahidinin səs tərkibində müntəzəm surətdə özünü göstərir. Nümunə üçün göstərək: oгнь – огонь (od, alov); глас – голос (səs); завоевание – завоеванье (istila, fəth etmə); сосредоточиватья – сосредотачиваться (bir yerə toplamaq, cəmləşdirmək); строгать – стругать və s. (düzləşdirmək, yastılamaq).
Bütün dil variantlarını birləşdirən xüsusiyyətlərin ümumiləşmiş fonunda, əlbəttə, ayırıcı əlamətlər də var. Dil variantlarına xas olan ümumi xüsusiyyətlər dedikdə, dil vahidinin və dil sisteminin mövcud olma, eləcə də fəaliyyət göstərmə üsullarının vəhdəti başa düşülür. Dil variantlarının arasına sərhəd qoyan əlamətlərsə dilin fonetika, qrammatika və leksika kimi müxtəlif səviyyələrinə aid ola bilər.
Vurğunun yerinə görə sözlərin dəyişkənliyi tələffüzün variativliyinə aid olunur. Tələffüz variativliyi çox vaxt ədəbi dilin normalarının hüdudlarında yerləşir. Aşağıdakı nümunələrə diqqət yetirək: ´лёмех – лё´мех (gavahın); ´атомный – а´томный (atom); ´маркетинг – мар´кетинг (marketinq); ´алфавит – алфа´вит (əlifba).
Sözdə olan fonemlərin düzülüşünə görə fərqlənən dil variantları fonematik variantlar hesab olunur. Nümunə üçün aşağıdakı sözləri göstərmək olar: галоша – калоша (qaloş); шкаф – шкап (şkaf); валериана – валерьяна (valerian); ойраты – ойроты (oyrot xalqı); тоннель – туннель (tunel, yeraltı yol); фортепиано – фортепьяoно (piano); эксплотация – эксплaтация (istismar, mənfəət alma).
Variantların yuxarıda qeyd olunan qrupları rus dilində səs sisteminin tərkibi ilə müəyyən olunur. Bu səbəbdən də variantlar arasındakı fərqlilik səs sisteminin müəyyən olunmuş qanunauyğunluqlarına tabe olur. Fonematik variativliyin belə bir növü də mövcuddur ki, burada samit səslərin, vurğusuz sait səslərin birləşməsiylə tələffüz fərqləri yaranır. Məsələn:
штиблеты
[шт] иб – леты [ши] блеты (kişi çəkməsi)
домбра
до [мр] а до [мбр] а (simli musiqi aləti)
Qrammatik variativlik hər şeydən öncə qrammatik funksiyaların oxşarlığı ilə xarakterizə olunur. Qrammatik quruluşlarının uyğun gəlməsi baxımından qrammatik variantların aşağıdakı tipləri fərqləndirilir:
1) Sözdəyişdirici variativlik - sözdəyişdirici formaların müxtəlif variantlarını özündə cəmləşdirir:
a) cins formasında: спазм – спазма (spazma, qıcolma);
b) hal formasında: сыра – сыру (pendiri); секторы – сектора (sahələri); в отпуске - в отпуску (məzuniyyətdə);
c) feli sifət formasında: промёрзшый – промёрзнувший (donmuş, buz bağlamış).
2) Sözdüzəldici variativlik – sözdüzəldici affikslərin variantlarını özündə cəmləşdirir. Aşağıdakı nümunələrə diqqət edək: накатка – накат – накатываные (fırlanma, yırğalanma); двусторонний – двухсторонний (ikitərəfli); межсоюзнический – междусоюзнический (müttəfiqlərarası); омич – омчанин (om (fizikada)); стандартизовать – стандартизировать (standartlaşdırmaq).
3) Sintaktik variativlik – idarə, uzlaşma və yanaşma əlaqələrinin variantlarını özündə birləşdirir. Məsələn: большинство стремилось - большинство стремились (əksəriyyət can atırdı); две основные задачи – две основ-ных задачи (iki əsas tapşırıq); Нельзя купить спичек. - Нельзя купить спички. (Кibrit almaq olmaz.); просьба предоставить убежище - просьба о предоставлении убежищa (müvəqqəti sığınacaq istəmək).
Variativliyin digər növlərindən fərqli olaraq qrammatik variativlik, qrammatik cəhətdən sistemli olması, müntəzəm olaraq qarşılıqlı dəyişkənliyi (bu cəhət variativliyin bütün tipləri üçün xarakterikdir), qarşılıqlı dəyişkən kontekstlər zəminində qrammatik mənanın funksional ekvivalentliyiylə və müqayisə edilən qrammatik strukturların həmcins olmasıyla xarakterizə edilir.
Qrammatik variantların aparıcı əlaməti qrammatik sistemlilik və qrammatik formanın nəzərdə tutulan dəyişkənliyidir. Nəticədə dildə variantların qrammatik tipləri, daha dəqiq desək, bir sıra variativləşən forma- modellər meydana çıxır. Məsələn: - изова (ть) – изирова (ть) kimi ikitərzli fellərin sözdüzəldici tipi aşağıdakı nümunələrdə özünü göstərir. Nümunə üçün göstərək: стандартизовать – стандартизировать (standartlaşdırmaq); экранизовать – экранизировать (ekranlaşdırmaq); кристаллизовать – кристаллизировать (kristallaşdırmaq); локализовать–локализировать (lokallaşdırmaq, yayılmağa qoymamaq).
Leksik variativlik. Bu və ya digər sözün müxtəlifliyini göstərən leksik variativlik, bənzər leksik-semantik funksiya və sözün qeyri-formal hissəsində səs tərkibinin cüzi fərqliliyi ilə xarakterizə olunur. Nümunə üçün göstərək: меж – между (arası, arasında); средина – середина (orta, ortalıq); ветр – ветер (külək); злато – золото (qızıl); брег – берег (sahil); посребрённый – посеребрённый (gümüş suyuna çəkilmiş).
Leksik variantların tipləri leksikanın sistemli olmasıyla şərtlənir. Variant tipləri leksikaya paradiqmatik və sintaqmatik bir xarakterlə yanaşır. Qrammatik variantlardan fərqli olaraq leksik variantların sırası birölçülüdür. Belə ki, leksik variantlar yalnız üfüqi istiqamətdə “düzülür” və söz variantları “göstərən”lərin deyil, “göstərilən”lərin oxşarlığı ilə səciyyələnir.
Son dövrlərə qədər dilçilərin əsas diqqət mərkəzində sözün ayrılıqda paradiqmatik xüsusiyyəti dayanırdı. Amma indi mentalitetin dilə təsiri probleminin yaranması ilə əlaqədar olaraq variativliyin rus dilində, hər şeydən öncə sintaksisdə kifayət qədər geniş yer tutması müşahidə olunur.
Sintaktik variativliyin əlamətlərinin yaranmasına xidmət edən faktorlar aşağıdakılardır: a) qrammatik modelin və qrammatik mənanın bənzərliyi; b) söz birləşməsinin əsas komponentinin leksik cəhətdən uyğunluğu.
Sintaktik variantların başlıca fərqli cəhətləri bunlardır: a) asılı komponentin qrammatik formasının uyğunsuzluğu. Məsələn: ждать автобус - ждать автобуса (avtobus gözləmək); b) asılı komponentin və köməkçi sözün qrammatik formasının uyğunsuzluğu, həmçinin köməkçi sözün mövcud olması – olmaması halları. Nümunə göstərək: пoйти в кондукторы, шоферы - пoйти кондуктором, шофером (konduktorluğa, sürücülüyə getmək).
Qeyd etməliyik ki, sintaktik əlaqənin variativliyində asılı formalar: a) tamamilə uyğun gələ bilər. Məsələn: говорить о чем - говорить про что (nə barədə danışmaq); b) ümumi mənanı qorumaq şərtiylə mənaca fərqlənə bilər. Məsələn: ехать на поезде - qatarla getmək (hərəkət vasitəsi vurğulanır); ехать на поезде – qatarda getmək (hərəkətin tərzi vurğulanır); c) tətbiq olunduğu sahədə fərqli çalarlara malik ola bilər. Məsələn: писать кому - писать k кому (kimə yazmaq).
Sintaktik əlaqənin variativliyinin fərqləndirici cizgisi onun ekspansiv olmasıdır, bu da variativliyin əlaqənin tək bir növünün daxili faktoru kimi mövcud olmasını göstərir. Nümunələrlə fikrimizi dəqiqləşdirək:
1) Yanaşma əlaqəsində: Приди ко мне ужинать. - Приходи на ужин. (Bizə şam yeməyinə gəl. – Şam yeməyinə gəl.)
2) İdarə və yanaşma əlaqələrində: Он из уважения к личности Воробьяниново соглашался работать из сорока процентов - соглашался на работу. (... işləməyə razılaşdı – ... işə razılaşdı.)
3) Uzlaşma və yanaşma əlaqələrində: Стережет голубую Русь; Старый клён на одной ноге - одноногий клён. (... bir ayaq üstdə ağcaqayın - ... birayaqlı...)
Sintaktik variativlik təkcə söz birləşmələrində deyil, cümlələrdə də müşahidə olunur. Bu sahə o qədər çoxşaxəlidir ki, yalnız bir neçə faktı qeyd edə bilərik. Hər şeydən öncə variativlik adı altında gərəkdir ki, əsas üzvlərin formal oxşarlığının xüsusi hallarını başa düşək. Burada sayın necə dəyişə biləcəyi ön plana çıxır. Məsələn: Вот проходит восемь дней (keçir – təkdə), А от войска нет вестей … снова вести нет от них. Снова восемь дней проходят (keçir – cəmdə).
Bildiyimiz kimi, dil variantları tarixi kateqoriyadır və hər bir variativlik nümunəsinin öz tarixi vardır. Bəzi qrammatik variantlar əsrlik tarixə malikdir. Lakin elə fonematik variantlar da vardır ki, onlar birillik zaman kəsiyində mövcud olmuşlar. Bu variantlar xüsusən məktublaşmalar sayəsində möhkəmlənərək tarixdə öz izlərini qoruyub saxlamışlar. Məsələn: фламастер – фломастер (flomastr).
Araşdırmalardan məlum oldu ki, rus dilində variativlik probleminin tədqiqindən aydın oldu ki, rus dilinin variantları, əsasən, iki qrupa – şimali dialektlərə və cənubi dialektlərə bölünür. Bu dialektlər – yəni variantlar arasında fərq ən çox fonetik səviyyədə təzahür edir. Variativliyin yaranıb formalaşmasında rus dilinə müxtəlifsistemli dillərin təsiri olmuşdur. Orta əsrlərdə türk dillərinin, çin və monqol dillərinin, sonrakı dövrlərdə isə Qərbi Avropa dillərinin təsiri dilin müxtəlif səviyyələrində özünü büruzə versə də, qeyd olunduğu kimi, bu təsir fonetik səviyyədə daha qabarıq hiss olunur. Rus dilində variantların ümumi xüsusiyyətlərinin mövcud olması dil sisteminin özünəməxsus qanunauyğunluğundan irəli gəlir. Rus dilinin sistemində fonetik, leksik, qrammatik, sintaktik variantların başlıca əlamətləri, sintaktik variativliyin yaranmasında dil komponentlərinin rolu rus dilinin variantlarının müəyyənləşməsində ayrıca əhəmiyyət kəsb edir.
Biblioqrafiya:
1. Adger David. Combinatorial variability, Journal of Linguistics 42, 2006.
2. Adger David & Graeme Trousdale. Variation in English syntax: Theoretical implications. English Language and Linguistics 11, 2007.
3. Authier Gilles, Haude Katharina. Ergativity, Valency and Voice, 2011.
4. Beninca Paola. Dialect variation and the theory of grammar, Dordrecht: Foris, 1989.
5. Brinton L.J. The Structure of Modern English. A Linguistic Introduction. Amsterdam. Philadelphia: J.Benjamins, 2000.
6. Brook G.L. Varieties of English, London, 2007.
7. Кузнецов А.М., Ф.М.Березин и др., Вариативность в языке и варианты единиц на разных уровнях языковой структуры, Проблемы языковой вариа-тивности, Москва, 1990.

S U M M A R Y
The variation in the non-cognate languages
Suggested to your attention article is devoted to the problem of variation in the modern English and Russian languages. In the result of the investigation we come to the conclusion that the variation in the non-related languages is obvious on different language’s levels, and consequently, for this reason the social dialects, and regional speech are forming.

Р Е З Ю М Е
Вариативность в разносистемных языках
Предложенная вашему вниманию статья посвящена проблеме вариативности в современном английском и русском языках. В результате исследования выяснилось, что вариативность в разносистемных языках рас-сматривается на различных языковых уровнях, и в следствии этого формируются социальные диалекты, ре-гиональная речь.

Açar sözlər: qohum olmayan dillər, dialektlər, variativləşmə.

Əfəndiyeva Təzəgül Zülfüqar qızı
TƏRCÜMƏNİN ƏSAS VƏZİFƏSİ VƏ XÜSUSİYYƏTLƏRİ
Tərcüməçilik əsasən iki müxtəlif qurluşlu, iki müxtəlif təbiətli dilə bağlı olan bədii yaradıcılıqdır. Tərcümə bir xalqın tarixi, təxəyyülü, inkişafı və müxtəlif spesifik xüsusiyyətləri ilə bağlıdır. Hər hansı dil öz inkişafı zamanı hər bir əsrin cizgilərini, nəfəsini özünəməxsus dərəcədən əks etdirir.
Tərcüməçinin tərcümələrində fərqli və ümumi fikirlər olur. Tərcüməçi düşünməyi və yaratmağı bacarmalıdır. O həm real aləmi, həm də əks tərəfini əsərində göstərməlidir. Onun yaratdığı əsər real aləmdən deyil, şairin xəyali duyğularından əks olunmalıdır. Tərcüməçi öz axtarışlarında etdiyi tərcüməni nə sözlərilə, nə səslərlə, nə də ki, deyilişlərlə başlamamalıdır. O şairin düşüncələrində yaratdığı obrazları şair düşündüyü kimi verməlidir. Hər şeydən əvvəl o gərək şairin dünyası ilə, dövrü ilə, ölkəsi ilə, xalqı ilə hansı ki, onların arasında yaşayıb, onun düşüncələrindəki obrazları, onun sosial-mənəvi fikirlərini, hisslərini, xalq sevərliyini, milli duyğularını, nəzəri baxışlarını daha yaxından bilmək və duymaq lazımdır. Bax onda bu hərfi tərcümə deyil, əsl tərcümə alınar. Bununlada şairin xalq sevərliyi, şəxsiyyətliliyi, yaradıcılıq duyğusu özünü biruzə verər.
Tərcüməçi öz yaradıcılıq qabiliyyətində tərcüməçilik bacarığını yazının dilini, milliliyini biruzə edir. Hər dilin özünün xüsusi lüğəti vardır. Tərcümədə fikri, sözlərin uyğunluğu, ritmi, öz intonasiyası xüsusi forma təşkil edir. Tərcümədə deyilən sözləri olduğu kimi vermək düzgün olmazdı. Orada verilən duyğulara, ritmə, melodiyaya uyğun axtarış aparmaq lazımdır. Bundan başqa tərcümə öz beynəlxalq rolunu təsdiq edir, geniş şəraitdə inkişaf edir, yayılır və təkcə dil tərkibinin əhatəsində deyil, düşünülmüş obrazlarda və yaradıcılıq sferasında özünü göstərir. Bu da bizim regionun siyasətində hər xalqa və onun tərkibində olan millətlərin işıqlandırılmasında inkişaf edir. Hətta bir çox xalqlar öz əlifbalarında inqilab etməmişlər, lakin bu müddət ərzində öz dillərini, öz ədəbiyyatlarını yaratmışlar. Tanınmış müasir ingils alimi Maykl Uest bildirir ki, insan gərək iki dil bilə: biri – öz hisslərini, yəni cəmiyyət arasında, hansısa bir insanlar dairəsində olduqda öz fikirini izah etmək qabiliyyətidir, o bir isə – öz bilik və savadını genişləndirmək imkanı, elmin dəqiq məlumatlarını elmi dildə verə bilmək bacarığı olmalıdır.
Fars ədəbiyyatı çoxlu sayda tərcümələrə malikdir. Orjinaldan tərcümə bədii tərcümənin yeganə düzgün yoludur. Doğma dilimizin inkişafında da başqa dillərdə olan bədii ifadə vasitələrinin zəngin olmasında həm mürəkkəb, həm də incə mətləbləri ifadə etmək bacarığı əsasən orjinaldan tərcümədə daha yaxşı mümkündür. Çünki bu dilin yaşaması və daha qüdrətli olması üçün vacibdir.
Ümumiyyətlə, dillərin heç biri öz leksik quruluşu, söz ehtiyyatları, leksik imkanları hesabına dəyərləndirilə bilməz, çünki, mütləq dillərin qarşılıqlı təması, yardımı çox vacibdir. Əgər dil müxtəlif dillərlə sıx münasibətdə olarsa yəqin ki, dillərin qarşılıqlı münasibəti nəticəsindən gözəl xüsusiyyətləri özündə əks etdirmək qabiliyyətinə malikdir. Müxtəlif cür dillərə aid olan bədii ifadə vasitələrini, incə üslublarını ancaq bir dilin leksik mənalarından süzülərək müxtəlif incəlikləri bir dilin gözəlliklərinə boyamaqdır. Bir dilin boyalari isə nə qədər zəngin, cəlb edici olsa da, başqa dillərdən götürülmüş rəng çalarlarına uyğun gələ bilməz və özünəməxsus incəlikləri tam mənada ifadə edə bilməz. Orjinaldan sətri tərcümə əsasında yaranan bədii tərcümələrdə də bu cür qüsurlar olur. Sətri tərcümədə də üslubda kiçik bir səhv bütöv bir əsərin bəzən təhrif olunmasına qədər gətirib çıxarır. Yəni, müəllif şeyriyyəti, sözün gücünü, dəyərini, məna çalarlığını başqa-başqa sözlərin və ya cümlələrin tərkibində deyil, yeganə məqsəd və fikir daxilində verir. Bunları isə ancaq orjinal vasitəsilə duymaq, öyrənmək olar. Bədii tərcümə ayrı-ayrı sözlərin və ya cümlələrin sətri tərcüməsi deyil, yəni tərcümə orjinalın bədii ifadə gücünü və məna zənginliyini özündə saxlamalıdır. Bununla da belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, əsərin zəngin ruhunu, ideyasını, təbiətini bütün rəngarəngliyini, ahəngini məna dəyərlərini hiss etmək, tərcüməni tam məmada dərk edərək və dolğun şəkildə vermək üçün tərcüməçinin duyğuları orjinalla daim təmasda olmalıdır.
Tərcüməçi bütün nəzərini əsərdəki cözlərə, cümlələrə, işarələrə, birləşmələrə tam mənada ciddi yanaşmalıdır, hər sətirə, hər cümləyə diqqət yetirməlidir və hər sözün, hər cümlənin incəliyini duymalı, onun təbiətinə nüfuz etməlidir. Tərcüməçi öz tərcüməsindən heç də qürrələnməməli, daim axtarışda olmalı, öz işinə tənqidi nöqteyi-nəzərdən baxmağı, yəni “daha mükəmməl tərcümə edə bilərdim” fikri ilə yanaşmağı da bacarmalıdır.
Məlumdur ki, alman dilində orjinaldan edilən bədii tərcümə əsərləri kifayyət qədərdir. Bu əsərlər bədii tərcümə işi ilə əlqədar olaraq bir sıra vacib problemləri dolğun və geniş şəkildə əsaslandıraraq şəhr etməyə və ümumiləşdirərək kifayyət qədər düzgün elmi nəticə çıxarmağa malikdir. Buna görə də əsl tərcüməçi yeri gəldikcə başqa mənbələrdən bədii tərcümə məsələlərinin tədqiqinə dair təcrübələrdən və öz tərcümələrindən istifadə etməli, tutuşdurma və müqayisə məqsədilə təhlil edilən şerlərin müxtəlif dillərə tərcümə variantını da öyrənməlidir.
Dahi sənətkarlar böyük uzaqgörənliklə tərcümə sənətinə həmişə yüksək qiymət vermiş, onun təkmilləşməsi qayğısına qalmışlar. Müxtəlif dövrlərdə bu sənət qarşısına müxtəlif problemlər, şərtlər qoyulmuşdur. Bu problemlər tərcüməyə müxtəlif baxışların meydana gəlməsinə səbəb olmuşdur. Baxışlar əsasən iki sual ətrafında formalaşır, yəni “Bədii tərcümə nədir, o necə olmalıdır?” Məhz bu problemlər ətrafında tərcüməşünaslıq, onun ayrı-ayrı sahələri yaranmış və inkişaf etmişdir. Son dərəcə zəngin və çoxşaxəli tərcümə sənətinin qədim tarixindən geniş söhbət açmadan onu qeyd edək ki, bu gün də tərcüməşünaslıq yaradıcılığına müxtəlif baxışlar mövcuddur.
Əslində 30-cu illərədək demək olar ki, geniş şəkildə dəqiq tərcümə işlənirdi. A.A.Smirnov özünün “Ədəbiyyat ensiklopediyası” adlı məqaləsində adekvat tərcümə terminini irəli sürdü və bədii tərcümə məsəsələləri barədə bildirirdi ki, tərcümə gərək orjinalın forma və məzmununu, onların ayrılmaz vəhdətini, əsərin həm məna cəhətlərini, həm də üslubi xüsusiyyətlərini dəqiq əks etdirsin. Bu suala başqa şəkildə A.A.Feodorov “tam dolğun”, “tam dəyərli” tərcümə ifadəsilə cavab verdi. Görkəmli mütərcim orjinalın ayrı-ayrı xüsusiyyətlərinə dil və leksik materialına bütöv şəkildə yanaşmağı və bütövlükdə orjinalın ruhuna, bədii dəyərinə layiq qiymətli tərcümə yaratmağın prinsipcə maraqlı nəzəri məsələlərini əsaslandırdı və praktik şəkildə şərh etdi. O yazırdı: “...tərcümə etmək başqa bir dil vasitəsilə artıq ifadə olunmuş bir əsəri öz forma və məzmun vəhdətində olduğu kimi digər bir dilin ifadə vasitələrini dəqiq və tam əks etdirməkdir. İ.Kaşkin “realistik tərcümə” müddəasını irəli sürdü və onu qətiyyətlə müdafiə etdi. İ.Kaşkin özünün “realistik tərcümə” konsepsiyasını belə şərh etdi: “Orjinala ən yaxın və ən sadiq tərcüməni şərti olaraq “realist tərcümə” adlandırmaq olar. Bu halda tərcüməçi orjinalın həyat həqiqətlərini necə əks etdirməsini səthi, formal deyil, yaradıcı şəkildə əsas və başlıca məsələlərdən tutmuş ən kiçik, ən zəruri detallarına qədər hər şeyi öz doğma dilinin vasitəsilə ifadə etməyə çalışır. İ.Kaşkin tərcüməçi formalistlərin əməyini amansızcasına tənqid edirdi. Onların işini “ürəksiz, soyuq” və ya “balta ilə iş” adlandırırdı.
İrji Levin belə bir fifirdədir ki, mütərcimin işi müxtəlif variantlar seçməkdən ibarətdir. Pis tərcüməçilər daha çox ümumi mənalı sözlərə meyl edirlər. Belə sözlər tez yada düşür və onları asanlıqla işlətmək our. Yaxşı mütərcim isə heç zaman ümumi mənalı sözlərlə qane olmur, sanki, yaddaşın daha dərinliyinə nüfuz edərək lazımi sözləri tapır.
Məşhur mütərcim və tərcüməşünas Qivi Qaçeçiladze bu təklifə tərəfdar çıxdı və özünün doktorluq dissertasiyasında həmin müddəanı əsaslı şəkildə şərh və inkişaf etdirdi. Onun “Bədii tərcümənin nəzəri məsələləri” əsərində isə ümumiyyətlə “realist”, “adekvat”, “ekvivalent”, “tam dəyərli”, “yaxşı”tərcümə terminlərini geniş şərh etdi və belə bir iddia irəli sürdü ki, əsər həyatı varlığın bədii əksi, inikası olduğu kimi tərcümə də orjinalın əksi, inikası olmalıdır. O yazırdı: “Realistik tərcümə metodu bir tərəfdən, sərbəst və sözbəsöz tərcümə aşağıdakı ziddiyyətləri dialektik həll etmə, formalizm axtarışlarını, orjinalın hərfinə uyğunluğunu rədd etmə yoludur. Bu metod həmçinin tərcüməçiyə tərcümə olunan dildə tərcümə olunan əsərin üslubuna tam uyğun olan üslubi ekvivalentləri axtarıb tapmağa imkan yaradır. Digər tərəfdən isə realistik tərcümə metodu orjinalın məzmununu sərbəst şəkildə əks etdirməyin tərcüməçi özbaşnalığının qəti şəkildə qarşısını alır, onun fəaliyyətini və əsərin bədii bütövlüyünü doğma dilində əks etdirməyə yönəldir.”
Həmin dövrdə və ondan əvvəl də P.Toper isə “doğru, düzgün” tərcümə termini işlədirdi. P.Toper belə hesab edirdi ki, “ bu gün orjinala sadiqlik öz əsas mənasını itirmişdir. Bu orjinala, müəllifin fərdi üslubuna, onun poetik dəsti xəttinə, yaradıcı əsərin poetik gücünə sadiqlik deməkdir.” Bütün bu müddəalar son dərəcə praktik əhəmiyyətə malik axtarışlardı. Bu axtarışlar əsasən “sözbəsöz”, “ucdantutma” və digər yüngül tərcümə meyllərinə qarşı yönəldilmişdi.
Əslində tərcümə “bərabər dəyərli və kamil” olmalıdır. Daha doğrusu, orjinalın bütün dəyərini, xüsusiyyətlərini özündə kamil şəkildə əxz etdirməlidir. Kamil sözü dar mənada deyil, geniş funksional mənada qəbul olunmalıdır. Bu mütərcimə, onun sənətkarlığına, peşəsinə, məsuliyyətinə, dil və ədəbiyyatı bilməsinə də aiddir. Yalnız funksional və kamil sənəti əsl yaradıcılıq hesab etmək olar. Yalnız belə tərcümə əsərə ikinci ömür bəxş edə bilər.
Mütərcim tərcüməsini bitirdikdən sonra bütün tərcümələrini götür-qoy edir, yenə də axtarışlar aparır, tutuşdurur, vurğuları, xüsusilə də cümlə vurğusunun yerini, cümlədəki ahəngliyi dönə-dönə yoxlayır, orjinalın ən optimal, ən mükəmməl tərcümə variantını tapmağa çalışır. Bu işi o zaman düzgün istiqamətə yönəltmək olar ki, orjinal tərcüməçinin əlində, daim gözləri qarşısında olsun. Bununla da mütərcim orjinalın dünyasına, onun müəmmalı aləminə gətirib çıxarır və belə axtarışlar mütərcimi doğru yola yönəldir.
Dünya və Avropa ədəbiyyatından bir çox əsərlər dilimizə orjinaldan tərcümə olunmamışdır. Dünya ədəbiyyatında dünya şöhrətli ədiblərdən olan V.Hüqo, V.Şekspir, R.Taqor, H.Heyne, Y.Höte, Ş.Rustaveli, C.London, T.Drayzer, A.Balzak və s. adlarını çəkmək olar. Onlar oxucuların qəlbində özlərinə xüsusi yer tutmuş və hər kəs tərəfindən sevilən sənətkarlardır. Sənətə, sənətkara qiymət verməyi bacaran oxucu dahi ədibləri öz məmləkətlərinin oxucuları qədər sevir, dərk edir. Əsəri belə doğmalaşdıran, oxucunun qəlbini əfsunlayan, sehirləyən o qüvvə nədir? Bu suala L.Ozerov “Tərcümələr studiyasında” adlı məqaləsində o belə cavab verir “əlbəttə ki, istedad” yəni bu müvəffəqiyyət istedadın nəticəsidir. O istedad deyəndə əlbəttə ki, həm orjinalın müəllifi, həm də mütərcimi nəzərdə tutulur. Orjinaldan tərcümə olunmayan əsərlərin müvəffəqiyyətini təmin edən amillər bunlardır: yəni, sənətkar dühasının böyüklüyü, qüdrəti, onun istedadının ecazkarlığı, əzəməti, bəşərililiyidir, başqa dillərdə tərcümənin kamilliyidir, sənətkar dünyasına, onun yaradıcılığına, sənətinə, bu dillərin bütün incəliklərinə qədər kamil şəkildə daxil olmağı bacaran tərcüməçi öz istedadı, məharəti, sənətkarlıq qabiliyyətilə öz işinə məsuliyyətlə yanaşmasıdır, tərcümə variantlarından müqayisəli şəkildə məharətlə istifadə etməyi bacarmasıdır və bunların hamısı tərcüməçi üçün həm vacib, həm də mühüm amillərdir. Məlumdur ki, tərcüməçilik dilə, daha doğrusu, iki müxtəlif qurluşlu, iki müxtəlif təbiətli dilə bağlı olan bədii yaradıcılıqdır. Hər bir xalqın, tarixi, təşəkkülü, inkişafı, təxəyyülü və başqa spesifik xüsusiyyətləri ilə bağlıdır. Hər hansı bir dil öz inkişafı zamanı bütün əsrlərin cizgilərini, nəfəsini, tufanını bu və ya başqa dərəcədə özünü əks etdirir. V.A.Dmitrenko yazırdı: “Elə tərcümə etmək lazımdır ki, bu tərcümədə orjinaldan yayınma hallarında tərcüməçi deyil, yalnız tərcümə olunan və tərcümə edilən dil “günahkar” olsun. Belə tərcümə maksimal tərcümədir. Bu tərcümə olunan əsərin obyektiv həddinə qədər nail olmaq deməkdir, daha doğrusu, bu ən yeganə variant üsuludur. Orjinal birdirsə, tərcümə də bir olmalıdır.”
Ümumiyyətlə, tərcümə praktikası tarixində bu və ya digər problem müxtəlif yollarla həll edilmişdir. Bütün bu tələblər və müddəalar obyektiv və subyektiv konsepsiyanın irəli sürülməsi yalnız bir məqsədə yəni tərcüməçilərin öz peşələrinə son dərəcə ciddi və məsuliyyətlə yanaşmasına, tərcümənin əsil yaradıcılıq sənəti olmasına xidmət edibdir. Bədii əsərin bütün zənginliyini, necə, hansı yolla tərcümədə əks etdirmək məsələsi həmişə, hər zaman, bu gün də müxtəlif fikir ayrılıqlarına, subyektiv müddəa və mühakimələrə səbəb olmuşdur. Lakin bu konsepsiyaların bütün müəllifləri nəhayət ki, bir nəticəyə gəlir və bir məsələdə həmrəy olurlar: Bədii tərcümə, tərcümə olunan əsərin bədii həqiqətini, bədii varlığını, bədii xislətini tərcümədə eyni dəyərdə və real şəkildə əks edilməlidir. Bizim möhkəm əqidəmizə və praktik tərcümə sahəsindəki təcrübəmizə görə çoxcəhətli mürəkkəb proses olan bədii tərcümə yalnız dəqiq, orjinala sadiq, “doğru – düzgün”, “real”, “maksimal”, “bərabər dəyərli” iş tələb edir. Hər bir bədii əsər zaman, məkan, dil, üslub baxımından, yaradıcılıq nöqteyi – nəzərindən o qədər mürəkkəb təfəkkür, idrak, istedad məhsuludur ki, onun tərcüməsini bircə prinsipə tabe etdirmək olmaz!
Hər bir əsərə zaman və məkan baxımından konkret, obyektiv prinsiplərlə yanaşmaq lazımdır. Şairin, yazıçının yaradıcı əsəri, bu əsərin ruhu tərcüməçi-şair, tərcüməçi-nasir ruhuyla həmahəngləşməlidir. O, qarşısındakı əsərin estetik baxımdan o dərəcədə dərindən, o dərəcədə həssaslıqla duymalıdır ki, onun bədii dəyərini, obrazını tərcümədə orjinaldakı kimi bütün funksional cəhətləri ilə tam dolğun, doğru, düzgün, real, bərabər səviyyədə ola bilsin. Hər bir tərcümə orjinalla müqayisədə həm tam, bərabər dəyərli, həm də həqiqi tərcümə, həm realistik, haradasa həm dəqiq, həm orjinala maksimum uyğun olmalıdır. Bir sözlə tərcümədə bu ikinci müəllifinə çevrilsin. Yəni müəllifin emosional-subyektiv bədii dünyasına daxil olsun. Məhz bu zaman hər şey yəni müəllifin mənəvi aləmi də, dünyagörüşü də, hissi duyğusu, ətraf aləmi necə qavraması da ona aydın olar.
Bir xalqın həyat və məişətinin, həyata baxışının bədii ifadəsi, bədii inkişafı olan sənət əsərlərini bütün dolğunluğu, ehkam və ehtiramları, ifadə və birləşmələri, ahəng və nidaları ilə tərcümə etmək, doğma dilə tamam-kamal çevirmək əlbəttə mümkün deyildir. Hər hansı bir bədii əsəri “kamil tərcümə etmək” tərcüməçinin müəllif məqsədini onun özü kimi yaradıcılıq aləminə qapanması, hər şeyi onun kimi qavrayıb hiss etməsi, hətta əsərin ideyasını da onun özi kimi dərk etməsi deməkdir. Buradan belə bir nəticə çıxarmaq düzgün olmaz ki, tərcüməçi, deməli, orjinalın əsiridir. Xeyir, tərcüməçi azaddır, yaradıcıdır. Yaradıcı təxəyyül isə azad, sərbəst olmalıdır. Lakin bu sərbəstliyə, bu azadlığa tərcüməçinin nöqteyi-nəzərdən haqqı olmalıdır. Tərcüməçi orjinalın bədii, estetik, leksik və üslubi xüsusiyyətlərini tam dolğunluğu ilə vermək üçün ana dilinin imkanlarından məharətlə, sənətkarlıqla ifadə etməkdə azaddır. Ancaq bu azadlığın da müəyyən həddi-hüdudu olmalıdır. Elə etmək lazımdır ki, orjinalın öz təbiəti, müəllifin yazı manerası və üslubu bu azadlıqda, ana dilinin gözəlliklərində əriyib yox olmasın.
Hər dilin özünəməxsus zəngin çalarları vardır və tərcüməçi tərcümə etdiyi dilin zənginliyindən məharətlə istifadə etməyi bacarmalıdır. Bu da tərcüməçi tərəfindən tərcümənin dolğun şəkildə olması oxucu tərəfindən isə rəğbətlə qarşılanmasına gətirib çıxarır. Bir sözlə doğma dilimizin inkişafında, onun başqa dillərdəki bədii ifadə vasitələri hesabına zənginləşməsində, daha mürəkkəb, daha incə mətləbləri poetik şəkildə həm də ifadə etmək bacarığının artırılmasında orjinaldan tərcümənin əvəzsiz əhəmiyyəti vardır. Çünki, dilin yaşaması, saflaşması üçün daha mükəmməl, təravətli, rəngarəng, qüdrətli olması və tərcüməçinin bunları göstərə bilməsi çox vacibdir.
Heç bir dilin təkcə öz leksik zənginliyi, imkanları, söz ehtiyatları hesabına yaşayıb inkişaf etməsi mümkün deyil, dillərin qarşılıqlı təması, qarşılıqlı yardımı vacib amillərdəndir və mütləqdir. Bir dil müxtəlif dillərlə birbaşa nə qədər çox, nə qədər sıx təmasda olarsa, yəqin ki, həmin dil bu qarşılıqlı təmasdan heç bir şey itirməz, əksinə, qarşılıqlı münasibətdə olduğu dillərin ən ümdə cəhətlərini özündə birləşdirib əks etdirə bilər. Bu da tərcümənin nə qədər zəngin, nə qədər dərin mənasının olmasına gətirib çıxarar. Elə etmək vacibdir ki, orjinalın zənginliyi, təbiəti müəllifin yazı üslubunda saxlaya bilsin və doğma dilimizin zənginliyində əriyib itməsin, öz gözəlliyini, ənənələrini, qüdrətini qoruya bilsin.
Ə D Ə B İ Y Y A T
1. А.А.Феодоров «О художественном переводе» Гос.лит. издат. 1941
2. İ.Kaşkin «В братском единстве» Мы советский писатели 1954
3. İ.Kaşkin «О языке перевода» Литературная газета 1951
4. Q.Qaçeçiladze «Проблемы реалистического перевода» АН Груз.ССР 1961 стр.36
5. Q.Qaçeçiladze «Bədii tərcümənin nəzəri məsələləri» 1961
6. Q.Qaçeçiladze Вопросы термин. Художественного перевода. Тбилиси 1964
7. Q.Qaçeçiladze «Реалистический перевод задачи его теории». Мастерство перевода-1964. Мы советский писатели 1965 стр.249-250
8. П.Топэр «Возрождение поэзии» V сбор. Мастерство перевода. Советский писатели 1959 стр.196-197
9. V.A.Dmitrienko «Максимальности в переводе». V сбор. Тетради переводчика. М. Международные отношенье 1974 стр.24
10. Актуальные проблемы теории художественного перевода. Т.П.М. Из. Союза писателей ССР. Ротапринт 1967 стр.299
11. Мастерство перевода. 1976 стр.447 Сов.Пис.М-1977

XÜLASƏ
Oxuculara təqdim olunan bu məqalədə tərcümənin reallığı və tərcümə qaydaları haqqında məlumat verilir. Mütərcimlərin tərcüməyə olan münasibətləri və düşüncələri barədə mülahizələr irəli sürülür. Tərcüməçilərin həm fərqli, həm də ümumi fikirlərini aydin şəkildə verə bilməsi vacib amillərdən sayıldığı göstərilir.

Р Е З Ю М Е
В предоставленной читателям статье даются сведения о достоверности переводов, отношении перево-дчиков к переводам, их мнения и суждения о них. Отмечается индивидуальный и общий подход к перево-дам.

S U M M A R Y
This article submitted to the consideration of readers informs about reality of translation and its applicable rules. There are advanced recommendations on the thought expressed by the translators regarding the translated works. It is stated that the translators have to exspress their own originaland common ideas clearly.

Açar sözlər: tərcümə, obraz, yaradıcılıq, məhəbbət, dövr
Ключевые слова: перевод, образ, творческий, любовь, эпоха
Key words: translation, manner, creative, love, age

Rəyçilər: prof. Ə.Qubadov, prof. A.Bayramov

Firuzə Ədalət qızı Rzayeva
İNGİLİS DİLİNЯ MARAЬЫN YARADЫLMASЫ ZAMANЫ MOTİVASİYASЫNЫN
FORMALAШDЫRЫLMASININ METODOLOJİ ЯSASLARЫ
Tяlim fяaliyyяti motivasiyasыnыn formalaшdыrыlmasы vя inkiшafыna yюnяlmiш mцxtяlif nяzяri yanaшmalar mцxtяlif dюvrlяrdя motivasiya nяzяriyyяsinin metodoloji яsaslarы qismindя чыxыш etmiш vя hяr bir cяrяyan nюvbяti cяrяyanыn yaranmasыna yeni bir tяkan vermiшdir. Yeni cяrяyanlarыn юzцndяn яvvяlki konsepsiyalarыn mцddяalarыna bяzяn яsaslanaraq, bяzяn dя onlarы tamamilя inkar edяrяk tяkmillяшmяsi isя юz nюvbяsindя motivasiya probleminin hяlli istiqamяtindя hяm nяzяri, hяm eksperimental aspektdя bюyцk tюhvяlяrin yaranmasыna sяbяb olmuшdur. Ona gюrя dя, tяlim fяaliyyяti motivasiyasыnыn formalaшdыrыlmasыnыn metodoloji яsaslarыnыn юz tarixi kюklяri ilя яlaqяli шяkildя юyrяnmяk vя hяmin metodoloji nяzяriyyяlяrin яsas mцddяalarыnы mцqayisя edяrяk daha sяmяrяli mцlahizяlяri aшkarlamaq tяlim prosesindя tяlяbяlяrdя motivasiyanыn formalaшdыrыlmasыnыn mцsbяt hяllinя hesablanmыш olardы.
Nяzяri яdяbiyyatların retrospektiv mцqayisяli tяhlili gюstяrir ki, motivasiya problemi vя onun xцsusi bir nюvц olan tяlim motivasiyasыnыn formalaшdыrыlmasы яsasяn bioloji impulslar nяzяriyyяsi, шяxsiyyяtyюnцmlц nяzяriyyя, koqnitiv nяzяriyyя vя psixoanalitik cяrяyanlarыn tяdqiqat obyekti olmuшdur. Yuxarыda adlarыnы sadaladыьыmыz nяzяriyyяlяr sыrf psixoloji mahiyyяt kяsb etdiyi цчцn, onlarыn nя цчцn tяlim motivasiyasыnыn formalaшdыrыlmasыnыn psixoloji яsaslarы qismindя deyil, mяhz metodoloji яsaslarы qismindя nяzяrdяn keчirilmяsi barяdя sual meydana чыxыr.
Sualы cavablandыrmaq цчцn юncя “metodologiya” anlayышыnыn mahiyyяtinя varmaq lazыmdыr. Geniш mяnada gюtцrdцkdя metodologiya nяzяri vя praktik mяsяlяlяrin hяllindя istifadя olunan prinsiplяrin vя vasitяlяrin kompleksi kimi baшa dцшцlцr. Metodologiya tяdqiq olunan obyektя, proses vя hadisяlяrя yanaшma tяrzini, hяmin hadisяlяrin elmi izahыnda sюykяnilяn konsepsiyalarы, яsas elmi-nяzяri mцddяalarы mяcmu шяklindя ifadя edir. Yяni, elmdя tяdqiq olunan obyekt, proses vя hadisя haqqыnda mцlahizя irяli sцrяrkяn mцtlяq шяkildя obyektiv, dяqiq vя mяntiqi – analitik faktlara sюykяnяrяk, hяmin faktlarыn sistemlяшdiyi yanaшma tяrzinя яsaslanmaq lazыmdыr. Onu da qeyd edяk ki, tяdqiq olunan obyekt, hadisя vя proseslяrя yanaшma tяrzi mцxtяlif ola bilяr. Bu mцxtяliflik hяmin yanaшma tяrzini formalaшdыran vя elmя gяtirяn hяr hansы bir konkret tяdqiqatчыnыn, tяdqiqatчыlar qrupunun vя ya cяrяyanlarыn mцxtяlifliyi ilя izah olunur. Bir qrup tяdiqiqatчы vя ya cяrяyan hяmin obyekt, hadisя vя prosesin psixoloji xцsusiyyяtlяrini, digяr qrup linqvistik xцsusiyyяtlяrini, baшqa bir qrup bioloji, fizioloji, hяtta kimyяvi aspektlяrini яsas gюtцrцr vя irяli sцrdцyц nяzяri mцlahizяlяrdя daha чox hяmin istiqamяtя цstцnlцk verir. Яgяr belя olmasaydы, onda biz eyni bir obyektin mцxtяlif cцr izahыndan, proseslяrя olan mцxtяlif yanaшmalardan vя son nяticяdя mцxtяlif nяzяri cяrяyanlardan, daha konkret desяk elmi inkiшafdan danышa bilmяzdik.
Bizim tяdqiq etdiyimiz obyekt isя “motivasiya” vя onun formalaшdыrыlmasы prosesi olduьu цчцn, motivasiya hadisяsinin tяdqiqinя dair mюvcud olan yanaшmalarda psixoloji istiqamяtin daha dominant xarakter daшыmasы tяbiidir. Чцnki, “motivasiya” ilk nюvbяdя psixoloji hadisяdir vя onun elmi izahыnda psixoloji aspektin daha qabarыq шяkildя юzцnц gюstяrmяsi qяbul olunandыr. Biz bilirik ki, metodika elminin яsas sюykяnяcяklяri linqvistika vя psixologiya elmidir. Яgяr bizim tяdqiq etdiyimiz obyekt qrammatik vя ya fonetik hadisя vя onun tяdrislя яlaqяsi olsaydы, onda sюzsцz ki, hяmin tяdqiqatыn metodologiyasы da daha чox linqvistik mahiyyяt kяsb edяrdi. Ancaq indiki halda biz sыrf psixoloji hadisяni tяdqiq etdiyimiz vя onu tяdrislя яlaqяlяndirdiyimiz цчцn bioloji impulslar nяzяriyyяsi, шяxsiyyяtyюnцmlц nяzяriyyя, koqnitiv nяzяriyyя vя psixoanalitik yanaşmaları mцqayisяli шяkildя araшdыracaьыq vя bu yanaшmalardan mцasir metodika elminin tяlяblяrinя daha mцvafiq olanыnы və tяlяbяlяrdя ingilis dili tяliminя maraьыn yaradыlmasы zamanы tяlim fяaliyyяti motivasiyasыnыn for¬malaш¬dыrыl¬masыnыn metodoloji яsaslarы qismindя konkret olaraq mцяyyяnlяш¬dirdik.
Motivasiya probleminin hяlli istiqamяtindя mюvcud olan ilk addыmlar bioloji impulslar nяzяriyyяsi tяrяfindяn atыlыb. Belя ki, 20-ci яsrin 50-ci illяrinin sonlarыna qяdяr motivasiya nяzяriyyяsindя davranышыn яsasяn bioloji tяlяbatlar vя яtraf mцhitdя mюvcud olan stimullardan asыlы olmasы haqqыnda fikirlяr formalaшmышdы. Bu nяzяriyyяnin яsas mцddяalarыnы Чarlz Darvinin “Nюvlяrin яmяlяgяlmяsi” adlы яsяrindяki insan davranышы vя onun sяbяblяri ilя baьlы irяli sцrdцyц fikirlяr tяшkil edir. Bu nяzяriyyяyя gюrя insan davranышыnыn sяbяblяrini heyvan davranышыnыn sяbяblяri ilя mцqayisяli шяkildя юyrяnmяk lazыmdыr. Yяni insanlarыn vя heyvanlarыn motivlяri arasыnda mцяyyяn ortaq mяqamlar mюvcuddur. Daha sonralar Q.Harlou vя onun rяhbяrlik etdiyi zoopsixoloqlar qrupu bioloji impulslar nяzяriyyяsinя яsaslanaraq motivasiya hadisяlяrini iki sinfя bюlцrdц: xarici vя daxili motivasiya (1, s.39). Onlar xarici motivasiyanы davranышыn fizioloji ehtiyaclar vя яtraf mцhitdя mюvcud olan stimullar яsasыnda determinasiyasы kimi, daxili motivasiyanы isя davranышыn hяmin amillяrdяn birbaшa asыlы olmamasы kimi izah edirlяr. Belяliklя, яgяr davranышыn dominant sяbяbi bu davranышыn sяrhяdlяrindяn kяnarda mюvcud olan “nя isя”nin яldя olunmasыdыrsa, bu xarici motivdir. Mяsяlяn, бу эцн инэилис дилиня бцтцн дцнйада, о ъцмлядян Азярбайъанда олан мараг инсанлары бу дили юйрянмяк мяъбуриййяти гаршысында гойур. Инэилис дилиня мараглы олан инсанлар, еляъя дя бу диля гаршы мараьы олмайан инсанлар истяр-истямяз инэилис дилини юйрянмяйя мяъбурдурлар. Щямин инсанлар инэилис дилини сырф прагматик мягсядлярля юйрянирляр.
Ancaq davranышы icra edяn шяxs bilavasitя icra etdiyi davranышdan, юz шяxsi fяaliyyяtindяn hяzz alыrsa, bu daxili motivdir. Mяsяlяn, инэилис дилиня хцсуси мараг бясляйян vя бу дили онун эюзяллийиня эюря, Шекспирин дили олдуьу вя с. бу кими сябябляря эюря севян инсанларда дахили мотивlяr мювъуддур. Щямин инсанлар ingilis dilini Инэилтярянин вя еляъя дя диэяр инэилис дилли юлкялярин мядяниййятляри, тарихи, бу дилдя йазылан ядябиййат вя с. бу кими сябяблярдян юйрянирляр. Онлар инэилис дилlи йазычыларын ясярлярини орижиналда охумаг, инэилис дилли мащнылара гулаг асаркян йалныз мусигидян дейил, щям дя севдикляри мащныларын мятнляриндян зювг алмаг истяйирляр. Tяlяbяdя daxili мотивlяr mюvcud olduьu tяqdirdя чяtinliklяrin юhdяsindяn daha sяbrlя vя daha yaxшы эялир, tяlimdя уьурлу нятиъяlяr ялдя едир вя tяlяbя юзцнц даща эцвянли щисс едир.
Bioloji impulslar nяzяriyyяsinə gюrя motiv bioloji tяlяbatlarыn юdяnilmяsi цчцn orqanizmi fяallaшmaьa vadar edяn bioloji impulsdur. Motivasiya isя bioloji tяlяbatlarыn юdяnilmяsi цчцn orqanizmi fяallaшmaьa vadar edяn bioloji impulslarыn yaranmasы prosesidir.
Motivasiya nяzяriyyяsindя ikinci istiqamяt bu problemin Z.Freyd vя L.Festinqer tяrяfindяn aparыlan шяxsiyyяtyюnцmlц nяzяri tяdqiqi ilя baьlыdыr. Onlarыn fikrincя, insan digяr bцtцn canlы orqanizmlяr kimi onun yaшamasы цчцn zяruri olan vя onun bцtцn hяyat fяaliyyяtini qanunauyьun surяtdя mцяyyяn edяn яtraf xarici mцhitlя qarшыlыqlы vяhdяtdя mюvcuddur. Mяhz bu sяbяbdяn onun davranышыnыn яsasыnda duran motivlяr mцяyyяn bir sяviyyяyя, mцяyyяn bir mяqama qяdяr subyektiv xarakter daшыyыr. Ancaq яtraf mцhitdя mюvcud olan mцxtяlif шяraitlяrdя hяmin motivlяr bioloji-vital dinamik tяsirlяr nяticяsindя modifikasiya vя korreksiya olunur. Yяni, subyektivlikdяn чыxaraq obyektivlяшir. Hяmin obyektiv amillяrin iчяrisindя isя bioloji amillяr daha цstцn xarakter daшыyыr.
XX яsrin 60-cы illяrinin яvvяllяrindя яnяnяvi motivasiya nяzяriyyяsinin mexanistik mяnzяrяsinя reaksiya fonunda yaranmыш bu konsepsiyaya gюrя tяlim motivasiyasыnыn formalaшmasыnda aшaьыdakы amillяr nяzяrя alыnmalыdыr:
- Mцяllim vя tяlяbя arasыnda inam vя etimada sюykяnяn psixoloji mцhitin yaradыlmalыdыr;
- Qяrarlar qяbul olunarkяn tяlim fяaliyyяtinin bцtцn iшtirakчыlarы yekdil olmalы, яmяkdaшlыq mцnasibяtlяrinя sюykяnilmяlidir;
- Tяlimin motivasiya resurslarы aktuallaшdыrыlmalыdыr;
- Mцяllimdя humanist tяlimя adekvat olan fяrdi xцsusiyyяtlяr inkiшaf etdirilmяlidir.
Motivasiya problemini шяxsiyyяtyюnцmlц aspektdя araшdыran istiqamяtlяrdяn biri dя koqnitiv motivasiya nяzяriyyяsidir. Bu nяzяriyyяnin яvvяlkilяrdяn fяrqi darvinizmin motivasiyanыn strukturunda яsla nяzяrя almadыьы idrak fяaliyyяtini hяrяkяtin tяhrikedici gцvvяsi kimi юn plana чяkmяsindя idi. Koqnitiv motivasiya nяzяriyyяsinя gюrя insan davranышыnыn mцяyyяn olunmasыnda instinktlяr vя qeyri-шцuri maraqlar deyil, mяhz tяfяkkцr fяaliyyяti яsas rol oynayыr. Bu konsepsiyanыn nцmayяndяlяri motivlяrin yaranmasыnыn яsas sяbяbini koqnitiv dissonans vяziyyяti ilя izah edirdilяr. Bununla яlaqяdar qeyd edirlяr ki, яtraf alяmdя mюvcud olan informasiya vя шяxsiyyяtin юzцnцn malik olduьu informasiya arasыnda uyьunsuzluq yarandыqda vя bu iki mцxtяlif mцstяvidя mюvcud olan tяsяvvцrlяr kяsiшяrяk ahяngsizlik яmяlя gяtirdikdя, orqanizmdя aktuallaшan mяnfi vяziyyяt motivasiyanы tюrяdir. Bu цsulla tюrяyяn motivasiyanыn яsas funksiyasы шяxsiyyяtin davranышыnы dяyiшdirmяk yolu ilя yaranmыш olan dissonansы mяhv etmяkdir. Koqnitiv motivasiya nяzяriyyяsi цчцn xas olan mцddяalarыn tяhlili gюstяrir ki, bu nяzяriyyяyя gюrя motiv яtraf alяmdя vя шяxsiyyяtin юz tяfяkkцrцndя mюvcud olan biliklяr (daxili vя xarici informasiyalar) arasыnda tam uyьunluьun yaranmasыna doьru edilяn meyllяr, motivasiya isя dissonans vяziyyяti reduksiya etmяk, daxili vя xarici informasiyalar arasыnda uyьunluьu bяrpa etmяk cяhdlяridir.
Motivasiya nяzяriyyяsindя mюvcud olan vacib istiqamяtlяrdяn digяri isя motivasiya anlayышы ilя baьlы psixoanalitik tяsяvvцrlяrdir. Bu tяsяvvцrlяr ondan ibarяtdir ki, insan davranышыnыn яsas motivlяri ilkin uшaqlыq dюvrцndя formalaшыr vя insanыn sonrakы inkiшaf dюvrцndя hяmin motivlяr heч bir dяyiшikliyя uьramadan sadяcя olaraq mцшahidя olunmaьa, gюrцnmяyя, sezilmяyя baшlayыr. Yяni, artыq tam formalaшmыш bir шяxsiyyяtin davranышыnda mцшahidя olunan motivlяr яslindя hяlя uшaq ikяn yaranmыш vя formalaшmыш sabit motivlяrdir.
Ümumiyyətlə, tяlim motivasiyasыnыn formalaшdыrыlmasы prosesi tяlяbя vя mцяllimin münasibətindən əhяmiyyяtli dяrяcяdя asыlыdыr. Belя ki, davranышыn sяbяblяrini qavrama vя izahetmя sxemlяri motivasiyanыn formalaшdыrыlmasыna birbaшa tяsir gюstяrяrяk tяlяbяni ya hяmin davranышыn icrasыna tяhrik edir vя nяticяdя hяmin davranыш icra olunur, ya da tяlяbяdя hяmin davranышa qarшы qeyri-tяшяbbцskar, hяvяssiz vя laqeyd mцnasibяt formalaшdыrыr vя nяticяdя hяmin davranыш icra olunmur.
İstifadə edilmiş ədəbiyyat siyahısı
1. Harlow Н.F. Learning to love // Am.Science, N3, 1966, p. 55
Резюме
Методология вкратце излагает, исследуемый объект, формы перехода к процессам и событиям, концепции при-легающие к научному объяснении этих процессов и научно-теоретические основы. То есть, выдвижение гипотезы об исследуемом в науке объекте, процессе и событии в обязательном порядке должно основываться на объективных, точ-ных и логичных - аналитических фактах и форме систематизации этих фактов.
Процесс формирования мотивации в значительной мере зависим от отношений студента и преподавателя.
Summary
Methedology shortly gives your the object of investigation an aproch to the prosesses scintific explonation of this prosesses and therotical basic introdusing any hipozisis about investigated object and prosess. We should relay an object exact and logical facts and the form of systemization of this facts.
The process of forming motivation to great extend depends on the relations over teacher and students.
Açar sözlər: motivasiya, daxili , xarici
Key Words: motivation, intrinsic,extrinsic
Ключевые слова: мотивация, внутренняя, внешняя Rəyçi: dos.Səfiyev Əli

Həqiqət Şamxal qızı Vəliyeva
İNGİLİS DİLİNDƏ HECA VƏ BƏZİ HECA BÖLGÜSÜ MƏSƏLƏLƏRİ
Dilin heca modelləri və onların fonetik tutumu fonetikanın daim maraq dairəsinə daxil olan məsələləridir, fonemlərin bir-birilə birləşməsi qaydaları, keyfiyyət və kəmiyyət dəyişmələri, danışıq aktında funksiyaları, müxtəlif birləşmə və şəraitdə islənərkən vurğu və intonasiyanın onlara təsiri həmişə ciddi maraq doğuran sahələridir. (1, səh. 3)
Heca tələffüzün çox vacib bir vahididir. Sadə dil daşıyıcıları, heca və heca bölgüsü haqqında heç bir təsəvvürə malik olmasalar da istənilən sözü asanlıqla hecalara bölə bilərlər. Çox vaxt bu bölgünü barmaqla aparmaqla sözdə hecanın sayını müəyyən edə bilərlər. Ancaq burada qeyd olunmalıdır ki, hər bir dilin özünə məxsus heca strukturu və heca bölgüsü vardır. (2, səh. 56)
Dilçilikdə hamı tərəfindən qəbul olunmuş fıkrə görə, danışıq səsləri, fonemlər böyük fonetik vahidin tərkibində işlənir, bu fonetik vahidi, adətən «heca» adlandırırlar. Heca isə öz növbəsində morfem və leksemin tərkib hissəsidir, onlar isə dil sisteminin müvafiq olaraq leksik layların vahid tərkibidir.
Heca bölgüsünün həll olunmamış artikulyasiya, akustik və perspektiv cəhət¬lə¬rinin mahiyyəti məsələsinə toxunmadan ona xalis formal baxımdan tərif vermək müm¬kündür. Heca bir və ya bir neçə fonemdən ibarət olan, bütöv tələffüz edilən, dilin bütün daşıyıcıları tərəfındən ayrıla bilən, bütöv bir sözü (məs.: «chair» [t3ɛə]) və ya onun qrammatik formasının bir hissəsini təmsil edən (məs.: English [ı2-glı3]) bir fonetik vahiddir. (3)
Başqa sözlə desək, heca ən kiçik tələffüz vahididir, fonem ən kiçik səs vahididir.
Məlumdur ki, hecanın əmələ gəlməsini dörd amil şərtləndirir:
1) Tələffüz məxrəci mərkəzləşməyən səslərin, tam və ya yarımçıq tələffüz məxrəcilə səciyyələnən fonemlərlə birləşməsi (bunları saitlər adlandırırlar);
2) Birləşdirən səslərin artikulyasiya mərhələləri arasındakı müəyyən qarşılıqlı münasibət;
3) Tələffüz üzvlərinin gərginliyinin müəyyən tərzdə paylanması;
4) Tələffüz prosesində nəfəsvermənin paylanması.
Hecanın əmələ gəlməsində artikulyator-perseptiv əsaslar universal hesab edilir, çünki leksemin və ya danışıq aktının hecalara bölünməsi bütün dillərə xasdır. Heca bölgüsünün artikulyator əsasları da universal hesab edilir. Hərçənd ki, hecanın fonetik strukturu, heca tipləri və növləri, heca bölgüsü qaydaları, xüsusən leksemin morfem quruluşu və vurğunun tipi (dinamik vurğu, tonik vurğu) ilə əlaqədar olaraq müxtəlif dillərdə əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənə bilər. Q.P.Torsuyevə görə, heca bölgüsünün əsasında müəyyən dilin leksik və fonematik quruluşu ilə bilavasitə əlaqədar olan ritmik tendensiyalar və tələffüz vərdişləri durur. Bu o deməkdir ki, bütün dillərdə heca quruluşunun həm oxşar, həm də fərqli cəhətləri vardır. (4, səh. 8)
Müasir dövrün fonologiyasında heca quruluşu aşağıdakı kimi təhlil olunmuşdur:

Hecada olan yeganə sait səs-qafiyə adlandırılır. Qafiyə öz növbəsində zirvə və heca sonuna ayrılır. Zirvə (əsasən sait səsdir); heca sonu isə ümumi deyildir. Qafiyə heca sonuna malik olmayada bilər. Məs. (me – [mi:] mənə, məni) sözündəki kimi. Burada məlum olur ki, heca heca önünə malik ola və olmayada bilər. Heca önü mövcud olmadıqda bu sıfır heca önü adlanır. (5, səh. 60)
İngilis dilində heca həm bir fonemdən, həm də bir neçə fonemdən ibarət ola bilər. Əgər heca iki və daha artıq fonemdən ibarətdirsə, onun tərkibində elə bir fonem olur ki, o ona bilavasitə qoşulan digər fonemlərə nisbətən daha aydın, daha güclü və daha uzun tələffüz edilir. Bunu heca düzəldici fonem adlandırırlar. Həmin fonemə qoşulan digər fonemləri heca düzəltməyən fonemlər adlandırırlar.
Tək bir fonemdən ibarət hecaya minimal heca deyilir.
«I» /aɪ/ (mən)
«or» /6:/ (və ya)
Razılıq bildirən /m/ və sakitlik yaratmaq üçün işlədilən /3/ tipli hecalar buna
misal göstərmək olar.
Hecaların hansı səslə başlanıb, hansı səs ilə bitməsinə (saitlə və ya samitlə) görə bölgüsü də mövcuddur. Bu dilçilik ədəbiyyatında hamı tərəfindən qəbul olunmuş bir təsnifat prinsipidir. Bu təsnifata görə hecalar aşağıdakı qruplara ayrılır:
1) tamamilə açıq heca: /fa:1ə/ (ata)
2) tamamilə qapalı heca: /ənd/ (və);
3) əvvəli örtülü, sonu açıq heca: /fri:/ (azad);
4) əvvəli açıq, sonu qapalı heca: /ɪn/ (içində).
Digər bir məsələ leksemlərin heca quruluşu ilə onların morfem tərkibi arasındakı münasibətlərlə bağlıdır. Bu da hecalar arasındakı sərhədin morfemlər arasındakı sərhədə uyğun gəlib-gəlməməsində öz təzahürünü tapır. Bu hər dildə heca bölgüsünün spesifik xüsusiyyətlərindən asılıdır.
İngilis dilində heca bölgüsünü aşağıdakı qruplar kimi ümumiləşdirmək olar.
1) Əgər sözdə iki samit bir-birini izləyərsə, bu zaman heca bölgüsü bu iki sait arasından keçir.
Məsələn: "poem" [po- - ɪm] (şeir)
"tired" [tal - əd] (yorğun)
"radiator" [reɪ dɪ - eltə] (radiator)
2) Əgər sözdə iki samit bir-birini izləyərsə, bu zaman heca sərhədi samitlər arasından keçir.
Məsələn: "winter" [wɪn-tə] (qış)
"blackboard" [bl5k - b6:d] (qara lövhə)
"shoulder" ['3o-l-də] (çiyin)
3) Vurğulu qısa monoftonqla sonrakı sait arasında tənha saitlərarası samit
gəldikdə, heca sərhəddi samitin ortasından keçir.
Məsələn: "letter" [let'] (məktəb)
"butter" [bʌtə] (yağ)
"matter" [m5tə] (məsələ)
Bu sözlərdə həmin saitlərarası samit ikinci hecaya aid ola bilməz, çünki həmin samit özündən əvvəlki vurğulu qısa monoftonqu tez qapamalıdır. Belə halda samit birinci heca ilə ikinci heca arasında parçalanır, nəticədə birinci heca qapalı olur. Bu tip sözlərdə heca bölgüsü aşağıdakı kimi aparılır.
"letter" [let-ə]
"butter" [bʌt-ə]
"matter" [m5t-ə]
4) Samit səsdən əvvəl uzun monoftonq və ya diftonq gələrsə, bu zaman heca bölgüsü saitlərarası samit qarşısında keçməlidir.
Məsələn: "teacher" [ti:-t3ə] (müəllim)
"hero" ['hɪə-ro-] (qəhrəman)
5) İngilis dilinin uzun monoftonqundan və ya diftonqundan sonra bir samitlə heca düzəldici final sonor gələrsə, hənıin uzun monoftonq və ya diftonq açıq hecaya mənsub olur, yəni heca bölgüsünün sərhəddi həmin uzun monoftonqdan və ya diftonqdan sonra keçir.
Məsələn: "garden" [gɑ:-dn̗] (bağ)
"noble" [no--bĻ] (nəcib)
"station" [steɪ-3n] (dayanacaq)
6) İngilis dilinin vurğusuz qısa saiti, vurğusuz uzun monoftonqu, həmçinin
vurğusuz diftonqu tək saitlərarası samit qarşısında gəldikdə, həmin samit sonrakı
hecaya daxil olur.
Məsələn: "ago" [ə-go-] (əvvəl)
"elect" [ɪ-lekt] (seçki)
7) İki sait arasında üç və ya daha çox samitlərin birləşməsinə gəldikdə (məsələn, '"extra" sözündəki kimi onda heca bölgüsünün sərhədi samit birləşməsinin və ya birinci və ikinci üzvü arasından, ya da onun ikinci və üçüncü üzvü arasından keçir. Bu sözdə heca bölgüsü aşağıdakı kimi aparıla bilər.
extra [e-kstrə]
extra [ek-strə]
extra [eks-trə]
extra [ekst-rə]
extra [ekstr-ə]
Bu sözdə heca bölgüsünün hansının daha düzgün olduğunu demək asan məsələ deyil. Ancaq bu da aydın bir məsələdir ki, ingilis dilində heca /kstrə/ ilə başlana bilməz. Bu baxımdan ən düzgün heca bölgüsü [eks-trə] variantıdır. (6, səh. 61)
8) İngilis dilində bəzi sözlərdə sonda iki heca yaradıcı samitın gəlməsi ilə rastlanılır. Buna misal olaraq, "litteral" /l/, "veteran" /vetrn/ sözlərini göstərmək olar. Əksər hallarda bu qoşa samit səs arasına /ə/ neytral fonemi əlavə olunur. Müqayisə et: /lɪtrəļ/, /vetrən̗/
Bu qrupları daha da artırılaraq genişləndirmək olar. Heca və heca bölgüsü məsələsi geniş araşdırıla və öyrənilə bilər.

Ədəbiyyat:
1. F.Yadigar. Fonetika və fonologiya məsələləri. Bakı, 1993.
2. Roach P. "English Phonetics and Phonology". Cambridge, 1983.
3. Vassilyev V.A. “English Phonetics”. Moscow, 1980.
4. Торсуев Г.П. Фонетика английского языка. Москва.
5. Roach P. "English Phonetics and Phonology". Cambridge, 2009.
6. Kenyon I. "A Guide to pronunciation Webster's New International English dictionary".
7. Zeynalov F. Practical English Phonetics. Baku, 2007
8. Babayev S. “English Phonetics”. Baku, 1999.
9. Jimson A.C. “English Pronouncing Dictionary”. London, 1977

Summary
Syllable and some problems syllable division in English
This article is devoted to the problems of syllable, syllable formation and syllable division. The set of examples of syllable division is given in this article.

Резюме
Слог и проблемы слогоделения в английском языке
Данная статья посвящено изучению слога, слогообразования и слогоделения в английском языке. В татье приведён ряд примеров слогоделения.

Açar sözlər: heca, hecayaradıcı fonemlər, heca bölgüsü
Key words: syllable, syllable formation phonemes, syllable division
Ключевые слова: слог, слогообразующие фонеми, слогоделение

Rəyçi: prof. Fəxrəddin Veysəlli

Hüseyn Xoşbatini
İRAN AZƏRBAYCANINDA SÜRÜCÜLƏRİN ARQOSU
Dil daxilində çoxli hadisələr baş verir ki, o dilin inkişafına səbəb olur. Dialekt leksikası, peşə - sənət leksikası, çox işlənən və az işlənən sözlər, jarqon, arqo, picin və s. hadisələr hər dilin daxilində yaranır. Ən çox mühüm rol oynayan hadisə¬lər¬dən biri dil daxilində arqodur. Gizli dil(arqo) icma dilin tiplərindən biridir.
ARQO, bir ictimai sinifin, bir peşə qrupunun və ya bir cəmiyyətin üzvlərinin istifadə etdiyi, ümumi dilin sözlərinə yeni mənalar verərək ya da yeni sözlər, deyimlər qata¬raq yaradılan xüsusi bir dildir.( 2, c. 2, s. 266.) Arqo, anadil içində sonradan yaradılmış köməkçi dil olaraq danışılır. Əslində şifahi və təbii bir dildir. Arqo davamlı dəyişən və inkişaf edən xüsusi bir dil olmaqla birlikdə onun meydana gəlməsini bəzi ümumi prinsiplərə bağlamaq mümkündür.Şərti dil, gizli dil arqonun başqa adlari sayılır. Gizli dilin hədəfi eşidənə xüsusi mesajı yetirməkdir. Halbuki istə¬yir o mesaj başqalarına məlum olmasın və ya onu cətin anlasınlar. Bu kəlimələrin harda yaranmasını, hansi niyyətlər ilə nə vaxt ifadə olunmasını, necə yayılıb və nəha¬yət kimə təsir etməsini siyasət, hökumət, kültür, ideologiya müəyyən edir. (3.16s) Morfologiyanın muxtəlif yolları ila bu kəlimələr yaranırlar, o cümlədən analogiya, şəkilçiləşmə, törətmə, fleksiya və s. İlk nümunələr bu dilin tiplərindən yaranıb,onlar oğrulara və quldurlara aiddir.Hansı ki, qanunsuz davraniş gostərirdilər, sirrləri gizli qalmaq üçün bir rabitə obzarına ehtiyacları var idi. Fransız dil mətnlərində belə kəlimələr vardir ki, XIV əsrə aiddir.(4.21s).Bu cür dil çoxlu ictimaların meyar dilinin yanında sirləri gizlətmək üçün istifadə olunurdu.Beləliklə fikirləri və niyyətləri gizli saxlamaq bu dilin yaranmasına bir əsas səbəb hesab olunur.Hal hazırda da elə həmin səbəbə gorə yaranır.Arqo və yaxud gizli dil bütün dillərdə yaranır və demək olar ki, dil daxilində hər sinifin və qrupun üzvünə aid ola bilir. V.D.Bondaletov yazır ki, “müxtəlif peşələr arasında 30-40 peşə adını çəkmək olar ki, onların sahibləri öz nitqlərində şərti dildən istifadə edirlər.Şərti arqoların daşıyıcıları əsasən sənətkarlar (dərzilər,dəmirçilər, malaçılar, rəngsazlar, arabaçılar, yunçular və s.)satıçılar (əsasən səyyar satıçılar)və peşəkar dilənçilərdir.Y.S.Stepanova görə xıx əsrdə Rusiyada, 70 belə dil olmuşdur.”(4.36s).
İran Azərbaycanında səfərə çıxarkən maşınların arxasında və yaxud üstündə bir misrə şeirə və ya cümliyə rast gəlirsən. Sərnişinlər bu maşınların arxası ilə hərəkət edərkən dağ-daşdan nəzərlərini çəkib bu yazıları oxuyur, sevinir yaxud da kədərlənirlər.Bu yazılar sevgi, məhəbbət, məzhəb və s. mövzularda olur.
Misal üçün:
“Xəncər vur qəlbimə amma heç vaxt ölmə,ana!”
“Denən Allah qorusun, hara bu əcəl ilə, sınıq salxaq ozunsən”
“Dünya bir keçiddir biz keçsək də amma o keçməyəcək”..
Bu nümunələrdə bir qrup insanın can yandıran qəm-kədərlərindən,arzu və duyğu¬larından danışılır.Baxmayaraq ki,bu iş əski zamanların dəblərindənidi amma indi isə çoxlu sürücülər kamazların, tirlərin, avtobusların, vanetlərin və taksilərin arxasına öz ürək sözlərini yazırlar.
Ədəbiyyat, sosyology, psixology və filologiya baxımından bu yazılar çox önəmlidir, baxmayaraq ki,İran Azərbaycan milləti şeir və musiqi ilə yaxın əlaqələri var, amma bu ədəbiyyat başqa ədəbiyyat janırları ilə fərqlidir və bu fərq bu yazılarda və şeirlərdə özun göstərir.
Misal içün bir kamaz arxasında bu yazı varıdı ki "motor kənara çəkil ki, peykan mənim xörəyimdir" belə anlamaq olar ki, belə maşının sürücüsü bir həyəcanlı və avantürist insandır və artıq sürət ilə sürməyi xoşlayır.Yaxud bir başqasının arxasında yazılmışdır "əl vur amma xəyanət eyləmə" –ola bilər bu sürücünün malını geçmiş zamanlarda oğurlayıblar .və yaxud "Gecə yalqızı" yazısını çoxlu maşınların xüsusən kamazların və avtobusların arxasında gormək olar ki, bu sürücülərin gecələr təşviş keçirməklərini anlamaq olar. Çünki bu növ sürücülər çox vaxt səfərdə olduqlarından gileili olurlar. "təklik","ayrılıq", "hicran"və "ana" məfhumları çox işlənən yazılar¬dandır.
Dilçilik baxımından bu maşın arxası yazıları,sürücülər arasında arqo hesab olunur. Bu yazılar sürücülərin müxtəlif fikirlərini, hisslərini və ürək sözlərini ifadə edir. Evdən, ailədən uzaq qalmaq, maaşa görə çalışmaq, gecə yuxusuzluğu və gündüz yorğunluğu, yol qəzaları, maşın hadisələri, yollarda cürbəcür adamlar ilə tanış olub həmsöhbət olmaq, keçmiş xatirələr , arzular və s. səbəblərə görə cümlələr və şeirlər arqo şəklində maşınların arxasına yazılır. Bəzən bu yazılar ilə sürücünün daxili aləmi, xarakteri və şəxsiyyətini müəyyən ləşdirmək mümkün olur. Aydın olur ki, sürücü dindar, allahı və övliyanı sevəndir. Bəzən də şeirlər göstərir ki, bunu yazan insan zəmanədən,cəmiyyətdən və başqa insanlardan gileylidir. Bu yazılar İran ədəbiy¬yatında və sürücülər mədəniyyətində mühüm rol oynayır və demək olar ki, ədəbiyyatın bir hissəsi hesab olunur. Maşın arxası yazıların tədqiqi folklorik və arqo tədqiqatın bir önəmli hissəsidir və onunla ümumxalq kültürünü və xüsusi ilə sürücülər mədəniyyətini tanımaq olur.
Maşın arxası yazılar semantika baxımından aşağıdakı hissələrə bölünür:
1.Dini və ideoloji inam:
Allaha, Məhəmməd peyğəmbərə, Quran ayətlərinə, Övliyalara, İmamlara və ocaqlara təvəkkül etmək və onlara pənah aparıb ümid bağlamaq bu hissənin əsas yazılarından hesab olunur. Qurani Kərimdə bir neçə ayət var ki, onların məna məfhumu hadisələrdən və qəzalardan Allaha təvəkkül etmək və yollarda, səfərlərdə qəzasız, salamat qalmaqdır ki, bu ayətlər çoxlu maşınların arxasında görsənir. Quran ayətlərindən sonra bu hissənin ən çox yazılan arqoları, sürücülərin İmamlar xüsusən İmam Hüseynə, İmam Əliyə, İmam Məhdiyə, İmam Hüseynin vəfadar qardaşı Həzrət Əbilfəzlə və s. olan eşq sözləri və şeirləridir.
Misallar:
a) والله خیر حافظا و هو ارحم الراحمین ... Allah özü qoruyanların başıdır və çox mehrbandır.
b) هوالحافظ ... O ( Allah) qoruyandır
c) وَ مَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَ يَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِب‏ ... Hər kimsə Allaha təvəkkul edir, bağlı qapıları onun üzünə açar və o yerdən ruzi yetirər ki, onun xəyalına gəlməz.
d)Ya Məhdi
2.Vətən eşqi:
Bir başqa yazılar da vardır ki, onlar da sürücülərin vətənpərvərliklərini ifadə edir. Onlar yaşadıqları şəhər və ya rayonların adlarını maşının bir güşəsində yazı ilə qeyd edirlər. Bununla vətənlərinə olan sevgini təcəssüm etdirməyə calışırlar. Misallar:
1.Təbriz maralı. 2.Mehrban gözəli c)Ərdəbildən bir ceyran
Bəzən olur ki, sürücü yaşadığı şəhərin adını çəkmədən, lakin o şəhərdə olan məşhur bir əsərə və ya bir qədimi simvola işarə edir ki, onunla çox asanlıqla bilmək olur ki, o sürücü hansı bölgədəndir.
Misal: 1.Səfəvilər paytaxtından( Ərdəbil). 2. Eşqim Şahçırağ(Şirazda ocaqdır)
3.Sevgi eşqi:
Bu hissənin yazıları əsasən sevgiyə, eşqə, sevgi dünyasının acılı şirinli xatirsinə, röyalarına aiddir. Gahdan bu yazılardan anlamaq olur ki, bu sürücü öz istədiyi sevgiyə yetişməyib və ona öz həsrət göstərib. Bəzən olur ki, sürücü gələcək zamanda sevgisinə yetişmə həvəsi ilə cürbəcür şerlər və cümlələr yazır.
1.Səninlə hə, sənsiz yox. 2.Ürək qapısına yazmışdım girmək qadağandır...eşq oxumaq bilmədi. 3.Ya Əsmər... ya ölüm. 4.Təəssüf ki, yalan imiş. 5.Eşqsiz həyat beşi olmayan əllidir. 6.Ölsəm də unutmayanam.
4.Qəm, qürbət və həsrət:
Bu qrupun yazılarında sürücü öz həyatının qəm-qüssəsini, ailəsindən uzaq düşməsini, qərib qürbət yollarında çalışmasını, keçmiş və ya gələcəyini, ailəsinə maaş qazanmasını göstərir.
1.Qəm dənizinin sahili yoxdur. 2.Qurban olum qərib sevən ürəyə. 3.Yol qərib, yolçu qərib, məqsəd qərib, mən də qərib. 4.Bu nağılın sonu yoxdur. 5.Bir tikə çörək əsiri
5.İgidlik, qəhrəmanlıq və qeyrət:
Mərd olmaq, mərd kimi yaşamaq, başqalarına hörmət ilə yanaşmaq, qayda-qanuna ehtiram etmək, şərəfli, abırlı yaşamaq, mərifətli və qanacaqlı olmaq, bağışlamaq və əfv etmək bu hissənin yazılarından ibarət olur.
1)Bağışlamaq mərd insanlar işidir. 2.Elm yaxşıdır ya dünya malı?... heç birisi! 3.Yalnız bir qram mərifət. 4.İnsanları tanıdıqca, qurdları alqışlayıram. 5.Güclü vaxtında mərd ol. 6.Günəş yandırsa da, sən kölgə sal. 7.Yaxşılığa yaxşılıq hər kişinin işidir, yamanlığa yaxşılıq nər kişinin işidir.
6.dərvişlik, tərki dünya və zahidlik:
Bu qrupun sözlərindən belə anlamaq olur ki, bu sürücü dünya malına və pula etinası yoxdur amma xalqdan, xüsusi ilə iki dilli və iki rəngli camaatdan uzaqlaşmağı sevir. Yaşamaqdan bezməyi və ölüm həvəsində olmağı da bu yazılardan bəlli olur.
1.Tələsmə məqsəd torpaqdır. 2.Dəbdə olanlara deyin ki, son dəb kəfəndir. 3.Dünya bir pəncərədir , hər gələn baxar gedər. 4.Bu yolçuluğumu şahlıq ilə dəyişmərəm
7.Gündəlik mövzular:
Siyasət, hakimiyyət, zəmanə vəziyyəti, iqtisadi şərait, yaşayış problemləri, xalqın yaşayış vəziyyəti, mədəniyyət, bahalıq və ucuzluq, maaş, pul qazanmaq vəziyyəti bu hissə yazılarda özünü göstərir. Bəzən olur ki, sürücü evlənməyindən gileylənir, bəziləri isə özlərini varlılar ilə müqayisə edir. Tez qocalmaq və baş ağartmaq da bu yazılardan məlum olur.
1.Ağ saçlarıma baxıb güman etmə yaşlaşmışam, bir hadisə ilə gənc insan da qocalar. 2.Bir zəmanədə ki, adamlar kordan çəlik oğurlayır, mənə bax ki, mərd axtarıram. 3.Həyat nərdindən(oyunundan) həmişə uduzan oldum. 4.Kaş alın yazım bir daha yazılaydı. 5.Həyat! Saxla! Mən düşürəm. 6.Niyə belə oldu? 7.İki şeyin dünyada səsi yoxdur: varlının varı və yoxsulun ölümü. 8.Keçmişim acı... gələcəyim?... bilmirəm
8.Kino dialoqları və mahnı sözləri:
Bu hissədə televizorda göstərilən kino və seriyaların mühüm və əxlaqlı cümlələri və bəzi mahnıların sözləri, şerləri yazılır. Bu dialoqlar və şerlər sürücülər tərəfindən elə seçilib yazılır ki, həm o aktyorlar və müğənnilər yada düşür həmdə ki, həmin yazılardan dərin mənada ibrət almaq olur.
1.Dərsdə əla bal istəmirəm...səni istəyirəm(qədim kino dialoqu). 2.Yaxşılar cavanlıqda ölər. 3.Məndən yaxşı kim? 4.Ən gözəl bahar...intizarın sonu. 5.təksən... duzlusan. 6.Get...qayıtmağın əzabdır
9.Nitqdə təkrar olan sözlər:
Bu sözlər gündəlik danışıqlarda insanlar arasında deyilir və ahənginə görə və tez-tez ağızlarda təkrar olduğuna görə yazılır, halbuki çox dərin mənalı sözlər deyil.
1.Cana...! 2.Qadası. 3.Ay fələk! 4.Özünsən! 5.Uşaqsan! 6.Hamıya hə...mənə yox!
10.Maşını vəsf etmək:
Bəzi sürücülər öz maşınlarını müxtəlif cümlələrlə vəsf edirlər. Bu yazılarda maşının xırda-böyüklüyü, təzə-köhnəliyi, rəngi, yavaş və ya sürətli yol getməsi və s. tərif olunur. Bəzən olur ki, bu yazılar başqa şairin şerlərindən, mahnılardan, kinolardan və ya sevgi aləminin sözlərindən götürülür amma xitabı maşına olur. Misal üçün bir köhnə maşının arxasında yazırlar: səndə gözəlsən! Belə anlamaq olur ki, sürücü öz-özünə dildarlıq verir və yaxud kiçik və balaca maşınların arxasında yazılır ki, sən də böyüyəcəksən! Bu mənada ki, varlansam səni satıb yaxşı maşın alacam.
1.Baxışın gözəldir! 2.Səndə gözəlsən. 3.Səni mən yumasam kim yuyar? 4.İç mənim hesabıma(benzin vurulan yerə yazılır). 5.Heç kim məni sevmir. 6.Yolların şahı(kralı). 7.Varlılar Mersdes sürür, mən də səni. 8.Qazın ver nazın çək. 9.Pis gözə lənət. 10.Harikasan! 11.Qiyamətsən!
11.Dostluq aləminin sözləri:
Dostluq əlaqələri, məhəbbət, dost ilə küsüb-barışma, dosta sevinc ya nifrət, sona qədər dost qalmaq, dostluğu qırmaq, dostluqda xəyanət ya vəfalı qalmaq, yaman gündə dost qalıb ya ayrılmaq və s. Bu hissənin yazılarından anlamaq olar.
1.Yandım dostlar əlindən... haradasan yad! 2.Baş sınsın... qıç sınsın... ürək sınmasın. 3.Dost sancması ilan sancmasından betər dir. 4.Yaman gündə tanışlar da yad olur. 5Yadlardan qorxum yoxdur... qorxum dostlardandır. 6.Məhəbbəti ağacdan öyrən... kölgəsini ağac kəsəndən də əsirgəmir.
12.Ana:
ən çox yazılan cümlə və ya şer sözsüz ki, ana sözüdür, anaya olan eşq, məhəbbət, sevgi, ya da xatirəsi hər maşının arxasında özün göstərir.
1.Şahda olsan ancaq ana dilənçisisən. 2.Qəmlər dənizi ana. 3.Ana duası. 4.Nə yaman qocalmısan ay ana. 5.Xatirəli anam mənim. 6.Ölmə ana. 7.Anama görə tövbə etdim. 8.Nökərəm sənə ana. 9.Dələduzsuz dost ana
14.Ailə, uşaq və yol gözləmə:
Bəzən olur ki, sürücülər öz övladlarının adların yazdırırlar maşının arxasına və yaxud bəzi yol gözləmə, intizar çəkmə sözləri ilə istəyirlər öz eşq və məhəbbətlərini uşaqlarına və ailəsinə göstərsinlər. Gahdan da görünür ki, bu sözlər sürücünün ailəsi və uşaqlarının dili ilə yazılır.
1.Əli. 2.Ata tez qayıt. 3.Ata gözləyirəm. 4.Qızım gəlirəm. 5.Bahar qızım müntəzirim ol. 6.Allah eləsin yubanmasın... yollarda qalmasın
15.şairlərin şerləri:
Bu hissədə sürücülər dahi şairlərin çox deyilən və oxunan, ibrət almalı və məsləhətli şerlərin bir misrasını ya beytini yazdırırlar. Hafiz Şirazi, Səədi, Xəyyam və ustad Şəhriyar və s. şerləri çox yazılanlardandırlar.
1.Heydər baba dünya yalan dünyadır.
2.Biya ta gol bərəfşanim o mey dər sağər əndazim (بیا تا گل برافشانیم و می در ساغر اندازیم)
16.Avto hissələr ilə və yol adlar ilə şeirlər:
Çox görünürr ki, sürücülər maşının müxtəlif hissələrinin adları ilə şer qoşurlar və ya başqa şairlərin sözlərini dəyişdirirlər və məzəli, gülməli sözlər yazırlar ki, bu sözlərin çoxunun xitabı sevgiyə, avtoya, zəmanəyə, və siyasətədir.
1.Bu cür baxma pançər olaram. 2.Belə baxma təkərim deşilər. 3.Mənə inamın yoxsa bax amperimə. 4.Enişdə utan yoxuşda uzan. 5.Eşqinin çala çuxurlarında resorlarım sındı.
17.Yol qaydaları:
Bu hissənin yazıları sürücülərin yol qaydalarına riayət etmək tövsiyəsinə aid olur. Təhlükəsiz yol getmək, yavaş getmək, yersiz siqnal vurmamaq və s.mənaların bu yazılarda anlamaq olur.
1.Hamı məndən qorxur mən də vanetdən. 2.Sürətli getmək mərdlik deyil... mərd odur ki,salamat çata! 3.Qaqaş, anava görə yavaş. 4.Yavaş get ürəyim təkərinin altındadır. 5.Sən get mən gələrəm. 6.Anava rəhm elə! 7.Sən canın,qaqaş, biraz yavaş. 8.Signal vurma şagirdim yatıb!
Avto yazıların arqosu günbəgün, zəmanə ilə yanaşı artır və bir dəb kimi, ənənə kimi sürücülər tərəfindən yazılır və sərnişinlər bunları oxuduqca cürbəcür hala düşürlər və bəhrələnirlər.
Ədəbiyyat:
1.Samayi.M.Farsca arqo sözlər, Tehran2006.
2. Ana Britannica Genel Kültür Ansiklopedisi, c. 2, s. 266.
3.Xoşbatini,H. Turkcəmizdə gizli dil,Əxtər:2008,16s.
4. Əliyev.Ə. Azərbaycan dilində jarqonlar, Bakı , 1998.

The secret language (arqo) written back the cars by the drivers in Iran Azerbaijan
Summary
This article deals with any writings which are written back the cars by the south Azerbaijan drivers. These writings are in the form of poems short sentences or even a word. These are classified in different categories with different concepts and meanings in the form of secret language or arqo.
Key words: arqo, secret language, carsback writings, drivers arqo,
Açar sözlər: arqo, gizli dil, avto arxası yazıları, sürücülər arqosu.
Резюме

В этой статые речь идёт об Арго водители Южного Азербайджана водители пишут о своих чувствах много-значны на задных стеклах своих машын. И все эти чувства пишутся в виде Арго.

Rəyçi: prof.M.Məmmədov

Эмина Назим гызы Ибрагимова
ФОНЕТИЧЕСКИЕ ИЗМЕНЕНИЯ, НАБЛЮДАЕМЫЕ У ЗАИМСТВОВАННЫХ ЭКОНО¬МИЧЕСКИХ ТЕРМИНОВ В АЗЕРБАЙДЖАНСКОМ И АНГЛИЙСКОМ ЯЗЫКАХ
Языкознание доказало, что в мире нет языка, который состоял бы только из национальных слов. Развитие общественных, культурных, эконо¬мических, научных и др. связей между народами мира отража-ется также и в их языке. Посредством таких связей слова и термины перехо¬дили из одного языка в другой, переходят, и будут переходить в будущем. «Очень трудно представить себе, что какой-то язык, даже в древ-ние времена не был, подвергнут влиянию другого языка» (1, 14).
ЕщеМ.Кашгари утверждал, что слово « даğ»- гора перешло в XI веке в азербайджанский язык.
В действительности привлечение слов из иноязычной лексики не всегда однозначно. Протеворечивый результат может сказаться на качестве словарного состава языка. Лесксические единицы, привносимые в язык в си¬лу необходимости языковой, положительно влияют на фонд языка. Од¬нако насильственная экспания, искусственная замена искомых слов, их фоне¬тических и морфологических структур, оказывают отрицательный эффект.
И если подобные негативные изменения будут активно продол¬жаться в течении значительного отрезка времени язык может претерпеть качественные изменения и даже потерять свою уникальность. Поэтому каждое влияние в язык необходимо анализировать с точки зрения его необходимости.
Таким образом, экстраполируя выше отмеченное, можно отметить, что надо с осторожностью подходить и к фонетической оболочке терми¬нов, учитывая этот языковой уровень при организации терминологии и создании новых единиц в его фонде.
Подчеркивая взаимную связь языков, необходимо разъяснить следующее положение – правила внутреннего развития языков. Говоря о правилах внутреннего развития, мы подчеркиваем «изменения зна-чения слов и выражений в фонетическом процессе, различные формы изменений вне зависимости от право-писания» (2,81), так как заимствованные слова в большинстве не сохраняют свои первичные формы. Заим-ствованные слова подчиняются внутренним законам развития языка, и впоследствии этого бывает очень сложно определить заимствование данных слов.
В ходе исторического развития, однако, не все слова, ставшие терминами закрепляются в языке. Большинство из них носит окказиональ¬ный характер, а, посему превратившись в архаизмы, легко исчезают из язы¬ка. То же относится и к интернационализмам, которые, как и другие заимствования удовлетворяют потребности языка в фиксировании науч¬ных, экономических и других понятий. Но эта, так называемая, «борьба слов за выживание в языке» происходит, скрыто, постепенно и незаметно для самих носителей язы-ка.
Вместе с тем заимствованная лексическая единица, слово может используются наряду с соответст-вующим ему словом, уже имеющимся в данном языке, и являются его синонимом. Но с течением времени новый элемент вытесняет исконные слова языка.И опять таки нельзя полагать, что на это оказывает влияние субъективное желание отдельных носителей языка.
Существует мнение, что в ходе заимствования и интернациона¬лизации термин берется как готовая номинативная единица, звуковая оболочка которого, т.е. его произношение, также остается неизменным. Нап¬ример: слово «бартер, авизо». Подобного рода суждение частично оправдано.Однако, в ходе данного исследованияпоявилось больше осно¬ваний присоединиться к группе ученых, полагающих, что заимствова-ния и интернациональные единицы в основном получают «гражданство» и рас¬прост¬ранение среди носите-лей языка лишь в том случае, когда, в процессе ассимиляции, они начинают подчиняться внутренним зако-ном языка – рецептора. Причиной является факт того, что очень часто фонетические нормы языка – основы и языка – рецептора не совпадают. Например, исторически сложилось так, что в азербайджанском языке на-блюдается значительное количество экономических терминов европейского проис¬хождения. А для того, чтобы эти термины не выглядели инородными явлениями лексического фонда, необходимы преобразования их внешних (фонетических) форм, которые бы соответствовали внутренним законам данного языка. Сравним следующие слова:
английский язык азербайджанский язык
sanction sanksiya
conjuncture konyunktura
Английские слова– «sanction» (санкция), «conjuncture» (коньюктура) - должны по предписанию орфофонического словаря Д.Джоноунза произ¬носиться совсем иначе, чем в нашем языке в настоящее время. И, наконец, азербайджанский язык заимствовал их из русского языка, внеся изменения и в форму и в произ-ношение– «sanksiya», «konyuktura». При заимствовании терминологической единицы из английского языка, фонетические законы языка изменили произношение интернационализма под соответствующие законы фо-нетического строя азербайджанского языка. В результате произношение было ассимилировано следующим образом. Как видно на примере в слове sanksiyaзвук /s/ заменил звук /ʃ/. А в слове konyuktura наблюдается сразу два факта ассимиляции:
1) фонема /dʒ/ преобразовалась в /j/
2) фонема /tʃ/видоизменилась в звук /t/
Классифицируя термины, их можно возможно подразделять сог¬ласно тем характерным чертам, которые являются несвойственными для языка рецептора. Это могут быть калькируемые (transaltions-loans) и сло¬во¬образовательные факты. Это ещё один стадия, на которой могут быть ярко выражены фонетические закономерности, диктуемые языком – получа¬телем.
Ассимиляция заимствованного термина или интернационализма к фонетическому строю языка – рецептора является важным характерным моментом в терминообразовании.
При фонетической ассимиляции заимствований наблюдаются два отличительных процесса.
1) фонетическое соответствие;
2) фонетическое заимствование.
Вышеуказанные процессы различаются полностью друг от друга и в связи с этим их невозмож-но рассматривать как ступени одного явления.
Здесь необходимо заметить, что фонетическое заимствование это вовсе не заимствование фонемы другого языка. Язык не в состоянии заимствовать ту или иную фонему, присущую данному языку, так как возможность этого процесса не только станет причиной увеличения фонемного состава языка, но также мо-жет привести к изменениям в артикуляционной системе данного языка.(3, 20).
При фонетическом заимствовании посредством восприятия голосового образа лексической едини-цей языка- рецептора происходит субституция звуков, образующих данную лексическую единицу. Необхо-димо отметить, что исследователи подразделяют субституцию на несколько типов:
а) голосовая конвергенция - последовательная замена двух схожих звуков;
б) голосовая дивергенция- воспроизведение одного звука двумя;
в) простая субституция - одинаковое звучание звука языка- рецептора и языка- заимствования.(4, 119).
Таким образом, любое заимствованное слово вынуждено соответствовать фонетической системе языка-рецептора.
М.Ш. Гасымов называет следующие причины данного явления:
1) различия в фонетической системе и алфавите;
2) различия в правилах орфографии;
3) влияние языка – рецептора на заимствованные термины и интернационализмы.
Как уже известно, английский, французский и немецкий языки относятся в отличие от азербай-джанского языка к различным языковым системам. В составе слов этих языков наблюдаются соединения согласных в одном слоге, различное произношение гласных и согласных звуков в зависимости от позиции и другие признаки, которые чужды признакам нашего языка.(5,60).
В связи с этим можно привести следующее подразделение англоязычных заимствований в нашем языке по правописанию и фонетическому составу согласно Н. Мамедову:
1. Сохраняющие правописание и фонетический состав (аgent, bank);
2. Отличающиеся по правописанию, однако, близкие по фонетическому составу (check- çek );
3. Отличающиеся друг от друга как по правописанию так и по фонетическим критериям слова ( meeting- mitinq) ( 6, 26-28).
Например, исторически сложилось так, что в азербайджанском языке наблюдается значительное количество экономических терминов европей¬ского происхождения и как правило, до заимствования эти слова были подвергнуты фонетическим правилам русского языка, так как их большинство перешло в наш язык через русский. Конечно же, при прямом контакте азербайджанского языка с европейскими языками, эти слова, термины были бы использованы в нашем языке с другими фонетическими изменениями.
Таким образом, фонетическое заимствование слов иностранного происхождения - многосторонний и сложный процесс. Изменяется место и характер ударения, долгота и краткость гласных, мягкость и твер-дость согласных, изменяется граница слогов и т.д., одним словом, заимствования подчиняются речевым нормам нашего языка. Это объясняется тем, что нет языка, которому были бы присуще две фонематические системы или же две различные системы подразделения слогов.
Использованная литература:
1. ЧерныхП.Л. Об основном словарном фонде языка. «Вопросы языкознания», М., 1952.
2. ЧикобаваА.С. Введение в языкознание. М., 1972.
3. ЛоттеД.С. Основы построения научно-технической терминологии. М., «Наука», 1982.
4. BayramovaA.Ə.. Leksik alinmalarin dilin zənginləşməsində rolu. Bakı, 1998.
5. GasımovM.Ş.Azərbaycan terminologiyasının əsasları. Baki, 1986.
6. MəmmədliN.B. Alinma terminlər. Baki, 1997.
7. MəmmədovN. Müasir Azərbaycan dilində ingilis sözləri. ADU-nun “Elmi əsərləri” (Dil və ədəbiyyat), 1996, N1, s.26-28.
8.
Azərbaycan və ingilis dillərində alınma iqtisad terminlərində qeydə alınan fonetik dəyişikliklər
Xülasə
Məqələdə müəllif hər iki dildə alınma iqtisad terminlərində adaptasiya zamani baş verən dəyişiklikləri müəyyən etməyə çalışıb. Hər bir söz, iqtisad terminləri daxil olmaqla, bir dildən başqa dilə keçərək, alınmanı qəbul edən dilin daxili qanunlarının təsiri altına düşür. Eyni zamanda həmin dilin daşıcıyıları tərəfindən istifadə olunmaq üçün alınan termin onun fonetik strukturuna uyğunlaşdırılmalıdır ki, dilin ümumi ahənginə riayət edə bilsin.

Phonetic Changes of Borrowed Economic Terms Azerbaijani and English Languages
Summary
In this article the author tried to reveal phonetic changes occurring with economic terms during the process of their adaptation in English and Azeri. In the result of investigation it was determined that economic terms, passing from one language to another are influenced by inner laws of the language receiving those borrowings. These loans have to be adapted to phonetic structure of the language in order to be used by native speakers.

Ключевые слова: язык, лексическая единица, термин, заимствования, внутрен¬нее развитие языка, фонетическая ассимиляция.
Аçar sözlər: dil, leksik vahid, termin, alınmalar, dilin daxili inkişafı,fonetik assimilyasiya
Key words: language, lexical unit, term, borrowing, internal development of language, phonetic assimilation

Рецензент: проф. А.М.Бабаев

Mahmudova Vəfa Mübariz qızı
ÜSLUBİYYAT VƏ NİTQ MƏDƏNİYYƏTİ MƏSƏLƏLƏRİ
Ümumxalq dilinin,xüsusən onun yüksək forması olan ədəbi dilin ümumiyyət tərəfindən qəbul edilmiş məqbul normaları vardır və üslubiyyat bu normaların həm müstəqil, həm də şərti məqsədəuyğunluq əsasında istifadə edilməsi mümkün olan variantlarını müəyyənləşdirir və təsdiq edir.
Dil vahidlərinin vəzifə əlaqələri, qarşılıqlı əvəzolunma imkanları, məna para¬lelizmi, sinonim münasibətləri və bunların müxtəlif nitq sahələrinə paylaşmasi məsələləri, eləcə də məqsədəuyğunluq əsasında istifadəyə görə istifadə vasitə¬lərinin sistemi üzrə formalaşan üslublar üslubiyyatın mövzusunu təşkil edir.
Üslubiyyatda dil vahidlərinin məqsədəuyğunluq sasında seçilməsi məqsə¬din istiqaməti və xarakteri ilə üzvi surətdə bağlı olur, hətta onunla təyin edilir.
Sözün, ifadənin, ibarənin və ya cümlənin işlədilməsində məqsəd nədir? Həyə¬can yaratmaqmı, təşvişə salmaqmı, dinləyəni susdurmaqmı, dilləndirməkmi, əsəbi¬ləşdirməkmi, təsəlli verməkmi, fikri dəqiq başa salmaqmı, əksinə, dinləyəni dolaş¬dırmaqmı, nəyi isə xatırlamaqmı, eyhammı, təhqirmi, məsxərəmi, güldür¬məkmi, qəmləndirməkmi, şübhələndirməkmi, başa salmaqmı, izah etməkmi? Dil vahid¬lərinin bütün belə məqsədlər nöqteyi-nəzərindən daha əlverişli olanlarını seçmək üçün dildəki məna və ya vəzifəcə yaxın olan, ümumən sinonim olan sözlərin quruluş formalarının bir-birinə olan nisbəti, qarşılaşdırılması, əvəzlənməsi qayda və prinsipləri üslubiyyatda öyrənilir.
Üslubiyyatda səslərin, sözlərin, ifadələrin, cümlələrin və eləcə də bütün qram¬matik qaydaların məhz məna və təsir qüvvəsi cəhətindən ölçülüb seçilməsi və han¬sının daha üstün məqsədə daha uyğun olmasını müəyyənləşdirmək yolları aydın¬laşdırılır.
Məlum olduğu kimi, sözlər əsas lüğəvi və qrammatik mənadan başqa, ün¬siyyətin konkret məqamı ilə əlaqədar olaraq müxtəlif məna çalarlığını, bu və ya digər hissəni,halı da ifadə edir, yəni hər bir söz ünsiyyətdə əsas mənaya, əlavə mənalara, məna çalarlıqlarina və eləcə də ekspressivliyə, emosianallığa malik olur.
Sözlərin üslubi mənsubiyyəti, hər şeydən əvvəl, sözlərin ifadə etdiyi məna ilə bağlıdır.Lakin sözün üslubi mənsubiyyəti təkcə bu və ya digər mənanı sadəcə ifadə etməsi ilə deyil, hər hansı bir sözün və ya ifadənin məhz müəyyən sahə ilə əlaqədar mənanı ifadə etmək üçün daha əlverişli olması ilə ölçülür.
Hansı sözü və ya ifadəni daha əlverişli və məqsədəuyğun olması nöqteyi-nəzərindən ölçmək isə onların sinonimlərinin tutuşdurulması deməkdir.
Sinonimlərin tutuşdurularaq məqsədəuyğunluq nöqteyi-nəzərindən seçilmə¬sinin meyarı “üslubi rəng” adlanır. Bu və ya digər dil vahidinin üslubi mənsu¬biyyəti üslubi rəngləri ilə müəyyən edilir. Sözün üslubi rəngləri müxtəlifdir.
Sözün varlığı ilə bağlı olan ən mühüm rəngləri aşağıdakılardır:
1. Sözün əsas mənası
2. Sözün məna çalarlığı
3. Sözün ekspressiv-emosional rəngi
Söz üslubi rəngi ünsiyyət prosesində kəsb edir.
Üslubiyyat, nitq mədəniyyəti məsələlərinə yeri gəlmişkən klassiklərimiz də toxunmuşlar və bu barədə öz fikirlərini söyləmişlər.
Dahi Azərbaycan sairi N.Gəncəvi yersiz danışmağı, nitqdə xoşa gəlməyən, vulqar sözlər işlətməyi pisləyir, gözəl, ürəyəyatımlı, qəlbi oxşayan sözlərdən istifadə etməyi tövsiyə edirdi:
Dilin ağzında saxla, danma
Yersiz heç zaman nəfəs çıxartma.
Yaxşı söz insanın batar başına,
Ağıl yazar onun ürək daşına.
Nizami deyilməsi məqbul sayılan sözləri onların sinonimləri ilə əvəz etməklə eyni mənanı başqa sözlərlə ifadə etməyi məsləhət görürdü:
Öylə söz var ki, yaramaz demək,
Başqa bir dil ilə söyləmək gərək.
Nizami deyilmiş sözün nəticəsinə, təsirinə də fikir verir, yersiz sözü gözəl olsa da, işlətməyi lazım bilmirdi:
Hər sözün xüsusi bir ölçüsü var,
Ölçüsüz söylənən zöz qulaq yırtar.
Bir söz ki daşlara düyün vuracaq
Gözəl olsa da, söyləmə, burax.
Şair sözün təsirini onu söyləyənin hərəkətləri, davranışı ilə əlaqələndirərək deyirdi ki, “Söz özü nə qədər gözəl olsa da, onu gözəllikdən salar pis əda”.
Üslub məsələləri ilə bağlı olaraq o, bəzən üslub xatirinə sözlərin təkrarını vacib sayırdı:
Ancaq sözü sözə bağlamaq üçün
Bəzən nə eybi, təkrar da mümkün.
Nizaminin “Az danışmağın gözəlliyi” adlı şeiri bir neçə cəhətdən, həmçinin nitq mədəniyyəti, sözdən istifadə baxımından maraqlıdır:
İncitək sözlər seç, az danış, az din.
Qoy az sözlərinlə dünya bəzənsin.
Az sözün incitək mənası solmaz
Çox sözün kərpictək qiyməti olmaz.
İ.Nəsimi də öz əsərlərində üslub məsələlərinə də toxunmuş , sözün “acılıq və şirinliyi”, ünsiyyət prosesindəki bütün emosional cəhətlər şairi çox düşündür¬müşdür. Buna görə də şair “sözün dadlısı abi-kövsərdir”-deyir.
Yüz illərin təcrübəsindən xalq bilirdi ki, eyni bir fikri elə ifadə etmək olar ki,o, insanı ucaldar, ona xoşbəxtlik gətirər və əksinə, qaba, kobud ifadə insana əskiklik və hətta bədbəxtlik gətirə bilər.Eldə müdrik bir rəvayət var:
“Bütün ətrafının suya qərq olub bircə özünün güclə xilas olduğunu yuxuda görən padşah hövlnak ayılıb yuxuyozanları yanına çağırır. Onlardan birincisi şahın bütün qohum-əqrabasının ölüb, təkcə özünün sağ qalacağını söyləyir Qəzəblənən şah həmin münəccimi asdirir İkinci münəccim isə şaha bütün qohumlarından çox yaşayacağını deyərək mükafatlanır”.
Xalq bu müdrik hikməti özünəməxsusluqla belə ümumiləşdirir:
Dil var bal gətirər, dil var bəla.
Söz var adamı məst eylər, söz var məsti ayıldar.
Söz var xəstəni sağaldar,
Söz var adamı yaralar.
Söz var –gələr keçər,
Söz var-dələr keçər.
Söz var şirin-şəkər bal kimi,
Söz var zəhərdən də betərdir.
Söz var iş bitirər, söz var baş itirər.
Deyilən söz insanın hisslərinə təsir etməlidir. Çünki hisslərə təsir etməyən sözün məfkurəvi tutumu nə qədər yüksək olsa da, o yadda qalmır, müstəqil nəticə oyatmır.
Eldə gözəl bir məsəl var: “Ho var dağa qaldırar, ho var dağdan endirər”.
Xalq bu fikri belə yığcam şəkildə ümumiləşdirərkən min rəngli, min səsli istəyi ilə bir anın içində yüz adam olan,yalnız inkar və təsdiqdə öz bütövlüyünü saxlayan, müxtəlif psixologiyalı insanları nəzərdə tutub.
Dilin fikrin ifadə vasitəsi olması haqqındakı qədim müddəa Xətayi şerində də öz əksini tapmışdır. Şair “Mənayi söyləyən dildir”- deyir.
Dilin təşəkkül prosesinin, mənşəyinin izahında Füzuli öz dövrünün dini dünyagörüşü dairəsindən çıxmır Şair dönə-dönə yazır: “Bu nə sirdir kim olur hər ləhzə yoxdan var söz? Göstərir hərdəm niqabi-qeybdən rüxsar söz” , yaxud “Sözə xor baxmaq olmaz, hər bir söz ərşdəndir, gəlib hədiyyə bizə” və s.
Xalq həmişə öz təbiəti etibarilə sülhə, əmin-amanlığa meyllidir. Yəqin ki, Xətayinin aşağıdakı gəraylısında da məhz sözün insanlar arasında əmin-amanlıq, sülh yarada biləcəyinə bu inam gizlənir:
Söz vardır kəsdirər başı,
Söz vardır kəsər savaşı
Söz vardır ağulu aşı
Edər bal ilən yağ bir söz.
Xüsusilə, millətlərarası münasibətlər zəmi nində çox qarışıq hadisələr baş verən müasir dövrümüzdə savaşları kəsən, “ağulu aşı bal edən” müdrik sözünü əyani şəkildə hiss etdik.
El arasında deyirlər: “Dil adamı bəyan eylər.” Doğrudan da çox zaman adamın danışığından, sözündən hansı mərtəbənin sahibi olduğu bəlli olur. Yəni insan xarakteri, xasiyyəti, düşüncəsi nədirsə, dil onu ifadə edir. Lakin bir qədər düşünəndə məsələnin ikinci tərəfi də diqqəti cəlb edir. Bəzən dil insanın nəinki əsil mahiyyətini “bəyan edir”, əksinə onu maskalayır, pərdələyir.
“Dil ürəyin açarıdır”. Təfəkkür anlamında ürək sözünün işlənməsi heç də təsadüfi deyil və xalqımızın etnopsixoloji baxışları ilə bağlıdır. Belə ki, hər şeyi ürək prizmasından keçirən, hər şeyə ürəklə yanaşan xalqımız çox zaman “ürək” deyərkən əslində insane beynini, insan təfəkkürünü nəzərdə tutmuşdur. Müxtəlif atalar sözü və məsəllərin tərkibində bu semantik əvəzlənmənin şahidi oluruq. Məsələn: “heç ürəyimə yatmır”, “lap ürəyimdən oldu”, “filankəsi ürəyim istəmir” və s. deyəndə də “ürək” leksemi anlayışı altında daha çox fikir, düşüncə nəzərdə tutulmuşdur.
“Dil yalançı olunca lal olsa yaxşıdır”. Yəni burada insanın fiziki naqisliyi yalançılıqdan, başqa sözlə desək, mənəvi naqislikdən üstün tutulur. Çünki yalan söz sahibini alçaldar, onu etibardan salar. Lallıq isə daha çox mərhəmət doğurur. Di¬lin həqiqiliyi alimə, yazıçıya, şairə daha çox gərəkdir. Hələ Məhəmməd peyğəm¬bər hədislərinin birində xalq üçün daha çox alimin xətasından və vaizin Quran haq¬qındakı yalan şərhlərindən qorxduğunu söyləyirdi. Nizami Gəncəvi bu xüsusda yazırdı:
Var doğru yazmağa madam ki, imkan
Neçin gəlsin gərək ortaya yalan.
Doğrunu danışan möhtəşəm olar.
Doğruya azacıq bənzəyən yalan,
Yaxşıdır yalana bənzəyən doğrudan.
Sözün qiyməti bir də onun doğruluğundadır. Doğru söz acı da olsa son nəticədə həqiqətə və ədalətə xidmət edir, təsirli olur, həqiqi əks-reaksiya yaradır.
Qövsi-Təbrizinin qeyd etdiyi kimi:
Doğru söz hər kimsəyə təsir edər, naseh, vəli,
Aqili məst eylərü, aqilləri hüşyar söz.
“Dil yanılar, doğrusunu deyər”. Bu məsəli yaradan xalq uzun illərin təcrübəsindən əldə etdiyi incə bir psixoloji nəticəni ümumiləşdirib. Belə ki, ulularımız müşahidə edib ki, yalan danışan adam həmişə təlaş içərisində olur, işin üstünün açılacağından qorxduğundan daim gərgin vəziyyətdə olur və beləliklə də çaşıb, sözün doğrusunu deyə bilir. Bu bir növ qorxulu yuxu görən bir adamın bütün günü həmin yuxunun təsiri ilə fikri dağınıq və təlaş içərisində dolaşmasına bənzəyir ki. Bu da bəzən doğrudan da həmin adamın başına bəd bir iş gəlməsinə səbəb olur. Xalq “yalanın ömrü qırx gündür” və ya “yalan ayaq tutar, yeriməz” deyərkən də bu işin üstünün gec-tez açılacağına öz inamını ifadə edib.
Bəzən xalq ədəbiyyatında az danışmağın gözəlliyindən danışılır, hətta bəzən susmağı ədəbdən bilirlər.
Bu antoqonist dilçilik fikirləri ona görədir ki, xalq dildən yerinə görə istifadə etməyi vacib bilir. Yəni, ədəb xatirinə susmaq nə qədər lazımdırsa, deyilməli sözü deməmək o qədər mənfi haldır.

Ədəbiyyat
1. Azərbaycan bayatıları. Bakı, 1984
2. Atalar sözü. Bakı, 1985
3. Bayatılar. Bakı, 1977
4. A.Axundov. Ümumi dilçilik. Bakı, 1988
5. A.Qurbanov. Ümumi dilçilik. Bakı, 1977
6. B.L.Zverçinüev. Oçerki po obhemu əzıkoznaniö. MTU, 1962
7. T.Hacıyev. Azərbaycan ədəbi dil tarixi. Bakı, 1987
8. Y.Seyidov. S.Əlizadə. Klassik Azərbaycan şairləri söz haqında. Bakı, 1977
9. K.Vəliyev. Elin yaddaşı, dilin yaddaşı. Bakı, 1987
10. H.Həsənov. Müasir Azərbaycan dilinin leksikası. Bakı, 1983
11. S.Cəfərov. Müasir Azərbaycan dili. Bakı, 1982
12. N.Gəncəvi. Əsərləri
13. İ.Nəsimi. Seçilmiş əsərləri. Bakı, 1985
14. M.Füzuli. Seçilmiş əsərləri
15. Ş.İ.Xətayi. Əsərləri. Bakı, 1975
16. M.Ə.Sabir. Seçilmiş şeirlər

Rəyçi: dos.T.Əbdülhəsənli

Хадиджа Эльхан гызы Мусаева
КОНЦЕПТ «ЖЕНЩИНА» В РУССКОЙ И АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ
ПАРЕМИОЛОГИИ
Концепт «женщина» в системе пословиц и поговорок любого народа определенным образом верба-лизуется, что и дает нам основание судить о характере представлений и неповторимости картины мира. В любом другом случае все наши разговоры о национальном менталитете и его своеобразии остаются пусты-ми разговорами. Как бы ни различались термины понятие, концепт, смысл, сигнификат, десигнат и т.п., все они должны соответствовать определенной дефиниции. Именно дефиниция позволяет нам четко пред-ставить себе, о чем же идет речь. С другой стороны, именно дефиниция свидетельствует о четкости пред-ставлений самих авторов этих дефиниций. Одно дело, когда мы, читая словарные определения, не совсем глубоко осознаем смысл словарной статьи или природу описываемого объекта. Другое дело, когда сами со-ставители словарной статьи не совсем правильно или достаточно глубоко представляют себе описываемое явление.
Анализ многочисленных работ по современному языкознанию выявляет отсутствие однозначного представления о соответствующих реалиях. Так, не разграничиваются понятие и концепт, концепт понима-ется, то как представление, то как понятие, концепт то ассоциируется со словом, лексической единицей, то объявляется ментальной единицей. Очень часто сами исследователи объявляются его чем-то расплывчатым.
Основное разграничение следует проводить между понятием и концептом. При этом не следует ду-мать о том, что термин концепт и сам означал «понятие». Например, в «Большом лингвистическом словаре» написано следующее: «КОНЦЕПТ (лат. conceptus ‘мысль, понятие’) – мысленный образ материального или идеального объекта, непосредственно связанный в сознании с соответствующим языковым знаком» (4, 264). В то же время существуют и другие представления о концепте. Например, В.А.Маслова, ссылаясь на Ю.С.Степанова, видит в концепте и что-то такое, что невозможно выразить словами. В книге «Когнитивная лингвистика» В.А.Маслова пишет следующее: «Концепты как результаты мыслительной деятельности должны быть вербализованы. Но полностью ли они могут быть описаны? Мы считаем, что нет, ибо полно-стью солидарны с позицией Ю.С.Степанова, утверждающего, что «во всех духовных концептах мы можем довести свое описание лишь до определенной черты, за которой лежит некая духовная реальность, которая не описывается, а лишь переживается» (3, 37).
С этим трудно спорить, и, наверно, прав был поэт, утверждавший, что «мысль изреченная есть ложь». Действительно, ментальные реальности (на то они и характеризуются как ментальные) не могут быть адекватными языковым выражениям. Это положение ни в коем случае не отрицает факта вербализованно-сти концептов. Иначе просто не может быть, так как всё, что так или иначе выражается, имеет языковую форму. В данном случае можно не думать о том, что в распоряжении человека есть и такие паралингвисти-ческие средства, как мимика и жесты. Ясно, что мимика и жесты не могут соперничать с членораздельной речью.
В «Большом лингвистическом словаре», статья из которого была приведена выше, концепт опреде-ляется как мысленный образ объекта, непосредственно связанный со знаком. Но отсюда можно сделать вы-вод о том, что концепт находит выражение в одном знаке. Иными словами, указанная статья из «Большого лингвистического словаря» подтверждает тезис Ф. де Соссюра о соответствии одного означающего одному означаемому. Но в таком случае возникает другой вопрос: соответствует ли одно означаемое одного озна-чающего тому, что мы называем концептом, тому, что является концептом?
Если же исходить из приведенной выше цитаты из книги В.А.Масловой «Когнитивная лингвисти-ка», то получается, что концепт просто не может соответствовать одному знаку. Более того, он не может со-ответствовать и многим знакам, поскольку «некая духовная реальность, которая не описывается, а лишь пе-реживается» по определению не может быть выражена словами.
Таким образом, концепт – это всё же ментальная, духовная, мыслительная реальность, которая в сло-вах, фразеологических единицах, пословицах, поговорках, народных сказаниях, притчах и т.п. речевом ма-териале вербализуется, но при этом остается некоторый духовный остаток, который коллективом носителей языка переживается, но не выражается. Следовательно, отражение того или иного концепта в той или иной подсистеме знаков не должно восприниматься как завершенное исследование соответстсвующего концеп-туального смысла. Это только фрагмент концептуального смысла. Такими фрагментами концептуального исследования являются результаты семасиологических исследований лексики, фразеологии и паремиоло-гии.
Наша задача заключается в изучении образа женщины в русских пословицах. Ясно, что характерные особенности концептуального выражения могут быть более выпукло представлены на фоне сопоставления с фактами других языков. Вот почему русские пословицы о женщине в настоящей статье сопоставляются с идентичными фактами азербайджанского языка.
В соответствии с законом асимметрии языкового кода одно и то же означаемое находит выражение в парадигме означающих. Это положение, естественно, находит отражение и в паремиологической системе языков мира. Например, в паремиологии русского языка концепт «женщина» находит парадигматическое выражение в таких знаках, как женщина, баба, жена, девка, девушка и т.д.
Ясно, что данная парадигма не состоит из знаков, полностью накладывающихся один на другой. В этом не было бы смысла. Как в системе языка в целом, так и в отдельных подсистемах языка парадигмати-ческое распределение означаемого ориентировано на различие означающих, в чем собственно и состоит се-миотическая ценность знаков.
В «Азербайджанско-русском и русско-азербайджанском словаре пословиц и поговорок» представ-лены такие женские знаки, как баба, девка, жена, мать, свекровь, невестка, сестра, женщина, мачеха, вдо-ва, вдовица, девица, вдовушка, бабушка, попадья, невеста и т.д. Можно утверждать, что образ женщины в русских пословицах отражает саму жизнь. Иными словами, в пословицы попадают те знаки, денотаты кото-рых играют заметную роль в жизни народа. В результате этого соответствующие явления приобретают в жизни общества символический характер. Соответствующие знаки сохраняют свою символическую значи-мость и в структуре пословиц. Обратимся к анализу пословиц с отмеченными знаками.
Слово баба в русском разговорном языке является даже более употребительным, чем слово женщи-на. В Словаре И.Гамидова отмечаются такие пословицы, как баба бабу понукает, а в обеих проку нет, баба слезами беде помогает, баба лошадь – баба конь, перескачет через тын, бабий кадык не заткнешь ни пиро-гом, ни рукавицей, бабьи города недолго стоят, без баб города не стоят, бабьи промыслы – неправые по-мыслы (2, 375) и т.д.
В Словаре И.Гамидова азербайджанским эквивалентом русской пословицы баба бабу понукает, а в обеих проку нет дается выражение ikisi birə dəyməz, biri heçə (2, 375). В соответствующем месте азербай-джанско-русской части Словаря приводятся такие эквиваленты азербайджанской пословицы, как один не годится, другой хоть брось, третий маленько похуже обоих; баба бабу понукает, а в обеих проку нет; два брата хвалились, да оба никуда не годились; оба два, да ни в одном добра (2, 199).
Следует отметить, что значение русской пословицы в данном ряду нейтрализуется. Точнее, семанти-ческая схема, разумеется, сохраняется, но когнитивное содержание русской пословицы совершенно нейтра-лизуется. Когнитивное содержание русской пословицы непосредственно связано с отношением к женщине. Следует отметить, что это мужское отношение по своему гендерному смыслу. Здесь выражено пренебреже-ние к женщине, уверенность в том, что женщина ни на что не способна.
Выражение баба слезами беде помогает, видимо, носит универсальный характер, поскольку ассо-циация женщины со слезами носит чрезвычайно устойчивый характер. В азербайджанском языке эквива-лентом этой русской пословицы является выражение arvadın axır hiyləsi ağlamaqdır.
Несмотря на общую семантическую схему, построенную на связи таких понятий, как «женщина» и «плакать», в структуре азербайджанской пословицы имеется своеобразие, связанное с понятием «хитрость». Это значение косвенно, или имплицитно, представлено в структуре такой русской пословицы, как женский обычай – слезами беде помогать. Здесь слово обычай говорит об обыденности явления, но непосредственно значение «хитрость» не представлено и здесь. Речь скорее идет о женской природе, а не о хитрости.
В обоих языках находит отражение представление о том, что женщина организует жизнь, упорядо-чивает ее. Например, без жены дом – содом, без жены дом – сирота, без мужа голова не покрыта, без же-ны дом не крыт (2, 52).
Положительные качества женщин отражены и в структуре тех пословиц, значение которых реализу-ется на контрасте. Например, добрая жена дом сбережет, а плохая рукавом разнесет; добрая жена мужа на ноги поставит, а злая и щей на стол не поставит. Этим русским пословицам соответствует азербай-джанская пословица arvad var – ev yığar, arvad var – ev yıxar (2, 51).
На символическом уровне здесь эквиваленты только пословицы arvad var – ev yığar, arvad var – ev yıxar и добрая жена дом сбережет, а плохая рукавом разнесет. Эти пословицы обнаруживают идентичные символы. Важнейшим из них, разумеется, является «дом». Данный символ выступает обозначением самой жизни.
Таким образом, как в русском, так и в азербайджанском языке пословицы о женщине обнаруживают как положительную, так и отрицательную коннотацию. Это свидетельствует о том, что пословица отражает жизнь такой, как она видится этническому мышлению. Она многогранна и не подчиняется идеологемам. Иными словами, пословица лишена предрассудков.
\

ЛИТЕРАТУРА
1. Аскольдов С.А. Концепт и слово // Русская речь. Сборник под редакцией Л.В.Щербы. Л.: ACADEMIA, 1928, с. 28-44.
2. Гамидов И., Ахундов Б., Гамидова Л. Азербайджанско-русский, русско-азербайджанский словарь пословиц поговорок. Баку: Тахсил, 2009.
3. Маслова В.А. Когнитивная лингвистика. Минск: ТетраСистемс, 2005.
4. Стариченок В.Д. Большой лингвистический словарь. Ростов-на-Дону: Феникс, 2008.

РЕЗЮМЕ
КОНЦЕПТ «ЖЕНЩИНА» В РУССКОЙ И АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ ПАРЕМИОЛОГИИ
Статья посвящена пословицам русского и азербайджанского языков. В центре внимания стоят пословицы о женщине. Выявляется парадигма¬ти¬ческая соотнесенность женских знаков в структуре по-словиц. Отмечаются семантико-стилистические и когнитивные различия, связанные с этими знаками и их предикацией в структуре пословиц.

SUMMARY
CONCEPT “WOMAN” IN RUSSIAN AND AZERBAIJANIAN PAREMIOLOGY
The article deals with Russian and Azerbaijanian proverbs. In attention centre are proverbs about woman. In structure of proverbs is revealed paradigmatic correlation woman’s sign. It is marked semantics, stylistic and cognitive differences, connected in structures of proverbs with these signs and its predication.

XÜLASƏ
“QADIN” KONSEPTİ RUS VƏ AZƏRBAYCAN PAREMİOLOGİYASINDA
Məqalə rus və Azərbaycan dili atalar sözlərinə həsr olunub. Diqqət mərkəzində qadın haqqında atalar sözləri dayanır. Atalar sözlərinin quruluşunda qadın işarələrinin nisbəti araşdırılır. Həmin işarələrlə və onların ata-lar sözlərinin strukturunda pradikasiyaları ilə bağlı semantic-üslubi və koqnitiv fərqlər üzə çıxarılır.
Ключевые слова: пословица, женщина, парадигматика, знак, различие, реализация
Key words: proverb, woman, paradigmatic, sign, difference, realization
Açar sözlər: atalar sözü, qadın, paradiqmatika, işarə, fərq, reallaşma

Рецензенты: проф.Аслан Мамедли
Проф.Улуханлы Галина

Халилова Гюляр Исмаил кызы.
ПОСЛОВИЦЫ И ПОГОВОРКИ – КОММУНИКАТИВНАЯ ЦЕННОСТЬ ЛЕКСИКИ
Возможно ли представить нашу жизнь без пословиц, поговорок, крылатых выражений? Как серо, скуч-но, тоскливо… Не перестаёшь удивляться мудрости и глубоким чувствам, вложенным в столь краткие вы-ражения, возникшие ещё в глубокой древности. До сих пор до нас доходят послания предков в форме песен, сказок и обрядов. Но самым используемым посланием является народная мудрость, выраженная в послови-цах и поговорках. «Их тысячи, десятки тысяч. Как на крыльях они перелетают из века в век, от одного по-коления к другому, и не видна та безграничная даль, куда устремляет свой полёт эта крылатая мудрость»* - писал М. Шолохов.
Знакомясь со значением пословиц и поговорок того или иного народа, можно лучше, глубже понять его характер и образ мыслей, ибо в них проявляется мудрость и дух народа. Если сравнивать паремии** разных народов, убеждаешься, что они имеют много общего, что способствует взаимопониманию и сближению людей разных национальностей. Наряду с этим, существуют и специфические особенности, характеризующие колорит самобытной культуры определённого народа, его многовековую культуру. В ка-ждом языке есть фразы и выражения, которые нельзя понимать буквально, даже если известно значение ка-ждого слова и ясна грамматическая конструкция. Как правило, они имеют прямой и переносный смысл, и попытка дословного перевода может оказаться нелепой. Смысл такой фразы остаётся непонятным и стран-ным.
. Для изучающих иностранные языки правильное и уместное использование пословиц, поговорок, афо-ризмов и фразеологизмов делает их речь более яркой и выразительной, придаёт речи неповторимое своеоб-разие. Но для этого необходимо понимать дословный и переносный смысл. Вот тут и возникают неизбеж-ные трудности, заключающиеся в национально-культурных отличиях между близкими по смыслу паремия-ми в разных языках. В этом случае на плечи переводчика ложится трудная задача -донести до читателя максимально приближенный смысл, так как образные выражения глубоко национальны. Здесь речь идёт о «переводчике-преподавателе» неродного языка.
К настоящему времени основополагающим принципом в преподавании русского языка как иностранного стал принцип коммуникативности. Для изучающего русский язык важно понимать не только обобщённый смысл пословиц, поговорок и афоризмов, но и стилистическую окрашен-ность. Такое знание необходимо и для анализа художественных текстов, где они используются как яркое художественно-изобразительное средство. У изучающих русский язык складывается представление об идейно-художественном замысле писателя..
Исходя из вышеизложенного, обратимся к афористическим стихам комедии А.С. Грибоедова «Горе от ума», успех которой был обеспечен её языком, Силой ярких и метких пословично-поговорочных выраже-ний автор смог донести до сознания читателя всю остроту комедии. Многие фразы стали бессмертными благодаря великолепному сочетанию стихотворной формы и разговорной речи. Автор не только использует народные пословицы и поговорки, но и сам создаёт такие остроумные фразы. Грибоедов видел в них неис-черпаемый источник языковой выразительности. Обращаясь к этому источнику, он зачастую придавал об-разным изречениям новые оттенки значения.
Задачей данной статьи является: анализ афористических и пословично-поговорочных выражений ко-медии «Горе от ума» в оригинале и в переводе, подбор к ним синонимичных и антонимичных пословиц и поговорок, их соответствий в азербайджанском языке в целях помощи изучающим русский язык и опреде-ления связи между культурами двух народов. Нельзя считать знание русского языка полным, если не иметь в своём речевом запасе определенное количество афористических выражений, пословиц и поговорок, и са-мое главное - не уметь употреблять их. Почти у всех русских пословиц и поговорок есть свой азербайджан-ский аналог. Часто это не дословный перевод. Часть их переводится легко, а часть нуждается в объяснении, ибо переводить то, что считается частью культуры одного народа на другой язык, очень сложно и ответст-венно. Следует отметить, что паремии по сложности перевода относятся к области поэзии. При передаче их на другой язык, возникают проблемы, сходные с проблемами поэтического перевода. К оригиналу будет прилагаться перевод на азербайджанский язык, прекрасно выполненный Алекпером Зиятаем, владеющим фольклорным и фразеологическим богатством языков, с которого и на который осуществлялся перевод.
Если говорить об азербайджанской крылатой мудрости, то началом её возникновения считается «Кита-би Деде Горгуд» И прибаутки, и афоризмы, и пословицы с поговорками в азербайджанском языке – это «Atalar sözü».
Примечательно, что азербайджанские пословицы и поговорки во многом обязаны разным жанрам нашего богатейшего фольклора: сказкам, повествованиям, легендам, преданиям. В собирании и издании азербай-джанских пословиц и поговорок исключительная заслуга принадлежит старейшему представителю интел-лигенции А. Гусейнзаде, который всю свою сознательную жизнь посвятил этому делу.
Пословицы и поговорки охватывают все стороны жизни: самые различные взаимосвязи между самыми разными явлениями действительности. Они имеют глубокий философский смысл: сравнение, отожествле-ние, противопоставление. Так, тема богатства и бедности занимает большое место в пословицах и поговор-ках многих народов:
Сытый голодного не поймёт
Богатый бедному не брат Toxun acdan xəbəri yoxdur
Varlıdan yoxsula qardaş olmaz

и строки из комедии - высказывание одного из главных героев, Фамусова:
Ах матушка, не довершай удара
Кто беден, тот тебе не пара Ah qızım! Duz səpmə yarama
Yoxsul adı çəkmə, bab deyil sənə

В следующем случае просматривается связь между формой и содержанием, означающей неизменность внутренней сущности человека и общества, в котором он живёт, несмотря на внешние перемены.
К фразе Чацкого:

Дома новы, но предрассудки стары Evlər yeni, düşüncələr köhnədir

подойдут паремии-синонимы:
Крашены дома, а мало ума.
Снаружи мило, а внутри гнило Çölü bəzək, içi təzək

Выражение:
День за день, нынче как вчера Bu cür, bu gün dünənki tək

по всей видимости взято из романа А.С. Пушкина «Евгений Онегин»: «Сегодня то же, что вчера, а завтра то же, что сегодня».
Что нового покажет нам Москва?
Вчера был бал, а завтра будет два
Moskva mənə yenə nə göstərə bilər ki, heç nə
Dünən bir ziyafət olmuş, sabahsa ikisi olacaq
Фраза Чацкого:

говорит о неудовлетворённости московским обществом, об однообразии и монотонности дней. Азербай-джанскими соответствиями можно считать: «Köhnə hamam, köhnə taz», «Gün var keçib gedər, gün var yadda qalar».
Тема родины также отражена в большом количестве пословиц и поговорок
разных народов мира:
Родимая сторона - мать, чужая мачеха Adamın öz vətəni anadır, özgə diyar- analıq
Родина превыше всего
Лучшая страна – Родина. Vətən hər şeydən şirin olar

И знаменитая фраза Чацкого:

Когда постранствуем, воротимся домой
И дым отечества нам сладок и приятен! Öz doğma yurduna dönüncə yenə,
Onun tüstüsü də xoş gəlir sənə!
Сравним их со знаменитой фразой героя комедии - Чацкого, взятой из стихотворения Г.Р.Державина «Арфа»:
Мила нам добра весть о нашей стороне
Отечества и дым нам сладок и приятен»

Сама же мысль о сладости «дыма отечества» принадлежит древнегреческому поэту Гомеру. В своей поэме «Одиссея» автор описывает любовь героя к родным местам, который готов даже на смерть, лишь бы «увидеть хоть дым от родных берегов вдалеке восходящих».
Следующие высказывания Чацкого и Фамусова охарактеризовывают человека-служащего и человека – прислуживающего:

Служить бы рад, прислуживаться тошно
Когда же надо подслужиться,
И он сгибался вперегиб. Qulluq etmək xoşdur, gul olmaq yaman
Yeri gələndə,
Yeddiqat əyilib, edirdi səcdə.

К этим высказываниям подойдут паремии-синонимы:

У кого жить, тому и служить
И вашим и нашим всегда спляшем.
Где верхом, где пешком, а где и на корячках
В ком нужда, того знаем как чествовать Adamın bir sifəti var, yaltağın – min
Vəzifəli adamlar yaltaqları sevərlər
Sarsaqlar olmasaydı, yaltaqlar acından ölərdi
Услужливый дурак опаснее врага Ağıllı düşmən axmaq dostdan axşıdır
Пословицы:
Верно служу – ни о чём не тужу
Первое в жизни - честно служить отчизне Vətənə xidmət etmək hər şeydən
üstündür.

скорее подходят к первой части высказывания Чацкого: «Служить бы рад»…
В некоторых случаях пословицы подразумеваются как оппозиция к сказанному. К примеру, пословица «Беда не беда, лишь бы не было греха» в устах Лизы звучит так:
Грех не беда, молва не хороша Qəza bir şey deyil, söz sov yamandır

Действительно, попасть в «чёрный список» окружающего тебя общества порой страшнее беды. Приме-ром азербайджанского аналога может служить выражение: «Adın cıxınca, canın cıxısın».
Испокон века в человеке ценились знания, ум, образованность:

Корень учения горек, а плод сладок Кто много читает, тот много знает
Кто грамоте горазд, тому не пропасть Elmin kökü acı, barı şirin olar
Cox oxuyan, cox bilər
Bilik insanın yaraşığıdır

Сравним эти пословицы с оппозиционными высказываниями Фамусова, судя по которым можно представить картину столичных нравов грибоедовской эпохи:
Уж коли зло пресечь Qazımaq lazımsa çərrə kökündən
Забрать все книги бы да сжечь.
Gərək yandırılsın kitablar bütün.
Ну вот! Великая бедa Hə, də
Что выпьет лишнее мужчина! Çox içmək yol açır min fəlakətə
Ученье – вот чума, учёность –
вот причина Elm - bir taundur, əlacı çətin
Что нынче, пуще, чем когда Dəli fikirlərin, hərəkətlərin
Безумных развелось людей, и дел
и мнений İndi daha artıq çoxalmasına
Səbəb alimlikdir.

Всю ночь читает небылицы,
И вот плоды от этих книг! Sübhətən əfsana oxuyur onlar
Elə kitabların budur meyvəsi!

Перефразированная поговорка: «Хорошо там, где нас нет» в диалоге Софии и Чацкого:
- Где ж лучше? - Bəs hara yaxşıdır?
- Где нас нет -Biz olmayan yer
указывает на противоречивые размышления человека: там, где мы – плохо, а думать, что где-то лучше, глу-по (Где родился, там и пригодился). Остаётся «странная» мечта: хорошо, потому что нас там нет!
Сюда подойдёт похожая по смыслу пословица:

– А когда досуг-то будет?
– А когда нас не будет Biz olmayan yerdə toy bayram olar
Можно провести параллель между высказыванием Лизы: «На что вам лучшего пророка?» - перефрази-рованным крылатым выражением: «Нет пророка в своём отечестве», и фразой Чацкого:

Зачем же мнения чужие только святы? Özgənin rəyinə baş əyək niyə?

означающими, что всё мудрое, правильное, талантливое где-то в прекрасном далёком, но не рядом, подчер-кивающими также ведущую тему комедии раболепства и преклонения перед всем иноземным.
Следующие изречения Софии позволяют раскрыть отношения между людьми:

Чужих и вкривь и вкось не рубит
Nə də qəlbində bir ləkə vardır
Tikan hiss edilmir, həm də sözündə.

Азербайджанским вариантом этой фразы можно считать: «Catana catır, catmayana daş atır».

Или:

Примеры мне не новы
Заметно, что вы желчь на
всех излить готовы. Təzə məsəl deyil bu məsələniz,
Hamını sancmağa hazırsınız siz

Заметим, что в переводе оригинала использована равноценная замена: «ужалить» человека или «желчь излить» на него – смысл один: осудить, унизить, оскорбить.
Паремии-синонимы:

У кого желчь во рту, тому всё горько
Kimin ödü ağzındadır onun üçün hər şey acıdır
К фразе Чацкого:
Поют всё песнь одну и ту же
Не замечая об себя Hamsı təkrar edir eyni hаvanı
Eybini hiss etmir hec bir əsla.
подойдут синонимичные паремии:
Никто не видит своих пороков
Мы почитаем всех нулями,
а единицами себя. (А.С.Пушкин)
В чужом глазу сучок видим, а в своём глазу бревна не замечаем
Чужие грехи пред очами, а свои - за плечами Öz gözündə tiri görmür, başqasının gözündə çöpü görür

Как видим, вышеуказанные и пословицы и высказывания героев комедии - это осмеяние отрицатель-ных порядков и дурных сторон людских характеров.
В пословицах и поговорках всех народов с особой силой выражена любовь. Непреклонной силе этого глубокого чувства посвящено множество мудрых изречений:
Любовь рассудку не подвластна
Любовь слепа: и нас лишает глаз
О любви глаза расскажут Sevgi ağıla tabe olmur
Aşig olan kör olar
Sevgidən gözlər xəbər verər
Зачастую любовь сравнивается с огнём:
Любовь не пожар, а загорится – не потушишь Sevgi od deyil, amma oddan betər yandırır

А теперь обратимся к фразам героев комедии:

Велите ж мне в огонь, - пойду
как на обед.
И кто влюблён, на всё готов.

Из огня тот выйдет невредим,
Кто с вами день пробыть успеет, Подышит воздухом одним
И в нём рассудок уцелеет. Oda gir söyləyin siz mənə yalnız
Yammaqdan qоrxmayıb atılım oda.
Sevən sevdiyinin çıxmaz sözündən.

Sizinlə bircə gün qalan bir kəsin
Sizlə birgə nəfəs alan bir kəsin
Xarab olmamışsa başı, o, əlbət,
Alov içindən çıxar salamat.
Примечательно, что эти строки совпадают с переводом и не требуют объяснения, несмотря на то, что они несут иносказательный смысл. Нижеследующий пример также является иллюстрацией совпадения рус-ского варианта с азербайджанским:
Теперь-то в полмя из огня Oddan çıxıb alova düşdüm
паремии-синонимы:
От горя бежал, да в беду попал
Бежал от волка, попал на медведя Yağışdan çıxdı, yağmura düşdü
Canavardan qaçdım, ayıya rast gəldim

Приведённые ниже примеры из комедии также охватывают тему любви; они близки по смыслу, хотя выражение «и спала пелена» наделена несколько иным смыслом: вернуться к реальности, очнуться.

Ах! Тот скажи любви конец,
Кто на три года в даль уедет. Heyhat! Üç il vətəndən ayrı düşən bir insan
Məhəbbət barəsində düşünməsin gərək heç...
Мечтанья с глаз долой - и спала пелена Artıq mən ayıldım, açıldı gözüm

Фразы эти можно отнести к аналогичной поговорке:

С глаз долой – из сердца вон Gözdən uzaq, könüldən iraq
Нижеследующие выражения вызывают особый интерес, поскольку они охватывают сразу несколько тем синонимичных паремий, наделённых иносказательным и прямым смыслом. В них показана народная мудрость о сущности человека и его судьбе. Так, к высказыванию Софии:

Судьба нас будто берегла
Ни беспокойства, ни сомненья,
А горе ждёт из-за угла Sanki tale dayanmışdı keşikdə,
Qəlbinizdə nə vahimə, nə cəbhə
Bəla bizi pusmadaymış, sən demə
подойдут паремии-синонимы:
Бережённого бог бережёт
Беда людей ищет
Беда, что вода - нечаянно на двор придёт
Беда висит над головой
Ты от горя за реку, а оно на берегу Allah saxlayanı saxlayır
Bəlaya düşmək asandır, qurtarmaq çətin
Bəla baş üstündədir
Bəla gələndə səndən xəbər almaz
Фраза Лизы:
Кому назначено-с, не миновать судьбы Olan olacaqdir!-deyən düz deyib

отражена в следующих пословицах и поговорках:
От судьбы не убежишь
Чему быть, того не миновать
Прожитое – что пролитое: не воротишь Talehdən qaçmaq olmaz
Olacağa çarə yoxdur
Keçən günə gün çatmaz

Обратим внимание на слова Чацкого:

Хоть есть охотники поподличать везде Alçalmağa həris çoxsa da bu an

Да нынче смех страшит, и держит стыд в узде Onlar çəkinirlər gülünc olmaqdan
Естественно, возникает вопрос: что значит выражение «держать стыд в узде» или выражение Фамусова «в ус никого не дуют» в следующих высказываниях Фамусова:

А наши старички?? - Как их возьмёт задор
Засудят об делах, что слово – приговор
Ведь столбовые все, в ус никого не дуют. Bizim qocalarsa hey döyüb çənə güləşdirər
Hər şeyin üstündə
Məhkəmə hökmüdür sanki sözləri,
Köhnə dvoryandır çünki hər biri,
Odur ki, heç kəsdən çəkinməyirlər.
«Держать стыд в узде» - значит “utanmağı cilovlamaq”, то есть не давать воле стыдиться своих подлых дел. К этим строкам могут подойти паремии:
Стыд не дым, глаза не выест
и оппозиционные:
Без стыда лица не износишь.
В ком есть бог, в том есть и стыд.
У бесстыжего совести нет

Abırlı abırlıdan qorxar, abırsız nədən qorxar?!
Həyasızın vicdanı yox,,vicdansızın həyası
Синонимичными поговорками к выражению «что слово – приговор» можно отнести следующие:

Скажет – как отрежет Söz qılıncdan kəskindir
Недоброе слово больней огня жжёт Gedər xəncər yarası,sağalmaz söz yarası
Паремии:
Ласковое слово кость ломит Şirin söz daşdan keçər
Доброе слово лучше мягкого пирога Şirin söz baldan da şirindir
как видим являются антонимичными.
Фраза «в ус не дуют» означает : всем всё равно (vecinə almamaq, «Əhmədi biqəm»), взята из поговорки: «И в ус не дует, и ухом не ведёт».
Высказывание Лизы, ставшее также известным афоризмом:

Минуй нас пуще всех печалей,
И барский гнев и барская любовь Ay Allah, rəhm elə, bizi qoru sən
Ağa qəzəbindən, ağa eşqindən
раскрывает отношения богатых и бедных, хозяев и слуг. Испытав на себе все трудности этих отношений героиня комедии приходит к выводу: быть подальше от людей, от которых зависишь, поскольку между бар-ской любовью и ненавистью расстояние небольшое .
Следует отметить, что пословицы в комедии иногда остаются в подтексте:
А ты мой батюшка неисцелим,
хоть брось Dərd sənin dərdindir, heç sağаlmaz o

Паремии-синонимы:
Дурака учить , как мертвого лечить Axmaq gəldi, axmaq da getdi
Дуракам - счастье Dəliyə divan yoxdur
Пьяница проспится,дурак – никогда Dəliyə hər gün bayramdı
Дуракам закон не писан
Или же:
Ну гость неприглашённый… Birdən ağa gəlsə, ay üzlü qonaq

паремии-синонимы:
Незваный гость хуже татарина Незваный гость в неподметённом углу сидит
Ходить званым не стыдись, а незваным не тес-нись Yaxşı qonaq vaxtında gələr
Çağrılmamış qonaq süpürül-məmiş
yerdə oturar
Çağrılan yerdən ar eləmə,
çağrılmayan yeri dar eləmə
К этой же теме можно отнести высказывание Фамусова:
Дверь отперта для званых и незваных,
Особенно из иностранных Qapımız açıqdır hamıya, hər vaxt Çağrılmamış qonaq
Xüsusən xarici əzizlərimiz
паремии-синонимы:
Украшение стола – гость Qonaq evin yaraşığıdır
Выражение Лизы
Пригож и мил кто не доест
И не доспит до свадьбы Yaxşı oğlan odur, toy gününədək
Nə bir yuxu bilə, nə də ki yemək
перефразированная пословица «Кто хочет жениться, тому всю ночь не спится».
Хотя целью статьи был анализ пословично-поговорочных изречений, невозможно также не заострить внимание на крылатых выражениях грибоедовских героев, отмеченных печатью времени, таких как:
Счастливые часов не наблюдают Baxtiyar olanlar saata baxmaz !
Герой не моего романа Mənim romanımın qəhramanı yox
Выражение:
Блажен кто верует, тепло ему на свете Yeri isti olar inananların
относится к излишне доверчивым людям, которые обольщаются своими радужными надеждами.
И самая главная – бессмертная фраза
А судьи кто? Mühakimlər kimlərdi?
лаконична и действенна: о презрении к мнению авторитетов. Те, кто судят, ничуть не лучше тех, кого эти судьи пытаются порицать. В итоге:
- Чьё дело? - Kimin işidir?
– Старосты, -Kəndxudanın.
- А кто судит? -Kim mühakimə edir?
- Староста! - Kəndxuda!
Проанализировав даже небольшую часть афористических и пословично-поговорочных выражений, можно прийти к выводу: они ценны содержанием в себе сведений о русской жизни, о взглядах, нравах, о понимании явлений действительности, что является важным моментом для изучающих русский язык. Почти все они имеют соответствия в азербайджанском языке, и это указывает на связь между культурами двух народов.
В заключении можно сделать вывод: сколько писалось и пишется на тему пословиц и поговорок, не-смотря ни на прогресс, ни на развитие техники, они всегда будут объектом внимания и исследования!

Литература

1. «Азербайджанские пословицы и поговорки». А.Гусейнзаде, Баку: Азербайджанское гос. Издательство 1959.
2. Краткий русско – азербайджанский и азербайджанско – русский словарь паремий. Байрам Таирбеков, Абдулгасым Гусейнэаде. МААРИФ 1983г.
3. Краткий русско – азербайджанский фразеологический словарь. Мамед Таги оглы Тагиев, Баку Азеручпедгиз 1964.
4. «Горе от ума». А.С.Грибоедов, Издательство «Советская Россия». Москва-1974.
5. «Ağıldan bəla». A.S.Qriboyedov, (Azərbaycan dilinə tərcümə edəni Ə.Ziyatay), “Avrasiya press” nəşriyyatı 2006.

Ключевые слова: пословицы, поговорки, афоризмы.
Atalar sözlərıi və məsəllər leksikanın kommunikativ dəyəridir.
Xülasə.
Bu məqalədə A.S. Qriboyedovun “Ağıldan bəla” əsərindəki qəhrəmanlarının istifadə etdikləri aforizmlər, atalar sözlərin və məsəllərin təhlili aparılır, onlara uyğun sinonim və antonimlər seçilir, Azərbaycan dilində qarşılığı seçilir.
Məqsəd: rus dilinin öyrənilməsinə kömək; iki xalqın mədəniyyətləri arasında əlagəni göstərməkdir
Provebs and sayings – communication value of vocabulary
Summary.
The analysis of aphoristic and proverbs and sayings expressions of the heroes in Griboedov’s comedy “Sorrow from intelligence”,selection of synonymic and antonyms proverbs and their correspondence in the Azerbaijani language are given in the article. The purpose of the article: to assist to learn the Russian language; setting a rela-tionship between the culture of two peoples.
Key words: aphorisms, proverbs and sayings.

Рецензенты : доц. Тагиева Х.М.
доц. Алекперова Л.М.

Abasova Şəlalə Abdulla qızı
MİR CƏLALIN ANA DİLİ HAQQINDA MÜLAHIZƏLƏRİ VƏ BƏDİİ NƏSRİNDƏ MÜRƏKKƏB CÜMLƏ TİPLƏRİ
(“Yolumuz hayanadır” romanı əsasında)
XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatının klassik sənətkarlarından olan Mir Cəlalın ədəbi-bədii irsi ötən əsrin 30-cu illərindən başlayaraq müasir tənqid və ədəbiy¬yatşünaslığın diqqətini cəlb etmişdir. Bir çox yaradıcılıq sahələri üçün zəngin tədqiqatlar, araşdırmalar mənbəyi olan bu ustad sənətkar haqqında xeyli dəyərli elmi nəzəri əsərlər yazılmış, tutarlı mülahizələr söylənilmışdir. Mir Cəlalın ədəbi-bədii irsi haqqında araşdırmalar bu gün də xüsusi maraqla davam edir. Müasir filoloji fikrin ümumilikdə gəldiyi qənaətlərdən biri də budur ki, Mir Cəlalın kamil ədəbi-bədii irsi nəinki XX əsrin filoloji fikir tarixində xüsusi bir mərhə¬lədir, eyni zamanda müasir Azərbaycan bədii nəsrinin gələcək inkişafı üçün, eləcə də digər humanitar yaradıcılıq sahələri üçün örnək, dəyərli nümunə mənbəyidir.
Mir Cəlal böyük ədib, ədəbiyyatşünas və ustad müəllim idi. Ядябиййатшцнас олса да, пrofessional дилчи кими Azərbaycan dilinin zəngin təbiətinə, lüğət tərki¬binə, bu dilin milli-xəlqi-bəşəri xarakterinə, təbliği-təsir gücünə, “Əqli heyran qoyan söz meydanına” dərindən bələd idi. Güclü təfəkkürü, qüdrətli, ecazkar dili, sirayətedici uslubu sayəsində “Söz oynadıb sehir yaradan” ustad sənətkarlardan idi. M. Füzuli, C. Məmmədquluzadə, Ü. Hacıbəyov, Ə. Haqverdiyev və digər klas¬siklərdən bəhs edərkən ilk öncə onları ana dilinə olan münasibətlərinə, xü¬su¬silə də dilə qayğı, diqqət və məhəbbətlərinə görə qiymətləndirir, onlardan öyrən¬məyi vacib sayırdı. Deyirdi ki, “öz ana dilində bədii nəsr yazan Füzuli şeir alə¬min¬də olduğu kimi nəsrdə də dilimizin inkişafına çox kömək etmişdir” və yaxud “qoy hər yazıçı bədii dil xəzinəsinə öz cığırı ilə gəlsin və özünün yeni mirvarilərini gətirsin “ (1,səh. 5-10)
Mir Cəlal sənətinin gücü, qüdrəti bir də onda idi ki, o, dil haqqında yürüt¬düyü elmi-nəzəri mülahizələrinə bədii əsərлərdə bütün aydınlığı, dəqiqliyi ilə əməl edirdi, elə təbii, tipik hadisə, əhvalat və vəziyyətlər yaradırdı ki, onlar nəinki ədəbiyyat, eləcə də dilçilik, dil tarixi baxımından elmi-nəzəri tədqiqatlar, araş¬dırmalar üçün real nümunələr, dil faktları kimi qəbul və təsdiq olunurdu. O, böyük ədib C. Məmmədquluzadənin “Sizi deyib gəlmişəm, ey mənim müsəlman qardaşlarım!” kəlamını müasir ədəbi mühitin tələbi və ehtiyaclarına uyğun, dahilərə məxsus xüsusi məharətlə davam və inkişaf etdirərək yazırdı ki, “Yazıçı elə bir dil ilə yaratmalıdır ki, o dil tamamilə və bütün elementləri ilə xalqa asan, anlaşılan və doğma olsun. Burada mən yalnız kəlmələri deyil, tərkib, ibarə və ifadələri, habelə dilin təbiəti və quruluşunu da nəzərdə tuturam” (1, səh. 4). Mir Cəlal sənət və sənətkarlığın sirlərindən danışarkən müstəqim amil olan bədii dilə arxalanmağa böyük üstünlük verir, dil sənətkarlığına nail olmağın yollarından biri kimi klassiklərdən öyrənməyi, bəhrələnməyi vacib sayırıdı:” Biz Molla Nəs¬rəd¬din stilinin, sadə, aydın, yığcam bədii nəsr dilinin inkişafında hələ çox az iş görmüşük”deyərkən diqqəti müasir bədii nəsrin inkişaf səviyyəsinə yönəldir. Ə. Haqverdiyevin “Şeyx Şaban” əsərinin dilini nümunə göstərirdi:” Burada yeknə¬sək¬lıк, yoruculuq, quruluq yoxdur. İfadələr su kimi axır, rəngdən rəngə düşür. Cümlələrin sadə və aydınlığından başqa bədii suallar, təkrarlar, müxtəlif ədalı ibarələr o qədər ustalıqla işlədilmışdır ki, Şeyx Şabanın bütün əməlləri oxucunun gözü önündə canlanır. Əsər elə şirin oxunur ki, oxucu cümlələrin qrammatik cəhətnə diqqət yetirməyə ehtiyac hiss etmir” (2, səh. 4-5)
Mir Cəlalın ana dili ilə bağlı mülahizələrində bədii üslub, dialoq və monoloq məsələləri də mühüm yer tutur. O, bədii nəsr və dram ədəbiyyatı üçün son dərəcə vacib olan yaradıcılıq məsələlərindən danışarkən, monoloq və dialoqların xarakterinə, təbiiliyinə dərindən bələd olmağı sənətkarlığın vacib şərtlərindən sayırdı. Xüsusi olaraq qeyd edirdi ki, “İnsan xarakterlərini açan və dolğun məna ifadə edən maraqlı dialoqlara klassiklərimiz həmişə dil sənətkarlığının zəruri şərti kimi baxmışlar. Yaxşı dialoqlar vasitəsilə oxucunu güldürmək də, ağlatmaq da olar. Dərin fəsəfi fikri də, xalis daxili psixoloji halları da, lirikanı da dialoqlar vasitəsilə vermək olar, satiranı da, yumoru da!” (1, səh. 6)
Mir Cəlalın ana dili ilə bağlı mülahizələri elmi-nəzəri əsərləri ilə məhdud¬laş¬mır. Onun bədii nəsri; hekayə, povest və romanları zəngin dil fakrları ilə do¬lu¬dur. O, indi də yaddaşlardan silinməyən təbii, tipiк, real həyat materialını, hadisə, əhvalat və vəziyyətlər qalereyasını, xüsusilə də zəngin surətlər aləmini qüdrətli sözlə, ecazkar, son dərəcə xəlqi, milli dil faktları, ana dilinin tilsimli, sirli-soraqlı qüdrəti ilə yaratmışdır. Odur ki, Mir Cəlalın dilçilik görüşlərini kiçik bir məqalə ilə yekunlaşdırmaq qeyri-mümkündür. Bu son dərəcə orijinal, sistemli-ardıcıl tədqiqatların işidir. Biz sadəcə olaraq bu zəruri, vacib məsələyə ədibin “Yolumuz hayanadır” romanında mürəkkəb cümlə tipləri ilə diqqəti yö¬nəlt¬məyə çalışdıq. İlk öncə onu nəzərə çatdırmaq istədik ki, “Yolumuz haya¬na¬dır” romanı bitkin orijinal bədii nəsr nümunəsi olmaqla yanaşı, həm də kamil ana dili faktıdır.
Görkəmli Molla Nəsrəddinçi şair M. Ə. Sabirin dövrü, ədəbi mühiti, həyat və yaradıcılığına həsr olunmuş”Yolumuz hayanadır” romanında “mürəkkəb cüm¬lə növləri” mövzusunun özü də geniş və çoxşaxəlidir. Mürəkkəb cümlənin tabeli (budaq cümlələri ilə), tabesiz mürəkkəb cümləni (bağlayıcılı və bağlayı¬cısız) bütün növləri ilə araşdırmaq bir məqalə üçün böyük və geniş mövzudur. Bunu nəzərə alaraq biz “Yolumuz hayanadır” romanında mürəkkəb cümlənin yalniz tabeli növü ilə bağlı araşdırma aparmaqla ədibin bədii nəsr dili haqda müəyyən təsəvvür yaratmaq istədik. Romanın “Proloq” hissəsində belə bir cümlə verilir: “Adamlar elə bir iştaha və intizarla gözləyirdilər ki, deyərsən bütün ömür və talelərindən söhbət gedəcək.” Burada baş cümlədəki hərəkə¬tin (“gözlə¬yirdilər”) necəliyi, növü təyin olunur, (“elə bir iştaha və intizarla”), digər tərəfdən məqsədi, nəyi gözlədiyini bildirir. Deməli, baş cümlənin isimdən (“göz”) düzələn feilini (“göz-lə-yirdilər”) tamamladığı üçün “deyərsən bütün ömür və talelərindən söhbət gedəcək”tamamlıq budaq cümləsidir. “Gün olmazdi ki, Bakıdan təzə xəbər gəlməsin” тяйин budaq cümləli tabeli mürəkkəb cümlədir. Və yaxud “Nurani kişiyə yaxşı məlum idi ki, bu tarixi hərəkat yolunda can nizar edən minlər, milyonlar var”, bu da mübtəda budaq cümləsidir. Mir Cəlal heç bir əsərində, o cümlədən “Yolumuz hayanadır” romanında da cümlə tipləri yarat¬maq, səliqəli dil və dilçilik katiqoriyalarına ciddi əməl etmək, kamil dil faktları, fonetik, morfoloji, sintaktik dil normalarına əməl etmək haqda, bəlkə də, heç düşünməmışdi. O, zəngin lüğət tərkibinə, siрaйətedici üsluba malik olduğu üçün xalq dilindən, kamil milli ruh, milli zövqlə bağlı soz ehtiyatından, təbii hadisə, əhvalat və vəziyyətlər, tipik obrazlar yaratmaq xatirinə nəzərdə tutduğu ideyanı, mətləbi vermək, təbliğ etmək məqsədilə istifadə edirdi. Ədibin belə bir təşəbbüsü Azərbaycan bədii nəsr tarixində adı bu gün də iftixarla çəkilən “Mir Cəlal üslubu” nu yaratdı. Deməli, Mir Cəlalın bədii dil sərvətini onun özünəməxsus uslubunda, yaratdığı zəngin, maraqlı, tipik bədii həyat materiallarında, obrazlar aləmində, real həyati yüksək бədii həqiqətlər şəklində əks etdirmək məharətində axtarmaq lazımdır. “Bakı Şərqin qapısında dayanan şirdirdir ki, gözündən od tökülür.” (1, səh. 19). Тяйин budaq cümləli mürəkkəb cümlədir, “İnan ki, Hacı Axundun sözlərinə “amin” deyənlərin çoxu boğazdan yuxarı deyirdilər”(1, səh. 19), tamamlıq budaq cümləsi, “Hələ mən onu demirəm ki, çox adamın qoltuq cibində “Molla Nəsrəddin” var idi” ( 1,səh. 19) tamamlıq budaq cümləsi, “ Ayna¬bəndin döşəməsi o qədər sürtülmüşdü ki, taxtaların talaşası cıxmışdı” кямиййят вя йа дяряъя, “Ona elə gəlirdi ki, həyatda, yaşadığı əsrin mübarizələrində, o...” tərzi-hərəkət budaq cümləsi (1, səh.19), “Beş ay olardı ki, üsuli- tədrisin əməli qanun-qaydalarını öyrənib müəllim təcrübəmi artırmaq istəyirəm”, мцбтяда бу¬даг cümləsi, (1, səh. 28),”Mənə borc odur ki, ay rəhmətliyin qızı, bir evdə bay¬ram işarəti olanda, 0 birisində matəm qurulmasın” хябяр cümləsi (1, səh. 28), “...Balaca oğlu İsmayıla dedi: Bala, dur gedək!” tamamlıq budaq cümləsi (1, səh. 27), “Sən xoşbəxtsən ki, məktəblilər ilə vaxt keçirisən” сябяб budaq cümləsi, “... Elə şıdırğı yağış tökür ki, sel torpaqları da yuyub dərələrə, çaylara axıdır” тяйин budaq cümləsi (1, səh. 47), “ Ona elə gəldi ki, həmişə bu çayı boğazına axıtsalar ürəyinin yanğısı yenə sönməz” мцбтяда budaq cümləsi (1, səh. 61), “O zaman yetişdi ki, Tahirzadə kürsüdə oturub şəkilli qəzetə baxırdı” zaman budaq cümləsi (1, səh. 62), “ Məni də danladı ki, niyə oxutmursan, bu zəmanədə uşaq gərək oxusun” сябяб budaq cümləsi (1, səh. 64), “Dilinin ucunda idi ki, hacının bu səxavətini desin, dayandı” mübtəda budaq cümləsi (1, səh. 64), “Elə oxuyurdu, elə oxuyurdu, deyərdin xanəndənin özüdür” zərflik budaq cümləsi (1, səh. 68), “Ancaq onun bir təsəllisi bu idi ki, qayət gözəl idi.” Хябяр budaq cümləsidir (1, səh. 81) və s.
Мир Ъялалын бядии дили иля баьлы тянгид вя ядябиййатшцнаслыгда бир сыра мцлащизяляр сюйлянилмишдир. Бунларын яксяриййяти дилчилик бахымындан даща чох, мцасир бядии нясрин сяняткарлыьыны изащ етмяк, щекайя, повест вя романларымызын инкишафына, тякмилляшмясиня кюмяк мягсяди дашымышдыр. Щямишя дя сялигяли бядии няср дили кими тяблиь олунмуш, нцмуня эюстярилмишдир. Истяр филолог алимляр, истяр ся дя йазычы-насирляр Мир Ъялал цслубуна, Мир Ъялал бядии дилинин сирлярини юйрянмяйя чалышмышлар. Онун сон дяряъя зянэин лцьят, сюз ещтийатына малик олмасы, лцьят тяркибинин камиллийини, нязярдя тутдуьу мягсядя, мяна вя мязмуна уйьун дягиг, тябии сюз сечмяк, ону йерли-йериндя, вахтында ишлятмяк баъарыьыны, сюзя ещтийатла, гайьы вя мящяббятля йанашмаг, лцзумсуз, артыг, йамаг сюзлярдян гач¬маг мящарятини йцксяк гиймятляндирмишляр. Мир Ъялалын бядии дил сяняткарлыьынын гцдрятини, онун сюзя сон дяряъя дягиг, мясулиййятля йанашмаг, бюйцк гцввя щесаб едяряк ондан мящарятля истифадя етмяк баъарыьы иля ялагяляндирмишляр.
Бюйцк алим, М.Ариф дейяндя ки, «Мир Ъялал сакит вя тямкинли бир йазычыдыр: бош вя артыг эурултудан, тябиилийи поза биляъяк ъизэи беля ишлятмядякдян чякинян йазычыдыр… О, тясвир етдийи охуъунун характериня уйьун олараг шяраити дя ики-цч сюзля охуъунун эюзляри гаршысында ъанландыра билир…» (М.Ариф. Сечилмиш ясярляри. Ы ъилд, 1967, сящ. 83-85).
Яслиндя Мир Ъялалын бядии дилиндя тямтяраглы, йарашыглы сюзляр демяк олар ки, йохдур. Щамынын ишлятдийи, баша дцшдцйц ади, садя сюз вя ъцмлялярдир. Лакин бу ади сюз вя ъцмлялярин йерли-йериндя ишлянмяси, онлардан мящяратля истифадя олун¬масы, щадися, ящвалат, вязиййят, хцсусиля инсан йаратмаг, типик, реал щяйат мате¬риалыны йцксяк бядии щягигятляр сявиййясиндя тягдим етмяк ъящдляри системли вя гцдрятлидир. Мир Ъялалын дили демяк олар ки, бу принсипля давам едир. Бу йолла Мир Ъялал ясярляринин тябии лийиня, емоссионаллыьына, сямимилийиня, хялги вя миллилийиня хцсусиля дя образлылыьына наил олур. Цстялик Мир Ъялал дилинин сюз материалынын тяб¬лиьи тясир эцъц онларын мяналы, бядии эцлцшля баьлы олмасы тясирли сатира вя йуморла ящатя олунмасында, типик щяйати фактлара ясасланмасында, дярин реализмдя иди. Бу мянада «Йолумуз щайанадыр» романынын дили, сюз материалы, сюз сечими, сюз дцзцмц вя цмумян, лексик-семантик хцсусиййятляри, бцтювлцкдя Азярбайъан дил гуруъулуьу бахымындан нцмунядир. Бу романда ади сюзля мяналы бир ейщам, кичик бир ишаря иля мятляб-мяна ифадя етмяк, защирян чох йыьъам, садя эюрцнян ъцмлялярля образ йаратмаг тяърцбясиня сюз ола билмяз. Фикир верин романын он алтынъы, «Йолда» щиссясиндя ядиб, шаири йола салан Сидги барясиндя йазыр: «Юзцнцн тяк галдыьыны эюряндя Тащирзадяни еля щясрятля вя еля бярк гуъаглады ки, дейярдин щеч бир заман бурахмайаъаг» (1, сящ. 245).
Бурада ирили-хырдалы, баьлайыъы, ядат, гошма вя с. дя дахил олмагла он йедди сюз вар. Бу кичик мятнин ифадя етдийи дярин мянадан башга, ики образын: Тащирзадя вя Сидгинин фярди, иътимаи хцсусиййятляри мящарятля цмумиляшдирилмишдир. Шаиря олан мящяббят, сядагят Сидги образынын вятяндаш, характери бу он йедди сюзля ня гядяр усталыгла йарадылмышдыр. Бу сюзлярин бядии рущи тясири дя эцълцдцр. Зярфлик будаг ъцмляли бу табели мцряккяб ъцмлялярин диэяр мязиййяти ондадыр ки , бурада щягиги достлуьун ягидя, мясляк бирлийи иля йарандыьы, йцксяк вятяндашлыгла баьлы олдуьу тяблиь олунур. Вя йахуд «Биринъи дяфя иди ки, Мирзя Рза шаирин щяля чап олунмамыш шеирини охуйурду. Биринъи дяфя иди ки, шеирин мцяллифи и ля цз-цзя сющбят едирди. Биринъи дяфя иди ки, тярбий2я мясялясини беля дцрцст ифадя едян мцасир шеир эюрцрдц. Биринъи дяфя иди ки, танымадыьы, бяляд олмадыьы адамлара мцраъи ят едир, гираятля шеир охуйурду» (1, сящ. 250). Дюрд мцбтяда будаг ъцмлясиндян ибарят олан бу мятндя тез-тез тякрар олунан, «биринъи дяфя иди ки,» дюрд сюзц нязяря алмасаг, галан отуз ики сюзля неъя дя мящарятля Мирзя Рзанын вя устад шаирин образы ъанландырылыр. «Иш еля эятирди ки, Костин Бакыйа эялди» (1, сящ. 270). Тярзи-щярякят зярфлик будаг ъцмлясидир. «Щамымыза мялумдур ки, бюйцк шаирин вахт¬сыз юлцмцндя эцнащкар кимдир» (1, сящ. 273). Мцбтяда будаг ъцмляли табели мцряккяб ъцмлядир. «Сабир юзц дейирди ки, мадди немятлярин ясил сащиби ону йараданлардыр» (1, сящ. 276). Тамамалыг будаг ъцмлясидир. Ядибин диэяр ро-ман¬ларында да да бу типли нцмуняляр чохдур. Мягсядимиз Мир Ъялал кими устад бир сяняткарын ядяби-бядии дили иля баьлы бязи сяняткарлыг мясялялриня тохунмаг, «Мир Ъялал вя Азярбайъан-тцрк дили проблеми»нин системли-ардыъыл тядгигат мювзусу олдуьуну бир даща нязяря чатдырмагдыр. Биз йалныз бир, грамматик-табели мцряк¬кяб ъцмля мясяляляриндян данышдыг.
Əlbəttə, belə misalların sayını artırmaq da olar. Söz düzümü, söz birləşmələri, romanın leksik-semantik xüsusiyyətlərindən, digər qrammatik qayda-qanunlardan da bəhs etmək olar. Nümunə kimi verdiyimiz bu misallardan da aydındır ki, Mir Cəlalın nəsr dili Azərbaycan dil tarixi və müasir dil mədəniyyətinin qanuni bir faktı kimi bu gün də ədəbi proseslər üçün nümunədir və özünün ardıcıl-sistemli təhlilini gözləyir.
ЯДЯБИЙЙАТ
1. Мир Ъялал. Сечилмиш ясярляри. Бакы: Эянълик, 1968
2. Мир Ъялал. Классикляр вя мцасирляр. Бакы: Эянълик, 1973
3. Й.Сейидов. Йазычы вя дил. Бакы: Йазычы, 1979
4. Й.Сейидов. Сюзцн гцдряти. Бакы: Йазычы, 1983

ВЗГЛЯДЫ МИР ДЖАЛАЛА О РОДНОМ ЯЗЫКЕ И ТИПЫ СЛОЖНЫХ ПРЕДЛОЖЕНИЙ В ХУДОЖЕСТВЕННОЙ ПРОЗЕ
Статья посвящена изучению языка художественной прозы выдающегося писателя ХХ века Мир Джа-лала. Здесь рассматриваются лексико-семан¬тические аспекты грамматических особенностей, в частности использованию в языке писателя разных типов сложных предложений, а также языковедческим взглядам писателя. Основным материалом для изучения языка писателя был взят роман «Куда идет наш путь». На материале этого романа исследуются разные виды сложноподчиненных предложений.

SIGHTS MİR JALAL ABOUT THE NATIVE LANGUAGE AND TYPES OF COMPOUND SEN-TENCES IN ART PROSE
The article studies the language of fiction of the twentieth century, an outstanding writer Mir Jalal. Here we consider the lexical-semantic aspects of grammatical features, in particular the use of the language of the writer of various types of complex sentences, as well as linguistic views of the writer. The basic material for the study of language writer was taken novel "Where is our way." On the material of the novel explores different types of complex sentences.

Açar sözlər: mürəkkəb cümlə, leksik-semantik, tabeli mürəkkəb cümlə, roman, yazıçı
Keywords: complex sentences, lexical-semantic, complex sentence, novel, writer
Ключевые слова: сложное предложение, лексико-семантический, сложноподчиненное предложение, роман, писатель

Ряйчи: дос. Р.И.Гулийева

Abdullayeva Şəlalə Cəlal qızı
ƏSKİ OSMANLI QRAMMATİKASINDA BƏZİ MƏQAMLAR
İsim
Ə.Cavad ismə belə bir tərif verir:
Zevat (zatın cəmi- mahiyyət, subyekt, şəxslərin cəmi) və keyfiyyatı fərd-fərd və ya cins-cins təyin edən kəlmələrə isim deyilir.
Zat ya maddi və ya mənəvi olur.
Maddi zevat: Əşxas (şəxsin cəmi — şəxslər, adamlar), heyvanat və əşyadan ibarətdir. Məsələn,
Əhməd, çocuk (uşaq), kedi (pişik), Pamuk (bir pişiyin adı), İstanbul, şəhər.
Mənəvi zəvat isimləri: mələk, Cibril, Yupiter, ankaa, ruh.
Keyfiyyat isimləri: siyahlık (qaralıq), bəyazlık (ağlıq), dostluq, cəsarət.
Aksami isim (İsmin hissələri)
İsimlər iki qisimdir: ismi cins, ismi has (xas; xüsusi, şəxsi isim).
İsmi cins
Bir kəlmə və ya bir işarədən anlaşılmasını cins-cins təyin edən isimlərə ismi-cins deyirlər.
çocuk- maddi zat, şəxsi cins (kiçik yaşdakı insanlar zümrəsinə daxil olan bütün uşaqlar nəzərdə tutulur).
kedi (pişik) – maddi zat, heyvan cins;
kitab – maadi zat, şey, cins;
mələk – mənəvi zat, cins;
siyahlık – keyfiyyət, cins;
dostluq – keyfiyyət, cins
İsmi-has (xüsusi isimlər)
Dəlalət olunmasını fərd-fərd təyin edən kəlmələrə ismi has deyilir.
Məsələn, Həsən, Pamuk (pişik adları), Fransa, Altay, Vardar (dağlar), Yupiter (Romada Allahların rəisi).
Bütün bu deyilənlərdən göründüyü kimi, Ə.Cavad isimləri maddi-mənəvi, keyfiyyət, xas və cins bildirən və s. növlərə bölür. Müasir Azərbaycan dilində canlı və cansız, konkret, mücərrəd isimlər olduğu kimi, bu monoqrafiyada da özünəməxsus bölgü sistemi vardır. Məsələn, biz dostluğu mücərrəd məfhum kimi götürdüyümüz halda, dilçi bu ismi keyfiyyət bildirən isim kimi götürmüşdür. Mələyi «mənəvi zat» kimi təqdim etmişdir. Həmçinin siyahılık, bəyazlıq kimi isimləri də keyfiyyət isimləri adlandırmışdır. Cins dedikdə müəllif ümumi, ismi-has dedikdə xüsusi isimləri nəzərdə tutur.
Beləliklə, ismin növlərini konkret belə qruplaşdırır:
Ənvai isim (ismin növləri)
Keyfiyyət isimlərinə «ismi məna» adı verilir: cəsarət, dostluq kimi.
Zəvat isimlərinə isə maddi və ya mənəvi «ismi ayn» deyilir: mələk, insan, Əhməd, dağ, köy (kənd), ruh…
Bir məcmuada dəlalət edən isimlərə «ismi-cami» və ya «ismi-cəm» deyilir: ordu, əsgər, sürü, donanma, məclis, heyət (Burada müəllif topluluq bildirən isimləri nəzərdə tutur).
Birdən ziyadə, birdən çox kəlmədən əmələ gələn ismə ismi-mürəkkəb deyilir: ağac-kakan (bir kuş) (ağacdələn-Ş.A.), kiçik-ayak (bir böcək), sivri-sinek (bir haşere) (ağcaqanad-Ş.A.), hanım-eli (bir çiçek).
Daha sonra çalışma verilir və isimlərin hansının ismi-has və ismi-cins olduğunu və nə təyin etdiklərini yazmaq tələb olunur. Nümunə üçün bir neçə söz də yazılmışdır:
qələm–ismi-cins (ümumi), ismi-ayn (subyekt bildirən), şeyi maddi təyin edər;
səhifə –ismi-cins, ismi-ayn, maddini təyin edər;
Olimp – ismi-has (xüsusi), ismi-ayn, şeyi maddi təyin edər;
akıllılık – ağıllılıq- ismi cins, ismi-məna, keyfiyyət təyin edər.
İsmə aid xüsusiyyətlər
1) Bir ismin sonuna-lık və ya –luk şəkilçisi əlavə olunduqda məkan mənası kəsb edir.
odun-odunluq; çiçək-çiçəklik;
Bu şəkilçi məkan bildirən isimlərə də qoşulur:
meşəlik (meşələri çox mahal);
qayalıq (qayaları çox mahal).
Bu şəkilçi müxtəlif mənalar ifadə edir:
yağmurluq (yağmurda geyilən libas);
gözlük (gözlərə taxılan alət);
onluq (on para qiymətində olan sikkə);
aylıq, illik (bir ay və ya bir il xidmətə müqabil verilən hücrət);
şairlik (şair olmaq keyfiyyəti) və s.
Bu şəkilçi bəzən isimləri sifətə çevirir: həftəlik qəzet, əlbisəlik qumaş (paltarlıq ipək), sobalıq odun.
Keyfiyyəti – isim
İsimlər canlı olduqda erkək və ya dişi olurlar. Türkcədə bəzən eyni cinsin erkək və dişisinə eyni ad verilir.
Erkək isimlərə müzəkkər, dişi isimlərə müənnəs deyilir. Cansız olduqda türkcədə müzəkkərlik, müənnəslik yoxdur.
baba, oğlan, öküz (müzəkkər);
ana, qız, inək (müənnəs).
Bəzən erkək və dişi isimlərə eyni ad verilir, cinsini göstərmək üçün qarşısında erkək və dişi sözləri yazılır:
erkək kedi, dişi kedi;
erkək köpək, dişi köpək.
Hər hansı peşə sahiblərinin kişi və qadın olduğunu göstərmək üçün erkək, qadın sözlərindən istifadə edilir: erkək aşçı (aşpaz), qadın aşçı; erkək xidmətçi, qadın xidmətçi, qadın advokat, qadın doktor.
Kəmiyyəti – isim
İsimlər tək və ya cəm ola bilər. Buna «kəmiyyəti-isim» deyilir. İsimlər birdən çox olarsa cəm şəkildə olur: ki-tablar, daşlar, mədrəsələr, kedilər, köylər (kəndlər).
Mürəkkəb isim olursa, son kəlməyə-lar, -ler əlavə olunur: ağac-kakan (ağacdələn)- ağacdələnlər, sivri-sinek (ağcackakanlar)– sivri-sinekler və s.
Ərəb və fars dilindən başqa əcnəbi dillərdən keçən sözlərə cəm şəkilçisi əlavə olunur. Məsələn: teleqraf- teleqraflar; vapur (poroxod)-vapurlar.
Ərəb və fars dillərindən alınmış sözlər isə həm cəm halda -lar;-lər qəbul edirlər, həm də öz qaydalarına uyğun düzəlirlər.
Xüsusi adların cəmi (Esma-yi Hassa-nın cem’i)
Şəxsi isimlər ancaq bu mövqelərdə cəmlənir:
1)Bir isimdə olan fərdlərin hamısı arzu edilən olanda: Selatini Osmanidən (Mehmetlər) devlətə böyük xizmətlər ifa etmişlerdir.
2)Bir məşhur zata bənzədərkən, onun keyfiyyətlərini arzu edərkən: Nedimlər, Füzulilər, Fikrətlər nadir yetişir («Nedim kimi, Füzuli kimi, Fikrət kimi şairlər» deməkdir).
3) Tarixi familiyalara və onların məşhur şəxsiyyətlərinə dəlalət edildiyi vaxt: Köprülülər, Kaçarlar, Borbonlar.
4) Millətlərə dəlalət etdiyi vaxt: Osmanlılar, ingilislər, romalılar.
5) Mənaya şiddət və mübaliğə vermək lazım gəldikd:ə Napoleon Almaniyaları, İtaliyaları titrədirkən belə Fransanın səadəti maddiyesi (maddi durumunun çox yüksək olması) təmin edilməmişdi.
Sultan Selim Daralara, İsgəndərlərə qibtə edilən olmuş bir cahangirdir.
Bu bölmələrdən sonra çox çalışma, qiraət (oxu) və əzbərləmək üçün mətnlər, şeirlər təqdim edilir.
Sifət
Anladılan şeylərin adlarında keyfiyyətin mövcudiyyətini göstərən kəlmələrə sifət deyilir: gözəl, qısa kəlmələri sifətdir; çünki gözəl–gözəllik keyfiyyətinin, qısa–qısalıq keyfiyyətinin; köşe–köşelik keyfiyyətinin maddi qavrayışlardan birində mövcud olduğunu göstərir.
Mənası keyfiyyətə sahib olan isim mevsuf (təyin olunan isim) adını alır: gözəl bağça, qısa dirək, kosa insan tərkiblərində gözəllik keyfiyyətinin sahibi (bağça), qısalıq keyfiyyətinin sahibi (dirək); kosalıq keyfiyyətinin sahibi (insan) olduğundan bağça, dirək, insan isimləri bir-bir sifətin yanında olan, yəni təyin olunan isimdir.
Türkcədə sifətlər təyin olunan isimlərlə eyni, bərabər, bir arada olduqları zaman bunlardan əvvəl gəlirlər.
Sifətlər hər zaman təyin olunan isimlərlə bir arada olmazlar; o zaman təyin olunan isim məqamındadırlar:
Kosanı gördüm. Küçədən bir topal keçirdi. Böyüklərin sözünü dinləməli.
Təyin olunan ismin aydın olmasına lüzum görməyən sifətlər «isim» dərəcəsin¬də¬dirlər: baqqal, südçü, kosa, müəllim, zabit, məktub, cami. Lakin bu kəlmələr bir təyin olunan isimlə bərabər gəldikləri zaman tamamilə sifət olur-lar: Kosa Mehmət, Südçü Ali Ağa, müəllim Hüseyn Əfəndi.
Təyin olunan isim məqamındakı sifətlər cəmlənirlər: böyüklər, zənginlər, müəllimlər.
Bəzi sifətlər təyin olunan isimsiz ifadə edilərək mücərrəd mənada olurlar: Sıcağa (istiyə) təhəmmül edəməm (sıcaklığa təhəmmül edəməm) deməkdir. Bu il soyuq çox şiddətli gedir (bu il soyuqluq çox şiddətli gedir) deməkdir.
Eyni ünvana dəlalət edən (əfəndi, bəy, ağa, paşa, kapitan, xanım, şah, rəis) kəlmələri sifət məqamında olsalar da, təyin olunan isimdən sonra işlənmələri lazımdır. Əhməd Əfəndi, Hasan bəy, Ali ağa, Dərviş paşa, Piri rəis, Salih kapitan, Fatimə xanım, Mehmet Ali şah.
Usta, molla kəlmələri də eynilə belədir. Fəqət bunların təyin olunan isimdən öncə və ya sonra gəlməsi bir- bir ilə bərabərdir, eynidir. Usta Mehmet-Mehmet usta, Molla Hasan-Hasan molla.
Bildiriş: Bu məqamda istifadə olunan əcnəbi kəlmələr isə isimdən əvvəl gətirilir. Müsyö Pol, madam Mari, madmazel Juli, Prens Ş., Kont.S.
Sıfatı- Kıyasiyye (müqayisə sifəiləri)
Sifət olmayan kəlmələri bəzi xüsusi qaydalara riayət edərək sifət halına qoymaq mümkündür. Burada isimlərin necə sifətə çevrildiklərini və sifətlərin bəzi ədatların əlavəsiylə mənalarında baş verən fərqləri bəyan edəcəyik.
Fellərdən təşkil olunan sifətlər isə yerində ətraflı izah ediləcəkdir. Xüsusi qaydalarla düzələn sifətlərə sıfat-ı kıyasiyye adı verilir.
1) İsimlərin sonuna -lı və ya -lu əlavəsiylə: Bursa-lı, nəşəli, dövlətli.
Bildiriş: Cəm halında bir sözə dəlalət edən bu qəbil sifətlər xüsusi ad olur: Osmanlılar, Rusiyalılar (Osmanlı milləti, rus milləti) deməkdir.
Rəsmi ləqəblər, soyadlar -lu ilə təşkil olunur:
Rifatlü, Devletli…
2) İsimlərin sonuna -lık,- luk əlavəsiylə; qışlıq bağça, əntarilik qumaş.
3) -ca əlavəsiylə: arabca bir beyt, türkcə bir qəzəl; fransızca bir əsər, insanca bir müamilə; mərdcə bir hərəkət (insana, mərdə layiq).
Bildiriş: Bu kəlmələr dilin öz mənasına gəlirsə isim olur: Ərəbcə çox qanuna uyğun bir dildir.
4) İsimlərə -sız /suz əlavəsiylə: tərbiyəsiz insan, arsız cocuq (tərbiyədən, ardan məhrum);
5) İsimlərə -msı– msu əlavəsiylə: (Bu ədatdan əvvəl gələn samit hərfi qısaldılmış və ya artırılmış oxunur).
İmtihanımsı bir təcrübə; koğuşumsu bir oda; bağçemsi bir yer (imtahana, koğuşa, bağçaya bənzər).
6) Sifətlərə -ca əlavəsiylə yeni sifətlər əldə edilir:
Xəfifcə bir daş; ağırca bir söz (bir az xəfif; bir az ağır).
7) Dad və ya rəng bildirən sifətlərə - msı/msu əlavəsiylə:
Ekşimsi (turşumsu), acımsı, sarımsı (az turş, az acı, az sarı).
8) Eyni sifətlərə - mtirek, - mtırak əlavəsiylə:
Ekşimtrek, acımtırak, sarımtırak (az turş, az acı, az sarı).
9) Sifətlərə -cık/cuk əlavəsiylə;
körpə– körpəcik (iyidən iyiyə körpə);
incə–incəcik (iyidən iyiyə incə);
dar–daracık (çox dar; buna bir əlif artırılmışdır);
az–azacık (olduqca ağ; buna da bir əlif artırılmışdır);
zavallı– zavallıcık (çox acınacaqlı dərəcədə zavallı);
böyük– böyücek (olduqca böyük).
10) Sifətin ilk hecasına p, s, m hərflərindən birinin əlavəsiylə:
bəyaz, bəmbəyaz (tamamilə bəyaz);
doğru, dostdoğru;
uzun, upuzun (tamamilə uzun).
Bu sifətlərə «təkrar edilmiş, sağlamlaşdırılmış» adı verilir. Başlıcaları bunlardır:
apaçıq, sipsivri, sapsarı, qupquru, büsbütün, bəsbəlli, basbayağı, tastamam, qasqatı, qosqoca, qısqıvraq, bom-boş, simsiyah, sımsıkı, dimdik, sırsıklam, çırçıplıq.
Bəzən birdən çox kəlmə sifət məqamında işlənib bir ismi ifadə edir. Bu sifətlərə mürəkkəb sifət adı verilir:
açıq söz, ağır başlı, dik kafalı, pis boğaz (obur), alnı açıq, adı bəllisiz (məchul adam), dərmə çatma, yamru yumru, əyri büyrü.
Sifətlərin mənalarındakı dərəcələr
Sifətlərin göstərdiyi keyfiyyətlər müxtəlif dərəcələrdə ola bilər:
1.Adi dərəcə (dərəceyi-adiyyə): böyük, kiçik, qırmızı.
2.Çoxaltma dərəcəsi (dərəceyi mübaliğə): çox, qayət, pek çox (lap çox), son dərəcə kəlmələrindən birinin əlavəsiylə bu dərəcə düzəlir.
3.Üstünlük dərəcəsi (dərəceyi tafdil): ən və ya ən ziyadə əlavəsiylə bu məna düzəlir: ən böyük, ziyadə böyük, ən qırmızı, ən ziyadə qırmızı.
4.Qarşılaşdırma dərəcəsi (dərəceyi rüchan): daha, daha ziyadə əlavəsiylə bu məna düzəlir. Məsələn: Bu kitab əvvəlkindən daha faydalıdır; Bu ev ondan daha ziyadə alçaqdır; Əhməd Həsəndən ağıllıdır.
5.Bərabərlik dərəcəsi (dərəceyi-müsavat): qədər və əmsali (misali) kəlmələrinin əlavəsiylə bu məna düzəlir.
Bildiriş (ixtar): Bu və şu (o) kəlmələrindən sonra «qədər» gəlirsə, bu və şu (o) təyin edən ( müzaf (ün) ileyh) halında işlədilir:
Bu kitab əvvəlki qədər faydalıdır; bu ev onun qədər alçaqdır.
6.Azlıq dərəcəsi (ademi rüchan dərəcəsi):
az, pek az, ən az, daha az əlavəsiylə yaranır.
Köpək qoyundan az faydalıdır; Dəmir altundan daha az ağırdır.
Sifətin mənasında üstünlük iki sürətlə olur:
1.Tamlananın digər əhvalda əslinə nisbətən;
2.Tamlananın əğyarına nisbətən ən ziyadə o keyfiyyətlə bəyan olunur.
Üstünlüyün iki tərs istemalı vardır:
I –yə misal: Bir validə övladının nəzdində ən ziyadə bəxtiyardır.
II –yə misal:Bu validə, validələrin ən bəxtiyarıdır.
Beləliklə, görünür ki, I müqayisədə «ən ziyadə», II müqayisədə «ən» işlənir.
Sifətlərin növləri (sifatların aksamı)
Bir isim ilə yan-yana yerləşə bilir və bu isimdən əvvəl gələrək mənaca ona aid olan hər kəlmə sifət mövqeyində olur:
1)qırmızı kitab, yüksək bina, ağır yük;
2) iki kitab, bu bina, bəzi yüklər.
Bunlardan birinci növ sifətlər isimlərə bir keyfiyyət verir, yəni onları təyin edir və «sifati vəsfiyyə» adını alır.
İkinci növ sifətlər isə ancaq bir növ kömək edir. Məsələn;
Yalnız kitab deyilmiş olsa, bir göstərilən, nəzərdə tutulan söz qeyri-müəyyən qalır; lakin iki kitab deyildiyi zaman göstərilənin heç olmazsa, iki dənə olduğunu təyin edir.
«Bu bina» tərkibi isə işarətlə təyin bir binaya dəlalət edir. «Bəzi yüklər» tərkibi qeyri-müəyyən bir təkrarlama bildirir.Bu ikinci sifətlərə aid edilir.
Təyin edən sifət üç növdür: işariyyə, ədədiyyə, mübhemiyyə (qeyri-müəyyən).
Sifəti işariyyə (işarə sifəti)
İsimlərin təyinlərini işarətə xidmət edən kəlmələrdir. Bu, işbu: Ən yaxın yerdə yerləşən, göstəriləni işarət üçün; bu; əvvəlkinə nisbətən uzaqda yerləşəni işarət üçün: şu.
Misallar: bu kitab, işbu xana, şu qələm.
Bu qələmlər xarakterizə etmək deyil, işarətə xidmət etdiyindən onlarla bərabər gələn isimlərə tamlanan (mevsuf) deyilməyib, işarət sifətləriylə qurulan tamlamalarda tamlanan (müşar) deyilir.
Müşar cəm daxil olsa, cəmlənməz:
bu insanlar, şu qələmlər, işbu keyfiyyətlər.
Sifəti ədədiyyə (say sifətləri)
Sifəti ədədiyyə isimlərin dəlalət olunduğunu, bir kəlmədən anlaşılanı sayca hədd təyin edən (tahdit edən) kəlmələr, yəni saylardır. Bunlar da iki növdür: əsliyyə, rütbiyyə (əsil sifətlər və sıra sifətləri).
Sifət ədədiyyeyi əsliyyə (əsil say sifətləri)
Saylardan ibarət olub özlərindən sonra gələn isimlərin neçə dəfə təkrarlandıqlarını bildirirlər:üç kitab, on nəfər.
Say sifətləri və təyin olunan isimlər cəm şəkilçisi almazlar: beş qələm, dörd meyvə.
Sayılmış isim olmasa da, say sifəti cəmlənmir:
Üç qardaşım var, hər biri ayrı-ayrı məmləkətdədir, bu il üçü də İstanbula gəldi.
Ancaq bəzən müəyyən olanlar yerinə say sifəti istifadə olunur ki, o zaman bu kəlmələrə cəm ədatı əlavə ol-unur: üçlər, yeddilər, qırxlar.
Təyin olunanlar bəzən məlum və müəyyən olduqları zaman cəm ədatını qəbul edir:
iki qardaşlar (məlum olan iki qardaş deməkdir).
üç aylar (müəyyən olan üç ay deməkdir).
Təyin olunanların bərabər qisimlərə aid olduqları zaman say sifətinin sonuna r və ya şar əlavə olunur: üçər alma, altışar fındıq.bu halda say sifəti bölüşdürmə sifəti adını alır.
Sifəti adadiyyə rütbiyyə (sıra sayı sifətləri)
Təyin etdikləri ismin daxil olduğu sinifdə neçənci olduğunu göstərirlər. Bu sürətlə təyin olunan isim bir müəyyən deyil, tamamilə bir tamlanandır. Bu sifətlərə sıra sayları (ədədi vəsfiyyə) deyilir.
Sıra sayları əsli sifətlərin sonuna -ncı;-ncu əlavəsiylə düzəlir:
birinci nəfər, ikinci şagird, üçüncü sətir.
Sıra sayı tək də işlənə bilir:
Üç qardaşımdan ikisini gördüm, üçüncüsünü də bu həftə görəcəyəm.
Sifəti mübhəm (Qeyri-müəyyən sifət)
İsimlərə mübhəm, ümumi; qeyri-müəyyən bir məhdudiyyət verən kəlmələrdir.Bunlara mübhəmat-qeyri-müəyyən sifətlər adı verilir.
Mübhəmat bunlardır:
heç bir, hansı?, hər hansı, hər hansı bir, necə (nasıl), başqa, digər, sair, elə (öyle), belə (böyle), şöyle, elə bir (öyle bir), belə bir (böyle bir), şöyle bir, bir çox bəzi, bir takım, bir neçə, neçə?, hər, filan, eyni, bütün, təkmil, umum, nice, xeyli, çend (bir kaç-bir neçə).
Bir miqdarı təyin üçün işlənildiyi zaman əsli sifətlərdəndir:
Bu bastonu (çəliyi) bir lirəyə aldım. Bir bağçam var.
Hər hansı bir mənasına gəldiyi zaman qeyri- müəyyən sifətdir. O halda ədabi tənkir (qeyri-müəyyən sifət) adını da alır.
Bir gün sizə gəlmək istəyirəm.
Hansı? necə? neçə? kəlmələri istifham (sual) üçün istifadə edildikləri zaman sifəti istifhamiyyə (sual sifətləri) adını alırlar:
Hansı kitabı oxudunuz? Bu necə rəsmdir? Neçə insan gəldi?
Təkmil (bir şeyi kamil etmə, əskikləri tamamlama), umum, bütün kəlmələri cəm halında bir isim və ya bir to-plu halda olan isimlə bərabər gəldikləri zaman qeyri-müəyyən sifət olurlar: təkmil insanlar, umum ev xalqı, bütün quşlar.
Digər mövqelərdə başqa vəzifələr görürlər:
Başlanılan binanı təkmil etmişlər (ərəb məsdəri);
Umuma qarşı ayıb olur (isim);
Uşağa bütün bir armud verməyin (sifəti vəsfiyyə).
Ədatlar
Ədatlar, izafətlər (təyini söz birləşmələri), mütəmmimlər (əlavələr) və zərf tamamlıqları (mütəallikat-ı fül) təşkilinə, cümlələrə və ya cümlə qisminə, törəmələrə xidmət edən hərflər və ya kəlmlərdir.
Müxtəlif vəzifələri kitab mətnində görüldüyündən buraya ancaq ixtisar yolu ilə daxil edilmişdir.
Zərf və nida bölmələrinə daxil olan sözlərin ədatlardan ayrı sayılması lazımdır.
Bu səbəbdən sifətlərin mənasını verən -ca, -cıq,-cuq, mtıraq, -mtirəq, -msı,- msu ilə qayıdış şəkilçiləri, məchul, qarşılıq, birgəlik və şərt üçün olan –t, dur, r, l, n, ş, s zərflərdəndir.
Mütemim ədatları (tamlayan ədatlar)
Sadə olanlar:
n(nın/nun), ı/u (yı/yu), A (ya), da, dan, ca, ilə (la), üçün (çün), üzrə, sız/suz, sızın, kimi, isə, istə, bayi məksurə (əsrəylə oxunan ba), min, ila, ən, ala, maa, beray, bai meftuha (üstündə oxunan ba), ba, ez, ilh.
Mürəkkəb olanlar:
Dair (təəlluq-mənsub olma, aidlik), rəğmən (diqqət, etina) görə, nəzərən (nisbət), doğru (istiqamət), gəlincə (təcrid və cəlbi diqqət), qədər, dək (intiha-son, axır), dan dolayı (səbəb), dan isə (tərcih), dan sonra, dan əvvəl, haqqında, arasında, münasibətiylə, vasitəsiylə.
Rabit ədatları (bağlayıcılar)
Sadə olanlar:
və, ilə, həm, nə, ya, yaxud, kimi, fəqət, amma, lakin, ancaq, gərək, istər, zira, əgər, şayəd, isə, guya, nitekim, barı, yəni.
Mürəkkəb olanlar:
bununla bərabər, halbuki, isə də, la bərabər, çünki, madam ki, maahaza (bununla birlikdə, belə ikən), binaənaleyh, bunun üçün (bununçün), binaberin (bundan dolayı, bu səbəbdən), demək ki, əgərçi, vaxta ki, necə ki, sanki, ilh.
İştikak ədatları (ön və son şəkilçilər)
cək, caq, ceğız, cağız, ca, lı, lu, sız/suz, na, bi, qeyr, ver, mend, nam, gin, agın, bar, lıq/luq, gədə, dan, gah, dan, stan, zar, sar, veş, daş, həm, kar, gar, var, gez, ı, yət, çə, i, cı/cu, ban, lar, la, lən, lar, ləş, laş.
Bildiriş – haqqında, arasında, münasibətiylə, vəsiləsiylə (vasitəsiylə) kimi bir təyin edilən ədatdan, mürəkkəb ədatlardan əvvəl gələn təyin edilən (ın/un) almazlar. Fəqət əvəzliklər təyin edilən halında olur: «Həsən əfəndinin haqqında, bayramın münasibətiylə» deyilməz. Eləcə «mənim haqqımda, sənin haqqında» deyilir. «Mən haqqımda, sən haqqında» deyilməz.

Ədəbiyyat
1. Əhməd Cavad «Sərf və nəhv» (Lisani Osmani) İstanbul, 1914; 1916

Xülasə
Bu məqalədə qədim Osmanlı türkcəsinin qrammatikasında tədris edilən isim, sifət və ədatdan danışılır.

Резюме
В статье исследуются имя существительное, имя прилагательное и частица древнего турецкого языка по книге, которая написана в древнем алфавите.

Summary
In this Article is told about the nouns, adjectives and particles of the Osmanli Turkey grammar, which was written from the book in arabian alphabet.

Açar sözlər: İsim, sifət, ədat, şəkilçi, sifətin dərəcələri, ismin xüsusiyyətləri, ədatın növləri
Ключевые слова: Имя существительное, имя прилагательное, частица, степени сравнения прилага-тельного, особенности имени существительного, разновидности частицы
Key words: Noun, adjective, particle, the degrees of the adjective, the principles the noun, the parts of the arti-cle

Mahmudova Günel Tofiq qızı
İNGİLİS DİLİNDƏ OYUN LEKSİKASI HAQQINDA
Hər bir dil özünün xüsusi qrammatik quruluşu, lüğət tərkibi və səs sistemi ilə səciyyələnir. Bunların hər biri dilin üç əsas tərəfini təşkil edir və hər biri müstəqil nəzəri tədqiqatla aşkar olunur.
Dilin üç əsas səviyyəsi eyni cür tədqiq olunmamışdır. Hər şeydən əvvəl qrammatik quruluş tədqiq olunmağa başlamışdır. Son dövrlərə qədər praktik qayda və elmi qanunlar məhz qrammatik hadisələrə tətbiq edirdi və bu da belə bir səhv fikrə gətirib çıxarmışdı ki, dilin əsas nəzəri problemi onun qrammatik quruluşunun tədqiqidir. Ancaq XIX əsrdə dilin daha dərin tədqiqi leksikologiya və fonetikanın dilçiliyin müstəqil sahələrinə çevrilməsinə gətirib çıxardı.
Məlum olduğu kimi, hər bir cəmiyyətdə dil toplanmış bilik, təcrübə və məlumatların sonrakı nəslə ötürülməsinin əsas vasitəsi rolunu oynayır. Buna görə də cəmiyyətdə baş verən sosial, iqtisadi və mədəni dəyişikliklər dilin müxtəlif səviyyələrinə (fonetik, leksik, qrammatik) təsir göstərir.
Cəmiyyət dilə hansı dərəcədə təsir göstərirsə, dil də eyni dərəcədə cəmiyyətə təsir edir. Hər bir dilin ədəbi forması, onun istifadə normalarının sabitləşməsi məişət üslubunda da normalaşmanın baş verməsinə, dialekt fərqlərinin silinməsinə gətirib çıxarır. Dildə meydana gələn yeni söz və söz birləşmələri, cəmiyyətdə yeni yaranmış anlayışları ifadə etmək üçün sözlərin yeni mənalarının yaranması, öz növbəsində, insanlara bizi əhatə edən aləmi dərindən başa düşməyə, öz fikirlərini dəqiq ifadə etməyə şərait yaradır.
Dil və cəmiyyətin qarşılıqlı əlaqəsi müxtəlif ölkələri təmsil edən və çeşidli dilçilik cərəyanlarının diqqətini cəlb etmişdir. Lakin qeyd olunmalıdır ki, bu problemə maraq dilçilik elminin inkişafının ayrı-ayrı mərhələlərində fərqli olmuşdur.
Ümumxalq dilinin sosial diferensiallaşması ilə bağlı meydana çıxan dil təzahürlərinin tədqiqi öz aktuallığı ilə seçilir. Etnosun mövcudluğunun konkret tarixi şəraitindən asılı olaraq ümumxalq dilinin sosial diferensiallaşması özünü güclü, yaxud zəif şəkildə göstərə bilər. Başqa sözlə desək, cəmiyyətdə cərəyan edən proseslər və onların sürəti dildə dəyişmələrdə öz əksini tapır. Xayme X.D. bunu nəzərə alaraq yazırdı ki, “Dil insanda və insanın yaşadığı mühitdə baş verən dəyişiklikləri özündə əks etdirir. İnsan cəmiyyətinin yaşayış ukladındakı dəyişmələr (məsələn, kənd həyatından şəhər həyatına keçmə kimi), eləcə də siyasi hadisələr dildə öz izini qoyur. Siyasi və sosial dəyişikliklərin bir-birini sürətlə əvəz etdikləri şəraitdə yaşayan xalq öz dilini tez dəyişir; əksinə, belə tarixə malik olmayan xalqların dili dəyişməz qalır. Rablenin dilini yazıçının ölümündən 100 il keçdikdən sonra yalnız savadlı oxucular başa düşə bilirdisə, bu dövrdəki island dili İslandiyada, demək olar ki, dəyişməz şəkildə qorunub qalmışdır” (2, 20-21).
Əlbəttə, xalqın tarixi inkişaf sürəti bu və ya digər dərəcədə dildə də öz əksini tapır. Bununla bərabər xüsusi qeyd etmək lazımdır ki, cəmiyyətin özünün sosial strukturu, onun sosial təbəqələrinin və qruplarının az və ya çox dərəcədə bir-birindən aralanması ümumxalq dilinə birbaşa təsir göstərir. Buradan aydın olur ki, ümumxalq dilinin sosial diferensiallaşması cəmiyyətin mürəkkəb sosial quru¬luşunun dildəki təbii nəticəsi və real dil təzahürüdür.
Dilin sosial diferensiallaşması, bir qayda olaraq, leksika, semantika, üslubiy¬yat və frazeologiya hesabına ümumxalq dilinin əsasında həyata keçir. Ona görə də dilin sosial diferensiallaşmasının nəticəsi kimi meydana çıxan dialektlərin özünü ümum¬xalq dilinin variantı kimi qiymətləndirmək olar.
Leksikanın inkişafı problemi dilçiliyin ən qədim problemlərindən biridir. İndiki dövrdə o öz aktuallığını o qədər də itirməmişdir, əksinə, bu problem bir çox tədqiqat¬çının marağını özünə cəlb edir. Belə ki, dilin məna tərəfinə - semantikaya maraq get-gedə artır.
Son dövrlər leksikanın ayrıca müstəqil sistem kimi öyrənilməsinə böyük diqqət yetirilir, çünki ondakı dəyişikliklər dilin daxilində baş verən dəyişikliklərdir. Bu sahədə bir çox müəyyən nəticələr əldə edilmişdir.
Leksikanın bəzi qatları (layları) linqvomədəniyyətin milli özünəməx¬susluğunu daha parlaq ifadə edir. Bu, hər şeydən əvvəl, məişət leksikasına aiddir. Belə leksikaya ilk növbədə “paltar” (geyim, ayaqqabı, baş örtüyü və s.) dairəsi daxildir. Dilin bu tipli vahidlərini araşdırdıqda biz müxtəlif dil daşıyıcılarının maddi aləmin qavranması və inikasının xüsusiyyətlərini aşkarlamaq imkanı əldə edirik. Buna görə də bizim tədqiqatımız qarşılaşdırma (tutuşdurma) yolu ilə etnik mentallığın ingilis və Azərbaycan dillərində leksikanın “oyun” qrupu sözlərində inikasını müəyyənləş¬dirməyə istiqamətləndirilmişdir.
Oyun insanın ətraf mühiti qavramasına, bu və ya digər bilikləri, vərdişləri, baca¬rıq¬larını aşkar etməyə köməklik edən bir vasitədir. Oyun xalqın həyatının, mədə¬niyyətinin göstəricilərindən biridir. Məhz oyunda insan özünün psixoloji, fizioloji tərəflərini aşkar edərək özünün kamilləşməsinə yol açır.
Oyun adları tədqiq edərkən biz onun zənginliyi, təzahürün çoxcəhətliliyi ilə, oyunun müəyyən olunmayan sərhədləri və dincələrkən ağlın, vərdişlərin, bacarıqların aşkar olunmasını görə bilərik. Oyun mədəniyyətin fenomeni kimi insanı oynayarkən tərbiyə edir, öyrədir, inkişaf etdirir, əyləndirir, dincələrkən belə yormadan insanı daha da mükəm¬məlləşdirir.
Qədim zamanlarda insanlar bayramlar zamanı nəinki əylənir, həm də oynayır¬dılar. Bu insanın həm zəkasını, həm bacarığını göstərmək üçün bir meydan idi. Onlar futbol oynayır, müxtəlif idman yarışları: qaçış, çəkic atma və s. təşkil edirdilər. Yarışı qazanan lentlərlə və lələklərlə bəzədilmiş beret qazanırdı. Yarışlardan sonra cavanlar oynayır və oxuyurdular, axşam oyunu qazananla kəndə qayıdırdılar. Balda oyunu qazananı təqdim edirdilər (1, 35).
Bununla bağlı olaraq biz əvvəl oyun adlarına, sonra da rəqslə bağlı bəzi məsələlərə toxunmuşuq. Düzdür, indiki dövrdə bu proses belə baş vermir, lakin bayram günlərində insanları əyləndirmək üçün yarmarkalar təşkil edilir, burada da əvvəlki oyunlardan istifadə olunmasa da oyunlara toxunulur. Bəzilərinin adlarını çəkmək istərdik. Bunlar backgammon, chequers, billiards, skittles, domino, cribbage, quoits, darts, chess, football, cricket, croquet, tennis, rounders, baseball, badminton kimi oyun adlarıdır.
Backgammon – uzun nazik üçbucaqlarla lövhə üstündə oynanılan iki nəfərlik oyun növü. Oyunçular sümükləri (zərləri) atırlar, sonra lövhə üzərində onu hərəkət etdirirlər.
Chequers – ulduz formasında olan oyun hissələrini lövhədə bir tərəfindən digər tərəfinə keçirməyə çalışan iki və ya altı nəfərlə oynanılan oyun növü.
Billiards – kiylə topları yaşıl materialla örtülmüş uzun stolda vurulan oyun növü, bilyard. Oyunçular kiylə topları stolun ucunda olan deşiklərə atırlar.
Skittles – oyunçuların şar atmaqla daha çox keqliləri vurmaqla oynanılan oyun növü, keqli.
Domino – stolun üstündə donimoları növbə ilə qoymaqla oynanılan oyun növü, domino.
Cribbage – kartlarla müxtəlif kombinasiyalar yığmaqla xal qazanılan kart oyun növü.
Quoits – üzükləri balaca uzun çubuğun üstünə ataraq oynanılan oyun növü.
Darts – xal yığmaq üçün drotikləri nömrəli yumru lövhəyə atılan və oynanılan oyun növü, drotiki. Darts çox vaxt ingilis pablarında oynanılan oyundur.
Chess – iki nəfərin ağ və qara kvadratlardan ibarət lövhə üzərində hər birinin oynanılan hissəciyi (şah, vəzir, top və s. ) olan bir oyun növü, şahmat. Məqsəd rəqibinin şahını vəziyyətdən çıxa bilməmək şərti ilə müəyyən qaydalar üzrə oynamaqdır (mat qoymaq).
Cricket – ot üstündə iki komandanın oynadığı oyun növü, kriket. Oyunun məqsədi rəqibin doqqazını toplarla sındırmaqdan ibarətdir. Rəqib oyunçular isə öz doqqazlarının qarşısında durub topu doqqazdan keçirməyə mane olmalıdır və bununla da xal qazanmalıdır.
Croquet – oyunçuların ağac çəkiclərdən istifadə edərək ağac topları torpaqdakı deşiklərdən keçirməyə çalışdıqları oyun növü, kroket.
Tennis – raketdən istifadə edərək iki nəfərin bir-birinə qarşı və ya dörd nəfərin iki komanda olmaqla bir-birinə qarşı topu torun bir tərəfindən digər tərəfinə atmaqla oynanılan oyun növü, tennis.
Rounders – əsasən məktəblərdə iki komanda tərəfindən oynanılan ingilis oyun növü. Oyunçular toxmaq ilə topa vurub sahənin dörd tərəfinə qaçarkən digər komanda vurulan topu geri qaytarmağa çalışır.
Baseball – Hərəsində 9 oyunçu olan iki komandadan ibarət oyun növü, beysbol. Oyunçulardan biri topu havaya atır, digəri topu zopa ilə gücü gəldikcə vurur, topu atan rəqib komandanın oyunçusu tutana qədər 4 bazadan qaçıb keçməli və xal toplayamalıdır.
Basketbol – Hərəsi 5 oyunçudan ibarət iki komandanın oyunçuları böyük topu hündür torlu səbətə (basket “səbət”) salmağa malışdığı oyun növü, basketbol.
Badminton – iki və ya dörd nəfərin raketdən istifadə etməklə ətrafında lələkləri olan yüngül topu bir-birinə atmaqla oynanılan oyun növü, badminton.
Rəqs incəsənəti hər bir xalqın milli özünəxaslığını, onun ruhunu, tempera¬men¬tini, keçmişi, indiki və gələcəyini özündə əks etdirir. Rəqs musiqi ilə bağlıdır. Əvvəl¬lər rəqslər kor-koranə yaransa da, sonralar rəqslərdə olan fiqurlar xoreoqrafiyada təkmilləşdirilərək daha da mükəmməlləşdi. Kor-koranə demək düzgün olmazdı, belə ki, istər keçmişdə, istərsə də indiki dövrdə rəqs musiqi ilə bağlı olduğundan bu proses kor-koranə baş verə bilməzdi. Sadəcə olaraq, keçmişdə olan rəqslər üzərində yenilik baxımından işlənilərək rəqslərə daha rəngarənglik verilir. Milli rəqs ənənələri, hərəkətləri musiqi ilə xoreoqrafiya incəsənətini zənginləşdirir və onun tərkibini təyin edir. Ənənəvi xalq xoreoqrafiyası cəmiyyətin ictimai həyatında başlıca yer tutur, məhz rəqs incəsənəti mədəni dəyərlərin qorunub-saxlanmasında və gələcək nəslə ötürülməsində böyük rol oynayır.
Britaniya adalarında rəqslərin inkişafına nəzər saldıqda, keçmişə baxmaq lazımdır. Orada bir çox xalq yaşamışdır, lakin əsasları: irland, şotland, uelslər, keltlər olmuşdur. İrland rəqsləri özündə qrup rəqslərini təcəssüm etdirir. Burada rəqs edənlər uzun, dairəvi formada və qılınclarla rəqs edirdilər. Uzun formada olan rəqsdə rəqs edənlər bir-birinə əks olaraq cərgələr halında düzülərək hərəkət edirdilər, dairəvi olan rəqsdə isə rəqs edənlər cüt-cüt dairədə duraraq fiqurlar edirdilər. Təsvir olunan rəqslərin hansılarının irlandlara məxsus olduğu, hansıların isə fransız və şotlandların təsiri ilə İrlandiyada yarandığı məlum deyil. Lakin elm sübut edir ki, bu rəqslər müasir set-rəqslərin və keyli-rəqslərin əcdadları olmuşdur. Set-rəqslər kadrillə assosiasiya olunur, setlər müəyyən ardıcıllıqla yerinə yetirilən fiqur-hərəkətlərdən ibarətdir (fiqurların sayı 2-dən 6-ya qədərdir). Keyli rəqslər isə folklor sıra irland rəqsi və dairə olan rəqslərdir.
Britaniyanın hər bir regionunda öz musiqi və rəqsləri mövcud olmuşdur. Məsə¬lən, İrlandiyanın şimalında əvvəllər ancaq ril, cənubunda tək jiq (slaydlar) oyna¬nılırdı. Şotland rəqslərinin ən birinci forması üzük (ring) və zəncir (chain) rəqsləri olmuşdur.
İngilis kontrdansında keyli rəqslərindəki ünsürlərdən istifadə olunur. İngiltərədən bu rəqs bir çox Avropa ölkələrinə yayılmışdır. Rusiyada bu rəqs “anqlez”, Almaniyada “fransez”, Fransada “kadril” adlanır. Beləliklə, rəqslərin və yeni rəqs anlayışların təkamülü sonradan terminlərə çevrilmiş yeni söz və anlayışların yaranmasına gətirib çıxarmışdı.
İngilis materialının təhlili göstərdi ki, terminlərin dildaxili semantik korrelya¬si¬yası müxtəlif cəhətdən öyrənilə bilər. Semantik münasibətlər müxtəlif nöqteyi-nəzə¬dən təsvir edilir, məsələn, praqmatik cəhətdən. Buraya dil sistemində sözlərin qrup¬laş¬ması daxildir ki, əsasını oppozisiya – polisemiya, sinonimiya, omoni¬miya, anto¬nimiya, leksik-tematik qruplar təşkil edir. Semantik münasibət¬lərin təhlili göstərdi ki, sinonimiya, omonimiya və antonimiya rəqs termino¬lo¬giyasında geniş verilmişdir.
Elm və texnikanın müasir inkişafı və ona uyğun baş verən dəyişikliklərlə bağlı yeni anlayışlar meydana çıxır və uyğun olaraq nominasiyalar da artır. Xüsusi məqsədlər üçün dil adı altında insan fəaliyyətinin professional dairələrdə istifadə olunan xüsusi və ümumi dil vahidlərinin tematik müstəqil bütövlüyü nəzərdə tutulur. Terminologiya xüsusi məqsədlər üçün istifadə olunan dilin məna nüvəsidir, ünsiyyət dairəsinin qeyri-professional, adi leksikadan kənarda qalan xüsusi leksi¬kanı özündə təcəssüm etdirir. Gündəlik ünsiyyət və xüsusi məqsədlər üçün istifadə olunan ünsiyyət eyni dil bazasında qurulur, ona görə də bu iki ünsiyyət arasında vahidlərin müxtəlif dil səviyyələrində (morfem, sözdüzəldici, sintaktik) qarşılıqlı dəyişmə prosesi baş verir.
Elmi terminologiyanın inkişafı 300-ə yaxın professional-predmet sahələrini əhatə edir. Beləliklə, məsələn, oyun terminologiyası da indiyə qədər dərin və kompleks şəkildə öyrənilməmişdir. Oyun terminləri beynəlmiləl leksikanı əhatə edir, çoxu latın və yunan mənşəlidir.
Materialın təhlili göstərir ki, bu termin sistemi bir-biri ilə məntiqi, semantik və digər münasibətlərlə bağlı vahidlərin toplusudur. Onlardan aşağıdakıları göstərmək olar:
1) Semantik: məsələn, advance – irəli gediş, retire – geriyə gediş;
2) Morfoloji: məsələn, danceable – oynamağı bacaran, dancegoer – rəqs kurslarına gedən şəxs;
3) Sintaktik: məsələn, dance hall – rəqslərin keçirildiyi zal, dance card – rəqs edənlərin soyadı yazılan kart;
4) Digər dillərdən alınma: məsələn, moulinet (fransız “xaç”) – rəqsdə xaç formalı hərəkət.
Bir işarə forması özündə bir çox tərkib saxlamağa qadir olanda polisemiya ümumdil qanunauyğunluğu kimi hərəkət edir.
Rəqsin termin dairəsində bir çox terminlər çoxmənalılığa yol açır, məsələn, top 1) rəqsin sırada əvvəlini; 2) zirvə; 3) (fel) rəqsin başında olmaq, birinci olmaq və ya lead 1) rəqsdə əsas; 2) hərəkəti idarə etmək, rəqsi aparmaq, hərəkəti istiqamətləndirmək mənasında işlənir.
Rəqs terminologiyasında “kateqorial çoxmənalılıq” hadisələri geniş yayılmışdır. Bu zaman anlayış bir neçə məntiqi kateqoriya, məsələn, “hərəkət” və “hərəkətin nəticəsi”nə aid olan cəhətlərdən əmələ gəlir. Məsələn, kick 1) kik etmək (ayaqla vurmaq), kik (vurma). Bunlar “hərəkət” və “hərəkətin nəticəsi” münasibətlərini ifadə etmək üçün istifadə olunur (5).
Figure of eight “proses” və “kəmiyyət” kateqoriyasına aiddir: 1) rəqsdə səkkiz hərəkəti; 2) səkkiz rəqs edənlə ifa olunan rəqsdə hərəkəti ifadə edir. Bu kateqoriyaya reel of three (four), eight some reel terminlərini də əlavə etmək olar. Bu anlayışlar nəinki rəqsdə hərəkətləri, həm də rəqs edənlərin sayını göstərir.
Rəqs terminologiyasına sinonimiya də səciyyəvidir. Sinonimlər bir predmet-anlayış sahəsinin faktıdır. Sinonim sırasında onlar üslubi, ekspressivlik və modallıq baxımından neytral bir sözə əks tutulur. Məsələn, to jump (hoppanmaq) – to leap (sıçramaq, hoppana-hoppana qaçmaq) – to skip (bir yerdən digər yerə hoppanmaq) – to hop (bir ayaq üstündə hoppanmaq).
Sinonimlər anlayışı oxşarlıq baxımından bir-birinə maksimal dərəcədə yaxın dil işarələridir. Rəqs terminologiyasında həm qədim, həm də alınma sinonim terminlərə rast gəlinir. Hands across and back (ing.) – moulinet (fr.).
Rəqs terminologiyasında bir-birinə əks olan rəqs anlayışlarına da rast gəlinir. Məsələn: cast off (sıranın sonu) ↔ cast over (sıranın əvvəli); back-to-back (kürək-kürəyə) ↔ face-to-face (üzbəüz). Bu, linqvistik (sistemlilik, struktur parametrləri) və ekstralinqvistik (zaman, yer və səbəbin əmələ gəlməsi) xarakteristika nöqteyi-nəzərindən həyata keçirilir. Rəqs terminlərində semantikanın öyrənilməsində vaciblik onların formal strukturunun öyrənilməsini tələb edir.
Materialın öyrənilməsi prosesində rəqs termin sisteminin formalaşması, bilik¬lərin diferensiallaşması və yeni predmet sahələrinin meydana gəlməsi rəqs sahələrinin meydana gəlməsinin nəticəsi kimi ortaya çıxır. Bir sözlü və çox sözlü vahidlər ara¬sında bir sözlü vahidlər üstünlük təşkil edir. Bir sözlü vahidlər N+N, A+N, N+P modeli əsasında qurulan vahidlərdir.
Termin düzəltmədə aktiv üsullardan biri konversiya – fellərdən isim düzəldilməsidir.
To step up – step-up
To lead down – lead down
To cast off – cast off
To cast over – cast over
Konversiyada düzəltmə əsası kimi N > V modelli qısaltmalar da iştirak edə bilər. Commence – to commence (rəqsdə hərəkəti başlamaq və ya dönüş etmək).
Termin düzəltmənin əsas üsulları bunlardır: a) semantik, məsələn, break – hərəkətin istiqamətini dəyişmə. Bu misalda break termini ümumişlək to break – dağıtmaq, məhv etmək sözündən əmələ gəlmişdir. Beləliklə, semantik mənanın genişlənməsi baş vermişdir. Brush sözünü müqayisə edək: brush ayağın burnu ilə döşəməyə vurmaq to brush – süpürmək sözündən əmələ gəlmişdir. b) sintaktik (iki sözün uyğunlaşması) – cluster step (birləşdirən addım); challenge step (pereplyas addım); ç) morfoloji, break dance (breyk-dəns), longways set (sıra düzülüşü), shoulder hold (yanında duranın çiynində əlin duruşu).
Bütün bunlar deməyə imkan verir ki, dil inkişaf etdikcə rəqs dairəsi anlayışlarında yeni konseptlərin formalaşması prosesi daha da çoxalır.
İkitərkibli termin söz birləşmələrindən başqa ingilis dilində a) üç komponentli: strathsprey setting step (strepsedə istiqamətləndirici addım); b) dördtərkibli: skip change of step (sıçrayışlı növbəli addım), contra body movement position (rəqsin başlanğıcında addım atan ayaq arxaya verilərək dayaq olma duruşu) terminləri də işlədilir.
Terminlərin təhlili göstərir ki, bu sahədə olan terminlərin çoxu fransız dilindən alınmalardır. Terminologiya beynəlmiləl leksika ilə də zəngindir. Bu da onu təsdiqləyir ki, beynəlmiləl leksika dillərin yaxınlaşması və kontaktın nəticəsidir.
Rəqs terminlərinin linqvo-mədəni aspektinin öyrənilməsi verilən dil layının formalaşmasının səbəblərini ortaya çıxarır. Rəqs terminologiyası realilərlə doludur. Beləliklə, reali-terminlər dildə mədəni işarələrlə möhkəmləşmiş, etnosun milli-mədəni xüsusiyyətlərini əks etdirir. Antroponim və toponimlərdən əmələ gələn rəqslərin adına da rast gəlinir. Məsələn, The Limerick Lasses (Laymrik – İrlandiyada şəhərdir) və ya şotland rəqsi A Tribute to J.L.McKenzie (Heylənd rəqsinin variantı) milli Heylənd rəqslərinin klub rəhbəri C.L.MakKenzinin – klubun əsasını qoyan şəxsə mükafat (ing. a tribute) vermişlər, bundan rəqsin adı yaranmış və indiki dövrə qədər gəlib çatmışdır.
Dil realiləri ədəbi dildə sözlərin leksik-semantik qrupudur və aşağıdakı növlərə bölünür:
a) kök: allemande (alman mənşəlidir, XVIII əsrdəki kənd rəqsi);
b) düzəltmə botacita (isp. bote “qayıq” + əzizləşyici-kiçiltmə mənalı suffiks cita > qayıqcıq) boteçita – Kuba rəqsi;
c) mürəkkəb: ing. two-step (tustep) (cüt rəqs), ing. strathspray (strath – geniş dağ vadisi, spray – sprey) – strepse (tez hərəkətli şotland rəqsi), ing. boogie-woogie (ing. boogie) buqi-vuqi (ombaları silkələməklə, oynatmaqla mambo, ça-ça-ça, svinq ünsürlərini özündə əks etdirən Afrika-amerikan rəqsi).
Ekvivalentsiz leksikanın, əsasən, realilərin tərcüməsi dilçilikdə ən vacib məsələlərindən biridir. Buna səbəb spesifik və xüsusi lüğətlərin az olması və ya heç olmamasıdır.
Beləliklə, bu sahədə xüsusi lüğətlərin yaradılmasına ehtiyac duyulur. Gələcəkdə rəqs terminologiyasının öyrənilməsinin əsas mənbələrini düzəltmək, leksik-semantik yarımqrupların daha dərin təhlilini aparmaq dilçiliyin aktual məsələlərindəndir. Bu da müəyyən etnosun semantikasında dil vahidlərinin ortaya çıxarılmasına böyük kömək olardı.

Ədəbiyyat:
1. Традиции, обычаи и привычки. М.: ИНФРА-М, 2001, 127с.
2. Хайме Х.Д. Два типа лингвистической относительности. С примерами из этнографии американских индейцев. – В кн. Новое в лингвистике, вып. III, М., 1975.
3. Dreyer O. Cultural Changes in Developing Countries. M., Progress, 1976, 296 p.
4. Longman Dictionary of Contemporary English (Tenth impression)/ Ed. Della Summers/ Harlow: Pearson Education Limited, 2007, 1949 p.
5. http: //www.tradgames.org.uk
Об игровой лексике в английском языке
Резюме
Статья посвящена исследованию лексического слоя языка. Изучая назва¬ний игр, народных танцев в английском языке с точки зрения лингво-культур¬ного аспекта автор попытался проанализировать лингво-культурной термино¬логии.
About play lexica in the English language
Summary
The article is let into the investigation of lexical level of language. Investigating the names of play, national dances in English language by the lingvo-cultural aspect the author tried to analysis lingvo-cultural terminology.

Açar sözlər: leksika, oyun, ictimai, məişət, lüğət
Ключевые слова: лексика, игра, социальный, бытовой, словарь
Key words: lexica, play, social, domestic, dictionary

Rəyçi: f.e.n., dos.A.Q.Abbasov
.

Гулиева Лала Гусейн гызы
ЛЕКСИКА РУССКОГО ОСТРОВНОГО ГОВОРА АЗЕРБАЙДЖАНА (Kонцепт человек )
Понятие концепта, концептосферы неизменно связано с картиной мира, существующего в сознании но-сителя языка (говора), с его ментальностью. Языковая единица – слово в первую очередь связано со значе-нием, смыслом, а также является основной информативной единицей: в слове аккумулируется система зна-ний человека. Изучение концептов языка неизменно предполагает семантическую направленность исследо-ваний.
Семантическая структура языковых единиц раскрывает видение мира носителями данного языка. В ней проявляется, с одной стороны, расхождение микросистем в различных языках, а с другой стороны, их изо-морфизм в тех сферах, где совпадают внеязыковые реальности, существующие независимо от сознания но-сителей языка, а также проявляется универсальный компонент в мышлении людей. Членение семантиче-ского пространства происходит в разных языках приблизительно одинаково. Специфика каждого языка проявляется в способе членения общего семантического пространства, в отражении менталитета конкретно-го этноса в концептуальной картине мира, составляющейся из взаимосвязанных универсальных концептов. На диалектном уровне концепты репрезентируются различными лексемами, несущими знания региональ-ного характера. На ограниченной территории, в определенном ареале обнаруживается связь между диалект-ными концептами и ономастическими (в частности, топонимическими) концептами. Это естественно, «по-скольку диалектные концепты маркируются в концептосфере региональных онимов …С помощью диа-лектных и ономастических концептов структурируется знание о регионах, их культурной и языковой спе-цифике. В случае, когда ономастический концепт приобретает языковое выражение в региональном ониме, данный оним репрезентирует собственно ономастические знания и знания диалектного характера…» [3, 17].
Cодержание ономастикона определенной территории может быть представлено различными концепта-ми, отражающими ее деление на понятийные зоны. В топонимии это проявляется в соотношении сферы человека и природы. В этом соотношении концепт человек доминирует в топонимической системе изучае-мого нами региона. Концепт человек репрезентируется различным числом вошедших в него дескрипторов: личные имена, фамилии и прозвища; историческое прошлое; места производственной деятельности чело-века; места поселения человека и его нахождения; объединения людей, этнонимы; земля, подвергнутая об-работке, используемая в хозяйстве; духовная культура; занятия населения, события дня; хозяйственные сооружения; результаты труда человека; утварь для дома и надворных построек; орудия труда; части тела человека; различные именования людей по полу, семейному положению; одежда, предметы туалета; пища; семья; оружие.
Концепт человек в русском островном говоре Азербайджана охватывает все перечисленные дескрипто-ры и имеет дополнительные сферы, не маркированные в региональной отномастике, что является естествен-ным проявлением безграничных репрезентаций не только апеллятивной диалектной лексики, но и единиц других языковых уровней. В данной концептосфере к немаркированным относятся следующие дескрипто-ры: нрав, характер человека; болезни; украшения; действия и состояния.
Лексика, записанная в русских селах Азербайджана, в своей основе является южнорусской, имеет в сво-ем составе слова, проникшие в неё из азербайджанского литературного и диалектного языка. Азербайджан-ские заимствования являются неотъемлемой частью словаря русского островного говора. Украинизмы рус-ского говора Азербайджана известны и в других южнорусских говорах.
Лексика русского говора Азербайджана нашла свое отражение в «Словаре русского островного говора Азербайджана»[1]. Лексика, связанная с человеком, представляет интерес как со стороны семантического наполнения данной концептосферы, так и с точки зрения функционирования в речи носителей говора. Инте-ресно рассмотреть некоторые из названных дескрипторов, в частности, с точки зрения их материализации, языкового выражения, языкового опредмечивания.
Русский ономастикон (топонимикон) Азербайджана – порождение русского островного говора на данной территории, хотя это не единственный источник её образования (т.е. нарицательная лексика литературного языка также участвует в онимообразовании). Естественно возникшие названия (микротопонимы) представ-ляют собой территориальное начало в топонимии и основаны на диалектной базе. Ойконимы же в большин-стве своем имеют принятую унифицированную официальную форму, насаждаемую сверху, соответствую-щую литературному языку. Связь онимов и диалектных единиц непосредственна и отражает общую тен-денцию развития ономастической и диалектной систем как открытых языковых систем, постоянно попол-няющихся и изменяющихся, репрезентирующихся одинаковыми единицами. Так, топонимикон отдельной ограниченной территории (на уровне одного населенного пункта) состоит из набора онимов (имен и фами-лий жителей данного села), т.е. отражает антропонимическую систему региона, состоящую, возможно, так-же из диалектной лексики. Это касается антропонимикона (топонимикона) всех русских сел, которые возни-кали и формировались как населенные пункты в период заселения их русскими переселенцами. Русский ономастикон включал местные диалектные элементы как на уровне собственно онимов, так и на апеллятив-ном уровне (например, географические номены в составе топонимов). В селе Владимировка в микротопо-нимии закреплены имена и фамилии всех жителей села. Участок земли, выделенный какому-либо лицу для землепользования назывался сад и сколько было садов, столько семей проживало в данном селе: Бахинев сад, Варганов сад, Веретенников сад, Дудин сад Дятлов сад, Заполацкий сад, Зинин сад, Калмыков сад, Ка-ширский сад, Кутуков сад, Лузин сад, Мутышкин сад, Осипенкин сад, Павловы сады, Парамонов сад, Чернышов сад, Шепилов сад, Шошорин сад и т.д.. В дальнейшем участки земли, принадлежащие первопосе-ленцам, именовались усадьба (Андреечева усадьба), степь (Баженова степь), горóд (Борисов горóд), поле (Донсково поле), поляна (Инвареева поляна), новина (Золова новина), отруб (Чеботарев отруб), пай (Куту-ков пай)и др. Географические номены в составе микротопонимов отражают непосредственную связь региональной топонимии с диалектной в тех частях, в которых происходит совпадение ономастической и диалектной концептосфер. Само вхождение географического номена в состав, например, микротопонима образует номинативную единицу, несущую информацию и выполняющую свою основную функцию Такое утверждение правомерно по отношению к номенам в составе онимов, но не может касаться топооснов (па-тронимических образований), поскольку их происхождение не является локально ограниченным и восходит к ономастикону метрополии. Местный антропонимикон (в частности, состав фамилий носителей островно-го говора) является общерусским, стилистически нейтральным в отличие от прозвищных антропонимов, содержащих ментальные представления местных жителей о человеке, о его положительных и отрицатель-ных качествах, физических недостатках, чертах характера, о роде занятий и т.д.
В онимах типа Ярыгин ближняк , Заполацков ближняк, Золотов гон, Евтеев гон, Михайлов горóд; Ко-чергина деляна Карасёв загон; Милехин кут, Кондратов кут, с одной стороны, сохранились диалектные единицы, а с другой стороны, зафиксированы антропонимы, в которых репрезентируются внеязыковые знания носителей островного говора об окружающем реальном мире. В личных именах, фамилиях, про-звищах аккумулируются основные концептосферы диалектной лексики, имеющей южнорусскую основу. Чеботарёв кут (в микротопониме содержится сведение о роде занятия поселенца – чеботарь – «сапожник», Кочергина балка ( кочерга – прозвище человека, занимающегося кузнечным ремеслом, Бочарная –микротопоним, название части села, где находилась бочарная мастерская). В антропонимиконе преобладают онимы с десемантизированной основой (Андрейчева, Бадыркина, Бордачово, Броварское, Вревский,Куреева, Чурчова). В онимах типа Дятлова дача, Дятло сад, Козляковка, Котин, Львовка, Орлов-ка,Соколова,Сорокинская,Сычева не отражается фауна, это- десемантизированные основы. В русской то-понимии преобладают отпатронимические образования (за исключением Дунин родник, Зинин сад, Мат-
В «Словаре русского островного говора Азербайджана» широко представлена лексика, характеризующая родственные отношения, различные именования людей по полу, семейному положению и раскрывающая концепт человек в диалектном лексиконе. Выбранные для анализа слова из данного словаря проверены по «Толковому словарю живого великорусского языка» В.И. Даля. Отмечено отсутствие исследуемых слов или словоформ в данном словаре, различие значений.
Бáтя, батя́ка, роди́тель, тя́тя. Эти слова имеют значение родитель, отец. /Мы з бáт’ьй сим’ йу уфс’ у держым// батя́ка с нами жыв’от’, пъмаайит’ ф хазяйстви// мой радитьл’ жыл долъ// тя́тя ни давал тапор йей, а патом дал/. У В.И.Даля отсутствует словоформа батяка при наличии большого числа родст-венных слов: ; батька, батько, бачка, бачкя, батюшь, батюшка; тятя, тятенька, тятька; батенька, ба-теня, батяна, атя, атенька, атька. Слово бáтенька – отец мужа, свекор в говоре употребляется парал-лельно со словом свекор /У м’ин’а бат’ьн’к’а суйитл’ивый, работу л’уб’ит’/. У В.Даля слово батенька со значением свекор не дается.
Мать, мамáня, мáтря, мáменька, мáтерь, матéрьма, мáмушка, мáмка. У Даля не отмечены формы маманя, матря, маменька.
Общее значение этих слов ’родительница, мать’ совпадает со значением, данным в словаре Даля: /ан’и к-матр’и м’ин’е паслал’и// пам’ирла мам’ин’к’а майа л’ецццъ/ хварала ана// майа мат’ир’ давно пъм’ирла // ран’шъ мълад’ожн’ийь с аццом-мат’ьр’йу жыл’и, а с’ичас фс’о в ﻻоръд йедут ’/ блъгъслав’ил’и жън’иха домъ ат’ец с мат’ир’йу/тады он сазналс’ь, ан’и стал’и жыл’ет’ матр’у// и папалъ матр’ь у эту с’ам’йу/ матр’ь майа дъмав’итъйь была/ можнъ мн’е пайт’ит’ к матр’ь памоч?
В местном говоре употребляется еще одно слово со значением мать няня,нянька с оттенком ласкательно-сти. В словаря Даля слово няня (няненька,нянюшка) – это женщина, которой поручен надзор за ребенком. Такое значение носителям говора также известно.
Слова мамушка и матерьма в островном говоре имеют значение свекровь: /У мамушк’и жыт’ буд’ьш, рук’и зъ сталом н’ь прат’ан’ьш/Мамушкъ, вът столки съматканъ нъ станушку принасли/. Такое значе-ние словарь Даля не дает . Слово мамушка у Даля приведено в одном синонимическом ряду со словами матушка, матуля, матонька, мамуля, мамуся, мамка, мамаша и т.д., а словоформа матерьма у Даля не отмечена. Кстати, слово матка отмечено в островном говоре в нескольких значениях: 1/ ’овца’ /н’ид’л’ на-зад маткъ ф кручку папалъ/;2/ а)’брус’, ʼпотолочная балка’ /маткъ этъ пъталок падд’ержывъйьт’/, б)’жердь, на которую вешают для сушки связки лука, чеснока’ /н’ету матк’и, сламалъс’/ Маткъ в’ис’ит’ нъ пъталк’е, нъ матк’ь ложут’ лук/. Слово мамка выступает как экспрессивное к слову мама. Мы включили слова мамушка, матерьма в данное семантическое поле, поскольку они по происхождению связаны со сло-вом мать (только неродная, а мать мужа).
Мáчеха – неродная мать /Ана йей мáчьхъ/. У Даля: мачеха, мачуха, мацоха – другая жена отца, неродная мать, повенчанная мать; отцова жена, детям прежнего брака.
Св éкра, свекрýха, свякры́ - мать мужа, свекровь /пр’ишла св’éкръ в дом/ св’икрýхъ у м’ин’а харошшъйъ была/ майа св’икрухъ жыв’от’ р’адъм с нам’и/.
Большой интерес представляет слово свякры, сохранившее древнерусскую форму именительного падежа и относящееся к древнерусскому V типу склонения (наряду со словами кры, мокры). Слово это очень ак-тивно употребляется в местном говоре, в некоторых русских селах оно является единственным словом для обозначения данного понятия. /У св’акры балид’ зуп/ Свьакры-тъ у м’ин’ь злайъ была/ Была у м’ин’а ха-рошъйь св’акры/ Св’ькры пр’иглас’илъ в ﻻост’и/ У нас нъ мат’ мужъ св’акры/ У м’ин’а св’акры пъм’ирлъ нон’ь/ Скандал’ил св’окр съ св’акры/ Нъ св’акров’ ﻻъвар’им св’акры/ Св’акры майа жыва, а св’окр пом’ьр, у н’иво брат’йа, д’ьв’ирйа был’и/ Свььакры у м’ин’а жыв’от’/ Пъслала св’акры мъладуйу нъ ﻻумно/ Св’акры ткалъ,йа пъмагала/.
Слова свякры и мамушка, матерьма функционируют в говоре как синонимы.
Бáба, бáбенька, бабáня, бабýня, бáбка. Слово баба употребляется в островном говоре в значениях: 1) общее название женщины /Вана бабъ харошъйь, уважыт’ьл’нъйь/ Чаво йь пайду, тамычь адн’и бабы!/ В нашым с’ал’е бабы так’ийь баранух’ь/; 2) жена, супруга /Бабъ майа пъм’ирла, хаз’айк’а, пърт’изанкъй звал’и/ У каво бабъ другайь, другажэн’ьц зав’ом/.
Слова бабаня, бабуня, бабенька имеют значение ’бабушка’. /Мы на бабушку ъвар’им баб’ьн’к’а, ба-бан’ь/ Майа бабун’а от как ум’ирлъ/ Вот он п’ишът’ь: бабун’ь, пыд’ом за шал’ьчкъй»/.
В словаре Даля: баба – ʼзамужняя женщина низших сословий, особенно после первых лет, когда она бы-ла молодкою, молодицею, или вдоваʼ// Повитуха, повивальная бабака, приемница; также более употреби-тельное бабка, бабушка, баушка//.
С корнем баб- в говоре употребляется слово бабка в нескольких значениях: бабка1 – 1) женщина, при-нимающая роды; 2) знахарка /хтъ зъхварайь, дъ бапк’ идут’, ана пабабккъйъ, пашопчь/; бабка2 – 1) каша, приготовленная из муки и масла / бапку йид’ат’ жэн’ш’ш’ины посл’ь радоф/; 2) мучное блюдо с тертым картофелем, запеченное в духовке /Бапкъ пака в духофк’ь/;, бабка3 – щиколотка /вон энту костъчк’у мы бапкъ зав’ом/; бабка4 - название укладки снопов в поле. Итак, только основное значение слова баба в ост-ровном говоре и в словаре Даля совпадает.
Вдови́ца, вдóвая и водовáя, вдовóй и вдóвый. Слова вдовица, вдовая и водовая имеют значение - женщина, у которой умер муж ’ /Ана т’ип’ьер’ вдав’ицъ/ Муш па’ип т’ип’ер’, йа вдовъйь/Посл’ь вайны мноъ вдовых асталъс’/ Въдавайь асталъс’ь йа ранъ/ Ана у нас въдавайь/.
У Даля с этим значением даются следующие слова: вдова, вдовка, вдовина, вдовица, вдовушка, вдовинка, вдовинушка, вдовиночка, вдовочка, вдовонька. В этом перечне отсутствуют слова вдовая и водовая.
Слова вдовый и вдовой имеют значение вдовец. У Даля приводятся следующие слова вдовец муж, не женившийся снова по смерти жены, вдовий, вдовичий, вдовский, вдовиный, вдовин, вдовицын, вдовушкин принадлежащий вдове. /С траим’и д’ит’ам’и йа вдовый асталс’ь/ И йа вдавой асталс’ь/. Местное слово вдовой у Даля не отмечено, а вдовый имеет у Даля мягкий вариант основы (вдовий).
Свáтья, свáтик, свáхиня, свáшка, свáшенька, полсвáшка.
Сватья в говоре имеет значение сваты: /Пр’ход’ут’ сват’йа и круом смотр’ут’/. У Даля: сват м. сва-тья ж. – ʼродители молодых и их родственники друг друга взаимно зовут сватами, сватьями; сватушка м. свашенька, свахонька, сватьюшка ʼто же, все, кто в сватовстве, в свойствеʼ. Сватов, сватьин, свахин, сва-шенькин и пр. Им лично принадлежащий. Сватовщик,-щица, сватчик. У Даля не отмечена словоформа сватик- уменьшительно-ласкательное от сватья /Приходут сватики, дъъварилис с радными/.
Слова свахиня, свашенька в местном говоре употребляются в значении сваха, свашенька – уменьши-тельно-ласкательное к свашке: /Свашка, свашън’къ, высвътъй мн’е Сашън’ку/.
Слово свашка в русском островном говоре Азербайджана имеет несколько значений: 1) подружка невес-ты /Воз’л’ь н’ав’есты стаит’свашкъ/; 2) молодая женщина, которая во время свадьбы находится возле же-ниха и невесты /Свашкъ б’ир’от’ паст’ел’, в’з’от’  жън’иху/; 3) сваха /У нас абычьй свашку засылат’  жън’иху/В’идут’ н’ив’есту дружок и свашкъ/ Сначалъ свашкъ к н’ив’ест’ь ид’от’/ Дружок са свашкъй атв’ил’и нас ф с’в’ит’олку/. Слово полсвашка – подружка, помошница свашки /С нивестъй и жънихом идут свашкъ, полсвашкъ, друшкъ и палдрушкъ/.
Итак, слова с корнем сват- частично совпадают в своих значениях с аналогичными словами в словаре В.Даля; следует отметить, что словоформы свашка, сватик у Даля не зафиксированы.
Дéвка, дéвница, девчёношка, девчáта и девчáты, девчачи́шки.
Девка - в местном говоре имеет значение девушка : /Хъраша д’ефкъ, Ох, и улавъйь дефкъ/. Девница – старая дева /Майь плиманицътак девницъ и асталъс/.
Синонимом слова девница в говоре выступает черничка девушка, не вышедшая замуж, старая дева.
Девчёношка – молодая девушка. /Ана йишшо дифчьнушкъ, ранъ йей иттит с парнами/.
Девчаты употребляется параллельно со словом литературного языка девчата и имеет экспрессивную форму девчачишки –девушки, девочки /Дифчаты у нас рослыйь, силныйь/ Рибаты и дифчаты ар-монийу ирали/ Дифчачишки ф круу стайат и ладат/.
Снохи́ня, сношéльница, снóшеница, снóшенька - общее значение
сноха, невестка /Ана мне снахинь. Снашэлницъ майа- дефкъ добръйъ/ У мина было две снашэлницы – старшъ и младшъ/.
Деды́ - в значении предки употребляется в местном говоре во множественном числе /Дады суда пришли з-Донъ/. У Даля также
деды, деды наши - прадеды, предки вообще.
Примáк, при́мый. Эти слова относятся к мужчине (мужу, зятю).
Примак – зять, живущий в доме у родителей жены, а примый – муж, который живет у жены. В обоих слу-чаях – это мужчина, который живет не в собственном доме. У В. Даля – примак зять, принятый в дом тес-тем, призяченный, а словоформа примый у Даля не отмечена.
Концепт человек репрезентируется и иноязычными словами, заимствованными из азербайджанского языка и его диалектов, известными только русскому островному говору Азербайджана.
Из заимствованных слов, относящихся к данной концептосфере, отметим следующие: ами, баджи, кар-даш, киши, хала, акыз, бабай, активно функционирующих в речи носителей говора.
Ами́ – азерб. əmi – дядя /На трош, ами маво дабра, и йа тваво на трону/ Ами, пачом масу прадай-ош?/ Ай, ами, зъвиртай суды).
Баджы́ - азерб. baci- сестра /У тибе, баджы, сколки бърънчукау йест?/Захот, баджы, в хату/.
Халá – азерб. xala - тетя / Мы, хала, с твайим мужыком дъавариваймсь/ Ты, хала, вархом дабре йездиш/ Этъ, хала, дъръаватъ будь/.
Кардáш - азерб. qardaş – брат /Слухъй суды, кардаш, йа тибе делу сказывъйу/ Ай, кардаш, завартай налеву/ Ну, пашол йа к этъму кърдашу, вон дайот соласийу/ Хърашо, кардаш, дль чаво ты мне дайош.. .Мы с кардашом събразим/.
Кыз- азерб. – qiz- девочка, девушка, акыз – азерб. ay qiz – обращение к девочке, девушке / Акыс, шумни сваво ами /Пъсадил вон свайу кыс в арбатку и пайехъл Пръ йийо кыс никто худъ на скажыт/ С харо-шынкъйь такой кызы абзнакомилис/ У каким аду твайа кызы нашлас?/.
Арвáд, арвáдка – азерб. женщина, жена /Дънала йа энту арват, аддала харчишки/ Арватк и ф туманъх шалтык сажайут/.
Заимствованные из азербайджанского языка слова в русском островном говоре имеют синонимические пары, однако в беседе с односельчанами русские поселенцы в быту используют часто азербайджанское сло-во. Названными выше словами ами, баджы, хала, кардаш, акыз и др. поселенцы обращаются друг к другу. Эти обращения оказались кстати, поскольку сектанты величают друг друга братьями и сестрами, а в рус-ском просторечии дядя и тетя означают собственно любого, взрослого мужчину и любую взрослую жен-щину[2, 11]. Таким образом, в семантическом плане азербайджанские слова и их русские эквиваленты сов-пали. Они различаются только сферой употребления: азербайджанские слова употребляют в основном при обращении к азербайджанцам или в разговоре о них /Мусурман знакомай, кардаш, прамъ родный брат/ Жынатый мужык, ами, адним словъм/ Тапер вместа работъим и тьоткъ Машъ и Марьйам хала/ Бад-жы какайь идот/
Заимствованные слова адаптируются в языке носителей говора. Это проявляется в добавлении к ним русских словообразовательных суффиксов: арвад +ка, баджи+шка, баба+й, чопур+ка, хала+шка; измене-нии заимствований, например, из слова кардаш брат образовано карданя- подруга, сверстница, карданькя – уменьшительно-ласкательное к карданя / Карданка, кардань вродь ласкъвъ/ Карданка вродь пад-руъ,падрушкъ/ Вот, карданка, йь сиводн ь сон в идалъ/.
Азербайджанские заимствования в говоре совершенно органично входят в ткань говора, составляют часть его лексической системы, которая на ментальном уровне отражает когнитивную сторону исследуемой концептосферы в данном регионе.
Местная диалектная система, представляющая концепт человек не обладает сколько-нибудь специфиче-скими регионалными чертами (за исключением заимствований из азербайджанского языка). Однако когни-тивная значимость репрезентаций диалектных единиц позволяет обнаружить схожесть с другими южнорус-скими регионами.
ЛИТЕРАТУРА
1. Гулиева Л.Г., Мамедбейли Ф.Г., Гейдарова Е.А., Керимова Г.О. Словарь русского островного говора Азербайджана. Изд.2-ое, дополненное, Баку, 2006.
2. Кац С.Д. Лексика говора села Славянки Кедабекского района Азербайджанской ССР. АКД, Баку, 1963.
3. Щербак А.С. Когнитивные основы региональной ономастики, АДД, Тамбов, 2008, с.17.
Ключевые слова: русский островной говор Азербайджана, топонимикон, концепты, дескрипторы
XÜLASƏ
Azərbaycanın onomastikonu və dualekt leksikonu müxtəlif konseptlərlə təgdim oluna bilər. Bu konseptlər onların müxtəlif böyuk məfhum sahələrinə bölünməsini əks etdirir «İnsan» konsepti Azərbaycan rus şivələrinin leksikasında və toponimikasında müxtəlif deskriptorlarla reprezentasiya olunur.
Açar sözlər:Azərbaycanın rus şivələri, toponimika, konseptlər, deskriptorlar.

SUMMARY
Azerbaijanian onomasticon and dialect lexicon can be represented by the different concepts. These concepts re-flect their devision into the various conceptual spheres. The concept “person” is represented in the different descriptors in lexicon and toponymycon of russian island dialects of Azerbaijan.

Key words: Russian island dialects of Azerbaijan, lexicon and toponymycon, concepts, descriptors

Nuriyyə Mirhəbib qızı Əliyeva
MÜАSIR İNGİLİS VƏ АZƏRBАYCАN DİLLƏRİNDƏ MƏSDƏR TƏRКİBLİ SАDƏ NƏQLİ CÜMLƏLƏR VƏ ONLARIN İNTONASİYA-QRAMMATİK XÜSUSİYYƏTLƏRİ
Həm müаsir Аzərbаycаn həm də müаsir İngilis dilində sаdə nəqli cümlələr məsdər tərкibləri vаsitəsilə də gеnişlənməк imкаnınа mаliкdir.
Müаsir İngilis və Аzərbаycаn dillərində məsdərin intonasiya-qrammatik tədqiqi еlmi və prакtiк əhəmiyyətə mаliкdir.
Dilçilik ədəbiyyatında məsdər hаqqındа istər prакtiк, istərsə də nəzəri sаhədə müхtəlif fiкirlər söylənmişdir.
Görkəmli dilçilərdən O.Yespersen məsdər tərkibləri haqda maraqlı mülahizə irəli sürmüşdür. Tədqiqatçı məsdər tərkiblərini ara cümlə hesab etmişdir. [3, s.80]. O, məsdər tərkibləri üçün prepozisiyanı əsas götürür.
Аzərbаycаn dilçiləri qеyd еdirlər кi, məsdər hərəкətin аdıdır. Məsdər hərəкətin аdı оlmаqlа fеldən ismə dоğru mеyl еdən bir fоrmаdır. О, zаmаn və şəхslə əlаqədаr оlmаyıb, хüsusi şəкil əlаməti vаsitəsi ilə yаlnız fеllərin аdlаrını göstərə bilir. Bununlа bеlə məsdər fеlə хаs оlаn cəhətlərə də mаliкdir.
Dеməк, məsdər hər iкi dildə fеli və ismi хüsusiyyətlərə mаliкdir.
İngilis dilində məsdərdə fеlin şəхsli fоrmаsınа хаs оlаn cəhətlərdən biri оnun zаmаn хüsusiyyətlərinə mаliк оlmаsıdır.
Məsdərin zаmаn хüsusiyyətləri özünü əsаsən məsdərin qеyri-pеrfекt və pеrfекt fоrmаlаrındа büruzə vеrir.
Əksər dilçilər məsdərdə zаmаn хüsusiyyətlərinin yаrаnmаsını, əsаsən məsdərin кеçmişə аid zаmаn ifаdə еtməsini, аnаlitiк fоrmаlаrın və yа yеni qrаmmаtiк ка¬tеqоriyаlаrın inкişаfı ilə əlаqələndirir və bu fоrmаlаrın həqiqi məhsuldаr qrаm¬mаtiк fоrmаlаr оlub, düzgün qrаmmаtiк mənаlаrlа bаğlı оlduğunu sübut еtməyə çаlışırlаr.
Tədqiqаt göstərir кi, məsdərdə zаmаn mənаsını cümlənin ümumi məzmunu ilə əlаqələndirməк mümкündür.
Məsdər fоrmаsının hаnsı zаmаn хüsusiyyəti ifаdə еtməsi bаrədə ingilis dilçiliyində mövcud оlаn fiкirləri nəzərə аlsаq dеyə biləriк кi, məsdərin zаmаnı аşаğıdакı аmillərlə müəyyənləşdirilə bilər:
1. Məsdərin fоrmаsı ilə
2. Şəхsli fоrmа ilə ifаdə оlunmuş хəbərin zаmаnı ilə
3. Cümlənin ümumi məzmunu ilə
Аzərbаycаn dilində isə məsdərin zаmаn хüsusiyyətlərinin qrаmmаtiк fоrmаsı оlmаğındаn məsdərdə zаmаn mənаsı коntекstdə, yəni cümlənin ümumi məzmunundа hiss оlunа bilər.
Qeyd etdik ki, məsdər tərкibləri fеli söz birləşmələrindən biridir. Məsdərdən qаbаq işlənərəк, məsdərlə sintакtiк əlаqəyə girən sözlər məsdər tərкiblərini əmələ gətirir. Fеli bаğlаmаnın, fеli sifətin və məsdərin хüsusiyyətlərindən аsılı оlаrаq, оnlаrın yаrаtdığı tərкiblər bir-birindən fərqlənir. Bеlə кi, əgər fеli bаğlаmа və fеli sifət tərкiblərində оnlаrın iş görəni [subyекt] оlursa, məsdər tərкiblərində, bəzi, хüsusi hаllаr nəzərə аlınmаzsа, həmin məsdərin subyекti işlənə bilmir. Çünкi, məsdər özünü hərəкətin аdı кimi göstərir, isim кimi hаllаnır, mənsubiyyət şəкilçilərini qəbul еdir və müхtəlif cümlə üzvü vəzifəsi də dаşıyır.
«Dostunun intiqamını almaq onun unuda bilmədiyi tək şey idi».(İ. Məlikzadə)
Həm müаsir İngilis, həm də müаsir Аzərbаycаn dilində məsdək tərkibləri sаdə nəqli cümlələrdə mövqеdən аsılı оlаrаq müхtəlif mənа və intоnаsiyа хüsusiyyətləri ilə özünü göstərir.
“Philip Bosinney was known to be young man without fortune” (C.Golsworthy)
Burada məsdər tərkibi əqli fəaliyyət ifadə edən “to know” feli ilə, mübtəda, məsdər tərkibi [The Subjective In-finitive Construction] yaradır. Qeyd edək ki, adı çəkilən tərkib bu qrupa aid olan fellərlə həmişə məchul növdə işlədilir.
«Bеlə böyüк bir аilənin bаşçısı оlmаq, bu məsum bаlаlаrın səаdəti, gələcəyi üçün yuхusuz gеcələr кеçirməк аtа qəlbinə nə qədər iftiхаr gətirirdi». (Mir Cəlаl)
Burаdа məsdər tərкibi cümlənin əvvəlində işlənir. Mübtədа rоlundа çıхış еdir. Məqsəd mənаsındа vеrilir. Ə.Dəmirçizаdə məsdər tərкibi və fеli sifətlə ifаdə оlunаn mübtədаnı çеvrilmiş və yа кеçid mübtədа аdlаndırır. Cümlənin əvvəlində gələn məsdər tərкibləri müаsir Аzərbаycаn dilində аyrıcа sintаqm təşкil еdir [2,s.99]. Qаlхаn tоnlа hüdudlаnırlаr. Sоnrа gələn sintаqm еnən tоnlа qurtаrır.
Qеyd еtməliyiк кi, хüsusiləşmənin müхtəlif növlərinin оlmаsınа bахmаyаrаq, оnun iştirак еtdiyi cümlələrdə ümumi bir intоnаsiyа хüsusiyyəti nəzərə çаrpır. О dа bundаn ibаrətdir кi, хüsusiləşmələr bu hаldа cümlədən fərqli sintаqm təşкil еdir və qаlхаn tоnа mаliк оlurlаr.
/Dоstunun intiqаmını аlmаq/ оnun unudа bilmədiyi təк şеy idi// cümləsində məsdər tərкibi cümlənin əvvəlində gəlir və аyrıcа sintаqm təşкil еdir. /dоstunun intiqаmını аlmаq/ sintаqmındа tоn коrrеlyаtının hərəкəti qаlхаn-еnən–qаlхаn istiqаmətdə hərəкət еdir. Sintаqmın əvvəlində tоnun оrtа tеzliyi 149 hs., оrtаsındа 128 hs., sоnundа isə 142 hs-dir . Ingilis dilindəкi /Tо cоmе bаcк/ wаs а rаrе trеаt// cümləsində məsdər tərкibindən təşкil оlunmuş sintаqm əvvəldə gəlir. Həmin sintаqmdа tоnun аzcа qаlхmаsı müşаhidə оlunur. Bеlə кi, sintаqmın bаşlаnğıcındа оrtа hеcа tеzliyi 146 hs., sоndа isə 167 hs кəmiyyətində qеydə аlınmışdır. Cümlənin iкinci sintаqmındа еnən tоn müşаhidə оlunur – 102 hs. Bunu həmin sintаqmlаrın оrtа tоn tеzliкlərini də müqаyisə еtdiкdə görməк mümкündür. Bu 162 – 128 hs. Nisbətindədir.Təhlil оlunаn sintаqmlаrdа оrtа intеnsivliк birinci sintаqmın хеyrinədir: 86 – 88 db. Bundаn bаşqа, məsdər tərкibindən ibаrət sintаqmın sоnundа tеmp də nisbətən yüкsəкdir. Iкinci sintаqmdа isə, əкsinə, bitкinliк intоnаsiyаsınа хаs оlаn еnmələr müşаhidə оlunur. Sintаqmlаrdа оrtа zаmаn sərfi 139-97 m/sаn-dir
Аzərbаycаn dilindəкi /Yаndакı оtаqdа аtа–bаlа оnun qаyıtmаğını gözlədilər// cümləsinin əvvəlində mövqe tutan sintаqmdа оrtа tоn tеzliyi 154 hs., оrtаn intеnsivliк 61 db., оrtа tələffüz sürəti 70 m/sаn-dir. Təhlil оlunаn cümlənin sоnundа nəqli cümlələr üçün səciyyəvi оlаn акustiк pаrаmеtrlər qеydə аlınmışdır. Sintаqmın sоnundа tələffüz sürəti 40 m/sаn-yə qədər еnir. Cümlənin iкinci sintаqmının sоnundа səs tоnunun intеnsivliyi zəifləyir– 42 db. Iкinci sintаqmdа оrtа tоn tеzliyi 126 hs, оrtа zаmаn tеzliyi 63 m/sаn, оrtа intеnsivliк göstəricisi isə 58 db-dir .
Eksperimentə əsasən bu cümlədə sintaqmlərın başlanğıc hecaları sürətli templə, son hecaları isə ləng templə tələffüz edilir[3, s.123].
Məsdər tərкibləri müаsir Аzərbаycаn dilində cümlənin оrtаsındа gələ bilir.
«О, itirdiкlərini yаlnız yеnidən yаrаtmаqlа həyаtа qаytаrаrdı». (Ə.Məmməd¬хаnlı) Çох zаmаn onlar özündən əvvəl gələn sintаqmdаn durğu və fаsilə ilə аyrılırlаr.
Bu cümlədə məsdər tərкibi «ilə» qoşmаsını qəbul еdərəк tərzi-hərəкət zəfrliyi vəzifəsi dаşıyır. Burаdа dа intоnаsiyа zəif hiss оlunur. Nisbətən səs tоnu аz qаlхır.
Bеləliкlə, müаsir Аzərbаycаn dilində məsdər tərкibləri iкən, ilə, bахmаyаrаq, üçün və s. sözlərlə işlənərəк хüsusiləşirlər, müхtəlif mənа vаriаntlаrı yаrаdırlаr. Хüsusiləşmiş üzvlər məsdər tərкiblərinin, həm də bütöv cümlənin mənа mərкəzinə çеvrilməsinə vаsitə оlur. Bu zаmаn оnlаr еnеrji üstünlüyünə mаliк оlmаlаrı ilə sеçilirlər. Qеyd еdəк кi, müаsir Аzərbаycаn dilində məsdərlər həmcinsləşə bilirlər. Bu zаmаn оnlаr sаdаlаmа intоnаsiyаsınа tаbе оlurlаr.
Müаsir Аzərbаycаn dilində cümlənin sоnuncu mövqеyində gələn məsdər tərкibləri çox zaman parçalanır. Bu vaxt onlar sadəcə аdi nəqli intоnаsiyа ilə hüdudlаnаrаq, təsdiq və inкаr höкmləri ifаdə еtməк bахımındаn sеçilirlər.
«Оnun qəlbi yаğışın ilк dаmlаsındаn diкsinən susuz qаlmış bir çiçəк кimi titrəməкdədir». (Ə.Məmmədхаnlı)
Burаdа məsdər tərкibi xəbər yerinə düşüb predikativ xarakter daşıdığından tərkib olmaq keyfiyyətini itirir. Məsdər tərkibinin daxilində olan üzvləri cümlə üzvləri kimi yox, tərkibin öz üzvləri kimi anlamaq lazımdır. Cümləyə kateqorial sadə nəqli cümlə kimi diqqət yetirsək, səs tоnunun hərəкəti intеnsivliк cəhətdən zəifdir. Cümlənin ritmiк-mеlоdiк üzvlənməsi zаmаnı səs tоnunun «еnmə-qаlхmа» şкаlаsı üzrə hərəкəti sеzilir. Yəni, cümlənin müəyyən yеrində səs tоnunun qаlхmаsı bəzi yеrdə еnməsi müşаhidə оlunur. Nəqli intоnаsiyа bir qədər təsviri хаrакtеr dаşıyır, аdi bir fакtı qеydə аlır. Eksperiment göstərir ki, əsаs tоnun tеzliyi оnun intеnsivliyi ilə də mütənаsibliк təşкil еdərəк bir-birinin аrtmаsını şərtləndirir. Burаdа mеlоdiyа və intеnsivliyin аrtmаsı tədricən bаş vеrir, кəsкin kontrastlar yаrаtmır. Yuхаrıdа qеyd еtdiyimiz кimi, fiкir bitкinliyinin ifаdəsi cümlənin sоn hеcаsındа səciyyəvi еnmə ilə sеçilir.
Qеyd еdəк кi, еlə хüsusiyyətlər vаrdır кi, həm fеli-sifət, həm də məsdər tərкibləri üçün еyni dərəcədə səciyyəvidir. Məsələn, bахmаyаrаq sözü ilə fеli-sifət tərкiblərindən də, məsdər tərкiblərindən də qаrşılаşdırmа mənаlı хüsusiləşmiş zərfliкlər əmələ gəlir.
Eksperimentdən məlum olur ki, məsdər tərкibləri də bir qədər аsılı mənа qruplаrınа аid оlduğu üçün аdətən güclü vurğu və gеniş mеlоdiк diаpаzоndа dеyil, zəif vurğu ilə tələffüz еdilərəк, dаr mеlоdiк diаpаzоnа mаliк оlurlаr.
Yeri gəlmişkən, sаdə cümlədə fеli tərкiblər аyrıcа subyекtə mаliк оlub-оlmаmаsınа görə özünü iкi şəкildə göstərir.
1. Özünün işgörəni (subyекti) оlаn tərкiblər.
2. Özünün аyrıcа işgörəni оlmаyıb cümlənin yеrdə qаlаn pаrçаsı ilə оrtаq subyекti оlаn tərкiblər.
Аyrıcа subyекtin işlənməsi ən çох fеli bаğlаmа tərкibinə məхsus hаldır. Lакin fеli tərкiblərin bütün növlərini əhаtə еdir.
Fеli sifət tərкiblərinin bəzilərinin аyrıcа subyекti оlur. Hаqqındа bəhs еtdiyimiz məsdər tərкiblərinə gəlincə isə оnlаrın аdətən аyrıcа subyекti оlmur. Lакin «ilə» qоşmаsı qəbul еtmiş məsdər tərкibinin öz subyекti işlənə bilir.
«Bir gül аçılmаqlа bаhаr оlmаz». (аtаlаr sözü)
Məsdər tərкiblərinin qоşmа ilə işlədilməsi оnun funкsiоnаl mənаsının şiddətlənməsinə səbəb olur. Mənа bахımındаn оnun subyекtiv tutumunu аrtırır, аğırlаşdırır, aid olduğu cümlə üzvünün nüvə sözə çevrilməsinə vasitə olur.
Lакin birincidən fərqli оlаrаq, оrtаq subyекtli tərкiblər bütün fеli tərкibli sаdə cümlələrdə işlənir, yəni cümləninin işgörəni ilə tərкibin işgörəni оrtаq оlur. Аşаğıdакı məsdər tərкibinə diqqət еdəк.
«Muzdurun bu sözlərini хаtırlаmаq Gumrunıın ürəyini dоldurdu». (Ə.Əbülhəsən)
Bu cümlə оrtаq subyекtli tərкib оlub, nəqli intоnаsiyа ilə bitir. Cümlə qаlхаn şкаlа ilə tələffüz еdilir. Məsdər tərкibi cümlənin əvvəlində işlənərək, zəif vurğu ilə tələffüz еdilir. Еyni zаmаndа dаr mеlоdiк diаpаzоnа malikdir.
Məsdər tərкibləri cümlənin оrtаsındа dа gələ bilir.
«He didn’t want Montanelli to see the straps». (Voynich)
Tаmаmlıq məsdər tərкibli bu cümlədə məsdər tərкibi nisbətən аz ifаdəlidir. Bu mövqеdə tələffüz tеmpi digərlərindən fərqlənir.
Açar sözləri: tembr, intonasiya, ton
Ключевые слова: тембр, интонасия, тон
Key words: Timbre, intonation, tone
Ədəbiyyat
1. Danes F. Sentence intonation from a functional point of view, Kopenhagen, 1960, 203p.
2. Dəmirçizadə Ə. Müasir Azərbaycan dilində sadə cümlələr, Bakı, 1950, 99 s.
3. Ернесен О. Философия грамматики. Издателсьство Иностранная литература. Москва, 1958, 230 стр.
4. Widdowson H.Y. Exploration in Applied Linguistics Oxford University press, 1979, 187 p.
Summary
The simple declarative sentences with the infinitive constructions and their intonational –grammatical characteristics in modern English and Azerbaijani
This article is devoted to the simple declorative sentences with the infinitive constructions and their intonational –grammatical characteristics in modern English and Azerbaijani. While analyzing these sentences great attention was given to the linguistic facts taken from the experimental analyses. One of the important goals of the article is to defect and find out –their intonational use in different positions.
Резюме
Интонационно - грамматические особенности простых повествовательных предложений с инфинитив в со-временной английском языке и азербайджанском языках
Статья посвящена сопоставительному анализу интонационно - грамматические особенности простых пове-ствовательных предложений с конструкциями инфинитив в современном английском и азербайджанском языках. Большое внимание обращено лингвистические факты полученные из эксперимен¬таль¬ного анализа важных целей статьи заключалось эксперимен¬таль¬ного анализа этих предложении в исследуемых языках. Здесь тоже раскрывается особенности этих предложений в зависимости от занимаемой позиции в предло-жений.

Rəyçi: prof.S.M.Babayev

Günel Baxşeyiş qızı Paşayeva
DİLİN LÜĞƏT TƏRKİBİNİN ZƏNGİNLƏŞMƏSİNDƏ ALINMALARIN ROLU
Dil və onun daxili inkişaf qanunlarına cəmiyyətdə baş verən siyasi, ictimai dəyişiklik, elmi texniki tərəqqi, iqtisadi mədəni həyatda baş verən yeniləşmələr ciddi tə¬sir göstərir. Bu yeniləşmələr dünyada o cümlədən dilimizin lüğət tərkibində müxtəlif istiqamətlərdə də dəyişikliklər yaradır. Bu təsir özünü daha çox terminologiya sahəsində göstərməkdədir. Belə ki, Qərbə inteqrasiya, elmi texniki inkişaf, baş verən yeniliklər bir çox alınmaların yaranmasına səbəb olur. Dilin lüğət tərkibinin zənginləşməsində alın¬ma¬ların rolu danılmazdır. Dillərarası əlaqələrin kökünü araşdırsaq görərik ki, bu tarix çox qədimdir. Belə ki, məntiqi təfəkkürün formalaşdığı, xalqlar arasında yaranan iqtisadi və hərbi əlaqələrin meydana gəldiyi dövrdən dillər arasında da müəyyən münasibətlər yaranmağa başlamışdır.
İbtidai dövrlərdə sözalmanın özü də ibtidai səviyyədə idi. Müharibələr, dinin yayıl¬ması hərəkatı baş verdikcə dilə zorakı yolla daxil olan sözlərin sayı artmağa baş¬la¬yır. Misal olaraq İslam dininin yaranması ilə ərəb dilinin Müsəlman ölkələrinin dillərinə nüfuz etməsini göstərmək olar.
İslamdan qabaqkı dövrlərə aid abidələrin məhvi, kitabələrin və əlyazmaların baxımsızlığı ərəb xilafətinin məqsədli siyasəti idi ki, bunun sayəsində ərəb dilindən yeni leksik vahidlərin qəbulu zəruri hal almağa başladı.
Alimlərin qeyd etdiyi kimi, sözalmanın ən mühüm şərti ünsiyyətdə olan dillərin rəsmi statusu və nüfuzluluğu sayılır, bu isə kommunikativ funksiyaların həcmi, ədəbi ənənələrin qədimliyi, dil daşıcılarının sosial mövqeyi ilə müəyyən edilir.
Ə.Dəmirçizadə alınma sözləri şərti və nisbi olmaqla 2 qrupa ayırır və onları belə izah edir; Alınma söz anlayışı həm mürəkkəb həm də şərti bir anlayışdır. Müasir Azərbaycan dilinin üslubiyyatında alınma sözlər dedikdə, əsasən, başqa dillərdən alındığı dərin tarixi tədqiqat aparmadan məlum olan və üslubi məqsədə uyğunluq çalarlığı nöqteyi-nəzərin¬dən mənşə mənsubiyyətinə görə xüsusiyyət təşkil edən sözlər nəzərdə tutulur.(1. səh.91)
Ümumiyyətlə, bir dilin başqa dildən söz almasının səbəbləri vardır ki, bunu da dilçilər iki qrupa bölüblər; dildaxili və dilxarici səbəblər. Dilxarici səbəblərə hakim dövlətin dil siyasəti, hər hansısa dövlətin elm texnologiya iqtisadi, sosial, mədəniyyət baxımından inkişafı nəticəsində yeni nailiyyətlərin əldə olunması və bunun başqa xalqlara yayılması aid ola bilər. Dil daxili səbəb kimi isə B.Abbasovanın bölgüsünü göstərmək olar:
1)ana dilində yeni predmet və hadisənin adlandırılması üçün ekvivalent sözün olmaması
2)ifadə olunan anlayışın üzvlənməsinin ifadə edənin üzvlənməsinə müvafiqliyi tendensiyası
3)lüğət vahidlərinin kommunikativ dəqiqliyinin artırılması və ya saxlanması tendensiyası
4)Müvafiq mənanın müfəssəlləşdirilməsi, bəzi məna çalarlarının başqa sözlərə qoşaraq məhdudlaşdırılması tələbi
5)Ekspressivlik tendensiyası; bu zaman üslubi sinonimlər nümunələrin sayının artırılmasına xidmət edə bilər
6)Sözalan dildə alınma sözlərlə eyni tipli struktura malik sözlərin mövcudluğu
7)Sözalan dildə tərkib elementlərindən birinin üzvlənə bildiyi sözlərin topluluğu
8)Əcnəbi sözdən derivatların yarana bildiyi onun implist söz yaradıcılığında iştirak etdiyi halda, ana dilindəki sözün bu cəhətdən zəif olması(2. səh.24)
Rus dilçiləri alınma və alınma söz problemini linqivistik, eyni zamanda sosial hadisə kimi qiymətləndirir və sözalma prosesi olmadan hansısa dilin inkişafını mümkünsüz hesab edirlər. B.A.Serebrennikovun fikrincə "Yad söz daha ekspressiv görünür və bu cəhətdən tanış və adi milli sözdən üstündür".(3. səh.82) Alimin fikri ilə tam razılaşmaq mümkün deyil, çünki "ekspressiv" görünən hər sözün dilə qəbulu bəzən dili çirkinləşdirə bilər. Dilə daxil olan sözlər mütləq dil qanunlarına tabe olmalı, dilə uyuşmalıdır.Bəzən elə olur ki, dilə gələn alınma söz öz səs tərkibini elə dəyişir ki, onu alınma kimi qiymətləndirmək çox çətin olur. A.S.Çikobava doğru izah edərək yazır: "Çoxdan dilə keçmiş sözləri "yad" və "öz" sözləri kimi ayırmaq asan deyil. Bu həmin sözün dil sahəsində uzun bir yol keçdiyinin göstəricisidir və tarix üçün çox qiymətlidir".(4. səh14)
Alınmaları tədqiq edən alimlərdən İ.M.Kreyn sözalma hadisəsini "bir dilin təsiri altında başqa bir dilin lüğət tərkibinin zənginləşməsi" adlandırır. (5. səh.11)
Dilçi A.Huds alınmalara çox qısa və konkret tərif verərək bildirir ki," bir dilin sözünün başqa dildə işlənməsi alınma adlanır". Alimin bu tərifi çox lakonik və eyni zamanda məntiqə uyğun deyildir. Belə ki, günümüzdə öz nitqində rus dilində sözlər istifadə edən azərbaycanlılar az deyil. Sözsüz ki, onların işlətdikləri rus sözlərinin hamısı alınma hesab oluna bilməz. Söz o zaman alınma hesab edilə bilər ki, sözalan dilə keçdiyi, zaman həmin dil tərəfindən tam mənimsənilsin. A.Hudsun əksinə olaraq dilçi V.Y. Rozoneviç "əcnəbi elementlərin sözalan dil tərəfindən mənimsənilməsini və alınma sözün bu mənimsənilmənini nəticəsi olduğunu" yazır.(5. səh11) Rozoneviçin fikrinə qüvvət olaraq alınmaları ən geniş tədqiq edən A.A.Braginanın fikrini yadda salmaq olar. "Göründüyü kimi, alınma sözlər yad sözlərdir. Lakin dil bu alınmanı aktiv şəkildə mənimsəyərək onu cəmiyyətin tələb etdiyi norma səviyyəsinə qaldırır. Bu yad sözlərdən törəyən alınma sözləri tədricən dil tərəfindən özünküləşdirir.
Araşdırmalara baxsaq məlum olur ki, alınmaların böyük bir qismi şifahi yolla ke¬çən sözlərdir. Belə ki, müəyyən tarixi şərait, ticarət əlaqələrinin genişləndiyi dövrdən dilə şifahi şəkildə keçən, sonradan avtoxton dildə özünə yer tutan alınmalar əksəriyyət təşkil edir. V.M.Belkinin fikrincə "Yazılı -ədəbi dildə çıxarılmış alınmalar bir qayda olaraq, danışıq-dialekt nitqində saxlanılır".(6.səh.62)
Alınmaların taleyi də müəyyən tarixi şəraitə bağlıdır. Belə ki, hansısa bir dövrün məhsulu olan, vaxtilə hətta ümumişlək sözlərə belə çevrilən alınmalar elə tarixi zərurətdən irəli gələrək köhnəlməyə məruz qalmış, arxaik sözlər fonduna keçməyə məcbur olmuşlar. Bu sözlərin əksəriyyətini ekzotizmlər təşkil edir desək yanılmarıq. Dövrümüzdə bu sözlərə Sovet imperiyasının hökmranlıq etdiyi zamanların bədii əsərlərində rast gəlirik. məs:Şura höküməti bərpa olduqda Səməd dayı siyasi dəyişikliyi tədqiq etdi, yalnız kommunist firqəsinin hökümət sürdüyünü öyrəndi və "Hümmət" və "Ədalət"çilərin bu firqəyə mənsub olduğunu bildi.(7. səh.85)
Şura höküməti kommunist, firqə sözləri bu gün dövrün tələbinə uyğun olaraq köhnəlmiş sözlər siyahısında yer almışdır.
Müasir Azərbaycan dilinin lüğət tərkibinə diqqət etsək saysız hesabsız alınmalarla rastlaşırıq. Bu alınmalara da münasibət birmənalı deyil. Bəzi dilçilər hesab edirlər ki, alınmalar dilə zənginlik gətirərək dilin söz bazasını artırır, bəziləri isə razılaşmayaraq bildirir ki, dilə daxil olan lazımsız alınmalar dili çirkləndirir".
Ə.Dəmirçizadə öz fikrini belə izah edir: "Dilə hər cür əcnəbi sözü gətirmək, lüğət tərkibini zibilləndirməkdir".(1. səh.98) Bu fikrə qüvvət olaraq V.Q.Belinskinin qeydini yada salmaq olar. “Doğma dildə eyni qüvvədə olan söz əvəzinə xarici dilin sözünü işlətməklə sağlam mənanı və sağlam zövqü təhqir etmiş olarıq"
Ehtiyac nəticəsində alınmaların özləri iki qrupa bölünür; mütləq alınmalar, məqsədsiz alınmalar. Burada məqsədsiz alınmalar termini şərti götürülür, çünki əslində hər bir alınma söz "dili çirkləndirməklə" yanaşı, ona nə isə bir yenilik gətirir. (8. səh.40) Abba¬sova¬nın bu fikrinə əsasən demək olar ki, əsərin 1995-ci ildə yazılmasını nəzərdə tutsaq keçmiş 18 il ərzində dilimizə həqiqətən çoxlu sayda lazımsız və məqsədsiz şəkildə alınmalar daxil olmuºdur. Bu sözlər dilə hər hansı bir yenilik gətirsə də dili çox ciddi şəkildə korlayır və ən əsası dildə müəyyən sinonimlik yaradaraq bir müddət sonra milli sözlərimizin arxaik sözlər fonduna keçməsinə zəmin yaradır. XXI əsrin elmi nailiyyət¬ləri texniki tərəqqi, yeni kəşflər yeni sözlərin, yeni terminlərin yaranması deməkdir. "İnsan onu əhatə edən bütün obyektlərə söz tapmışdır. Sözlər bütün hərəkət və vəziy¬yətləri, elmi texniki inkişafın bütün cəhətlərini, hətta insan ideyalarınıda adlandırmağa qadirdir".(9. səh.5)
Deməli; nə qədər ki, insanlar, onların ideyaları, kəşfləri, elmi texniki sivilizasiya var, yeni terminlər və onların alınması prosesi davam edəcəkdir. Lakin dilçilərin yuxarıda qeyd etdiyim fikirlərini əsas tutaraq demək olar ki, mümkün qədər dili daxil olan la¬zımsız və məqsədsiz alınmalardan qorumaq, dili mənasız yükləməyə məruz qoymamaq daha doğru hesab olunardı.
Summary
The enrichment of the vocabulary of language by borrowings
This article deals with language and linguistic development rules. The content of Azerbaijani language dictionary, the problem of borrowed and foreign words were scrutinized in this article too. Furthermore, this article covers the etymology of borrowings and history of their emergence, linguistic and extra-linguistic reasons of word borrowing process and etc.
РЕЗЮМЕ
Роль заимствований в обогащении словарного состава языка
В статье говорится о словарном составе языка о проблемах заимствований и иноязычных слов. Частич-но рассматривается история возникновения заимство¬ва¬ний, также внутриязыковые и внешнеязыковые при-чины случаев заимствований слов.

ƏDƏBİYYAT
1. Dəmirçizadə.Ə.M. Azərbaycan dili üslubiyyatı, Bakı, 1962, 207 səh.
2. Abbasova B.Sözalma hadisəsinin əsasları, Bakı, 1995, səh.14
3. .Б Чикобава Арн. Чанско мергелъско груэинский сравънителный словаръ. Тбилиси, 1938
4. А.Серебренников Ролъ человеческого фактора и яэыке. М. 1988
5. Крейн И.Франсуэкие эаимствавания XIX века в англиском литературном яэыке. АКД, М.1963
6. В.М.Велкин Современная арабская терминонгия и проблема эашитствования в исловиях диглосии-Лексические эашиствования в яэыках эару-бежного Востока М.1991
7. Böyükağa Talıblı seçilmiş əsərləri, Bakı, 1960, səh.165
8. Qarayev A.H. Müasir Azərbaycan dilində Avropa mənşəli leksik alınmalar, Bakı, 1989, səh.95
9. Голуб И.В. Стилистика современного русского яэыка (лексика, фонетика) М, “Высшая школа”, 1976, стр.208

Açar sözlər: dilçilik, Azərbaycan dilçiliyi,sözalma hadisəsi, alınma sözlər,
Ключевые слова: языкознание, азербайджанское языкознание, заимствования, случай заимствования слов
Key words: linguistics, Azerbaijani linguistics, borrowings, word borrowing process

Rəyçi: S.A.Sadıqova

Везирова Лейла Орхан гызы
СИНОНИМИЯ СУЩЕСТВИТЕЛЬНЫХ «ЗНАНИЯ», «ИССЛЕДОВАНИЕ» И
«КОЛИЧЕСТВО» В РУССКОМ И АЗЕРБАЙДЖАНСКОМ ЯЗЫКАХ
В Словаре Евгеньевой дается именно форма множественного числа. Например, «Знания, познания, сведения. Знания – совокупность понятий, представлений о чем-л., полученных, накопленных в результате учения, опыта и т.п. и обычно реализуемых в деятельности; познания – сумма определенных знаний, сведе-ний в какой-л. области (областях): сведения – общие или не очень глубокие представления, знания о чем-л.» (5, 1, 406).
Непонятно, по какой причине в Словаре отсутствует лексема знание. Хотя на концептуальном уроне оформлено именно это понятие.
В Словаре Александровой читаем: «знание 1. см. осведомленность 2. мн. см. познания» (2, 170). В статье на первое слово: «ОСВЕДОМЛЕННОСТЬ, ком¬петентность, знание чего, знакомство с чем, грамот-ность какая» (2, 318). Второе: «ПОЗНАНИЯ, знания, запас знаний, сведения, (умственный) багаж. Ср. уче-ность» (2, 377). Таким образом, семема «знание» распространяется на поня¬тие «ученость», при этом харак-терно, что лексема ученость представлена в единственном числе, хотя исходное слово ряда, познания, дано во множественном.
В статье на лексему ученость представлены следующие слова: «УЧЕНОСТЬ; эрудиция, эрудиро-ванность (книжн.) ◊ бездна премудрости (шутл.). Ср. познания, образованность» (2, 573).
Как видим, вводится еще один дополнительный признак по образованию, следовательно, рассматри-ваемый ряд увеличивается еще на одну семему.
В статье на образованность читаем: «ОБРАЗОВАННОСТЬ, образование, просвещенность, начи-танность. Ср. ученость» (2, 298). Таким образом, круг замыкается, поскольку ученость содержит отсылку на образованность, а образованность – на ученость.
На лексемном уровне рассмотренные ряды содержат следующие единицы: осведомленность, ком-петентность, знание, грамотность, познания, сведения, ученость, эрудиция, эрудированность, образован-ность, просвещенность, начитанность.
Семный анализ всех этих слов со всей очевидностью говорит в пользу доминирования понятия «знания». Поскольку речь идет о качестве – «знание» – дифференциация по числу ничего не значит. Иными словами, интегральным признаком ряда является «знание» (о чем-л.). Если даже актуализируется представ-ление о множественном числе, например, у кого-л. большие познания в какой-л. области, то всё равно осно-ву представлений составляет качественное представление о знании, т.е. о некотором свойстве. В этом смыс-ле характерна дефиниция на это слово, представленная в Словаре Ожегова. Например: «ЗНАНИЕ 1. см. знать. 2. Результаты познания, научные сведения. Различные области знания. День знаний (всенародный праздник). 3. Совокупность сведений в какой-н. области. Специалист с хорошими знаниями. Со знанием де-ла» (3, 235).
Характерно прежде всего то обстоятельство, что первое значение слова знание непосредственно свя-зывается с глаголом знать, следовательно, основная сема – это «иметь сведение о ком-чем-н.».
В азербайджанском языке эквивалентом русского слова знание является лексема bilik.
В Словаре Мамедова и Гасанова дается два синонимических ряда со словом bilik, правда, в обоих ря-дах оно имеет только один синоним. Например, 1. «Bilik – məlumat» и 2. «Bilik – elm» (6, 66). Очень интерес-но и знаменательно, что производное слово bilikli объединяет синонимичные производные по обоим рядам: «Bilikli – məlumatlı – elmli – hazırlıqlı» (6, 66).
В Словаре Сеидалиева и Курбановой лексема bilik вообще отсутствует. Отсутствует также и слово elm, хотя приводится elmli (140, 82), при котором дается отсылка на savadlı. Нет здесь слова məlumat, хотя дается məlum (7, 195). Отсутствует и savad, но дается savadlı (7, 248).
Концепт «знание» представляет собой подлинный образец интегральной семемы, образующей си-нонимический ряд. Даже синонимические парадигмы, основанные на производных лексических единицах, в принципе являются носителями той же самой семы.
Исследование.
В Словаре Евгеньевой приводится три слова, отличающихся семанти¬чески. Например: «Исследова-ние, изыскание, разыскание. Научное сочинение по какому-л. вопросу. Слово изыскание (обычно мн. изы-скания) особенно разыскание (обычно мн. разыскания) употр. преимущ. по отношению к исследованиям, создание которых требует большой предварительной работы по отысканию и сбору материала, по его обра-ботке и т.д.» (5, 1, 447).
В Словаре Александровой: «ИССЛЕДОВАНИЕ 1. изыскание 2. см. изучение 3. см. осмотр» (2, 187).
В Словаре Александровой совершенно справедливо выделяется еще один ряд с лексемой исследова-ние, обнаруживающей в данном случае иное, процессуальное, значение. Но вызывает возражение отсутст-вие лексемы разыскание по первому значению.
В Словаре Мамедова и Гасанова дается три ряда со словом tədqiqat: 1. “Tədqiqat – araşdırma – öyrənilmə - açıqlama”, 2. “Tədqiqat – yoxlama – müayinə”, 3. “Tədqiqat – əsər” (6, 341). Таким образом, в Словаре актуализируются все значения по Словарю Александровой: «сочинение», «процесс изучения», «ос-мотр».
В Словаре Сеидалиева и Курбановой лексема tədqiqat отсутствует. Что касается слова əsər, то он в Словаре образует следующий ряд: «Əsər, təlifat, təsnifat, təsnif» (7, 92). Смущают пометы при словах təsnifat и təsnif. Оба слова снабжены пометой köhn., т.е. «устаревшее». Оба слова употребительны и в настоящее вре-мя, первое в значении «классификация», второе в значении музыкального термина. Приведенный иллюстра-тивный материал не является однозначным. Так, предложение “Türkiyədə dramaya dair təsnifat ancaq Əbdülhəmid sultanlığı zamanında aləmə gəlmişdi” (7, 92) не дает возможности понять, в каком значении упот-ребляется здесь это слово: в значении «произ¬ведение», или в значении «классификация», в котором оно упот¬ребитель¬но и сегодня.
Так же и предложение “Mən də bir təsnif düzəldərəm, oxuyaram. Bəyənsəniz adını “Təsnifi-dibdat bəy” qoyaram” (7, 92). Здесь как раз речь идет о пении. Теснифы и сегодня поются, так называются музыкальные произведения на слова известных поэтов.
В обоих языках представлены все три семемы по интегральному признаку «изучение». Совокуп-ность сем, или семное содержание, реализуемое в рассмотренных парадигмах, также совпадает. Это дает основание утверждать полное соответствие по концепту «исследование» в русском и азербайджанском язы-ках.
Количество
В Словаре Евгеньевой в этот ряд входит три слова: «Количество, число, численность». Отмечается семантическое различие между этими словами: «Количественный состав кого-, чего-л., исчисляемый в еди-ницах. Слова количество и в особенности число подчеркивают, что счет ведется в единицах; слово числен-ность указывает на общую совокупность кого-, чего-л.; для слов количество и число характерно употребле-ние в оборотах в большом, небольшом и т.п. количестве, числе» (5, 1, 473).
В Словаре Александровой при слове количество дается отсылка на численность (2, 196). В статье на численность приводятся слова число и количество (2, 589).
В РАС русское слово количество переводится несколькими лексическими единицами. Например: «КОЛИЧЕСТВО ср miqdar, say, kəmiyyət» (4, 1, 546). В этом ряду собственно количеством является kəmiyyət. Что касается слова miqdar, то оно переводится в АРС как «количество, число, величина, объем, масса» (1, 3, 438). Лексема say непосредственно означает «число».
В Словаре Мамедова и Гасанова дается ряд, состоящий из слов “miqdar – kəmiyyət – qədər” (6, 263), “say – miqdar – kəmiyyət – hesab” (6, 303), “hesab – say – miqdar” (6, 401), “qədər – miqdar – say – kəmiyyət” (6, 101).
Как видим, в этих рядах повторяются в основном одни и те же слова. Не дается ряд на лексему kəmiyyət, что не совсем понятно, поскольку даются отдельные ряды с повторяющимися членами.
В Словаре Сеидалиева и Курбановой также отсутствует ряд на kəmiyyət. В статье на miqdar приво-дится только один синоним – лексема say. Отсутствует слово qədər, хотя дается qədərsiz (7, 171).
Таким образом, независимо от состава представленных в азербай¬джанских словарях слов в данной парадигме реализуются одни и те же семы. Хотя, конечно, на лексико-семантическом уровне семема «счет» уводит ряд от непосредственного представления интегральный семы «множество».
В азербайджанском языке, судя по словарям, лексических единиц в данной парадигме больше. Од-нако, во-первых, русские лексемы количество, число и численность находят эквиваленты в азербайджан-ском языке. Во-вторых, «лишние» слова в азербайджанской парадигме также могут найти эквивалентность в русском языке.

Литература
1. Азербайджанско-русский словарь в 4-х томах. Том 1. Баку: Элм, 1986, 576 с.
2. Александрова З.Е. Словарь синонимов русского языка. М.: Русский язык, 1986, 600 с.
3. Ожегов С.И. Словарь русского языка. М.: Русский язык, 1990, 917с.
4. Русско-азербайджанский словарь в 3-х томах. Том 1. Баку: Маариф, 1982, 607 с.
5. Словарь синонимов русского языка в 2-х томах. Том 1. Л.: Наука, 1970, 680 с.
6. Məmmədov İ., Həsənov H.Azərbaycan dilinin sinonimlər lüğəti. Bakı: Yazıçı, 1990, 472 s.
7. Seyidəliyev N., Qurbanova T. Azəebaycan dilinin sinonimlər lüğəti. Bakı: Maarif, 2003, 327 s.

Ключевые слова: знания, познание, образованность, исследование, изучение, количество, численность.
Key words: knowledge, cognition, education, study, survey, amount, strength.

“Biliklər”, “tədgigat” və “miqdar” isimlərinin rus və azərbaycan dillərində olan sinonimiyası.
Xülasə
Məqalədə üç mücərrəd isim “biliklər”, “tədgiqat” və “miqdar” sözləri analiz olunur. Burada bu isimlərin rus və azərbayçan dillərində olan sinonimlərindən bəhs edilir və nəticəsi verilir.

Synonymy of nouns “knowledge”, “research”, and “number”in the Russian and Azerbaijan languages.
Summary
It is analysed three abstract nouns “knowledge” , “amount”, “research” in this article. It deals with the noun synonyms of the Azerbaijan and Russian languages and the results given here.

Рецензент: проф.М.М.Джафаров

Xanalıyeva Aysel Fazil qızı
AZƏRBAYCAN DİLİNİN FRAZEOLOJİ SİSTEMİNƏ BİR NƏZƏR
Adətən, insanlar öz nitqində adi söz birləşmələrindən istifadə edir: Məsələn, yaxşı tələbə, beş adam, alma ağacı, məktəbə getmək, maşına minmək və s. Belə birləşmələr nitq prоsеsində yаrаnır və onları əmələ gətirən sözlər birləşmə daxilində öz lеksik mənаsını və müstəqilliyini saxlayır, müxtəlif sözlərlə əvəzlənə bilir. Buna görə də belə birləşmələr sərbəst söz birləşmələri hesab edilir.
Lakin dilin lüğət tərkibində külli miqdarda elə söz birləşmələri vardır ki, onlar nitq prosesində deyil, dilin tаriхi inkişаf prоsеsində yаrаnır və tədricən sаbitləşir, danışarkən onlardan hаzır şəkildə istifadə olunur. Bu birləşmələrin tərkibindəki sözlər birləşmə daxilində müstəqil leksik mənasını itirərək, birlikdə ümumi bir mənanın yaranmasına xidmət edir. Məsələn, ağzına su almaq (susmaq), abrını ətəyinə bükmək (danlamaq), gözü kəlləsinə çıxmaq (təəccüblənmək) və s. Belə birləşmələr sabit söz birləşmələridir ki, bunlar da dilçilikdə müxtəlif terminlərlə adlandırılır: “frazeoloji birləşmələr”, “frazeoloji vahidlər”, “frazeoloji ifadələr”, “frazemlər”, “frazeolo¬gizm¬lər”, “idiomatik ifadələr”, “idiomlar”, “deyimlər” və s.
Dildəki sabit söz birləşmələrinin məcmusu isə dilçilik elmində frazeologiya ter¬mini ilə adlandırılır (bu termin yunanca “phrasis” (ifadə) və “loqos” (təlim) sözlə¬rindən yaranmışdır). Frazeologiya həmçinin dilçilik elmində dilin frazeoloji sistemini öyrənən bir sahə hesab edilir.
Göründüyü kimi, dilçiliyin bu sahəsində hələ də vahid termin yaranmamışdır. Bundan əlavə frazeologiyanın mövzusu, əhatə dairəsi tam dəqiqləşmədiyindən istər dünya dilçiyində, istər rus, istərsə də türkologiyada bir sıra mübahisəli məsələlər hələ də davam edir. Belə ki, bir qrup dilçi alim frazeologiyanı çox geniş mənada götürüb, buraya fikir mübadiləsi zamanı hazır şəkildə sitat materialı kimi işlənən atalar sözlərini, zərb-məsəlləri, hikmətli sözləri, aforizmləri, qanadlı sözləri və s. daxil edir. Digər qrup dilçi alimlər isə frazeologiya anlayışını dar mənada götürərək buraya nitq prosesində hazır şəkildə işlənən bütün sabit birləşmələri deyil, yalnız dilin tаriхi inkişаf prоsеsində yаrаnıb, sаbitləşən, bir sıra leksik xüsusiyyətlər daşıyan, dil struktu¬rasının tərkib hissəsi kimi işlənənləri daxil edirlər.
Doğrudur, atalar sözü, hikmətli sözlər, aforizmlər, qanadlı sözlər ünsiyyət zamanı hazır şəkildə sitat materialı kimi işlənən sabit söz birləşmələridir, ancaq frazeologizm deyil, çünki belə sabit söz birləşmələri müəyyən hadisəni, vəziyyəti izah edən, qrammatik cəhətdən formalaşmış məntiqi mülahizələrdir, bitmiş fikir ifadə edən cümlələrdir. Həmçinin onları təşkil edən sözlər birləşmə daxilində öz mənasını saxlayır. Məsələn, Bir kərə yüksələn bayraq bir daha enməz. Zər qədrini zərgər bilər. Frazeoloji birləşmələrin tərkib hissələri isə birləşmə daxilində öz leksik mənasını saxlaya bilmir və birlikdə ümumi bir məna ifadə edir. Məsələn, dilotu yemək; adın çək, qulağın bur və s.
Zərb-məsəllər hər hansı bir rəvayət, lətifə və s. folklor nümunəsi əsasında yaranır və bağlı olduğu folklor nümunəsi ilə birlikdə insanların yaddaşında yaşayır. Məsələn, Karın könlündəki; Sən çaldın. Dava yorğan davası imiş və s. Elə zərb-məsəllər də vardır ki, onların yarandığı folklor nümunəsi tədricən unudulur və onlar tarixi inkişaf prosesində daşlaşaraq, bir sıra frazeoloji keyfiyyətlər qazanaraq dilin frazeoloji sisteminə daxil olur. Məsələn, Yazıq kişi indi Əli aşından da oldu, Vəli aşından da. Bu məsələdə Mehrəli dayı gah nala vurur, gah mıxa. Nümunələrdə göstərilən frazeoloji birləşmələrin hər hansı bir əhvalatla bağlı yarandığını açıq-aydın guman etmək olar. Ancaq bunlar indiki halda zərb-məsəldən daha çox frazeoloji birləşmə keyfiyyətindədir. Cümlə daxilində Əli aşından da oldu, Vəli aşından da; gah nala vurur, gah mıxa birləşmələrinin tərkib hissələri öz həqiqi mənasını saxlaya bilmədiyi üçün onları ayırmaq mümkün olmur, birləşmə bütünlükdə bir məna verir və bütünlükdə cümlənin bir üzvü – xəbəri vəzifəsində işlənir.
Hər hansı bir dilə mükəmməl yiyələnmək üçün ilk növbədə həmin dilin frazeologiyasını dərindən bilmək lazımdır. Çünki dilin frazeologiyası, əsasən, dilin daşıyıcısı olan xalqın həyat tərzini, məişətini, mədəniyyətini, milli təfəkkürünü özündə əks etdirir. Məsələn, bir şeyin ardı-arası kəsilmədən təkrar olunması mənasında çevir tatı, vur tatı ifadəsi işlədilir. Bu ifadənin necə yarandığını araşdırırarkən maraqlı faktla qarşılaşırıq. Belə ki, tat təndirdə çörək bişirilən zaman yarıbişmiş halda təndirin divarından külün üzərinə düşən çörəkdir. Tatı külün üzə¬rindən götürüb o biri üzünə - xəmirli tərəfinə çevirib yenidən təndirin divarına vurur¬lar ki, bu da təkrarlamaq mənasında çevir tatı, vur tatı ifadəsinin yaranmasına zəmin yaratmışdır. Bu məişət prosesi ilə əlaqədar tat düşmək, küt getmək, kətavaz getmək frazeologizmləri də yaranmışdır.
Odur ki, “hər hansı milli dilin frazeologiyasının dərindən öyrənilməsi, həmin dilin tam mənimsənilməsində əsas halqadır və eləcə də dilin daşıyıcılarının zəngin, rəngarəng və bir qədər də sirli aləmlərinə açılan pəncərədir”(4, s.25) Bu mənada dilin lüğət tərkibində frazeoloji birləşmələrin rolu çox böyükdür. Onlar dilin frаzеоlоji sis¬tеminin mövcudluğunu şərtləndirir və bu sistem dаimа inkişаfdаdır. Hər bir frazem dilin frazeoloji sisiteminə daxil olmaq üçün uzun bir təkamül və cilalanma yolu keçir. Görkəmli dilçi alim Samət Əlizadənin dili ilə desək, “frazemin də doğuluşu əzab¬lıdır”.
Frazeologizmlər dilin zənginliyinə, rəngarəngliyinə xidmət etməklə yanaşı, həm¬çinin bir çox hallarda əsas məfhumları da ifadə edə bilir. Bu mənada frаzеоlоji birləşmələr vаhid leksik mənа bildirməklə və qrammatik vəzifə daşımaqla sözə ya¬xın¬dır və onları da söz kimi müxtəlif nitq hissələrinə aid etmək olur. Bu zaman ifa¬dənin ümumi mənası əsas götürülür; yəni onların hansı qrammatik mənanı bildir¬məsi (əşya məzmunu, keyfiyyət, kəmiyyət, hərəkət və s.) nəzərə alınır. Məsələn, ara sözü (şayiə, uydurma) – isim kimi; quru qəfəs (cansız, arıq) – sifət kimi; burnunun ucu göynəmək (darıxmaq) – fel kimi; bir su içim saatda (vaxt itirmədən, dərhal) – zərf kimi götürülür.
Dilçilikdə bəzi mürəkkəb sözlərlə frаzеоlоji vаhidlər аrаsındаkı sərhədin dəqiq¬ləş¬dirilməsi də dilçiliyin аktuаl məsələlərindəndir. Bеlə ki, bu məsələdə hələ də fikir аyrılığı mövcuddur. Bir qrup mürəkkəb sözlər vardır ki, onlarda məcazilik az və ya çox dərəcədə özünü göstərir. Frazeoloji ifadələrdə olduğu kimi onların da tərkib hissələrini təşkil edən sözlər öz müstəqil mənalarını itirərək, bütövlükdə bir məna ifadə edir. Məsələn, şоrgöz, diribаş, qaraqabaq və s. Bu cür mürəkkəb sözlər vaxtilə frazeoloji birləşmə kimi işlənsə də, tədricən həmin söz birləşmələri vahid bir vurğu qazanaraq, mürəkkəb sözə çevrilmişdir.
Аzərbаycаn dilində mürəkkəb fеllərin bir qismi fоrmаcа аyrı yаzılmаsı ilə digər mürəkkəb sözlərdən fərqlənir. Bunа görə də fеli frаzеоlоji birləşmələrlə bəzi mürək¬kəb fеlləri fərqləndirmək çətinləşir. Feli frazeoloji birləşmələri ayrı yazılan mürəkkəb fellərdən fərqləndirən başlıca əlamət frazeoloji birləşmələrdə məcaziliyin olmasıdır. Məsələn, söhbət eləmək, hazır eləmək, tələbə olmaq, sakit olmaq və s. birləşmələrdə söhbət, hazır, tələbə, sakit sözləri öz həqiqi mənasında işlənsə də, ağ eləmək, söz eləmək, əl-ayaq eləmək, başından eləmək, boyun olmaq, üz-göz olmaq, göz-qulaq olmaq və s. birləşmələrin tərkib hissələri həqiqi mənadan uzaqlaşaraq, bütövlükdə məcazi məna ifadə edir.
Frаzеоlоgiyanın tədqiqində dilçilikdə az öyrənilən, lakin ən əhəmiyyətli məsəl¬lərdən biri də dilin frazeoloji sisteminin sеmаntik quruluşudur. Bu məsə¬lə frаzеоlоgizmlərin leksik-se¬mantik təbiətinin, təşəkkülünün, inkişаf tаriхinin öyrənilməsi üçün böyük önəm kəsb edir.
Frаzеоlоji vаhidlərin sеmаntik quruluşu dedikdə frаzеоlоgiyаdа sinоnimlik və vаriаntlılıq, frаzеоlоji çoxmənalılıq, frаzеоlоji оmоnimlik, frаzеоlоji аntоnimlik və b. məsələlər nəzərdə tutulur.
Frаzеоlоji sinоnimlik frаzеоlоgizmlərin sеmаntik quruluşundа əsаs yеr tutur. Frazeoloji sinonimlər adı altında leksik tərkibi müxtəlif olan, lakin eyni və ya həddən artıq yaxın mənalar ifadə edən frazeologizmlər nəzərdə tutulur. Məsələn, çox sıxışdırmaq, incitmək, təzyiq altda saxlamaq mənasında qoz qabığına salmaq, göz verib işıq verməmək, gözümçıxdıya salmaq; çalışmaq, bütün qüvvəsini, enerjisini, bacarığını sərf etmək mənasında isə can qoymaq, qan-tər tökmək, dəridən-qabıqdan çıxmaq, külüng çalmaq, sümük sındırmaq frazeoloji birləşmələri sinonimlik təşkil edir. Göründüyü kimi müxtəlif leksik tərkibə, müxtəlif obrazlara malik bu ifadələr bir-birindən öz üslubi boyası və incə məna çalarları ilə fərqlənir ki, bu da frazeoloji sinonimliyin başlıca əlamətlərindəndir.
Dilin frazeoloji sistemində öz zənginliyi, rəngarəngliyi ilə özünəməxsus yer tutan semantik növlərdən biri də frazeoloji vаriаntlılıqdır. Frаzеоlоji sinоnimlik və frаzеоlоji vаriаntlılıq anlayışları son illərə qədərki tədqiqatlarda eyniləşdirilib, yaxud da aydın şəkildə fərqləndirilməyib, əksər hallarda isə bu məsələyə səthi yanaşılmışdır.
Frazeoloji variantlılıq dildə eyni mənanı ifadə etmək üçün frazeoloji vahidin leksik, qrammatik və leksik-qrammatik cəhətdən dəyişikliyə uğraması nəticəsində yaranır. Məsələn, yorulmaq, zəifləmək, halsızlaşmaq mənasında işlənən əldən düşmək, taqətdən düşmək, haldan düşmək, heydən düşmək, gücdən düşmək; heyi kəsilmək, kələyi kəsilmək, taqəti kəsilmək frazeologizmləri leksik cəhətdən; təəccüblənmək, heyran olmaq mənasında işlənən ağzı açıq qalmaq, ağzı açıla qalmaq frazeolo¬gizmləri qrammatik; istədiyinə nail olmamaq, heç bir şey əldə etməmək mənasında işlənən əli boşa çıxmaq, əli boşda qalmaq frazeologizmləri isə leksik-qrammatik cəhətdən frazeoloji variantlılıq təşkil edir.
Azərbaycan dilinin frazeoloji sistemi frazeoloji variantlarla, eləcə də frazeoloji sinonimlərlə çox zəngindir. Həm frazeoloji variantlılıq, həm də frazeoloji sinonimlik bir-birinə bənzəsə də, əslində bir-birindən tamamilə fərqlənir. Bu fərqləri izah edər¬kən dilçi alimlər müxtəlif mövqe nümayiş etdirir. Son dövrlərdə əksər dilçilər mə¬na¬ları olduğu kimi qalan, tərkiblərində leksik, leksik-qrammatik, qrammatik dəyişiklik olan ifadələri frazeoloji variant adlandırdığı halda N.Seyidəliyev frazeologiyaya həsr etdiyi əsərində sinonim sözlərin əvəzlənməsi nəticəsində yaranan frazeologizmləri variant deyil, frazeoloji sinonim hesab edir və xeyli sayda tərkibində sinonim olan frazeoloji vahidləri frazeoloji sinonimliyə nümunə göstərir: “Ağlını başına yığmaq – ağlını başına cəm eləmək; barıt kimi partlamaq – barıt kimi açılmaq; başına oyun açmaq – başına kələk açmaq; başına yığılmaq – başına toplanmaq” (5, s.193). Frazeoloji variantlılığa isə bunları nümunə gətirir: dərisinə saman səpmək/təpmək; ayağına düşmək/tökülmək/yıxılmaq/gərilmək; boğaza yığmaq/gətirmək (5, s.211) Dilçi alim məsələyə belə aydınlıq gətirir: “Variant yaradan sözlərdə sinonimlik deyil, əvəzlənmə prosesi baş verir. Məsələn, bu kənd mənim, o kənd sənin// bu küçə mənim, o küçə sənin// bu dağ mənim, o dərə sənin frazeoloji birləşmə təşkil edən bu cərgə frazeoloji variantdır. Çünki onların mənası eyni olsa da, quruluşuna görə tam başqa-başqa sözlərdən yaranmışdır və həmin variantlarda iştirak edən sözlərdən heç biri sinonim təşkil etmək hüququna malik deyildir. Həmin variant ifadələr “bu qapı mənim, o qapı sənin” ifadəsi əsasında əvəzlənmə yolu ilə yaranmışdır” (5, s.209)
Qeyd edək ki, N.Seyidəliyevin nümunə kimi göstərdiyi frazeoloji vahidlərin tər¬ki¬bindəki kənd, küçə, dağ, dərə, qapı sözlərinin məhz sinonim olmadığına görə bu sözlərin iştirak etdiyi birləşmələri frazeoloji variant adlandırması ağlabatan fikir de¬yil. Həmçinin frazeoloji variantlardan hansının əvvəl, hansının sonra yarandığını da qətiliklə söyləmək olmaz.
Fikrimizcə, frazeoloji variantlılığı frazeoloji sinonimlikdən fərqləndirmək üçün tərkibində sinonim və ya sinonim olmayan sözlərin əvəzlənməsini əsas götürmək düzgün deyil. Çünki frazeoloji variantlılıq üçün frazeologizmin mənaca eyni və kom¬ponentlərindən birinin və ya bir neçəsinin üst-üstə düşməsi əsasdır. Frazeoloji sino¬nim¬lik üçün isə leksik tərkibcə tamamilə fərqli, lakin mənaca eyni və ya yaxın olmaq başlıca keyfiyyətdir.
Görkəmli dilçi alim H.Bayramov frazeoloji variantlılığı frazeoloji sinonim¬lik¬dən fərqləndirən başlıca əlamətləri aşağıdakı kimi göstərmişdir:
1) Obrazlı frazeoloji variantlarda obrazlılıq eyni olduğu halda, frazeoloji sinonim¬lərdə bu məcburi deyildir, çünki frazeoloji sinonimlər obrazlı olmayan frazeoloji vahidlərdən də ola bilər; 2) frazeoloji variantları bütün vəziyyətlərdə bir-biri ilə əvəz etmək mümkün olduğu halda, bu cəhət frazeoloji sinonimlərdə vacib deyildir və s. (3, 148)
Dilçilikdə frazeoloji variantlılığın yaranması məsələsinə əsasən iki cür yanaş¬ma mövcuddur. Bir yanaşmaya görə variantlar dildə mövcud olan frazeoloji ifadənin parça¬lanması nəticəsində törəyir. Yəni frаzеоlоji vаhidlərdəki sаbitliyin pоzulmаsı vаriаnt¬lılığın yaranması üçün əsas şərtdir. Digər yanaşmaya görə isə frаzеоlоji vа¬hid¬lərin müxtəlif vаriаntlarının mövcudluğu sinоnimliyə keçid prosesidir. Fikrimiz¬cə, frazeoloji vаriаntlılığı məhz sinоnimliyə uzаnаn yоlun bаşlаnğıcı hesab etmək olar.
Dilin frazeoloji sistemində frazeoloji çoxmənalılıq da özünü göstərir. Fraze¬o¬loji çoxmənalılıq dedikdə bir frazeoloji birləşmənin bir-birinə yaxın bir neçə mənada işlənməsi nəzərdə tutulur. Məsələn, qulaq asmaq frazeoloji vahidi dinləmək; sözə baxmaq; fikir vermək mənalarında çoxmənalıdır.
Frazeoloji omonimlik isə eyni frazeoloji birləşmənin bir-birindən tamamilə fərqli iki mənaya malik olmasıdır. Məsələn, işə salmaq 1-ci mənada hərəkətə gətir¬mək, işlətməyə başlamaq; 2-ci mənada isə dolaşdırmaq, çətin vəziyyətə, xataya düş¬məsinə səbəb olmaq mənalarında bir-birinə omonimdir.
Mənaca bir-biri ilə ziddiyyət təşkil edən frazeoloji birləşmələr isə frazeoloji antonimlik yaradır. Məsələn, bel bağlamaq – gözü su içməmək; dil-dil ötmək – ağzına su almaq; kefi açılmaq – qanı qaralmaq və s.
Azərbaycan ədəbi dilinin frazeoloji sisteminin leksik-semantik təbiətinin dərindən öyrənilməsi dilçilikdə qarşıda duran əsas vəzifələrdəndir.

İSTİFADƏ OLUNAN ƏDƏBİYYAT
1. A. Axundov. Ümumi dilçilik. Bakı, Şərq-Qərb, 2006
2. A.Qurbanov. Müasir Azərbaycan dilinin frazeologiyası. Bakı,1963
3. H.A.Bayramov. Azərbaycan dili frazeologiyasının əsasları. Bakı, Maarif, 1978
4. M.Mirzəliyeva. Türk dillərinin frazeologiyası. I cild. Bakı, Nurlan, 2009
5. N.F.Seyidəliyev. Azərbaycan dastan və nağıl dilinin frazealogiyası. Bakı, 2006.
6. S.Cəfərov. Müasir Azərbaycan dili. II hissə. Leksika. III nəşr, Bakı, Şərq-Qərb, 2007

Краткий взгляд на фразеологическую систему языка
РЕЗЮМЕ
Устойчивые словосочетания возникают в процессе исторического развития языка и, постепенно об-ретая постоянство, используются в речевой деятельности. Слова, входящие в такие словосочетания, теряют свой первоначальный лексический смысл и в комплексе служат созданию общего значения фразеологиче-ского оборота. В статье рассматриваются также фразеологические синонимы, фразеологическая вариатив-ность и другие элементы данной системы, отражающие образ жизни народа, его быт, культуру, националь-ное мышление.

Short Sight at the Phraseological System of Language
SUMMARY
Set phrases arise in the course of historical development of language and, gradually finding constancy, are used in speech activity. The words entering into such word-combinations lose the initial lexical sense and in a com-plex serve creation of a general meaning of a set phrase. In the article are considered phraseological synonyms, phra-seological variability and other elements of the given system reflecting a way of life of the people, also its life, culture, national thinking.

Açar sözlər: dilin frazeoloji sistemi, frazeologizm, variantlılıq, sinonimlik.
Ключевые слова: фразеологическая система языка, фразеологизм, вариативность, синонимичность.
Keywords: phraseological system of language, a phraseological unit, variability, synonimy.

Rəyçi: F.e.d., prof. T.M.Hacıyev

Алиева Аян Таир г.
ОТЛИЧИТЕЛЬНЫЕ ОСОБЕННОСТИ ДИАЛЕКТОВ ОТ АРАБСКОГО
ЛИТЕРАТУРНОГО ЯЗЫКА НА ФОНЕТИЧЕСКОМ И ГРАММАТИЧЕСКОМ УРОВНЯХ
Арабский язык в течение ряда веков был и остается одним из важнейших языков человеческой цивили-зации (7,37). Он принадлежит к семитской ветви семито-хамитской семьи языков. На нем говорят более 200 млн. человек на всем Ближнем Востоке и в Северной Африке. Он является одним из шести официальных языков ООН, языком ислама и его священной книги-Корана, и языком, на котором созданы величайшие в мире произведения литературы, науки и истории.
Основными формами существования арабского языка являются классический арабский и современный арабский язык. Первый является историческим языком арабского культурного наследия (древнеарабской поэ¬зии, героических сказаний и других памятников арабской культуры), языком Корана; для него характер-но употребление архаической лексики и архаи¬ческих грамматических форм и отсутствие узкорегиональных элементов. Он имеет длительную письменно-книжную традицию и не приспособлен к устному общению. Классический язык – это замкнутое функциональное образование с узкой социальной базой. В настоящее время он применяется в радиопередачах на религиозные темы, его используют в речах теологи аль-Азхара и других мусульманских центров.
Современный арабский язык распадается на две группы: официальный, письменный, используемый всем арабским миром литературный язык и обиходно-разговорные диалекты, употребление которых ограничено территориями отдельных стран и регионов. Первый известен как АЛЯ (арабский литературный язык) или фусха (fusha), последние называют разговорными диалектами (^ammiyya). АЛЯ используется в современ-ной литературе, прессе, на радио и телевидении, в официальных мероприятиях, на конференциях, в публич-ных речах и т.д. Он обслуживает науку, художественную литературу и несколько других важных сфер об-щения: общественно-политическую, административную, организованное обучение, массовую информацию, личную переписку (5,52).
Современный арабский литературный язык – результат дальнейшего развития классического арабского языка. Его становление целиком связано с так называемым возрождением арабской литературы во второй половине 19 в. благодаря начавшемуся
антифеодальному и национально-освободительному движению в арабских странах (6,9).
Обиходно-разговорные диалекты используются в повседневной жизни: на работе, дома, в общении с друзьями, в песнях, фильмах и телесериалах. Диалекты являются неотъемлемой частью арабского языка. Ограничиваясь лишь АЛЯ, невозможно почувствовать идиоматичность, красочность и юмор повседневного языка, понять песни, шутки, фильмы и остальные элементы культуры народа. Мы считаем, что говорить по-арабски значит владеть и АЛЯ, и, по меньшей мере, одним из разговорных диалектов, как и сами арабы, чтобы иметь возможность переходить на любой из них в зависимости от ситуации. Поэтому, диалект явля-ется практически универсальным средством в повседневном общении.
Исследованию языковой ситуации в арабских странах посвящены многочисленные труды видных уче-ных. Для анализа многоаспектной проблематики языковой ситуации и языковой политики определенный интерес работы Ю. Н. Завадовского, Г. Ш. Шарбатова, А. Г. Беловой, В. М. Белкина, С. Х. Кямилева, Ч. Фергюсона, Х. Бланка, Д. Хаймса и т.д. В самих арабских странах 70-е годы ознаменовались зарождением интереса к социо-лингвистической проблематике, появлением различных исследований, посвященных это-му вопросу. Вышли в свет работы ас-Саида Мухаммеда Бадави (Египет), Ибрагима Самарраи (Ирак), Там-мама Хасана (Египет), Наффусы Закарии Саид (Египет) и др. Большой интерес представляют исследования тунисских авторов Мухаммеда Маамури, Абдаллатыфа Убейды, которые рассматривали проблемы распро-странения двуязычия среди различных групп населения, суданца Умари Ахмада Махмуда об этнолингви-стических проблемах Судана, тунисца Мухаммеда аль-Минджи ас-Саййада о языковой ситуации и языко-вой политике.
В настоящее время существует много арабских местных говоров и наречий. В одной и той же стране имеются различия между говорами разных районов, между говорами городского населения и сельского, между языками оседлого населения и кочевого (7,42). Иной раз эти локальные различия бывают слишком значительны, что нередко затрудняет взаимопонимание собеседников, которые являются носителями раз-ных территориальных диалектов.
Возникновению подобной языковой ситуации в арабском мире способствовал широкий спектр истори-ческих, географических, социально-культурных, политических, экономических и других факторов.
Истоки языковой ситуации, сложившейся в арабском ареале, восходят к эпохе так называемой “джахи-лийи” (5,126). Уже тогда на территории Аравийского полуострова существовали языки, говоры и диалекты различных арабских племен, существенно отличные от того древреарабского диалекта (диалект племени Курейш), который лежит в основе классического арабского языка – языка богатой художественной, научной и религиозной литературы средневекового Востока.
Поворотными событиями в складывании своеобразной языковой ситуации в арабском регионе явились выход арабов за пределы традиционных мест проживания и завоевания в 7-9 вв. обширных территорий в Азии, на юге Европы и в Африке, заселенных народами, говорящими на персидском, арамейском, сирий-ском и других языках (5, 126-127).
По мере расширения арабских завоеваний арабы все более и более консолидировались сами и смешивались с населением некоторых провинций, с теми древними народами, которые до их прихода при-нимали участие в создании высокой материальной и духовной культуры еще в древнюю эпоху (5,12).
Арабоязычное население современных Алжира, Туниса и Марокко в основном восходит к арабам и бер-берскому населению Северной Африки. В основе генезиса жителей Ирака – не только арабы, завовавшие Двуречье в середине 7 в., но и коренное население, говорившее на родственном арабскому арамейском язы-ке. Что касается египтян, то это потомки древних египтян, смешавшиеся с арабами, пришедшими в 7 в. н.э. в Египет (5,11).
Языки завоеванных территорий, а также местных этносов оказали значительное воздействие на возник-новение более поздних диалектов.
Значительное воздействие на языковую ситуацию оказали также османская и европейская колонизация арабских стран, которая сопровождалась использованием турецкого и европейских языков в качестве офи-циальных языков.
В результате длительной колониальной зависимости арабские страны ко времени завоевания ими неза-висимости оказались в числе государств, которые по уровню своего политического, культурного и научно-технического развития относились к категории отсталых (5,129).
Невежество и низкий уровень грамотности населения способствовали пренебрежению грамматическими нормами литературного языка в процессе речи.
Существуют различные точки зрения относительно классификации и разделения арабских диалектов на группы.
Некоторые ученые разделяют диалекты арабского языка на две большие группы: диалекты Магриба (или западные диалекты) и диалекты Маш¬рика (или восточные диалекты). К западной группе относятся диалек-ты Северо-Западной Африки (Марокко, Алжир, Тунис, Ливия). Под восточными диалектами подразумева-ются в основном египетский, иракский, сирийский, а также диалекты Аравийского полуострова.
Однако подобное разделение носит довольно условный характер, так как диалект каждой страны облада-ет особой, присущей только ей, спецификой.
При анализе грамматических, фонетических и лексических особенностей обеих групп диалектов можно прийти к выводу, что восточные диалекты более близки к литературному языку, нежели западные.
Особое место среди восточных диалектов принадлежит египетскому разговорному языку, который явля-ется одним из самых широко распространенных диалектов во всем арабском мире.
При этом имеется в виду не свободное репродуктивное владение им – умение говорить, а рецептивное, т.е. возможность понимать, воспринимать египетскую обиходно-разговорную речь (5,139).
Распространению египетского диалекта в арабском мире способствуют такие факторы, как широкая де-монстрация египетских фильмов, трансляция египетских песен и тематических передач, современная еги-петская литература и разнообразная информация, которая регулярно передается на египетском диалекте. Следует отметить также, что в школах и университетах разных арабских стран работает много египетских преподавателей, которые ведут преподавание на египетском диалекте.
Различия диалекта и литературного языка легко обнаруживаются на фонетическом и грамматическом уровнях.
Известно, что классический арабский язык обладает богатым консонантизмом, включающим эмфатиче-ские, интердентальные, ларингальные, фарингальные, фрикативные согласные.
В диалектах же просматривается тенденция к произнесению вместо межзубных (интердентальных) зву-ков классического языка зубных (дентальных), смягчению эмфатических согласных и т.д.
Как известно, египтяне вместо общеарабской звонкой средненебной фрикаты ğ произносят звонкий зад-неязычный взрывной g (5, 95). Также в египетском варианте арабского языка глухому глубокозадненебному звуку q соответствует глухой связочный взрывной согласный ['] – хамза.
Вокализм классического арабского языка представлен тремя краткими - [ə], [i], [u] и тремя долгими - [ə:], [i:], [u:] гласными фонемами, двумя дифтонгами [аu], [ey].
В диалектах помимо шести гласных фонем употребляются дополнительные фонемы - [o], [o:], [e], [e:].
Дифтонги [аu] и [ey] произносятся чаще всего как долгие гласные [o:] и [e:] (5, 97). Под воздействием на-родно-разговорного языка имеется тенденция к вытеснению общелитературного краткого гласного [ə] в ря-де именных моделей и к замене на краткие [u] или [i] (5, 97).
Также имеют место такие фонетические явления как опущение кратких гласных звуков, превращение кратких гласных звуков в долгие, и наоборот, изменение места ударения в слове, возникновение добавочных гласных звуков, замена одних гласных звуков другими, и т.д.
Отличия литературного языка от диалектной речи ярко выражены в области грамматики.
В классическом языке в отличие от всех других форм существования не допускается усечение безудар-ных окончаний – служебных морфем, передающих родовые, падежные и прочие значения (5, 64).
В разговорных диалектах нередко обнаруживается тенденция к предпочтительному употреблению именных конструкций вместо глагольных.
Важной особенностью литературного языка является употребление предложений с глаголами в форме страдательного залога, что практически не имеет места в диалектной речи. Вместо страдательного залога здесь обычно употребляется форма седьмой породы глагола.
Довольно редким для диалекта является также употребление сложносочиненных и сложноподчиненных предложений.
Если в литературном языке категория двойственного числа присуща существительным, прилагательным, причастиям, местоимениям и глаголам, то в диалектной речи эта категория характерна только для существи-тельных. Форма множественного числа прилагательных, причастий, местоимений и глаголов может заме-щать и форму двойственного числа литературного языка, т.е. иначе говоря, если в литературном языке к ка-тегории множественного числа относят исчисляемое количество более двух, то в диалектах к этой категории относится исчисляемое количество больше единицы.
Глагол представляет как бы скелет всей морфологической системы семитских языков (2, 74).
В своей системной части диалектная морфология строится по схемам АЛЯ и сохраняет связь с семито-хамитской морфологической системой, в основу которой положена структура глагола (3, 46).
Категория наклонения в диалекте сводится к наличию двух граммем – повелительного и изъявительного наклонения, по двум дифференциальным признакам: ненаправленность/направленность (3,49).
Следует особо отметить, что граммема двойственного числа в диалект¬ном глаголе отсутствует, будучи в регрессивном состоянии уже в имени (3,48).
Также характерной особенностью этой формы существования языка является употребление в функции имперфекта действительного и страдательного залога как глагольной формы имперфекта, характерной для литературного языка, так и формы на b, относящейся к народно-разговорной речи. Для образования будуще-го времени в диалектной речи вместо префиксов sa, sawfa используются префиксы hā, ha.
Из трех моделей трехсогласного глагола прошедшего времени CaCaCa, CaCuCa, CaCyCa литературного языка, диалект использует в чистом виде только первую модель, остальные претерпели изменения: CaCuCa – CuCuC, CaCyCa – CyCyC либо CuCuC.
Значительно упростилась система спряжения. Диалект в отличие от литературного языка не различает формы мужского и женского рода во множественном числе глагола второго и третьего лица, усечены без-ударные окончания, выпали ن в форме второго лица единственного числа женского рода и в форме третьего лица множественного числа мужского рода в имперфекте, а также م в форме второго лица множественного числа мужского рода в перфекте.
Что касается отрицательной глагольной конструкции, то здесь также сократилось количество отрица-тельных слов, функционирующих в окружении глагольных основ (lam, la, ma, lamm – muš/miš/ma…š), и из-менилась структура самой отрицательной конструкции. Например, lan yanuba – muš hayaktub, ma hadara – ma hadarš, ma yahdur – ma biyahdarš, и т.д.

Список Использованной Литературы
1. Bakı Dövlət Universiteti İlahiyyat Fakultəsinin Elmi Məcmuəsi. Salman Süleymanov “Ərəb felləri ləhcələrdə” (Bakı, 2004)
2. Завадовский Ю. Н. Арабские диалекты Магриба (Москва, 1962)
3. Завадовский Ю.Н. Тунисский диалект арабского языка (Москва, 1981)
4. Кямилев С. Х. Марокканский диалект арабского языка (Москва, 1968)
5. Шагаль В. Ш. Языковой аспект национальных процессов в арабских странах (Москва, 1987)
6. Шарбатов Г. Ш. Современный арабский язык (Москва, 1961)
7. Гранде Б. Н. Введение в сравнительное изучение семитских языков (Москва, 1972)
8. Гранде Б. Н. Курс арабской грамматики в сравнительно-историческом освещении (Москва, 1963)
9. Мамедов А. Дж. Арабский язык (Баку, 2001)
10. Большая Советская Энциклопедия (Москва, 1970)
11. С. А. Тимофеев, В. Э. Шагаль Учебник египетского диалекта (Москва, 1968)
12. والحروف البينات و القواعد في للفصحى العامية تحريفات .ضيف ﺸﻮﻗﻲ دكتور
، ۱٩٩٤ القاهرة . الحركات و
13. . تعليمها طرائق و الفصحى العربية اللغة دراسات . صياح إنطوان دكتور
۱٩٩٥ ، بيروت
.

Xülasə
Müasir ərəb dili 2 qrupa bölünür: bütün ərəb dünyasında istifadə olunan rəsmi ədəbi ərəb dili və istifadəsi müəyyən ölkə və regionlarla məhdudlaşan ləhcə və dialektlər. Birinci ədəbi ərəb dili, və yaxud (fusha), ikinci isə ləhcələr, yaxud (^ammiyya) kimi tanınır. Dialektlə ədəbi ərəb dilinin fərqi ən çox fonetik və qrammatik səviyyələrdə özünü biruzə verməkdədir.
Summary
The modern arabic language divides into 2 groups: official literary Arabic language, which is used in whole Arabic world and territorial dialects which can be used in limited countries and regions. The first is known as (fusha), and the second as (^ammiyya). The basic differences between the first and the second groups can simply be observed in pho-netic and grammatical rates.

Açar sözləri: ərəb ədəbi dili, ərazi dialekləri.
Ключевые слова: Арабский Литературный Язык, территориальные диалекты.
Keywords: Literary Arabic language, regional dialects
Rəyçi: dos.N.Əfəndiyeva

Айгюн Тариэль гызы Косаева
СЕМАНТИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ ГОМОГЕННЫХ СЛОВ В ШУМЕРСКОМ, КЕЛЬТСКИХ
И ТЮРКСКИХ ЯЗЫКАХ
С древнейших времен люди в поисках благоприятного и безопасного места проживания покидали родные земли и переселялись на другие территории. Иногда миграция народов несла вынужденный харак-тер.
В данной статье мы проанализируем гомогенные слова в шумерском и кельтских языках, а также проведем параллель между данными словами в некоторых тюркских языках.
Откуда пришли шумеры – до сих пор неизвестно. Этот народ говорил на языке, родственные связи ко-торого с другими языками пока не установлены. Шумерский язык когда-то играл важную роль в торговле, медицине, науке и в религии.
Леонард Кинг в своей книге “История Шумера и Аккада” писал о том, что шумеры оказали огромное влияние на мировую культуру: “Форму правления, систему правоведения, литературу и искусство, семиты всего лишь заимствовали от своих шумерских учителей, и, хотя в некотором отношении они усовершенст-вовали эти формы, несмотря на это, первоисточник исходил от шумерского народа. К примеру, свод Законов Хаммурапи, который оказал влияние на Моисеевы законы, как теперь доказывают, были шумерского про-исхождения; а недавнее исследование показало, что более поздняя религиозная и мифологическая литерату-ра Вавилонии и Ассирии, которая оказала ощутимое влияние на библейскую книгу Нового Завета “К евре-ям”, происходила из шумерских источников” [18; ix].
Европейские ученые, впервые сравнивая шумерскую письменность с языками других народов, при-шли к выводу, что в данном языке преобладают в основном законы тюркского языка. Ученые выразили мысль, что первыми переселенцами в Шумере были народы из Азербайджана и Туркменистана [3].
В своей книге “Народ Азер”, Ф. Агасыоглу затрагивает тему, связанную с шумеро-тюркскими па-раллелями, которые, в свое время удалось установить О. Сулейменову.
Ф. Агасыоглу отмечает, что на территории Двуречья существовало тюркское государство Гутиев, которое ранее состояло из несколько племен, проживающих на территории Древнего Азербайджана: “Из-вестно, что в шумерском языке имеются большое количество тюркизмов и такое положение возникает лишь в том случае, когда шумерские и тюркские племена долгое время проживают вместе. Действительно, шуме-ры находились под властью Государства Гутиев (2200-2109), которые происходили из тюркского рода. В доисламский период на территории Азербайджана проживали различные племена. Некоторые из них созда-ли мощные государства и даже империи. Одним из этих государств было Гути, по названию племен гутиев, потомков протоазерского народа. Проживая на территории от реки Тигра до озера Урмии в виде княжеств, племена гутиев, время от времени подвергались нападениям со стороны Аккадского и Эламского Царств, в ходе которого их имущества оказывались разграбленными. В аккадских и эламских письменных текстах говорится о сражениях с 70 племенами в стране гутиев. Некоторые более поздние источники указывали, что в состав племен “гутиев” входили тюркские племена субаров, туруков, куманов, барсов, бёрю, гаргаров, азе-ров, занги и др.” [1;136,149].
А.Алекперов, в своей статье приводит пример перехода букв t/z, в ходе которого название племен гутиев (Qutium,Qutii) превращается в гузиев: “… при закономерности перехода “t/z” “kut” читается “kuz”, что соответствует названию огузов по арабским источникам” [4;410].
Так, по мнению Алекперова, под названием гутиев могли быть и древние огузы.
Хотелось бы более подробно остановиться на племенах субар, которые участвовали не только в эт-ногенезе шумерского народа, но также в далеком прошлом создали княжество Субарту на территории, ко-торая находилась на севере от Диярбакыра, к западу от Битлиса (современная Турция). Об этих тюркских племенах подробно рассказал Ф. Агасыоглу: “Этноним субар с древнетюркского языка переводится как “водный человек”, так как древней формой слова “су” была “суб”. В информации самых древних источни-ков говорится о субарах, которые проживали на территории Двуречья, между Тигром и Евфратом в IV-II тысячелетии до н.э. Расположенную внизу от Багдада территорию Двуречья некоторые источники указыва-ли как Киенгир (Кенгер), а верхнюю часть именовали Субарту (Субар). Сегодня народ, известный нам как шумеры, в этническом плане себя никогда не именовали шумерами. Так их прозвали аккадцы” [1;157]. Да-лее говорится о том, как семитские племена, прибывшие на территорию Двуречья, и столкнувшись впервые с племенами субаров, впоследствии приняли жителей территории Киенгир за субаров и стали именовать их суберами//сумерами (шумер) [1;157].
Агасыоглу, указывает на факт заимствования слова Танры шумерами у племен субаров: “Шумеры не являлись тюрками, однако контакты с субарами пополнили их язык тюркскими словами. Названия мно-гих шумерских городов не были шумерского происхождения, даже слово Танры позаимствовав у субаров, они произносили в форме Дингир (Тенгер)” [1;158].
Шумеское слово Дингир (Diĝir, dingir) у Джона Халлорана дается в значении “божества” [16]. Ин-тересно пронаблюдать за семантикой слова Diĝir, dingir в кельтских языках. В словаре МакБейна слово tig-hearn в гэльс., tighearna в ирл. яз. дается в значении “хозяин”, “повелитель”, с др.-ирл. tigerne, валл. teyrn, др.-валл. tigern переводится как “бог”, “божество” [19].
Напомним, что в кельтскую семью языков входят ирландский язык наряду с шотландским (гэль-ский), уэльским (валлийский) и бретонским. Также в эту группу входят корнуэльский и мэнкский языки.
О связях между шумерским и кельтскими языками мы расскажем позже, при сравнении гомогенных слов в этих языках, а также приведем в качестве примера некоторые тюркские слова.
Какое отношение имеют современные валлийцы к шумерам и к их территории? Каким образом предки валлийцев оказались на Британских островах и где располагалась в древности их земля?
На эти и другие вопросы мы попытаемся ответить при сравнении двух областей Сумер и Субарту, располагавшихся в древности на территориях Малой Азии.
Выше мы упоминали о тюркских племенах субаров, которые создали княжество Субарту, распола-гавшееся в области на севере от Диярбакыра, к западу от Битлиса (Турция). Возможно в соседстве с племе-нами субаров, проживали и предки валлийцев, которые согласно Бенджамину Боуэну прибыли на террито-рию Уэльса с тех земель, где протекали реки Тигр и Евфрат. Они были известны Гомеру под названием киммерийцев: “ … the inhabitants of Wales, known to Homer as the Cimmerii, migrated thither from the great foun-tain-head of nations, - the land of the Euphrates and Tigris” [15;10-11].
Боуэн далее указывает, что валлийцы были мигрантами, которые, выйдя из пределов областей, от-куда протекают реки Тигр и Евфрат, двинулись как в восточном, так и в западном направлении, до тех пор, пока, во времена Гомера не достигли Британских островов. Они превратились в отличных мореплавателей, так как необходимость постоянно передвигаться по воде заставила их быть таковыми [15;23].
Название племен субаров происходит от древнетюркского “водный человек”. Следовательно, суб-ары тоже были мореплавателями и могли преодолевать большие расстояния на лодках, также как их сооте-чественники валлийцы, которых Гомер называл киммерийцами.
Надо отметить, что современные валлийцы себя именуют “кимри”.
Боуэн рассказывая о валлийцах, указывает на тот факт, что они всегда именовали себя “кимри” или “кумру”: “The Welsh have always called themselves Cymru or Cymry”, романизированная форма которых была камбрийцы, т.е. жители Камбрии. Так как жители Камбрии считались схожими с галлами, то саксонцы, из-менив начальную букву “г” в слове “галл” на “в/w”, начали именовать их страну Waels или Wales (Уэльс), а их жителей Waelsh или Welsh (валлийцами). Это продолжается до наших дней” [15; 9-10].
Более подробно о валлийцах и об их истории рассказывает английский историк Шэрон Тернер в своей книге “История англосаксов”. Он пишет о том, что когда-то валлийцы или кумри на своих лодках пе-ресекли Северное море, и, выйдя из нынешнего Стамбула, во главе со своим предводителем Гу Гадарном, достигли берегов Британии: “… когда киммерийцы достигли берегов Германского моря, они на своих при-митивных суднах пересекли море и подплыли к Великобритании. Согласно античным источникам Брита-нии, более древние жители нашего острова назывались Cymry ( Кумри). Валлийцы, их потомки, всегда на-зывали себя Кумри. Валлийская триада (воплотившая в себе три события из истории валлийцев, т.е. кимме-рийцев) утверждает, что киммерийцы были первыми жителями Британии. Триады дополняют, что Гу Га-дарн или Гу Всемогущий повел народ киммерийцев через Германский океан в Британию и в Лидав или в Арморику во Франции. Далее они утверждают, что “киммерийцы – выходцы из восточной части Европы или из региона, где находится Константинополь”. В английском варианте триада звучит так: “First, Hu Gadarn, who led the nation of the Cymry first to the isle of Britain; and from the country of Summer, which is called Deffrobani, they came; this is where Constantinople is: and through the hazy ocean they came to the island of Britain, and to Llydaw, where they have remained” [25;31,33].
Как видно из текста, ранние киммерийцы или кумри под предводительством Гу Гадарна приплыли в Британию и во Францию из Константинополя (современный Стамбул), переплыв Германское (Северное мо-ре).
Имя Гу Гадарна морфологически можно разделить на слова гад и ар, где “гад” с древнетюркского “кат/кет” означает “сильный”, “крепкий”, а “ар/эр” - это общетюрк. слово “мужчина”, “воин”, “муж” [7;289,292]. В аз.яз. слово qatı означает “яростный”, “очень сильный”. Таким образом, имя вождя киммеров Гу Гадарна имеет одинаковую семантику как с др.тюрк., с аз. словом, так и с валл. cadarn “могущественный” [24;51].
Относительно слов Summer (Суммер) и Deffrobani (Дэффробани), которые в древности являлись на-именованием современного Стамбула, можно сделать следующие выводы: исследователи до сих пор нахо-дят остатки материальной культуры древнего человека, начиная от территорий Таврских гор в Турции, так-же на западе Средиземного моря, и далеко на востоке Ирана. Вполне вероятно, что культура Шумера (Sum-mer) могла распространиться вплоть до территории современной Турции. Что касается слова Deffrobani, то согласно правилам морфологии валлийского языка, его можно разделить на три части: Deffr-oban-i. Первый компонент этого слова Deffr/Dwfr в переводе с валл. означает “вода”, а слово oban или afon дается в значении “реки”; в данном слове 'i' является аффиксом места в валл. и выражается предлогами “для”, “к”, “в”, “внут-ри” [24;12,121,204]. Следовательно, название места Deffrobani (Дэффробани) можно перевести как “место внутри вод” или “место окруженное водами”. Действительно, если внимательно посмотреть на карту Стамбула, то можно увидеть, как этот город находится между Черным морем и Мраморным.
Слово duru в шум. яз. означает “свежий”, “орошенный”, “цветущий” [16] и соответствует гэльс. и ирл. dobhar , раннеирл. dobur, валл. dwfr, брэт. dour в значении “вода” [19]. У О’Рейли ирл. слово dur означа-ет “вода” и фонетически более близко к брет. dour [23;208]. В аз. яз. слово duru используется в значении “жидкий”, “чистый”, “прозрачный”, “ясный”, в котором проявляется семантическая параллель с шум. сло-вом duru. Вышеперечисленные слова как в шум., аз., так и в кельтских языках имеют семантику “чистоты”, “прозрачности”.
Шумерские слова aba, ab переводятся как “озеро”, “море” [16], в др.-тюрк. яз. слово ob означает “во-да” [7;362]. Понятие “река” в кельтских языках передается по-разному: в гэльс. яз. abhainn , в ирл. abhann, в др.-ирл. abann, в валл. afon, в брэт. auon [19]. В словаре О’Рейли ирл. слова ab, abh,oba, obadh даются в зна-чении “река” [23;7,389].
Генри О’Брайан, ссылаясь на мнение Птолемея, считает, что старое название города Дублина - Eblanum (Эбланум), соответствует кельтскому слову ebelin (эбелин) и употребляется в значении “жилище” или “людей, проживающих вдоль реки” [12;162-163].
Таким образом, можно предположить, что ирл. слово ab, abh, др.-ирл. abann, валл. afon “река” и ста-рое название Дублина - Eblanum связанны с понятием “места” или “поселения людей вдоль реки”. Данные слова имеют семантическую параллель с тюркским oba “племя”, “шатер”, “аул”, “село”. [13;400].
Фактом является то, что в древние времена люди строили свои жилища близко к воде или реке.
Мы провели семантический анализ лишь некоторых шумерских, кельтских и тюркских слов, однако есть и другие гомогенные слова, которые будут рассмотрены ниже.
Шумерское слово ada “отец” [16] является гомогенным с гэльс. и ирл. athair [19], а также с обще-тюрк. словами ата, ада, ata в значении “отец”.
В валл. яз. слово tad означает “отец” и соответствует аз. диал. слову dədə “отец”, тур. dede “дед” [24;283].
Понятие “мать” в шум.яз. выражено словом ama [16], в гэльс. и ирл. mаthair [19], в валл. mam [24;227]. Ирл. слово ana переводится как “мать ирландских Богов” [23;29]. Данные слова встречаются и в общетюрк. яз. ana, anne, анна, эне и др. Валл. слово mam “мать” является гомогенным со словом mama “ма-ма” в туркм. диал., тур., аз., гаг., кырг., каз., узб., которое соответствует значению “кормящей матери” от об-щетюрк. слова məmə, meme “грудь” [13;27,28].
К данным словам можно также отнести и ирл. слово mam, mama “грудь”, которое является гомоген-ным с аз. məmə “женская грудь”, гаг., тур. meme, тат. мəми [10;189].
У МакБейна слово mam в гэльс. яз. означает “большой круглый холм”, в ирл. mam “гора” [19]. Джон Мильн отмечает, что среди кельтских топонимов, например, в Абердиншире (Шотландия) сохранился топо-ним Allt Carn a' Mhaim, который означает “выжженный холм в форме груди”, в котором слово mhaim озна-чает “женская грудь” [20;8].
З. Гасанов приводит примеры, связанные с частицей –ум в древнетюркском языке: “Образ тюркской богини Умай олицетворяет собой земное начало и плодородие. У Махмуда Кашкари umay означает “детское место”, “чрево матери”, um – “желудок”, а uma в др.-тюрк. словаре означает “мать” [6;313].
Чарлз Валланси в своей книге рассказывает историю происхождения ирландского народа, сравнивая архаичные слова в ирландском языке с другими языками, дает свои комментарии по этому поводу. Он так-же приводит интересное объяснение ирл. слову mathar “мать”. По его мнению, слово mathar “мать” образо-вано с помощью присоединения частицы em к слову athar “отец”, в результате чего образуется слово emathar, которое означает a woman of the athar, то есть “женщина отца”. Автор также приводит более арха-ичные формы ирл. слов am “мать” и athar “отец”, которые не встречаются в словаре О’Рейли [26;156,161].
Рассмотренные примеры в шумерском, в кельтских и тюркских языках, связанные с образом матери выявляют семантическую параллель в данных словах и указывают на праязык, который когда-то являлся общим для этих народов.
Слова, связанные с упрямством, глупостью и силой в кельтских языках передаются посредством слова dur, например, в гэльс. и в ирл. dur “тупой”, “глупый”, “упрямый”, в валл. dir “сила”, “принужде-ние”, в брэт. dir “сталь”, “твердость” [19]. В шум.яз. слово dùr означает “осел”, “ослик” [16]. В аз., туркм., тур. и гаг. яз. слово dur употребляется в значении “стоять”, “останавливаться” [12;296-297]. В аз. яз. глагол dirənmək означает “упираться”, “упрямиться”, “упорствовать”. Известно, что животное осел ассоциируется с упрямством и принуждением и поэтому наблюдается семантическая параллель слов dur и dir в кельтских и тюркских языках.
Шумеры, так же как и огузы доблестного бойца называли эреном [1;392].
В шум.яз. слова erim, érin, éren имеют несколько значений: “мужчина”, “слуга”, “солдат”, “войско”, “армия”, “группа рабочих”, “народ”, “люди” [16]. В некоторых тюрк. яз., в таких как кар., кырг., тат.диал., хак. слово eren означает “мужчина”, в кырг. eren имеет определение: “герой”, “мужественный”, “сильный” [11;290-291]. В гэльс. и ирл. яз. слово аr, в валл. aer означает “битва”, “убийство”, “резня” [19]. В валл. яз. слово arwr (арур) дается в значении “герой”, “почтенный” [24;34], в ирл. armann означает “правитель”, “принц”, “офицер”, а слово arm “армия” [23;38). По семантике данные слова имеют параллель в калм. яз., в котором слово арм передается в значении “метательное копье”, “дротик” [9;50].
Таким образом, понятия связанные со словом аr и аrm/арм являются гомогенными и семантика этих слов одинакова. Человек с оружием у шумеров, кельтов и тюрок ассоциировался с храбростью, мужествен-ностью, доблестью и почитался как герой.
Слова, связанные с понятием “смерть”, “мертвец” в шум. яз. передаются словом ug [16], которое имеет эквиваленты в гэльс. и ирл. яз. eug “смерть”, в валл. angeu , в корн. и др.-брэт. выражены словом ancou [19].
В тюркских языках, например, в туркм., кырг. слово ıq означает “стон”, “рыдание”. Производным от слова ык/ ıq является ыкла “трудно дышать”, “быть задавленным”, в др.-тюрк. ıqurmaq “удушье” [11;650]. Как видно из рассмотренных примеров, семантика слов, связанных со “смертью”, “удушьем” в шум., кельт. и тюрк. яз. синонимична.
Шум. слово izi “огонь” является гомогенным с аз. словом isti “теплый”, “жара” [16]. В некоторых тюркских языках, например, в тур., кырг., тат., узб. is означает “дым” [11;379-380]. В кельтских языках по-нятие “жары”, “тепла” передается словом teas в гэльс. и ирл., в др.-ирл. tess, в валл. и корн. tes, в брет. tez [19]. Как видно из примеров, буква «t» в словах teas, tes, tez является протезированной.
Чарлз Валланси проводит параллель между др.-ирл. словом aos “огонь”, “солнце”, “Бог” и Aosar “Бог” и указывает на то, что этруски писали имя своего Бога как Aesar и Esar. Валланси справедливо замеча-ет: “Таким образом, если Aosar является воплощением солнца, Бога и происходит от Aos “огонь”, тогда по-чему Один не может происходить от другого ирландского слова Aodhan или Aodhon, что означает “огонь” и “солнце” от слова Aod “огонь”?” [26;157].
А. Алекперов в своей статье по поводу происхождения имени бога Одина у скандинавов дает сле-дующее определение: “Тор (молния/огонь) является сыном Одина. Скандинавская мифология в лице Снор-ри Стурулсона утверждает, что Тор был предводителем асов-тюрок, выходцев из Трои. Это сообщение “Младшей Эдды” позволяет судить, что имя “Одина” может этимологизироваться на тюркской языковой основе, где “од” – это огонь” [5].
Слово ud в шум. яз. дается в значении “солнце”, “свет”, “день” [16]. В тур., туркм., каз., кырг., алт., хак. ot, в аз. od означает “огонь”; ут в тат., тув. “свет” [11;483]. Можно сделать вывод, что данные слова яв-ляются гомогенными с ирл. aod “огонь”.
Ирландское имя Aidan (Айдан или Айден) является распространенным не только в Ирландии и Шотландии, но так же и в Великобритании, США, Канаде и означает “огонь” [17].
Имя Айдан у ирландцев и шотландцев является мужским, однако, в Азербайджане и в Турции имя Айдан является женским и означает “лунный свет”. Эквивалентом этого имени является мужское имя Ай-дын, которое означает “ясный”, “светлый”.
Семантика данных имен синонимична, так как воплощает в себе понятия “огня”, “света”, “блеска”, “тепла”.
В шум.яз. слово gù означает “шум”, “звук”, “голос” [16]. Фоно-семантическая параллель наблюдает-ся между шум. словом gù, гэльс., ирл. и др.-ирл. словом. cluas “ухо”, в валл. яз. clust “ухо” [19] и тюркскими словами, например: аз. qulaq “ухо”, тур. kulak, туркм. qulak, тат. колак, каз. құлақ, кырг. кулак, узб. қулоқ [10;189].
Слова ĝeštug, ĝeštu “уши”, “слух”, “понимание”, “разумность” в шум. яз. [16] совпадают как фонети-чески, так и семантически с гэльс. eisd “слушать” и ирл. eisdim “Я слышу” и “Я слушаю” [19], где аффикс -im в слове eisdim указывает на местоимение 1-го лица, ед. числа, что соответствует грамматическому прави-лу образования настоящего времени глагола в аз.яз. путем прибавления -əm к основе глагола: eşidirəm “Я слышу”.
В шум.яз. слово ka “рот” [16] передается словом gab “рот”’ и gabaire “болтун”, “сплетник” в ирл.яз. [23;265-266], а в гэльс. gab означает “болтун” [19].
Эквивалентами шум.яз. слова ka “рот”, ирл. gab “рот”’, gabaire “болтун”,“сплетник”, гэльс. gab “болтун” в азербайджанском языке являются gap “разговор”, “беседа”; gap vurmaq, gap etmək “разговаривать”, “балакать’, gop “болтовня”, “пустословие”, gop etmək “болтать”, “пустословить”, gopçu “болтун”, “бахвал”, “болтливый” [10;189].
Шумерские слова kaš, kas “скорость”, “бегун”, “курьер”, “посланник”, “скакать галопом”, “быстро двигаться”, “быстрый” [16] имеют фоно-семантическую параллель с гэльс. cas, ирл. cos, др.-ирл. coss, валл. coes “ступня”, “нога” [19]. В тюркских языках это слово имеет разные формы: в аз. qıç “нога (человека или животного)”, тат., кум., кырг., узб. диал. кач, тур., гаг. kaç, аз., туркм. qaç, каз. қаш “бегать”, “убегать”, “об-ращаться в бегство”, “ускользать” [10;189].
Слова, с семантикой “гора”, “нагорье” в шум. яз. отражены в слове kur [16], в гэльс., ирл., валл., cаrn, в брэт. karn “груда камней” [19], в др.-тюрк. qur “устраивать”, “сооружать” [7;467].
Древнеирландское слово carn “груда камней” имеет древнюю этимологию. Согласно книге Р. О’Коннера “Хроники Эри”, ирландцы, в древние времена совершали обряд погребения своих вождей сле-дующим образом: после смерти своего вождя или правителя, предав тело умершего земле, ирландцы, со-оружали курган из камней. Таким образом, холм представлял собой “курган” и стал называться carn [22;15]. На территории Великобритании на сегодняшний день имеются сотни курганов различной формы.
Шум. слово men “я” [16] является гомогенным с др.-тюрк. men “я” [7;340]. В гэльс., ирл. и валл. яз. местоимение mi “я”, в корн. my, me, в брэт. me имеют эквиваленты в общетюрк. яз.- мен, мин, mən [19].
Шумерские слова sag, šag, sig, sa, ša “удачливый”, “изящный”, “благосклонный”, “совершать добро”, “радовать”, “удовлетворять” [16], являются гомогенными с ирл. словом saghlach (саглах) “долговечный”, “долголетний”, saghal “славный”, “мягкий” [23;435], с др.-тюрк. saq “внимательный”, “чуткий” [7;485]. Ирл. слову saghlach “долговечный”, “долголетний” соответствует прилагательное в аз. яз sağlam “здоровый”, “сильный”, “крепкий здоровьем”.
В гэльс. и ирл.яз. слово аr “плуг”, “вспахивать”, валл. аr “вспаханная земля” [19] имеют фоно-семантическую параллель с шум. ur, uru “пахать”, “возделывать землю”, “выращивать” [16].
По мнению З. Гасанова наличие компонента ar в тюркских языках придает словам значения, связан-ные с растениями и земледелием. Параллельно с этим or, ur в тюркских языках имеет значение “рыть”, “ко-пать”. О том, что древнейшие тюрки были знакомы с различными земледельческими культурами (зерновод-ство, виноградарство, земледелие), свидетельствуют данные различных наук, в частности, лингвистики. Древность слов с первым слогом ar orax (серп), aral (плуг), arpa (ячмень) не вызывает сомнения [6;212,213].
Рассмотренные выше примеры из шумерской, кельтской и тюркской лексики свидетельствуют об общем праязыке, который со временем подвергся дивергенции.
Таким образом, в древности валлийцы или киммерийцы, покинув свои родные места, двинулись из Малой Азии (Турция) по направлению к западу и достигли берегов Британии на примитивных судах.
Прокопий Кесарийский описывая народы, которые жили возле Меотийского болота (Азовское море) писал: “В древности великое множество гуннов, которых тогда называли киммерийцами, занимало те места, о которых я недавно упоминал, и один царь стоял во главе их всех” [8;76].
Этнотопонимы, связанные с названием племен киммерийцев, встречаются на территориях некото-рых государств: Азербайджана, а также Иранского Азербайджана (Гамарли, Камарли, Камар, Комар, Хо-марлу), в Турции (Комарлар, Комарли, Камар-ушагы), в Грузии (Ашагы Гамарли, Юхары Гамарли, Гомаре-ти, Диди-Гомарети), в Узбекистане (скала Зараут-Камар) и в Туркменистане (Камар, Камарли) [2;5].
Русский историк XVII века Андрей Лызлов писал: “Половцы же и печенеги бяше народ военный и мужественный, изшедший от народа готфов и цымбров”, т.е. цымбры и кимбры – это и есть киммерийцы” [8;30].
Таким образом, от готов и киммерийцев ведут свое происхождение половцы и печенеги.
Что касается ирландцев, то согласно сообщению Тура Хейердала, они являются потомками древних скифов. Согласно его мнению, эти следы ведут на Кавказ. Петроглифы в Гобустане свидетельствуют о том, что территория Азербайджана являлась важным центром по отправке народов в различные направления и вместе с тем привлекала людей из разных стран [14;66].
Ф. Агасыоглу, ссылаясь на мнение авторов античного периода (Геродот, Помпей Трог, Диодор Си-цилийский и другие), указывает территорию поселения скифов на берегах реки Аракс в XVI-XV вв. до.н.э. Позже, покинув свои территории, скифы, отправились по направлению к берегам Азовского моря [2;3].
Следовательно, можно сделать вывод о том, что предками современных валлийцев являлись кимме-рийцы, а ирландцев – скифы, которые относились к тюркскому этносу. В древние времена эти тюркские племена киммерийцев и скифов имели контакты с шумерами, однако, вынуждены были покинуть террито-рию Месопотамии по каким-либо неясным для нас причинам. Подтверждением данному факту является существование праязыка, который играл важную роль в общении древних тюрок с жителями Двуречья.
Условные сокращения:
аз. – азербайджанский
алт. - алтайский
брэт. - брэтонский
валл. – валлийский
гаг. – гагаузский
гэльс. - гэльский
диал. – диалектный
др.-брэт. - древнебретонский
др.-валл. - древневаллийский
др.-ирл. – древнеирландский
др.-тюрк. - древнетюркский
ирл. - ирландский
каз.– казахский
калм. - калмыкский
кар. – караимский
корн. - корнуэльский
кум. - кумыкский
кырг. – кыргызский
общетюрк. - общетюркский
раннеирл. - раннеирландский
тат. – татарский
тув. - тувинский
тур. - турецкий
туркм. – туркменский
узб. – узбекский
хак. - хакасский
шум.- шумерский
яз.-язык

Литература:
1. Ağasıoğlu Firidun. Azər xalqı. Seçmə yazılar. Bakı, “Ağrıdaq” nəşriyyatı, 2000, 436 s.
2. Ağasıoğlu Firidun. Qədim türk eli (Saqa-Qamər boyları). Bakı, “Çıraq”, 2006, 128 s.
3. Vəliyev İsmayıl. Məqalə. “Şumerdəki izimiz”. “Respublika” qəzeti. 28 iyul, 2012-ci il.
4. Алекперов А. Статья. “Этимология некоторых названий тюркско-албанского происхождения”. “Dirçəliş – XXI əsr” jurnalı. Bakı, iyul-avqust, 2011.
5. Алекперов А. Статья. “О происхождении каганата (государства) “русов”. http://www.karabakh-doc.azerall.info/ru/turkologiya/trk011.htm
6. Гасанов Заур. Царские скифы. Этноязычная идентификация “царских скифов” и древних огузов. Liberty Publishing House. New York. 2002., 486 с.
7. Древнетюркский словарь. Л., Издательство “Наука”, 1969, 676 c.
8. Дроздов Ю.Н. Тюркоязычный период европейской истории. – М.; Ярославль: ОО ИПК “Литера”, 2011, 600 с.
9. Калмыцко-русский словарь. 26000 слов. Под ред. Б.Д. Муниева. М., “Русский язык”, 1977, 768 с.
10. Косаева Айгюн. Статья. “Этимологический анализ некоторых ирландских слов тюркского происхождения”. Filologiya məsələləri jurnalı №7. Bakı, “Elm və təhsil” nəşrityyatı. 2012.
11. Севортян Э.В. Этимологический словарь тюркских языков. Общетюркские и межтюркские основы на гласные. М., “Наука”, 1974, 768 с.
12. Севортян Э.В. Этимологический словарь тюркских языков. Общетюркские и межтюркские основы на букву “В”, “Г” и “Д”. М., “Наука”, 1980, 395с.
13. Этимологический словарь тюркских языков. Общетюркские и межтюркские основы на буквы “Л”, “М”, “Н”, “П”, “С”. М., “Восточная ли-тература”, 2003, 446 с.
14. Blair Betty. Thor Heyerdahl: Beyond Borders, Beyond Seas: Links to
15. Azerbaijan. Book VII, Exploration Series. Istanbul, 2011, 187 p.
16. Bowen F. Benjamin. America discovered by the Welsh in 1170 A.D. Philadelphia, 1876, 184 p.
17. Halloran John. Sumerian Lexicon. http://www.sumerian.org
18. http://en.wikipedia.org/wiki/Aidan_%28name%29
19. King Leonard. A history of Sumer and Akkad. London, 1923, 380 p.
20. MacBain Alexander. An Etymological Dictionary of the Gaelic Language.
21. http://www.ceantar.org/Dicts/MB2/index.html
22. Milne John. Celtic place names in Aberdeenshire. “Aberdeen daily journal” office. Aberdeen, 1912, 345 p.
23. O’Brian Henry. Phoenician Ireland. London, 1833, 361 p.
24. O’Connor Roger. Chronicles of Eri. Vol. II. London, 1822, 509 p.
25. O’Reilly Edward. An Irish-English dictionary. Dublin, 1864, 725 p.
26. Richards W. Welsh-English pocket dictionary. London, 1861, 432 p.
27. Sharon Turner. The history of Anglo-Saxons: comprising the history of England from the earliest period to the Norman conquest. In three volumes. Vol.1. The Fourth edition. London, 1823, 557 p.
28. Vallancey Charles. Prospectus of a dictionary of the language of the Aire Coti, or ancient Irish. Dublin, 1802, 234 p.
Summary
Semantic analysis of homogeneous words in Sumerian, Celtic and Turkic languages
This article is devoted to analysis of homogeneous words in Sumerian, Celtic and Turkic languages. The author tries to determine the phono-semantic parallel between several words in Sumerian language and their equivalents in Turkic and Celtic ones. At the same time connection between these languages makes to think about a proto-language, which united them in past.
Xülasə
Şumer, kelt və türk dillərində homogen sözlərinin semantik təhlili
Məqalə şumer, kelt və türk dillərində homogen sözlərinin təhlilinə həsr olunub. Müəllif şumer dilində bir neçə sözlərin fono-semantic paralelliyini və onların türk və kelt dillərində ekvivalentləri ilə olan bağlılığı müəyyən etməyə çalışır. Eyni zamanda, sözügedən dillərdə bağlılıq onların uzaq keçmişdə proto-dilə aid olmaları barədə düşünməyə vadar edir.
Açar sözlər: şumer-türk və kelt paralelliyi, fono-semantik paralellik, homogen, ekvivalent, “ana” və “od” məfhumu
Key words: Sumerian-Turkic and Celtic parallel, phono-semantic parallel, homogeneous, equivalent, the no-tion of “mother” and “fire”
Ключевые слова: шумеро-тюркская и кельтская параллель, фоно-семантическая параллель, гомогенный, эквивалент, понятие “мать” и “огонь”

Rəyçi: prof.Fikrət Cahangirov

Ülkər Heydər qızı Aslanova
OMONİMLƏRİN VƏ ÇOXMƏNALI SÖZLƏRİN XARİCİ ÖLKƏ
VƏTƏNDAŞLARINA TƏDRİSİNƏ DAİR
Məlum olduğu kimi Azərbaycan müstəqillik əldə etməmişdən öncə sovet təhsil sistemi ölkəmizdə hakim idi. O dövrdə xarici ölkə vətəndaşları Azərbaycana təhsil almağa gəlirdilər. Onların təhsili rus dilində aparılırdı. Ölkəmiz müstəqilliyə qovuş¬duqdan sonra Ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin yürütdüyü titanik xarici siyasət kursunun nəticəsi kimi dünya dövlətlərinin marağı artdı. Həm də Azərbaycan bir məqsəd kimi Avropaya inteqrasiya kursunu qarşıya məqsəd qoyduğu üçün alışdığımız bir çox ənənəvi prinsiplər dəyişdi. Bu dəyişmə birbaşa təhsildə özünü göstərməyə başladı. Dünya ölkələrindən ölkəmizə Azərbaycandan isə xaricə tələbə axını başladı. Bu da təhsil işçilərinin qarşısında xarici ölkə vətəndaşlarına Azərbaycan dilini öyrət¬mək kimi böyük bir problem qoydu. İlk vaxtlar bu məsələni həll etmək üçün təcrübə yox idi, dərsliklər və dərs vəsaitləri çatışmırdı. Zaman keçdikcə, xarici ölkə vətəndaş¬la¬rına Azərbaycan dilini tədris etməyi qarşıya məqsəd qoyan dərsliklər yazılmağa baş¬ladı. Bu sahədə Məhbubə Qurbanova, Mətanət Abdullayeva, Gülheyran Məmmədova və s. Müəlliflər ilk addımlar atmağa başladılar. Bizim də bu məqaləmiz xarici ölkə vətən¬daşlarına Azərbaycan dilindən dərs deyən müəllimlər üçün kiçik bir kömək ola bilər.
Qeyd etmək lazımdır ki, fonetikanın tədrisindən sonra müəllim xarici tələbələrə leksikanı öyrətməyə başlayır. Burada ən çox çətinlik omonim və çoxmənalı sözlərlə bağlıdır.
Alman pedaqoqu Karl Fonmayer yazır: “Elm hər zaman bu və ya digər dərəcədə metodikaya güzəştə gedir. Belə ki, hər hansı bir elmi nəzəriyyənin tədrisdə yaratdığı çətinlik müəllimin fərdi keyfiyyətləri nəticəsində asanlaşdırılarsa, və bu asanlıq həmin nəzəriyyəyə xələl gətirərsə, elm metodikanı bağışlayır”. (Карл Фонмайер «Не которе вопросы обучение лексикология немецского яазыка» Бон – 2006, ст. 167).
Bunu nəzərə alaraq omonimlərin və çoxmənalı sözlərin xarici ölkə vətəndaşlarına tədrisi zamanı fərdi yanaşma metodundan istifadə edilməlidir.
Əgər xarici tələbə Azərbaycan dili mütəxəssisi olmaq istəyirsə, tədris aşağıdakı kimi qurulmalıdır. Müəllim ilk növbədə tələbənin söz ehtiyyatını artıraraq onu elə bir vəziyyətə gətirməlidir ki, tələbə sərbəst şəkildə cümlə qura bilsin. Məhz bundan sonra tələbəyə izah olunur ki, Azərbaycan dilində başqa dillərdə olduğu kimi sözlər biri-biri ilə həm omonimlik, həm də çoxmənalılıq təşkil edir. Yaxşı olar ki, omonimlik tələbə¬yə əyani vəsaitlər əsasında öyrədilsin. Məsələn, müəllim top sözünün omonimliyini tələbəyə öyrətmək üçün şəkildən istifadə etməlidir. Birinci şəkildə bir futbol topu çəkilməli, ikinci şəkildə isə yaylım atəşi açan top şəkli çəkilməlidir. Tələbəyə izah olunmalıdır ki, birinci şəkillə ikinci şəkil yazılışı və deyilişi ilə eynidir, lakin mənalar fərqlidir. Buna görə də bu sözlər omonimdir. Müəllim bunun tələbə tərəfindən tam ba¬şa düşüldüyünə əmin olunduqdan sonra bir neçə omonim söz götürüb bizim işlət¬diyimiz kimi cümlələrdə işlətməlidir.
1. Qaz Azərbaycanın təbii sərvətlərindən biridir.
2. Qaz həm suda üzür, həm quruda gəzir, həm də havada uçur.
3. Yaz gözəl fəsildir.
4. Fərid, atana məktub yaz.
5. At vəfalı heyvandır.
6. Xatirə, bu kağızı zibil qutusuna at.
Müəllim bu mövzunu tədris etməyə hazırlaşarkən evdə bir neçə test hazırlamalı sinifdə bu testləri tələbəyə işlətməlidir. Daha yaxşı olar ki, testlərdə omonimlərlə çoxmənalı sözlərin biri-birindən fərqləndirilməsinə üstünlük verilsin. Omonim sözlər sırasını göstərin:
A) yol, bal, badam
B) at, bel, bənd
C) axır, naxır, paxır
D) üz, baş, qıç
E) ürək, palaz, balta
Omonim sözlər cərgəsini seçin:
A) yol, tut, min
B) baş, diş, göz
C) əsir, gəlin, əkin
D) dimdik, vurun, yeyin
E) adam, yemək, qul

Həm omonimlik, həm də çoxmənalılıq xüsusiyyətinə malik olan sözlərin sayını müəyyənləşdirin: Qol, dil, çay, maşın, bel, meşə, almaq, qul, yol
A) 5 B) 3 C) hamısı D) 6 E) 4
Çoxmənalı sözlər cərgəsini göstərin:
A) ürək, it
B) baş, göz
C) göl, ölkə
D) ayaq, insan
E) çəkmə, respublika
Çoxmənalı sözlərlə omonimlərin fərqi leksikologiyanın tədrisində ən çətin prob¬lemlərdən biridir. Bu təkcə xarici tələbələr üçün deyil, hətta həm ümumtəhsil orta məktəblərində təhsil alan şagirdlər üçün, həm də ali məktəblərin filologiya fakültələ¬rində təhsil alan azərbaycanlı tələbələr üçün çətinlik törədir. Son apardığımız tədqi¬qatlar göstərirki, TQDK-nın keçirdiyi qəbul imtahanlarında şagirdlərin cavab verə bilmədiyi ən çətin suallar məhz omonimlərlə çoxmənalı sözlərin fərqinin izahı zamanı üzə çıxır. Bəs bu problem sırf dilçiliklə məşğul olan xarici tələbələrə necə tədris edil¬məlidir? Qeyd etdiyimiz kimi, omonimlər və çoxmənalı sözlərin tədrisi xarici tələ¬bələrə nitq hissələri tədris edildikdən sonra öyrədilməlidir. Artıq tələbə nitq hissələrini mənimsəyəndən sonra müəllim qeyd etməlidir ki, Azərbaycan dilində omonimlərlə çoxmənalı sözlər bir-birindən fərqlənir. Bu fərqlər aşağıdakı kimi izah olunmalıdır:
1. Omonimlərlə çoxmənalı sözlər mənaca bir-birindən tamamilə fərqlənir. Müəllim lövhədə çay şəkli çəkir, birdə istəkanda çay göstərir. Qeyd edir ki, bu iki çay bir-birindən mənaca fərqlidir. Buna görə də bu sözlər omonimdir.
2. Omonimlər eyni nitq hissələrinə aid olduğu kimi müxtəlif nitq hissələrinə də aid ola bilər. Müəllim lövhədə bir qaz şəkli çəkir, birdə əlində bellə yer qazan bir insan şəkli çəkir. Xarici tələbənin yaxşı anlaması üçün birinci qaz şəklinin yanında nə? sualı, ikinci şəklin yanında isə nə edir? sualını yazır. Bundan sonra müəllim tələbələrə daha maraqlı olsun deyə qeyd etməlidir ki, qaz sözü həm eyni nitq hissəsinə aid olan omonimdir (quş – qaz, yanan – qaz), həm də müxtəlif nitq hissəsinə aid olan omonimdir (quş – qaz, yer qaz+maq).
3. Çoxmənalı sözlərə gəlincə bunlar mənaca bir-birlərinə çox yaxındır. Müəllim löv¬hədə bir insan başı, birdə heyvan başı çəkərək bunların məna yaxınlığını qeyd edir.
4. Çöxmənalı sözlər heç bir zaman müxtəlif nitq hissələrinə aid ola bilməz. Qələmin başı, bulağın başı, kəndin başı. Göstərilmiş baş sözlərinin hamısı isimdir.
Yuxarıda qeyd etmişdik ki, omonimlər və çoxmənalı sözlərin tədrisində xarici ölkə vətəndaşlarına iki cür yanaşılmalıdır. Sırf dilçiliklə məşğul olan əcnəbilərlə bağlı fi¬kir¬lərimizi izah etdik. Bəs, sadəcə, Azərbaycan dilini öyrənmək istəyən əcnəbilərə omo¬nimlər və çox mənalı sözlər necə tədris olunmalıdır? Lomonosov adına Moskva Dövlət Univer¬sitetinin metodika kafedrasının dosenti Natalya Popova “İzvestiya” qəzetində “Rus dilini əcnəbilərə necə öyrətməli” adlı məqaləsində belə yazır: “Biz dil açmağa baş¬layanda qrammatika bilmirik, lakin fikirlərimizi asanlıqla ifadə edirik. Bundan nəticə çıxararaq əcnəbilərə qrammatika yükləmədən dil öyrətmək olar” (На¬таля Попова. «Как можно изу¬чать Русского языка гражданина других стран». «Известия», Москва – 2009. № 44.).
Popovanın fikri ilə biz də razıyıq, sadəcə, Azərbaycan dilini öyrənənlərə nəzəri biliklərdən daha çox praktik biliklər verilməlidir.
Rus alimi Nina Radlova yazır: “Metodika elmi pedaqogika və psixologiya elmləri ilə sıx bağlıdır. Buna görə də müəllim tədris edərkən tələbənin psixoloji vəziyyətini nəzərə almalıdır. Burada müəllim bir əsas məsələyə diqqət yetirməlidir. Tələbənin hansı yaddaşı daha güclüdür; göz, yoxsa qulaq. Bu müəyyənləşdirildikdən sonra hər tələbəyə fərdi yanaşılmalıdır”. (Нина Радлова. «Не которые вопросы методику», Москва – 2005.)
Tədrisdə fərdi yanaşma, doğurdan da, mühüm rol oynayır. Dilçilik ixtisasına yiyə¬lən¬məyən xarici ölkə vətəndaşlarına omonimlər və çoxmənalı sözlər dilin lüğət tər¬kibində mövcud olan leksik vahidlər kimi öyrədilməlidir. Başqa sözlə desək, tələbəyə izah olun¬malıdır ki, Azərbaycan dilində axan çaya da çay deyirik, içdiyimiz çaya da çay deyirik və yaxud qələmin də yuxarı hissəsi baş, kəndin də yuxarı hissəsi baş adla¬nır. Əgər tələbənin şəxsi marağına səbəb olarsa, o zaman qismən qrammatik bilik vermək olar.
Beləliklə, apardığımız tədqiqatlar aşağıdakı nəticələrə gəlməyə imkan verir:
1. Əcnəbi vətəndaşların Azərbaycan dilini öyrənməsi üçün mükəmməl dərsliklərə ehtiyac var.
2. Yalnız hazırlıqlı və təcrübəli müəllimlər əcnəbi vətəndaşlarla məşğul olmalıdır.
3. Omonimlərin və çoxmənalı sözlərin tədrisində testlərdən və şəkillərdən istifadə böyük effekt verir.

Ədəbiyyat
1. Məhbubə Qurbanova, Mətanət Abdullayeva. Azərbaycan dili (Azərbaycan dilini öyrənmək istəyən xarici vətəndaşlar üçün dərs vəsaiti). Bakı – 2008.
2. Нина Радлова. Некоторые вопросы методики. Москва – 2005.
3. Наталя Попова. Как можно изучать Русского яазыка гражданины других стран. «Известия», Москва – 2009. № 44.
4. Карл Фонмайер. Не которе вопросы обучение лексикология немецского яазыка. Бон – 2006.

Xülasə
Bu məqalədə söhbət omonimlər və çoxmənalı sözlərin tədrisindən gedir. Məqalə omonimlər və çoxmənalı sözlərin tədrisinin metod və vasitələrinə həsr olunmuşdur.
Açar sözlər: omonim, çoxmənalı söz, tədris, keyfiyyət, əcnəbi
Резюме
В статье речь идет о процессе обучения омонимии и многозначности слов. Статья посвящена методам и принципам обучения омонимов и многозначным слов.
Ключевые слова: омоним, многозначное слово, обучение, качество, иноязычное слово

Qədimova Balabəyim Həsənəli qızı
ORFOQRAFİYA VƏ ORFOEPİYA LÜĞƏTİNİN TƏRTİBİ
Dilçiliyin şöbələrindən biri olan leksikoqrafiya (latinca lexikos-luğət, qrapha-yazıram deməkdir). Leksikoqrafiya dilçiliyin tərtibi və tədqiqi məsələləri ilə məşğul olur. Dilimizdə leksikoqrafiya sözünün əvəzinə çox zaman lüğətçilik termini də işlədilir.
Leksikoqrafiyanın əsas məqsədi və vəzifələri hər hansı bir dilin lüğət tərkibinə daxil olan sözlərin, eyni zamanda frazeologiya vahidlərini yığıb sistemə salmaq, onların törəməsini, mənsubiyyətini, mənalarını izah etməkdən ibarətdir.
Dil mədəniyyətinə, zəngin dilə yiyələnmək, sözləri danışıqda dürüst və düzgün işlətmək üçün xalqın mədəni səviyyəsində, elm və texnikanın inkşafında böyük rol oynayan ünsiyyət vasitəsinin tikinti materialı və əsası olan sözlərə, söz ehtiyyatlarına yiyələnmək zəruri məsələlərdəndir.
Lüğətçlik məhz belə bir ehtiyacın nəticəsində meydana çıxmışdır.
Söz ehtiyyatı kasıb olan adam öz fikrini istər şifahi, istərsə də yazılı şəkildə aydın ifadə edə bilməz, qurduğu cümlələr quru və sistemsiz olar. Bu da nəticədə insanlar arasında ünsiyyətin əmələ gəlməsinə, onların bir-birini başa düşməsinə əngəl törədə bilər, təfəkkür fəaliyyətinə, şüurun normal inkişafına mane olar.
İnsan nə qədər mədəni, savadlı olursa - olsun fərqi yoxdur, bir dilin lüğət tərkibində mövcud olan bütün sözləri bilə bilməz. Hər hansı ixtisas sahibinin öz iş fəaliyyəti ilə əlaqədar bu və digər sözləri, terminləri, ifadələri öyrənməyə ehtiyacı vardır.
Bunun üçün müəyyən sahələrə müraciət etməli olur ki,bunların da ən başlıcası lüğətlərdən ibarətdir. Lüğət sözünün iki mənası var:
• Dildə olan sözlərin məcmuyu
• Hər hansı bir məqsədlə seçilmiş sözlərin əlifba sırası ilə düzülüşü və onların məqsədə uyğun şəkildə izahı.
Bu və ya digər dili özündə əks etdirən lüğət iki böyük qrupa bölünür: birincisi ensiklopedik lüğətlər, ikincisi filoloji lüğətlər.
Filoloji lüğətlərə daxil olan orfoqrafiya lüğətləri 1929-cu ildən fəaliyyətə başlamışdır. O dövrün latın qrafikası əsasında olan əlifbamızın və ədəbi dilimizin tələblərinə uyğun tərtib olunmuşdur. Yeni əlifbanin qəbulu və ədəbi dilimizin inkşafı ilə əlaqədar 1940-cı ildə yeni orfoqrafiya lüğəti nəşr edilir. Buraya təxminən 21mindən artıq söz və termin daxil edilmişdir. Hələ o zaman ədəbi dilimizin getdikcə inkşafı onun orfoqrafiyası qarşında yeni tələblər qoyur və o yenidən müzakirə edilərək dəqiqləşdirilir. Bunun nəticəsində Azərbaycanda 1940-cı ildə nəşr edilmiş
“ Orfoqrafiya lüğəti” əsasında 40 minə yaxın sözdən ibarət yeni “Orfoqrafiya lüğəti” tərtib edilir. Həmin lüğət 1960-cı ildə nəşr edilir. 1975-ci ildə isə orfoqrafiya lüğətinin artırılmış və təkmilləşdirilmiş üçüncü nəşri buraxılır. Bu lüğətdə 58 min söz toplanılmışdır. Daim inkişafda olan Azərbaycan dilində, xüsusən onun lüğət tərkibindən keçən 30 ilə yaxın müddət ərzində baş vermiş yeniliklər, dəyişikliklər yeni orfoqrafiya lüğətinin nəşr olunmasını zəruriləşdirdi. Daha dəqiq desək, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Ümumilli liderimiz H.Əliyevin “Dövlət dilinin tətbiqi işinin təkmilləşdirilməsi haqqında” 18 iyun 2001-ci il tarixli fərmanı ilə nəzərdə tutulmuş tədbirlərin həyata keçirilməsini, xüsusilə 2001-ci il avqust ayının birinə qədər bütövlükdə latın qrafikasına keçid, yeni qrafikada orfoqrafiya lüğətinin hazırlanıb çap olunmasının ən aktual məsələlərindən birinə çevirdi. Digər tərəfdən Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğətinin yeni nəşri Azərbaycan Respublikasının prezidenti İ.Əliyevin 26 may 2004-cü il tarixli fərmanına uyğun olaraq hazırlandı.
Orfoqrafiya qaydalarının yenidın işlənib hazırlanması sonuncu orfoqrafiya qaydalarının tətbiqindən keçən 35 il ərzində dilimizin lüğət tərkibində tələffüz və yazı normalarında gedən təbii inkişafla bərabər latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasının qəbul edilməsi ilə bağlı olmuşdur. Elə bu səbəbdən də orfoqrafiya qaydaları tətbiq olunanda onu orfoepiya ilə əlaqəli şəkildə tərtib etmək zəruri sayıldı.
Cəmiyyətin inkişafı ilə əlaqədar olaraq yeni orfoqrafiya qaydalarında da müəyyən dəyişiliklər baş verdi.2004-cü ildə nəşr olunan yeni orfoqrafiya lüğəti də bu qaydalara istinadən tərtib olundu.
Bunlar aşağdakılardır:
Azərbaycan dili orfoqrafiyasının və orfoepiyasının əsas qaydaları.
1.İkinci hecasındakı saiti U,bəzən də Ü ilə deyilən sözlər i ilə yazılır.məsələn:münbit,ümid,münsif,müdir,mühit,müflis,müthiş.İstisna: üfüq,mühüm.
2.Əslində(mənşəyinə görə)birhecalı olub,tələffüzündə çox zaman sonundakı iki samit arasında i və ü səsi artırmaqla deyilən sözlər iki cür yazılır:
a) iki saitlə yazılanlar:qəbir,qədir, eyib,ətir,zehin, izin,səbir, ömür, isim, nəsil,sətir,sinif ,fəsil,fikir,cisim,şəkil,heyif,meyil,şeir,əsil.
Qeyd:sifət və ədat kimi işləndikdə “əsl”yazılır.
Qeyd:Şeir sözünə saitlə başlanan şəkilçi qoşulduqda son sait düşür.məs:şeirin,şeirim,şeirə və s.
b).bir saitlə yazılanlar: qəbz, qəsr, əmr, zülm, nəbz, nəfs, həbs, kəsr, sədr.
Qeyd:mətn-mətin,əsil-əsl,əsir-əsr tipli sözlər paronimlərdir.
3.Qandax,Muxax,Qazax,Samux,Yevlax sözlərinə sailə başlanan şəkilçi qoşulduqda sonrakı samitlər ğ samitinə keçmir.Bu qayda bütün coğrafi adlara aiddir.Lakin tələffüz zamanı «ğ»tələfüz oluna bilir.məs:Qazax(Qazağ)
4.Rus dilində tərkibində «Ч»hərfi olan ümumi isimlər «s»ilə təlləffüz olunur. Məsələn: dosent,lisey, konsert,sex, sirk, sement. İstisna:vitse.
5.-vari şəkilçisi ilə yazılan sözlərin düzgün yazılışı; buynuzvari, yüngülvari, üzükvari,qalxanvari,igidvari.
6.Tərkibində qeyri,əks.küll,əks,vitse,kontr,ober,super sözləri işlənən mürəkkəb sözlər defislə yazılır:vitse-admiral,qeyri-ixtiyari və s.
7.İdi,imiş,isə köməkci sözləri adlardan(isim,sifət,say,əvəzlik və saitlə bitən fellərdən sonra ayrı samitlə bitən fellərdən sonra həm ayrı,həm də bitişik yazılır:ata idi,uşaq idi,uşaq imiş,uşaq ikən,yazacaq imiş-yazmışmış,gələr ikən-gələrkən və.s
8.-ca,cə,can,cən,tək,dək qoşmaları sözlərə bitişik yazılır.
9.-mı4 və sana2 ədatları sözə bitişik yzılır.İstisna:əgər mı4 və sana2 sual ədatı(diqqət:lüğətdə da-də bu məqamlarda ədat kimi təqdim edilsə də dərsliklərdə və qəbul qaydalarında bağlayıcı kimi verilir)
Da-də bağlayıcılarından sonra gələrsə hər ikisi ayrı yazılmalıdır. məs:Sən də mi məni atarsan?
10.Bəzi mürəkkəb adların yazlışları:Azərbaycan Respublikasının Prezidenti,Azərbaycan Respublikasının Baş Naziri,A.R Milli Məclisinin Sədri,Babək Rayon Təhsil Şöbəsi.
11.İxtisarlar üç cür yazılır: a)Tam ixtisarlar aid olduqları sözlərə uyğun olaraq böyük və kiçik hərflə yazılır.MDV,BMT,metr-m.cild-c və s.
b)Yarımçıq ixtisarlar aid olduqlrı sözlərə uyğun olaraq böyük və kiçik hərflə yazılır,mürəkkəb adların tərkib hisələri isə bitişik yazılır:akad(akademik),prof.(professor),Azərkitab(Azərbaycan kitabı)
c)Sözün orta hissəsinin düşməsi ilə yaranan ixtisarlar defislə yazılır:k-b(kitab).
12.Yeni orfoqrafiyada deyişmiş sözlər: abreviatura, anten,heyif, hospital Höte,hüsncamal,hüsnüxidmət,hüsnxidmət,hüsnrəğbət,hotel,meyil,şeir, profilaktori,abreviatura,sanatori,şillə,varid olmaq,vaz keçmək, bağırsaq,kompuyuter,nəqarət,aqlünatativ,şirtək,hərgünkü,hərgünlü,ala-bəzək(alabəzək quş adı bitişik yazılır)ala-çiy,əşyəvi, naqqaş, hddi-buluğ.
13.Bir y ilə yazılan sözlər: tərbiyə, heyət,tövsiyə, təhkiyə, ehtiyac, mərsiyə.qafiyə,saniyə,cəfəngiyat.
14.Xüsusi isimlər ümumuləşdirmə bildirərkən cəmləşdikdə belə böyük hərifərlə yazılır:Nizamilər,Sabirlər.
15.İkinci hecasındakı saiti U,bəzən də Ü ilə deyilən sözlər İ ilə yazılır.məsələn:münbit,ülvi,ümid,münasib,müdir,mühit,müflis,müdhiş. İstisna:Üfüq,mühüm və s.
16.O saiti alınma sözlər A və O ilə deyilməsində asılı olmayaraq O il yazılır: aftomat,biologiya, velosiped,ensiklopediya, kollektiv, loborant, obiyekt,poeziya, poema,poçtalyon, problem.professor. solist,motor, polkovnik və s.
17.İki saitin arasında gələn qoşa samitlər qoşa samitlə yazılır:kassa,liberetto,operetta,kəmiyyət vəs.
18.Əslində sonu qoşa samitlə bitən iki və çoxhecalı alınma sözlər bir samitlə yazılır.məsələn:ekspres, kilovat,kiloqram, konkurs, metal,hüsnxətt və s.
19.Rus dilində -iy,-skiy ilə qurtaran xüsusi və ümumi alınma isimlərin sonundakı «y»yazılmır.məsələn:Qorki,Yaroslavoski,Maykoviski,Planetari və s.
20.Əslində sonu a,ə saitləri ilə bitən çoxhecal sözlərə əvvəlində bitişdirici “y”samiti olan müəyyən şəkilçilər qoşulduqda həmin saitlər ahəng qanununa uyöun olaraq tələffüz zamanı I,u,i,ü səslərindən birinə çevrilir,yəni sözün sonundakı açıq saitlərqapalı sait kimi tələffüz olunur.
a)İsimin yönlük halında: kölgəyə (kölgüyə), arabaya(arabıya),dərəyə(dəriyə),özgəyə(özgüyə)və s.
b)Feilin indiki zamanında: yaşayır(yaşıyır), işləyir(işdiyir),otlayır (otduyur),bulayır(buluyur)və s.
c)Felin qeyri-qəti gələcək zamanında işləyər(işliyər), bulayar (buluyar), söyləyər(söylüyər),otlayar(otluyar).
d)Feilin qəti gələcək zamanında:yaşıyacaq (yaşıyacax), oynayacaq (oynuyacax),otlayacaq (otlayacax) və s.
e)Feilin arzu və lazım şəklində:yaşayar(yaşıyar),işləyə(işliyə) və s.
ə)İndiki zaman məzmunlu feili sifətlərdə:yaşayan (yaşıyan), söyləyən(söylüyən),tərləyən(tərliyən) və s.
h)Bir sıra müxtəlif sözlərdə anayam(anıyam), oynaya(oynuya), saxlayan(saxlıyan) və s.
21.Rus dilində alınan sözlərdə əgər vurğu (O)saitinin üstünə düşmürsə,o zaman(O)saiti (a)kimi tələffüz olunur. Motor(mator), kombayın(kombayın),bloknot(blaknot),qonarar (qanarar), domino (damino),dosent(dasent)və s.
İstisna:bomba,Bombey,botanika və s.
22.Sonu (ç) ilə bitən sözlərə d,z,s.t,l,n samitləri ilə başlanan şəkilçilər eləcə də sözlər qoşulduqda həmin samit (ş)kimi tələffüz olunur:keçdi(keşdi),heç zaman(heş zaman),qaçsan(qaşsan) və s.
23.Bəzi qoşasaitli sözlərdə saitlərdən heç biri düşməsədə uzanma baş verir.qiraət(qira:ət),qənaət(qəna:ət),hərarət(həra:ət) və s.
24.M4 və sana2 ədatları söə bitişik yazılır.İstisna:əgər mı4 ədat sual ədat da-də bağlayıcısından sonra gələrsə hər ikisi ayrı yazılır.Aşağdakı şəkilçilər qoşulduğu sözdə deyiliş və yazılış fərqi yaradır.
1)-lar2 –oğlanlar(oğlannar),qızlar(qızdar)
2)lıq4-çəmənlik(çəmənlix~),daşliq(daşdıx~)
3)Zərf düzəldən –la2 inadla(inadnan),təlaşla(tələşnan).
4)dıqca4-oxuduqca(oxudux~ca),gəzdikcə(gəzdix~cə)
5) m və n samitlərindən sonra çıxışlıqhal şəkilçisi-dan2(nan)kimi tələffüz olunur.səndən(sənnən),yerindən(yerinnən) və s.
6)Sonu a və ə saitləri ilə bitən sözlərə qoşulan-a2:kölgəyə (kölgüyə),tövləyə(tövlüyə)və s.
7)Şəxs sonluqları olan-ıq4.oxuyuruq(oxuyurux~)
8)Kar və keş şəkilçiləri deyiliş və yazılışı fərq yaratmır: davakar(davkar),xətkeş(xətkeş)
9)-k4 isim düzəldən şəkilçisi:seçki(seçgi)
10)-l4 dadlı(datdı),zəhərli(zəhərri)
Orta ümumtəhsil məktəblərində tədris prosesində şagirdlərin düzgün yazı və şifahi nitq vərdişlərinin formalaşmasının qarşısında duran çətinliklərin aradan qaldırılması üçün yuxarıdakı qaydaları bilmək və bu qaydalara istinad edərək orfoqrafiya və orfoepiya lüğəti hazırlamaq lazımdir. Azərbaycan ədəbi dilinin inkişafında orfoqrafiya və orfoepiye lüğətlərinin rolu böyükdür. Xüsusən də müasir dövrümüzdə ölkəmizin iqtisadi cəhətdən durmadan inkşafı yeni orfoqrafiya və orfoepiya lüğətlərinin tərtibi işini zəruriləşdirir: bütün başqa lüğətlər kimi orfoqrafiya və orfoepiya lüğətləri öz dövrünün dil mənzərəsini əks etdirir. Odur ki, lüğətin tərkibi zamanı dilimizin bütün üslublarının lüğət tərkibləri nəzərdən keçirilməli, işlənmə tezliyindən asılı olmayaraq bütün sözlər buraya daxil edilməlidir.
Yeni orfoqrafia və orfoepiya lüğətini tərtib edərkən oraya daxil olan sözlər yeni orfoqrafik və orfoepik nomalara da uğun olaraq yazılmalı,aşağıdakı qaydalar əsas götürülməlidir.
• Saitlərin yazılışı və tələffüzü.
• Samitlərin yazılışı və tələffüzü.
• Sözün müxtəlif yerlərindəki qoşa sait və samitlərin yazılışı və tələffüzü.
• Şəkilçilərin yazılışı və tələffüzü.
• Rəqəmlə yazılan miqdar saylarında şəkilçilərin yazılışı və tələffüzü.
• Mürəkkəb sözlərin yazılışı və tələffüzü.
Orta ümumtəhsil məktəblərində tədris prosesində şagirdlərin qarşısına çıxan əsas çətinliklərdən biri sözlərin tələffüzü və yazılışı arasındakı fərqi yaradan qaydaları bilməməsindən, digər tərəfdən dilimizə son dövrlərdə daxil olmuş bir sıra sözlərin yazılışı və tələffüzünün hələ sabitləşməməsindən hələ heç bir qaydaya əsaslanmamasından irəli gəlir. Məsələn elm və texnikanın inkşafı ilə əlaqədar dilimizə yeni daxil olmuş “kompüter” sözünün bəzən “kompyuter” “kompyüter” şəklində bir neçə formasına təsadüf edilir, eləcə də şer sözünün “şeir” “şeyir” formasında və yaxud “skaner” sözü bəzən “skayner” şəklində yazılır bundan başqa “məşhur”, “lahiyə”, “fel”, “metodik”, “stəkan” kimi sözlərin yazılışı ilə tələffüzü çətinlik törədir. Məhz elə bunun üçün yeni orfoqrafiya və orfoepiya lüğəti yeni qaydalar əsasında tərtib olunmalıdır. Bu tədqiqat işi bu çətinlikərin aradan qaldırılması, şagirdlərə düzgün yazılış və tələffüz qaydalarını mənimsətmək məqsədi daşıyır. Lüğətə daxil olan alınma sözlər xüsusi transkripsiyada verilmişdir. Azərbaycan dili orfoepiyasinin və orfoqrafiyasının qaydalarıı lüğətdə göstərilir. Əgər bir sözün 2 tələffüz forması varsa onlar arasında vergül qoyulmalıdır. Məlum olduğu kimi dilin lüğət tərkibi daim inkşafda dəyişmə halındadır. Lüğətdə sözlər əlifba sırası ilə verilmiş və buraya Azərbaycan ədəbi dilinin lüğət tərkibinə daxil olan sözlər salınmışdır.
Nəzərə alınmalıdır ki, lüğətdə yalnız yazılış və tələffüzünə görə oxucunun müəyyən çətinliklə qarşılaşa biləcəyi ehtimal olunan sözlər əhatə olunmalıdır. Buna görə də universal lüğətdən fərqli olaraq bu lüğətdə yazılışı və tələffüzü arasında fərq olmayan sözlər (dağ, bağ, ag, qara; ata, ana,bacı, qardaş, yaşıl, sarı və s.) öz əksini tapmayacaqdır və orfoyepiya və orfoqrafiyaya daxil olan sözlər yeni qaydalara əsasən tərtib olunacaqdır. Lüğətdən istifadə edərkən sözlərin düzgün tələffüzünü müəyyənləşdirmək üçün aşağıdakıları bilmək lazımdır:
• Düzgün tələffüz orfoqrafik yazılışından sadə və çox aydın şəkildə fərqlənən sözlərdə müvafiq hərf qalın şriftlə verilmiş və onun hansı səsi ifadə etməsi sözün yanındaca transkripsiya ilə göstərilmişdir; məsələn bulud [t], usta [d] və s. Bu o deməkdir ki, həmin sözlər [bulut] [usda] şəklində tələffüz olunur.
Qeyd etmək lazımdır ki, sözlərin tələffüz şəklini göstərməkdə bu üsuldan istifadə olunması lüğətdə həm yığcamlığı təmin etməyə, həmdə sözün yazılışı ilə tələffüzü arasındakı fərqi daha tez və aydın görə bilməyə komək göstərir.
• Deyilişi yazılışından nisbətən çox fərqlənən sözlərin düzgün tələffüzü şəkli bütövlükdə transkripsiya ilə göstərilmişdir. Məsələn zəif-[zəyif] neftçi-[nefci] dovşan-[doşan] və s.
• Deyilişi yazılışından ya heç, ya da nəzərə çarpacaq dərəcədə sözlərin ədəbi tələffüzü şəklini göstərmək üçün heç bir xüsusi işarədən istifadə olunmamışdır. Bu o deməkdir ki, həmin sözlərin düzgün yazılışı onların düzgün tələffüzü üçün də təminat verir; məsələn dəsmal, dəyirman, stansiya, şkaf və s.
• Canlı dilimizdəki bəzi səs və söz variantlarını ifadə etmək üçün əlifbamızda xüsusi hərf işarələrinin olmadığını nəzərə alaraq, sözlərin tələffüzü şəklini göstrmək üçün bir neçə şərti işarədən istifadə olunmuşdur:
• Yazıda k (ke) hərfi ilə ifadə olunub. [y] səsinin kar qarşılığını bildirən səs, Azərbaycan dilinə aid ədəbiyyatda və orta məktəb dərsliklərində olduğu kimi, “x şəklində işarə edilmişdir; məsələn devirmək- “devirməx.
Nəzərə alınmalıdır ki, həmin səsin məxrəci (y) səsinin məxrəcindən qətiyyən fərqlənmir, sadəcə olaraq digər kar samitlər kimi bir qədər “nəfəslik” kimi tələffüz edilir. Azərbaycan dilinin şərq qrupu dialektlərində söz sonundakı samitlərin cingiltiləşməsi hadisəsi qüvvətli olduğu üçün həmin dialektlərə
(Bakı, Quba, Salyan və s) mənsub olanlar müəyyən məqamlarda k (ke) samitini x kimi deyil y şəklində tələffüz edirlər (devirmey) (gözəlliy) və s. buna görə müasir ədəbi dilimizdə
x” səsini təxminən y kimi də tələffüz etmək səhv hesab edilmir.
• Son samiti x” və m” kimi tələffüz edilib, q ilə yazılan sözlərin tələfüz şəkli lüğətdə əsasən x” göstərilmişdir; məsələn qaşıq-qaşıx” oxumaq-oxumax” və s. Nəzərə alınmalıdır ki, belə sözlərin ğ ilə tələffüzü də ədəbi dil baxımından düzgün sayılır. Qaşığ”, oxumağ”...
• Sözün tərkibindəki müvafiq saitin (əsasən, vurğusuz hecalarda işlənən saitin) bir qədər uzun tələffüz edildiyini bildirmək üçün hərfin yanında iki nöqtə işarəsi qoyulmuşdur; məsələn:
ani - a:ni, nizə - ni:zə və s.
• Lüğətdə bəzi sözlərin yazılış və tələffüz şəkli iki variantda göstərilmişdir. Onlar arasında nöqtəli vergül ( ;) işarəsi qoyulmuşdur. Bu o deməkdir ki, həmin variantların ikisi də ədəbi dil baxımından düzgün sayilir.

İstifadə olunan ədəbiyyatın siyahısı
1. A.Axundov. “Dil və ədəbiyyat” Bakı 2003
2. A.Quliyeva, Məmmədxan Soltanov “Məktəblinin orfoqrafiya və orfoepiya qrammatik lüğəti”. Bakı 2009
3. А. Qurbanov . “Ümumi dilçilik” Bakı 1977
4. “Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti” Bakı 2004
5. Ə.Əfəndizadə “Azəbaycan dilinin orfoqrafiya və orfoepiya lüğəti.”
6. İ.Əliyevanın “Orfoqafiya və onun dilin qruluşundan asılılığı”. Bakı 2005
7. “Kurrikulum" Elmi metodiki jurnalı. Bakı 2003
8. AMEA “Nitq mədəniyyəti məsələləri”.Bakı 2009
9. S.Cəfərov “Müasir Azərbaycan dili” . Bakı 1982

РЕЗЮМЕ

Словари играют особую роль в развитии норм литературного языка. Для того, чтобы правильно со-блюдать нормы письма необходимо знать правила орфографических словарей. Оформление орфорфическо-го словаря должно соответствовать требованиям правописания современного яхыка.
Ключевые слова: орфоргафия, лексика, литература, язык, разработка, дизайн

SUMMARY
Articles play a special role in the development of norms of the literary language. In order to properly abide by the letter you need to know the rules of spelling and use the spelling dictionaries. Making spelling dictionary must meet the requirements of modern dictionary spelling.
Key words: spelling, lexis, literature, language, development, design.

Seyidova İradə Kamil qızı
M.ARAZ ŞEİRLƏRİNİN LEKSIK-SEMANTİK XÜSUSİYYƏTLƏRİ
Ədəbi dilimizin zənginliyi araşdırılarkən onun leksik,qrammatik,sintaktik və ümumiy¬yətlə dilçilik baxımından təhlil edilməsi zamanı əsrlər boyu yaradılımış zəngin bədii ədəbiyyat nümunələri köməyimizə çatır. Xüsusilə tədris prosesində konkret qaydaların izahı ilə əlaqədar olaraq dil faktlarının düzgün və eyni zamanda daha yaxşı qavranılması baxımından bədii ədəbiyyat nümunələri qarşımızda geniş imkanlar açır.Öz əsərlərində ədəbi dilimizin bütün zənginliklərindən geniş şəkildə istifadə etmiş M.Arazın poetikası bu baxımdan çox geniş imkan verir. Ədəbi dilimizin bütün zənginliyini öz içinə qatmış, dilimizin leksik və semantik imkanlarından geniş şəkildə istifadə etmiş və bununla belə dilin saflığını qorumuş M.Arazın bədii irsi ayrı-ayrı dil faktlarını konkret misallarla izah etməyə imkan verir. O elə bil sözlərdəki rənglər harmoniyasına daima xüsusi diqqət yetirir və bununla da əsərlərində fikrin aydınlığı,obrazlılığı üçün geniş zəmin yaradır. Şair sözün bütün imkanlarında həm leksik,həm də semantik baxımdan geniş şəkildə yararlanmışdır. Məhz buna görə sözün qüdrətini duyan şair qeyd edir ki, “ söz insanı günəşə də ucalda bilər”, ”sözlə qılınc çəkmək, könüllər almaq olar”, ”söz gərək ox keçməz qayadan keçə”; ”Bəlli söz gülləsi elə dəyir ki, Ağrısı görünür, özü görünmür”, ”Söz çəkməyə sözdən düzgün tərəzi yoxdur”.[3,195]
Sözü belə dəyərləndirən ədib həm ondan fikrinin bütün incəliklərini çatdırmaq üçün bir dil materialı kimi istifadə etməklə yanaşı,dıgər tərəfdən ona poetik əlvanlıq verib zövqlər oxşayır və bəzən də onu tarixi-etimoloji baxımdan da araşdırmaqdan çəkinmirdi.
M.Araz şeirlərini dil baxımından araşdırmaq həm də hər addımda zəngin üslubiyyatla qarşılaşmaqdır.
M.Arazın yaradıcılığında ana vətənə bağlılıq,dərin bir sevgi və yenilik arzusu ilə dördnala çapan coşğun bir ürəyin yaradıcılıq həvəsi var və bu onu bütün yaradıcılığı boyu izləyir. Ana dilimizə yüksək qiymət verən sənətkar onu hər şeydən qiymətli hesab edir və bu dildə Azərbaycan dilinin tarixi varlığını göstərən əsərlər yaradır.
“Ölümlə təmənnasız danışan çağımızdır”,”Dərdi dartıb üzməyəni,dərd üzür”,”Sabahın əlində silah görünür”,”Qum ağlayır,daş ağlayır,insan ağlamır”,”İşıqla qarnını kim doyurub ki? Zülmətlə qarnını kim doyura?!” və s bu şəkildə yüksək poetik vasitə və maraqlı üslubla yazılmış yüzlərlə misal var.
Və bu şeirlərdə biz məcazi ifadələrin poetik məqamları ilə qarşılaşırıq:
Zamanın bir çopur daşının altda,
Göyərib puç oldu,gör nə günlərim
Köhnə yastıq kimi başımın altda,
Saralmış günlərim,köhnə günlərim!
Və ya:
Nəydi yırğalayan bir nəhəng dağı?!
Uçurumlar zamanın yaddaşı kimi!
Ələnib töküldü dərə aşağı,
Qayalar dağların göz yaşı kimi.[2,85]
Yaradıcılığı boyu şeirlərində daha çox məhəbbət lirikasına üstünlük verən şair ilk dövrlərdə şeirlərdə konkret detallar və onların vasitəsilə təbliğ edilən vətənpərvərlik ru¬hu üstünlük təçkil edir. Bu ruh onun valideynlərinə ata və anasına həsr etdiyi şeirlərdə də torpağa. vətənə məhəbbət hissləri ilə əlaqələndirilir,ümumiləşdirilmiş poetik məna kəsb edir.”Anamdan yadıgar nəğmələr”silsiləsi başdan belə bədii tamlığa malik olmaqla, ümumiləşdirilmiş səciyyə daşıyır.Obrazlılığın kövrək detallarla ifadəsi M.Araz şeirini səciyyələndirən əsas faktorlardandır. Repressiya və irticanın baş alıb apardığı bir dövrdə yaşamış sənətkar belə vaxtda da Azərbaycan acılarını bütün gizli həqiqətləri ilə açıb göstərmiş və gələcək nəsillərdə doğru fikrin formalaşmasında böyük rol oynamışdır.
Mənə şərəflidir belə ölümlər
Qoy batsın sinəmə,batsın min nizə,
Arazdan, cənubdan yazdığım əgər
Dünyada ən böyük cinayət isə
M.Araz yığcam şeir ustasıdır. Şair fikri kəsə deməyin, az sözlə mükəmməl poetik qənaət ifadə etməyin tutarlı nümunələrini yaratmışdır:
Bu torpaq əsrlər qaranlığında
Qəfil nur dağları dikəlib axı!
Bu torpaq qədimlər qaranlığında
Nadan sürüsü də kökəldib axı! [1]
Məhz bu lakonizmə yüksək qiymət verən R.Rza demişdir: ”Bu həqiqətə cild-cild kitablar bağlamaq olar. Sən demə bir neçə sətirdə də bu həqiqətin bədii təsdiqini vermək olarmış”[5,465]
Bununla belə sənətkarın şeir dili çox müasirdir. Bu dil ənənə ilə yenilikçilik, bədiiliklə dialektizmin, xəlqiliklə elmiliyin ahəngdar surətdə qovuşmasına parlaq nümunələrdən biridir. Xüsusən aforistik ifadə tərzi şairin dilinin vacib üslubi xüsusyyətidir. Müxtəlif illərə aid olan və ayrı-ayrı şeirlərdən alınan bu beytlərdə onlar kifayət qədərdir:
İstedad elə bir toxuma bənzər,
Göyərər quru bir daş üstündə də
Ən böyük qəhrəman-qəhrəmanlığa,
Əvəz istəməyən,pay ummayandır.
Taleyin hökmünü gözləmək azdır,
Taleyin hökmünü özün imzala.
Məncə qapısını kitab açmayan
Bir ev-müəllimsiz məktəb kimidir.
Ömür bir borcdur,əlli il,yüz il,
Bədbəxtdir az yazıb çox yaşayanlar.
Sözə tələbkarlıqla yanaşan sənətkar bunu öz şair qəlbinin tələbi hesab edir:
Ürəyim söz üstə yanır bayaqdan,
Ömrünü şeirə ver,şeirə qat deyir.
Sözlə oynamağı bacaran sənətkar onu semantik məna dərinliklərinə vararaq ondan istə¬di¬yi qədər bəhrələnir və gözəl məcazlar yaradırdı. Qeyd etməliyik ki, sözün malik ol¬duğu çoxmənalılıq və məcazi mənada işlənmə xüsusiyyəti bizi əhatə edən varlıqları daha dərindən dərk etmək imkanı yaradır. Bəzən proses və nəticə eyni sözlə ifadə olunsa da sözün əsas mənası hər hansı bir fəaliyyət,proses ifadə edir,ondan törəyən nəticə mənası isə yeni leksik-semantik variant kimi özünü göstərir.Varlıq və onu əhatə edən ətraf aləm arasında qurulmuş assosasiya şeirlərdə hər bir misrada özünü göstərərək işlənmiş məca¬zi¬liyin mənasının misra daxilində konkretləşməsinə kömək edir.Beləki bildiyimiz kimi sözün məcazlaşması özünü əsasən mətn daxilində göstərir.Nominativ məna çox, əsas məna isə az işlək olur. Nominativ məna əsasında digər mənalar yaranır və bunlar məcazi mənada işlənirlər.Və beləliklə onlar da dildə başqa mənaların özəyi kimi çıxış edirlər. Sözlərin müxtəlif xarakterli məcazi mənaları ola bilər. Bunlardan bir qismi işlək olduğu halda digər bir qismi isə situativ səciyyə daşıyır, fərdi mahiyyəti olur. Həmin məcazi məna sözün semantik quruluşuna daxil olmur və yalnız bu və ya digər şəxs tərəfindən şəraitə uyğun olaraq işlədilir. Sözün məcazi mənada hər hansı bir əşya, hadisə hərəkəti adlandırmaqla bərabər onları təsvir etmək imkanının zənginliyinə və situativ xarakterli məcazlara hər bir şeirdə rast gələ bilərik. Bundan əlavə şeirlərdə olan məcazlar heç də hamısı dilin leksik səviyyəsi ilə bağlı deyil. Əlamətlər və xüsusiyyətlərin fərdiləşməsinə xidmət edən məcaz¬ların bir qismi, xüsusilə də bədii təsvir vasitələri polisemiya ilə bağlı olduğundan leksikaya aid olan əsərlərdə şərh edilir. Bu tip məcazların yaradılmasında dilin leksik səviyyəsi əsas olur. Bədii ifadə vasitələri isə cümlə strukturu və məzmunu ilə bağlı olduğundan sintaksisə aid edilir. Fikri emosional və ekspressiv şəkildə ifadə etmək üçün dilin müxtəlif imkanlarından istifadə edilir. Dildə belə imkanlar rəngarəngdir.”Bəzi yazıçılar məcazlar vəs leksik vasitələrlə obrazlılıq, emosionallıq yaratmağa üstünlük ve¬rir¬lər. Belələrinin əsərlərində də sintaktik normativ qrammatikanın tələblərindən kəna¬ra çıxmır. Bəzi yazıçılar isə bədii dildə emosiya, ritmik intonasiya və s bu kimi keyfiy¬yət¬lər yaratmaq üçün daha çox sintaktik vasitələrdən, sintaksisin üslubi imkanlarından istifadə edirlər.”[4,145]
Biz M.Araz yaradıcılığında daha çox leksik vasitələrin üstunlük təşkil etdiyini görürük. Bunlar da əlbəttə ki, şairin üslubunun fərqləndirici amilidir. Onun şeirlərinə diqqət yetirdiyimizdə nitq hissələri üzrə məcazlardaha cox isimlər üstünlük təşkil edir. Burda istifadə edilmiş metaforalar isə zənginliyi bütünlüklə bəzən zərif və gözəl və bəzən də insana coşqunluq verən bir poetikadan xəbər verir.İstifadə edilmiş metaforalar bəzən zaman və məkanla və bəzən də cansız varlıqların üzərinə köçürülmüş canlılara məxsus xüsusyyət və keyfiyyətlərin göstərilməsi ilə ortaya çıxır. Ümumiyyətlə bədii əsərlərdə təbiət təsvirlərinin verilməsində, təsvirə poetik əhval-ruhiyyə gətirməkdə, sözə simvolik don geyindirməkdə metafora-istiarələrin xidməti əvəzsizdir. Çünki şair məhz onlar vasitəsilə hadisələr,əşya və hərəkətlər arasında olan oxşar və fərqli xüsusiyyətləri gös¬tərə bilir. Şair sanki bu cansiz əşyaları öz üslubuna məxsus xüsusi metaforalarla canlandırır və onlara poetik nəfəs verir.
Məsələn:
Günəş də üzündən qəm yağa-yağa
Yazdımı göylərə o ölən günü?
Gözü ürəklərə,özü torpağa
Səsi küləklərə verilən günü?
Yaxud :
Dağlara qar düşdü,uyudu dağlar,
Dağlar həm qocaldı,həm uyudular.
Mələyə-mələyə quzu bulaqlar
Daşların dibində yetim qaldılar.[1,151]
İstər şairin üslubuna məxsus fərdi metaforalar olsun, istərsə də onun istifadə etdiyi atalar sözləri, məsəllər, xalq deyimləri, laylalar və oxşamalar onun poeziyasının canına elə hopur ki, onlar yeni ruh qazanır,yeni məzmunlu bədii-fəlsəfi fikir yaradır.” Məcnunsuz çöllərin Leylisiyəm mən”, “Məcnunsuz Leyliyəm çöllər inanmır”, ”Bir qərib yolçuyam yollar inanmır”, ”Nədəndi yaxşının başını kəsməyə hazırsan xəncərin tiyəsi kimi” aşıq şeirindən gələn bu misralar, bəndlər şairin şeirlərində zəifləmədən daha bədii vətəsirli səslənir. M.Araz poeziyasında hər zaman sözə,sözün məna və şəkil xüsusiyyət¬lərinə diqqətlə yanaşmış, onları qırılmaz vəhdətdə alaraq, bədiiliyi, axıcılığı, bütövlüyü qorumağa çalışmışdır. O aşıq şeirinə və xalq poeziyasına hər zaman yaradıcı yanaşmış, onları olduğu kimi təkrar etməmişdir. Həmişə yeni-yeni təsvirlər seçərək milli, xəlqi duyğular,məcazlarla cilalanan əbədiyaşar şeir dünyası yaratmışdır. Burda yeni semantik məna çalarları qazanan sözlər həm sonra də frazeoloji birləşmə kimi geniş şəkildə dilimizdə işlədilməkdədir.
Adi və həqiqi olan həyat detalları onun qələmi ilə xüsusi bir ahəng qazanır. Uslubun aməxsus bir şəkildə həqiqətin ifadəsindən bəhs edərkən o deyir: “Poeziyanın əbədi qəhrəmanlarından biri həqiqətdir. Lakin həqiqət hələ poeziya deyil.Gərək bu həqiqət elə bir dildə danışsın ki,onu eşitmək istəyənin qulağını deşib, boğazına tıxanmasın,beynini cırmaqlayıb ürəyində girəclənməsin. Bu dildə Adi adiliklər fəlsəfi mətləblər fonunuda, fəlsəfi mətləblər isə bir boz daş çılpaqlığı ilə dərk edilə bilsin” [3,197]
Azərbaycan bədii dilini isə şair belə təqdim edir: ”Bu dil hamının başa düşəcəyi,hamının danışmağa qadir ola bilmədiyi yüksək bədii obrazlı dildir.Bu dili kamil bilirsən¬sə,demək,qanında Nizami, Füzuli, Sabir qanının zərrələri var... Bu dil küləklərin, suların, səsi çətin eşidilən ulduzların belə dilini öyrənməyə qabildir”[3,198]

Ədəbiyyat:
1.M.Araz “Seçilmiş əsərləri” 2 cilddə I cild, Bakı, “lider Nəşriyyatı”, 2004
2. M.Araz “Seçilmiş əsərləri” 2 cilddə II cild, Bakı, “lider Nəşriyyatı”, 2004
3.Y.Seyidov “Sözün qüdrəti” Bakı, Yazıçı, 1983
4.Ə.Ş Sadıxov “Azərbaycan bədii nəsr dilində sintaksisin eslubi imkanlarından istifadə”
EA Nəsimi adına Dilçilik institutunun II buraxılışı, Bakı, Elm, 1992
5.B.Nəbiyev “Çətin yollarada”, Bakı, Elm, 2000

Lexical and semantic features of M.Araz poems
SUMMARY
İn this article lexical and semantic features of M.Araz poems was searched, language problems was explained with concrete facts. In the article mainly literary description means system of poems was investigated.
Key words: poetics, metaphore, lexical and semantic features

Лексические и семантические особенности стихов М.Араза.
Резюме
В этом статье исследованы лексические и семантические особенности стихов М.Араза. Проблемы языка объяснены конкретными фактами. В статье особенно исследована система стихотворных метафорой.

Ключевые слово: поэтика, метафора, лексические особенности, полисемия
Açar sözlər: Poetika, metafora, leksik məna, semantika, polisemiya
Rəyçi: prof.Vaqif Yusifli

Мещдийев Фируз Надир оьлу
МОРФОЛОЭИЙАНЫН ДИЛ СИСТЕМИНДЯ ЙЕРИ
Морфолоэийанын дил системиндя йери ифадя планы иля мязмун планынын бир-бири иля гаршылыглы мцнасибятлярини юй-рянмякдян ибарятдир. Бу просес форма вя функси¬йа¬нын гаршылыглы мцнасибятляри иля сых ялагядардыр. Дилин морфо-ложи ганунларынын мц¬ряк¬кяб мащиййятя малик олмасы ону дилин диэяр системляриндян ъидди шякилдя фяргляндирир.
Морфолоэийа сюзцн гурулушуну юйрянян дилчилик сащяси кими. Кюк вя ясас анлайышлары щаггында. Мцхтялиф диллярдя сюзцн структуру. Дцнйа дилляриндя грамматик мянанын ифадя васитяляри.
Морфолоэийа сюзцн гурулушунун мцхтялиф аспектлярини, сюзцн формасыны юйрянян дилчилик сащясидир. Морфо-лоэийада сюзлярин дяйишилмяси, дцзялдилмяси гайдалары юйрянилир. Сюзлярин дяйишилмяси щал, мянсубиййят, хябярлик, кямиййят, заман, шяхс категорийалары, фелин нювляри, шякиллляри вя с. цзря олур.
Диллярин морфоложи структурунун мцхтялифлийи нязяря алынараг дилчиликдя, морфолоэийанын бир нечя нювц мцяййянляшдирилмишдир: 1) илтисаги (агглцтинатив) морфолоэийа; 2) аналитик морфолоэийа; 3) флектив морфолоэийа. Илтисаги морфолоэийа – морфемлярин бир-бири иля йанашы эялмяси вя бу заман бир морфоложи дяйишиклик баш вермя-мяси ясасында грамматик категорийаларын ифадяси. Аналитик морфолоэийа – грамматик категорийаларын сюзлярин аналитик формалары иля ифадя едилмяси. Флектив морфолоэийа – грамматик ялагялярин ифадяси цчцн флексийадан истифа-дя едян морфолоэийа.
Дилляр бир-бириндян тякъя бу вя йа диэяр грамматик мяналары ифадя едиб-етмямясиня эюря фярглянмирляр, бялкя щям дя даща чох неъя ифадя етмяляри иля фярглянирляр. Мцхтялиф диллярдя грамматик ифадя цсулларындан исти-фадя етмя бахымындан мцхтялифлик, фяргляр олдуьу кими, мцщцм охшарлыглар да вардыр ки, бунлар да грамматик мяналарын юз тябияти, мащиййяти иля ялагядардыр.
Дилин морфоложи ганунлары чох мцряккяб мащиййятя малик олмасы иля фярглянир вя дилин сяс системиндян фяргли олараг бурада ишаря едянля ишаря олунан арасында уйьунлуг йохдур. Морфолоэийада ясас йери сюзцн структуру-нун тящлили тутур. Щяр бир структуру тящлил едяркян онун тяркиби щиссяляринин тясвири зяруридир. Морфоложи тящлилдя сюзцн мяналы щиссялярини фяргляндирмяк вя онлары тясниф етмяк лазым эялир.
Антик дюврлярдян бяри яняняви олараг сюзя дилин бюлцнмяз ващиди кими бахмышлар. XIX ясрин сонларына йа-хын морфоложи систем щаггында эюрцшляр дяйишир, ясас, префикс, постфикс, флексийа анлайышлары дягигляшир, морфем термини эениш шющрят газаныр. Дилин ян кичик мяналы цнсцрц морфем адландырылмаьа башлайыр.
Дцнйа дилляриндя грамматик ъящятдян сюзцн гурулушу мцхтялифдир. Мялумдур ки, сюз кюк вя шякилчилярдян ибарятдир. Бязи диллярдя (тцрк дилляриндя олдуьу кими) сюзцн кюкц дяйишмир, бязи диллярдя ися (рус, яряб, алман, латын вя с. олдуьу кими) дяйишир.
Кюк сюзцн лексик мянасыны билдирян илк щиссядир. Азярбайъан дилчилийиндя сюзцн тяркибиндян бящс едяндя “сюзцн кюкц” вя “сюзцн ясасы” истилащларындан истифадя едирляр вя щяр икиси цчцн бир-бириндян фяргли дил факты ахта-рырлар. Беля факт тапылмадыьындан сцни шякилдя уйьунлашдырма апарылыр; йа да бу терминлярдян ейни мягсядля исти-фадя едилиряк ейни дил факты эащ “кюк”, эащ да “ясас” терминляри кими адландырылыр.
Кюк вя ясас анлайышлары вя онлара аид терминляр флектив диллярин фактларына ясасян мейдан эялмишдир, чцнки щямин диллярдя сюзцн кюкц иля ясасы бир-бириндян фярглянир. Лакин бу дилляря аид ясярлярдя кюк вя ясас мясяляля-риндя идеал айдынлыг йохдур. Щямин ясярлярдя сюзцн тяркибиня аид фикирляри беля груплашдырмаг олар:
1) Сюзцн тяркибиндя кюк вя ясас, еляъя дя сонлуг вя шякилчи эюрмяк, беляликля, сюзцн кюкц иля ясасыны бир-бириндян фяргляндирмяк;
2) Сюзцн тяркибиндя кюк, сонлуг вя шякилчи айырмаг, демяли, сюздя кюк вя ясас фярги эюрмямяк.
3) Сюзцн тяркибиндя ясас, сонлуг вя шякилчи айырмаг, демяли, йеня дя кюк вя ясас фярги эюрмямяк;
4) Сюзцн щяр ъцр формасыны сюз ясасы щесаб етмяк;
5) Кюкц садя, ясасы ися дцзялтмя сюз щесаб етмяк.
Бу гейри-мцяййянлик вя мцхтялифлик ичярисиндя бир цмуми хятти эюрмяк олур ки, о да сюзцн кюкц иля ясасынын принсип етибариля мцхтялиф анлайышлар олдуьуну изащ етмяйя имкан верир.
Флектив диллярдя кюк сюзцн о щиссясиня дейилир ки, о морфоложи ъящятдян парча¬ланмыр, лексик мянайа малик олмур вя айрыъа мцстягил лексик ващид кими фяалиййят эюстяря билмир. Мяс., рус дилиндя видеть сюзцнцн ви щисся-си, знать сюзцнцн зна щиссяси щямин сюзлярин кюкляри щесаб олунур.
Сюзцн кюкц морфоложи ъящятдян щиссяляриня айрылмадыьы кими, фонетик ъящятдян дя, ясасян, сабит галыр вя щя-мин кюк ясасында мейдана эялян бцтцн сюзлярин вя сюз формаларынын цмуми щиссяси кими чыхыш едир.
Сюз кюкцндя конкрет лексик мяна олмаса да, лексик-грамматик мяна абс¬трак¬сийасы олур. Бу о демякдир ки, мясялян, зна кюкцнцн конкрет лексик мянасы йохдур, о щеч бир мящфумун ады дейил, исим вя йа фел олмасы да мялум дейил. Лакин бурадакы цмуми мяна абстарксийасы онун билмяк, билик мящфумлары иля баьлылыьына ишаря едир.
Яряб дилиндя сюзцн кюкц йалныз самитлярдян ибарят олур. Мясялян: ктб, дрс. Бу самит тяркиби вя самитлярин сы-расы сюзцн ясасында (кятабя, дярася) вя ясасда йаранан сюзлярин щамысында (мяктубун, китябун, кятубун, мяд-рясятун, дярсун, ядрусу, тядрусу, йядрусу) сабит галыр. Б.М. Гранде сюз кюкцнц беля тягдим едир: “Шякилчилярин щамысыны вя саит сясляри атдыгдан сонра сюзцн галан самитляр групуна кюк дейилир”. Н.В. Громова банту дилляри щаггында йазыр: “Банту дилляриндя префикс (сюздцзялдиъи вя сюздяйишдириъи эюстяриъиляр) юзцндя тематик вя кя-миййят мяналарыны, кюк ися максимал дяряъядя цмумиляшмиш лексик мянаны бирляшдирир”. Кюк вя префикс о дя-ряъядя бир-бириндян асылыдыр ки, онлар юз-юзлцкляриндя дилдя фяалиййят эюстяря билмязляр. Онун вердийи мисаллардан бири белядир ки, м-ту (инсан); м – инсан билдирян адлар синфинин вя кямиййят эюстяриъиси, ту ися цмумиликля, варлыг мяналы лексик ясасдыр.
Конкрет лексик мянайа малик олмамаг, мцстягил лексик ващид кими фяалиййят эюстяря билмямяк сюз кюкцнц сюзцн юзцндян фяргляндирир. Сюз кюкц сюз дейил, сюзцн щиссясидир. Сюз кюкц бирбаша дейил, сюзцн ясасы васитясиля лексик реаллыг газаныр вя нитгя дахил олур.
Сюзцн ясасы сюзцн кюкц цзяриндя формалашыр. Сюзцн ясасы сюзцн мяналы щиссяси щесаб олунур. Мясялян, знаю, знаешь, знает... тясрифиндя зна сюзцн кюкц, знай сюзцн ясасыдыр. Бу мянада сюзцн ясасы сюзя бярабяр олур. Бцтцн щалларда сюзцн мянасы вя структуру ясасдан эениш вя мцряккяб олур. Бцтцн грамматик дяйиш¬мяляр ясасын дейил, сюзцн дяйишмясидир; дцзялтмя сюзляр ясасдан дейил, сюздян дц¬зя¬лир, мцряккяб сюзляр, сюз бирляшмяляри, ъцмляляр сюз ясасларынын дейил, сюзлярин ялагялянмясинин, бирляшмясинин нятиъяси щесаб олунур. Бир мянада сюзцн ясасы сюзя бярабяр олса да, яслиндя о да сюзцн щиссясидир.
Кюкдян фяргли олараг, сюзцн ясасы щямишя дяйишмяйя мейллидир. Мясялян, знать сюзцндя, онун дяйишмя фор-маларында (знаю, знал), еляъя дя знание, знаток сюзляриндя кюк ейни олдуьу щалда, ясас ейни дейил.
В.Н. Йартсевайа эюря, кюк одур ки, мцхтялиф лексик-грамматик категорийалара мянсуб сюзлярдя ейни олсун; ясас одур ки, мцяййян бир лексик-грамматик катего¬рийайа мянсуб олан сюз формаларында ейни олсун.
Бу бахымдан йухарыдакы мисаллара нязяр салаг: мцхтялиф лексик, еляъя дя лексик-грамматик категорийалара мянсуб олан знать вя знание сюзляриндя кюк ейни олдуьу щалда (зна), щямин сюзлярин ясасы ейни дейилдир; мцяййян бир лексик-грамматик категорийайа мянсуб сюз формаларында (знай–у, знай–эшь, знай–ят, знай–эм, знай–эте, знай–ут) ися ясас ейнидир.
Флектив дилляря аид бу цмуми ганунауйьунлуг щямин диллярдяки бцтцн сюзлярин тяркибини ящатя едя билмир вя йа ейни дяряъядя ящатя едя билмир. Бу гайдалардан кянар щалларда тез-тез юзцнц эюстярир. Бу мцнасибятля ики ъящяти гейд етмяк истяйирик.
1. Бу диллярдя бязи щалларда сюзцн кюкцндя дя мцяййян фонетик дяйишмяйя раст эялмяк олур. Мясялян, фарс дилиндя фелин индики заман цзря тясрифиндя дяйишмя фелин кюкцня ясасланыр вя бу щалда фел кюкц дяйишмяз галыр: ряв: ми–ряв–ям, ми–ряв–и, ми–ряв–яд…; гу: ми–гу–йям, ми–гу–йи, ми–гй–йяд… Фелин ясасына ясасланан тяс-рифдя, мяс., кечмиш заман цзря тясрифдя фел кюкц ясас мярщяляляриня дахил оларкян дяйишиклийя уьрайыр вя бу дяй-ишмянин бцтцн, эедишиндя фел кюкцнцн йени варианты иштирак едир: ряв: ряфт (ян)–ряфт–ям, ряфт–и, ряфт…; гу: гофт (ян)–гофт–ям, гофт–и, гофт…
Алман дилиндя дахили флексийа сюзйаратма васитяси кими, сюз кюкцнцн саитляриня тясир эюстярир вя сюз кюкцндя мцяййян фонетик дяйишмяйя сябяб олур: ситзен – сетзен; бинден – банд – дебунден; дие бинд – дер Банд – дер – Бунд…
2. Бир сыра флектив диллярдя (мясялян, рус, инэилис, алман дилиндя) кюкля ясасын фонетик уйьунлуьу эениш йайыл-мышдыр: дом, конь, доэ, манн, Буъщ вя с. Бязян буна ясасланыб сюз кюкцнц сюзцн мяналы щиссяси щесаб едирляр. Лакин нязяря алынмалыдыр ки, бу щалда ясас кюкя дейил, кюк ясаса уйьун эялир вя бу формалар сюзцн кюкц кими дейил, сюзцн ясасы кими мянайа малик олур.
Флектив диллярин материаллары ясасында мейдана эялян вя формалашан кюк вя ясас анлайышлары щеч бир гейд-шярт гойулмадан тцрк дилляри материалларына тятбиг едил¬мишдир.
Й.Сейидов йазыр: “Мясяля ондадыр ки, мцасир тцрк дилляриндя кюк вя ясас цчцн бир-бириндян фяргли дил фактлары йохдур. Флектив диллярдян фяргли олараг, тцрк дил¬ляриндя сюз кюкц лексик мянайа малик олуб сюзя бярабяр олур. Мяс. Азярбайъан дилиндяки су, йол, ял, гол, баш, мян, сян, бил, ал вя с. сюзлярдя щеч бир формал дяйиш¬кянлик етмя-дян сюзцн кюкцнц бу вя йа диэяр нитг щиссясиня аид етмяк олур”. Н.А.Баскакова эюря, тцрк дилляриндя кюк мцстягил сюздцр, реал яшйави мянасы, мця鬬йян грамматик фор¬масы вар. Демяли, бу диллярдя кюкля ясас бирляшмиш шяк¬линдя юзцнц эюстярир. Мадам ки, белядир, онда бу терминлярдян бириня ещтийаъ галмыр. Й.Сейидов: “Ясас”а нисбятян “кюк” истилащынын яняняси чох олдуьуна, ди¬л謬миздя юзцня даща мющкям йер тутдуьуна, сюзцн илк щисся-си мянасында ону иш¬лят¬мяк даща мцнасиб олдуьуна эюря, “кюк” истилащындан истифадя етмяк йахшы оларды.
Йухарыда дедийимиз бир мясяляни бурайа да аид етмяк лазым эялир: кюк бярабяр сюзцн бир гядяр дягиг десяк вя сюзлярин гурулушъа нювляри иля мараглансаг, дейя билярик ки, “кюк бярабяр садя сюз”. Бу щалда ял, гол, цз, даш, йол, эет, эял, беш вя с. сяс бирляшмяляри щям кюк, щям дя сюзлярдир. Лакин бу формалар нитгя сюзцн кюкц кими дей-ил, сюзцн юзц кими дахил олур. Дилдя илк вариантдан йаранан дцзялтмя сюзляр дя сюзцн кюкцндян дейил, сюзцн юзцндян ямяля эялир. Дцзялтмя сюзлярдя сюздцзялдиъи шякилчилярин сайы сюз кюкцнцн мцхтялифляшмясиня, йени сюз кюкляринин мейдана чыхмасына, сюз кюкцнцн чохалмасына сябяб олмур. Йаз варианты йазы сюзц цчцн дя, йазычы сюзц цчцн дя, йазычылыг сюзц цчцн дя кюкдцр. Айдындыр ки, йазы сюзц йаз сюзцндян, йазычы сюзц йазы сюзцндян, йазычылыг сюзц йазычы сюзцндян ямяля эялмишдир; лакин бунларын щамысы бир цмуми кюкя – йаз сюзцня ясасланыр.
Тарихи бахымдан тцрк дилляриндя, еляъя дя Азярбайъан дилиндя кюк вя ясас фярги эюрмяк олур. Л.А.Покровскайа тцрк дилляриндя олан чохщеъалы сюзлярин яксярий¬йятинин тарихи тящлили заманы морфоложи тяркиб ъящятдян щиссяляря айрыла билмясини нязяря алараг, беля щесаб едир ки, бу диллярдя щямин чохщеъалы сюз кюклярини ясас адландырмаг даща дцзэцн оларды. В.И.Аслановун, А.Т.Гайдаровун, Н.А. Баска¬ковун, К. Зайончков-скинин вя б. тядгигатлары да эюстярир ки, тцрк дилляриндяки чохщеъалы сюзляр яксярян тарихян ики морфемдян ибарят-дир.
Бу бахымдан Азярбайъан дилиндя олан эери, иляри – иряли, йухары, ашаьы, щара, киприк – кирпик, торпаг – топ-раг, йапраг – йарпаг, папаг, бала, гала, тала вя с. сюзляр яслиндя инди айрыъа лексик мянасы олмайан щиссялярдян – кюкдян (вахтиля лексик мянасы олан сюздян) вя инди фяалиййятини дайандырараг, архаикляшмиш (вахтиля фяал олан) сюздцр вя йа формадцзялдиъи цнсцрдян – шякилчидян ибарятдир. Тарихян дцзялтмя олан бу сюзляр инди садя сюзляря чеврилмишдир, лакин онларын тяркиб щиссяляринин изляри щяля тамамиля итмямишдир. Бу щалда флектив диллярин гайдала-рына уйьун олараг, щямин сюзлярин лексик мянайа малик олмайан эе, ща, пап, ба, эа, та вя с. щиссялярини кюк; эери, щара, папаг, бала, гала, тала формаларыны ися ясас (бунлар да сюзя бярабярдир) адландырмаг олар. Эял, эет, кеч, кюч, эяз; тох, той, топ; узун, узаг, узан сюзляри дя ейни истигамятдя тящлил едилир.
Кюк вя ясас фяргиня мцасир дилдя дя тясадцф едилир. Мяс., Азярбайъан дилиндя юйрят(мяк), юйрян(мяк), юй-ряш(мяк), юйцн(мяк) фелляри, щятта юйцд исми цчцн ортаглы олан бу цнсцрц щямин сюзлярин кюкц, юйрят, юйрян, юй-ряш, юйцд, юйцн фор¬малары ися ясасдыр (Я. Ряъябовун фикри). Бунлар мцасир тцрк дилляри цчцн мцстяс¬надыр вя бу диллярдя эениш мянада кюк вя ясас фяргляри гейд етмяйя щагг вермир.
Флектив диллярин фактлары ясасында гурулан дилчилик нязяриййясиня эюря, сюзцн кюкц лцьяви мянайа малик олмур вя щеч бир дахили дяйишмяйя мяруз галмыр. Де¬мя¬ли, бурада сюз кюкц цчцн ики мцщцм яламят нязяря алыныр: а) Лцьяти мянайа малик олмамаг; б) Дяйишмязлик, бцтцн щалларда сабит галмаг. Азярбайъан ди¬линдя сюзцн кюкц, бир тяряфдян бу тярифя уйьун эялмир, икинъи тяряфдян, уйьун эялир. Беля ки, Азярбайъан дилиндя сюзцн кюкц онун (сюзцн) лцьяви мянайа малик олан щиссясидир. Бу ъящятдян Азярбайъан дилинин сюз кюкц щям тярифя уйьун эял-мир. Уйьун эялян ъящят будур ки, Азярбайъан дилиндя дя сюзцн кюкц дяйишмяз галыр.
Дилчилик ядябиййатында морфем анлайышындан чох эениш мигйасда истифадя олунур, нязяри дилчиликдя бу терминя чох бюйцк диггят вя ящямиййят верилир, мцхтялиф диллярин грамматик системляри бу морфемляр цзря тящлил ясасында нязярдян кечирилмишдир. Бцтцн бунлара бахмайараг, елмдя морфем проблеми щялл олун¬мамыш галыр, бу термин там айдынлашдырылмамышдыр.

Ядябиййат:

1. Н. Мяммядов, А. Ахундов. Дилчилийя эириш. Б., 1980.
2. Контрастив синтаксис. Б., 1988.
3. М.И.Адилов, З.Н. Вердийева, Ф.М. Аьайева. Изащлы дилчилик терминляри. Б., 1989.
4. Ф. Зейналов. Тцрколоэийанын ясаслары. Б., 1981.
5. Я.З. Абдуллайев. Синтаксисин актуал мясяляляри. Б., 1987.
6. Я.М.Ялийев. Табели мцряккяб ъцмляляр вя онларын хцсусиййятляри. Б., 1992.
7. Е. Щясянова. Мцряккяб ъцмлялярин полипредикативлийи. Б., 1986.
8. Х.И.Мяммядова, Я.Щ.Ъавадов. Табели мцряккяб ъцмлялярин семантик-грамматик хцсусиййятляри. Б., 2000.
9. Й. Сейидов. Азярбайъан дилинин грамматикасы. Морфолоэийа. Б., 2000.

Ряйчи:дос. Ш.Гасымова

Гивамеддин Аббас оглы Рагимов
СИНТАКСИЧЕСКИЕ ОТНОШЕНИЯ МЕЖДУ КОМПОНЕНТАМИ ПЕРЕМЕННЫХ
СЛОВОСОЧЕТАНИЙ И КОМПОНЕНТАМИ ФРАЗЕОЛОГИЧЕСКИХ ЕДИНИЦ
В языковедческой литературе структура фразеологической единицы воспринималась как и чисто лек-сико-грамматическая организация фразеологии¬ческой единицы. Точнее, говоря о структуре фразеологиче-ской единицы, некоторые исследователи подразумевали количество слов и их линейную последователь-ность в составе данной фразеологической единицы или лексико-грамматические особенности составляю-щих ее слов-компонентов. Такое понимание структуры фразеологической единицы обьясняется тем, что термин «структура» толкуется по-разному как в философии, так и в языковедческой литературе (11, 19-32). Критически анализируя определения понятий «системы» и «структуры», предложенные различными фило-софами и языковедами, и различия эти два термина, А.С.Мельничук считает целесообразным под струк¬турой понимать «состав и внутреннюю организацию единого целого, рас¬сматриваемого со стороны его це-лостности» (11, 27). В отношении структуры языковой единицы это определение представляется нам не-правомерным, так как любая языковая единица вступает в связь с другой единицей языка в речевом упот-реблении, где проявляется всевозможная способность данной единицы сочетаться с другой или другими единицами языка и обнаруживаются лексико-грамматические и семантические особенности реализуемой единицы. Фразеологическая единица, так же как и другая единица языка обладает тремя взаимозависимыми и взаимодействующими показателями языковой действии¬тель¬ности: имеет определенное смысловое со-держание, лексико-грам¬мати¬чес¬кую организацию и валентность. Смысловое содержание - это идеальная сторона фразеологизма. Лексико-грамматическая организация - это материаль¬ная сторона данной единицы, это оформление отдельных компонентов в единое целое на основе существующих в данном языке синтак-сических средств. Валентность фразеологической единицы - это ее способность сочетаться с другими еди-ницами языка в речевом употреблении.
Таким образом, в синтаксическом плане фразеологические единицы обла¬дают двумя типами синтак-сических связей и отношений. Один тип связей и отношений существует и функционирует внутри самой фразеологической единицы, между ее компонентами. А другой тип связей и отношений функцио¬нирует между данной фразеологической единицей и другими единицами языка в речевом употреблении.
Характер и манифестация этих связей обусловлены как буквальными значениями компонентов каж-дой фразеологической единицы, так и общим смысловым содержанием самого фразеологизма.
Все вышесказанное позволяет нам рассматривать структуру фразеологии¬ческой единицы как сово-купность частей целого, включающего в себя три компонента, а именно: а) понятийное значение, б) отно-шение между элемента¬ми в пределах данной фразеологической единицы, в) отношение между данной фра-зеологической единицей и другими единицами языка в речевом употреб¬лении. Все эти три компонента со-ставляют общую структуру фразеологической единицы и не могут существовать самостоятельно в отрыве друг от друга. Следовательно, в фразеологической единице следует различать три вида структуры: а) семан-тическую структуру, содержащую в себе понятийное значение данной единицы и элементы экспрессивно-сти, эмоциональности и стилистической окраски; б) внутреннюю структуру, под которой понимается от-ношение между отдельными компонентами в пределах одной фразеологии¬чес¬кой единицы; в) внешнюю структуру, под которой понимается манифеста¬ция возможных способностей данной фразеологической единицы сочетаться с другой или другими единицами языка в речевом употреблении.
Тот факт, что фразеологические единицы создаются по структурно-семантической модели (3; 7, 201-228; 10, 269-317) переменных сочетаний слов, не означает тождество внутриструктурных отношений между их компонентами. Фразеологические связи - это совершенно новый тип связей, которые не сводятся «ни к грамматическим связям, ни к лексической сочетаемости» (6, 57) переменного характера, они «не выступают никогда как простая арифмети¬ческая сумма семантических и структурно-семантических взаимодействий, а представляют собой… сложный синтез…» (12, 12).
Различие во внутриструктурных отношениях между компонентами фразео¬ло¬гизмов и между компо-нентами переменных сочетаний заключается в следующем:
1. Структурно-семантическая модель, по которой образуются переменные сочетания (и переменно-устойчивые словосочетания), имеет широкую возможность вариаций в пределе одного стержневого знаме-нательного слова, так как компоненты переменных словосочетаний обладают семантической и лексико-грамматической самостоятельностью, поэтому они распадаются сразу же после того, как были использова-ны в речи. Например: to read a book; to read a newspaper; to read a letter; to read a story; to read a novel и т.п.
Специфика внутриструктурных отношен между компонентами фразео¬ло¬гиз¬мов не допускает вариа-ции или моделирования. Слово - компонент фразеологизма не может вступать в другую комбинацию с тем же переносным значением, которым оно обладает в составе данного фразеологизма. Когда слово с единич-ным переносным употреблением в составе фразеологизма выходит за рамки единичной сочетаемости, то-гда о переосмыслении данного слова не может быть и речи. В таких случаях в данном слове появляется но-вое производное значение, а обороты с ним становятся моделированными образо¬ваниями нефразеологиче-ского характера.
2. Языковая норма семантической и синтаксической сочетаемости компо¬нентов переменных словосо-четаний никогда не нарушается, в то время как во многих фразеологизмах наблюдается нарушение языко-вой нормы семанти¬ческой или синтаксической сочетаемости их компонентов в пределах самих фразеоло-гизмов. Например, в составе некоторых азербайджанских фразеоло¬ги¬ческих единиц глагольный компонент, будучи переходным глаголом, сочета¬ется с прямым дополнением, являющимися именными компонентом данной фразеологической единицы, что невозможно в переменных словосочетаниях. Например: gün ağlamaq - думать, заботиться о своем будущем или о будущем кого-либо (gün - день, солнце, ağlamaq - пла-кать); qan ağlamaq - плакать горькими слезами (qan - кровь, ağlamaq - плакать); oğlan gəlmək - вернуться с успехами (oğlan - мальчик, юноша, gəlmək – прийти, приходить); qız gəlmək - вернуться без успехов (qız – девушка, gəlmək – прийти) и др. В этих фразеологизмах языковая норма как семантической, так и синтакси-ческой сочетаемости нарушена. Такого рода явлeние мы видим и в английских фразеологизмах. Например: to come (to go) the big figure - делать что-либо основательно, доводить до конца, идти на все; to walk the chalk - 1) пройти прямо по проведенной мелом черте (для доказательства своей трезвости), 2) соблюдать правила общежития, вести себя безупречно; to speak daggers - говорить кинжалами, т.е. произносить слова острые, как кинжалы, говорить со злобой, враждебностью, бросать гневные слова и др. В этих фразеологизмах не-переходные глаголы to come (to go) (приходить, уйти), to walk (ходить пешком, гулять) и to speak (говорить) тоже сочетаются с прямым дополнением the big figure (большая фигура), chalk (мел), daggers (кинжалы).
В отношении английских фразеологизмов хочется сказать следующее: в связи с ограничением числа падежей в английском языке и с тем, что английский язык не являются флективным языком, где падежные окончания отличались бы друг от друга, система управления в английском языке разру¬шена. Далее, англий-ские глаголы многозначны. Результатом ослабления сис¬темы управления и расширения обьема значений английских глаголов явилось то, что многие английские глаголы наряду с основным непереходным значе-нием стали обладать и производным переходным значением (8, 85-89; 9, 197-205; 13, 214-239). Например: He comes the great man (scientist) - Он мнит себя великим человеком (ученым); We have walked the village (city) for many miles round - Мы обошли деревню (город) на протяжении многих миль; He speaks German (English, many languages) - Он говорит по-немецки (по-английски, на многих языках) и др. Но, несмотря на это, в вышеприведенных английских фразеологизмах нарушение нормы семантической сочетаемости явно видно.
3. В переменных словосочетаниях всегда выделяется ведущий, стержневой компонент, а во многих полностью переосмысленных фразеологических едини¬цах трудно выделить ведущий компонент.
4. Синтаксические связи или отношения между компонентами переменных словосочетаний всегда «живые», ярко ощутимые, а в фразеологических едини¬цах они ослаблены.
Некоторые лингвисты отрицают наличие синтаксических отношений меж¬ду компонентами фразеоло-гических единиц (особенно немотированных) (2; 4, 17), что не соответствует языковой действительности. Акад. В.В.Виноградов различает два типа синтаксических отношений внутри фразеологических единиц: «омертвение» синтаксических отношений в «фразеологическихx сращ嬬ниях» и «живость» синтаксических отношений во «фразеологических един¬ствах» и «фразеологических сочетаниях» (5, 24- 25; 5, 28).
Н.Н.Амосова, отрицая наличие признаков «омертвления» синтаксических отношений в фразеологиз-мах, пишет, что между компонентами подвижных фразеологических единиц «имеется ряд показателей «живости» синтаксических отношений» (1, 163). А на странице 166 своей книги она считает целесо¬образным говорить о «некоторoм ослаблении» синтаксических отношений внутри идиом. По-видимому, в последнем случае автор имеет в виду «неподвижные идиомы» (по ее терминологии).
Синтаксические отношения внутри фразеологических единиц ярко прояв¬ляются при употреблении данных единиц в речи, где обнаруживаются следую¬щие виды изменений во внутреннeй структуре фразео-логических единиц: расщепление и перестановка компонентов фразеологических единиц, норматив¬ное и окказиональное вклинивание переменных элементов в состав фразеоло¬гических единиц, замена одного из компонентов фразеологической единицы синонимичным ему словом компонентом или словом-формой, синтаксическая обратимость, сокращения, слияние двух фразеологических единиц в одну, неполная пара-дигма и т.п.
На наш взгляд, говорить об «омертвении» или «живости» синтаксических отношений между компо-нентами фразеологических единиц нельзя, так как в первом случае ставится знак равенства между синтак-сическими отношениями в сложных словах и фразеологических единицах, а во втором случае - между син-таксическими отношениями в переменных словосочетаниях и фразеологии¬ческих единицах. Синтаксиче-ские отношения внутри фразеологических единиц не «омертвевшие» и не «живые», они только «ослабле-ны» в той или иной степени.
Литература:
1. Н.Н.Амосова, Основы английской фразеологии, изд. ЛГУ, 1963. - 208 с.
2. Ш.Балли, Французская стилистика, перевод с французского, 3-е издание, издательская группа URSS, 2009. - 384 с.
3. Л.М.Беляева, Структурно-семантические модели свободных словосочетаний и их типы в английском языке, сб. «Вопросы лингвистики и мето-дики преподавания иностранных языков», вып. 3, изд. ИМО, 1960, с. 9-16.
4. Г.В.Бушина, Фразовый глагол в современном английском языке, автореферат канд. диссерт., Киев, 1954. - 25 с.
5. В.В Виноградов, Русский язык (Грамматическое учение о слове), Учеб. пособие для вузов, 3-е изд., испр., М.: Высш. шк., 1986. - 640 с.
6. Ю.Р.Гепнер, Об основных признаках фразеологических единиц и о типах их видеоизменения, сб. «Проблемы фразеологии», М.-Л., 1964, с. 43-62.
7. Ц.С.Горелик, Некоторые вопросы теории словосочетаний, сб. «Исследо¬вания по английской лексикологии», Ученые записки МГПИ им. Лени-на, Т. 166, М., 1961, с. 201-228.
8. В.Н.Жигадло, И.П.Иванова, Л.Л.Иофик, Современный английский язык (теоретический курс), М., 1956. - 348 с.
9. Б.А.Ильиш, Современный английский язык, теоретический курс, 2-е изд., испр. и доп., М.: Изд-во на иностр. яз., 1948. - 347 с.
10. А.В.Кунин, Основные понятия английской фразеологии как лингвис¬ти¬ческой дисциплины и создание англо-русского фразеологического словаря: Дис. докт. филол. наук, М., 1964. -1187 с.
11. А.С.Мельничук, Понятия системы и структуры языка в свете диалектичес¬кого материализма, ВЯ, 1970, №1, с. 19-32.
12. Л.И.Ройзензон, Ю.Ю.Авалиани, Заметки по теории фразеологии (о фразеологизации и фразеологических связях в языке), Труды Узбекского гос. ун-та им. А.Навои, новая серия, вып. 95, Самарканд, 1959, с. 3-17.
13. А.И.Смирницский, Морфология английского языка, М., 1959. - 440 c.

SUMMARY
Syntactical relations among
the components of the free word combinations and the components
of the phraseological units”
There are two types of syntactical relations of the phraseological units. One of these syntactical relations exists inside the phraseological unit between its components. The other type of syntactical relation appears in connection with its usage in speech. The syntactical relation among the components of the free word combinations has wider variation capability. Unlike phraseological units the components of free word combinations are independent from semantic, lexico-grammatical point of view and after usage in speech these components break down to free parts.

XÜLASƏ
Sərbəst söz birləşmələri vəfrazeoloji vahidlərin komponentləri
arasındakı sintaktik əlaqələr
Frazeoloji vahidlər iki tip sintaktik əlaqəyə malikdir. Bunlardan biri frazeoloji vahidlərin öz daxilində - onların komponentləri arasındakı sintaktik əlaqədir. Digər tip sintaktik əlaqə isə frazeoloji vahidlərin nitqdə işlənməsi zamanı başqa dil vahidləri ilə yaranan münasibətlərdir. Sərbəst söz birləşmələrinin komponentləri arasındakı sintaktik əlaqələr isə geniş variasiya imkanlarına malikdir. Frazeoloji vahidlərdən fərqli olaraq sərbəst söz birləşmələrinin komponentləri həm semantik, həm də leksik-qrammatik cəhətdən sərbəstdir və nitqdə istifadə edildikdən sonra yenidən sərbəst tərkib hissələrinə bölünürlər.

Рецензент: доц.М.Омарова

Aynur Fazil qızı Məmmədzadə
HƏRBİ DİSKURS ÇƏRÇİVƏSİNDƏ ORDU LƏTİFƏLƏRİNİN TƏHLİLİ
Ordu yumoru statusun və ordu gerçəkliyinin səciyyəvi cizgilərinin aşağı salınmasına yönəldilir. Ordu lətifələri üzərində aparılmış təhlillər göstərir ki, onlarda zabit heyəti nümayəndələri yaxşı cəhətdən, ali insani keyfiyyətlərin daşıyıcıları kimi göstərilmirlər, adətən onların neqativ cəhətləri qabardılır ki, bu da onların statusunun aşağı salındığını nümayiş etdirir.Müəyyən keyfiyyətlər yalnız ayrı-ayrı şəxsiyyətləri deyil, həm də silahlı qüvvələrin konkret növünün nümayəndələrini səciyyələndirə bilər.Məsələn, dənizçilərin yüngül əxlaqlı qadınlar həvəskarı olması haqqında geniş yayılmış fikir aşağıdakı lətifədə öz əksini tapır:
An Army General and an Admiral were sitting in the barbershop. They were both
just getting finished with their shaves, when the barbers reached for some aftershave to slap on their faces.
The admiral shouted, "Hey, don't put that stuff on me! My wife will think I've been
in a whorehouse!"
The chief turned to his barber and said, "Go ahead and put it on. My wife doesn't
know what the inside of a whorehouse smells like."(12).
Kommunikasiya partnyorunun statusunun onun mənfi insani keyfiyyətlərinin aşkarlanması vasitəsilə aşağı salınması labüd şəkildə subordinasiyanın pozulmasına gətirib çıxardır. Lətifənin mətnində bu, danışıq ifadələrinin işlədilməsi və yuxarı pillədəki şəxsə cavab qaydasının pozulması hesabına baş verir:
Officer: Soldier, do you have change for a dollar?
Soldier: Sure, buddy.
Officer: That's no way to address an officer! Now let's try it again. Do you have
change for a dollar?
Soldier: No, Sir! (13).
Hərbi lətifədə hansı dəyər xüsusiyyətlərinin gülüş hədəfi olmasının nəzərdən keçirilməsi vacib görünür. Bunun üçün biz silahlı qüvvələrin növlərinə müvafiq olaraq ordu lətifələrini üç qrupa bölmüşük. Qrupların hər birində ordu həyatının hansı cizgilərinin daha çox və nə üçün gülüş hədəfi olmasını, bir də bunun hansı üslubi vasitələrin köməyi ilə edildiyini təhlil edək. Hər qrupun lətifələrinin təhlili onların mövzu və janr bölgüsü, həm də üstünlük təşkil edən üslubi üsulların fərqləndirilməsi baxımından aparılır.
Quru qoşunları hərbi yumoru lətifələri qrupunda daha çox mövzu rəngarəngliyi müşahidə olunur. Belə ki, biz aşağıdakı tematik qrupları müəyyənləşdirdik:
1) hərbçilərin formaları:
The supply sergeant explained to the new men that the Army clothes come
only in two sizes, too large and too small (14).
2) «qadın mövzusu»: aşağıdakı misal qadın məntiqinin nümayiş etdirilməsi ilə maraqlıdır: yaxşı ər tikməyi, bişirməyi və yığışdırmağı bacarmaqla yanaşı arvadın əmrlərini yerinə yetirməyi də bacarmalıdır:
A girl said to another:
"I've decided to marry Bob only after his discharge from the Army. "
"Why?"
"By that time he '11 make a good husband — the Army will teach him to sew and darn, launder, cook and the main things — he'll set used to obey orders"(15).
3)yeni əsgər mövzusu:
Two enlistees
First: what made you enlist?
Second: oh, I had no wife, and I love a good scrap. And why did you enlist?
First: I have a wife and I’m looking for peace (13).
4) gəzməyə buraxılma mövzusu:
"What is wrong with you, Private Bridges?"
"I'm sick, sir. Have visions”
"What visions?"
"I kept seeing MPs at every street corner when I was in town last weekend. I
was terribly nervous "
"Well, here's my advice, Private. When you leave the unit's lines next time
have a liberty pass with you "(14).
5) əyyaşlıq mövzusu:
The Private was brought up before the CO.
"Why were you drunk?" the CO asked.
"I was on a train with bad companions. Four teetotalers"
"They are the best company you can have"
"I don't think so. I had a bottle of whisky and had to drink it all by myself"(16).
6) növbətçilik mövzusu:
Halt! Who goes there?
Friend — with a bottle!
Pass friend. Halt bottle! (14).
7) səhər yuxudan qalxma mövzusu:
"When I was in the Army, "wrote Harvey Stone, "they used to wake us at
four o 'clock in the morning. The first thing I used to do was to run out and shake a tree. I figured if I was awake why should the birds sleep" (17).
8) hərbçilərin xarici görünüşü:
Sergeant Miller was bawling out a group of shabby recruits. "Just look at
yourselves," he bellowed. "Your shoes ain't shined, your hair ain't combed, your ties ain't straight — suppose some country suddenly declared war?!"(12).
Quru qoşunları hərbi yumorununun mövzu rəngarəngliyini nəzərdən keçirərək, bu nəticəyə gəldik ki, ümumi mövzu, yəni əsas gülüş obyekti əsgər məişəti və ya hərbi xidmətin təşkili olur. Əsgər məişətinin təşkilində çatışmazlıqların olması (pis qidalanma, keyfiyyətli hərbi formanın çatışmaması, aşağı səviyyəli tibbi təminat) quru qoşunlarının gündəlik həyatı mövzusunda zarafatların belə çox olmasına səbəb olur. Bu ümumi mövzuya əsgərin xarici görünüşü də (onun geyimi, saçının qırxılması, silahı), günün nizam qaydaları da (səhər yuxudan durma, sıra təlimi, növbətçilik, yeməkxanaya və tibbi məntəqəyə, gəzintiyə gediş) daxildir. Bundan başqa, əsgəri mülki həyatla bağlayan altmövzu da var – bu «qadın» mövzusudur. Bu tematik qrup sadəcə mülki həyatla deyil, evlə də əlaqələndirilir və bu da evə məktublar haqqında lətifələrdə əks olunur.
Quru qoşunları ordu yumoru lətifələri, artıq dediyimiz kimi, silahlı qüvvələrin həmin növündə əsgərlərin xidmətinin təşkilinin masqaraya qoyulmasına yönəl¬mişdir. Bu qrupda «qara» yumor mövzusunda çox az lətifəyə rast gəldik və bu, görünür, silahlı qüvvələrin bu növündə risk dərəcəsinin nisbətən az olması ilə bağlıdır. Bu, hərbi əməliyyatlar zamanı quru qoşunları əsgərlərinin risk etməməsi və həlak olmaması demək deyil, sadəcə sülh dövründə gündəlik xidmətdə onlar daha az risk edirlər. Müqayisə üçün aviasiya hərbi yumoru qrupunu təhlil edək. Bu lətifələr qrupu qısa dialoq formasında olan təhkiyə-lətifə ilə təmsil olunmuşdur. Biz bunu bütövlükdə aviasiya hərbi diskursunun kommunikasiya xüsusiyyətləri ilə əlaqələndiririk, çünki təyyarəçilərin ünsiyyətində radiomübadilə böyük rol oynayır. Radiomübadilə isə, öz növbəsində, dialoq formasında qurulur. Bizim fikrimizcə, qısa dialoq formasında lətifələr ordu yumorunun aviasiya qrupu üçün bir növ kommunikasiya ənənəsidir:
Shooting at crows.
An Air force officer pulled up to the side of the road and called to a boy.
"Have you seen an aircraft come down anywhere near here?"
"No, sir," said the boy, hiding his slingshot behind his back, "I've only been
shooting at the crows"(17) .
Məsələn, birucdan götürmə metodu ilə toplanmış yüz aviasiya yumoru lətifəsi aşağıdakı faiz nisbətlərini göstərdi: təxminən 73% qısa dialoqlar, 17%-ə yaxın hekayə formasında təhkiyə-lətifələr və 10% başqa tip lətifələrin, o cümlədən parodiya-lətifələrin payına düşür.
Leksik vahidlərin oxşarlığına əsaslanan kalamburdan istifadə aviasiya ordu yumorunun qeyri-formal hissəsində kommunikasiyanın formalaşmasına radiomü¬ba¬dilənin təsiri ilə izah oluna bilər. Məsələ burasındadır ki, radiomübadilə çox vaxt radioefirdə maneələrlə gedir ki, bu da öz növbəsində kalambur qismində omoni¬miyanın köməkliyi ilə həyata keçirilir (vipers - gürzələr və VIPs - çox vacib şəxslər):
"Six vipers aboard", radioed the plane coming in for landing.
"No clearance for landing," radioed back a young operator, "wait till we
inform the zoo for taking necessary precautions" (18).
Aşağıdakı lətifədə «rock» sözünə omonimik olan «ROK» (Republic of Korea) ixtisarından istifadə də komik effekt yaradır:
While in the vicinity if a Republic of Korea training camp the tourists noticed a
sign reading: "Watch for Falling Rocks". Seeing no mountains or cliffs the
tourists were puzzled — until they saw in the distance paratroopers of the ROK
Army, making training jumps (17).
Mövzu baxımından aviasiya hərbi yumoru qara yumorun çoxluğu ilə səciyyələnir. Biz bunu bu silahlı qüvvələr növündə həm müharibə vaxtı, həm də sülh vaxtı riskin yüksək olması ilə izah edirik. Bu risklərlə bağlıdır:
a) paraşütlə tullanmaqla:
And what must I do, sergeant, if my parachute doesn't open when I jump
out?
Oh, you just bring it back and I'll give you another one (14).
"Can it happen that my parachute does 't open?" a jumping instructor was
asked.
"No one has ever complained of a parachute not opening in this here unit!"
was the answer(17).
texnikanın xarab olması ilə:
Taxiing down the tarmac, the DC 10 abruptly stopped, turned around and
returned to the gate. After an hour-long wait, it finally took off. A concerned
passenger asked the flight attendant, "What, exactly, was the problem?"
"The pilot was bothered by a noise he heard in the engine," explained the
flight attendant. "It took us a while to find a new pilot"(13).
Aviasiya qrupu lətifələrinin əksəriyyəti qısa dialoq formasında olur və onlarda əsas stilistik üsul kimi kalamburdan istifadə olunur. Bu qrup ordu yumorunun fərqləndirici xüsusiyyəti qara yumordur.
Əvvəlki iki lətifə qruplarının timsalında gördük ki, hər silahlı qüvvələr növündə xidmətin xüsusiyyətləri ordu lətifələrində karikatura şəklində əks olunur. Belə ki, quru qoşunlarının məişət şəraiti yumor üçün əsas mövzu olur, aviasiyada kursant¬ların hazırlığı da kinayə ilə nəzərdən keçirilir. Dəniz ordu yumoru qrupunun təhlili zamanı bu ordu lətifələrinin əsas mövzusu – «rəis - tabelikdəki» - aşkar edilmişdir. Bu qrup lətifələrin timsalında göstərilmiş rəhbərliyə mənfi münasibət xidmətin xüsusiyyətləri ilə izah olunur. Gəminin və ya sualtı qayığın qapalı məkanı ünsiyyət dairəsini dəyişməyə və toqquşma vəziyyətindən qaçmağa imkan vermir.
A naval officer fell overboard. He was rescued by a deck hand. The officer
asked how he could reward him.
"The best way, sir. " said the gob, "is to say nothing about it. If the other
fellows knew I'd pulled you out, they'd chuck me in" (15).
Two seamen were carting some load to the ship at the pier. Suddenly they
noticed that the cable of a crane which was hoisting a big box about to snap over
the head of their Petty Officer who was supervising the loading.
"Boy, what a headache the man is goins to have!" commented one of them sympathetically (13).
Elə həmin amil də, fikrimizcə, həmin qrupda geniş yayılmış daha bir mövzunu – əyyaşlıq mövzusunu – izah edir. Spirtli içkilər stressi, yığılmış neqativ hissləri götürmək vasitəsidir, amma bu imkan xidmətin xüsusiyyətlərinə görə az-az olanda, imkan düşən kimi ondan tam istifadə olunur:
Men from a shore patrol were trying to pull out of a gutter a tipsy seaman.
The blue jacket protested energetically: "Save women and children first — I can swim myself" (14).
An admiral addressing the crew of a ship at a naval base remarked:
"You 've got excellent facilities for swimming training at the base but I never
saw anybody in the water. And what could be better than water? " "Beer, sir!" exclaimed someone (15).
Janr və üslubi səciyyə baxımından bu lətifələr qrupu əvvəlki iki qrupdan bir o qədər də fərqlənmirlər. Burada da təhlillərdən göründüyü kimi hər üç qrupda ən geniş yayılmış olan lətifə-təhkiyyədən istifadə olunur. Hərbi lətifənin nəzərdən keçirilməsini yekunlaşdıraraq, bir daha nəzərə çatdırmaq istərdik ki, onun predmeti yalnız subordinasiya, dəqiqlik kimi ümumi ordu dəyərləri deyil, həm də silahlı qüvvələrin hər bir növünü səciyyələndirən əlamətlər olur.
Beləliklə, institusional hərbi diskurs şəxsi və institusional komponentlərin mürəkkəb qarşılıqlı əlaqələr sistemidir və bu da formal və qeyri-formal hərbi diskursun nəzərdən keçirdiyimiz tərkib hissələri timsalında aşkar izlənir.

ƏDƏBİYYAT

1.Abdullayev Ə.Aktual üzvlənmə,mətn və diskurs.Bakı,”Zərdabi LTD”, 2011.
2. Abdullayev Ə.Koqnitiv dilçiliyin əsasları. Bakı, “Sabah”, 2006.
3.Veysəlli F. Dil. Bakı,”Təhsil”, 2007.
4.Veysəlli F. Diskurs təhlilinə giriş. Bakı, “Təhsil” NPM, 2010.
5.Məmmədov Azad. Dilçiliyin müasir problemləri.Bakı, ADU nəşriyyatı, 2008.
6. Məmmədov Azad, Məmmədov Misgər. Diskurs təhlilinin koqnitiv perspektivləri. Bakı, Çaşıoğlu, 2010.
7.Schiffrin, D. Discourse Markers . Cambridge: Univ. Press, 1978.
8. Wodak R. Disorders of discourse . London and New York: Longman, 1996.
9. Арнольд, И.В. Современная лингвистика и теория контекста. Вопросы английской контекстологии: Сб.н.тр. -Л., 1990 , Вып.З, С. 13-19.
10. Беликов, В.И., Крысин Л.П. Социолингвистика: Уч. для вузов. - М.: Рос. гос. гуманит. ун-т., 2001.
11. Васильева Н.В., Виноградов В.А., Шахнарович A.M. Краткий
словарь лингвистических терминов. - М., 1995.
12. http://www. military-jokes, allthejokes. com
13.http://www.anecdotoff.com/category/funniest-jokes/funniestm ilitary-jokes
14. http://www.jokes2go.com/miljokes/
15. http://www.fundootimes. com/jokes/war. html
16. http://smilespedia.com/glossary/war-jokes
17. http://www.funnyjokescorner.com/category/war/
18. http://www.squidoo.com/miljokes
Summary
The analysis of the army anecdotes within the framework of the military discourse
The article was devoted to the investigation of the army anecdotes within the framework of the military dis-course. In here the army anecdotes were divided into three groups according to the type of the armed forces. Anec-dotes of each group were analyzed on the basis of the theme, genre and differentiation of the stylistic devices.
Резюме
Статья была посвящена исследованию армейских анекдотов в рамках военного дискурса. Армей-ские анекдоты были разделены на три группы в соответствии с типом вооруженных сил. Анекдоты из каж-дой группы были проанализированы на основе тем, жанров и дифференциации стилистических приемов.

Açar sözlər: diskurs, hərbi, ordu, lətifə, aviasiya
Key words: discourse, military, army, anecdotes, aviation
Ключевые слова: дискурс, военный, армия, анекдоты, авиация

Рзаева Гюльнара Намик
К ПРОБЛЕМЕ СВЯЗИ ПРЕДЛОЖЕНИЙ В ТЕКСТЕ
(на материале русского языка)
Развитие синтаксической науки демонстрирует тенденцию к неуклонному расширению ее границ. Для со-временного состояния синтаксиса было бы целесообразно определить его предмет как изучение синтаксиче-ского строя речи (текстов). Ведь анализ словосочетаний и предложений не самоцель. Он нужен для позна-ния синтаксической организации речи с целью свободного владения ею.
Однако нет никаких оснований ограничивать предмет синтаксиса сложным синтаксическим целым.
Синтаксический характер организации текстов прослеживается на всех его уровнях, или ярусах. Рас-смотрим первый уровень – уровень связи предложений.
Связям между предложениями текста на материале разных языков посвящена обширная литература. Ис-следователи выделяют самые разнообразные средства связи: лексические, местоименные, союзные, вводно – модальные и др.(1, с. 107). Особенно много внимания как в отечественных, так и в зарубежных исследова-ниях уделяется лексическим повторам как средству связи. Однако нетрудно заметить, что здесь смешивается явление и сущность, глубинное и поверхностное. Ср.:
1) Я вышел к лесу. Лес выглядел хмурым.
2) Я вышел к лесу. Он выглядел хмурым.
3) Я вышел к лесу. Бор выглядел хмурым.
4) Я вышел к лесу, который выглядел хмурым.
5) Я вышел к лесу. Лес этот выглядел хмурым.
Хотя в первом предложении использован лексический повтор, во втором – заменяющее местоимение он, в третьем – синоним (бор), в четвертом – союзное слово который, в пятом – повтор с указательным местоиме-нием, в основе всех этих внешне различных средств связи лежит один и тот же отвлеченный грамматический образец – структурная соотнесенность предложений, выражающаяся в повторении части структуры предло-жения (или ее замещении). Это модель связи бесконечного числа предложений аналогичной структуры, мо-дель цепной связи, имеющая форму «дополнение (обстоятельство) - подлежащее» (Д - П). Грамматичность этой связи выражается в обязательном совпадении морфологических категорий, морфологического оформ-ления соотносящихся членов (род и число). Это правило факультативно в отношении категории рода лишь для одного вида связи: Я вышел к лесу. Роща выглядела хмурой, где совпадающей категорией оказывается только число. Что касается падежа второго соотносящего члена правого предложения, например: Я вышел к лесу. Вид у леса был хмурый; С таким лесом я еще не встречался. И т.д.
Таким образом, главное в соединении предложений – это грамматическая, синтаксическая модель свя-зи. Что же касается лексики, замещающих местоимений и др., то они служат лишь внешними средствами проявления этой связи, своеобразными наполнителями модели. Точно так же, как существуют структурные схемы, обнаруживаемые на поверхностном уровне при их лексическом заполнении, существуют и грамма-тические образцы соединения предложений. Наполнение моделей не меняет их синтаксической сущности, но влияет на характер связи: большая или меньшая спаянность предложений, прерывистость связи, степень зависимости предложений, стилистические факторы и др. В этом случае рациональнее говорить не о разных видах связи, а о разновидностях одного и того же типа структурной связи: цепная лексическая, цепная ме-стоименная, цепная синонимическая и др.
Следовательно, связь между предложениями текста имеет непосредственно синтаксический характер. Поэтому целесообразно пересмотреть распространенное мнение о существовании наряду с синтаксическими лексических и морфологических средств связи. Как было показано, это лишь сигналы, средства выявления синтаксической, структурной связи. Союзы же, вводно – модальные слова, частицы и др. выполняют вспо-могательные функции – служат для усиления связи, проясняют логические отношения, играют стилистиче-скую роль.
Здесь мы подходим к важнейшей проблеме связи между предложениями текста – их многомерности, ко-торая только начинает учитываться в лингвистике текста, но имеет принципиальное значение для исследова-ния этого первого текстового уровня. «Обычно… структурная связь между предложениями осуществляется не одним каким – либо из описанных выше средств, а совокупностью средств… Эти средства связи идут не только в одном направлении, а одновременно слева направо и справа налево, перекрещиваясь, взаимно до-полняя друг друга и создавая «густую сеть» переплетений».(2, с. 30).
Изменим слегка приводившийся выше пример: Я вышел к лесу. Он показался мне хмурым.
Предложения связаны двойной цепной связью (лесу – Он, Я - мне). И это не только средство повысить связность предложений, но и результат усложнения семантической структуры текста. Если в первом вариан-те (Я вышел к лесу. Он выглядел хмурым) внимание сосредоточено на лесе как единственном предмете сооб-щения, то в последнем примере благодаря второй цепной связи (Я - мне) речь идет и о говорящем, о его представлениях.
Многомерность связи соответствует сложной, многоуровневой структуре сообщения: говорящий, субъект действия, предикат, предмет (тема). Каждая из этих линий, а также их совокупность может получить разви-тие в тексте. Принцип многомерности связей может лечь в основу типологии текстов, характеризируя боль-шую или меньшую сложность их содержательной и синтаксической структуры. Поэтому исследование про-блемы многомерности связей представляется важным и перспективным. Оно знаменует новый этап изуче-ния: от констатации связей, накопления сведений о средствах и способах соединения предложений к их упорядочению, классификации, к выявлению сложной синтаксической структуры, отражающеймного-уровневостьи сложность содержательной, семантической структуры текста.
Следующий уровень синтаксической структуры текста – уровень сложного синтаксического целого. При синтаксическом анализе речи именно сложное синтаксическое целое выступает в качестве основной едини-цы текста. И это вполне естественно. Каждый шаг вперед от слова к тексту, речи ведет к укрупнению основ-ной единицы анализа и организации соответствующего уровня языка. В сочетании такой единицей является слово (или словоформа), в предложении – член предложения, в сложном синтаксическом целом – предложе-ние, в тексте – сложное синтаксическое целое. Чтобы построить предложение, необходимо соединить опре-деленные слова (или группы слов) – члены предложения. Чтобы составить более сложное сообщение, мы должны мыслить более крупными «блоками», т.е. сложными целыми, наметить план, движение, развитие темы, переходы, связи.
В настоящее время почти все лингвисты выделяют синтаксическую единицу, образуемую двумя или не-сколькими предложениями, т.е. сложное синтаксическое целое, или, в других терминах, сверхфразовое един-ство, прозаическую строфу и т.д. Таким образом, как считает О.И.Москальская, «следует различать два ос-новных объекта лингвистики текста, часто недифференцированно именуемых «текст»: 1) целое речевое произведение» — текст, т. е. текст в широком смыс¬ле слова, или макротекст ... и 2) сверх¬фразовое единство (сложное синтакси¬ческое целое) — текст в узком смыс¬ле слова, или микротекст». (3, с. 30). Однако та¬кое ре-шение представляется недоста¬точным. Если сложное синтаксическое целое — реальная единица речи, соот¬ветствующая относительно полному развитию мысли, темы, то, как своеобразный строительный материал речи, сверхфразовые единства не могут не объединяться в более крупные речевые целые. Между сложным синтаксиче¬ским целым и произведением сущест¬вуют промежуточные более крупные синтаксические еди-ницы, образуемые взаимодействием, объединением слож¬ных синтаксических целых.
Сложные синтаксические целые, как и предложения, не существуют в речи изолированно, но так или иначе сопо¬ставляются, противопоставляются, вступают в другие смысловые отноше¬ния, нередко очень сложные, выражая движение, развитие мысли-темы. Эти многообразные отношения получают синтаксиче-ское выражение.
Как предложения внутри сложного синтаксического целого играют неоди¬наковую роль, точно так же не-одина¬ковы и функции этого целого в тексте. Обычно наибольшую смысловую, ин¬формационную и компо-зиционную на¬грузку несут сверхфразовые единства, открывающие произведение, или начи¬нающие новую тему, выражающие уз¬ловые моменты ее развития.
Таким образом, сложные синтакси¬ческие целые полностью раскрывают свою содержательную смысло-вую и син¬таксическую сущность в составе более крупных единиц — фрагментов, обра¬зующих следующий, более высокий син¬таксический уровень. Фрагмент — это семантико-синтаксическая единица, со¬стоящая из двух или нескольких слож¬ных синтаксических целых, объединен¬ных развитием одной темы (или ее аспекта) и связанных с помощью спе¬циальных синтаксических средств.
Рассмотрим фрагмент, открывающий рассказ А. П. Чехова «Белолобый»:
Голодная волчиха встала, чтобы идти на охоту. Ее волчата, все трое, крепко спа¬ли, сбившись в кучу, и грели друг друга. Она облизала их и пошла.
Был уже весенний месяц март, но по ночам деревья трещали от холода, как в декабре, и едва высунешь язык, как его начинало сильно щипать. Волчиха была сла¬бого здоровья, мнительная; она вздраги¬вала от малейшего шума и все думала о том, как бы дома без нее кто не обидел волчат. Запах человеческих и лошадиных следов, пни, сложенные дрова и темная унавоженная дорога пугали ее; ей каза¬лось, будто за деревьями в потемках стоят люди и где-то за лесом воют собаки.
Она была уже не молода, и чутье у нее ослабело, так что, случалось, лисий след она принимала за собачий и иногда даже, обманутая чутьем, сбивалась с дороги, чего с нею никогда не бывало в молодости.По слабости здоровья она уже не охотилась на телят и крупных баранов, как прежде, и уже далеко обходила лошадей с жеребя¬тами, а питалась одной падалью; свежее мясо ей приходилось кушать очень редко, только весной, ко-гда она, набредя на зайчи¬ху, отнимала у нее детей или забиралась к мужикам в хлев, где были ягнята.
Зачин фрагмента (одновременно и всего рассказа) содержит в сжатом виде «программу» сюжета, его глав-ную тему, которая далее будет развиваться. В смысловом, логическом отношении предложение (зачин) со-стоит из Субъ¬екта — голодная волчиха и предика¬та — встала, чтобы идти на охоту (в терминах актуально-го членения это те¬ма и рема). Об этом и пойдет речь в но¬велле — о голодной старой волчихе и о том, что произошло с ней на охоте. Именно так и раскрывается содержание рассказа.
Первый фрагмент представляет собой развитие линии субъекта, последую¬щие — развитие линии преди-ката (охота).
Начальный фрагмент состоит из трех сложных синтаксических целых, тесно связанных между собой, но различаю¬щихся функционально. Первое целое — главное в смысловом и синтаксиче¬ском отношении, оно имеет повество¬вательный характер, автосемантично, так как служит началом фрагмента и рассказа и заключает в себе важную в сюжетном и повествовательном отно¬шении информацию. Второе и третье сложные синтаксические целые имеют описательный характер и зависят в смысловом и синтаксическом от-ношении от первого. Они содержат информацию важную, но все же не главную, имеющую пояснительный, комментирующий, описательный характер: когда происходило действие, возраст волчицы, здоровье и т.д. На второстепенный, вспомогательный характер этих целых указывает то, что они не участвуют непосредствен-но в развитии сюжета и могли бы быть устранены. При этом синтаксическая и смысловая связь между первым сложным целым и четвертым, открывающим следующий фрагмент, сохранится. Ср.: В верстах четырех от ее логовища, у почтовой дороги, стояло зимовье.
Таким образом, каждое из сложных синтаксических целых представляет собой относительно законченное семантико – синтаксическое единство, обладающее одновременно качествами автосемантии и синсемантии. При этом наиболее автосемантично первое целое. Каждое из сложных синтаксических целых имеет четкую синтаксическую форму: ясно выраженный зачин, среднюю часть и концовку (оформляемую, в частности, союзом и между однородными членами, приобретающими заключительно – результативное значение; в концовке 3 – го целого эту функцию выполняет союз или). Весьма характерно, что самостоятельность слож-ных целых подчеркнута и графически – синтаксическое членение текста совпадает с его абзацным членени-ем.
И в тоже время в составе фрагмента сложные синтаксические целые выступают как его составляющие, играющие различную функционально – смысловую и композиционно – синтаксическую роль. Важнейшая функция принадлежит первому, начальному целому, независимому синтаксически и семантически, заклю-чающему как бы программу развертывания содержания фрагмента.
Синтаксический характер фрагмента выражается в синтаксической связи между сложными синтаксиче-скими целыми, в наличии типовой грамматической модели развертывания целого – зачина. Так, в анализи-руемом фрагменте синсемантичные 2-е и 3-е целые присоединяются к начальной строфе параллельно. На-меченная в ней характеристика субъекта – Голодная волчиха… - раскрывается в двух параллельных сложных синтаксических целых:
(2) Был уже весенний месяц март… . Волчиха была слабого здоровья, мнительная… .
(3) Она была уже не молода … .
Обычно сложные целые, находящиеся в начале фрагментов, намечают тему, выражают узловые моменты ее развития. Это наиболее независимые в смысловом и композиционно – синтаксическом отношении слож-ные целые, что отражается в структуре и форме их зачинов. Такие сложные синтаксические целые можно назвать ключевыми. Это своеобразные зачины. Сложные целые, заключенные внутри фрагмента – внутрен-ние, - играют иную роль в композиции целого. Они призваны развивать, пояснять, иллюстрировать тему, намеченную в ключевом целом. Поэтому они менее самостоятельны, более тесно связаны между собой и не оказывают существенного влияния на развитие главной, сквозной мысли – темы. (4, с. 51).
Фрагмент – это крупная семантико – синтаксическая единица текста. Схему связной речи с точки зрения составляющих его единиц можно представить следующим образом: пред¬ложение -> сложное синтаксиче-ское це¬лое ->- фрагмент -> глава -> часть -> законченное произведение.
Нижняя граница текста — одно пред¬ложение, верхняя — неопределенное множество предложений. Спе-цифика всех этих единиц речи состоит в их, структурной и относительной смысло¬вой законченности, что позволяет каж¬дой из них при определенных условиях выступать в качестве самостоятельного речевого про-изведения.
Фрагменты мoгут объединяться в бо¬лее крупные речевые целые, составляю¬щие произведение или значи-тельные его композиционные звенья (главу, часть и т. д.). При этом основной (если не единственный) способ орга¬низации крупных текстов — дистант¬ная семантико-синтаксическая связь зачинов фрагментов. В слож-ном синтак¬сическом целом зачин — ключевое пред¬ложение, своеобразное подлежащее, те¬ма. Во фрагменте зачин играет анало¬гичную роль, но объединяет, уже, как правило, несколько целых. Естественно поэтому, что, являясь ключевыми, опор¬ными фразами, заключая в себе основ¬ные мысли-тезисы, зачины фрагментов образуют логический (смысловой) и синтаксический каркас текста. Они вы¬ступают своеобразными двигате-лями сюжета, развития мысли.
Яркое доказательство организации целых текстов посредством зачинов фрагментов — возможность пе-редать с их помощью содержание' практиче¬ски любого текста.
Впервые обратила внимание на роль зачинов в передаче содержания текстаЛ. М. Лосева. Однако она имела в виду «абзацные фразы», (5, с. 90), между тем абзацное членение может не совпадать с композицион-но-синтаксическим. Кро¬ме того, из числа зачинов следует исключить зачины внутренних сложных синтак-сических целых. Речь идет имен¬но о зачинах ключевых сложных це¬лых, т. е. зачинах фрагментов. При этом особенно важно подчеркнуть, что связь между зачинами фрагментов имеет не только содержательный, смы-с¬ловой характер, но и синтаксический. Выписанные подряд зачины фрагмен¬тов, как правило, оказываются соеди¬ненными дистантной цепной или парал¬лельной связью. Иначе говоря, синтак¬сическая (цепная или па-раллельная) связь между зачинами фрагментов вы¬ступает в качестве главного способа организации текстов.
Если связь между зачинами фрагмен¬тов, осуществляя организацию целого текста, имеет дистантный харак-тер, то связь между внутренними сложны¬ми синтаксическими целыми чаще кон¬тактна. Наиболее распро-страненный способ синтаксической организации фрагмента — это семантико-синтакси¬ческая связь между зачинами внутрен¬них сложных целых и зачином ключе¬вого целого, как в приведенном выше примере из рассказа А. П. Чехова «Бе¬лолобый».
Часто соединение внутренних слож¬ных синтаксических целых осуществляется посредством связи кон-цовки предшествующего целого и зачина по¬следующего. Используя цепную, парал¬лельную или присоеди-нительную связь, повторяя какое-либо слово или выра¬жение предыдущего целого, пишущий как бы отталкивается от него, разви¬вая мысль в ином аспекте. Этот пе¬реход совершается с помощью различ¬ных мо-дальных средств, сопровождаю¬щих повтор: вводных слов, частиц, вопросительных и восклицательных предложений и др. Между внутрен¬ними сложными целыми существует тес¬ная синтаксическая связь и в то же время «перерывы», которые создаются вводными словами и другими модаль¬ными средствами. Так оформляются различного рода переходы, повороты в развитии мысли: от описания к повест¬вованию или рассуждению, от объек¬тивного изложения к авторскому ком¬ментарию и т. д. (6, с. 38).
Таким образом, весь текст (не толь¬ко предложение исложное синтакси¬ческое целое) синтаксически орга-низо¬ван.
Однако, говоря о синтаксической ор¬ганизации текста, следует иметь в виду ее специфику. Если сравнить предложе¬ние со сложным синтаксическим целым и фрагментом, то мы обнаружим и сход¬ство, и различие. И предложение, и дру¬гие единицы текста являются синтак¬сическими моделями, по которым строится и развер-тывается определен¬ное содержание. Но предложение — это жесткая модель. В отличие от нее модель слож-ного синтаксического цело¬го только задает программу разверты¬вания мысли, обусловливая граммати¬ческий характер сцепления предложе¬ний, в котором каждое последующее обусловлено структурой предшествую¬щего. Однако модель эта не жесткая, предоставляющая свободу в частно¬стях, деталях. В зависимости от ком¬муникативной потребности пишущий (или говорящий) выбирает тот или иной способ присоединения пред-ложения и в этом отношении обладает свободой. Но свобода эта далеко не безгранична.
Она обусловлена общей моделью слож¬ного целого, и факультативность выбо¬ра уменьшается от первого предложе¬ния к концовке.
В сложном синтаксическом целом (а также фрагменте, тексте) задается не грамматическая форма, как в пред¬ложении, а лишь абрис, направление и характер синтаксического развития тек¬ста, соединения предло-жений, пример¬ный" композиционно-синтаксический контур. Синтаксические модели тексто¬вых единиц — это прежде всего моде¬ли развертывания того или иного со¬держания. Этим, в частности, и объяс¬няется веду-щая роль зачинов в синтак¬сической организации текста, содержа¬щих в себе как бы шифр модели, воз¬можности ее дальнейшего развития. Су¬ществуют определенные синтаксические модели для рассуждения, описания, по¬вествования, портретной характеристи¬ки и т.д. Это именно синтаксические модели построения текста.
Описанная структура текста, меха¬низм связи составляющих его частей позволяют выделить один из наи-более существенных признаков текста — син¬таксический изоморфизм. Он состоит в том, что на более высо-ких уровнях ис¬пользуются способы связи, подобные тем, которые характерны для более низ¬ких уровней. Структура единиц текста более высоких уровней изоморфна структуре единиц текста низших уров¬ней. Это выражается и в семантике, и в так называемой поверхностной син¬таксической структуре. Актуальному чле-нению предложения соответствует членение сложного синтаксического це¬лого на зачин — своеобразную тему — и остальную часть, аналогичную по функции реме предложения. (7). Сходный характер имеет и чле-нение фрагмента: ключевое и внутренние сложные целые. То же можно сказать и о способах синтаксической связи между предложе¬ниями. Синтаксический изоморфизм — важнейший, фундаментальный прин¬цип, обеспечивающий возможность по¬строения и восприятия сколь угодно сложных текстов.
Таким образом, текст представляет собой иерархически организованную ре¬чевую систему, пронизанную множест¬вом семантико-синтаксических связей, в организации которой важнейшая роль принадлежит, зачи-нам фрагментов и сложных синтаксических целых.

ЛИТЕРАТУРА

1. Новицкая И.М. О трех характерах связи между предложениями целого текста // Вестник ЛГУ, № 8. Вып. 2. (История – язык - литература). 1973, с. 106 – 111.
2. Берзон В.С. Некоторые способы формализации процесса установления и зависимости в связном тексте // Научно – техническая информация, серия 2, 1971,
№ 8, с. 42 – 46.
3. Москальская О.И. Грамматика текста. Высшая школа, 1981.
4. Сухарева И.В. Повторяемость глагольных рядов в когнитивной структуре текста // Вестник Моск. гос. лингв. ун- та. Вып. 469, 202, с 48 – 57.
5. Лосева Л.М. К изучению межфразовой связи (абзац и сложное синтаксическое целое) // Русский язык в школе, 1967, № 1, с. 89 – 93.
6. Ивановская О.Г. Семантический резонанс и понимание текста. СПб., СПбГУ, 2011.
7. Абдуллаев К.М. Актуальное членение предложения в азербайджанском языке // Советская тюркология, 1983, № 1, с. 61 – 75;
8. Сидоров Е.В. Актуальное членение как фактор коммуникативности текста // Функционирование языка и речи. М.: МГУ, 1979, с. 48 – 56.

Açar sözlər: mətnin quruluşu, mətndə cümlələrin əlaqəsi, əlaqə vasitələri, əlaqənin sintaktik modeli, mətnin
sintaktik quruluşunun səviyyəsi, mürəkkəb sintaktik bütöv, mətnin fraqmenti.
Ключевые слова: структура текста, связь предложений в тексте, средства связи, синтаксическая модель
связи, уровеньсинтаксическойструктуры текста, сложное синтаксическое целое, фрагмент текста.
Key words: the text structure, the sentence relations in the text, the ways of the relation, the syntactic models of the
relation, the level of the syntactic structure of the text, the compound syntactic whole, the test fragment.

Mətndə cümlələrin əlaqəsi məsələsinə dair
(rus dili materialları əsasında)

XÜLASƏ
Məqalədə mətnin quruluşunda cümlələrin əlaqə məsələsi tədqiq edilir. Mətndə əlaqənin sintaktik modeli, əlaqə vasitələri və sintaktik quruluşun səviyyələri şərh edilir. Mürəkkəb sintaktik bütöv və mətnin fraqmenti (mürəkkəb sintaktik bütövlər) müqayisə edilir. Mətndə cümlələrin bir – biri ilə əlaqə mexanizmi mikromətn və makromətn səviyyələrində öyrənilir. Mətndə cümlənin aktual üzvlənməsinin rolu qeyd edilir.

Summary
The relation problem in the structure of the text is researched in the text. The syntactic model of the relation, relation ways and the levels of the syntactic structure are commented in the text. The compound syntactical whole and the part of the text (the compound syntactical wholes) are compared. The relation mechanism between the sentences are studied in the text on the level of microtext and macrotext. The role of the actual of the sentence is mentioned in the text.

Гурбанова Фирангиз Фурман кызы
CТИЛИСТИЧЕСКИЕ СРЕДСТВА ЯЗЫКА
Стилистические средства языка и приемы их использования складываются постепенно, представ-ляя собой явление исторически изменяющиеся Стилистические ресурсы современного русского литера-турного языка, имеются на всех уровнях языковой структурыи обнаруживаются в сложившихся обще-принятых приемах употребления языковых стилистических единиц. Одним из богатейших средств сти-листической выразительности речи являются так называемые средства словесной образности, преиму-щественно лексические (метафоры, метонимии и др.), но также и синтаксические (синтаксические фи-гуры и другие средства).
Другой важнейший источник стилистических средств – синонимия (прежде всего лексическая, а также грамматическая.) Это не случайно, так как с синонимией связана возможностъ выбора одного из ряда возможных языковых средств наиболее подходящего в данном контексте. Принцип выбора избиратель-ность - одна из основ стилистики и один из важнейших ее принципов. Из средств языка, принадлежащих к различным языковым уровням, наиболее стилистически богаты и продуктивны синтаксические и лекси-ческие. Морфология обладает меньшими возможностями в этом отношении. К стилистическим ресурсам лексики относятся, и помимо переносных значений и синонимии, специальные стилистически окрашен-ные в система языка единицы, в том числе эмоциональная и экспрессивная лексика. Кроме того, в
стилистических целях обычно используются разного рода пласты словаря ограниченного употребления (в том числе нелитературные); диалектизмы, просторечные слова, арготизмы, профессионализмы, варвариз-мы, а также архаизмы, неологизмы и т.п. Названные группы слов различны по происхождению и сфе-рам употребления. Они несут и неодинаковый стилистический << заряд>> однако все их объединяет воз-можность и традиция использования в речи со специальными стилистическими целями. Эти пласты сло-варя отличаются от экспрессивно-эмоциональной лексики тем, что последняя имеет постоянную стилисти-ческую окраску (если только в каком-либо контексте не подверглась специальной нейтрализации, чему она поддается с трудом). Слова же ограниченного употребления существуют в языке не как специальные сти-листические средства, во всяком случае не только как стилистические средства. Они получают стилистиче-скую окраску лишь в особом контексте, тогда как в других сферах общения выполняют лишь номинативну ю функцию ( например, диалектизмы в диалектной речи, профессионализмы в профессиональной).
Вообще вопросы степени стилистической окрашенности разных пластов словаря, органичности этой окраски для тех или иных средств, способы ее создания еще очень мало разработаны, несмотря на до-вольно обширную литературу вопроса, поэтому мы их здесь лишь бегло коснемся.
Одним из важнейших источников стилистических ресурсов русского языка составляет фразеология. Фразеологизм, ка правило, выразительнее синонимичного ему слова или свободного словосочетания. К то-му же само наличие параллели << слово - фразеологизм>> предоставляет возможности выбора, на кото-рый и опирается стилистическое использование языковых средств.
Фонетика имеет меньше возможностей для создания стилистической экспрессии высказывания ( тем более если иметь в виду письменную форму общения ), однако и она заключает в себе опреде-ленные ресурсы в этом отношении (особенно при отнесении сюда интонационно-ритмических сторон речи).
Разнообразные средства для выражения стилистических оттенков представляет говорящему сло-вообразование (ср.стилистическую роль суффиксов и префиксов, а также явления словообразователь-ной синонимии).
В области морфологии к стилистическим средствам относятся явления морфологической сино-нимии и, коми того, более многочисленные случаи переносного употребления грамматических форм, а также форм определенной функционально - стилистической окраски.
Почти безграничны стилистические возможности языка в области синтаксиса. Синонимика словосочетаний и синтаксических конструкции, вариации порядка слов в предложении, связь тех или иных типов предложения с определенными сферами общения, т.е. некоторая ограниченность их функционирования, создающая функционально-стилевую окрашенность, синтаксико-стилистические фигуры и вообще способность языка средствами синтаксиса. Известно, что индивидуальные особенно-сти стиля речи, прежде всего, проявляются в синтаксисе.
Если сопоставлять стилистические ресурсы разных уровней языка, то следует отметить, что именно синтаксис и лексика представляют собой основную базу стилистики. Стиль речи создается средствами языка всех уровней, находящимися в отношениях взаимозависимости и в системных связях в конкретном высказывании и в исторически сложившихся традиционных сферах общения, реализуемых отдельными актами говорения. Для того чтобы речь отвечала основным стилистическим требованиям, чтобы она была выразительна точна стилистически мотивирована, а используемые в ней средства были бы наиболее целесообразными для выражения данного содержания и уместными в данном контак-те , говорящий должен овладеть стилистическими ресурсами языка, знать его стилистические нормы. К средствам словесной образности относят прежде всего тропы; метафору, метонимию, синекдоху, олицетворение, образное сравнение, эпитет, гиперболу и др., а также синтаксико – поэтические фигуры; анафору, эпифору и др.
Тропы –явления лексико – семантические, это разные случаи употребления слова в переносном значений . Однако, как известно, не всякое переносное значение является для современного языко-вого сознания образным. Например , под метафорой по-нимают слово или оборот речи, употребленные в переносном значении для определения предмета или явления на основе какой – либо аналогии, сходства. Однако при этом обычно различают метафоры общеязыкового характера ( стертые или окаменелые), метафоры, сохраняющие << свежесть >>, и ме-тафоры собственно поэтические, которые отличаются индивидуальным характером.
Стилистическим средством являются метафоры широкого употребления, так сказать, с зара-нее готовой образностью но не утратившие свежести ( их образность ясно ощущается говорящими); золотая осень, серебро седины, алмазная прозрачность, горячая пора, метал в голосе, теплота встреч, дуб ( о человеке ). К ним относятся и так называемые народно – поэтические постоянные метафоры и метафорические эпитеты; лебедушка, голубушка ( о женщине ), соколик ( о человеке ), гроза ( не-что устрашающее ). В современном английском языке метафора определяется как скрытое сравне-ние, осуществляемое путем применения названия одного предмета к другому и выявляющее таким образом какую - нибудь важную черту второго.
O, never say that was false of neart ,
Though absence seemed my flame to gualify (W. Shakespeare, Sonnet CIX).
Слово flame употреблено метафорически , оно обозначает любовь и подчеркивает ее пылкость, страстность. Такая выраженная одним образом метафора называется простой. Простая метафора не-обязательно однословна; the eye of heaven kak название – солнца тоже простая метафора.
Sometime too hot the eye of heaven shines
(W. Shakespeare, Sonnet XYIII)
Развернутая, или расширенная, метафора состоит из нескольких метафорически употребленных слов, создающих единый образ, т.е из ряда взаимосвязанных и дополняющих друг – друга простых метафор, усиливающих мотивированность образа путем повторного соединения всех тех же двух планов и параллельного их функционирования.
Lord of my love to whom in vassalage
The merit hath my duty strongly knit,
To thee I send this written embassage,
To wintness dyty, not to show my writ ( W. Shakespeare, Sonnet XXYI )
Когда речь идет о собственно образных средствах, прежде всего имеются в виду случаи но-вой, оригинальной метафоризации, создающей яркие индивидуализировнные образы, или случаи об-новления, освежения различными способами общеязыковых метафор, Именно свежесть, новизна ме-тафоры является одним из главных ее признаков как образного средства, характерного прежде всего для поэтической речи/ Метафора, как и другие средства словесной образности, имеет неодинаковую функ-циональную активность в разных сферах общения. Как известно, основная область применения образных средств-художественная литература. Другой сферой довольно активного их употребления является публи-цистика. Поскольку она призвана воздействовать не только на ум, но и на чувства читателей, а присущая ей пропагандистско-агитационная функция реализуется наиболее эффективно в условиях экспрессивной речи. Однако увлечение образными средствами, перенасыщение ими текста-явление желательное. Все зависит от темы, идеи, направленности, общей стилевой атмосферы текста , что в целом обусловлено единством фор-мы и содержания. Монотонность, серость, как верно отмечает Р.А.Будагов, нежелательны и недопустимы в научной речи.
Немало метафор и в области научной и специальной терминологии (шаг маятника, клапан сердца, корона солнца, усталость металла, карусель, головка, муфта), однако вследствие терминологичности, а сле-довательно, однозначной номинативности эти слова утрачивают образность.
Что же касается синонимических средств в языке то, проблема синонимии сложна и недостаточно разработана в лингвистической науке. Нет единообразия и в определении синонима. Одни считают сино-нимами лишь «тождеслова» (например, В.П.Григорьев), для других основным признаком синонимов явля-ется тождество сочетаемости (В.А.Звегинцев), третьи расширяют понятие синонима до вариативности, ко-гда «синонимической характер приобретают все языковые средства, могущие выразить отразившийемая в мышлении кусочек действительности (В.адмони и Т.Сильнам). Довольно распространенным является опре-деление синонимов на основе предметно-понятийной соотнесенности слов-синонимов, предполагающей близность или тожественность последних различии у них оттенков значений и стилистических нюансов. Наиболее совершенную формулировку оно получило в трудах А.П.Евгеновой; синонимы – это «слова близкие или тожественные по значению, обозначающие одно и то же понятие, но отличающиеся друг от друга оттенками значений (близкие), либо стилистической окраской (тождественные), либо обоими этими признаками». Поскольку синонимия распространяется на все уровни языка, то этому понятию может быть дано следующее определение; Синонимия (синонимика) – совпадение по основному значению (обычно при сохранении различий в оттенок и стилистической характеристике) слов, морфем конструкций, фразео-логических единиц и т.д.».
Для стилистики (особенно практической) и языковой практики более актуально расширенное по-нимание синонимии (оно характерно и для синонимических словарей); синонимы определяются по призна-ку взаимозаменяемости (возможности замены в определенном контексте). Кстати, об этом признаке как об основном для синонимии говорят Л.А.Булаховский, А.П.Евгеньева, Ю.Д.Апресян, Н.М.Шанский и др.; он оказывается основным методом вычисления синонимов на разных уровнях языка в стилистической литера-туре (А.Н.Гвоздев, А.И.Ефимов, Д.Э.Розенталь и др.). и это не случайно, так как стилистика имеет дело с функционированием языка в речи, в контексте: здесь основными функциями синонимов являются: функция замещения («чистого», уточняющего смысл, или с экпрессивно-стилистическим заданием). Именно воз-можность взаимозаменяемости (слов, форм, конструкций) согласуется с одним из основных принципов стилистики-принципом выбора.
Кроме лексической синонимии, языку свойственна синонимия единиц и других Уровней: слово-образовательного, морфологического, синтаксического. Она, как правило, имеет не только смыслоразличи-тельное значение, но и стилистическое.
Так, с помощью различных суффиксов или префиксов от одного и того же корня образуются слова близкой семантики, но различного экспрессивно-эмоциального и стилистического характера. Здесь в осо-бенности значимы суффиксы субъективной оценки. Примеры подобных синонимических рядов с выраже-нием в них отношения говорящего к называемому: человек, человечишко, человечище; мама, мамочка, ма-муся, мамуля, мамка, мамаща; книга, книжица, книжонка, книжища, журнал, журнальчик и т.п. Помимо экспрессивно-эмоциальных, есть суффиксы и функционально-стилистические, употребление которых соот-носит слово с определенной сферой общения. Преимущественно это суффиксы (и соответствующие слова) разговорной окраски и сниженного, фамильярного характера. Их можно рассматривать как синонимические к нулевому суффиксу в слове или к другому суффиксу: табурет-табуретка, жилет-жилетка, картофель-картошка, читальня-читалка ср.,кроме того, просторечные, столовка, умывалка, караулка.
Считается, что стилистико-синонимические ресурсы морфологии в русском языке довольны орга-ниченны. В свое время А.М.Пешковский, касаясь этого вопроса, писал: «Морфологические синонимы…в нашем языке все наперечет Вот они: 1) сыра-сыру; 2) в лесе-в лесу; 3) аптекари-аптекаря; 4) добрый-добр". В первых трех случаях, наряду с некоторыми семантическими различиями и синтаксическими условиями употребления, вторые варианты отличаются стилистическим оттенком разговорности. В Последнем случае этот оттенок, напротив, более присущ первому слову в паре. Впрочем, в последнее время здесь наметились стилистические изменение в окраске.
Если отвлечься от функционирования морфологических единиц в разных речевых разновидностях, то число стилистических средств в морфологии действительно невелико. Традиционно оно ограничивается некоторыми падежными окончаниями различной функционально – стилистической окраски, а именно: раз-говорной и книжной на фоне нейтральных средств. Стилистические различия связаны с той или иной сфе-рой общения и в известной мере обусловлены устной или письменной формой речи, а также традиций упот-ребления.
Синонимично окончания именительного падежа множественного числа существительных: инжене-ры- инженера, профессоры (устар.) – профессора, учители (устар.)- учителя, токари- токаря; шоферы-шофера, библиотекари- библиотекаря, отпуски - отпуска, торты – торта и т. п. Формы на- а-(я),, за исключе-нием немногих прочно вошедших в язык вариантов (учителя, профессора, доктора), еще сохраняют окраску разговорности и даже просторечия, хотя продуктивность этих образований все растет.
Синонимические варианты окончаний родительного и предложного падежей а)род. п.) и -е (пр.п.) традиционно квалифицируются как стилистически нейтральные или книжные формы, а –у- как разговорная (иногда просторечная), например: стакан чая - чаю, кусок сыра – сыру, кружка кваса – квасу, кусок сахара – сахару; в доме – в дому (устар.), в квасе – в квасу (устар.), в цехе - в цеху, в отпуске – в отпуску. Есть тенден-ция к расширению использования форм на –а (-я) в род. п. за счет форм на –у(-ю). вторые варианты форм пред. П. имеют либо архаичный, либо разговорный характер, хотя это не является абсолютным, вопрос о выборе окончания здесь решается особо для каждого слова.
Стилистические синонимы в морфологически охватывают и формы родительного падежа множест-венного число существительных, например: помидоров-помидор, апельсинов- апельсин; простынь- просты-ней, свечей-свеч; побережий – побережье; яслей –ясель. Первая форма в каждой паре литературно-нейтральная, а вторая разговорная или просторечная и в какой-то мере допустима лишь в устно-бытовой речи. Впрочем, и связи с тенденцией к экономии средств языка все расширяется употребление форм с нуле-вым окончанием - «помидор», «апельсин».
Синонимичны полные и краткое (усеченные) варианты окончаний тв.п.: водой -водою, зимой – зи-мою, а также варианты: дверьми – дверями, дочерьми – дочерями. Вторые формы литературно-книжные, более свойственные письменной речи, а первые устно-разговорной. Подобные стилистико-морфологические синонимические пары наблюдаются и в формах на -ся: смеюсь –смеюся, вожусь- вожуся, боюсь-боюся, развлекаюсь- развлекаюся и т.п. Здесь формы на –ся разговорно-просторечные в отличие от форм на –сь, литературных, с некоторым оттенком книжно-письменной речи.
Синонимия в морфологии касается также параллельных деепричастий; придя -пришедши, взяв – взявши, вытерев – вытерши, продумов- продумавши (вторые варианты разговорные); они захватывает и формы превосходной степени; самый глубокий- глубочайший, самый прекрасный- прекраснейший, наибо-лее детальный- детальнейший (второе варианты отличаются более экспрессивным характером и несколько ограниченным употреблением по сравнению с первыми).
Помимо средств словесной образности (тропов и фигур) и синонимии, к стилистическим ресурсам русского языка относятся и многим другие языковые средства. Сюда может быть отнесена и специализация употребления тех или иных языковых единиц и их значений в определенных речевых сферах и степень час-тоты использования этих единиц в тех же сферах.
Известно, что одним из ярких стилистических средств являются антонимы, широко используемые особенно в художественной литературе. Другим таким средством оказываются периферийные явления омо-нимии-омоформы, омографы, омофоны.
В русском языке имеется немалый фонд слов с устойчивой эмоционально - экспрессивной окраской. Оттенки этой окраски чрезвычайно многообразны и обусловлены тем или иным отношением к называемо-му явлению; иронический неодобрительный, презрительный, ласкательный, торжественно – приподнятый и др. характер окраски может видоизменяться в зависимости от контекста и речевой ситуации. Например, лас-кательная лексика выражает неодобрение; что же это ты, батенька, промолчал?! Однако важно то, что а или иная эмоционально – экспрессивная окрашенность у слова при этом остается; за исключением, может быть, очень редких случаев - специальных контекстов нейтрализации окраски. Выразительные же качества слова позволяют зачислять его в языковой фонд стилистических средств. Что создает эту окрашенность и почему она так устойчива? экспрессивно – эмоциональная окраска у слово возникает в результате того, что само его значение содержит элемент оценки. Функция чисто номинативная осложняется здесь оценочностью, отно-шением говорящего к называемому явлению, а следовательно, экспрессивностью (обычно через эмоцио-нальность). Такие слова, как губошлеп, разгильдяй, горлодер, заваль, брюзга, пустомеля, мазила, кликуша, властелин, дар, всемогущий и т.п., уже сами по себе, в своей семантике несут экспрессивно – эмоциональ-ный заряд и потому являются стилистически окрашенными.

Литература:
1) Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов. М.,1966
2) Бельчиков Ю.А. Лексическая стилистика. М., 1977
3) Будагов Р.А. Литературные языки и языковые стили. М.,1967
4) Винокур Т.Г. Закономерности стилистического использования языковых единиц, М.,1980
5) Гальперин И.Р. Грамматические категории текста.Изд. АН ССР, 1977
6) Ефимов А.И. Стилистика художественной речи, М.,1972
7) Gross H.Sound and Form in Modern poetry, Univ.of Michigan Press, 1965

Ключевые слова: стилистические средства, метафора, синонимия.
Key words: stylistic devices, morphology, metaphor, synonymy.
Açar sözlər: üslubi vasitələr,, metafora, sinonimlik.

Summary
This article is devoted to the investigation of the linguistic units and stylistic devices. Here we try to observe it in dif-ferent types of speech style.
Xülasə
Məqalədə dil vahidlərinin üslubi xüsusiyyətlərindən danışılır və dil üslubunun müxtəlif növlərinin təhlili verilir. Müəllif bu vahidlərin çoxluğunu dilin inkişafı ilə izah edir.

Бöyükxanım İbrahim qızı Еминли
NİTQDƏ МЦРАЪИЯТ ФОРМАЛАРЫНЫН ROLU
«Дил цнсиййят васитяляри сырасында юзцнцн апарыъы йерини горуйуб сахлайыр вя эяляъякдя дя сахлайаъаг. О, ифадя олунасы вя диэяр инсанлара чатдырыласы дцшцнцлмцш истянилян мязмуну ифадя етмяк габилиййяти олан информасийа мцбадилясинин юз им¬кан¬ларына эюря ян зянэин васитясидир. Дил фикрин юзцнцн формалашмасы кими чыхыш едир, буна эюря дя дил цнсиййяти диэяр информасийа мцбадиляси формаларынын вя нювляринин ясасында дайаныр.
Тясадцфи дейил ки, инсанын мцсбят кейфиййятляриндян бири дя онун айдын вя эюзял данышмасыдыр. «Щяр бир инсан юз дилинин архасында эизялнмишдир». Эюзял нитгя малик олмаг цчцн тябии ки, эюзял натиг доьулмаг лазым дейил. Садяъя, кифайят гядяр иътимаи-сийаси, елми билийя вя зянэин сюз ещтийатына сащиб олмаг лазымдыр. Ян башлыъасы ися Ня демяк? Неъя демяк? Щарада демяк? принсипиня дцзэцн ямял етмяк лазымдыр. М.Т.Сисерон йазыр ки, шаирляр анадан шаир доьулурлар, натигляр ися иътимаи-сийаси щяйатда сонрадан йетиширляр.
М.Т.Сисерон буну да гейд едир ки, хейирхащ олан шяхс щяр шейя гадирдир. Ким эюзял данышырса, о бцтцн хейирхащ ъящятляри юзцндя тяъяссцм етдирир вя буна эюря дя мцдрикдир. Щягиги натиг юз мцдриклийи … иля тякъя нцфуз газанмыр, щям дя вятян¬дашлара, дювлятя файда верир, уьурлар эятирир, сяадят баьышлайыр.
Тябиидир ки, эюзял нитг, ряван данышыг аудиторийа цчцн мараглы мювзунун се¬чил¬мясиндян, нитгдя ишлядилян сюзлярин ащянэдарлыьындан, нитг сюйляйянин шяхсиййя¬тиндян, щятта защири эюрцнцшцндян вя с. асылыдыр. Эюзял нитг габилиййятиня, нитг мя¬дяниййятиня малик олмаг цчцн кифайят гядяр сюз ещтийатына, эениш дцнйаэюрцшцня, йарадыъылыг ахтарышына, истедада, ъидди сяйя малик олмаг лазымдыр. Эюзял нитг динля¬йиъинин гялбини фятщ едир, ону дцшцндцрцр, нятиъя чыхармаьа вадар едир.
Динляйиъиляря мцнасибятя эюря нитг сюйляйянин гаршысында 3 вязифя гойулур: а) динляйиъинин диггятини юзцня ъялб етмяк; б) диггяти нитгдя иряли сцрцлян мясяляляря ъялб етмяк – динляйиъийя психоложи тясир эюстярмяк цчцн зямин йаратмаг; ъ) динляйиъини щяйяъанландырмаг, ону дцшцнмяйя сювг етмяк.
Нитгин нювляриндян истифадя етмяк дя динляйиъилярин сявиййясиндян асылыдыр. Эюзял данышыг, неъя дейярляр, мягамына дцшмялидир. Натиг динляйиъилярин щятта йа¬шы¬ны, вязифясини, ъямиййятдяки мювгейини, вахтынын чохлуьуну, йахуд азлыьыны да ня¬зяря алмалыдыр. Динляйиъиляр «мцщарибя вя йа динъ гуруъулуг дюврцндя йашайыр¬лар?» суалы да натиг цчцн мараглы олмалыдыр.
Нитгин уьурлу алынмасы цчцн икинъи ясас шярт динляйиъидир. Чцнки натигин сянятини, мящарятини дцзэцн гиймятляндирян мящз динляйиъи аудиторийасыдыр. Нитгин мцвяффягиййятини тямин едян башлыъа амиллярдян бири дя натиглик прийомларыдыр. Бцтцн бунлар комплекс тяшкил едяндя динляйиъиляря хош тясир баьышлайыр вя «естетик гида» верир. «Инсан ешитдийи сюзцн натигиня бахыб щямян сюзц гябул едяр» (М.С.Ордубади). Натиглик прийомларынын бязиляри нитгин бцтюв композисийасы иля, бир гисми ися йалныз эириш вя йа финалла баьлыдыр. Эиришля баьлы олан прийомлар динляйиъилярин диггятини яля алмаг, ясас мясяляйя йюнялтмяк вя сакитлик йаратмаг мягсяди дашыйыр.
Нитг динляйиъиляря мцраъиятля башланыр. «Неъя башламалы?» суалы ян тяърцбяли натигляри беля дцшцндцрцр. Чцнки бир сыра щалларда натигин яввялъядян дцшцндцйц «эириш» аудиторийанын реал вязиййятиня уйьун эялмир.
Динляйиъинин диггятини ъялб етмяк дя нитг сюйляйяни дцшцндцрян мясяляляр¬дяндир. Тябии ки, нитгин яввялиндя едилян мцраъиятдян вя онун формаларындан чох шей асылыдыр. Мцраъият формалары истянилян шифащи вя йазылы нитгдя динляйиъинин диггятини ъялб етмяк цчцн бир васитя, сонракы мятня кечид цчцн, мцкалимяйя башламаг цчцн бир ачар ролуну ойнайыр. Бу заман ясас постулатлардан бири одур ки, ким мцраъият едир вя кимя мцраъият едилир?
Щямсющбятя мцраъият ян парлаг, ян эениш йайылмыш етикет эюстяриъисидир, чцнки биз инсаны йа сосиал ролуна, йа фярди яламятляриня, йа она олан шяхси мцнасибят¬ля¬ри¬мизя эюря бу вя йа диэяр формада адландырырыг. Беля етикет эюстяриъиси ян цмуми ола биляр – бу заман цнсиййят рясми цнсиййятин ян йцксяк пилляси олаъаг. Мясялян, кцчядя вя йа няглиййатда «Вятяндаш!» – дейя мцраъият олуна биляр; мцраъият ейни заманда фярди-шяхси ола биляр, бу мцраъият ися гейри-рясми цнсиййятдя (ади данышыгда, мяишятдя) мцмкцн олур: мясялян, Айнуш! (Айнур) – (ана гызына дейир). Бяс мцраъият нядир? Йухарыда эюстярдийи кими, мцраъият нитгин истигамятляндийи обйектдир. Демяли, мцраъиятин спесифик хцсусиййяти щяр шейдян яввял ондан ибарятдир ки, о, щямсющбятин диггятини ъялб едир, ейни заманда ону адландырыр. Беляъя, инсанлар нитг ялагясиня дахил олурлар.
Н.И.Формановскайа данышанын ики нитг фяалиййятини айырмышдыр: мцраъият олунаны (адресаты) адландырмаг вя чаьырмаг (чаьырыш). Тядгигатчы эюстярир ки, бир чох диллярдя (мяс: Украйна, болгар вя диэяр славйан дилляриндя) мцраъияти формалашдыран чаьырыш щалы дейилян хцсуси грамматик васитяляр мювъуддур. Нитгимиздя мцраъият хцсуси шякилчи иля дейил, йалныз интонасийа, бязян дя фразада йериня эюря мцяййян едилир. Дцздцр, бязи тядгигатчыларын фикринъя, исмин чаьырыш щалыны хатырладан мцраъият формасы вар. Бу, сюзцн сон шякилчисинин ихтисары, дяйишмяси вя сюзцн тякрары шяклиндя юзцнц эюстярир. Мяс: Мещри! (Мещрибан!), Ъямиш! (Ъямиля!), Елиш! (Елшян!), Мурад, а Мурад!, Лейла, а Лейла! вя с. Ялбяття ки, буну щал адландырмаг дцзэцн олмазды, чцнки щал грамматик формадыр, яшйа, щадися вя шяхсляри адландыран сюзлярин арасында бу вя йа диэяр мцнасибятляри якс етдирир, бу цслуба тясир едя билмяз. Амма эюстярилян мцраъият формасы йалныз данышыг цслубунда мцмкцндцр, йяни гейри-рясми, гейри-мяъбури цнсиййятдя мювъуддур. Щям дя бу форма йалныз мящдуд сюз групларында, ясасян хцсуси адлар вя гощумлуг билдирян сюзлярдя юзцнц эюстярир. Шифащи нитгдя бу, ад иля мцраъият етдикдя тязащцр едир вя щятта шифащи нитг нормасы сайылыр. Мцраъият заманы, гейд етдийимиз кими, хцсуси интонасийа олур, бу интонасийа диэяр нитг етикети ифадяляриндя дя щисс олунур. Даща дягиг десяк, бу, щямсющбятин чаьырыш интонасийасыдыр.
Икинъи хцсусиййят ондан ибарятдир ки, мцраъият йалныз чаьырмыр, ейни заманда обйекти адландырыр. Чаьырыш (апелйатив) функсийасы щямсющбятя истигамятлянян нитг позисийасында онун ролу иля ялагядардырса, адландырма (контатив) функсийасы нязакят¬лиликля баьлыдыр. «Йяни мцраъияти кимя ким щансы шяраитдя едир, щямсющбятляр щансы мцнасибятлярдядир». Мцраъият формасы истянилян бир мятнин дилини шифащи нитгя йахын¬лашдыра да биляр, рясми цнсиййятя чевиря дя биляр.
Динляйиъидя билаваситя тяяссцрат йаратмаг цчцн нитгин башланьыъында мцраъиятя диггят йетирмяк лазымдыр. Садя мцраъият бу мягсядя наил олмаьа бир о гядяр имкан вермир. Щяр щансы бир мцраъиятин мягсядсиз вя йа йерсиз ишлянмяси щятта бязян мянфи еффект (нятиъя) дя веря биляр.
Мцраъият нитгдя емосионал тясир васитясидир. Информасийа васитяляринин сцрятля артдыьы бир заманда йазы дилиня нисбятян шифащи дилин, йахуд данышыг дилинин ишляклийи йцксялир. Яэяр бир заманлар Азярбайъан данышыг дили Азярбайъан йазы дилинин тясириня мяруз галырдыса, бу эцн яксинядир: данышыг дили йазы дилиня ящямиййятли тясир эюстярир. Тясадцфи дейилдир ки, щяр щансы информасийа, адятян, мятбуат сящифяляриня чыхма¬мышдан яввял радиода, телевизийада, мцхтялиф характерли, мигйаслы йыьынъагларда вя с. (чох заман мящз биринъи шяхсин дилиндян) сяслянир. Азярбайъан дилиндя даны-шан ра¬дио¬ларын, телевизийаларын сайы бу дилдя йазан гязетлярин, журналларын сайыны кечмяся дя, етираф етмялийик ки, динляй-янлярин аудиторийасы охуйанларын аудиторийасындан чох-чох эенишдир.
Нитг дилин ганунлары ясасында йарадылыр, данышанын, йазанын щямин диля ня дяряъядя йийялянмя баъарыьыны якс етдирир. Нитг мядяниййятиня мараг сон заманлар цнсиййят проблемляриня диггятин артмасы иля ялагядардыр.
Нитг мядяниййяти давраныш етикетиня хидмят едир вя цнсиййятин эениш стереотипляр сащясини тяшкил едир.
Нитг мядяниййяти дар мянада нитг давранышынын милли спесифик гайдаларыдыр ки, бунлар да щямсющбятлярин ялагяйя эирмя вя цнсиййят шяраитиня уйьун олараг сечилмиш формада цнсиййятя гошулма ситуасийаларында тятбиг олунур.
Мязмунлу мялумат мцбадилясиня дахил олмаздан яввял, йяни цнсиййятдян яввял, инсан щяр щансы бир васитя иля цнсиййятя дахил олмалы, щямсющбятин диггятини ъялб етмяли, она мцраъият етмялидир. Нитг мядяниййяти башлыъа олараг, мящз бу ялагяйарадыъы функсийаны йериня йетирир, башга сюзля десяк, щямсющбятя мцнасибятдя юз мювгейини мцяййян етмяйя имкан верир. Нитг етикетляринин ващидляринин тяляб едян контакт йаратма ситуасийалары арасында башлыъа йери щямсющбятя мцраъият, онун нитгини ъялб етмя тутур.
Щямсющбятя мцраъият ситуасийасында ики аспекти айырмаг олар: 1) гейри-таныш адамлара мцраъият вя 2) таныш адамлара мцраъият (бурайа аз таныш олан адамлардан чох йахын адамлара гядяр дахилдир). Бу ики груп цчцн нитг етикети формаларынын мяъмусу кими, диалог гурулушунун спесификлийи дя фярглидир. Биринъи щал цчцн бир гайда олараг юзцндя мцраъият + мялумат щиссясини (суал, хащиш, мялумат вя с.), ъаваб вя мцмкцн олан лцтфкарлыг мцбадилясини ъямляшдирян минимал диалог характерикдир.
Икинъи щал цчцн бу имкандан ялавя, мцраъиятин архасынъа кифайят гядяр узун информасийа щиссяси эяля биляр ки, бу да бязян монолога чевриля билир. Мцраъиятляр ичярисиндя мцстягил вя асылы мцраъиятляр фяргляндириля биляр. Мцстягил мцраъиятляр вокатив функсийа – щямсющбятин диггяти ъялбетмя функсийасыны йериня йетирир. Мцраъият диаложи ващидин илкин репликасы кими даща чох чыхыш едир. Асылы мцраъиятляр башланьыъ мювгедя олмадыглары цчцн сюйлямя та-мамлайыъы нязакятлилик веря биляр вя бязян онлар гиймятляндириъи ролуну ойнайыр.
Еля тясяввцр олунур ки, киминляся данышмагдан, цнсиййят баьламагдан тябии вя асан бир шей йохдур. Амма бизим эцндялик мяишятимиз сцбут едир ки, биз щярдян цнсиййят сахлайа билмирик, йа да буну кифайят гядяр йахшы етми-рик. Цнсиййят ян азы ики няфярин мцряккяб фяалиййятидир. Буна эюря дя ясл цнсиййятин илкин шярти данышанын юз шяхси ма-рагларыны, еляъя дя щямсющбятя, онун хцсусиййят вя тялябатларына диггятини нязяря алмасыдыр.
«Мцраъият – рабитяли нитгин елементляриндян биридир вя мянтигя уйьун олараг о, бу вя йа башга щалда нитг мцщити иля ялагядардыр» 1, 87. Щяр щансы мцраъият формаларынын ишлянмя мягамлары бир сыра хцсусиййятлярдян асылыдыр:
1) Мцраъият едянля адресатын арасында танышлыьын (гощумлуьун) мювъудлуьу вя йа гейри-мювъудлуьу;
2) Адресатын йашы иля данышанын йашынын нисбяти;
3) Данышана нисбятян адресатын сосиал вязиййяти;
4) Адресатын пешяси, мяшьулиййяти;
5) Верилян ситуасийада мцраъият едянин функсийасы;
6) Адресатын верилмиш ситуасийада цзя чыхан вя йа яввялки тяърцбялярдян данышана мялум олан шяхси кей-фиййятляри;
7) Емосионал тясир обйекти кими адресатын хцсусиййятляри (яламятляри) вя данышан тяряфиндян гиймятлянди-рилмяси вя с.
Биз гейд етдик ки, мцраъият ян парлаг етикет эюстяриъисидир. «Етикет франсыз, етика ися латын сюзцдцр. Етикет сюзц франсыз дилиндя ики мянададыр: а) йарлыг, етикет, йазы; б) мярасим. Етика сюзц дя латын дилиндя ики мянададыр: а) иътимаи шцур формаларындан бири кими яхлаг, тярбийя вя мянявиййат щаггында фялсяфи нязяриййя; б) щяр щансы синфин, ъямиййятин вя иътимаи тяшкилатларын яхлаг гайдалары» 2, 33.
«Етикет сюзц щолланд дилиндя, ясасян, пайъыг мянасында ишлядилир. Пайъыг яввялъя малын, експонатын цстцня йапышдырылмыш каьыз, сонралар йазы каьызынын юзц мянасында ишлядилмишдир. Етикет сюзцнцн йазы мянасы ясасында мяра-сими мяна йаранмышдыр» 3, 125. Инди етикет сюзцндян щям йарлыг, щям дя данышыг формасы мянасында истифадя едилир. Етикет сюзц йарлыг мянасында илкин данышыг формасында ися тюрямядир. Данышыг етикети дейяндя инсанларын защирян бир-бириня олан мцнасибятляри, цнсиййяти иля баьлы яхлаг гайдаларынын топлусу баша дцшцлцр. Демяли, биз щямсющбяти чаьы-раркян она шяраитя уйьун даща мцвафиг йарлыг сечмиш олуруг. Тябии ки, бу заман ъинс, йаш, сянят, пешя мянсубиййяти, йашадыьы шящяр вя йа кянд мцщити дя нязяря алынмалыдыр. Гейд етмяк лазымдыр ки, бцтюв нитг етикети кими мцраъиятимиз дя милли хцсусиййятлярля мцшаият олунур ки, бу да яънябиляр тяряфиндян, адятян, чятинликля мянимсянилир.
Мцраъият формаларынын сечиминдяки чятинликляри арадан галдырмаг цчцн мцра¬ъият олунанын таныш вя йа гейри-таныш олдуьуну нязяря алмаг лазымдыр. Беля ки, танышлыг дяряъясиндян асылы олараг мцраъият вя бу, нювбяти сцжет хятти-ня дя тясир едир. Чцнки биз танымадыьымыз инсанла даща формал вя даща аз мцддятли цнсиййятдя олуруг. Мясялян, Йол-даш, автобус дайанаъаьы щарададыр? Сиз нювбяти дайанаъагда дцшяъяксинизми? Зящмят олмаса, йер верин вя с.
Гыса сющбят цчцн бизя мцраъият олунанын фярди яламятляри о гядяр дя ваъиб дейилдир. Она эюря дя биз чох заман ялагяйя эиряркян ян цмуми нязакятлилик ифадяляри иля мящдудлашырыг: «Баьышлайын», «Цзр истяйирям», «Иъазя-низля», «Риъа едирям» вя с. Тябии ки, бурада бир гядяр йашлы, зийалы бир инсана мцраъият олундуьу эюстярилир. («Хащиш едирям», «Зящмят олмаса», «Дейя билярсинизми…» вя с.).
Цмумишляк мцраъиятлярдян мцраъият олунанын ъинс вя йашына эюря дя фярглянянляри вар: мясялян, ъаван оьлан!, эюзял гыз! вя с.
Цмумишляк мцраъиятлярдян эениш йайыланлары гощумлуг билдирян сюзлярдир ки, онлар щятта бязян таныш ол-майан инсанлара да мцраъият едиляркян истифадя олунур (гардаш, баъы, хала, дайы, ями, ана, ата, няня, баба, оьул, бя-зян гоъа, аьсаггал, дост вя с.). Мясялян: Ня олар оьлум, гой эялсин, эюзцмцз цстцндя йери вар 4, 73. Ана, эюрцр-сян ки, Фирянэиз эялмяк истямир 4, 141. Ямиоьлу, нечя эцндц бурдасан? 5, 69
Бизя таныш олан адамлара етдийимиз мцраъиятляри нязярдян кечирдикдя мялум олур ки, бу сюзлярин яксяриййя-ти щамы тяряфиндян гябул олунмуш гощумлуг билдирян сюзляр вя хцсуси адлардыр. Мясялян: Фейзулла, атам, гардашым, - дейя сакит вя тямкинля данышмаьа чалышды, - юзцня йазыьын эялмир, бизя эялсин [6, 29]. Ахы, Сякиня баъы, сиз о гызын йериня дейилсиз, мян сизи тясвир елямямишям [6, 46]. Дост, эял сянинля ачыг данышаг [7, 41].Эцлсцм баъы, бир о радиону диндир эюряк, консерт вахтыдыр [7, 69].
Бязян беля сюзляря язизлямя, кичилтмя билдирян шякилчиляр дя артырылыр. Мясялян: анаъан, балаъан, кюрпяъий-яз, анаш, аташ, Камыш (Кямаля), Ъямиш (Ъямиля), Назы (Назиля, Назлы, Нязакят). Бязян язизлямя билдирян хцсуси ифа-дялярдян дя истифадя олунур. Мясялян,
Гашларын гурар диваны,
Тахтдан салар Сцлейманы.
Хястя Гасымын ъаныны
Ал, башына доландыьым. 8, 83
Ей эцняш ъамаллым, сян ня эюзялсян,
Истясян ки, тяня Айа гыласан.
Ащу эюзлцм, щяр бир гыйа баханда
Бир юркц салырсан, ай агилясян. 8, 459
Данышыг дилиндя мцраъият формалары арасында негатив мцнасибят билдирян ифадяляря дя раст эялинир. Мясялян:
Нийаз: Сясини кяс, итин баласы, вуррам дишлярин тюкцляр гарнува 9, 39. Шяря¬баны: Кюпяк оьлу, голчомаг кю-пяк оьлу, бурда да истяйирсян мяни дястимар еляйясян, эцъ вер дейирям сяня 9, 41. Имамйар: Ня олмушдур ахы, ай эиъ оьлу эиъ?... 9, 44. Нийаз: Оху, залымын гызы! Иэидин сюзц сынмагданса, намярдин бели сынсын 9, 63.
Паспорт ады иля мцраъият бязян цнсиййятя рясми тон верир, сющбятин ъиддилийини билдирир, щятта данышанын наразы-лыьыны да ифадя едя билир.
Эюрцндцйц кими, таныдыьымыз адама мцраъият едяркян биз еля бир ифадя васитяси сечирик ки, гаршылыглы мцнаси-бятлярин характериндян, шяраитин рясми вя гейри-рясмилийиндян асылы олараг данышанын хцсусиййятляри иля ялагядар мцва-фиг мягамда цнсиййят тялябатларына даща чох уйьун эялсин.
Биз танышлара дост, гощум, щямкар вя йахуд йолдан ютянляря мцраъият едяркян санки чох мцряккяб мусиги алятиндя чалмыш олуруг. Бу заман рянэарянэ, мцряккяб гаршылыглы нитг шяраитиндя бу вя йа диэяр цнсиййят реэистрини дахил едир, бу вя йа диэяр тону сечирик. Бцтцн бу нйцанс боллуьу мцхтялиф мцраъиятляр йарадыр.
Йцксяк нитг мядяниййятиня йийялянмяк цчцн щяр бир азярбайъанлы, илк нювбядя доьма дилинин лцьят тярки-биня, халгын сюз хязинясиня дяриндян бяляд олмалы, ядяби дил нормаларыны, ганун вя ганунауйьунлуглары билмялидир. Айры-айры шяхслярин йцксяк фярди нитг мядяниййятиня йийялянмяси цмуми дил мядяниййятинин зянэинляш¬мясини шярт-ляндирир. Халгын цмуми дил мядяниййятинин инкишафы, нязакятли цнсиййятин тялябляринин щамы тяряфиндян эюзлянилмяси нитгин лцзумсуз алынмалардан, тящгирамиз сюз, ифадя вя ъцмлялярдян тямизлянмясиня, башга сюзля, нитгин айдынлыьына тяминат верир.
Нитг мядяниййятиндя мядяни данышыг етикасы вя мцраъият гайдалары мцщцм йер тутур. Щяр бир адам иътимаи йерлярдя, коллективдя вя аилядя данышыг етикасыны эюзлямяли вя кимя неъя мцраъият етмяк гайдаларыны билмялидир.
ЯДЯБИЙЙАТ
1. Останин А.И. Соотносительность обращений и вопросительных предложений. // Русский язык в школе. Москва, 1990, №2, 128 с.
2. Ъавид Щ. Ясярляри. 5 ъилддя, В ъилд. Бакы, «Лидер», 2005, 288 с.
3. Щясянов Щ. Шифащи нитг: ядяби тяляффцз нормалары эюзлянилмялидир // «Азярбайъан мцяллими», 1996, 4 ийун, 4 сящ.
4. Анар. Сечилмиш ясярляри. Бакы, «Лидер», 2004, 416 с.
5. Новрузов М.Д. Азярбайъан дилинин етимолоэийа вя ономасткиасы мясяляляри. Бакы, БДУ, 1990, 187 с.
6. Щцсейн М. Сечилмиш ясярляри. 3 ъилддя, ЫЫЫ ъилд. Бакы, «Аврасийа-Пресс», 2005, 312 с.
7. Хязри Н. Сечилмиш ясярляри. 2 ъилддя, Ы ъилд. Бакы, «Лидер», 2004, 264 с.
8. Азярбайъан ядябиййаты инъиляри. 12 китабда, В китаб. Бакы, Йазычы, 1988, 598 сящ.
9. Ъаббарлы Ъ. Сечилмиш ясярляри. 4 ъилддя, ЫЫЫ ъилд, Бакы, Йазычы, 1984.
Резюме
В статье говорится о некоторых проблемах культуры речи. Важное место в речевом этикете занимает обращение. Обращение – это ключ к общению. Поэто¬му в обществе важно значение о выборе к собеседнику форм обращений. Ключевые слова: культура речи, контактных форм, этикеток, адресов, обратитесь
Summary
The article is related to same cases of speech culture. Appeal takes the main place in speech etiquette. Appeal is a key of relations. Therefore it is very importante to choose the forms of appeal in conversations.
Key words: speech culture, contact forms, labels, addresses, contact
Ачар сюзляр: нитг мядяниййяти, мцраъият формалары, етикет, хитаб, цнсиййят Rəyçi: prof.Yusif Seyidov

Мящяммяд Тофиг оьлу Мяммядов
АЗЯРБАЙЪАН ДИЛИНДЯ СЮЗ ВЯ СЮЗЦН КЮКЦ
Азярбайъан дилиндя тякщеъалы сюзляр, ясасян, щям дясюз кюкляридир. Беля ки, дилин лцьят тяркибинин ващиди олан сюзляр лексик-грамматик мцяййянлийя малик олан ващидляр, башга бир бахымдан ися кюк морфемляр кими гиймятляндириля биляр. Вахтиля академик Шерба цмумиййятля сюз нядир суалына ъаваб веряркян йазырды ки, щяр бир дилдя сюз мцхтялиф кейфиййятлярдя тязащцр едя биляр. Ейни фикри морфем сявиййяляринин ващидляри щаггында да сюй-лямяк олар (бах, 4). Тясадцфи дейил ки, морфем мцасир дилчилийин ян долашдырылмыш анлайышларындан бири щесаб едилир. Еля дилляр вар ки, бурада кюк бир чох щалларда сюзцн тяркиб щиссяси олур. Кюкя мцстягил мяна вермяк олмур. О йалныз сюзцн тяркиб щиссяси кими мянайа вя йа мяналылыьа маликдир. Беля диллярдя бир кюклц сюзляр, йяни кюк мор-фем вя сюз кими ишлянян ващидляр истисна щаллар кими гиймятляндирилир. Бу диллярдя бязян сюз кюкцня цмумиййятля мяна вермяк олмур. Сюзцн морфоложи ващидлярини, йяни шякилчилярини чыхдыгдан сонра галан щисся кюк адландырылыр вя сюз кюкц сюзцн тяркиб щиссяси олдуьу цчцн мяналы вя йа мяналылыьы олан ващид кими гиймятляндирилир (3, с.18).
Азярбайъан дилиндя (цмумян тцрк дилляриндя) бунун там яксини мцшащидя едирик. Ял, эял, эцл, ал вя с. кими ващидляр щям лексик-грамматик мцяййянлийя маликдир, щям дя даща кичик щиссясиня бюлцнмяйян мяналы кичик ващидлярдир, йяни морфемлярдир. Ялбяття, биз бу ики сявиййя ващидини ейниляшдирмяк фикриндян узаьыг. Лакин нязяря алмаг лазымдыр ки, тцрк дилляриндя сюз кюкляриня кюк морфемляря щинд-Авропа дилляринин юлчцляри иля йа-нашмаг дцзэцн децил. Мювгейинин дцнйа дилляри цчцн универсал ъящяти одур ки, морфем дилин мянайа малик олан кичик ващидидир. Сюзцн дя сюз олмасы цчцн онун тяркибиндя щеч олмаса бир кюк морфемин олмасы зяруридир. Сюзц морфемдян фяргляндирян башлыъа ъящят онун лексик-грамматик мцяййянлийя малик олмасы вя сярбяст форма кими гиймят¬лян¬дириля билмясидир. Морфемин сюзцн дахилиндяки йери сабитдир. Тцрк дилляриндя сюзцн юнц морфоложи ъя-щятдян пассив олур. Яввял сюз вя сюз кюкц, сонра лексик шякил¬чиляр, сонра ися грамматик шякилчиляр эялир. Мясялян Азярбайъан дилиндя исимлярин грамматик шякилчиляринин сюздяки ардыъыллыьы белядир. Сюз+кямиййят шя¬кил¬чи¬си+мян¬су¬биййят шякилчиси+щал шякилчиси+хябярлик шякилчиси (ки¬таб+лар+ымыз+да+ дыр). Бу сыраны дяйишмяк мцмкцн дейил. Шякилчинин бири ишлянмяйяндя онун йери бош галыр. Сюз ися ъцмлядя мцхтялиф сюзлярля ялагя вя мцнасибятлярдя, мцхтялиф синтактик вязий¬йятлярдя ишляня билир. Мясялян, Азярбайъан дилиндя даш сюзц илкин шяклиндя ъцм¬лянин мцбтядасы, тамамлыьы, тяйини, хябяри вя гошмаларла бирликдя зярфлийи ола билир. Сюз дилин универсал ващидидир. Вахти-ля Ф.де.Сюссцр «Цмуми дилчилик курсу» яся¬риндя сюзцн дил системиндя няся, мяркязи бир йеря малик олдуьуну эю-стярмиш, лакин дил ващидляринин конкретлийиндян данышаркян беля бир фикря эялмишдир ки, сюз бизим дил ващидляринин конкретлийи щаггындакы фикримизя уйьун сыьмыр. Дилин конкрет ващидини сюздя ахтармаг лазым дейил (2). Сюссцрцн бу фикрини инкишаф етдирян структуралистляр нятиъя етибариля сюзц инкар етдиляр. Дескриптив дилчиликдя аьырлыг мяркязи сюздян морфемя кечирилир. Мяналы кичик ващид кими морфем дилин моделляшдирилмясинин ясасына гойулур. Лакин нязяря алмаг лазымдыр ки, сюз ады алтында мцхтялиф типли ващидляр юйрянился дя сюз дилдя синтагматик вя па-радигматик координаторларын кясишмясиня хидмят едян мяркязи дил ващидидир. Сюз щяр шейдян яввял лцьят ващиди-дир. Башга бир тяряфдян сюз виртуал ишаря кими мцхтялиф лексик-се¬мантик вя грамматик формаларынын вящдятиндян мювъуд олан дил ващидидир. Сюз щям дя актуал ишаря кими мятндя конкрет формайа вя мянайа малик олур.(5). Бу бахымдан морфем вя сюзцн формал олараг цст-цстя дцшмяси онларын ейниляш¬дирил¬мясиня ясас вермир. Сюзля сюз кюкцнцн вя йа кюк морфемляринин фярглян¬дирилмяси бахымындан фели кюкляря диггят йетиряк. Фелляр дилин морфоложи системиндя исимляря гаршы дурур. Фелляря хас олан щярякят, исимляря мяхсус яшйавилик, феллярин тясриф¬лянмя, исимлярин щалланма, феллярдяки хябярлик, исимлярдяки мцбтяда, тамамлыг вязифяляри, еляъя дя феллярин вя исимлярин сюздцзялдиъи шякилчиляринин диференсиаллыьы онларын бир-бириня гаршы гойулмасына ясас верир. Фел вя исимлярин мяншяйи щаг¬гында да мцхтялиф фикирляр вардяр. Тцркологларын бир гисми адларын, бир гисми фел¬лярин илкинлийини ясасландырмаьа чалыш-мыш, бязи тядгигатчылар ися прадилдя ад вя фел¬лярин диференсиаллашмамасы, синкретик шякилдя олмасы гянаятини ялдя етмишляр (1, 35-50). Беля синкретик сюзляр мцасир дилдя дя ишлянмякдядир. Мясялян: аъ – ач(маг), кюч – кюъ(мяк), дон – дон(маг) вя с. синкретиклийи бярпа едилян сюзляри бурайа дахил етдикдя тцрк дилляриндя тарихян ад-фел уйьунлуьу олмасы фикри иля разылашырыг.
Мцасир Азярбайъан дилиндя щяр бир фел тясдигдя вя инкарда ямр билдирир вя икинъи шяхсин тякиня аид оур. Фели сюз щям дя ямр парадигмасына дахил олур. Вя сюз-форма кими гиймятляндириля билир. Бу бахымдан дейя би-лярик ки, фели кюкля, ямр шяклинин икинъи шяхсинин тякини билдирян фели форма фяргли ващидлярдир. Азярбайъан дилиндя ямр шяклинин икинъи шяхсинин тякини билдирян фел, феллярин чыхыш нюгтяси дейил. Ямр интонасийасы вя сыфыр морфемля ифа-дя едилян мяна башга формаларда артыг нейтраллашыр. Мясялян йаз+ды+н, йар+ар+сан вя с. Феллярин лцьятляря мясдяр формада салынмасы тясадцфи дейил. Тцрк дилляриндя фел кюкц тарихян фели ад мязмунуна да малик олмуш-дур. Феллярин щярякят ады шякилчиляринин зянэинлийи, бу шякилчилярин мцасир тцрк дилляриндя бязян тясрифлянян, бязян тясрифлянмяйян форма шякилчиляри, бязян ися лексик шякилчи кими ишлянмяси фел – фели ад ясасында сонракы диференсиал-лашманын нятиъясидир.
Азярбайъан дилиндя сюзцн вя сюз кюкцнцн фяргляндирилмясини, мцхтялиф сявиййя ващидляри кими гиймятлян-дирилмясини зярури едян башга амилляр дя вардыр. Азярбайъан дилиндя еля сюз кюкляри вардыр ки, синхрон бахымдан сюз кими ишляня билмир, лакин тяркиб щиссяси, сюзцн кюкц кими йашайыр вя фяргляндириля билир. Ейни йувадан тюряйян сюзляр бязян якс сюздцзялтмя мцнасибятиндя олур, беля сюзлярин кюкц айрылыр, мянасы бярпа едиля билир, лакин онлар мцстягил мянайа малик олмур. Мясялян: айыр – айыл гаршылашдырмасы айылмаг мяналы ай(маг) фел кюкцнц фярг-ляндирмяйя ясас верир. Мараг доьуран одур ки, сюз архаикляшир, лакин юлмцр, даща мцряккяб шякилдя йашайыр вя кюк кими сюзцн тяркибиндя горунур. Мясялян: йаш(маг) вя йашынмаг сюзляринин мцгайисяси йашынмаг мяналы йаш(маг) фели кюкцнц айырмаьа ясас верир. Бязи тядгигатларда бу типли щадисяляр истисна щадисяляр кими гиймятлян-дирилир. Лакин бу беля дейил. Фактик дил материалы эюстярир ки, бу типли ващидляр Азярбайъан вя еляъя дя, тцрк дилля-риндя хцсуси йер тутур.
Америка дилчиси Е.Сепир мцасир дилчиликдя пилляли типолоэийанын баниси сайылыр. Онун фикриня эюря диллярин ти-положи тяснифи бир яламятя эюря дейил, мцхтялиф яламятляря ясасян апарылмалыдыр. Е.Сепир ашаьыдакы принсипляри ясас эютцрцб:
1. Дилдя яшйа, яламят, щярякят вя с.кими мцхтялиф анлайышларын ифадяси;
2. синтезин дяряъяси;
3. дилин техникасы.
Синтезин дяряъясиня эюря дилляр аналитик, синтетик вя полисинтетик дилляря айры¬лыр. Диллярин техникасы дедикдя ися изо-лйасийа, агглцсинасийа, фурийа вя стимуллашма нязярдя тутулур (6).
Тцрк дилляри синтетик дилляря дахилдир. Нязяря алмаг лазымдыр ки, тцрк дилляриндяки синтетик бир аналитик гу-рулушун цзяриндя формалашыб. Сюз вя морфем сярщяддинин ачыг олмасы тцрк диллярини аналитик дилляря йахынлашдырыр. Бу диллярдя щям дя полисинтетиклийин мцяййян яламятляри юзцнц эюстярир.
Тцру дилляринин техники эюстяриъиси агглцсинасийадыр. Лакин бу диллярдя щям кюк дилляря хас олан изолйа-сийа, щям дя флектив дилляря хас олан фузийа юзцнц эюстярир. Мцстягиллийини итирян сюзляр щямин фузийа просеси иля баьлыдыр. Бунун да Азярбайъан дилиндя мцхтялиф шякиллярини фяргляндирмяк олар:
1. Тякщеъаллыгдан чохщеъалыйа инкишаф. Бу заман сюз мцстягиллийини итирир, лакин даща мцряккяб форма иля ифадя олунур. Мяс.: Мцасир Азярбайъан дилиндяки баьламаг сюзц гядим ба «баьламаг» сюзцндян тюрямишдир. (ба+ь+ла)
2. Кюк мцстягиллийини итирир, лакин тюрямя сюзлярин тяркибиндя горунур. Мяс: Азяр¬бай¬ъан дилиндяки узун, узаг, узан, узат сюзляригядим уз кюкцндян тюряйиб. Наьыллары¬мызда ишлянян аз эетди, цз эетди, дяря, тяпя дцз эет-ди ифадясиндяки цз щямин кюкля баьлыдыр.
3. Сюз морфоложи мцяййянлийя малик олур, ону формал олараг тяркиб щиссяляриня айыра билирик. Кюк мцстягил-лийини итириб – сюз садяляшиб, лакин башга бир дезиватла кюкцн мянасы бярпа олунур. Мяс.: йашмаг буэцнки дили-миздя садя сюздцр. Йашынмаг сюзцня ясасян ейни мяналы йаш(маг) фелини айыра билирик.
4. Кюк мцстягиллийини итирир, лакин лцьят фондунун системлийи ясасында кюкцн мянасы бярпа олунур. Мяс.: Мцасир Азярбайъан дилиндя доьан садя сюздцр. Лакин сюзцн антониминя ясасян (яйри) ону бярпа етмяк олур.
5. Кюк мцстягиллийини итирир, лакин ейни йувайа дахил едиля билян фономорфоложи вариант¬лар ону бярпа етмяйя ясас верир. Мяс.: девирмяк, чевирмяк сюзляринин кюкц мцстя¬гил¬лийини итириб, лакин дюнмяк, сюнмяк, дюндярмяк сюзляриня ясасян мянасы бярпа едилир.

Ядябиййат
1. М.Т.Мяммядов. Азярбайъан дилиндя фели адлар (намизядлик диссертасийасы), Бакы, 1987.
2. Ф.де.Сюссцр. «Цмуми дилчилик курсу», БДУ няшри, Бакы, 2003.
3. В.Н.Немченко. Современный русский язык. Словообразование «Высшая школа», 1984.
4. С.С.Кубрякова. Основы морфологического анализа. «Наука», М., 1974.
5. Общее языкознание (внутренняя структура языка), «Наука», М., 1972.
6. Э.Сепир. Язык, М, 1935.
Резюме
В статье изучаемся соотношение корневых морфем и слов. В азербай¬джанском языке слово и его корень иногда формально не отличаются друг от друга. В статье обосновывается, что слово и корневая мор-фема единицы двух разных уровней языка.
Summary
The correlation between root morphemes and words is considered in the article. In the Azerbaijan language a word and its root sometimes don’t differ from each other. It’s stated in the artier that audio root morpheme a unit of two different levels of the language.

Cəmilə Rəşid qızı Əmirova, Sевда Hцсейнбала гызы Rзайева
АЗЯРБАЙЪАН ДИЛИ ОРФОЕПИЙАСЫНЫН БЯЗИ МЯСЯЛЯЛЯРИ
Азярбайъан дилиня диггят вя мараьын эцнц-эцндян чохалдыьы мцасир дюв¬рцмцздя дцзэцн йазы вя дцзэцн тяляффцз гайдаларына риайят едилмяси актуаллыг кясб едир. Цмуммилли лидеримиз Щ.Я.Ялийевин бу сюзляри эцнцн тялябиня чев¬рилмякдядир: «Щяр бир Азярбайъан вятяндашы, щяр бир азярбайъанлы юз ана дилини – Азярбайъан дилини, дювлят дилини мцкяммял билмялидир». Сющбят тякъя Азяр¬бай¬ъан дилиндя данышмагдан эетмир, щям дя ону мцкяммял билмякдян эедир. Де¬мяли, доьма дилин дашыйыъысы олан щяр кяс юз фикрини истяр йазылы, истярся дя шифащи шякилдя ифадя едяркян сящвя йол вермямяли, орфографик вя орфоепик гайдалара ямял етмялидир.
Йазыда йол верилян сящвляр тез эюрцнцр, ашкара чыхыр, мясялян, филан сюзц беля йазмазлар, бу сюз дефисля йазылыр, бу кюмякчи нитг щиссяси сюзя битишик йазылмалыдыр вя с. Орфоепийада ися мясяля чох чятин вя мцряккябдир. Чцнки «орфоепийа ядяби дилин шифащи голуну цмуми нормалар ясасында формалашдыран, йяни фонетик ъящятдян цмумиляшдириъи нормалары тязащцр етдирян тяляффцз гайда-ганунларынын системли мяъмусудур» (1, 142). Эюрцндцйц кими, орфоепик гайдалар даща эениш аренаны – дилин шифащи голуну низамладыьындан, даща доьрусу, низамламаьа чалышдыьындан онун цзяриня дцшян йцк дя чохдур.
Дилимизин дахили ганунлары иля баьлы олан ядяби тяляффцз гайдаларынын позулмасы даща чох шивячилик вя яънябиликля баьлыдыр. Бязиляри ися дили мянсуб олдуьу халгдан йох, китаб вя гязет-журнал васитясиля юйряндийиндян йазы дили иля данышыр. Бир факта мцраъият едяк: Иътимаи няглиййатдан истифадя едян мядяни бир ханым сцрцъцйя мцраъиятля «сахлайын» дейир вя щеч ким дя бу сюзцн дцзэцн тяляффцз едилмядийинин фяргиня вармыр. Щалбуки дилимизин орфоепик гайдаларында нязярдя тутулур ки, «сону а,я саитляри иля битян чохщеъалы сюзляря яввялиндя бирляшдириъи «й» самити олан мцяййян шякилчиляр гошулдугда щямин саитляр ащянэ ганунуна уйьун олараг, ы, и, у, ц сясляриндян бириня чеврилир»(2, 141). Демяли, сюз «сахлайын» шяклиндя йох, «сахлыйын» дейилмяли иди. Беля нцмунялярин сайыны хейли артырмаг олар.
Ялбяття ки, бу фактларын баш вермяси истяр орта, истярся дя али мяктяблярдя Азярбайъан дилинин тяляффцз нормаларынын тялиминин лазыми сявиййядя олмамасыдыр. Н.Абдуллайев бу барядя йазыр: «Республикамызын бязи мяктябляриндя Азяр¬бай¬ъан дилинин тяляффцз нормаларынын тялими лазыми сявиййядя дейилдир. Мяктяблилярин нитгиндя лящъя, ади данышыг дили вя китаб тяляффцзцня хас олан гцсурлар дярин кюк салмышдыр. Шаэирдлярин ифадяли оху вярдишляри дя тяляб олунан сявиййядян ашаьыдыр. Бу сащядя цмуми бир чатышмазлыг-авазланманын касыблыьы, сцстлцк, монотонлуг, щяддиндян артыг ити вя йаваш сцрят, алчаг вя йа йцксяк тон вя с. кими интонасийа нормаларындан узаглашма щаллары тез-тез мцшащидя олунур» (3,5).
Фикримизъя, бу дейилянляр тякъя мяктяблиляря йох, ъямиййятин бцтцн тябя¬гя¬ляриня, еляъя дя кцтляви информасийа васитяляринин дилиня, академик вя елми цслубун бир чох сащяляриня дя аиддир. Орфоепийа гайдалары иля баьлы маарифлян¬дир¬мянин ашаьы сявиййядя олмасы, бу ишя биэанялик «ким неъя истяйир данышсын» прин¬сипи нятиъядя цнсиййятимизин анлашылмазлыьына вя йа мцхтялиф ъцр анлашылмасына эятириб чыхара биляр.
«Азярбайъан ядяби тяляффцзцнцн ясаслары» мягаляси иля (1944-ъц ил) Азярбайъан дили орфоепийасынын юйрянилмяси сащясиндя илк тядгигатчы кими чыхыш едян Я.Дямирчизадя ядяби дил уьурунда мцбаризя ишиндя ядяби тяляффцзцн ойнадыьы ролун ящямиййятиндян, мяктяб грамматика китабларында бу щагда дцзэцн эюстяриш верилмямясиндян, мцяллим кадрларынын юзляринин бу сащядики чятинликляриндян данышыр. О гейд едир ки, «Ядяби тяляффцз ясасы сечмякдя гаршыйа чыхан чятинликлярдян бири ядяби дилимизин «мцяййян заманларда» халгдан узаглашдырылмасы, халгын дилинин юзэя дил цнсцрляри иля зибилляндирилмяси олмушдур. Дцзэцн шифащи нитгля ядяби тяляффцзц гарышдырмаг олмаз. Дцзэцн ядяби тяляффцз щям дя дцзэцн йазмаг цчцн зяруридир» (Бу барядя бах: 4, 105).
Проф. Я.Яфяндизадя елми йарадыъылыьа Азярбайъан дилчилийинин йени сащяси олан орфоепийа проблемини тядгиг етмякля башламыш, 1954-ъц илдя акад. М.Ширялийевин рящбярлийи иля «Азярбайъан дилинин орфоепийасы» мювзусунда намизядлик диссертасийасы мцдафия етмишдир.
Илк дяфя олараг орфографийа тялиминин методик принсиплярини мцяййянляш¬ди¬рян Я.Яфяндизадя 1963-ъц илдя мяктяблиляр цчцн илк орфографийа цзря тядрис лцьяти чап етдирир. Сонралар бу лцьяти комплекс лцьят формасында йенидян щазырлайараг, «Орфографийа-орфоепийа-грамматика лцьяти» (1983) ады иля няшр етдирир.
1989-ъц илдян етибарян, бу лцьят Азяр няшр тяряфиндян «Орфографийа-орфое¬пийа… лцьяти» ады алтында комплекс лцьят кими няшр олунмаьа башлайыр. Ъясарятля демяк олар ки, бу лцьят тякъя мяктяблиляр цчцн дейил, ъямиййятимизин бцтцн тябягяляри цчцн нязярдя тутулмушдур. Лцьятин тяркиб щиссяси кими верилян «Азяр¬бай¬ъан дили орфоепийасынын башлыъа гайдалары» бюлмясинин бир чох мцддяалары дилимизин орфоепик нормаларыны доьру, дцзэцн мянимсямяйя вя онлара риайят етмяйя кютяк едир (2, 140-150).
Бунлардан бири вя биринъиси вахтиля опострофла йазылан сюзлярин тяляффцзц иля баьлыдыр. Яслиндя опострофдан имтина едилмяси илк бахышдан йазымызы асанлаш¬дырмаг, диакритик ишарялярин дилдя йаратдыьы аьарлыьы арадан галдырмаг мягсяди дашайырса, мащиййят етибариля йанлыш йол иди. Проф. Т.И.Щаъыйевин чох дцзэцн ха¬рак¬теристика етдийи кими, «апастрофа верэцл ишаряси кими бахмаг олмаз». Вязий¬йятдян чыхыш йолу кими «шер» сюзцнцн «шеир» кими йазылмасы эюстярилир, лакин бу да дцзэцн дейил, сюзляри тяляффцз едилдийи кими йазмаг олмаз. Онда эяряк «мцяллим» йох, «мяллим» йазаг.
Беляликля, тяркиблярдяки я,е,ю саитляриндян сонра апастроф ишаряси гойулан сюзлярдя щямин саитлярин узун тяляффцзц ясас орфоепик гайдалардандыр. Лакин тяркибиндя бу саитляр ишлянян бцтцн сюзлярдя сясляр узанмыр; мясялян: щесаб, щеъа, чямян, еля, беля, щюъят, юзэя, юрдяк вя с. Бу типли сюзлярдя е, я, ю саитляринин узун тяляффцзц йанлыш щесаб едилмялидир. Тяяссцф ки, щесаб, щеъа типли сюзлярдя илк саитин узун тяляффцз едилмясиня раст эялинир ки, бу да йол верилмяздир.
Бязи сюзляр бир-бириндян йалныз узун тяляффцзц иля фярглянир: бязян – бязян; няря-няря. «Короьлу няряси» бирляшмясиндя «няря» сюзц узун тяляффцз едилдийи щалда, балыг нювц олан «няря» сюзцндя узанма йохдур (бах: 5, 565).
«О» вя «ю» саитляринин узун тяляффцзц бир гисим сюзлярдя сясдцшцмц щесабына баш верир: бу щадися тювбя, лювбяр, лювщя, говурма, човьун, овхаламаг, щювсяля, шювкят вя с. сюзляря аиддир. Бу гайда «ов» сюзц вя онун тюрямяляри олан овчу, овчулуг, овламаг, зювг, шювг, дювран сюзляриня шамил едилмир. Хцсусиля, «ов» сюзцня аид ола билмяз, чцнки бу сюзцн фонетик тяркибини «о» вя «в» сясляри тяшкил едир (2, 141).
Проф. Я.Дямирчизадя «дювлят, дювр, зювг, эювщяр, мювге, нюв, нюгсан, нюгтя, овлад, тювля, щюкцмят, шювг» кими сюзлярдя биринъи щеъадакы саитин мцхтялиф шякиллярдя (ю, е, о, ц, я) дейилмясиня бахмайараг, «ю» иля йазылдыьыны эюстярир (6, 13).
Бир чох алынма сюзлярдя «о» сясинин «а» кими тяляффцзц щалларыны бязи методистляр кейфиййят дяйишмяляри адландырырлар (бах: 7, 287). Мясялян, мотор, модел, монолит, монолог, орфографийа типли сюзлярин тяркибиндяки «о» сясинин «а» кими тяляффцз едилмяси кейфиййят дяйишмясиня нцмуня ола биляр. Мараг доьуран ъящят ики «о» иля йазылан сюзлярин бир гисминдя бу сяслярин биринин дцшмяси, о биринин ися «а» мяхряъиндя охунмасыдыр. Бу бахымдан «кооперасийа», «кооператив», «координасийа» сюзляри хцсусиля мараглыдыр. Бу сюзлярдя ики «о» сясинин бири дцшцр, бириси ися «а» шяклиндя тяляффцз олунур. «Зоолоэийа», «зооложи» сюзляриндя ики «а» сяси тяляффцз олунур: (заалоэийа), (зааложи). Зоопарк вя зоотехник сюзляри ися йазлдыьы кими тяляффцз олунур.
Проф. Щ.Балыйев йазыр: «Орфоепийа тялими цзря ишляр щям нязяри-практик, щям дя практик истигамятдя эетмялидир. Нязяри-практик ишляр, ясасян В-ВЫ синифлярдя фонетика вя морфолоэийа тялими иля баьлы апарылмалыдыр. Бурада дилчилик ядябиййа¬тымызын мцбащисясиз гябул етдийи орфоепик гайдалар юйрядилмяли вя бунларын шифащи нитгя, охуйа тятбигиня наил олунмалыдыр» (7, 287).
Эюрцндцйц кими, алим орфоепик гайдаларын айрыъа щал шяклиндя йох, мящз фонетика, грамматик гайда-ларла ялагяли мянимсядилмясини нязярдя тутур. Йери эялмишкян дейяк ки, орфографийа тялиминин башлыъа принсипля-риндян бири вя йа биринъиси кими, морфемлярин йазылышы иля тяляффцзцнцн гаршылыглы мянимсядилмяси нязярдя тутулур (7, 248). Бу принсип тяляб едир ки, морфемлярин йазылышыны юйрядяр¬кян тяляффцзцнц, тяляффцзцнц юйрядяркян йазылышыны юйрятмяйи унутмаг олмаз.
Орфоепийа тялими иля баьлы мараглы мясялялярдян бири щям фонетика, щям дя морфолоэийа иля баьлыдыр: бу щадися гапалылашма адланыр. Адятян, сону а, я ачыг саитляри иля битян сюзляря щямин саитлярля башлайан вя «й» битиш-дириъиси иля ишлянян шякилчи морфем гошулдугда битишдириъи самитин габаьында эялян ачыг саит гапалы тяляффцз олунур. Мясялян, «анайа» йазылыр, «аныйа» дейилир, «истяйир» йазылыр, «истийир» дейилир вя с.
Проф. Я.Яфяндизадя бу щадисянин исимин йюнлцк щалы, фелин индики, гяти вя гейри-гяти эяляъяк заманы, арзу вя лазым формалары, индики заман фели сифятляри вя даща бир сыра мцхтялиф сюз формаларында баш вердийини эюстярир: мешяйя (мешийя), ойнайыр (ойнуйур), ишляйяр (ишлийяр), йашайаъаг (йашыйаъах), ишляйясидир (ишлийясидир), сахлайын (сахлыйын), аьлайа-аьлайа (аьлыйа-аьлыйа) (2, 141-142).
Проф. Я.Дямирчизадя ися бу щадисянин даща чох сярбяст цслубда мцшащидя едилдийини эюстярир (1, 195).
Бу орфоепик гайда юз ящатя даирясиня эюря, нитгдя ишлянмя тезлийиня эюря хцсуси олараг фярглянян гайда-лардандыр вя сону а, я саитляри иля битян сюзляря иди, имиш щиссяъикляри дя гошулдугда да юзцнц эюстярир:
кюрпя иди (кюрпейди), эялся имиш (эялсеймиш), гапгара иди (гапгарейди), йаза имиш (йазеймиш).
Сюз сонунда ъинэилтили самитлярин карлашмасы иля баьлы орфоепик вярдишлярин йарадылмасы да орфоепийа тяли-ми иля баьлы ъидди мясялялярдяндир. Сону ясасян д, ъ, б, з, э, г, к иля битян тякщеъалы вя чохщеъалы сюзлярин сонунда карлашма юзцнц эюстярир. Бу даща чох онларын тяк ишляндийи вя йа щямин сюзлярдян сонра самит ишляндийи мягам-лара уйьундур; мяс: ганад (т), ганадсыз (ганатсыз), ганад чалмаг (ганат чалмах).
Проф. Я.дямичизадя бу барядя беля йазыр: «Беля дцшцнмяк олар ки, сюз сонунда хцсуси типли еля самитляр вар ки, бунлар ясасян там мянасы иля ъинэилтилилик кейфиййятиня малик самитлярдир. Лакин щеъа бюлцмц гайдасына эюря, щеъадцзялдян саитдян сонра эялдикдя бу самитляр зяифляшир, щятта сюзцн сонунда олдугда беля самитлярдя зяифлямя дяряъяси бир аз да артмыш олур. Ъинэилтили самитин зяифляшмяси ися онун карлашмасына сябяб олур; лакин биз беля самитляри, сонра карлашмасына бахмайараг, ясасян ъинэилтили сясляри билдирян щярфлярля йазырыг, беля йазылмасы-ны да тамамиля дцзэцн сайырыг. Чцнки беля сясляр мцсаид шяраитя дцшдцкдя, йеня юз кейфиййятини бярпа едя билир» (1, 111-112).
Бу сюзлярдя карлашма щадисяси онлара саитля башланан шякилчи вя йа сюз артылдыгда арадан галдырылмыш олур: дюрд+цнъц, дюрд адам, аьаъын, аьаъ як, гу¬таб+ы, гутаб ал вя с. Демяли, бу сюзлярин дцзэцн гайда цзря тя-ляффцзц тякъя онларын фонетик вязиййятдя (йяни тякликдя) мювгейинин нязяря алынмасы иля йох, щям дя морфоложи вя синтактик шяраитляря диггят йетирилмякля мцяййянляшдириля биляр.
Проф. Я.Яфяндизадя дя Азярбайъан дилиндя сюз сонундакы бу щадисяни ъинэилтили самитлярин карлашмасы кими изащ едир. Фикримизъя, мясяля беля гойула билярди: сюз сонунда карлашмыш ъинэилтили самит эцълц мювгедя юз яввялки кейфиййятиня гайыдыр.
Сон сяси «г» вя «к» иля битян чохщеъалы сюзлярин сон самитинин тяляффцзц мясяляси дя орфоепийа тялиминин мараг доьуран проблемляриндяндир. Беля ки, сон сяси «г» иля битян чохщеъалы сюзлярин вя сюз формаларынын сон самитинин (х) кими тяляффцз едилмяси орфоепик гайда олараг эюстярилир; мяс: отаг (х), отагда (отахда), отаг тутдум (отах тутдум) (2, 144).
Бурада бир мясяляни хцсусиля гейд етмяк лазымдыр. Азярбайъан дилинин шярг групу диалектляриня мянсуб оланлар (Бакы, Шамахы, Губа, Салйан вя с.) сону «г» иля йазылан сюзлярдя щямин самити «ь» кими тяляффцз едирляр: отаг (ь), арыг (ь). Бу тяляффцз вариантына ядяби дилдя данышанлар арасында тез-тез тясадцф едилир. Лакин яввялинъи вариант даща эениш йайылмышдыр; статистик бахымдан цстцнлцйцня эюря фярглянир.
Щялялик щяр ики вариантын ядяби тяляффцз цчцн дцзэцн сайылдыьына бахма¬йараг, бизя эюря сонда (х) йох, (ь) гябул едилмялидир. Чцнки беля сюзляря саитля башланан шякилчи вя йа сюз гошулдугда йа «г» йазыда «ь» щярфи иля явязлянир, йа да (ь) кими охунур: отаьа, отаьымыз, арыг(ь) ат, узаг (ь) юлкя, гулаг (ь) аьрысы вя с.
Чохщеъалы бязи сюзлярин сонундакы к самити (х), йяни кар «й» кими охунур. Бу сяс ялифбамызда хцсуси иша-ря иля эюстярилмямишдир, о, к (ке) щярфи иля йазылыр, «й» самитинин кар гаршылыьы адландырылыр, даща чох сюз сонунда ишлянир. Беля сюзляря саитля башланан шякилчи гошулдугда сондакы «к» «й» щярфиня чеврилир, саитля башланан сюз артыл-дыгда «к» (й) кими тяляффцз олунур: чичяк – чичяйин, чичяйя, чичяйи; чичяк (й) ал, цряк (й) аьрысы, яри (й) аьаъы вя с.
Гейд етмяк лазымдыр ки, яряб-фарс дилляриндян, еляъя дя рус-Авропа дилляриндян эялян бир сыра сюзляр вардыр ки, бунлар аналожи вариантда щеч бир тяляффцз дяйишиклийиня уьрамырлар; мяс: ямлак, малик, механик, електрик вя с.
Тцрк, кцрк, дик, ляк, ъяк, тяк кими сюзляр неъя йазылырса, еля дя тяляффцз олунур; онларын сонундакы «к» еля (к) кими тяляффцз олунур: тцркцн мясяли, кцркцн истилийи вя с.
Щал-щазырда дилимизя йени-йени сюзлярин дахил олдуьуну, щямин сюзлярин мцхтялиф вариантларда тя-ляффцзцнцн орфоепийамызда йаратдыьы чятинликляр дцзэцн тяляффцз тялими иля баьлы мясялялярин конкрет шякилдя щяллини тяляб едир. Бунун цчцн дилимизин мцкяммял орфографик вя орфоепик лцьятляри щазырланмалы, бу ишдя щям тарихи тяърцбяни, щям дя мцасир елми-методики тяфяккцрц нязяря алмаг лазымдыр. Унутмаг олмаз ки, сюзлярин йазылы-шында йол верилян сящвляр кими, тяляффцздяки нюгсанлар да дилимизин эюзяллийиня ъидди хялял эятирир.

ИСТИФАДЯ ОЛУНМУШ ЯДЯБИЙЙАТ
1. Я.Дямирчизадя. Мцасир Азярбайъан дили. (фонетика, орфоепийа, орфографийа), Ы щисся. «Шярг-Гярб». Бакы. 2007
2. Орфографийа-орфоепийа лцьяти (комплекс лцьят). Азярняшр. Бакы, 1989
3. Н.Абдуллайев. Ядяби тяляффцз тялиминин методикасы. «Маариф». Бакы. 1986
4. Ф.Шащбазлы. Азярбайъан дилчилийи вя профессор Я.М.Дямирчизадя. «Нурлан». Бакы. 2000
5. Азярбайъан дили. ТГДК-нын няшри. Бакы. 2010
6. Я.Яфяндизадя. Азярбайъан дили орфографийасы тядрисинин елми ясаслары. «Маариф». Бакы. 1968
7. Щ.Балыйев. Орта мяктябдя Азярбайъан дилинин тядриси методикасы. АДПУ няшри. Бакы. 2003

РЕЗЮМЕ
Некоторые вопросы азербайджанскоой орфоэпии
В статье затрагиваются некоторые вопросы азербайджанской орфоэпии, обучение нормам правиль-ного произношения связывается с конкретными примерами. Актуальность обучения орфоэпическим прави-лам, связанным с орфографией, находится в центре внимания статьи.

Some Problems of the Azerbaijani Language’s Orphoepic

SUMMARY

In the article are considered some questions connected with the problematic facts of the Azerbaijani lan-guage’s orphoepic. There are concept of the doctrine about a correct pronunciation is visually interpreted on the con-crete language examples.
There is in the head of attention in the article a studying urgency orphoepic in close interrelation with spelling.

Açar sözlər: Azərbaycan dili, orfoepiya, bəzi problemlər.
Ключевые слова: азербайджанский язык, орфоэпия, некоторые проблемы.
Keywords: the Azerbaijani language, orphoepic, some problems.

Əzəmət Murtuza oğlu Rüstəmov
ZƏNGƏZUR QƏDİM TÜRK YURDUDUR
Hər bir toponim – yer-yurd adı bütöv tarixdir, həm də canlı tarixdir. Torpağın kimə məxsusluğunu onun adından düzgün söyləyən heç bir həqiqət yoxdur. Bu, aksiomdur. Hunud, Xələc, Syvarı, Ağvanlı, Çəpni, Bayandur, Muğancıq, Qapan, Qazan dağ, Şəki, Quşçulu, Oxçu, Komaran, Uz, Yaycı, Çullu, Həyərək, Zəngəzur və s. adlarını yeri gəldikcə çəkdiyimiz toponimlər kifayət etmirmi ki, bu torpaqlar qədim Türk-Azərbaycan torpaq¬larıdır? Tarixi adların, toponimlərin gücünü bədxahlarımız yaxşı duyduqlarına görə ona yaman gözlə baxmış, hamısını dəyişdirib ermənicələşdirmişdir. Məqsəd budur ki, min il, milyon il yaşı olan tarixi adlarımız səhifələrdən silinsin, gələcək nəsillər onları təzə adla¬rıyla tanısın. Ancaq tarix Zəngəzuru və onun qoynunda qan yaddaşı olan yüzlərcə türksoy¬lu adları yaşadacaq. Üstündən xətt çəkilən hər tarixi ad bir elin, bir tayfanın, bir şəxsiy¬yətin, Qorqudun ruhudur, dünənimizin gəlib bizə çatmış səhifəsidir. Hər bir ad o adın qoyulduğu torpağın pasportudur, şahididir.
Tarixi Azərbaycan torpağı olan Zəngəzur ərazisinin (Ermənistanın Kafan, Gorus və Sisyan, Meğri rayonları və Azərbaycanın Qubadlı, Zəngilan və Laçın rayonlarının) Azərbaycan-türk mənşəli toponimləri və onların müxtəlif qruplarının etnolinqvistik və struktur baxımından araşdırılması və öyrənilməsi elmi əhəmiyyət kəsb etməklə yanaşı, ictimai-siyasi və mənəvi mahiyyət daşıyır. Zəngəzur ərazisinin türk mənşəli toponim¬lərinin tədqiq edilməsi aşağıdakı elmi nəticələri qeyd etməyə imkan verir.
1. Zəngəzur bölgəsinin türk mənşəli toponimlərinin (oykonim, oronim, hidronim, zoonim və mikrotoponimlərinin) elmi şəkildə öyrənilməsi aydın şəkildə göstərir ki, bu ərazinin aborigen sakinləri türklər olmuşdur. Digər etnoslar (haylar, kürdlər, ruslar, tatlar, ərəblər) bu əraziyə müxtəlif ictimai-tarixi şəraitdə gəlmişdir. Ermənilərin bu əraziyə İran və Türkiyədən kütləvi gəlişlərinin 200-300 ilə qədər yaşı var. Ermənilər (haylar) 1828-ci il Türkmənçay müqaviləsindən sonra bütövlükdə Qərbi Azərbaycana (indiki Ermənistan Respublikasına), o cümlədən Zəngəzur ərazisinə axın etmiş, ərazinin etnoqrafik tərkibində çox olmasa da, qismən dəyişiklik etmişlər. 1727-ci ilin Osmanlılar tərəfindən siyahıya almaya əsasən Zəngəzurun etnik tərkibi belə idi: 23981 nəfər azərbaycanlı, 7415 nəfər isə erməni yaşamışdı.
1893-cü il çar Rusiyasının siyahıya almasında isə vəziyyət belə idi: 77 mindən çox azərbaycanlı, 34 minə qədər erməni Zəngəzur ərazisində yaşamışdır. Eyni zamanda 254 oykonim Azərbaycan toponimi kimi, 45 kənd isə erməni toponimi kimi təqdim olunmuşdur (6, səh.222-223). Qeyd edək ki, siyahıyaalma zaman çoxu təhriflərə yol verilmiş, Azər¬bay¬can mənşəli adlar erməni coğrafi adı kimi təqdim olunmuşdur. Məsələn: Həyərək (2), Əli Qulu kənd, Əlili, Bələk//Balık, Əcanan, Gorus, Köhnə Gorus, Daşkənd, Qala dərə¬si, Qara kilsə (Qalacıq), Kuris, Quşcu təzə kənd, Kürd kənd, Muğancıq, Məzrə, Mığrı, Sirkətaz, Taş¬¬tun, Uz, Ucanabas, Xanazək, Xanzirək, Tez xarab, Çəpni, Saqat//Şalat, Şıxa¬vuz Məzrə, Şinətağ erməni kəndi kimi verilən 45 oykonimdən 29-u Azərbaycan-türk mənşəli topo¬nim¬dir. Hətta bunların bir qismi relyef və s. ilə bağlı olsa da, digər qismi Azərbaycan xalqının etnogenezində bilavasitə iştirak edən etnosların adları ilə bağlı olan etnotoponimlərdir. Mə¬sə¬lən: Muğancıq, Gorus, Quşçu kənd, Uz, Çəpni və s. Görünür ki, ermənilərin də zaman-zaman məskunlaşdıqları qarışıq Azərbaycan kəndləri erməni kəndi kimi təhrif olaraq verilmişdir.
Bax ermənilərin Zəngəzur ərazisində məskunlaşma və əhalinin artım dinamikası belə olmuşdur. Bir qədər sonra isə xristian Alban əhalisinin qriqoryanlaşması da bu prosesə xeyli təsir göstərmişdir.
2. Tarixi Zəngəzur ərazisinin toponimləri ilk dəfədir ki, tarixi-linqvistik-müqayisə baxımından geniş şəkildə tədqiqata cəlb olunmuş bölgənin toponimləri sistemli şəkildə tədqiq olunmuşdur.
3. Zəngəzur zonasının etnotoponimlərinin etnolinqvistik təhlili göstərdi ki, bu ərazidə ümumtürk və Azərbaycan mənşəli etnotoponimlər müəyyən bir lay təşkil edir. Məsələn: Uz, Çəpni, Bayandur, Ağvanlı, Suvarı, Gomaran, Hunan, Hunanlı, Kuman, Muğancıq (6), Quşçulu, Afşarlı, Xələc (2), Baharlı (2), Çullu, Qaçaran, Çavındır, Gorus, Sisakan (Sisyan), Qapan, Xotanan, Biçənək, Gögərcik (Göyərcik), Qazançı, Dondar, Yeməkli, Zəngənə, Yaycı, Qayı, Abdal, Qaraqoyunlu, Şıxlar, Alpout, Otuzikilər, Ulaşlı (2) və s. həm də etnotoponimlər toponimlərin müxtəlif məna qruplarında özünü göstərir. Məsələn:
a) Oronim – Xustup//Oğuz təpə, Qanlı bel//Qazbel;
b) Zoonim – Quşçular, Qurdqala, Axtaxana, Atqız, Ördəkli, Keçili, Bozdoğan, Qaraqoyunlu və s.
c) Hidronim – Bazarçay, Bərguşad çay, Oxçu çay etnohidronimlərin əksəriyyəti coğrafi adlarda təzahür etmişdir.
4. Bu etnotoponimlərin əksəriyyəti Azərbaycan dili və xalqının mənşəyində bilavasitə iştirak etmiş etnosların adları ilə bağlıdır. Tarixi Azərbaycan torpağı olan Zəngəzurda mövcud olan qeyd etdiyimiz etnotoponimlər uyğun olaraq türk mənşəli Uz, Çəpni, Bayan¬dur, Ağvan, Suvarı, Gomaran, Hunan, Kuman, Muğan, Quşçu, Avşarlı, Xələc, Gorus, Qa¬pan, Xotan, Biçənək, Gögər, Dondar, Yaycı, Qayı, Zəngənə, Yeməkli, Qaraqoyunlu, Otuzikilər, Ulaşlı və s. etnoslarının yaşamasının aydın göstəricisidir.
5. Toponimlərin etnolinqvistik təhlili göstərdi ki, onomastik kateqoriyalar arasında daim keçid olur. Antroponimlərdən etnonimlərə və buradan da toponimlərə keçid daimi xarakterə malikdir. Bu, araşdırılan ərazinin toponimiyasında da özünü göstərdi. Məsələn: Qazan – antroponim, Qazan – etnonim, Qazançı, Qazan göl toponimi, Çəpni, Ulaşlı, Bayandur, Oxçu, Dondar, Biçənək və s. bu qəbildəndir.
6. Zəngəzur zonasının hidronimlərinin təhlili göstərdi ki, tədqiq olunan ərazidə hidronimlərin əksəriyyəti, əsasən, Azərbaycan mənşəlidir. Görünür, hidro¬nimlərin daha çox mühafizəkar olması onların dəyişdirilməsinə imkan verməmişdir. Məsələn, Uz çayı, Bərguşad çayı, Basat çayı, Çavındır çayı, Qazan gölü, Həkəri çayı, Bazarçay (Ermənilər bunu Vorotan çayı adlandırmışlar), Ağvan çayı, Cəhənnəm dərəsi, Quş bulaq, Göy bulaq, Ağ bulaq, Qotur su. Belə bir faktı da qeyd edək ki, zonanın hidrotoponimlərinin əmələ gəlməsində iştirak edən nomenklatur terminlər də Azərbaycan-türk mənşəlidir. Təsadüfi deyil ki, S.P.Zelinskinin XIX əsrin sonunda tədqiq etdiyi mənbədə hidrotoponimlər Azərbaycan dilinə məxsusdur. Məsələn, göl, çay, su, dərə, bulaq, selav və s. Erməni mənşəli hidrotermin mənbələrdə də yoxdur.
7. Zəngəzurun toponimiyasında “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanı ilə bağlı çoxsaylı, toponim, antroponim və etnonim adlarına rast gəlirik. Bu tipli coğrafi adlar Oğuz qrupuna daxil olan dillərin toponimiyasında da mövcuddur. Məsələn: Qazançı, Basut çay, Dondarlı, Oxçu, Oxçuçay, Xustup (Oğuz təpə), Bayandur (2) və s. Bu tipli coğrafi adlar təsadüfi olmayıb, Dədə Qorqudun Zəngəzur bölgəsində nişanəsidir.
8. Zəngəzurun coğrafi adlarının tədqiqi göstərdi ki, bu toponimlər çox qədim tarixə malikdir və Azərbaycan xalqının dili və mənşəyindən xəbər verir. Azərbaycan xalqının əsas və birbaşa mənbəyi sayılan M.Kalankaytuklunun “Alban tarixi” əsərində əks olunan bir çox onomastik vahidlər (etnos, antroponim və toponimlər) hal-hazırda da Zəngəzur toponimiyasında qalmaqdadır. Məsələn: Ağvanlı, Qoros, Hunan, Qunnanlı, Biçənək, Qor, Şəki, Bəzli Ağcakənd, Qazan, Sünik, Sisakan, Hot, Salat və s.
9. XI əsr türk dillərinin ən möhtəşəm abidəsi olan M.Kaşğarinin “Divani lüğat-it-türk” əsərində və XIV əsrdə yaşayıb-yaratmış F.Rəşidəddinin “Oğuznamə” əsərində adları qeyd olunan etnoslar, etnotoponimlər və arxaik leksikanın bəzi dil elementləri vardır ki, bu da Zəngəzurun toponimiyasında özünün izini qoruyub saxlamışdır. Məsələn: Tatar, Bayandır, Biçənək//Peçeneq, Çəpni, Xotan, Göyərcik, Çavındır, Qayalı, Avşar, Xalac (3), Baharlı (2), Göyərabbas, Yeməkli, Talas, Kavşud, Balık, Türklər, Çaruklu, Kapan, Qanlı bel, Suvar.
10. Ümumazərbaycan toponimiyasında olduğu kimi, Zəngəzur toponimiyasında mövcud olan oykonimlər qədim türk sözləri (balıq, art, bək, alp, bayır, kömür, tap, tas, yazı, mac, top, tey, qat), dialekt sözlər (qəcəl, qılınc, qıy, gab, selav), Azərbaycan dilinə məxsus (kənd, oba, tuğ, düz, güney, quzey, körpü, pəyə, qala, dərə, qaya, qışlaq, xırman, xış), o cmlədən başqa dillərdən (ərəb, fars) keçib Azərbaycan dilində toponim yaratma prosesində iştirak edən sözlər (qala, zeyvə, Məzrə, abad, şəhər və s.) əsasında formalaşmışdır.
11. Zəngəzurun ərazisində mövcud olan müxtəlif tipli toponimlərin tərkibində iştirak edən topoterminlərin əksəriyyəti Azərbaycan-türk mənşəlidir və müasir dilimizdə işlənir. Bu tipli topoterminlər danılmaz fakt kimi S.P.Zelinskinin siyahısında demək olar ki, öz əksini tapmışdır. Məsələn: dağ, kənd, dərə, oba, çay, bulaq, selav, kol, yoxuş, yaylaq, qışlaq, pəyə, qala, yer, yataq, qıy, qaya, daş, təpə, göl, yurd, çəmən, tala, göl, su və s.
12. Zonanın Azərbaycan mənşəli toponimlərinin tədqiqi göstərdi ki, etnotoponimlər Azərbaycan, ümumən türk mənşəli toponimlərlə areal xarakterə malikdir. Muğancıq, Xalac, Şıxlar, Bayandur, Baharlı, Hunan, Suvarı, Uz, Çullu, Biçənək, Çəpni, Afşarlı, Gomaran, Xotan və s. Bu coğrafi adların hər biri türk dilli xalqların yaşadığı ərazidə də mövcuddur.
13. Zəngəzur ərazisi dağlıq relyefə malik olduğu üçün onun toponimiyası da rəngarəng və zəngindir. Zəngəzurun oronimlər sistemi demək olar ki, yekcinsdir – yəni türk mənşəli dil vahidlərindən ibarətdir. Ərazinin oronimləri türk mənşəli etnosların adı ilə (qanlı, kəpəz, qayı, qazan, dondar, qorus//qoroz, qapan və s.), qədim türk sözləri ilə (balıq, yazı, oba, daş, taş, tap), müsbət relyef (təpə, yal, dik, bək, qıy, yoxuş, güney, bel), mənfi relyef (dərə, çala, düz, çuxur) bildirən sözlər, eyni zamanda metaforik sözlərdən (bel, qaş, barmaq, burun, baş, göz) əmələ gəlmişdir.
14. Zonanın toponimlər sistemi xeyli dərəcədə coğrafi məzmuna malik olduğu üçün onların əsasında ərazinin relyef quruluşu, mənzərə xüsusiyyətləri, təbii sərvətləri, bitki örtüyü, təbii xüsusiyyətləri haqqında müəyyən qənaətə gəlmək mümkündür. Belə ki, zonanın ərazisinin dağlıq relyefə malik olması onun topo¬nimiyasında da relyef formalarını (dağ, dərə, təpə, qaya, daş və s.) əks etdirən zəngin və rəngarəng makro və mikrotoponimlərin əmələ gəlməsini şərtləndirmişdir.
15. Zəngəzurun Azərbaycan mənşəli toponimik vahidlərinin linqvistik təhlilindən belə bir tezis irəli sürə bilərik ki, Azərbaycan-türk dilinə məxsus leksik-vahidlərin – etnotoponimlərin adlarına M.Kaşğari “Divan”ında və xalqımızın möhtəşəm abidəsi “Kitabi-Dədə Qorqud” da rast gəlirik. Məsələn: Çəpni, Bayandır, Çavındır, Biçənək, Xustup (Oğuz təpə), Uz, Qazan dağ, Qazançı, Oxçu çayı, Basut//Basat çayı, Avşarlı, Açağu (İç Oğuz), Dondarlı, Ulaşlı, Baharlı, Qayalı, Yeməkli, Əgərək//Həyərək, Qazlıq dağı və s. Maraqlıdır ki, Göyxanın oğlanlarının hər birinin adı zonanın toponimiyasında öz əksini tapmışdır (Çəpni, Bayandur, Biçənək, Çavındır).
Belarus tədqiqatçısı V.A.Yuçkeviçin “...erməni mənşəli olmayan adlar Ermənistanda azdır. Ermənistan toponimik cəhətdən SSRİ-nin ən yekcins hissəsidir” tezisinin tam əksini deyirik: Ermənistanda, o cümlədən Zəngəzur ərazisində türk mənşəli olmayan coğrafi adlar tək-təkdir. Bu ərazi türk mənşəli toponimlərin ən sıx yayıldığı ərazidir.
16. Zonanın Azərbaycan mənşəli toponimiyasını quruluşuna görə aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar:
1) Leksik üsulla yarananlar (Tas, Dağ, Mac, Şam);
2) Semantik üsulla əmələ gələn toponimlər (Ulu bulaq, Ağbulaq, Qaraçimən, Qara qaya, Ağ qaya, Qara göl və s.);
3) Morfoloji yolla yaranmış toponimik vahidlər (Çullu, Çobanlı, Muğancıq, Qızılcıq, Şıxlar, Seyidlər, Şahverdilər, Çanaxçı, Quşçu, Hunud, Qovşud, Xotanan, Qacaran, Hunan, Axtaxana, Karxana, Almalıq və s.);
4) Zonanın toponimiyasında –an2 şəkilçili toponimlər üstünlük təşkil edir. Məsələn: Qacaran, Qapan, Goma-ran//Qəməran, Xotanan, Muğanlı, Muğancıq, Qazançı, Kuman, Hunan, Şərifan, Fərəcan, Qazıyan və s. Bu tipli toponimlər daha çox qədim türk tayfa¬la¬rının adı ilə bağlıdır. Bu şəkilçinin mənşəyini, fikrimizcə, başqa dillərdə ax-tarmaq düzgün deyil. Bu sıradan Muğan tayfasının adı ilə bağlı etnonimlər Zəngəzur ərazisində areallıq təşkil edir. Belə ki, Zəngilan rayonu ərazisində Muğanlı (2), Gorus rayonu ərazisində Muğancıq, Laçın rayonu ərazisində Muğanlı və Mığıdərə, Ermənistan ərazisində Mığ¬rı//Meğri adlı toponimlər qədim türk tayfalarından olan mağ//muğ//mığ tayfalarının Zəngə¬zur ərazisində qədimdən məskunlaşdığının və aborigen tayfa olduğunun göstəricisidir.
17. Nəhayət, Zəngəzurun (Gorus, Qafan, Sisyan, Meğri, Qubadlı, Zəngilan, Laçın rayonlarının) ərazisindəki Azərbaycan-türk mənşəli toponimik vahidlərinin etno¬linqvistik təhlili göstərdi ki, bu ərazidə türkdilli xalqların əksəriyyətinin forma¬laşmasında bilavasitə iştirak edən müxtəlif etnosların adları ilə bağlı onlarca toponimlər mövcud-dur. Bu topo¬ni¬mik vahidlərin obyektiv dil qanunları əsasında tədqiq olunması külli miqdarda topofor¬mant¬ların, müxtəlif derivatoloji formaların, zəngin semantikanın, arxaik leksikanın aşkar edilməsinə səbəb olur və Azərbaycan toponimik sisteminin, eləcə də ümumtürk toponim¬lərinin areal sisteminin ümumi mənzərəsini daha aydın təsəvvür etməyə imkan verir. Eyni zamanda Zəngəzur zo¬na¬sının bütün makro və mikrotoponimləri, onların məna növləri tam toplanmalı, təhlil olunmalı, toponimik lüğəti tərtib olunmalı və gələcək nəsillərə çatdırılmalıdır.

Ədəbiyyat:
1. F.Sümər. Oğuzlar. Bakı, 1992.
2. Z.Bünyadov. Azərbaycan Atabəylər dövləti. 1985.
3. Топонимия Азербайджана. В. Элм, 1986.
4. “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanı. B. 1988.
5. A.Qurbanov “Azərbaycan onomastikası”. B. 1988.
6. Muradəliyev A. Zəngəzur tariximizin yaddaşı. Xəzər, 2007.
РЕЗЮМЕ
Зангезур родина древних тюрков
В статье пассмотрется вопрос о щ топониме Зангезура как древного края тюрков.

Ключевые слова: топоним, етноним, етнотопоним, оуконим, Зангезур.
Rəyçi: prof.Cəfər Cəfərov

Həsənova Sədaqət
MİRZƏ İBRAHİMOV VƏ ƏDƏBİ DİLİMİZ
Azərbaycan dili Azərbaycan xalqının
mənəvi dövləti və milli iftixarıdır.
(M.İbrahimov)
Azərbaycan xalqının həm şəxsiyyət, həm də ziyalılıq baxımından məntiqcə güclü, qələmcə sanballı ədəbi simalarından biri kimi Mirzə İbrahimov seçkin bir mövqeyə malikdir. O, ədəbiyyat sahəsində çalışsa və həmin sahənin alimi kimi fəallıq göstərsə də, ədəbi dilimizə münasibəti və bu elmə aid əsər və fikirləri onu dilçi alim səviyyəsində də tanıdır. Həmin fikirlər həm kəmiyyət, həm də keyfiyyət baxımından o qədər mükəmməl və fərqlidir ki, dilçilik elmi sahəsində çalışan məşhur alimlərin ideya və əsərlərindən nəinki geridə qalmır, hətta bir çoxlarını ötüb keçir. Dilimizə bu qədər yüksək münasibət onun dərin və zəngin vətəndaşlıq mənəviyyatı və böyük milli qeyrətindən irəli gəlir. Dili “mənəvi dövlət” hesab edən ədib yazırdı: “Dil bütün vətəndaşların yalnız istifadə etdiyi bir xəzinə yox, həm də zənginləşdirməli olduğu bir xəzinədir. Hər kəs dilin lüğət fondunu, ifadə vasitələrini, məna çalarlarını, təşbehlərini artıra bilər” (3, 286).
“Gəlin gözəl danışaq!” adlı məqaləsində Mirzə İbrahimov dili “bəşər tarixinin, insan dühasının ecazkar və hikmətli kəşfi” adlandırır. Doğrudan da, dil haqqında düşünəndə bu hikmətin sirləri qarşısında aciz qalırsan. Fikrimizcə, dil və söz haqqında nə qədər fikir deyilir-deyilsin, nə qədər tərif söylənir-söylənsin, nə qədər həqiqətlərdən bəhs olunur-olunsun, adama elə gəlir ki, yenə də azdır, yenə də bu barədə danışmağa dəyər və zaman-zaman buna ehtiyac duyulur. Deməli, dil elə dolu bir xəzinədir ki, onun inciləri ilə tanışlıq bitib qurtarmır, onun fəlsəfəsi hələ də öyrənilməmiş qalır.
Dil haqqında Mirzə İbrahimov elə sərrast, dərin, mükəmməl və səlis mülahizələr irəli sürüb ki, onlar bütün zamanlar üçün mənalı və aktual olaraq yaşayacaq, öz elmi və fəlsəfi dəyərini itirməyəcək. Həmin fikirlər əsl millət təəssübünün, əsl Azərbaycan təfəkkür mədəniyyətinin ifadəsidir. “İnsan ağlının qüdrətli silahı”ndan – dildən istifadə ilə dilin mahiyyətini açan ədib onun bir sıra cəhətlərinə toxunaraq faydalı və layiqli fikirlər söyləmişdir: “Dil şüur deməkdir. Dilin tarixi ağlın, şüurun tarixidir” (2, 34). Dil ilə şüuru eyniləşdirən ədibin sözlərində böyük və mənalı bir həqiqət görünür: insan dili və şüuru ilə insandır, insanın onların hər ikisinə eyni dərəcədə ehtiyacı vardır.
Mirzə İbrahimovun dil haqqında bir, bəzən də bir neçə cümlədən ibarət olan fikirlərində böyük-böyük və çox vaxt hamının ağlına gələ bilməyən mətləblər əks olunur. “Hər bir xalq öz hisslərini və fikirlərini, təbiəti və cəmiyyəti idrak prosesindəki kəşflərini dil vasitəsilə ifadə edir və başqa xalqlara çatdırır. Eyni zamanda, onların kəşflərini dil vasitəsilə öyrənir. Beləliklə, dil xalqları yaxınlaşdırmış olur, xalqlar arasında mənəvi rabitə yaradır. Mahiyyət etibarilə hər bir dil ümumbəşəri hadisədir. Bütün dillərin təbiətində beynəlmiləlçilik ruhu yaşayır, humanist məna, insaniyyət ruhu gizlənir” ( 3, 282). Bu cümlələrdə dil həm ünsiyyət, fikir və duyğuları ifadə etmək vasitəsi, həm xalqlar arasında bağlılıq yaradan faktor, həm “mənəvi rabitə”, həm “ümumbəşəri hadisə”, həm də “insaniyyət ruhu daşıyan” amil kimi dəyərləndirilir və bu fikirlərin hamısı öz-özlüyündə həm adi bir həqiqət, həm də dərin bir fəlsəfədir.
Mirzə İbrahimovun söz haqqındakı fikirləri dahi söz xiridarlarının – Nizami Gəncəvinin, Məhəmməd Füzulinin düşündükləri ilə üst-üstə düşür. Nizami söz haqqında qürurla, fəxrlə danışır, Füzuli sakitcə, ağıryana “söz qədrini artıran öz qədrini artırar” deyir. Mirzə İbrahimov isə sadəlik və təvazökarlıqla adi bir həqiqəti bildirir, onu yad¬daş¬larda təzələyir, bu həqiqətə inanır və onu dərk etdirir: “Söz bizi ruhlandıra da bilər, həvəsdən də sala bilər, güldürə də bilər, ağlada da, qoçaq da edər, aciz də, cəsarətli də edər, qorxaq da, mərd də edər, namərd də...Sözün bu qüdrətini, insana necə dərin təsir göstərdiyini xalqımız çox gözəl ifadə edib: “Gedər qılınc yarası, getməz söz yarası!”. Bütün bunlardan əlavə, söz insanda zövq tərbiyə edir, gözəllik duyğusu oyadır, gözəlliyin bütün növlərindən (cismani, mənəvi gözəllik, təbiət gözəlliyi) ləzzət almaq qabiliyyətini gücləndirir, kamilləşdirir” (3, 285).
Söz sirli, sehrli, anlam qatları tamamilə açılmamış bir inci dünyasıdır. Zaman-zaman hərə ona öz təfəkkürü daxilində, öz anlam miqyasında qiymət verir, hərə onun bir tərəfinə işıq salmağa çalışır. Azərbaycan ədəbi dili tarixinin müxtəlif mərhələlərində diqqəti çəkən elə bir dövr olmamışdır ki, sözə laqeyd münasibət hiss olunsun. Söz həmişə diqqət mərkəzində olub, hər zaman ondakı sirləri açmağa çalışıblar, hər zaman onun haqqında fikir söyləmək istəyiblər, sözdən sənət qaynağı kimi istifadə edənlər az və ya çox dərəcədə ona mütləq münasibət bildiriblər. Bu baxımdan, Mirzə İbrahimovun isti münasibəti diqqəti çəkir: “Tarix göstərir ki, hər xalq öz istiqlaliyyət və azadlığını saxlamaq uğrunda mübarizə apararkən, qılınclar yalnız torpaqlar və şəhərlər, zəmilər və bağlar üçün qınından çıxarılmır. Bu maddi sərvətlərlə bərabər, xalq həm də öz mənəviyyatının ifadəsi olan mədəniyyət və sənətini, ədəbiyyat və dilini müdafiə edir” (2, 35). Bu sözlərlə ədib bir daha xatırladır ki, dil qorunmağa layiq sərvətdir, torpaq qədər, vətən qədər və bəlkə də, daha artıq dəyərlidir. Çünki vətən əldən çıxsa, mübarizə və ya müharibə ilə onu yenidən əldə etmək olar, lakin dil məhv olsa, millət tanınmaz, itər, batar.
İsmayıl Şıxlı yazırdı: “Mirzə İbrahimovun bir sənətkar və ictimai xadim kimi geniş əhatəli fəaliyyəti mənə fransız maarifçilərini xatırladır. O da ensiklopedistlər kimi, hər şeydən əvvəl, öz xalqına yeni söz demək, yeni fikir aşılamaq istəyir” (4, 4). Mirzə İbrahimovun fikirləri təzə olmaqdan başqa, həm də hikmətlidir, aforistik xarakter daşıyır. Onun elə bir əsəri yoxdur ki, orada insanı tutan, qəlbinə dərindən təsir edən fikir və ifadələr olmasın. Həmin fikirlərində ədib böyük bir filosofdur. Məsələn, təkcə 1946-cı ildə yazdığı “Azad” (1, 15-26) və 1957-ci ildə yazdığı “Tonqal başında” (1, 27-43) hekayələrində çoxlu mənalı və hikmətli fikirlər var: “Elin ürəyinə sığınanlar ölməzlər”, “Pərvanə odda yananda fayda axtarmır”, “Azadlıq arzusu ilə yaşayan bir milləti əbədi əsarətdə saxlamaq qeyri-mümkündür”, “Ümid və səadət qapısında hər şey gözəl, hər şey mənalı olur”, “Möhkəm ruhu və pozulmaz təşkilatı olan bir xalq ölər, amma öz azadlığını əldən verməz” və s.
Mirzə İbrahimov sovet dövrünün həddini aşan yalançı tərifləri haqqında kəskin fikirləri ilə, daha doğrusu, bütün həyatı boyu əməlləri ilə bütöv, dürüst, düz sözdən qorxmayan, xalqın xeyri üçün hər cür fədakarlığı qəbul edən, yuxarılara xoş gəlmək “prinsipindən”, uzaq olan bir şəxsiyyət olaraq tanınır. Onun məntiqli, düzgün, bütün zamanlar üçün zəruri fikirlərinin çoxu bədii əsərlərində surətlərin nitqində verilib və onlar müəllifinin mövqeyini ifadə edir:
- Bir adamın mənəvi pozğunluğu, xasiyyətinin dəyişməsi şöhrətpərəstlik duyğularından, layiq olmadığı təriflərdən başlayır (1, 138).
- Vəzifə sahiblərini üzük qaşı kimi dövrəyə alan məddahların, yaltaqların və onların yağlı dilinə uyub borcunu unudanların axırı yoxdur.
- İnsanı axmaqlaşdıran, böyüklük, allahlıq iddiasına salan şeylərdən birincisi şöhrət həvəsidir, yersiz təriflərə uymaqdır.
- Yalançı tərif zəhərli şərbətdir.
- Tərif adamın içini yeyib çürüdən canlı mikrobdur.
- Ağıllı-başlı bir adamı tərifləyə-tərifləyə axmağa çevirənlər, axmaqları tərifləyə-tərifləyə havalandırıb yerə-göyə sığmağa qoymayanlar və buna baxaraq ləzzət alan kələkbazları bu dünya az görməyib (1, 139) və s.
Əməkdar elm xadimi, professor Y.Seyidovun sözüdür: “Tənqid sağlam mövqedən olmalıdır”. Mirzə İbrahimovun fikirlərindən çıxan nəticə isə belədir: tərif də sağlam mövqedən olmalıdır.
Məlumdur ki, Mirzə İbrahimov xalqın milli sərvətinin müdafiəsi üçün əsl mücahidlik fəaliyyəti göstərən əqidəli şəxsiyyətlərdəndir. Kremldə oturanların xoşuna gəlməsə də, mənfi mənada “millətçi” adına “layiq görülsə” də, 1950-ci illərdə Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin sədri kimi məsul bir vəzifə daşıyan və bu vəzifəni itirməkdən narahat olmayan, ümumiyyətlə, kreslo hərisliyi mərəzindən xeyli uzaq olan, yalnız məxsus olduğu xalqın mənafeyinə xidmət edən ədib hələ o zaman Azərbaycan dilinin idarə və təşkilatlarda dövlət dili kimi işlənməsinin zəruriliyi məsələsini qaldırmışdı. Halbuki o zaman bir sıra həqiqətləri dilə gətirmək müşkül məsələ idi. Ədibin fikrincə desək: “İnsanlara səadət vermək və həqiqəti onlara anlatmaq meyilləri öz-özünə yerinə yetmir” (1, 169). Ancaq Mirzə İbrahimov buna da inanırdı ki: “Həqiqət çox güclüdür” (1, 171), “Ancaq həqiqət insanlığı xilas edə bilər” (1, 169). “Həqiqətin təntənə yolları tükənməzdir” (1, 176).
Ürəyi xalq sevgisi ilə dolu olan Mirzə İbrahimov həyatında saysız-hesabsız adamlara yaxşılıq etmiş, haqq yolunda çalışmışdır. “Çandranın üsyanı” povestindəki Ramulinin dilindən verilən bu sözlər ədibin öz prinsiplərindən irəli gələn fikirlərin ifadəsidir: “Vicdanım şahiddir ki, xalqımın əleyhinə bir addım atmamışam. Fikrim insanları qardaş və dost görmək olub. Hamını xoşbəxt görmək istəmişəm” (1, 178). İnandırıcı sözləri, insanı tərbiyələndirən və düşünməyə vadar edən fikirləri, hər birində fərqli bir məna olan cümlələri, dilimizin leksik-qrammatik vahidlərindən istedadla istifadə etmək bacarığı Mirzə İbrahimovun xalqımızın kimliyini bildirən əvəzsiz mənəvi xəzinəsinin – dilimizin incəliklərinə dərindən bələd olduğunu göstərir.
Mirzə İbrahimovun fəaliyyət və yaradıcılığı çoxcəhətlidir. Sözsüz ki, bunlardan biri də ədəbi dilimizin inkişaf və qorunmasına xidmət etməkdir. O, özünə xas üslubu, məntiqli, qaydalı cümlələri ilə seçilməkdən başqa, bir sıra ifadələri ilə də yadda qalır. Məsələn, “şum fikir” (“şum” ərəb sözüdür, mənası “uğursuz” deməkdir), “cansız bürokratlar”, “qabiliyyətsiz stolbazlar”, “ürəksiz formalistlər”, “ilişəcəkli iş”, “noxudu gülmək”, “qalaylanmış cam kimi açılmaq”, “tərif dəryasında üzmək”, “yerinəyetməz ərizə”, “canlı istilik”, “bulanmaz bulaq”, “mavi saflıq”, “büllur təmizlik” və s. kimi ifadələr böyük ədibin qələminə məxsusdur.
Mirzə İbrahimovun öz sözüdür: “Elin ürəyinə sığınanlar ölməzlər”. Və bütün həyatı, şəxsiyyəti, hərtərəfli, çoxcəhətli yaradıcılığı ilə Mirzə İbrahimov belələrindəndir.

ƏDƏBİYYAT
1. İbrahimov M. Seçilmiş əsərləri, 2 cilddə, I c. Bakı, Şərq-Qərb, 2005.
2. İbrahimov M. Əsərləri, 10-cu c., Yazıçı, 1983.
3. İbrahimov M. Əsərləri, 8-ci c., Yazıçı, 1981.
4. Yusifli V. Ön söz / İbrahimov M. Seçilmiş əsərləri, 2 cilddə, I c. Bakı, Şərq-Qərb, 2005, s.4-12.

Xülasə
Mirzə İbrahimov və ədəbi dilimiz
Məqalədə böyük Azərbaycan yazıçısı Mirzə İbrahimovun ədəbi dilimizə münasibəti məsələsindən bəhs olunur. Yazıçının dilçilik görüşlərini ifadə edən fikirlərindən danışılır. Bunun üçün ədibin yaradıcılıq faktlarından istifadə edilir.

Резюме
МИРЗА ИБРАГИМОВ И НАШ ЛИТЕРАТУРНЫЙ ЯЗЫК
В статье обсуждаются задачи относящиеся на наш литературный язык великого азербайджанского писателья Мирза Ибрагимова. Говорится о встречах выраженными мыслями языковедении. Для этого ис-пользуются из творческих фактов литератора.
Summary

MIRZA IBRAHIMOV AND OUR LITERARU LANGUAGE
In the aeticle is ststed attitude of great Azerbaijani writer Mirza Ibrahimov to our literaru language it is spoken about opinions of writers expressing his linguistic views. For this purpose creative activity facts of authos is used.

Xanəliyeva Samirə Sabir qızı
“KİTABİ–DƏDƏ QORQUD” ABİDƏSİNİN DİLİNDƏ SAMİT ƏVƏZLƏNMƏLƏRİ
Azərbaycan dili dünya dilləri içərisində öz qədimliyi, zənginliyi, şirinliyi ilə seçilən dillərdəndir. Dilimizin tarixi ta qədimlərə gedib çıxır. Dəyərli abidəmiz olan “Kitabi – Dədə Qorqud” çağdaş dilimizin formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Görkəmli elm xadimi akad. Ağamusa Axundov bu haqda yazır: “Əgər “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarının dili ədəbi dilimizin şifahi qolu kimi qəbul edilərsə, o zaman xalqımıza ünsiyyət vasitəsi kimi xidmət edən dilin təxminən minillik bir tarixi dövrü olar”. (1, 5)
“Kitabi-Dədə Qorqud” eposu qədim türklərin, xüsusilə Azərbaycan türklərinin qiymətsiz abidələrindəndir. Dastan elm aləminə məlum olandan alimlərimiz dastanı müxtəlif istiqamətlərdə tədqiq etmiş, dastanın türk xalqları (daha çox Azərbaycan türkləri) üçün əvəzedilməz xəzinə olduğunu elm aləminə çatdırmışlar. Dəfələrlə tədqiq olunmasına baxmayaraq hər dəfə yenidən araşdırarkən yeni-yeni faktlar ortaya çıxır. Biz dastana fonetik cəhətdən nəzər salacağıq. Dastan dilçiliyin digər bölmə¬lərində olduğu kimi fonetik cəhətdən də çox zəngindir. Alliterasiyalar, assonanslar, sait və samit əvəzlənmələri qabarıq şəkildə özünü göstərir. Bu məqalədə abidənin dilində işlənmiş samit əvəzlənmələrindən bəhs edəcəyik. Sait əvəzlənmələri kimi samit əvəzlənmələri də çox sayda işlənmişdir. Abidənin dilindəki samit əvəzlən¬mə¬lə¬rində həm çağdaş ədəbi dilimizə uyğun, həm də fərqli xüsusiyyətlərə rast gəlirik. Uyğun xüsusiyyətlər dedikdə dastanın dilində işlənən sözlərin çoxu hazırda olduğu kimi dilimizdə işlənməkdədir. Fərqli xüsusiyyətlər dedikdə isə dastanda işlənən bəzi sözlər müəyyən dəyişikliyə uğrayaraq hazırda dilimizdə işlənir, bəziləri isə dastanda olduğu kimi öz varlığını dialekt və şivələrimizdə, digər türk dillərində qoruyub saxlayır.
Dastanın yarandığı dövr türk tayfalarının birlikdə yaşadığı dövr olduğuna görə ortaq sözlərə tez-tez rast gəlinir. Biz də abidənin dilininin fonetik xüsusiyyətlərinə-samit əvəzlənmələrinə Türkiyə türkcəsi ilə müqayisəli şəkildə nəzər salacağıq.
Abidənin dilində samit səslərin əvəzlənməsi hadisəsinə sıx-sıx rast gəlinir. Bu əvəzlənmələrdən daha çox m>b əvəzlənməsi diqqəti cəlb edir. ”Mən” şəxs əvəzliyi əksərən çağdaş ədəbi dilimizdə işlənən formada –yəni, mən şəklində daha çox özünü göstərir. ”Bən” isə “mən” formasına nisbətdə az işlənmişdir. ”Mən” forması Azərbaycan dili, “bən” forması isə Türkiyə türkcəsi üçün səciyyəvidir və hazırda işlənməkdədir. Abidənin dilində hər iki əvəzlik paralel şəkildə işlənmişdir.
Məsələn:
“Əgər sağdır, əsəndir, axşam olma- dın genə mən sana gəlürəm” (2, 44)
“Bən bunın alnına niyə tayaq olurbən-tururbən-dedi” (2, 36)
Abidədə işlənmiş “bən” variantı Çağdaş Azərbaycan ədəbi dili üçün arxaikləşsə də, tarixən dilimizin aktiv lüğət fonduna daxil olmuşdur. İ.Nəsiminin, Qazi Bürha¬nəddinin və digər şairlərimizin yaradıcılığına nəzər salanda görürük ki, burada kifayət qədər “bən” variantı işlənmişdir.
Məsələn:
“Əgər divanə oldum bən, anun əqlinə nə nöqsan,
Və gər nöqsan olur bəndə, nə əksilür kəmalından” (3, 23)
Q.Bürhanəddindən bir neçə yüzil öncəyə aid olan “Dastani-Əhməd Hərami”nin dilində də “bən” sözünün geniş şəkildə işləndiyini görürük.
Məsələn:
“Şaşı baxdım, cüda düşdüm bən andan,
Bənim halım necə olusər andan” (4, 20)
b>m əvəzlənməsi. Bu əvəzlənməyə də abidənin dilində çox rast gəlinir. Bu xüsusiyyət, əsasən, hallanmada özünü göstərmişdir. Bura, munin, muni və s. sözlərini misal göstərmək olar.
“Mərə qocalar, ekindü vəqti munı mana çevirəsiz, yiyən-dedi” (2, 101)
Abidənin dilində b>m əvəzlənməsi nəticəsində biz əvəzliyinin miz şəklində işləndiyi hallarına da rast gəlmək mümkündür.
Məsələn:
“Mərə, mizim öksüzligimiz yetməzmi, bizi niyə urarsan?” (2, 111)
Bəzi türkoloqların fikrincə bən variantı dilimizə başqa türk tayfalarının dilindən keçmişdir. Məsələn, E. Əzizov “Azərbaycan dilinin tarixi dialektologiyası” kitabında yazır: ”Kitabi-Dədə Qorqud” eposunun formalaşdığı dövrdə Azərbaycan dilində mən variantının üstünlüyü qədim yerli tayfaların, bən isə gəlmə oğuz-səlcuq tayfalarının dil xüsusiyyəti kimi başa düşülməlidir. b>m hadisəsi Azərbaycan dili şivələrində indi də mövcuddur: muxara, mənöğşə//mənöyşə, məniz, moyun (Gəd.), manla, məzkək, mar¬dax, müdrimək (İm.), miz (Nam- Toşadizə, Şər,-Yengicə), manladı (Qaz.) moyın”.
“Kitabi-Dədə Qorqud” abidəsinin dilindəki fonetik-samit əvəzlənmələrindən biri də b>ş əvəzlənməsidir.
Məsələn:
“Böylə digəc qız tanıdı-bildi ki, Beyrəkdir” (2, 65)
“Şöylə çalayım ki,günbədlə tartağan olasan- dedi” (2, 101)
b>ş əvəzlənməsinə dialektlərdə rast gəlinmir.
bu>şu
“Oğlu Uruza bu iş xoş gəlmədi” ( 2, 108)
“Kafər aydır: “Oğuzun arsızı türkmənin dəlüsinə bənzər! Bağ – a şuna ” - dedi”. ( 2, 108)
Abidənin dilində çox işlənmiş, geniş yayılmış əvəzlənmələrdən biri də b>p əvəzlənməsidir.
Məsələn: “Altı parmaq dərinliyi zəxm irişdirdi” (2, 96)
b samitinin p samiti ilə əvəzlənməsi hadisəsinə az-çox dərəcədə bütün dialekt və şivələrimizdə rast gəlmək mümkündür. Lakin qərb, cənub və qismən şimal dialekt və şivələrində şərq dialekt və şivələrindən fərqli olaraq söz əvvəlində p səsinə daha çox üstünlük verilir: putax//pıtax(Nax.,Ord.,Şər.,Şah.) putax(Qaz.,G.,Qar.,Z.Qax.,)” (5,75)
Abidənin dilində b>p əvəzlənməsi nümunə olaraq barmaq> parmaq, bəs>pəs və s. nümunə göstərmək olar. Bu sözlər dastanda eyni səviyyədə işlənmişdir. Hazırda barmaq sözü Çağdaş Azərbaycan, parmaq sözü isə Türkiyə türkcəsinin aktiv lüğət fonduna daxildir. b>p əvəzlənməsinin hər ikisinin abidədə işlənməsinə aid aşağıdakı nümunələrə nəzər yetirək. “Biləgümdən on barmağımı qanda gördüm” (2, 44)
“Dügün qanlı olsun, xan qızı!” deyü barmağından altun yüzigi çıqardı, qızın parmağına keçürdi. (2, 55)
Dastanda bəs>pəs əvəzlənmələrinə də tez-tez rast gəlirik. Bu sözlərin paralel şəkildə işlənməsini abidədən götürülmüş aşağıdakı cümlələrdə müşahidə etmək olar.
Məsələn:
“Bəli, bəs ağ saqqallu əziz baba. Evərmax gərəkdir-dedi ” (2, 55)
“Bəli, pəs ağ saqqallı əziz baba, mənim istədügim oldur-dedi” (2, 55)
Türkiyə türkcəsində söz əvvəlində karlaşma hadisəsi digər türk dillərinə nisbətən üstünlük təşkil edir. Abidədə işlənmiş binar sözü (bulaq) Türkiyə türkcəsində pınar şəklində, barmaq-parmaq şəklində geniş şəkildə işlənməkdədir.
q>x əvəzlənməsi. Dastanda rast gəldiyimiz hadisələrdən biri də x samitinin yerinə çox halda q samitinin işlənməsidirş
Məsələn: “Qarşu yaqadan kafərlər baqışurlar” ( 2, 115)
d>t əvəzlənməsi. Abidədə sözün əvvəlində karlaşma hadisəsinin baş verməsi geniş yayılmışdır. Sözün əvvəlində d samitinin yerinə t samitinin işlənməsi abidədə olduğu kimi bəzi çağdaş türk dillərində, xüsusilə, Türkiyə türkcəsində qalmaqdadır.
“Dərsə xanın tutsaq oldığından oğuz bəglərinin xəbəri yoq” (2, 40)
t>d əvəzlənməsi. Bu fonetik hadisə də abidənin dilində yetərincə işlənmişdir. T hərfinin yerinə d hərfinin işlənməsi o dövr üçün aktiv olmuşdur. Ona görə də dastanın dilində bu cür sözlərə çox sayda rast gəlinir. Məsələn, dilkü, dikdirmişdi, dəpə, dükənsə və s.
Tikdi-dikdi
“Altunluca günlügün diküb, Qanturalı gərdəginə girüb, muradına məqsuduna irişdi” (2, 93)
“Gög alan görklü çəmənə çadır tikdi” (2, 69)
t>d əvəzlənməsi az da olsa dialekt və şivələrimizdə özünü göstərir. Bu hadisəyə bir neçə sözdə ,əsasən, Qazax dialektində təsadüf edilmişdir.
dər-tər, dərriyif, düsdü (Qaz.), dərbənməx' (Nax.-Cəh.), dərbəşmir (Nax.-Od)” (5,78)
y>g əvəzlənməsi.Bu əvəzlənməyə də abidənin dilində tez-tez rast gəlmək olur. Məsələn:
“Keçənindən otuz üç aqça alurdı, keçmiyənindən dögə-dögə qırq aqça alurdu” (2,79) və ya
“Yigirmi dörd sancaq bəgi gəlsün!” (2, 95)
y>g əvəzlənməsi özünü dialekt və şivələrdə də göstərməkdədir.
“ignə, dügi, dügmə, dügün, igid, gögəm, əgri, igirmi, cigər, dəgirman (B., Ş., Q., Muğ. ) ” (5, 86)
Abidənin dilində sait və samit əvəzlənmələrini nəzərdən keçirdikdə məlum olur ki, fonetik əvəzlənmələr çoxluq təşkil edir. Buna səbəb kimi həmin dövr türk tayfalarının birlikdə yaşamaları, ortaq dildə danışmalarını göstərmək olar ki, bu da dilçiliyin bütün sahələrində öz əksini tapmışdır. Məqaləni yazarkən abidənin dilinin çox zəngin olduğunun bir daha şahidi olduq.
İstifadə olunmuş ədəbiyyat
1. A.Axundov. Azərbaycan dilinin fonetikası. Bakı, “Maarif”. 1984
2. ”Kitabi-Dədə Qorqud” Yazıçı, 1988
3. Bürhanəddin Qazi. Divan. Bakı, Öndər. 2005
4. Dastani-Əhməd Hərami. Bakı,Şərq-Qərb. 2004
5. M.Şirəliyev. Azərbaycan dialektologiyasının əsasları. Bakı, 2008
6. E.Əzizov. Azərbaycan dilinin tarixi dialektologiyası. Bakı, 1999
Açar söz: fonetika, samit, əvəzlənmə.
Key word: Phonetics, consonant, to be substituted.
Ключевые слова: фонетика, согласных, чередование.
SUMMARY
Consonant be substituted in the language of the monument of "Kitabi Dada Qorqud"
Article have been devoted consonant be substituted in the language of the monument of "Kitabi -Dada Qorqud". As time arose epos is time lived together Turkish kins, he often meets companion words. Azerbaijan and Turkey is/are much striking language elements Turkish in the language of the monument. Consonant be substituted with showing Azerbaijan developed in the epos and Turkey Turkish in the comparative picture have been analysed.

РЕЗЮМЕ
Чередование согласных в памятнике «Китаби- Деде Коркуд »
Статья посвящена чередованию согласных в языке памятника «Китаби- Деде Коркуд » . Поскольку появле-ние дастана относится эпохе совместного чеительства тюркских племён, поэтому часто встречаются общие слова. В языке памятника больше бросаются в глаза языковые элементы Азербайджанских и Турецких тюр-ков. И в этой статье показав в сравнительной виде Азербайджанские и Турецкие тюркские, использованные в дастане, были разобраны чередования согласных.

İmaməliyeva Günay Sərdar qızı
“OĞUZNAMƏ”DƏ FELİN KEÇMİŞ ZAMANI
Zaman kateqoriyası felin ən mühüm kateqoriyasıdır. Buna görə də bəzi dillərdə fel zaman sözü ilə ifadə olunur. Məsələn, alman dilində fel zeitwort sözü ilə adlanır ki, bunun da hərfi mənası “zaman - söz”, “zaman sözü” deməkdir.
Zaman həm fəlsəfi, həm də qrammatik bir anlayışdır. Fəlsəfi mənada zaman varlığın mövcudluq formasıdır. Müəyyən bir iş, hərəkət və hadisə zamanla əlaqədar olur; yəni iş, hal və hərəkət ya keçmiş, ya indiki, ya da gələcək zamanda icra olunur. Yuxarıda qeyd edildiyi kimi fellərin üç zamanı vardır: 1) keçmiş zaman; 2) indiki zaman; 3) gələcək zaman.
Keçmiş zaman hal və ya hərəkətin danışıq vaxtından əvvəl olduğunu göstərir. M.Hüseynzadə haqlı olaraq yazır ki, keçmiş zaman “Keçmişdə icra olunmuş və ya olunmamış bir iş haqqında indi xəbər verilən zaman arasındakı bir zamandır; yəni iki iş arasındakı bir zamandır”.
Azərbaycan dili zəngin və çoxşaxəli zaman formaları sisteminə malikdir, xüsusilə də keçmiş zaman formaları. Keçmiş zaman çox ümumi və geniş məfhumdur. Müəyyən hal və hərəkət danışıq vaxtından bir saniyə əvvəl olduğu kimi milyon illər əvvəl də fəaliyyət göstərə bilər.
Türk dillərində keçmiş zaman bir sıra formalara malikdir. Hətta qohum dil olmalarına baxmayaraq, müxtəlif qruplara daxil olan müxtəlif türk dillərində keçmiş zamanın müxtəlif formaları özünü göstərir ki, bunlar istər semantik-qrammatik cəhətdən, istərsə də kəmiyyət etibarı ilə müxtəlifdirlər (1, s.42-45).
Azərbaycan dilində keçmiş zamanın məna və qrammatik cəhətdən əsas iki forması vardır ki, Azərbaycan dilçiliyində onlar bir ənənə olaraq şühudi keçmiş və nəqli keçmiş adlandırılır.
Şühudi keçmiş. Şühudi keçmiş iş, hal və ya hərəkətin qəti icra edilməsini bildirir. Yəni iş, hal və ya hərəkətin icra olunub bitməsinə heç bir şübhə qalmır. Keçmiş zamanın bu növündə iş, hal və ya hərəkətin icrasında danışan ya bilavasitə iştirak edir, ya da icrası yəqin və şübhəsiz sayılan iş, hal və hərəkət haqqında məlumat verir.
Bu zaman türk dillərinin fel sistemində ən möhkəm yer tutur. Katanov özünün “Опыт изследованя урянхайского языка” əsərində bu zamanı əmələ gətirən şəkilçinin 48 dildə işlənməsinin müqayisəli cədvəlini vermişdir (1, s.45). Cədvəldən aydın görün¬düyü kimi, göstərilən dillərdə bu şəkilçinin heç bir qrammatik variantı yoxdur. Bundan başqa, indiyədək öyrənilmiş Azərbaycan dialektlərində də şühudi keçmişin morfoloji əlaməti olan –dı, -di, -du, -dü şəkilçisinin digər qrammatik növlərinə təsadüf edilməmişdir.
Şühudi keçmiş zaman formasının mənşəyi görkəmli türkoloqların çoxdan bəridir ki, diqqətini cəlb etməkdədir. Bu formanın mənşəyi haqqında ilk fikri ötəri olaraq V.Şott 1836-cı ildə çapdan çıxmış kitabında söyləmişdir. V.Şott bu şəkilçinin macar dilindəki ir-t şəkilçisinin başqa növü olan –d elementindən əmələ gəldiyini göstərir. P.M.Melioranski bu formanın -dı, -tı ilə, O.N.Botlinq –dık ilə, K.Brokkelman –ıt ilə, V.Banq –at ilə bitən feli addan törəməsi fikrini irəli sürürlər. A.Axundovun fikrincə, Azərbaycan dilində şühudi keçmiş formasının əmələ gəlməsi K.Brokkelmanın (-it ilə) göstərdiyi yolla olmuşdur.
Nəticə olaraq qeyd edək ki, Azərbaycan dilində şühudi keçmiş zamanın forması tarixən nisbət şəkilçisi qəbul etmiş -id şəkilçisi qəbul etmiş -id şəkilçili feli isimlərdən başqa bir şey deyildir.
Şühudi keçmiş qrammatik cəhətdən olduğu kimi semantik cəhətdən də bütün türk dilləri üçün eyni şəkildə özünü göstərir (1, s.50).
Nəqli keçmiş. Şühudi keçmişdən fərqli olaraq, nəqli keçmiş hələ türkologiyada öz həqiqi elmi təhlilini lazımınca ala bilməmişdir.
A.N.Kononov -mış forması ilə düzələn zaman formasını subyektiv keçmiş və ya прошедшее – неочевидное zaman adlandırılır və onun haqqında yazır ki, bu zaman hərə¬kətin keçmişdə danışanın şahidliyi olmadan icra olunması faktını müəyyən edir (1, s.57).
Kazımbəy bu formanı “Bitmiş keçmiş” kimi aydınlaşdırmışdır. Bundan başqa, Pfizmaner, Horten, L.Bonelli, Hoqapian, A.N.Samoyloviç, İ.Nemet, Q.Veyl, Halevi, B.Çobanzadə və b. türkoloqlar bu forma haqqında öz fikirlərini irəli sürmüşlər (1, s.56).
M.Hüseynzadə bu zamandan bəhs edərkən yazır ki, “Nəqli keçmiş əvvəlcə (keçmişdə) icra olunmuş bir iş haqqında indi (xəbər verilən zaman) şahidlik vermədən, işin icrasından bilavasitə müşahidəçi olmadan, yalnız işin icrasının nəticəsini bildirən zaman arasındakı vaxtdır. Bu zamana görə, əvvəlcə iş icra olunur, sonra isə onun nəticəsi başqasına şahidlik yolu ilə deyil, nəql yolu ilə xəbər verilir; çünki haqqında xəbər verilən işin icrasında xəbər verənin bilavasitə iştirakı olmur. Xəbər verən onsuz icra olunmuş işin yalnız nəticəsini bildirir”.
Nəqli keçmiş Azərbaycan dilində iki cür: -mış, -miş, -muş, -müş; habelə -ıb, -ib, -ub, -üb şəkilçiləri ilə düzəlir. Başqa sözlə, Azərbaycan dilində eyni məna (nəqli keçmiş zaman mənası) qrammatik cəhətdən iki yolla əmələ gətirilir. Məlum türkoloji izaha görə, -mış4 şəkilçili nəqli keçmiş zaman forması feli sifətdən əmələ gəlmişdir. Belə ki, for¬manın başqa türk dillərində olan ekvivalenti bir çox dillərdə - yox, deyil (yok, toqal) sözləri ilə işlənir ki, bu da onun feli sifətdən əmələ gəldiyini bir daha təsdiq edir.
Bəkir Çobanzadənin “Türk qrameri” əsərində də felin zamanları ilə bağlı çox dəyərli fikirlər vardır. B.Çobanzadə zaman kateqoriyasını felin şəkil kateqoriyasının içərisində vermişdir. Müəllif felin şəkillərini iki yerə bölür: 1) Bəsit fel şəkilləri; 2) Mü¬rək¬kəb fel şəkilləri.
1) Bəsit fel şəkillərini aşağıdakı kimi qruplaşdırmışdır:
1.1. Hal (indiki zaman); 1.2. Müstəkbəl (gələcək zaman); 1.3. Mazı (keçmiş zaman); 1.4. İltizamı; 1.5. Vacib (vucuvi); 1.6. Şərt; 1.7. Əmr.
2) Mürəkkəb fel şəkillərini üç yerə bölür:
2.1. Hekayə: gəzəcək idim, gəzmiş idim, gəzər idim;
2.2. Rəvayət: kalar imiz, kalır imiz, kalmış imiş;
2.3. Şərt: kalmalı isə (sa), kalmış isə (sa), kaldı isə (sa) (3, s.73-112).
Göründüyü kimi, B.Çobanzadə zaman kateqoriyasını felin şəkillərinin daxilində vermişdir. idi//imiş//isə köməkçi fellərini isə fel şəkillərinin mürəkkəb növü kimi qəbul edir.
H.Mirzəzadə isə felin zaman kateqoriyasının xəbər formasının içərisində qeyd etmişdir. Keçmiş zamanın iki növü olduğunu göstərmişdir.
1) Şühudi keçmiş zaman – morfoloji əlaməti olan -dı4 şəkilçisi bütün dövrlər ərzində sabit bir fonetik tərkibə malik olmuşdur.
2) Nəqli keçmiş zaman – yazılı abidələrimizin dilinə əsasən, demək olar ki, müasir ədəbi dilimizdə zaman şəkilçisi kimi öz normativliyini itirmiş –ıb4 şəkilçisi, vaxtilə normal surətdə işlənmiş, hətta –mış4 şəkilçisinə nisbətən üstün vəziyyətdə olmuşdur (10, s.144). Dilimizin tarixini nəzərdən keçirdikdə tamamilə aydın olur ki, bir zamanlar, hətta XIX əsrdə belə -ib ilə düzələn nəqli keçmişin I şəxsi də dilimizdə mövcud olmuşdur. Məsələn:
O günəş arizə heyran olalı zar olubam,
Əqlü husum dağılıb surəti divar olubam. (XIX əsr Nəbati)
Ə.Tanrıverdi də felin zaman kateqoriyasını xəbər formasının içərisində göstər¬mişdir. Keçmiş zamanın iki növü olduğunu göstərmişdir:
1) Şühudi keçmiş zaman –dı4 şəkilçisi ilə düzəlir;
2) Nəqli keçmiş zaman –mış4, -ib4 şəkilçiləri vasitəsilə düzəlir.
XV-XVII əsrlər Azərbaycan yazılı abidələrinin dilində nəqli keçmiş zamanın –ub, -üb + (-am, -əm) = -ubam, -übəm, həm də -ıb (mən), -ub (mən), -üb (mən) şəklində ifadə olun¬masına rast gəlinir: Köksümü qalxan qılıbmən oxlarun qarşusinə (Kişvəri) (15, s.299).
M.Şirəliyevdə keçmiş zamanın iki növü olduğunu göstərmişdir:
1) Şühudi keçmiş –dı4 şəkilçisi vasitəsilə düzəlir. Şühudi keçmişin şəkilçisi bəzən fel əsasının son samitindən (l, n, m, z, s) asılı olaraq, assimilyasiya nəticəsində -lı, -nı, -zı, -sı şəklində ifadə olunur. Bu xüsusiyyəti türkmən dilinin mərkəzi dialektlərində də görə bilərik. Məsələn: yannı, qelli, yazzı, kessi və s. Noxur şivəsində: men billim, sen billin, ol billi, biz billiq, siz billiniz, olar billi (14, s.201).
2) Nəqli keçmiş –mış4 şəkilçisi ədəbi dildə işlənirsə, dialekt və şivələrimizdə -mış, -miş, -muş, -müş; -mı, -mi, -mu, -mü; -ıb, -ib, -ub, -üb; -ıp, -ip, -up, -üp; -ıf, -if, -uf, -üf; -ıtdı, -itdi, -utdu, -ütdü şəkilçiləri işlənir (14, s.205).
E.Əzizov “Orxon-Yenisey” abidələrinin dilində keçmiş zamanın aşağıdakı şəkilçilər vasitəsi ilə ifadə olunduğunu göstərmişdir:
1) –mıs, -mis. “Orxon-Yenisey” abidələrinin dilində -mış, -miş keçmiş zaman şəkilçisi ilə yanaşı işlənmişdir: yıqmıs, yaymıs, basmıs (Ongin abidəsi).
Cəbrayıl rayonunun Sirik kənd şivəsində nəqli keçmiş zamanın I şəxsində -mıs, -mis, -mus, -müs şəkilçisindən istifadə olunur: satmısam, satmısıx.
2) –ıb, -ib, -ub, -üb – forması tarixən I şəxs tək və cəmində də işlənmişdir, lakin bu xüsusiyyət müasir Azərbaycan dili şivələri üçün xarakterik deyil: Eylə sayru düşübəm ki, mana sihhət verməz (Kişvəri).
3) –ıtdı, -itdi, -utdu, -ütdü – şəkilçisi Dərbənd, Tabasaran, Quba, Qusar, Xaçmaz, Şəki, Oğuz, Qəbələ şivələrində nəqli keçmiş zamanın III şəxsində işlənir: alıtdı, gəlitdi, düşütdü, yıqılıtdı və s.
R.Ə.Rüstəmov Quba dialektində keçmiş zamanın iki növü olduğunu qeyd edir: şühudi və nəqli keçmiş zaman.
1) Şühudi keçmiş zaman –dı4 şəkilçisi vasitəsilə düzəlir. Məsələn: yazduğ, gəldux, didün, oynaduz, qurdi və s.
2) Nəqli keçmiş zaman –mış4, -ıb4 şəkilçiləri vasitəsi ilə düzəlir. Məsələn: tüküblər, başdiyib, almısuz, gəlmisən, vurmışuğ.
Alpan, İspik, Möhüc, Yuxarı Ləgər, Amsar kənd şivələrində və Nuxa dialektində -ıb4 şəkilçisi ilə yanaşı -itdi (-ütdü, -yitdi), -atdi (-ətdi) şəkilçiləri də işlənir. Məsələn: Xoş gəlitdi, safa gəlitdi (Alpan); Dayıgilin quzayunda alma çuxdan dəgətdi (İs.) (12, s.146).
M.A.Axmetov “Orxon-Yenisey” abidələrinin dilində keçmiş zamanı aşağıdakı kimi qruplaşdırmışdır:
1) Nəqli keçmiş zaman (время) –ты/-ти/-ды/-ди şəkilçiləri vasitəsi ilə ifadə olunur. Məsələn: basdı “bastı – раздавил”, sançdım “заколол”, sakıntım “думал” və s.
Müasir başqırd dilində bu şəkilçilərin aşağıdakı variantları var: -ты/-те/-то/тө; -ды/-де/-до/-дө; -зы/-зе/-зо/-зө; -ны/-не/-но/-нө.
İnkar forması -ма/-мэ şəkilçisi vasitəsi ilə düzəlir. Məsələn: kүрмəнəм - не видел (s.71).
2) Şühudi keçmiş zaman (прошедшее очевидное) –мыс/-мыш şəkilçiləri ilə ifadə olunub. Məsələn: түcмис – спустился, этмиш – устроил (2, s.73).
M.A.Axmetov yazılı abidənin dilində -mış4 şəkilçisinin yalnız bir variantının -мыс/-мыш şəkilçisinin işləndiyini qeyd edir. –ıb4 şəkilçisinin adını isə ümumiyyətlə çəkmir.
Türkan Əfəndiyeva Azərbaycan dilində felin keçmiş zaman kateqoriyasını sadə və mürəkkəb formalara ayırır. Sadə formanı aşağıdakı kimi qruplaşdırmışdır:
1) Şühudi keçmiş (qəti keçmiş zaman)
2) Nəqli keçmiş (perfekt) (5, s.29)
Mürəkkəb formanı isə aşağıdakı kimi qruplaşdırmışdır:
1) Uşaq keçmiş (-mış//-miş + idi, imiş)
2) Qəti gələcəkli keçmiş (-acaq//əcək + idi, imiş)
3) Bitməmiş keçmiş (-ır, -ir, -ur, -ür + idi, imiş)
4) Qeyri-qəti gələcəkli keçmiş (-ar//-ər + idi, imiş)
5) Davamlı keçmiş (-maqda//-məkdə + idi, imiş)
6) Felin vacib şəklinin keçmiş zaman forması (malı//məli + idi, imiş)
7) Lazım şəklinin keçmiş zaman forması (-ası//-əsi + idi, imiş)
8) Arzu şəklinin keçmiş zaman forması (-a//-ə + idi, imiş)
9) Şərt şəklinin keçmiş zaman forması (-sa//-sə + idi, imiş).
Gülnarə Fəxrəddin qızı müasir türk dillərində keçmiş zamanın müxtəlif morfoloji əlamətlərlə ifadə olunduğunu qeyd edir: -dı, -di, -du, -dü; -mış, -miş, -muş, -müş; -qan, -kən; -ıb, -ib, -ub, -üb; -an, -en; -çaŋ, -çeŋ; -çık, -çik, -çuk, -çük; -çu, -çü; -atın, -etin və s.
Bildiyimiz kimi, bu şəkilçilərin bir qismi əksər türk dillərində müşahidə olunduğu halda, digər qisminin işlənmə dairəsi məhduddur. Məsələn: -dı4 şəkilçili keçmiş zaman bütün türk dillərində, yaxud –qan, -kən şəkilçili keçmiş zaman əksər türk dillərində müşahidə olunduğu halda, -çu, -çü şəkilçili keçmiş zaman yalnız qırğız ədəbi dilində işlənir (7, s.67).
“Müasir Azərbaycan dili” dərsliyində felin keçmiş zaman formasının bölgüsü maraq doğurur. Burada felin keçmiş zaman forması sadə və mürəkkəb olmaqla iki hissəyə ayrılır. Keçmiş zamanın sadə formalarına şühudi və nəqli keçmiş, keçmiş zamanın mürəkkəb formalarına isə uzaq keçmiş, qəti gələcəkli keçmiş, qeyri-qəti gələ¬cəkli keçmiş, bitməmiş keçmiş, davamlı keçmiş formaları daxil edilir (11, s.322-336).
M.Hüseynzadə, A.Axundov, Y.Seyidov və B.Xəlilov keçmiş zamanın növlərini aşağıdakı kimi qruplaşdırmışdır:
1) Şühudi keçmiş zaman –dı4 şəkilçisi vasitəsi ilə ifadə olunur. Məsələn: yazdı, oxudu və s.
2) Nəqli keçmiş zaman –mış4, -ıb4 şəkilçiləri vasitəsi ilə ifadə olunur. Məsələn: oxumuşam, gəlibsən, yazmış və s.
Zaman kateqoriyasını tarixi aspektdə araşdırarkən bu cür maraqlı faktlara “Oğuznamə”də də rast gəlinir.
1) Şühudi keçmiş zamana aid nümunələrdən aşağıdakılarını göstərmək olar:
Verəsiyə aldım, yabanda buldum sandum,
İssi aqçasın istəyicək canalıcı sandım (6, s.167).
Dəvə gördünmi desələr, köşəgin də görmədim di (6, s.93). Tavşanın qaçısına baqdum da, ətindən igrəndim (6, s.124). Gördün ki, zaman sana uymadı, sən zəmanəyə uy (6, s.150).
2) –mış4 şəkilçili nəqli keçmiş zamandan ibarət olanlar: Ər ölmüş, qanun ölməmiş (6, s.39). Oğlana uyan qoca olmuş (6, s.43). Qar üstündə yatan ölməmiş, un üstündə yatan ölmüş (6, s.143). Yügrək dincdən qorqmuş (6, s.176).
3) Həm –dı4 şühudi keçmiş zaman şəkilçisindən, həm də -mış4 nəqli keçmiş zaman şəkilçisindən ibarət olanlar: Qırıq yılda öcün alan “eyülən eyüdüm” demiş (6, s.134). Qartala oq toqunmuş, oq yeləgin göricək bana bəndən oldı” demiş (6, s.140).
4) –ıb4 nəqli keçmiş zaman şəkilçisindən ibarət olanlar: Qurd ilə quzu yeyüb, qoyun ilə şivən urma (6, s.133). Qoyuna qaç deyüb, qurda qov demə (6, s.133). Qaba dülbənd edinməkdən bıçaq olub, tapınmaq yegdir (6, s.142).
5) –ıb4 nəqli keçmiş zaman şəkilçisinin fonetik variantı olan –ıp4 şəkilçisindən ibarət olan: Qaşığ ilə aş verüp, sapıyla gözün çıqarma (6, s.131).
6) –ıb4 nəqli keçmiş zaman şəkilçisinin tarixi forması olan –iban4 şəkilçisindən ibarət olan: Əriylə dost oluban, övrəti ... yarar (6, s.68).
Formal cəhətdən həm keçmiş zaman, həm də gələcək zaman şəkilçiləri ilə ifadə olunsa da, məzmunca gələcək zaman mənasını ifadə edir.
“Oğuznamə”də keçmiş zamanın üslubi imkanlarını aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar:
1) 1-ci tərəfi şühudi keçmiş zaman, 2-ci tərəfi –r formantından ibarət olan:
Söhbət əhli çar gərək,
Mütrib ilə pənc ola.
Çünki oldı dəvazda,
Yumruq oynar boğazda. (6, s.117)
-dı4 keçmiş zaman şəkilçisi işlənsə də, məzmunca ümumi zaman anlayışını ifadə edir.
2) 1-ci tərəfi –mış4 nəqli keçmiş zaman şəkilçisindən, 2-ci tərəfi –ır4 indiki zaman şəkilçisindən ibarət olanlar:
Eşəgə ayıtmışlar: “Nə qatı yürürsən?!”
Ayıtmış: “Bizləngicim bilür”. (6, s.45)
Formal cəhətdən keçmiş zaman şəkilçisindən də istifadə olunsa da, məzmunca ümumi zaman anlayışını ifadə edir.
3) 1-ci tərəfi –dı4 şühudi keçmiş zaman, 2-ci tərəfi –ır4 indiki zaman şəkilçisindən ibarət olanlar: Xorata xordu, xorata ilə kişi kafir olur (6, s.91). Oğlan evləncək “Bəg oldum” sanur (6, s.24). Hər iki nümunədə ümumi zaman anlayışı ifadə olunur.
4) 1-ci tərəfi –ar2 qeyri-qəti gələcək zaman şəkilçisindən, 2-ci tərəfi –dı4 şühudi keçmiş zaman şəkilçisindən ibarət olan: Eyü kəndüyi göstərər; öldür ki, doğru söyləyə (6, s.33). – ümumi zaman anlayışını ifadə edir.
5) Həm –dı4 şühudi keçmiş zaman, həm –ır4 indiki zaman, həm də -ıp4 nəqli keçmiş zaman şəkilçilərindən ibarət olanlar: Gördün kim, buçuq mövt, bəla gəlür; sən bir mövt olup, qarşu var (6, s.146).
Yuxarıda göstərilən nümunələrdə hər üç zamanın formal əlamətləri işlənsə də, nümunələr konkret bir zamana aid deyil. Ümumi zaman anlayışı məzmununu ifadə edirlər.

ƏDƏBİYYAT
1. Axundov Ağamusa. Felin zamanları. Bakı, 1961, 135 səh.
2. Axmetov M.A. Глагол в языке Орхоно-Енсейских памятников. Москва, 1978, 131 səh.
3. Çobanzadə B. Türk qrameri. Bakı, 1929, 150 səh.
4. Əzizov E. Azərbaycan dilinin tarixi dialektologiyası. Bakı, 1999, 352 səh.
5. Əfəndiyeva Türkan. Felin keçmiş zaman formaları. Bakı, 2005, 130 səh.
6. Əlizadə Samət. “Oğuznamə”. Bakı, 2006, 213 səh.
7. Gülnarə Fəxrəddin qızı. Türk dillərində zaman kateqoriyası. Bakı, 2010, 262 səh.
8. Hüseynzadə M. Müasir Azərbaycan dili. Bakı, 1983, 320 səh.
9. Xəlilov B. Müasir Azərbaycan dilinin morfologiyası. Bakı, 2007, II hissə, 351 səh.
10. Mirzəzadə H. Azərbaycan dilinin tarixi qrammatikası. Bakı, 1990, 374 səh.
11. Müasir Azərbaycan dili. Bakı, 1980, II hissə, 510 səh.
12. Rüstəmov R.Ə. Quba dialekti. Bakı, 1961, 281 səh.
13. Seyidov Y. Azərbaycan dilinin qrammatikası. Bakı, 2000, 396 səh.
14. Şirəliyev M.Ş. Azərbaycan dialektologiyasının əsasları. Bakı, 2008, 415 səh.
15. Tanrıverdi Ə. Azərbaycan dilinin tarixi qrammatikası. Bakı, 2010, 457 səh.
Açar sözlər. Oğuznamə, zaman, keçmiş zaman, şühudi keçmiş zaman, nəqli keçmiş zaman.

РЕЗЮМЕ
Прошедшее время глагола в "Огузнаме"
Ключевые слова: Огузнаме, время, прошедшее время, очевидное прошедшее время, неочевидное прошедшее время.
В современном Азербайджанском языке прошедшее время имеет два вида: неочевидное прошедшее и очевидное прошедшее.
Неочевидное прошедшее время выражается с помощью окончания –dı, очевидное прошедшее время с помощью окончаний –mış, -ib.
В отличие от современного Азербайджанского языка в «Огузнаме» окончание -ib в прошедшем исто-рическом применении окончаний -iban, -ip использовалось в фонетическом варианте. Отдельные варианты в формальном виде использовались в прошедшем времени, также окончаниями настоящего и будущего времени, в основном выражают значение (общего) времени. В статье показан богатый пример образцов.

SUMMARY
The Past Simple Tense Form in “Oguzname”
Key words: Oguzname, past tense, the past indefinite tense, the past declarative tense.
In modern Azerbaijan language the past tense has 2 forms: the indefinite tense forms with suffixes –dı, the de-clarative tense forms with suffixes –mış, -ıb. Unlike from modern Azerbaijan language in “Oguzname” the –ıb suffix of declorative tense was substitute for the -ıp phonetical variant of historical suffix –iban. Therefore in some samples they are used both in past tense and present tense in meaning they express future tense/ in the article these facts are widely explained with abundant examples.
Rəyçi: prof.Buludxan Xəlilov

Sevinc Əliyeva (Əsgərova)
MÜASİR DÖVR NƏSR ƏSƏRLƏRİNDƏ MƏHDUD DAİRƏLİ DİALEKT SÖZLƏRİ
Sözə, ümumiyyətlə sərhəd qoymaq mümkün olmadığı kimi, onun sərhəddini də tapmaq mümkün deyildir və ya əksər hallarda bu məsələdən nisbi şəkildə bəhs etmək mümkün olmuşdur... Sözün tarixi çox böyük və bir sıra hallarda da qaranlıqdır. Sözlər şivələrin leksik fonunda bir küll təşkil edərək, daim hərəkətdədir.
Söz varlıqdır, həyat və təfəkkür qədər geniş bir sahəni əhatə edir. Dil çoxcə¬hətli və çoxtərəfli olduğundan da sanki bu əlamət sözlərdə də özünəməxsus şəkildə minimum, leksik-semantik vahidlər kimi, özünün çoxcəhətliliyi ilə fərqlənir. Söz bir leksik vahid kimi eyni zamanda işlənmə müstəqim və məcazi “aləmlərdə” hərəkət edərək zəngin və mütəhərrik bir vahidə çevrilə bilir, onda mənanın və işlənmənin sabitliyi də, nisbiliyi də zahiri olub, qeyri-sabitlik xüsusiyyəti ilə sanki növbələşir.
Hər bir söz lüğət tərkibinin bir vahidi kimi bəzən hər an qədim və hər an yenidir...
Leksikologiyanı başqa bölmələrdə nisbətən geri qoyan da zahirən çox adi görünən sözün sirridir” (6, s.76).Söylənilmiş bu fikir işlənmə dairəsi olan dialekt sözlərinin də mahiyyətini anlamağa kömək edir. Həm də deyilən qrupa aid dialekt sözlərinin heç də eyni xüsusiyyət daşımadıqlarını, işlənmə dairələrinə, mənşələrinə və yaranma tarixlərinə görə bir-birindən fərqləndiklərini göstərir. Müxtəlif şivələrdə belə dialekt sözlərinə rast gəlinir. Eyni fonetik tərkibli dialekt sözləri bəzən müxtəlif şivələrdə eyni, yaxud uyğun, oxşar, bəzən fərqli, tamam ayrı, hətta zidd mənalar bildirir. Məhdud işlənmə dairəli söz¬lər içərisində omonim olanları da var. Azərbay¬can dilinin məhdud işlənmə dairəsi olan dialekt sözlərindən qohum türk dillərinin birində, yaxud bir neçəsində işlənəni də vardır. Məsələn: Qazax, Şəmkir, Tovuz, Gə¬də¬bəy, Ağdam, Şəki dialektlərində qılıxlı, doq¬qaz, əryən, düşüx, elti, əyrəm¬çə//əy¬rim¬çə və s. sözlər eyni mənada işlənir. Sadaladığımız dialektlərdə xoşxasiyyət, hamı ilə yola gedən şəxs qılıxlı adam, küçənin evin yanındakı, qabağındakı hissəsi, səmti doqqaz; subay, yeniyetmə uşaq əryən; pinti, səliqəsiz adam düşüx adlanır. Elti, dürmə¬ləmək, düyə və s. sözlər də eyni cür mənada anlaşılır. Elti iki və ya daha artıq qardaş arvadına, dürmələməx//dürmələmax bükməyə, düyə çox cavan, hələ bir-iki dəfə doğmuş inək, yaxud camış balasına deyilir.
Alaqoca 1.iş heyvan xayası (Gəncə, Qazax) Alaqocanlı kavavı yaxşı olur (Gəncə). Alaqoca 2 iş ev avadanlığı paltar-palaz və s. (Zaqatala). Ay uşax, alaqocanı yerbəyer eliyin.
Alaqulux 1iş həşərat adı (Ağdam, Gəncə, Tərtər, Şuşa).
Alaqulux 2 iş sif. Nadinc, dəcəl (Ağdam, Ağcəbədi, Bərdə, Gəncə, Şuşa). Uşaxlar laf alaqulux oluflar (Gəncə).
Alazdamax I f. – korlamaq, xarab etmək (Salyan, Cəbrayıl).
Bı çaydanı sən belə alazdamısan? (Cəbrayıl).
Alazdamax – II f. Kömürü alışdırmaq, yandırmaq (Şəki).
Alazdamax f III-ütmək (Basarkeçər). Heyvanın başə:gın alazda, sora yaxşıya pişir.
Alamançı II sif. – xəbərçi, sözgəzdirən (Bərdə, Salyan).
Məmmədin arvadı alamançı arvadı (Salyan).
Alamançı III is – qarətçi, soyğunçu, oğru (Yevlax). Həmayıl alamançıdı, onu yaxşı tanımırsan.
A hərfi ilə başlayan bu dialekt sözləri formaca eyni, mənaca tamamilə fərqli olduqları üçün omonimdirlər.
Azərbaycan dilinin digər zonalarına məxsus şivələrindəki kimi, şimal-qərb zonası şivələrinin leksikasında bəzi faktlar qohum dil faktları ilə tutuşdurulduqda maraqlı nəticələr əldə edilir. Zaqatala-Qax şivələrinin lüğət tərkibindən seçilmiş nümunələrinə diqqət yetirildikdə aquba, Ağyezli, ağ, axna, ayaxçı, eymə, araqut, baz, bazdanmax, be¬van, bəvləkçin və s. etimoloji mənalarının bizə dərhal aydın olmadığı qənaətinə gəlinir. Qohum dil faktlarını tədqiqata cəlb etdikdə bir çox məsələlər aydınlaşır:
Ağyezli sözü “Ağ+yez+li” morfemlərindən düzəlmişdir: ağ metal, ağ mis: alüminium, qohum uyğur dilində isə: “ağ+tümüz” – ağ+dəmir, yəni “alüminium” sözü ilə əlaqədar olub, “ağ+yez” olan isə “Ağyez+li” adlana bilmişdir.
Ayaqçı sözü göstərilən şivələrdə “elçi” (toy adətləri ilə əlaqədar termin) mənasını ifadə edir. Müasir tuva dilində onunla uyğun gələn və eynimənşəliliyi təsdiqlənən “aybıçı” sözü həmin mənanı bildirir.
Eyməmək feili “qorxmaq” mənasında “Ayma” – söz kökü şəklində müasir tuva dilində qorunmuş sözlərdəndir. Haqqında söhbət açılan sözün qədim türk yazılarının lüğətində də qeyd edildiyi məlumdur (6, s.73).
Araqut sözü də maraqlıdır. Şimal-qərb zonasında bu sözə nadir hallarda təsadüf edilir. Həmin leksem qadın mənasını bildirmişdir. Orta Asiya “Təfsiri” adı ilə tanınan abi¬dənin mətnində (s.35) bu söz “uraqut” şəklində qadın mənasını ifadə etmişdir. “Sözü təhlil etdikdə, müasir şivə akrtları – “ur” – nəsil, “ur-a” düzəltmə feili isə “artma” məna¬sına, “ura+qut” və ya “ura+ğuc” artan, törəyən, törədən mənasında formalaşmış söz olmalıdır (6, s.73).
Bejvan sözü Zaqatala ərazisindəki toponimlər cərgəsinə daxildir. Müasir qaraqalpaq dilində “meşəçi” mənasını ifadə edən söz kimi məlumdur. Sözün forması onun türk mənşəlliyinə şübhə doğurur.
Bəlvəkçin sözünün tərkibində çin quş mənasını etmişdir. Türkmən dilində “balvak” sözü “qaranquş” mənasını ifadə edir. Belə düşünmək mümkündür ki, qeyd edilən söz də “bal(çığ) – nal-çığ sözünün kökü ilə bağlı şəkildə “balvak” söz forması hə¬min quşun palçıqla yuva qurması xüsusiyyətinə görə adlanmasıdır. Qohum dillərdə qar¬şı¬lıqlar tapmaq və onları müqayisəyə yönəltmək dialekt sözlərinin tədqiqinə im¬kanlar yaradır, dialekt sözlərinə xas olan tarixi linqvistik xüsusiyyətləri üzə çıxarır, bir dildə müşahidə edilməyyən məna qohum dildəki manalarla əlaqələndirilib müəy¬yən¬ləşdirilir. Bu üsulla qədim və etimoloji söz kökləri dəqiqləşdirilir. Türk dillərinə məxsus səciyyəvi əlamətlər təhlil süzgəcindən keçirilir. Türk dillərində özünü daha da çox göstərdiyi qeyd edilən omonimləşmə prosesinə münasibət bildirilir. Həmin prosesdə eyni şəkildə düzəl¬miş sözlər fərqləndirilir. Tarixən dilimizdə və ümumiy¬yətlə türk dillərində tez-tez rast gəlinən müəyyən sözlərin müqayisəli təhlili maraq doğurur. Məsələn, ağ sözü də belələ¬rin¬dəndir. İndi isə “ağ” sözü ilə bağlı yaranmış formalara, onların semantikasına diqqət yetirək:
1)ağ - rəng (ümumişlək sözdür)
2)ağ sözünün müvazi, paralel yaratdığı formalar – onun var-dövlət mənasında “ağ qızıl”, açıq, işıqlı mənasında – ağ gün, ag üz, ağ yol və s.
3)”ağ eləmək” ifadəsində məsələni ağartmaq, ağa çıxartmaq və s.
Məhdud işlənmə dairəsi olan dialekt sözlərini müəyyən hissəsi yaranma tari¬xi¬nin qədimliyi ilə fərqlənir. “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarında işlənmiş bir çox dia¬lekt sözləri deyilən fikri təsdiqləyir. Dastanda oxuyuruq: “Pəs varasan, bir cici-bici türkman qızını alasan”. Bu cümlədə cici-bici məhdud işlənmə dairəsi olan dialekt sözüdür.
Göstərilən söz abidənin 1988-ci il nəşrində “cici-mici” şəklində verilmişdir (2, s.68). “Kitabi-Dədə Qorqud” izahlı lüğətində (Bakı-Elm, 1999, s.197). Cici-bici iş. Xoşxasiyyət, həlim,mehriban qız. Varasın bir cici-bici türkman qızını alasan (85). T.Hacıyev “cici-bacı(bici-Y.Y) sözünün loru söz və ifadə kimi fərsiz qadın mənasında qaldığını göstərir (7, s.68).
N.Cəfərovun da “Dastan”dakı qadın obrazlarından bəhs edərkən bir çox məsələlərə toxunduğu ilə tanış oluruq: “Əsas işi demək olar ki, kafirlərlə vuruşmaq¬dan, islam dinini yaymaqdan ibarət olan (burada söhbət, təbii ki, konkret bir dövrdən, epoxadan gedir) bir cəmiyyətdə qadın “cici-bacı türkman qızı”ndan ibarət ola bilməz – dövrün, epoxanın özünəməxsus qadın idealı vardır ki, epos bunu təqdim edir. “Kitab”da geniş yer tutan qadın obrazları – Dirsə xanın xatunu Boyu uzun Burla xatun, sarı donlu Selcan xatun, Banıçiçək... islam şərtlərinin hələ özünə ram edə bil¬mədiyi, ərlərinə, nişanlılarına yoldaşlıq edən, döyüşkən qadınlardır. Və görürük, bu cür qadın obrazlarının yaradılmasına yuxarıda haqqında bəhs etdiyimiz qadın – Ana kultu da müəyyən təsir göstərmişdir” (8, s.99, 100).
Ə.Tahirzadə Şəki arealında ciyi//ciji//ci sözünün “ana” mənasında işlənməsini göstərmiş və V.Qukasyana əsaslanaraq türk mənşəli “ana” anlamlı “cici”, “apa” sözlərinin gürcü dilində qoşa işlənməsini (cici ana – ana) yazmışdır (9, s.15,16). Dilimizdə qədim xüsusiyyətlərini özündə qoruyub saxlayan Qərb ləhcəsində səmimi dost, sirdaş, rəfiqə mənalarını ifadə edən “ciji-bajı” sözü işlənir.
Məhdud dairədə işlənən dialekt sözlərinin müəyyən hissəsi dilin qədim leksik qatına mənsubdur. “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanında işlənmiş sözlərin bir qisminə Azərbaycan dilinin dialekt və şivələrində də çox rast gəlinir. Həmin abidədə rast gəl¬di¬yimiz şülən sözü “böyük qonaqlıq” mənasını ifadə edir. “Ağam Beyrək gedəli şü¬lənin yoq”. Qarayazının (Qaradabaninin) Soğanlıq kənd şivəsində şülən sözü “bol, zəngin” mənasını bildirir. “Kitabi-Dədə Qorqud”un “mətnində öldürmək feili kəsmək mənasını da bildirir. Məsələn, Atdan-ayğızdan, dəvədən buğra, qoyundan qoç öldür¬gil!” Soğanlıq kənd şivəsində də öldürmək sözünün kəsmək mənasında işləndiyini gö¬rürük. Məsələn, Xozer bü:yn ət öldürüf; - Söylədər mal öldürmüşdü, yağı yayıldı, piyi dağıldl.
Sözə etimoloji baxımdan yanaşdıqda əslində ətini yemək üçün heyvan öldür¬mək təsəvvürü daha qədimdir. Ehtimal ki, heyvanı kəsmək anlayışı sonralar meydana çıx¬mışdır.
Soğanlıq kənd şivəsində müşahidə edilən dialekt sözlərinin çoxunun tarixi qədimdir. Azərbaycan dilinin Qazax, eləcə də Soğanlı kənd dialektində işlənən armax sözü qədim türk dilində amrak lekseminini fonetik dəyişikliyə uğramış formasıdır. Həmin dialektlərdə sevimli, istəkli mənasını ifadə edən armax qədim türk dilindəki sevimli, istəkli, dost sözünün fonetik dəyişikliyə uğramış formasıdır (armak//am¬rak//armax). Qədim amrak sözünün kökü sevmax mənasını ifadə edən amra felidir.
Soğanlı kənd şivəsində bəzənmək mənasını bildirən sırqalanmax feili vardır. Onun əsasında sırqa sözü dayanır. Azərbaycan dilinin Şəmkir şivəsindəki sırqa sözü də bəzək mənasını bildirir.
Soğanlı kənd şivəsində qaraça leksemi müasir Azərbaycan dilindəki qarışqa sözünün qədim fonetik şəkildir. Türk dilində karınça türkmən dilində qarınça forma¬ları da qarışqa mənasını bildirir. Məhdud dairədə işlənən dialekt sözləri cərgəsində bədən üzvülərinin adları da maraq doğurur. Məsələn: Adam da, heyvan da əvvəl öykədən zədələnir. Qərb dialektinə məxsus öykə sinə mənasındadır. Sinə anlamlı öy¬kə lekseminin “ağ ciyər” anlamlı öhvə//öyfə//öfkə//öfgə//öhfə ilə məna bağlılığı var (2, s.65).
“Öykə. “Dastanda sinə mənasında işlənmişdir (Oğuz yigidinin öykəni qapardı, qılıcın çıqardı, yeri çaldı-kərtdi – Oğuz igidinin inəsi qabardı, qılıncını çıxarıb yeri çaldı çapdı). Şivələrimizin çoxunda “ağ ciyər” mənasını ifadə edən “Öhvə” ləhcəsində öyfə, öykə, öfgə, öhfə şəklindədir (Ağtüxlünün öhvəsi yeməli olar; - Adam da, heyvan da əvvəl öykədən zədələnir).
Göründüyü kimi sinə anlamlı “öykə” sözü “ağ ciyər”anlamlı öhvə// öyfə// öfkə// öfgə// öhfə ilə semantik bağlılığı vardır.
Sügsün. Bu söz dastanda (Sügsünündən tutdu, belini üzdi) Sügsün sügsün sözü şivələrimizin əksəriyyətində “süysün”, Qərb ləhcəsində isə həm süysün, həm də süxsün şəklində işlənir (Süxsünü burxuluf; süysünündən yağ damar, süysünü dön¬mör). Dastan¬dakı “süysün” sözü şivələrimizdə g>y, g>x əvəzlənməsi ilə işlənsə də, ilkin mənasını eynilə saxlamışdır.
Məhdud dairədə işlənən dialekt sözləri içərisində səs, söz anlamlı vahidlər də vardır. Həmin vahidlər aşağıdakılardır.
Qu. “Kitabi-Dədə Qorqud”da söz, xəbər, şaiyə mənasını bildirmişdir (qarı-qoca qalmıya, qu aydına; -Qarı-qoca qalmaz, şaiyə qaqırlar). Söz, xəbər anlamlı “qu” Azərbaycan dili şivələrində fonetik dəyişməyə uğramadan saxlanılmaqdadır. Məsə¬lən, “Qu dənin qulağı tutulor”. Eyni zamanda “qu” vahidinini ayrı-ayrı sözlə¬ri¬nin da¬xi¬lində ilkin mənasını saxlaması maraqlıdır. Məsələn, şivələrimizin çoxunda xəbərçi, araqarışdıran mənasını bildirən alağuz, qulğuna, qılvız, quloyşa kimi sözlərin daxilin¬dəki “qu”, “ğu” elementi məhz söz, xəbər mənasındadır (Qulğunalıx sana yaraşmaz – Xəbər¬çilik sənə yaraşmaz; Quloyşadan uzax olsan yaxşıdı – Xəbərçidən uzaq olsan yaxşıdır).
Savqan. Qeyd etdiyimiz söz “KDQ”da işlənən şəxs adlarındandır (... Savqan sarı bilə varsın...) Göstərilən arxaik antroponimin kök morfemi – nitq mənasını ifadə edən “sav apelyativi Qərb ləhcəsində çəfçi, əfçi sözlərində fonetik dəyişmə ilə qorunmuşdur. Çab//sab, həmçinin “Xəbərverən”, “carçı anlamlı “Sabçı” sözü barədə E. Əzizov maraqlı fikirlər söyləmişdir. Çabçı sözü Azərbaycan dilinin dialekt leksikasında çabçı>çap¬çı>çafçı>çəfçi> şəklində fonetik dəyişikliyə uğramışdır. Demək, Azərbaycan dilinin qədim türk leksik qatına aid edilən çəfçi “çozdanışan, çərənçi” sözü eyni zamanda türk dillərinin inkişafı üçün səciyyəvi olan s-ç səs uyğunluğunun izini (sab-çab) özündə yaşadır (3, s.277)
Ün “KDQ”-da səs mənasında işlənmişdir. Nəsiminin, Xətainin, Fizulinin, Vaqifin və başqa klassiklərimizin əsərlərində işlənmiş səs anlamlı “ün” müasir ədəbi dilimizdə arxaikləşmişdir.
Alxıt (AG, Qşl) – ağac nehrə - Hər alxım çaxliyəndə əyrən veriylər bizə (AG). Arva (BG) – Hər hansı bir qabın ağırlığı. – Söz gəlişi, diyrıx, havı bərninin arvası olar bi girvəngə. Atağar (BG) – ağac növü. – Atağar çox olar bizim meşədə. Atalıx (BG., BD – Boyük Dəhnə) – 1 qız köçərkən atasının oğlan evindən aldığı pul (və ya qızıl) – Qızın atası diyir bi bu qədir sənnən atalıx alıjam (BD).
Atalıx (bütün rayonlarda II ögey ata. Bu mənanı bildirən fonetik tərkib (atalıx) ədəbi dilə məxsus sözdür. Afar (B.Kün. – Baş Küngüd, BG, Qşl.,O) – qutab. – Qız afar bişirmişdi, doyunca yemişəm (B.Kün). Axır (O.Z – Orta Zəyzid. BG) – mala yem tökmək üçün növ. – Axırın içi heylə dolu duru, dana otu yimişdi (O.Z). Bu sözə bir çox dialektlərdə rast gəlinir. Aci (BG) – alça və ya zoğaldan bişirilib hazırlanmış turşu, tomat. – Bildirki acidən hələ də dobunun içində qalıfdı. Yeri gəlmişkən deyək ki, müxtəlif nitq hissələri içərisində məhdud işlənmə dairəsi olan sözlər vardır. Nü¬munə göstərdiyimiz isimlərlə yanaşı, digər nitq hissə¬ləri içərisində də məhdud işlən¬mə dairəsi olan dialekt sözlərinə rast gəlinir. Ardal, ağcavaz, alamançı, anqırki, afat, axda sifət; arismax, ayazımax, aynimax, allanmax, atdanmax feili; ala¬sər, anrı zərfdir. Ağacavaz (Qşl, BG) – ağtəhər, avdal (Qşl) – ağlına gələni danışan, alamançı (Qşl) – acgöz, gözüdoymaz, anqırki (KD, BD) – o birisi, o yankı, afat (Qşl) – dəcəl, diribaş, nadinc, qoçaq, axda (KBZ Qşl, BG-1 toxumsuz, tumsuz mənalarını ifadə edən sifət, anrı (BD) – bəri zərfdir. Qərb dialektlərində(Qazax, Şəmkir, Gədəbəy, Tovuz, Gürcüstan, Ermə¬nistanın azərbaycanlılar yaşayan hissələrində) anrı o tərəfə, o yana mənasında işlənir.
Baqala (BG) – kiçik saxsı qab. – Bu baqalada qatıx saxladım, qalanı töxdüm nəhriyə.
Bağır Şəkinin, Qazağın, Şəmkirin, Gədəbəyin, Tovuzun bütün kəndlərində - 1 ürək; 2qara ciyər.
Bad (B.Kün) – kürənin divarı, kərpici – Kürənin badı qımışdı.
Bazıburut (Qşl) – iri və sağlam bədənli (adam) – Bir bazıburut oğlan qavağa duruf didi ki, sizi axtaran adam mənəm.
Balatı (AG – Aşağı Göynük, BG – Baş Güynük., S – Suçma) – xəmir mayası. – Balatı saliyıx xamıra aciyi (AG).
Balax (BG,Qşl) – ot növü. – Balağı yaxşı yiyir (BG) – İki arava balax çalıf mayiyə yığmışux (Qşl).
Balba//balva (AG, BG, K – Kiş, İ-İncə) – 1.bitki növü; 2.müəyyən otlardan, bitkilərdən, düyü, yağ, yumurta və turşudan hazzırlanmış yemək. – Ciyim balba den¬nə¬mağa gidifdi (AG) – Yaxşı yiməli olur balva (İ). Balı (B.L – Baş Layısqı, BG) – gilas – Biyil balı az olufdu (BL)- Balılarımız getmiyifdi biyil (BG). Bardax (BG, Qşl., K – Kİş) – Saxsıdan kiçik su qabı, balaca səhəng – Bardağın suyu sərin olur (K); - Üreyim çox yananda bu bardax süyü heyləcə çekərəm başimə (BG).ş Barsax dolması (BG.,İ) – evdə hazırlanmış kolbasa. – Malın içini döyüf, bişirif barsağının içinə doldurux olur barsax dolması(İ). Batıx (BG) – Çörək. Beccə (V-Vərəzəd, O.Z – Zunud) – balaca. – Oğlum hələ beccədi (OZ). Bəbə (BG.,Qşl, BZ) – körpə uşaq. – A ba¬lam bəbəsən bəyəm, ağlayırsan? (BZ). Bəliyə (Qşl.) – nişan, oğlan evindən qız evinə göndərilən birinci nişan. – Hər yerdən gələlər bəliyə görmağa (Qşl). Ancaq bəbə və bəliyə sözləri də məhdud işlənmə dairəsi olan dialekt sözlərindən uzaqlaşma prosesini keçirmədədirlər.
Bərə (BG, Qşl) – 1 çəpərin keçid yeri; 2. arxadan ləkə su buraxılan yer; 3. Çəpər altında su keçən yer. – Bərəni bezkidifdilər, keşmağa yer yoxdu (BG). – Başdan ayağa kimi su bərəsini açə açə əyağa çıxdı (BG). Bərəkir//bələgir (OZ) işdən qaçan, yana çəkən, tənbəl.
Bərni (BG.,Qşl) – bankaya oxşar şüşə qab. – Bərniyə bəhməz, mürəbbə tökəllər (Qşl) – Bu bərni mürəbbəm heylə xarav oldu, tulladım (BG).
Qan qohumluğu ilə bağlı olan tayfa adları bir çox yerlərdə coğrafi bölgələrdə aid məfhumları bildirən sözlərdə əvəz edilir. Müəyyən tayfa adlarının mənbə (məhlə) sözü ilə əvəz edilməsi bununla əlaqədardır. Məsələn, Bakı şəhərində ağşalvarlılar məhəlləsi, toyuğyiyənlər palanı, cuddar məhəlləsi və s.
Füzuli rayonu şivələrində tayfa mənasında bəzəlli, Qazax rayonu şivələrində kök, tağ, toxum sözləri də işlənir (1, s.326).
Tanınmış yazıçı Mövlud Süleymanlının Azərbaycan nəşriyyatında dərc edilmiş (B-2004) “Üç Roman” adlanan kitabında aşağıdakı dialekt sözləri vardır: Nənəsi, doğrudan da qazan asıb önlüyü ilə ocağın küllənmiş gözünü ətəkləyirdi. Bəkil qoyunları ağıldan çıxarırdı.
Evin astanasında oturdu, qapılarından başlayıb dünya qurtaranacan uzanan yaşıl çöllüklərə baxdı (s.17). Nənəsinin çəkdiyi yaxmanı yeyə-yeyə qardaşının yanına getdi.
-Noldu, ə nooldu?
Gün qalxmışdı, kəndin mal-qoyunu örüşlərə çıxmışdı. İlxılar kişnəyib torpağı səksəndirə-səksəndirə, oyandıra-oyandıra bir-birinin yelinə uçurdular (s.19).
Yazıçınin əsərlərində məhdud dairədə işlənən dialekt sözləri çoxdur: - Yuxarıda nə görürsən, dərdin alım, de ayyana, bax, bircə mənəm, heç kəs yoxdu, de, oldürüm onu. Bura mal-qoyunun örənişi idi. Umid dönüb kirmişcə soruşdu. Ümid çullanıb onun ayaqlarının altına sallandı. Balaca, arıqanaq üzü göyə çalırdı. Qızbəs arvad qışqırıb söyə-söyə yerdən daş götürdü.Domrulu yalamaladı. (M.S).
Öynədə otuz yumurta yeyərdi, bir sərnic atlama içərdi. Toran qovuşurdu (M.S.)
Öküzləri danaboyun eləyərdi. Gəldi ey, gəl. Bir boyun ulağı gücü var bunda (M.S.) Ovuna-ovuna qulaq asırdı. Bəkil bağrı çatlamasın deyə bağırmaq istəyirdi. Hürü qarı İmirin ayaqlığında mütəkkəyə dirsəklənib huşa gedib mürgülədi. Kəndin ətəyiydi, toran qovşaqovuşdu.
-Bağır, ədə, bağır, vurğun vurmuş, səsin batdımı? (M.S.)
Ağıl Balakən, Biləsuvar, Cəbrayıl, Əli Bayramlı, Şəki, Zəngilan dialektlərində yayda mal saxlamaq üçün ətrafı hasarlanmış üstü açıq yerə deyilir. Əli Bayramlı dia¬lektində qışlaqda qoyunlar üçün qamışdan tikilmiş yer ağıl adlanır. Şəki dialektində ağıl həm də tövlə mənasını ifadə edir. (ADL, 1999, s.4).
Önlüy qadınların istifadə etdiyi geyim növüdür. Bu söz Qazax, Ağstafa, Tovuz dialektlərində işlənir. Külləmək, ətəkləmək Qazax dialektində işlədilən sözlərdir. Məsələn, sacı külləmək, sönməmək üçün ocağı ətəkləmək. Qazax dialektində sajı kül¬lüyüf. Ojjağı ətəliyir. Qazax dialektində işlədilən çöllüx düz, sahə mənasını bildirir.
Yaxma - Qazax dialektində üstünə yağ qaymaq, bal çəkilmiş çörək mənasındadır.
Yelinə Qərb qrupuna dair dialektlərdə həvəsinə, bəhsinə mənalarını bildirir.
Nooldu Qərbi Azərbaycan, Qazax, Ağstafa, Tovuz, Şəmkir, Gədəbəy dialek¬tlərində işlənən formadır, nə oldu sözünün dialekt tələffüzünün təsiri ilə yaranmış variantdır.
Ayyana - Qərbi Azərbaycan dialektinə mənsub sözdür.
Kirmişcə - sakitcə, yavaşca deməkdir.
Çullanmaq - yerə sərilmək, yıxılmaq mənasındadır.
Araqanaq - arıqtəhər deməkdir. Qazax, Ağsatafa, Tovuz, Şəmkir, Gədəbəy, Qərbi Azərbaycan dialektlərində yalamalanmaq - daşlamaq, daş atmaq mənasını bildirir.
Öynədə oturumda - hər dəfədə mənasını ifadə edir. Öynə Qərb qrupu dialektlərində işlədilir.
Ulaq - qoşqu heyvanı deməkdir. Qərb qrupu dialektlərində sərinc - qab mənasını ifadə edir. Əsasən süd qabı mənasını bildirir.
Danaboyun - Qərb qrupu dialektlərinə aid sözdür.
Toran - Qərb dialektlərində axşam mənasını bildirir.
Bağrı çatlamaq – ürəyi getmək, infarkt keçirmək və s. Faktlar məhdud işlənmə dairəsi olan dialekt sözlərinin müxtəlif tematik söz qruplarına aidliyini göstərir.
Gəl çıxaq gəzməyə, ay Osman qağa,
Gözləyir yaylaqda gözəllər səni (Zəlimxan Yaqub).
Daha səməndimin ağarıb yalı,
Sökülüb, tökülüb nalı (ZY).
Mən danışdım, san də qulaq asarkən
Cana sindi dedin canasinməz (ZY).
Zəlimxanam, murazına
Sən yetməsən, mən yetmərəm.
Ötməsin, aylara, illərə yalvar,
Gəzməyə nə qədər çiçəkli yal var
Laləyə bənzəmə, bağrında xal var,
Düşməsin qəlbinə xal, yavaş yeri. (ZY).
Qaçağa saz çalıb, aşığa güllə!
Düşmən toxmağıdı, uşağa güllə
Müzür ünsürüdü, qoçağa güllə!
Xəstəyə, halsıza, naçağa güllə! (ZY).
Məhdud işlənmə dairəsi olan dialekt sözləri nəzmlə yazılmış əsərlərdə də işlənir: uçuram ardınca mən də quş kimi.
Yerdən bülənd olub, göydən enirəm.
Uçuram yedəyə bağlanmış kimi,
Yetmiş il əvvələ sürüklənirəm.
Yuxa köynəklərdə yaxşı açıq,
Qayğısız, kədərsiz uşaqlar idik.
Üst-başı toz-torpaq, ayağı palçıq.
Məhdud işlənmə dairəsi olan dialekt sözləri nəsrlə yazılmış əsərlərdə daha çox işlədilir. Məsələn: Mənim sahəmdə nəin ki ot-ələf heç bir diş qurdalamağa çöp də tapmazsan (Heydər Qasımlı).
Bəlkə uşağa bir postal ala bildim. (HQ). Yoxsa dəli inək balasını çığnayan kimi çığnaram səni (HQ).
-A qurban olum, heç olmasa bu uşağa yazığın gəlsin. Neçə vaxtdır biçarənin ayağı daş-kəsəyə yem olub.
-Əşi, sən deyəsən çox çərənləyəcəksən – deyib Qərəboğlu kişinin əlindən ağ tut dolu vedrəsinə xrom çəkməsinin burnu ilə bərk zərbə ilişdirdi. Vedrə kişinin əlindən qopub havaya qalxdı və ağzı üstə çırpılıb neçə yerdən yomruldu. Eyni vaxtda da Qəzəboğlu əlini atib Mehvalı kişinin başından qulaqlı papağını götürüb iki yerə parçaladı. Sonra da yerə çırpıb papağı ayağının altında yastılaya-yastılaya:
-Ə sən kişi deyilsən! Bax ona görə də sənin papağını beləcə tapdalamaq lazımdır!
Yadında qalan o idi ki, çoxdan, lap çoxdan bu səs qoz ağacına atılan selbə kimi gəlib onu tutmuşdu (Mustafa Çəmənli, s.8). Kəhər başını qaldırır, səhənglərindən su süzülür. Səlimov kəhəri dəhmərləyir (MÇ)
Xaspolad, ağılsız köpək qaysavadan pay umar. Pəri arvadın ruhu budey burdadı, onu biz gormürük, amma o bizi görür (MÇ, s.15). Faqan qayanın arxasına sinib qızın tunca dönmüş bədəninin tamaşasına durmuşdu (MÇ, s.19)
Məhdud işlənmə dairəsi olan dialekt sözlərindən də müəyyən bədii məqam¬larda ustalıqla istifadə edən yazıçılar vardır. Məsələn, doğma xalqının adət-ənənə¬lə¬rinə yaxşı bələdliliyi ilə tanınan Hüseyn Arifin zəngin poeziyasında məhdud işlənmə dairəli dialekt sözlərinin çoxu etnoqrafik məzmunludur. İstedadlı şair sanki bu dialekt sözləri ilə bədii mənzərələr toxuyur. O, bu sözlərdən təbii naxış-ilmələr kimi bəh¬rələnir: cəhrə heybə, səhəng, sərnic, nal, yağdan, cağ, boyunduruq, gizlənpaç, dirə¬döymə, çilinağac, köməş, qolpun, cürdək, ləkit, cülyə, köşgül, gərməşöv, üyüşmək.
Məhdud işlənmə dairəsi olan dialekt sözlərindən ustalıq və yaradıcılıqla istifadə xalq dili ilə dərindən tanışlığı əks etdirir. Bu sözlərin də bədiliyi, yaxın, səmimi münasibətlərin ifadə etməkdə rolu böyükdür.

ƏDƏBİYYAT:
1. Azərbaycan dilinin dilaektoloji atlası.1990
2. Azərbaycan dilinin dilaektoloji lüğəti. I c.1999
3. Azərbaycan dilinin dilaektoloji lüğəti. II c. Ankara, 2003
4. Behbudov S. Azərbaycan dili şivələriin omonimlər lüğəti. Bakı, Nurlan, 2003
5. Əzizov E.Azərbaycan dilinin tarixi dialektologiyası. Bakı, 1999.
6. Tanrıverdiyev Ə. “Kitabi-Dədə Qorqud” və qərb ləhcəsi. Bakı,2002.

XÜLASƏ
Məhdud işlənmə dairəsi olan dialekt sözlərindən ustalıq və yaradıcılıqla istifadə xalq dili ilə dərindən tanışlığı əks etdirir. Bu sözlərin də bədiliyi, yaxın, səmimi münasibətlərin ifadə etməkdə rolu böyükdür. Məqalədə göztərilib ki, məhdud işlənmə dairəsi olan dialekt sözlərindən də müəyyən bədii məqamlarda ustalıqla istifadə edən yazıçılar vardır. Məsələn, doğma xalqının adət-ənənələrinə yaxşı bələdliliyi ilə tanınan Hüseyn Arifin zəngin poeziyasında məhdud işlənmə dairəli dialekt sözlərinin çoxu etnoqrafik məzmunludur. İstedadlı şair sanki bu dialekt sözləri ilə bədii mənzərələr toxuyur. O, bu sözlərdən təbii naxış-ilmələr kimi bəhrələnir.
Açar sözlər: məhdud, dialekt sözlər, nəsr, nəzm,poeziya, adət-ənənə

РЕЗЮМЕ
Умелое и творческое использование диалектных слов ограниченной сферы употребления отражает глубокое знание народного языка. Эти слова не только обладают художественностью, но и играют большую роль в выражения близких, искренних отношений. В статье речь идет о писателях, уместно и умело исполь¬зующих диалектные слова ограниченной сферы употребления в определенных художественных ситуациях. Например, в многокрасочной поэ¬зии Гусейна Арифа, прекрасно знавшего обычаи и традиции азербай¬джанского народа, большинство диалектных слов ограниченной сферы употребления имеет этнографиче-ское содержание. Поэт словно рисует живописные картины, мастерски используя эти слова, и придает большую образность и выразитель¬ность своим произведениям.
Ключевые слова: ограниченный, диалектные слова, проза, поэзия, обычаи, традиции

SUMMARY
Skilful and creative use of dialectal words of limited use sphere reflects deep knowledge of people’s lan-guage. These words are artistic and play an important role in expression of intimate and sincere relations. The article deals with the writers who appropriately and skillfully use dialectal words of limited use sphere in certain artistic posi-tions. For example, in rich poetry by Huseyn Arif who knew all the customs and traditions of the Azerbaijani people very well most dialectal words of limited use sphere have ethnographical content. The poet as if drew picturesque scenes skillfully using such words and made his poetry more imagery and expressive.
Key words: limited, dialectal words, prose, poetry, customs, traditions.

Rəyçilər: prof. S.Məhərrəmova,
dos.G.Vəliyeva

Зейналова Наиля Тофик гызы
ПОРЯДОК СЛОВ В РАЗГОВОРНОЙ РЕЧИ
Существенным фактором структурной организации предложения является порядок слов в предложе-нии – это расположение компонентов его лексико-грамматического состава в той или иной последователь-ности.
Порядок слов выполняет в предложении три основные функции:
1) коммуникативная функция.
Порядок слов может обеспечивать выражение коммуникативной перспек¬ти¬вы сообщения, то есть участ-вовать в оформлении актуального членения предложения.
2) синтаксическая функция.
Порядок слов может быть показателем иерархии конструктивных связей и отношений составляющих предложение словесных форм.
3) стилистическая функция.
В определённом взаимодействии с интонацией порядок слов может слу¬жить средством построения раз-личных стилистических вариантов предло¬жений.
В коммуникативном плане порядок слов способствует выявлению компо¬нентов высказывания – те-мы и ремы. В стилистически нейтральной речи тема всегда предшествует реме, а фразовое ударение нахо-дится в конце предло¬жения. Например: В центре города построен новый кинотеатр. Здесь скоро будет премьера нового художественного фильма.
Во втором предложении слово здесь оказалось вначале, так как оно повторяет ту информацию, которая была дана в предшествующем предложении, и потому заключает в себе тему; следующее сочетание – будет премьера – находится во второй позиции и представляет собой рему, именно она и актуализируется. С точки зрения актуального членения
предложения расположение от темы к реме (независимо от того, какие это
синтаксические члены предложения) считается прямым порядком слов. В этом аспекте членения компо-ненты ремы, выдвигаемые в начало предложения, оказываются инверсированными. Они снабжаются фра-зовым ударением. Ср.: Премьера будет здесь.
Синтаксическое значение порядка слов выражается в том, что порядок слов служит одним из средств выражения синтаксических отношений между словами в предложении. В так называемых предло-жениях тождества перес¬тановка главных членов влечёт за собой изменение их синтаксической роли. Нап¬ример, в предложениях Москва – столица России и Столица России – Москва синтаксическая функция членов предложения определяется их местом в предложении. В первом предложении слово Москва – под-лежащее, во втором – сказуемое. Сравним два предложения: Морозное утро и Утро морозное. В первом предложении слово морозное – определение в односоставном назыв¬ном предложении. Во втором предло-жении слово морозное – сказуемое в двусоставном предложении.
Грамматическое значение имеет также порядок слов в сочетаниях коли¬чест¬венного числительного с именем существительным: если числитель¬ное поставить после существительного, то создаётся так называе-мая категория приблизительности, ср.: участвует десять человек – участвует человек десять.
Стилистическое значение порядка слов заключается в том, что с их перестановкой создаются доба-вочные смысловые оттенки, усиливается или ослабляется смысловая нагрузка члена предложения.
Сравнить, например, предложения Я расскажу тебе об этом происшест¬вии. – Об этом происше-ствии расскажу тебе я (усиливается смысловая роль подлежащего я). Вы написали интересный рассказ. Рассказ написали вы интересный (усиливается смысловая роль определения интерес¬ный). Как показыва-ют приведённые примеры, в наиболее выигрышном положении оказывается член предложения, выдвигае-мый для его подчеркивания в самое начало или в самый конец предложения.
При свободном порядке слов в простом предложении для каждого члена предложения имеется бо-лее обычное для него место, определяемое структурой предложения. На этом основании различаются пря-мой (обычный)
порядок слов и обратный (являющийся отступлением от обычного). Обратный порядок называется также инверсией.
Прямой порядок характерен для научной и деловой речи, обратный чаще встречается в произведе-ниях художественной литературы.
Описанные нормы порядка слов, так же как и допустимые отступления от этих норм со стилисти-ческими целями (разные виды инверсии), характерны для письменной речи. В устной разговорной речи дей-ствует иная система словорасположения. Здесь имеется в виду не форма речи, а тип речи. В реальной рече-вой практике черты устной и письменной речи часто сосуществуют, но эти два типа речи принципиально отличаются друг от друга. Как рассуждает И. Р. Гальперин «Типов речи два: устный и письменный. Они противопоставлены друг другу условиями общения. Устный тип речи по своей природе диалогичен, так как условия общения требуют присутствия собеседника. Устная речь ситуативна. Все ее особенности исходят из конкретной обстановки общения… . Письменный тип речи по своей природе монологичен, так как условия общения требуют отсутствия собеседника. Письменная речь не зависит от ситуации общения. Ситуация в устной речи – величина переменная, в письменной речи –
постоянная. Основные особенности письменной речи – ее развернутость, относительная независимость от интонации и т. п. являются следствием заданных заранее условий коммуникации. Письменный тип речи в свою очередь создает условия для сознательной и направленной организации речи».
Гальперин И. Р. считает, что речь организованную, обработанную, сознательно преследующую опре-деленные цели, и речь необработанную, спонтанную, зависящую лишь от условий общения нельзя назы-вать одним и тем же термином «стиль речи» и рассматривать как однородные явления. Поэтому он настой-чиво предлагает «различать типы речи и стили речи» 1.
Устный и письменный типы речи представляют собой разные системы. Об этом убедительно говорят факты, приведенные в некоторых исследованиях синтаксиса русской разговорной речи. В статье О. А. Лап-тевой подтверждается мысль о том, что разговорная речь представляет собой особую систему со своими специфическими структурами, а не «стиль литературного языка». 2.
Говоря о закономерностях порядка слов в письменной речи, необходимо коснуться и чуждых ей особен-ностей другой системы – речи разговорной.
Порядок слов в разговорной речи, с одной стороны, пользуется значительной свободой по сравнению с речью письменной. Но, с другой стороны, в устной речи действуют некоторые тенденции, связанные с ее спецификой, которые приводят к образованию типизированных схем словорасположения, отличающих именно разговорную речь и выделяющихся на фоне порядка слов книжно-письменной речи как характерная примета речи разговорной.
Относительная свобода порядка слов в устной разговорной речи связана со следующими моментами. В устной речи сильно ограничены некоторые функции порядка слов, которые он выполняет в речи пись-менной. Роль порядка слов как выразителя актуального членения в устной речи сводится к минимуму, так как устная речь располагает другими способами выражения актуального членения. Тема и рема в устной речи могут подсказываться ситуацией, мимикой и жестами и, наконец, одним из наиболее могущественных средств устной речи – интонацией. Рема в устной речи выделяется логическим ударением. «В устной речи коммуникативный состав предложения выражается интонационно, поэтому в разговорной речи место ново-го наиболее свободно». 3.
Основной принцип расположения слов в устной речи – это принцип ассоциативного присоединения. Последовательность расположения слов соответствует последовательности возникающих в сознании гово-рящего понятий. Однако в самой этой последовательности имеются некоторые общие закономерности.
В устной речи наблюдается стремление к препозиции той части синтаксического объединения, ко-торая несет на себе более сильный акцент (это может быть логическое ударение или ударение в речевом так-те). Этот принцип, противоположный тому, который господствует в письменной речи, проявляется и в предложениях, и в словосочетаниях, и в разных типах сложного и составного сказуемого.
В плане актуального членения проявление этой общей тенденции заключается в том, что высказы-вание в устной речи часто начинается с ремы, т. е. с компонента, обладающего наибольшим динамическим весом и
несущего на себе логическое ударение, а не наименьшим, как в письменной
речи (например: – Что там упало – утюг? – Нет, плита упала). В этой особенности разговорной речи проявляется стремление говорящего начать высказывание с наиболее важного компонента мысли. В нерас-члененных двусоставных предложениях высказывание в устной речи имеет тенденцию начинаться с подле-жащего ( – Какая сегодня погода? – Ветер сильный задул; – Что ты ищешь? – Газеты здесь лежали вче-рашние).
В атрибутивных словосочетаниях в устной речи наблюдается тенденция к постпозиции прилагательного: Ветер сильный задул; Газеты здесь лежали вчерашние; – Покажите мне плащ зеленый.
В глагольных словосочетаниях управляемое имя существительное в устной речи часто предшествует глаголу ( – Часы посмотрите – на корме остались; Сейчас мы чай будем пить).
Наречия, которые по нормам письменной речи предшествуют глаголам, прилагательным или другим наречиям, в устной речи имеют тенденцию к постпозиции ( – Что случилось? – Руку ударила сильно; Лето жаркое очень; Он нас принял любезно очень).
В сложном и составном сказуемом в устной речи наблюдаются аналогичные тенденции. Инфинитив может предшествовать глаголу в спрягаемой форме или краткому прилагательному. (– Я работать хочу; Он отдохнуть решил; – Я видеть должен; – Гулять поехали! Именная часть, причастие или наречие может предшествовать глаголу-связке и другим глаголам (– Она дворником работает; – Васька вчера расстроенным пришел). Такая же последовательность возможна и в трехчленном сказуемом (– Ты силь-ным должен стать или: – Ты сильным стать должен). В нерасчлененных односоставных предложениях в устной речи воплощаются те же тенденции, которые были отмечены для словосочетаний и сложных ска-зуемых (– Дымом пахнет!; Жить хочется!; – Привыкать нужно; – Начинать пора; – Молоко принесли).
Отмеченные тенденции не являются обязательно действующими принципами словорасположения в устной речи (не носят характера нормы).
Однако они настолько ярко выражены, что создают типизированные схемы порядка слов, являющиеся стилистическими приметами разговорной речи.
Сказанным не исчерпываются все возможные функции порядка слов разговорной речи. Особенности словорасположения разговорной речи находят широкое отражение и в других сферах письменной речи со-временного русского литературного языка.

Список использованной литературы:
1. Гальперин И. Р. К проблеме дифференциации стилей речи. «Проблемы современной филологии». М., 1965.
2. Лаптева О. А. О структурных компонентах разговорной речи. «Русский
язык в национальной школе», 1965, № 5.
3. Сиротинина О. Б. Порядок слов в русском языке. Изд-во СГУ, 1965

XÜLASƏ
Существенным фактором структурной организации предложения является порядок слов в предложении. В устной разговорной речи действует система словорасположения, не характерная для письменной речи. Порядок слов в разговорной речи, с одной стороны, пользуется значительной свободой по сравнению с ре-чью письменной. Но, с другой стороны, в устной речи действуют некоторые тенденции, связанные с ее спе-цификой, которые приводят к образованию типизированных схем словорасположения.

ƏDƏBİYYATŞUNASLIQ-ЛИТЕРАТУРОВЕДЕНИЕ

М.А. Якубова
ВОПРОСЫ ЛИТЕРАТУРЫ И ЛИТЕРАТУРНОГО СТИЛЯ В АЛЬМАНАХЕ
«СЕВЕРНАЯ ЛИРА»
История зарождения и издания русских литературных альманахов первой трети девятнадцатого сто-летия все еще всесторонне не освещена в науке о литературе. Между тем, это был период, когда русская ли-тература в основном развивалась и распространялась через альманахи. Характерно, что известный русский литературный критик того времени В.Г. Белинский даже весь указанный период провозгласил альманаш-ным, отчитывая его от выхода в свет альманаха «Полярная звезда»: «Успех «Полярной звезды» произвел в нашей литературе альманачный период, продолжавшийся с лишком десять лет» (1, с. 120). Учитывая выше-изложенные моменты, мы решили написать цикл работ об этих альманахах. В цикле этом, разумеется, будут охвачены далеко не все русские альманахи указанного времени, поскольку их было очень мало и нет ника-кой физической возможности писать обо всех них; здесь будут рассмотрены только те из этих альманахов, которые по каким-либо параметрам оставили заметный след не только в истории русского издательского дела (в данном случае, на примере изданий альманахов), но и – что, конечно, особенно важно – в историче-ском развитии русской литературы. Таковыми параметрами, как нам представляется, являются состав изда-телей того или иного альманаха, авторский коллектив, продолжительность издания, его содержание, его те-матическая направленность.
С учетом вышеизложенного, в истории альманашного издательства в России первой трети девятна-дцатого столетия особенно выделяются насколько альманахов, каждому из которых и будет уделено всесто-роннее исследование, в котором всесторонне будут рассмотрены история возникновения и издания альма-наха. В условиях оторванности от центральных российских библиотек и книгохранилищ Москвы и Санкт-Петербурга, литературоведческий анализ содержания альманахов будет проводиться с максимальным при-влечением данных библиотек Баку и сведений из интернета.
Необходимо отметить, что в истории издания и распространения русских альманахов первой трети де-вятнадцатого века нас больше всего привлекают те из них, которые так или иначе связаны с Востоком, Кав-казом, Азербайджаном, которые в той или иной степени внесли вклад в развитие русско-восточных, русско-кавказских, русско-азербайджанских литературных взаимоотношений. Именно поэтому, далекие от указан-ных проблем, зацикливавшиеся главным образом на проблемах русской национальной литературы альма-нахи типа «Альбома северных муз», «Денницы», «Альционы», «Галатеи», «Цефея» и другие нами в настоя-щем цикле работ не рассматриваются.
К альманахам, оставившим наиболее видный след с интересующей нас точки зрения в истории русской литературы первой трети девятнадцатого века, мы относим «Полярную звезду», «Русскую Талию», «Мне-мозину», «Северные цветы» и «Северную лиру». О том, что эти пять альманахов выделяются в обширной альманашной литературе первой трети Х1Х столетия, говорит тот факт, что три из них – «Полярная звезда на 1823-1825 годы», «Северные цветы на 1832 год» и «Северная лира на 1827 год» - были переизданы во второй половине двадцатого столетия в серии «Литературные памятники».
Каждый из указанных пяти альманахов оставил заметный след не только в истории русской литера-туры, но и в истории развития русско-восточных, русско-кавказских и русско-азербайджанских литератур-ных взаимоотношений. Так, издаваемый литераторами-декабристами К.Ф. Рылеевым и А.А. Бестужевым альманах «Полярная звезда», первым из русских альманахов издававшийся в течение трех лет (1823 – 1825), привлекает сегодня исследовательское внимание своей ярко выраженной ориентацией на освоение арабско-го Востока и Кавказа. Речь идет даже не о том, что один из издателей альманаха – Александр Александрович Бестужев (1797-1837) в 1830-ые годы под псевдонимом Марлинский прославился как автор кавказских по-вестей и очерков, как человек, в совершенстве владевший азербайджанским языком и творчески использо-вавший эти свои познания в своих произведениях. Речь идет о том, что именно на страницах «Полярной звезды» впервые на русском языке был опубликован образец азербайджанского фольклора – сказка «Деревянная красавица», переведенная профессором-тюркологом Санкт-Петербургского университета Осипом Ивановичем Сенковским и опубликованная с пометой «с татарско-адзербайджанского наречия».
Еще один декабристский литературный альманах «Мнемозина» (1824), издаваемый лицейским одно-классником А.С. Пушкина декабристом В.К. Кюхельбекером совместно с известным писателем-романтиком В.Ф. Одоевским привлек наше внимание благодаря опубликованной в нем статье В.К. Кю-хельбекера «О направлении нашей поэзии, особенно лирической, в последнее десятилетие». Автор этой статьи открыто призывал русских писатеелй обратить внимание на поэзию Востока, учиться у ее корифеев.
Альманах «Русская Талия (Талия – муза комедии)» (1825), изданный Ф.В. Булгариным, привлекает сего-дня внимание в основном потому, что именно на его страницах в первый и единственный при жизни автора раз была частично опубликована комедия А.С. Грибоедова «Горе от ума». Известно, что, будучи послом российской империи в Персии А.С. Грибоедов неоднократно посещал Закавказье, в частности, Азербай-джан, встречался с современными себе деятелями азербайджанской литературы и военными. Да и комедия «Горе от ума» неизменно пользовалась популярностью среди деятелей азербайджанской литературы.
Альманах «Северные цветы» (1824-1832), издаваемый А.А. Дельвигом при непосредственном участии А.С. Пушкина, заслуживает внимание, уже хотя бы потому, что он издавался дольше, чем любой другой русский альманах – восемь лет. Особого внимания альманах этот удостаивается из-за непосредственного участия в его издании основоположника новой русской литературы и русского литературного языка А.С. Пушкина и поэтов пушкинского окружения.
Несколько нарушая хронологию издания указанных альманахов, мы начинаем свой анализ русских альманахов с «Северной лиры» (1827), изданной С.Е. Раичем и Д.П. Ознобишиным. Этому есть объяснение – из пяти названных выше альманахов только «Северная лира» оказалась порождением новой, последекаб-ристской эпохи, когда многое изменилось в русской литературе, когда вчерашние единомышленники оказа-лись по разную сторону баррикад, когда с особой остротой стал вопрос о том, по какому пути следует шест-вовать русской словесности. Путь, выбранный издателями «Северной лиры» был необычным, это был путь с ориентацией на Восток, и их альманах по праву считается наиболее ориентальным из русских альманахов исследуемого периода. Эта ориентальность альманаха «Северная лира» во многом была предопределена личностями его издателей.
Их было двое – С.Е. Раич и Д.П. Ознобишин. Прославившийся под псевдонимом С.Е. Раич Семен Егорович Амфитеатров (1792-1855) для своего времени был довольно известным поэтом. Впрочем, он дос-таточно известен и наши дни и как современник и близкий знакомый К.Н. Батюшкова, А.С. Пушкина, Ф.И. Тютчева, и как талантливый поэт. Характерно, что семнадцать его стихотворений («Вечер в Одессе», «Про-щальная песнь в кругу друзей», «Перекати-поле», «Друзьям», «К Лиде», «Соловью», «От переводчика «Ос-вобожденного Иерусалима», «Песнь мирзы», «Песнь соловья», «Песнь на пирушке друзей», «Вечер», «Жа-лобы Сальватора Розы», «Зависть», «Жаворонок», и три отрывка из поэмы «Арета») были включены в кни-гу «Поэты 1820-1830-х годов», изданную в 1972 году в серии «Библиотека поэта». Отметим, что три из на-званных стихотворений («Песнь мирзы», «Песнь соловья», «Песнь на пирушке друзей») тематически обра-щены к Востоку.
Соиздатель С.Е. Раича по «Северной лире» Дмитрий Петрович Ознобишин (1804-1877) по праву счи-тается одним из наиболее последовательных «восточников» русской литературы. Известно, что с середины 1820-ых годов Д.П. Ознобишин всерьез занялся изучением таких восточных языков, как арабский, персид-ский, санскрит. В значительной степени освоив названные языки, Д.П. Ознобишин приступил к творческо-му использованию этих своих языковых познаний. Освоение это проходило в нескольких направлениях. С одной стороны, Д.П. Ознобишин пишет и публикует статьи о восточных народах, их литературе и культуре («О духе поэзии восточных народов», «Изображение санскритской литературы»), с другой – пишет произ-ведение на ориентальную тематику, с третьей переводит на русский язык образцы восточной литературы. Интересно, что именно для такого рода своих произведений Д.П. Ознобишин придумал себе соответствую-щий ориентальный псевдоним Делибюрадер (по-персидски Сердце брата), ставший его вторым именем. Интересно отметить, что из сорока стихотворных произведений Д.П. Ознобишина, вошедших в вышена-званную книгу «Поэты 1820-1830-х годов», девять - «Ода Гафица», «Тайна пророка», «Упрек. Арабский мауль», «Из книги «Сезам, или Язык цветов», «Продавец невольниц», «Воспоминание», «Вазантазена», «Аттила», «Пятигорск» - тематически обращены к разным регионам Востока.
Но не только интерес к Востоку, к его народам, их литературе и культуре объединял С.Е. Раича и Д.П. Ознобишина. Как показывает анализ их оригинального литературного наследия, они стыковывались в це-лом ряде моментов. Так, их обоих привлекали картины известного итальянского художника Сальватора Роза (1615- 1673), основательно забытого в наши дни. Напомним, что Сальватор Роза был участником не-аполитанского народного восстания 1647 года, и как результат свои художественные полотна противопос-тавлял распространенным в его время дворянским традициям итальянской живописи. По всей вероятно-сти именно это привлекло внимание обоих издателей альманаха «Северная лира». Как результат, творческая манера итальянского художника вкупе с его революционной деятельностью вдохновила каждого из них на написание довольно больших по объему стихотворных ему посвящений. Речь идет о
«Жалобах Сальватора Роза» С.Е. Раича (5, с. 23-24) и о «Сальваторе Роза» Д.П. Ознобишина (5, с. 92-93). Нелишне отметить, что художественные полотна Сальватора Роза будоражили умы многих русских пи-сателей и поэтов исследуемой эпохи. Об этом говорит тот факт, что упоминание его имени, описание его картин встречаются в художественных произведениях и письмах А.С. Пушкина, А.А. Бестужева-Марлинского, В.К. Кюхельбекера, Н.И. Греча, О.И. Сенковского, М. Н. Загоскина, а также целого ряда ано-нимных авторов. Тем не менее, помимо С. Раича и Д. Ознобишина стихов ему никто не посвящал.
Как нам представляется, именно близость литературных взглядов и творческих интересов соиздателей «Северной лиры на 1827 год» способствовали тому, что этот альманах и сегодня, в начале двадцать первого столетия, остается в центре внимания и исследователей русской литературы, и читательских масс.
Заслуживает внимание неоднородность авторского коллектива.
Действительно, если страницы четырех других вышеназванных альманахов заполнялись произведе-ниями литературных или идейных единомышленников (в «Полярной звезде» и «Мнемозине» в основном публиковались будущие декабристы и их литературные попутчики, в «Русской Талии» сосредоточились литературные сподвижники редактора проправительственной, официозной газеты «Северная пчела» Ф.В. Булгарина, в «Северных цветах» - писатели пушкинского окружения), то этого нельзя сказать о «Северной лире». В авторский коллектив «Северной лиры» помимо издателей С.Е. Раича (десять произведений) и девяти произведений Д.П. Ознобишина (девять произведений), входили вышеупомянутый Ф.В. Булгарин, «декабрист без декабря» П.А. Вяземский, теоретик литературы С.П. Шевырев, писатель В.Ф. Одоевский, известный как автор «Подражаний Корану» А.Г. Ротчев, проживавший в Германии будущий знаменитый поэт Ф.И. Тютчев, известный поэт В.И. Туманский, писатель и путешественник А.Н. Муравьев, поэты Н.П. Греков, А.С. Норов и П.И. Колошин, член общества любомудров Д.В. Веневитинов, представитель пушкинского поэтического круга Е.А. Баратынский, переводчики поэзии Востока В.И. Оболенский, А.И. Бюргер и Н.Г. Коноплев, историк М.П. Погодин, литературный критик М.А. Дмитриев, ученый М.А. Мак-симович, дипломат В.П. Титов, экономист В.П. Андросов, малоизвестный поэт В. Астафьев, художник Е.О. Скотников, педагог А.Ф. Томашевский. Это, с одной стороны, были разные люди, в целом малознакомые между собой, люди которых сумели объединить только издатели «Северной лиры». Правда, следует отме-тить, что определенный пласт авторского коллектива составили представители зародившегося в середине 1820-ых годов русского востоковедения, ученики профессора Александра Васильевича Болдырева (1780-1842). Именно из впервые в России изданных этим профессором «Арабская хрестоматия» (Москва, 1824) и «Персидская хрестоматия в 2-х частях» (Москва, 1826) его ученики отбирали тексты для своих (пусть не всегда совершенных) переводов. Речь идет о Д.П. Ознобишине-Делибюрадере, Н.Г. Коноплеве, А.И. Бюрге-ре и В.И. Оболенском.
Это объединение разных людей стало возможно, как нам представляется, благодаря четкой общей ли-нии, выработанной издателями. Линия эта заключается в четкой и ясной ориентации на Восток, на ориен-тальный мир.
Действительно, уже сами названия произведений, опубликованных в «Северной лире на 1827 год», подсказывают читателям и литературным критикам, что этот альманах вызван к жизни в первую очередь для пропаганды Востока, его народов, их литературы, культуры, истории. Для того чтобы подтвердить этот постулат достаточно обратиться к оглавлению альманаха. Здесь представлены такие разные регионы Восто-ка, как Турция (статья «Янычар, или Жертва междуусобия» Ф.В. Булгарина), Крым («Бакчисарай. Отрывок из описательной поэмы «Таврида» А.Н. Муравьева), Персия (стихотворение «В Персию!» А.Н. Муравьева), Арабский Восток («Посещение. Восточная повесть» Д.П. Ознобишина), «Идеал. Восточная повесть» Д.П. Ознобишин), русские переводы и подражания образцам персидской (в переводе Д.П. Ознобишина «Ода Гафица. Из книги «Даль» его Дивана»; в переводе Н.Г. Коноплева «Соловей и Муравей. Баснь из Саади»; в переводе А. Бюргера «Садовник и Соловей») и арабской литератур (в переводе Д.П. Ознобишина стихотво-рение «Нама», «Весна. Подражание Сойюти» Д.П. Ознобишина), литературно-критический обзор поэзии Востока (Д.П. Ознобишин «Отрывок из сочинения об искусствах»), русские переводы ориентальных произ-ведений западноевропейских поэтов (в переводе Д.П. Ознобишина «Еврейская мелодия лорда Байрона»; в переводе Ф.И. Тютчева «С чужой стороны» Г. Гейне). Помимо этого, ориентальные мотивы встречаются, как будет показано ниже, и в произведениях, написанных на иную, не восточную тематику (речь идет о про-изведениях, вышедших из-под пера С. Е. Раича, М.П. Погодина, А.В. Томашевского).
Учитывая, что подобное стремление к постижению ориентального мира, поэзии Востока было харак-терно не только для «Северной лиры на 1827 год», но и для всей русской литературы первой трети девятна-дцатого столетия, следует все же, отметить приоритет названного освоения в целом ряде случаев.
1. Будучи в значительной своей части специалистами в области восточных языков, авторы альманаха «Северная лира на 1827 год» первыми стали включать в текст своих тематически обращенных к Востоку произведений слова и выражения из этих языков. Речь в данном случае идет на об освоенных русским лите-ратурным языком арабизмов, иранизмов или тюркизмов; речь идет об авторском использовании абсолютно неизвестных русским читателям понятий.
Озаглавленный «Нама» свой перевод с арабского Д.П. Ознобишин начинает предложением на араб-ском языке: «Уаль нашру мискун» (7, с. 19), что означает «И дыханье - мускус» (7, с. 316). Соответственно в тексте перевода дыханье возлюбленной сравнивается с мускусом. Другой пример. Тот же Д.П. Озноби-шин свой перевод «Оды Гафица (из книги «Даль» его Дивана)» предваряет строкой на персидском языке: «Гюль би рухи яр хош небашед» (7, с. 50). В переводе на русский язык «Роза без лица любимой не бывает приятна»(7, с. 326). Напомним, что лейтмотив «Оды Гафица» - это обращение к традиционной для разно-язычной поэзии Востока теме любви соловья и розы. Предваряя свой перевод персидской строкой, Д.П. Оз-нобишин вырабатывал новый стиль для русской ориенталистики, заключающийся в максимальной склон-ности и близости к оригиналу. В приведенной переводчиком строке на персидском языке объект любви со-ловья роза как бы переносится на человеческую любовь, создавая необычайно запоминающийся образ.
Этот прием стал столь характерным для пушкинской эпохи, что известный русский советский литературовед и писатель Ю.Н. Тынянов воспользовался им в своем романе «Смерть Вазир Мухтара», по-священным А.С. Грибоедову. Действительно, эпиграф к первой главе названного романа Ю.Н. Тынянов взял стих арабского поэта Иль-Мутанаббия: «Шаруль бело из кана ла садык» («Величайшее несчастье, когда нет истинного друга»). Исследователь Н. Я Эйдельман строит на этом эпиграфе целую концепцию отноше-ний А.С. Грибоедова со своим ближайшим окружением (9, с. 120-142), для нас же важнее другое: этим эпи-графом Ю.Н. Тынянов как бы окунал своих читателей в атмосферу грибоедовского времени, когда надписи на восточных языках приводились в русской транскрипции.
2. Освоение русской литературой второй трети девятнадцатого века Востока шло основном в двух направлениях – литературном (переводы образцов арабской, персидской и турецкой литератур представи-телями зарождающихся московской и санкт-петербургской переводческих школ) и географическом (описа-ния пребывания на Кавказе, Крыму, Турции).
Издатели и авторский коллектив альманаха «Северная лира» значительно расширили границы этого освоения, включив в них Индию. Речь идет о стихотворении Ф.И. Тютчева «Саконтала (из Гете)». Известно, что стихотворение это немецкий поэт-романтик И.В. Гете написал на основе выполненного Форстером не-мецкого перевода драмы древнеиндийского поэта и драматурга У века Калидасы «Шакунтала». Переведя произведение И.В. Гете под названием «Саконтала» Ф.И. Тютчев обогатил русскую литературу новыми мо-тивами, почерпнутыми из древнеиндийской литературы.
3. Ориентальные мотивы, столь глубоко почитались издателями альманаха, что они, как было от-мечено выше, проникали и во включенные в «Северную лиру» произведения, тематически достаточно да-лекие от Востока. Речь, прежде всего, идет о произведении С.Е. Раича «Смерть Свенона, датского цареви-ча», в котором, в частности, читаем:

Свенона Солиман убил,
В свой час и Солиману
С меча Свенона рок сулил
Принять смертельну рану (7, с. 163).
Как видно, автор, описывая жизнь датского царевича Свенона подчеркивает его близкое знакомство с одним из сельджукских султанов Солиманом (правильнее Сулейманом) Младшим, известным также под именем Килидж-Арслан.
Другой пример. В «Письме о русских романах» М.П. Погодин, предлагая русским прозаикам чер-пать темы своих произведений из отечественной истории, отвлекшись от этой своей цели, вспоминает Кав-каз, Крым (7, с. 124), хазаров (в авторском написании козаров, 7, с. 135), Грузию (7, с. 137). Автор рассказа «Три истины» А.Ф. Томашевский, неожиданно отходя от основной нити повествования, несколько страниц уделяет «обладателю Крыма» Ислам Гирею (7, с. 141-143).
4. О значении ориентальных страниц «Северной лиры на 1827 год» говорит тот факт, что все три современных изданию рецензента (П.А. Вяземский, А.С. Пушкин, Н.М. Рожалин), не сговариваясь, в своих рецензиях отметили именно эту его сторону. Так, в опубликованной в журнале «Московский телеграф» ре-цензии «Северная лира на 1827 год» П.А. Вяземский, отмечая значение освоения русской литературой Вос-тока, пишет: «господин Раич… занимается литературой восточных народов: такое изучение может принесть много пользы нашей, если оно доведено будет с успехом до конца… Мало пользы, да и радости мало, ви-деть под маловажными статьями в прозе и в стихах: с персидского, с арабского и проч. и проч. Такая пестро-та даже и не ослепительна» (3, с. 240).
Однако, по мысли П.А. Вяземского, освоение это достигнет цели, только если будет выполнено на должном уровне. Таковыми, по мнению критика «Московского телеграфа» являются далеко не все ориен-тальные материалы альманаха. Именно поэтому, рассматривая переведенную Д.П. Ознобишиным с араб-ского языка «Наму», П.А. Вяземский саркастически восклицает: «Скажите по совести: не правы ли мы, ко-гда сказали мало радости и пользы с похищений такого рода, хотя и добыты они издалека? Пускай это и тому подобное с арабского, на арабском языке и остается» (3, с. 243).
Солидарен с П.А. Вяземским и рецензент журнала «Московский вестник» И.М. Рожалин, уделивший альманаху «Северная лира на 1827 год» определенное место в обзорной статье «Альманахи на 1827-ой год». Отметив «лучший выбор стихов и прозы» по сравнению с другими рецензируемыми альманахами, Н.М. Рожалин скептически оценил деятельность того же Д.П. Ознобишина: «Мы хотели бы предоставить право судить о стихотворениях Делибюрадера той части нашей публики, которая вкусом приближается к арабам и персам; но отрывок из сочинения того же автора об искусстве показал нам, что персы стараются применять-ся к нам европейцам, что у них господствует даже дух подражания французам, ибо язык Делибюрадера в прозе есть язык устарелого Демутье в его письмах к Емилии» (2, с. 87).
Кстати, издатели журнала «Московский вестник» рецензию на «Северную лиру на 1827 год» заказали не Н.М. Рожалину, а А.С. Пушкину. Свою рецензию А.С. Пушкин по неустановленным причинам не довел до конца и при жизни не публиковал. Оставшийся в рукописи набросок рецензии издатели Сочинений вели-кого поэта озаглавили «Об альманахе «Северная лира». Отметив, что «альманахи сделались представителя-ми нашей словесности. По ним со временем станут судить о ее движении и успехах», А.С. Пушкин заявля-ет, что наличие в альманахе «Северная лира» «любопытных прозаических переводов с восточных языков» «ручаются за его успех» (6, с. 49). Далее А.С. Пушкин резко отрицательно отзывается о поэтических пере-ложениях с восточных языков Д.П. Ознобишина: «Предоставляем арабским журналистам заступаться за честь своих поэтов, переводимых господином Делибюрадером, - что касается до нас, то мы находим его пе-реложения изрядными для татарина» (6, с. 49-50).
Итак, восточные страницы альманаха «Северная лира» оказались в фарватере всемирной отзывчиво-сти русских писателей, стремящихся освоить и воспринять жизнь, культуру и литературу самых разных на-родов. Помимо этого, они явились «в нужное время и в нужном месте», когда в российских университетах (Москва, Санкт-Петербург, Казань, Харьков) во весь голос заявляла о себе новая поросль востоковедов, ве-домых А.Н. Болдыревым, которым нужна была трибуна для ознакомления читателей с ориентальным ми-ром. Именно такой трибуной и стал альманах «Северная лира на 1827 год», сыгравший исключительную роль в налаживании русско-ориентальных литературных контактов.

Использованная литература:
1. В.Г. Белинский. Полное собрание сочинений в одном томе. Москва, ОГИЗ, 1941, 1245 с.
2. «Московский вестник», журнал, 1827, часть 2, № 5, с. 86-88.
3. «Московский телеграф», журнал, 1827, часть 13, № 3, с. 239-246.
4. Полярная звезда на 1823-1825 годы. Москва, Наука, 1960, 678 с.
5. Поэты 1820-1830-х годов. В 2-х томах, т. 2. Ленинград, Советский писатель, 1972, 756 с.
6. А.С. Пушкин. Полное собрание сочинений в 10-ти томах, т. 7. Москва, изд. АН СССР, 1958, 756 с.
7. Северная лира на 1827 год. Москва, Наука, 1984, 410 с.
8. Северные цветы на 1832 год. Москва, Наука, 1980, 394 с.
9. Н.Я. Эйдельман. «Быть может за хребтом Кавказа». Москва, Наука, 1990, 309 с.

Xatirə Malik qızı Yusifova
KLASSİK ƏDƏBİYYATDA “DİVAN” ANLAYIŞI VƏ FÜZULİNİN
ANADİLLİ DİVANI
Klassik Şərq ədəbiyyatı qədim və zəngin tarixə malikdir. Zaman-zaman bu ədəbiyyat bəzən klassik ədəbiyyat, bəzən qədim ədəbiyyat , bəzən divan ədəbiyyatı və s. adlarla adlandırılmışdır. Son zamanlar isə istər türk və istərsə də Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında klassik Azərbaycan və Osmanlı ədəbiyyatlarını ifadə edən divan ədəbiyyatı termini daha çox mövqe qazanmaqdadır. Klassik ədəbiyyatın müxtəlif adlarla adlandırılmasına baxmayaraq, bu ədəbiyyata verilən sonuncu ünvana əsaslanıb demək olar ki, divan klassik şərq ədəbiyyatını daha çox təmsil edə bildiyindən, onun bütün mahiyyətini, məğzini özündə ehtiva etmək qabiliyyətinə malik olduğundan, hətta böyük bir dövr ədəbiyyat tarixi bu adla adlanmış, bu terminlə ünvanlanmışdır.
Divan ilk baxışda, təbii ki, sadəcə olaraq desək, şeirlər məcmuəsidir. Lakin eyni zamanda, divanın özünə məxsus qayəsi, məzmunu, mündəricəsi, mahiyyəti, tərtib prinsipləri vardır ki, bütün bunlar divanı adi kitabdan fərqləndirərək, ona özünəməxsus xüsusiyyətlər verir. Bu mənada, hər hansı bir şairin divanını araşdırmaq, öyrənmək sadəcə olaraq adicə bir şeir məcmuəsini deyil, bəlkə də ədəbiyyat tarixinin müəyyən bir dövrünü, zaman kəsiyini, eyni zamanda, həmin divanı qələmə alan şairin həyat və yaradıcılığını, dünyagörüşünü və s. xüsusiyyətlərini öyrənməyə bərabərdir. Bu mənada, belə bir sual ortaya çıxa bilər: divanın özünəməxsus cəhətlərini şərtləndirən hansı amillərdir?
Divan hər hansı bir şairin ömrünün müxtəlif zamanlarında yazdığı ayrı-ayrı şeirləri bir yerə toplayan kitabdır. Məlumdur ki, orta əsrlərdə kitab çapı olmadığından şair yazdığı şeirləri tez-tez kitab halında toplaya bilmir, vaxtaşırı, müəyyən bir zaman ərzində yazdığı şeirləri oxucularına çatdıra bilmirdi. Onlar yazdıqları şeirləri ilk növbədə dostlarına, öz yaxın çevrəsinə oxuyur, daha sonra əgər belə demək mümkünsə, bir qədər geniş auditoriyaya çıxardaraq, onları ədəbi məclislərin müzakirəsinə verir, hətta, bəzən saraylara təqdim edə bilirdilər. Beləliklə, müxtəlif əlyazmalar şəklində bu şeirlərin üzü köçürülərək, xalq arasında yayılır, geniş oxucuya çatdırılırdı. Bəzən isə elə olurdu ki, hətta şair qələmə aldığı ilk nüsxəni kiməsə bağışlayır, sonradan ona lazım olduqda həmin nüsxəni həmin insandan geri istəyirdi. Məsələn Füzuli türkcə “Divan”ının dibaçəsində yazır: “ ...zəmani-tüfuliyyətimdə sadir olub, mütəfərriq olan ğəzəllərdən bir müxtəsər divan cəm etmək səlahin gördüm. Və ol vəqtdə məndən iltimasla alanlardan iltimasla alıb surəti-cəmi ixtisar üzrə itmamə yetirdim” ( 1,44). Bu mənada, şair ömrü boyu ancaq əsasən bir və yaxud da nadir hallarda bir neçə divan tərtib edə biləcəyini nəzərə alaraq, bütün şeirlərini, başqa sözlə desək, bir ömür boyu yazdığı şeirləri bir kitabda , divanda toplamaq məcburiyyəti qarşısında qalırdı. Qeyd etdiyimiz kimi, divan bir şairin bir ömrü boyu yazdığı lirik şeirləri öz içində toplayan şeirlər məcmuəsidir. Lakin divanın tərtib prinsipləri, özünəməxsus xüsusiyyətləri olduğuna görə burada toplanan şeirləri şairin nə zaman qələmə aldığı məlum olmur. Başqa sözlə desək, bu şeirlərin tarixi ardıcıllığı gözlənilmir. Bəzən isə hətta elə olurdu ki, şair öz divanını tərtib etdikdən sonra müxtəlif zamanlarda yazdığı şeirləri də öz divanına əlavə edirdi. Bu isə nadir hallarda olsa da, bəzən bir divanın bir neçə redaksiyada yaranmasına səbəb olurdu. Digər tərəfdən bəzən elə hallar da olurdu ki, müəyyən bir şairin divanı özü tərəfindən deyil, o vəfat etdikdən sonra dostları tərəfindən ya tərtib olunur, və yaxud da tamamlanırdı. Bu zaman həmin şəxs şairin müxtəlif əlyazmalarını əldə edərək, onu da şairin divanına əlavə edir, onu tamamlayırdı. Beləliklə, gördüyümüz kimi, divan əsasən müasir dildə desək, seçilmiş əsərlər xüsusiyyəti daşıyaraq buraya şairin bir ömrü boyu qələmə aldığı hər bir əsər deyil, ancaq xalq tərəfindən qəbul edilib bəyənilən əsərləri daxil edilirdi. Bu mənada, əgər Füzulinin anadilli divanına nəzər salsaq, orada şairin təqribən 300-ə yaxın qəzəlinin toplandığını görərik. Təbii ki, inanmaq çətindir ki, Füzuli kimi böyük bir şair bir ömrü boyu ancaq bu qədər qəzəl qələmə almışdır. Deməli, Füzuli dediyimiz üsulla hərəkət etmiş, öz divanına ancaq seçilmiş, bəyənilmiş qəzəllərini daxil etmişdir. Lakin təbii ki, digər şairlər başqa yolla hərəkət etmiş, öz divanlarına bir ömrü boyu qələmə aldıqları bütün qəzəlləri daxil etmişlər. Bu baxımdan təbii ki, onların divanlarının həcmi daha böyük olacaqdır.
Eyni zamanda, nadir hallarda olsa da, şərq ədəbiyyatı tarixində bir şairin öz həyatı boyu bir neçə divan tərtib etdiyi hadisəsi də məlumdur. Belə şairlərə məsələn, türkdilli xalqlar ədəbiyyatı tarixində Əmir Əlişir Nəvainin yaradıcılığını misal göstərmək olar. Belə ki, o, həyatının müxtəlif zamanlarında dörd divan tərtib etmişdir. Məsələn o, əvvəlcə şeirlərini “Bədayeül – bidayə” və “Nəvadirün-nihayə” adı altında iki divanda toplamış, daha sonra bu divanlara yeni yazdığı şeirləri də əlavə edərək onları bir ad altında “Xəzainül-məani” adı altında birləşdirmişdir. Daha sonra bu divanı müxtəlif yaş dövrlərinə bölərək, onları “Qəraibüs-siqar”, “Nəvadirüş-şəbab”, “Bədayeül-vəsəd” və “Fəvaidül-kibər” adlı dörd divana ayırmışdır. Amma qeyd edək ki, tədqiqatçıların qeydinə görə bəzən bu divanda da xronoloji ardıcıllıq gözlənilməmiş, şairin müxtəlif yaş dövrlərində qələmə aldığı ayrı-ayrı şeirləri yaş dövrlərinə ayırdığı bu divanların müxtəlif səhifələrində özlərinə yer almışlar (3,396).
Divana şairin ancaq lirik şeirləri daxil olur. Onun qələmə aldığı nəsr əsərləri, müxtəlif poemalar divana daxil deyildir. Bu mənada, divanın öz çərçivələri, tərtibolunma prinsipləri vardır. Eyni zamanda, o da məlumdur ki, divana daxil olan kiçik həcmli əsərlər xüsusi adlarla adlanmır, ayrıca adlar qəbul etmirlər. Amma bu əsərlər bəzən öz rədifləri, qafiyələri ilə tanınırlar ki, ədəbiyyat aləmində də bu adlarla məşhur olurlar.
Tədqiqatçıların araşdırmalarına görə türk xalqları ədəbiyyatı tarixində ilk divanlar təqribən XIII əsrdən etibarən meydana çıxmağa başlayır. Sözsüz ki, ilk divanlar fars ədəbiyyatının güclü təsiri altında olmuşlar. Bu mənada bəzən bu ilk divanları türk ədəbiyyatı tarixinə aid etmək də bir qədər mübahisəli görünür. Belə ki, məsələn, Mövlana Cəlaləddin Ruminin oğlu Sultan Vələdin divanı bizim əlimizə gəlib çatsa da, bu divan başdan-başa farsca qəzəllərdən ibarət olub, orada müəllifin yalnız türkcə yazmış olduğu 12 qəzəli yer almaqdadır (3,399). Tədqiqatçılara görə bu divanda müəyyən tərtib prinsipləri olmayıb, şeirlər ancaq qafiyə, rədiflərinə görə düzülmüşdür. Eyni zamanda, Yunis İmrə də üç şeirində divanı olduğunu söyləyir. Doğrudur, Yunis İmrə əruz vəzni ilə şeirlər yazsa da, onun əsərlərinin böyük əksəriyyətinin heca vəznində olduğu da məlumdur. Bu mənada divanın ancaq əruz vəznində yazılmış olan şeirlərdən ibarət olduğunu nəzərə alsaq, Yunis İmrənin də divanının əldə olmuş olsa belə, klassik divan anlayışına nə qədər uyğun gəlib-gəlmədiyi məsələsi də mübahisəli qalmış olur. Bu mənada, bizcə istər Yunis İmrənin və istərsə də Əhməd Yəsəvinin divanlarına divandan daha çox bu şairlərin əsərlərini öz içinə toplayan bir məcmuə kimi baxmaq lazım gəlir.
Mənbələr klassik türkdilli Azərbaycan ədəbiyyatının təməl daşlarından birini qoymuş Həsənoğlunun divanının olduğunu da xəbər verirlər. Məsələn, Dövlətşah Səmərqəndi məşhur “Təzkirətüş-şüəra” əsərində Həsənoğlunun divanının adını çəkərək, bu divanın Azərbaycanda və eyni zamanda Anadolu və qıpçaqlar arasında məşhur olduğunu söyləyir. Lakin məlumdur ki, Həsənoğlu Azərbaycanca əsərlərində Həsənoğlu, farsca qələmə aldığı şeirlərində isə Pur Həsən təxəllüsünü işlətmişdir. Deməli, Həsənoğlu həm türkcə, həm farsca yazıb-yaratmışdır. Bunu onun bizə dövrümüzə qədər gəlib çatmış, 3 türkcə-azərbaycanca, bir dənə isə farsca yazmış olduğu qəzəl də sübut edir. Bu mənada, Dövlətşah Səmərqəndinin Həsənoğlunun divanından bəhs edərkən bu divanın türkcə və yaxud da farsca şeirlər toplusu olduğu məlum olmur. Bu baxımdan, biz Dövlətşah Səmərqəndi vasitəsilə Həsənoğlunun divanı haqqında məlumatlar alsaq da , hər halda bu divan tam halda əlimizdə olmadığı üçün onun haqqında aydın təsəvvür yürüdə bilmirik. Beləliklə, tədqiqatçıların ümumi qənaətinə görə Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində dövrümüzə qədər gəlib çatan ilk divanlar Qazi Bürhanəddinin və İmadəddin Nəsiminin divanlarıdır.
Divan özünəməxsus quruluşu olan bir kitabdır. Belə ki, hər növ şeirlər toplusuna divan deyilməz. Divan tərtibinin özünəməxsus prinsip və qaydaları vardır. Bu mənada, divan yaradan şairlər də bu prinsiplərdən kənara çıxmamış, bu qayda-qanunlara əməl etməli olmuşlar. Ona görə də onlar bəzən məcburiyyət qarşısında qalaraq, könüllərinə yatmayan, zövqlərini az oxşayan nəzm şəkillərinə, işlədilməsi çətin olan qafiyələrə də müraciət etmişlər. Amma hər halda, bu qayda-qanun və çərçivələr şairlərin qarşısında bir hökm olaraq qoyulmamış, onlar mütləq bir məcburiyyət qarşısında qalmayıb, öz zövqləri və istedadları imkan verən şəkildə divan yaratmaq səlahiyyətlərinə malik olmuşlar. Sözsüz ki, divan qarşısında qoyulan tələblərə tam cavab verən hər hansı bir şairin divanı bitkin, “mürəttib” divan sayılmış və o şair istər öz zəmanəsində və istərsə də sonra ədəbiyyat tarixində özünəməxsus layiqli yer tuta bilmişdir.
Klassik ədəbiyyat, o cümlədən divan haqqında yazan alimlərin nöqteyi-nəzərlərinə görə divanda ilk növbədə uca tanrıya və Məhəmməd Peyğəmbərə (s.ə.s.) həsr olunmuş tövhid, münacat və nətlər yer almalı, bundan sonra dörd raşidi xəlifə haqqında şeirlər gəlməlidir. Daha sonra isə təriqət böyükləri, zəmanənin görkəmli şəxsiyyətləri, hökmdar-lar, vəzirlər, müxtəlif hadisələr haqqında şeirlər, eyni zamanda, həsbi-hal və ərzi-hallar da öz əksini tapa bilər. Adətən bu şeirlər divanda qəsidə janrında öz əkslərini tapdıqları üçün qəzəllərdən əvvəl gəlirlər. Bəzi hadisələr, tarixi faktlar isə qitə şəklində öz əkslərini tapdıqları üçün divanın tərtibində qəzəllərdən sonra da sıralana bilər. Bəzi divanlarda qəsidələrdən sonra araya 40 hədis tərcümələri, mənzum məktub, saqinamə, şəhrəngiz növündən müxtəlif nəzmlər də artırıla bilər. Həcmcə böyük nəzm şəkillərindən ibarət olan bu hissə adətən divan müəllifinin digər şairlərdən etdiyi təxmislər, tərbi və təsdisləri ilə bərabər müsəmmətləri ilə sona çatır.
Təbii ki, divanda aparıcı yeri əsasən qəzəllər tutur. Qəzəllər həcm etibarilə də divan şeirində çoxluq təşkil edir. Doğrudur, bəzən orta əsrlərdə elə divan sahiblərinə də rast gəlirik ki, onların divanlarında qəzələ nisbətən, qəsidə janrı daha çox yer tutmaqdadır. Lakin bu faktlar da divanın tərtibində qəzəlin həcm etibarilə aparıcı rol oynamadığına dəlalət etmir. Beləliklə, qəzəl divanın əsas ağırlıq mərkəzini öz üzərinə götürən janrdır. Divanın tərtibində qəzəldən sonra isə adətən, rübai, qitə, nəzm, lüğəz, müəmma, müstəqil beyt və misralar yer alır. Ümumiyyətlə, divanın tərtib prinsiplərinə görə janrlar burada böyükdən kiçiyə doğru hərəkət edir. Başqa sözlə desək, divan nisbətən böyük həcmli əsərlərlə başlayıb, kiçik həcmli janrlarla başa çatır. Beləliklə, janrlar baxımından divanın tərtibi aşağıdakı şəkildədir: tövhid, münacat, nət, meraciyyə, dörd xəlifə, islam və təriqət böyükləri, hökmdarlar və dövlət xadimləri haqqında mədhiyyələr, tərcibənd və tərkibbəndlər, kiçik məsnəvilər, tarixi mənzumələr, müsəmmətlər, qəzəllər, rübailər, qitə, nəzm, fərdlər və misralar (3,398).
Təbii ki, bu prinsip bir divanda bütün dolğunluğu ilə gözlənilməyə də bilər. Bəzi şairlər bu prinsiplərə tam riayət etməyə çalışsalar da, bəziləri öz divanlarında daha çox zövqlərini oxşayan janrlara müraciət etmiş, onlara daha çox üstünlük vermişlər. Eyni zamanda, bəzi divanlarda bu tərtib prinsipləri göstərdiyimiz qaydada izlənilməyə də bilir. Belə ki, belə divanların tərtibində bir janr digərindən qabağa və yaxud da arxaya salınır. Bu adətən daha çox şairin vəfatından sonra başqa birisinin həmin şairin divanını tərtib etdiyi zaman meydana çıxır. Amma hər halda, adətən bütün divanlarda - əgər o divanlarda mütləq şəkildə qəsidə və qəzəllər varsa, qəsidələr həmişə qəzəllərdən ön mövqedə durur.
Divanlar daha çox divan sahibi olan şairlərin adları ilə tanınır. Lakin orta əsr təzkirələrinə görə divan prinsiplərini tam ödəməyən divanlara divança adı da verilir. Ədəbiyyat tarixində elə divanlara rast gəlinir ki, bu di-vanlar məsələn, ancaq qəzəl, müxəmməs və rübailərdən ibarətdir. Məsələn, belə divana Sultan Hüseyn Bayqaranın divanını, yalnız qəzəl və tuyuğlardan ibarət olan divana isə Qazi Bürhanəddinin divanını misal göstərmək olar. Lakin elə divanlar da vardır ki, onlarda tövhid, münacat, və nətə rast gəlinmir. Bəzi divanlarda isə tərcibənd, tərkibbənd, rübailər də yer almaya bilir. Divanın tərtibində ən mühüm məsələlərdən biri də odur ki, şair istəmədiyi hər hansı bir şeirini divanına daxil etməyə də bilər. Və yaxud da elə hal ola bilir ki, şairin bir şeiri divanının müəyyən bir nüsxəsinə daxil olunmayıb, başqa nüsxələrində öz əksini tapır. Bu isə yəqin ki, divanı tərtib edən şəxsin və yaxud da katibin xətası ola bilir. Şübhəsiz ki, divanın məqsədi ilk növbədə şairin bir ömrü boyu yaratdığı şeirləri bir yerə toplamaqdan və onları itib-batmaqdan qorumaq olduğu üçün şairlər öz sağlıqlarında öz divanlarını tərtib etməyə daha çox üstünlük vermiş, onun qayğısına qalmışlar. Ədəbiyyat tarixində eyni zamanda, bir neçə dildə divan tərtib etmiş şairlərə də təsadüf olunur ki, bunların sırasında da ilk növbədə Füzulinin adını çəkmək lazımdır. Məlumdur ki, Füzuli ana dilindən əlavə ərəbcə və farsca da divanlar tərtib etmişdir.
Beləliklə, qeyd etdiyimiz prinsip üzrə öz divanını tərtib edərkən müxtəlif janrlarda əsərlər yazan şair son olaraq divanı tərtib edərkən bu əsərləri ərəb əlifbası üzrə həmin əsərlərin son hərflərinə görə sıralayır. Bu sıralama həmin əsərlərin divanı oxuyarkən daha tez tapılmasına səbəb olur. Bu sıralanma ya qafiyələrin və yaxud da rədiflərin son hərflərinə görə tərtib edilir. Beləliklə, şair və yaxud orta əsr tərtibçisi divanı bitkin bir məcmuə şəklində oxucusuna təqdim edir.
Divanın strukturunda özünə yer alan ən mühüm bölmələrdən biri də divanın dibaçəsidir. Dibaçə sözünün lüğəvi mənası müqəddimə, ön söz deməkdir. Divanına dibaçə yazan şair dibaçədə ilk növbədə öz məqsədini, qayəsini izah edir. Başqa sözlə desək biz dibaçə vasitəsilə şairin dünyagörüşü, bədii yaradıcılıq haqqında fikirləri, sənət kre-dosu, qayəsi, amalı, bəzən isə hətta həyat və yaradıcılığının bəzi məqamları ilə tanış oluruq. Bu mənada dibaçə şairin yaradıcılığını anlamaqda oxucuya ən yaxın köməkçi olur. Təbii ki, dibaçənin də özünəməxsus strukturu vardır. Belə ki, bu dibaçələr də bir qayda olaraq orta əsrlər dünyagörüşünə görə ilk növbədə uca tanrıya, Məhəmməd Peyğəmbərə (s.ə.s.), təriqət sahiblərinə, bəzi hallarda isə yerli hökmdarlara dua və alqışlarla başlayır. Bundan sonra şair özü haqqında məlumat verərək, öz yaradıcılıq kredosunu, məqsədini açıqlayır. Son olaraq isə şair uca tanrıdan divanını tamamlamaq üçün güc, qüvvə istəyərək, yenə də Ona öz təşəkkürünü bildirərək dibaçəsini tamamlayır. Təbii ki, qeyd etdiyimiz kimi, bəzən dibaçələrdə şairin həyat və yaradıcılığı haqqında qısa məlumatlar da öz əksini tapır ki, bu sətirlər də bilavasitə müəllifin öz qələminə məxsus olduğu üçün olduqca böyük əhəmiyyət daşıyır. Qeyd edək ki, dibaçə anlayışı və dibaçələr orta əsrlərdə təkcə divanların əvvəllərinə deyil, başqa tipli, məsələn, elmi əsərlərin əvvəllərinə də yazılmışdır. Lakin ədəbiyyat tarixində elə divanlara da rast gəlinir ki, bu divanlarda dibaçələr öz əksini tapmır. Dibaçə əslində divan tərtibinin ayrılmaz tərkib hissələrindən biri olmaq etibarilə onu tamamlayan, bitkinləşdirən, dolğunlaşdıran hissədir.
Divanı dövrümüzə qədər gəlib çatan şairlərdən biri də Məhəmməd Füzulidir. İstər Azərbaycan, istərsə də bütövlükdə türk xalqları ədəbiyyatı tarixində divan yazan şairlərdən danışarkən biz, ilk növbədə Qazı Bürhanəddinlə İmadəddin Nəsiminin adlarını çəkmişdik. Belə ki, bu şairlər ədəbiyyatımız tarixində ilk divan yaradan və divanları bizim dövrümüzə qədər gəlib çatan şairlərdir. Lakin qeyd edək ki, divan prinsipləri baxımından yanaşdıqda bu şairlərin divanları da hələ divan prinsiplərinə tam dolğunluğu ilə cavab vermir. Bu mənada, qəbul olunmuş prinsiplərə uyğun “Divan” yazan şairlər sırasıda birincilərindən biri Məhəmməd Füzulidir. Belə ki, orta əsr divan prinsiplərinə əsasən Füzulinin anadilli Divan”ı ilk növbədə məhz dibaçə ilə başlayır. Bu sözləri deyərkən təbii ki, biz Məhəmməd Füzulinin dövrümüzə qədər gəlib çatmış, üzü 1569-1572-ci illərdə köçürülən türkcə “Divan”ının ən qədim nüsxəsi olan Bakı nüsxəsinə əsaslanırıq. Qeyd edək ki, bu nüsxə 1958-ci ildə Həmid Araslı tərəfindən foto-surət şəklində çap olunmuşdur (2). Bu divan dibaçə, qəzəllər, tərcibbənd, tərkibənd, müxəmməs, mürəbbe, qitələr və rübailərdən ibarət bir divandır. Füzuli “Divan”ının dibaçəsi klassik dibaçə anlayışına tam uyğun gəlir. Çünki bu dibaçəni şair ulu tanrıya həmd-səna ilə başladıqdan sonra öz sənət kredosunu izah edir. Sonda isə öz divanını tamamlamaq üçün ulu tanrıdan güc və qüvvə istəyir. Onu da qeyd edək ki, Füzuli “Divan”ının dibaçəsi orta əsrlər üslubuna və dilinə uyğun olaraq, olduqca təmtəraqlı bir dildə yazılmışdır. Bununla da Füzuli hətta dibaçənin üslubunda da orta əsrlər nəsrinə, təfəkkürünə, üslubuna sadiq qalmağa çalışmış və dibaçə ənənələrindən kənara çıxmamışdır.
Məlum olduğu kimi, divanda dibaçədən sonra gələn şeirlər ilk növbədə Allah-Taalanın (c.c.) və Məhəmməd Peyğəmbərin (s.ə.s.) tərifinə həsr olunmalıdır. Füzulinin “Divan”ı isə qəzəllər divanından ibarət olduğu üçün bu di-vanda ilk yeri qəzəllər tutur. Bu qəzəllərdə də biz ilk növbədə Allah-taalanın (c.c.), Məhəmməd Peyğəmbərin (s.ə.s.) şəninə yazılmış qəzəlləri görürük:
Ya mən əhatə elmükəl-əşyaə külləha,
Nə ibtida sənə mütəsəvvir, nə intiha.

Kim versə can yolunda, bulur xaki-məqdəmin,
Guya ki, xaki-rahinədir nəqdi-can bəha.

Yarəbb, həmişə lütfünü et rəhnüma mana,
Göstərmə ol təriqi ki, getməz sana, mana.

Ey olub merac bürhani-ülüvvi-şan sana!
Yerə enmiş göydən istiqbal edib fürqan sana.
Ümumiyyətlə, bir məsələni də qeyd etmək lazımdır ki, istər farsca və istərsə də türkcə divan bağlayan demək olar ki, bütün şairlər divanlarına daxil etdikləri ilk qəzəllərin ilk misralarını həmişə ərəb dilində qələmə almışlar. Bu, divan bağlayan şairlərin yaradıcılığında adətən bir ənənə halını almışdır. Füzuli də öz anadilli “Divan”ını qələmə alarkən bu ənənədən kənara çıxmamış və ona sadiq qalmışdır. Belə ki, Füzuli hətta təkcə birinci qəzəlinin deyil, ilk bir neçə qəzəlinin ilk misralarını da ərəbcə demişdir. Onun birinci qəzəli isə aşağıdakı beytlə başlayır:
Qəd ənarəl-eşqu-lil-üşşaqi minhacəl hüda!
Saliki-rahi-həqiqət eşqə eylər iqtida.
Füzulinin rübailər bölməsində də ilk iki rübai ərəb dilindədir. Görünür, divan bağlayan şairlərin yaradıcılığında bu da bir ənənə olmuş, onlar hər bölməni demək olar ki, ərəb dilinə, Quran dilinə hörmət əlaməti olaraq ərəb dilində olan əsərlərlə başlamışlar.
Qeyd etdiyimiz kimi, Füzulinin anadilli divanı qəzəllərdən, müsəmmətlərdən, qitələrdən və rübailərdən ibarət bir divandır. Bu divan əsasən kiçik həcmli janrları öz daxilində ehtiva edir. Füzulinin qəsidələri isə adətən onun divanına daxil olmamışdır. Bu faktı ən azı Füzuli divanının ən qədim əlyazma nüsxəsi olan Bakı nüsxəsi də təsdiq etməkdədir. Başqa sözlə desək, Füzulinin divanının bu əlyazma nüsxəsinə qəsidələri daxil deyildir. Lakin məlum olduğu kimi Füzuli divanının bəzi müasir elmi-tənqidi nəşrlərinə onun qəsidələri də daxil edilmişdir. Doğrudur, Füzulinin anadilli divanının bəzi əlyazma nüsxələrinə Füzulinin qəsidələri daxil edilsə də, bu kütləvi hal almamışdır. Bizə elə gəlir ki, bəzi əlyazma nüsxələrini əsas tutub divanın müasir nəşrlərinə Füzuli qəsidələrini daxil edən tərtibçilər Füzuli divanının əlyazma nüsxəsinə, müəllif mətninə müdaxilə etmişlər.
Füzulinin anadilli divanını araşdırdıqda aydınlaşır ki, divanda təqribən 292 qəzəl vardır və bu qəzəllər də divanın tərtib prinsiplərinə uyğun olaraq, qafiyələrinin və yaxud da rədiflərinin son hərflərinin əlifba sırasına görə düzülmüşdür. Füzuli demək olar ki, ərəb əlifbasında olan bütün hərflərdən istifadə etmiş və yaxud da başqa sözlə desək, qafiyələrinin və yaxud da rədiflərinin son hərfləri ərəb əlifbasının sıralanmasına uyğun şəkildə qəzəllər yazmışdır.
Beləliklə, Füzulinin anadilli “Divan”ına orta əsrlər divan prinsipləri nöqteyi-nəzərindən nəzər saldıqda məlum olur ki, Füzuli divanı dibaçə ilə başlayıb, özündə şairin kiçik həcmli lirik əsərlərini toplayan, Allah Taalaya (c.c.) və Məhəmməd Peyğəmbərə (s.ə.s.) həmd-səna edən qəzəllərə söykənən, ərəb əlifbasının tərtibləri ilə düzülən və bununla da orta əsrlər divan prinsiplərinə tam cavab verə bilən bir divandır.

Ədəbiyyat
1. Füzuli, Məhəmməd. Əsərləri, I cild. Tərtib edən və redaktoru prof. H.Araslı. Bakı, Azərbaycan SSR EA. Nəşriyyatı, 1958
2. Füzuli Divanı. Foto-surət, redaktor H.Araslı, Bakı, Azərbaycan SSR EA nəşriyyatı, 1958
3. Divan edebiyatı. İslam ansiklopedisi. Türkiye diyanet vakfı, cilt 9, İstanbul, 1994

Açar sözlər: Füzuli,mətn,türkcə,divan.

Понятие «дивана» в классической литературе
и «Диван» Физули на родном языке.
Основной темой обсуждения статьи является понятие дивана в средние века. Указывается, что диван не просто книга, это книга, оформленная в соответствии с особым вкусом поэта. Диван имеет своеобразные специфические принципы оформления. Только книгу, составленную в соответствии с этими принципами, считается диваном. В средние века многими поэтами были составлены диваны. Одним из выдающихся мас-теров пера, чей диван дошел до наших дней, является Мухаммед Физули. В статье диван Физули на родном языке анализируется на основе принципов средневекового дивана.
Ключевые слова: Физули, текст, тюркский, диван.

The concept of «divan» in classical literature
and "Divan" of Fizuli in native language.
In the article the main subject of the discussion is the concept of the divan in the middle ages. States that the di-van is not just a book, it is a book, in compliance with a special taste of the poet. Divan has a kind of specific compil-ing principles. Only the book, composed in accordance with these principles, it is considered a divan. Many poets have been composed divans in the middle ages. One of the great masters of the pen, whose divan survives till our days, is Mohammed Fizuli. In the article the divan of Fizuli in native language is analyzed on the basis of the princi-ples medieval divan.
Keywords: Fizuli, text, Turkic, divan.

Rəyçilər: fed. A. Musayeva, dos. L.Ələkbərova .

Günel Kamil qızı Yunusova
ZİYA PAŞA YARADICILIĞINDA İNSAN, VƏTƏN, HÜRRİYYƏT İDEYALARI
KLASSİK VƏ MODERN ŞEİR YANAŞMASINDA
Ziya Paşa (1829-1880) poeziyası əski şeir ilə yeni şeir arasında gedən prosesleri əks etdirmək baxımından xarakterikdir. Onun yaradıcılığında forma divan şeirinə, məzmun aparıcılığı isə yeni ədəbi normalara uyğundur. Tənzimat ədəbiyyatında Şinasi ilə başlayan məzmun yeniliyi Ziya Paşada irəliyə doğru daha bir addım ata bildi. Ziya Paşada obraz bir xarakter keyfiyyətilə seçilməyə başladı. Ziya Paşa obrazlarının daxili aləm görüntüsü yeniliyin təzahürünə işarə idi. Ziya Paşa obrazın hiss və düşüncələrini psixoloji baxımdan çatdırmağa nail ola bildi. Əlbəttə, bu XIX əsrin II yarısında poeziya üçün tam yeni idi. Bu, bir tərəfdən Ziya Paşanın istedad və sənətdə özünüifadə bacarığının nəticəsi idisə, digər tərəfdən Ziya Paşanın üzv olduğu “Əncümani-şüəra” (1861) təşkilatının yeniləşmə, klassik zövq, forma və mövzu axtarışlarının təsiri ilə bağlı idi. Ona görə də Ziya Paşada hər şey realist hisslərlə romantik duyğuların, mistika ilə reallığın çarpaz və paralelliyində təzahürünü tapır. Ziya Paşa 1868-ci ilə yazdığı “Şeir və inşa” məqaləsində sənətin qarşısında duran məsələlərdən, xüsusi olaraq şeirin bu günkü məqsəd və vəzifələrindən bəhs açmışdır. Z.Paşanın poeziya görüşləri Osmanlı şeirinin həm dünəni, həm də mövcud durumu barədə kifayət qədər fikir formalaşdırmağa imkan verir. Məqalədə Türk şeirinə ərəb və fars təsiri, türk şeirinin ənənə imkanları, o cümlədən şeirin dili və s. haqqında fikirlər tarixilik və müasirlik aspektində məsələlərə aydınlıq gətirir: “Osmanlıların şiiri acaba nedir? Necati ve Baki ve Nefi divanlarında gördügümüz bahri-remel ve hezecden mahbun ve mühbis kasaid ve gazaliyat ve kıtaat ve mesneviyatmıdır? Yoksa Hace ve İtri gibi musikişünasanın zabiti makamat ettikleri Nedim ve Vasif şarkılarımıdır? Hayır bunların hiç birisi Osmanlı şiiri degildir. Zira görülüyor ki, bu nazımlarda Osmanlı şairleri şuarayi İrana ve şüarayi İran dahi araplara taklid ile melez bir şey yapılmıştır. Ve bu taklid üslubi nazımda degil, belki efkar ve maaniye bile sirayet edip, bizim şüarayi eslaf edayi nazmu ifadede ve hayalat ve maanade arap ve aceme mümkün mertebe taklide say etmeyi maariften addetmişler ve acaba bizim mensub olduğumuz milletin bir lisanı ve şiiri varmıdır ve bunu islah kabulmudur, asla burasını mulahaza etmemişlerdir”. (7, s.71)
Ziya Paşanın araşdırmalarında şeirə müqayisəli yanaşma vardır. Bu müqayisələrdə ərəb, fars və türk poeziyasının tarixinə, qarşılıqlı əlaqə və təsirlərə bir aydınlıq gətirilir. “Şeir və inşa” məqaləsində milli şeirin geri qalma səbəbləri verilən izahlarda, təhlillərdə özünəməxsus cavablandırılır.
Ziya Paşa yaradıcılığında divan şeiri, aşıq tərzi və Avropa ədəbi təsirləri mövcuddur. Bu onu göstərir ki, o, həm divan ənənəsinə, həm də modern tərzə bağlı olmuşdur. Düzdür, Ziya Paşanın klassikaya münasibəti birmənalı olmamışdır. Tədqiqat işimizin I fəslində bu barədə söhbət açılmışdır. Yəni o, divan şeirinin üstünlükləri ilə yanaşı, onun qüsurlarından da bəhs açmış, hətta divan şeirini “eşşək anqırması” şəklində xarakterizə etmişdir. Əlbəttə, bu cür dəyərləndirmə onun sənət görüşlərində ziddiyyətli məqam kimi xarakterizə olunur.
Klassikaya meyl Ziya Paşada özünü divan və aşıq tərzinə münasibətdə göstərir. O, XIX əsr türk ədəbiyyatında yaradıcılığını klassika üzərində inkişaf etdirən, eyni zamanda yeni ədəbi təsirləri qəbul edən, köhnəliklə yeniliyin sintezini qura bilən istedadlı sənətkar kimi tanınmışdır. Klassik Şərq poeziyasının özünəməxsus vəzn və qafiyə sistemi vardır. Ərəb, fars və türk ədəbiyyatları Şərq-İslam ədəbiyyatının tərkibində birləşir. Bu ədəbiyyatlar vahid birlikdə nə qədər ümumi dəyərlər qazansalar da, bir o qədər də fərdi, daha doğrusu, milli keyfiyyətlərdən kənar deyillər. Qəzəl, qəsidə, məsnəvi, rübai, tuyuq və s. Şərq şeirinin ortaq nəzm formaları hesab olunsa da, ərəbin (məs; qəsidə, qəzəl), farsın (məs; rübai), türkün (məs; tuyuq) bədii zövq, bədii özünüifadəsində sadalanan şeir şəkillərinin milli baxımdan daha çox kimə mənsubluğunu da inkar etmək qeyri-mümkündür.
Bir qədər əvvəldə Ziya Paşanın həm divan, həm də aşıq tərzi ilə bağlı olduğunu qeyd etmişdik. Bu bir daha onu təsdiqləyir ki, o, bir şair olaraq xalq ədəbiyyatı ilə divan klassik ənənəsini mükəməl bilən, bunları yaradıcılığına tətbiq etməyi bacaran sənətkardır. Ziya Paşada divan ədəbiyyatının təzahürü bilavasitə onun şarkıları ilə bağlıdır. Qeyd edək ki, şarkı türk milli şeir şəkli olsa da, bu məsələdə türk ədəbiyyatşünasları yekdil rəydə deyildirlər. Əgər F.Köprülü, N.S.Banarlı şarkıları türk şeir şəkli hesab etsələr də, Z.Göyalp onu milli şeir şəkli kimi qəbul etmir. O, şarkıların ərəb şeir şəkli olduğunu təsdiqləyir. Bir cəhəti deyək ki, qədim zamanlardan üzü bəri ilahi, türki, şarkı, tuyuğ kimi müxtəlif şeir ölçülərinin kökündə ümumi bir eyniliyi təsdiq etməmək mümkün deyil.
Bu mənada tuyuğun divan şeirinə türk bəxşişi olduğu mübahisə doğurmursa, demək, Z.Paşanın qələm təcrübəsinin məhsulu olan şarkılarında türkə mənsubluğunu mübahisəsiz qəbul etmək olar. N.S.Banarlı yazır ki, “şarkı divan şeirimizin son əsrlərdə qəzəldən sonra ən yayğın, hətta daha populyar bir şeir çeşididir”. Görkəmli yazıçı Əziz Nesinin “Nazim Hikmət dünyanı dolaşan Türkiyə şarkısıdır” fikrindəki şarkı ifadəsi sırf milli duyğu və milli lirizm səciyyəsindədir. Əslində, Ziya Paşa da “Şeir və inşa” məqaləsində Şeyx Qaliblə yüksək mərhələyə çatan, Ali Əfəndi, Muştaq bəy, İsmayıl Paşazadə simasında müəyyən mərtəbəyə yetişən milli şeirin ümumi mənzərəsi fonunda biz əhəmiyyətli bir suala cavab tapırıq. Ziya Paşa tərəfindən məqalədə verilən sual belədir: “Bizim millete tabii hal üzere ne şiir, ne de inşa yok mu demek olur?” Əlbəttə, konkret cavab, eyni zamanda qısa izahatda biz xalq şeirinə verilən üstünlüyün şahidi oluruq: “Hayır. Bizim tabii olan şiir ve inşamız taşra ahalileri ile İstanbul ahalisinin avami beyninde hala durmaktadır. Bizim şiirimiz hanı şairlerin namevzun diye beğenmedikleri avam şarkıları ve taşralarda ve çoğur şairleri arasında deyiş ve üçleme ve kayabaşı tabir olunan nazımlardır”. (7, s.75)
Ziya Paşa öz növbəsində yaradıcılığında şarkılara yer ayırmaqla bu milli şeir şəklində əsas olaraq formaya üstünlük vermişdir. Ziya Paşa şarkılarında xalq şeir ənənəsinə yaxınlıq mövcuddur. Onun şarkılarındakı sadəlik xalq şeirinə yaxınlığın əlamətidir. Xalq şeirinin qoşma və divan şeirinin mürəbbe şəkilləri arasındakı nisbi formal oxşarlıqları xalq zövqünün bədii sifarişi hesab etmək olar. Əlbəttə, bu prosesdəki söz, ifadə, mövzu seçimi və s. yerli xarakter alması milliləşmə və məhəlliləşmə imkanlarını genişləndirdi. Onu da əlavə edək ki, XVIII əsrdən başlayaraq türk ədəbiyyatında məhəlliləşmə cərəyanı formalaşdı. Bu cərəyan ədəbiyyatda milliləşmənin əsasını qoydu. Yəni türk ədəbiyyatında xalq təsiri hakim olmağa başladı.
XVII əsrdə Nefi, Nabi kimi şairlərinin sənətindəki divan söz əzəməti, XVIII əsrdə Nedim, Kani, Rasih, Şeyx Qalib, Fazil Əndəruni və s. şairlərin əsərlərində “mənanı başa düşmək üçün lüğətlərə baxmağa ehtiyac duyulmayan” sadə xalq deyimləri ilə əvəzləndi. Bütün bu proseslərin bariz nümunələrindən biri kimi Ziya Paşanın şarkılarını misal göstərə bilərik:
Neçin nalendesin böyle,
Gönül derdin nedir söyle?
Seni ben istemem öyle,
Gönül derdin nedir söyle?

Kimin aşkıyle nalansın
Kimin hicriyle suzansın
Neden böyle perişansın
Gönül derdin nedir söyle?
Bu parçalarda sözlərin asan başa düşülməsi, ifadələrin milli nəzm şəklinə uyğun işlədilməsi sırf milliliyə xidmət göstərən xüsusiyyətdir. Şeirdə diqqəti cəlb edən başlıca cəhətlərdən biri odur ki, burada işlədilən ərəb və fars sözləri (nalə, könül, dərd, hicr, pərişan və s.) qəliz, başa düşülməyən deyildir. Bunlar dilimizin söz ehtiyatını zənginləşdirən, əsrlər boyu xalq ruhu ilə cilalanan, dilimizdə vətəndaşlıq hüququ qazanan sözlərdir. Şeirdəki qafiyələnmə sistemi də şarkı şeir şəklinə uyğundur (aaaa; bbba). Biz burada şarkıların qoşma ilə müəyyən oxşarlıqlarından bəhs açırıqsa, hər iki şeir şəklinin qafiyələnmə sisteminə də nəzər salmalıyıq. Əgər qoşmanın qafiyələnmə sistemi abcb, cccb, dddb və s. şəklindədirsə, bu şeir şəkilləri arasında birinci bəndlərin fərqli qafiyələnmə quruluşuna şahid oluruq. Eyni mənzərəni biz şarkılarla mürəbbelərin müqayisəsində də görə bilərik. Yəni orta əsrlər Şərq şeir şəkli olan mürəbbelerin qafiyələnməsi aaaa, bbba, ccca, ddda, quruluşundadır. N.Kamalın bir mürəbbesindən iki bəndə nəzər salaq:
Sidk ile terk edelim her emeli, her hevesi
Kıralım hail ise azmimize ten kafesi
İnledikce eleminden vatanın her nefesi
Gelin imdada diyor bak budur Allah sesi.

Bize gayret yakışır merhamet Allahındır
Hükmi ati ne fakirin, ne şehinşahındır.
Dinle feryadını kim tercemeyi ahındır
İnledikce ne diyor bak vatanın her nefesi. (10, s.69)
Ədəbi proseslərin bu cür gedişində olduqca maraqlı bir məqam diqqətdən yayınmır. Yəni dörd misralıq şeir şəkilləri olan qoşma və rübai arasında olan kəskin fərqlər yavaş-yavaş mürəbbe, şarkı kimi şeir şəkillərinə yaxınlaşmağa doğru gedir. Məlumdur ki, heca vəzni XI əsrdə Y.Balasaqunlu ilə türk şeirində nəyə qadir olduğunu təsdiqləyə bildi. Bu proses isə türk ədəbi aləmində milliliyə gedən yolları həm formalaşdırdı, həm də genişləndirməyə şərait yaratdı. Ancaq onu da qeyd edək ki, türk şeirimizdə milliləşmənin başqa bir təzahür forması da diqqətdən yayınmırdı. Artıq Türkiyə ədəbiyyatında Sultan Vələdlə başlayan türk dilli şeir nümunələrinin say çoxluğu, Ə.Nəvai, M.Füzuli və digər korifey sənətkarların türk dili məhəbbətləri dil baxımından milliliyə bağlanırdı. Əlbəttə, sənətkarların türk dilinə olan sevgi və məhəbbətləri bu dilin poetik imkanlarının genişlənməsidə, onun ədəbiyyatının milliləşməsində yeni mərhələyə keçidini təmin edirdi. Türk dünyasının böyük şairi, ilk türkdilli “Xəmsə”nin müəllifi Ə.Nəvai 1499-cu ildə yazdığı “Mühakəmətül- lüğəteyn” əsərində türk dilində yazmağının səbəbləri və bu dildə yazdıqlarının üstünlükləri barədə belə deyir: “Mən fəqir də hələ yeniyetmə çağlarımdan söz xəzinəsindən birər gövhərlər tökməyə başlamışam. Bunlar hələ nəzm bağına salınmamışdı, sadəcə könül dəryasından nəzm bağına dartılan gövhərlər təb qəvvasının səyi ilə ağız sahilinə təzə-təzə gəlməyə başlamışdı. Yuxarıda təsvir edilən adətə-vərdişə uyğun olaraq mənim də meylim fars dilinə sarı oldu. Amma elə ki, şüur sinninə qədəm qoyuldu, elə ki, Həqtəala təbimi qeyri-adiliyi dərkə, incə və mürəkkəb mətləbləri anlamağa yönəltdi, türk dilini mülahizə etməyim dəxi vacib oldu.
Gözlərim önündə elə bir aləm açıldı ki, on səkkiz min aləmdən artıq. Onda təbimə elə gözəl və elə zinətli səma qatı məlum oldu ki, göyün doqquz qatından artıq. Onda elə bir fəza və yüksəklik xəzinəsi açıldı ki, dürləri ulduzların gövhərlərindən parlaq.” (6, s.37)
Məhz Ə.Nəvainin dediyi kimi, gözlər önündə on səkkiz min aləmdən artıq bir aləmin açılmasına təsir göstərən türk dili bir çox mənada milli türk bədii zövqünün tərənümünün öhdəsindən gələ bildi. Biz bunu türk ədəbiyyatşünaslarının milli nəzm şəkli hesab etdikləri şarkılarda, konkret olaraq Ziya Paşa şarkılarında da aydın hiss edirik:
Aşıqları inandırır,
Yalan vadeyle kandırır
Bu huy seni utandırır
Çok naz aşık usandırır.

Nedir senden bu çektiğim
Esirinsem ver penciğim
Bilmezmisin a sevgilim,
Çok naz aşık usandırır. (10,s.49)
Açıq-aydın görünür ki, bu misralarda sadə xalq deyim, ifadə tərzi hökm sürür. Burada bayatının, gəraylının, qoşmanın forma-məna çalarları başqa bir özünəməxsusluqda diqqəti çəkir. Ziya Paşanın bir tərəfdən divan şeiri, digər tərəfdən Avropayönlü ədəbi təsirlərin mövcudluğunda xalq şeirinə meyli olduqca maraqlıdır. Bunun kökündə daya-nan səbəblərdən biri də ənənəyə bağlılıqdır.
Ziya Paşa poeziyasında xalq şeiri əlamətləri bilavasitə öz qidasını ənənədən alır. Bu mənada Ziya Paşanın ənənəyə bağlılığı onu klassika ilə birləşdirir, yaradıcılığında ayrıca istiqamətə çevrilir.
Ziya Paşada divan şeiri yaradıcılığının başqa bir istiqamətini təşkil edir. Onun divan ənənəsində yazdığı şeirlərində sosial həyat, əxlaq, didaktika və s. əsas mövzuya çevrilir. “Şeir və inşa”, “Xarabat müqəddiməsi” əsasən Ziya Paşanın ədəbiyyat və sənət barədə görüşlərini əks etdirir. Bu məqalələrdə xalq, divan və Avropa şeir sənətinin bəzi məqamları təhlil olunur. Məsələn, Ziya Paşa Avropa ədəbiyyatından öyrənməyi təbliğ edərkən, həm də bu ədəbiyyatı təqlid etməkdən uzaqlaşmağı tövsiyə edir. Qərb şeir növlərini bəyəndiyini bildirsə də, bunların türk şeirinə girməsini qəbul etmir.
Ziya Paşa divan şeirində dilin əhəmiyyətini xüsusi qeyd edir. Maraqlıdır ki, o, ərəb, fars, və türk sözlərinin “bir nəhr olaraq Osmanlı ümmanında toplanmasının” əleyhinə getmir, bu halın poeziyada ifadə imkanlarının genişlənməsinə kömək edəcəyini bildirir. Amma o, bu prosesdə müxtəlif dillərə məxsus sözlərin düzgün seçilməyərək işlədilməsindən ehtiyatlandığını da bildirir, lazımsız ifadə və tərkiblərin şeirdə ağırlıq yaradacağını nəzərə çatdırırdı:
Çıktıkça lisan tabiatından
Elbette düşer fesahatından.
Ziya Paşanın fəlsəfi-psixoloji, sosial, insan psixologiyası və s. ilə bağlı əsərləri, o cümlədən satiraları şairin Avropayönlü ədəbiyyatla bağlılığını təsdiqləyir. Onun “Tərkibibənd”, “Tərcibənd” və “Zəfərnamə”si janrına görə mənzum əsərlərdir. Təbii olaraq bu əsərlər həm xarakterinə, həm də problemlərin qoyuluşu baxımından şairin divanına daxil olan şeirlərdən fərqlənir. Lakin adı çəkilən hər üç əsərin bir-birinə yaxın və bir-birindən fərqli cəhətləri vardır. 1859-cu ildə yazılmış “Tərcibənd” əsərində modern baxış və düşüncələr əsas yer tutur. 12 bəndlik bu əsərdə Ziya Paşa Şərq-İslam və Qərb fəlsəfi görüşləri müstəvisində insan və kainat problemlərinə münasibət bildirmişdir. “Şair bu əsərin hər bəndində varlığın müəyyən bir sahəsinin təsvirini vermişdir. Göy cisimləri, heyvanlar və bitkilər aləmi, insanlar arasındakı dini, milli, irqi, əxlaqi ayrılıqlar, ayrı-ayrı fərdlər arasındakı ziddiyyətlər, cəmiyyət və həyatdakı qeyri-bərabərlik, ümumiyyətlə varlığın nizamından şikayət, pisliyin yaxşılıqlar üzərindəki qələbəsi, insanların əzici həyat qanunları qarşısındakı acizliyi əsərin əsas canını təşkil edir”. (2, s.86) “Tərcibənd” əsərini Əhməd Kabaklı “dünyanın quruluşunu, kainatın sirrini, Allahın hikmətini öyrənən fəlsəfi əsər”, Əhməd Hamdi Tanpınar isə “Allahı arayan, insanoğlunu kainatın içindəki həqiqi yeri ilə, yəni keçici bir xəyal olaraq göstərən dini-təsəvvüfi-hikməti əsər” kimi qiymətləndirir. “Tərcibənd”in bütün bəndlərinin sonunda “ağılları heyrətləndirən böyük Sənətkarları uca tuturam, qüdrəti ilə ən üstün bilginləri aciz qoyan ulu Tanrını uca tuturam” mənasını verən ərəb dilində yazılmış aşağıdakı beyt təkrarlanır:
Sübhane men tahayyere fi sunihil ukül
Sübhane men bikudretihi yacüzül fukül.
Ancaq bütün bəndlərin sonu eyni hikmətin ifadəsi ilə bitsə də, hər bənddə özünəməxsus ideya hökm sürür. Bu əsərdə belə demək mümkünsə, forma köhnə olsa da, şairin Allah və insan barədə fəlsəfi düşüncələri müəyyən qədər elmi təsəvvürlərə uyğunlaşdırılmışdır. Məsələn, “Tərcibənd”də günəş sistemi, qalaktika və s. barədə verilən fikirlərdə elmi əsasların olması bir daha onu təsdiqləyir ki, Ziya Paşa dünyada bir nizamın olması, planetlərin müəyyən sistem uyğunluğuna görə düzülməsi, həm də idarə olunması ilə əlaqədar mənbələrdən xəbərdar imiş. Lakin əsərdə ictimai problemlərə daha çox yer verilmiş, məsələlər daha çox Tanrı-insan, dövlət-xalq əlaqəsində araşdırılmışdır. Ona görə də modern ədəbiyyat üçün vacib olan insan, ağıl, xalq, hürriyyət anlayışları “Tərcibənd”də xüsusi dəyər alır. Təbii olaraq əsərdə belə bir sual ortaya çıxır. İnsan kainat sirlərini daim öyrənməyə cəhd etsə də, bu sirlərdən agah olmaq heç vaxt mümkün olmayacaqdır.
Əsərin birinci bəndində şair bu barədə fikirlərini belə ifadə edir:
Gerdun bir asiyabi felaket medardır,
Guya içinde ademi avare danedir.
Kesbi yakıne adem için yokdur ihtimal
Her itikat akla göre gaibanedir
Asli murad hükmü ezel bulmadır vücud.
Zahirdeki sevabu hata hep bahanedir. (7, s.65)
Ona görə də ən üstün ağılları aciz qoyan, heyrətləndirən yaradanın ucalığını ifadə edən ərəb dilində verilmiş beytin hər bəndin sonunda təkrarlanması zaman və məkan dairəsində insanın fəaliyyət aktivliyinin dərəcəsini müəyyənləşdirməyə xidmət edir. Bir qədər əvvəl ərəb dilində verilmiş həmin beytin mənası haqqında izahat vermişdik. Doğrudan da insan ağlı, zəkası əslində Allahın yaratdığı çox şeyləri açmaqda, izah etməkdə acizdir. Şeirdə “her itikat akla görə qaibaredir” fikrinin səslənməsi məhz bu mənanı bildirməyə xidmət göstərir. Burada ənənə izləri açıq-aydın görünür. Çünki Tənzimat ədəbi yanaşmasında dünyaya baxış bir qədər başqadır. Divan şeirində din və təsəvvüfün təsiri nəticəsində dünya fani hesab olunur. Eyni zamanda fani dünya insan iradəsindən kənarda dayanır. Yəni insan iradəsi dünyanın gərdişinə təsir edə bilməz. Bu mənada insan “aciz məxluq” olduğunu dərk etməli və mübarizə yolu deyil, itaət yolu seçməlidir.
Ziya Paşanın “Tərcibənd”ində İslam fəlsəfi görüşlərinin aparıcılığı şübhə doğurmur. Əsərdə ölüm və fanilik düşüncələri ətrafında insan taleyinin təhlili buna misaldır. Ona görə də əsərdə hər şeyə qadir Allahdır, yaratdıqları onun iradəsi xaricində deyil, ideyası öz hakimliyini qoruya bilir. Bu səbəbdən insan həyatda nə özünü qoruya bilir, nə də haqqı uğrunda mübarizə aparmağı bacarır. Nəticədə gücsüzlər güclülərin şikarına çevrilirlər:
Gavvasi hırsı gevher eder lokmayi nehenk
Kebki umidi dane eder tilleye şikar
Dürdaneyi durunu için çak olur sadef
Avazıdır kafesde eden bülbülü nizar
Bidesterin helakine hayye olur sebeb
Katli samuri zare olur pustu medar
Galib zebunu kaidedir eylemek telef
Yerde, havada, bahrde cari bu giridar. (7, s.66)
Göründüyü kimi, burada haqsızlığa və bərabərsizliyə qarşı etiraz vardır. Ziya Paşanın bir növ köhnə tipdə yazmış olduğu əsərin yeniliyini də bunda axtarmaq lazımdır. Yəni burada əzilən insanın mübarizəsi qeydə alınmır. Çünki o, aciz və itaətkardır. Amma şair öz növbəsində bu aciz insana qarşı olan haqsızlığa etiraz edir. Şeirin səkkizinci bəndində etirazlar aşağıdakı kəskinlikdə əksini belə tapır:
Yareb, nedir bu dehrde her merdi züfünun,
Olmuş belayi akl ile aramdan masun.
Yareb, niçin bu arsada her şahsı arifin,
Mikdarı fazlına göre derdi olur fürun.
Bilmem ki, muktezayi nizami cihanmıdır.
Daim cihanda cahil olur mesadet nümun.
Nadanı kamperver eder taliyi bülend.
Ehli kemalı sail eder bahti vajdun. (7, s.66)
Burada kəskin şəkildə diqqəti cəlb edən etiraz Şərq ədəbiyyatı motivi səciyyəsindədir. Etiraz motivi İran ədəbiyyatının Rudəki, Nasir Xosrov və s. sənətkarların yaradıcılıqları üçün də xarakterik olmuşdur.
Ümumiyyətlə, dövlət, cəmiyyət və xalq problemləri Ziya Paşa yaradıcılığında yeniliyin təzahür formalarından biri kimi xarakterizə olunmalıdır. Şairin “Tərcibənd”, “Tərkibibənd”, “Zəfərnamə” və digər satirik ruhlu şeirlərində “zülmə giriftar olanlara”, zalımlara münasibət bəzən açıq, bəzən də üstüörtülü şəkildə ifadəsini tapır. “Tərkibibənd”də:
Bibaht olanın bağına bir katresi düşmez,
Baran yerinə dürri güher yağsa semadan.
Her akıle bir derd bu alemde mukarrer
Rahat yaşamış varmı güruhi ukaladan. (7, s.63)
- şəklində tənqid birbaşadırsa, “Zəfərnamə”də sədrəzəm Ali Paşanın Krit adasında dırnaqarası zəfəri guya mədh olunur, üstüörtülü tənqid hakimiyyət sütunlarını silkələməyə xidmət göstərir. Əhməd Hamdi Tanpınar “Zəfərnamə” haqqında yazırdı ki, “kaside bizdeki hiciv edebiyatının oldukca terbiyeli ve temiz örneklerindendir”. (1, s.299) Bu əsərdə Tənzimat ədəbiyyatı tələblərinə uyğun dünyaya baxış tərzi yenidir. Fani baxış yerini aktiv müdaxiləyə verir. “Ziya Paşa “Zəfərnamə”si ilə Türkiyə ədəbiyyatında ictimai satiraya geniş yol açdı. Köhnə tərzdə yazılan parnoqrafik əsərlərdən, geniş ictimai lövhələri əks etdirməkdən uzaq olan həcvlərdən fərqli olaraq Ziya Paşa həm məzmun və ideya, həm şeiriyyət cəhətdən satiraya yeni keyfiyyətlər gətirdi, incə və dərin müşahidələr, istedad və həyat təcrübəsi sayəsində dövrünün mürəkkəb, təzadlı ictimai-siyasi həyat problemlərini sənət laboratoriyasında işıqlandırdı. Xalqının inkişaf və irəliləyişinə mane olan əngəlləri realistcəsinə açıb göstərdi. Türkiyə poeziyasında ictimai-siyasi satiranın, fəal realizmin bünövrəsini qoydu”. (2, s.103)
Ziya Paşa “Zəfərnamə” ilə ilk dəfə yüksək hökumət məmurlarını, xalqa zidd üsul-idarəni tənqid etməklə yanaşı, xalqın maddi rifahını yaxşılaşdırmaq barədə fikirlərini də bölüşür.
ƏDƏBİYYAT:
1. Ahmet Hamdi Tanpınar. XIX asır Türk edebiyatı tarihi. İstanbul, 2006
2. Aydın Abi Aydın. Türkiyə ədəbiyyatı tarixi, II cild. Bakı, Bakı Univeristeti nəşriyyatı, 2007
3. Ahmet Kabaklı. Türk edebiyatı, 3 ciltte. İstanbul, 1997
4. Beşir Ayvazoğlu. Geleneğin direnişi. İstanbul, “Ötüken”, 1997
5. Elman Quliyev. Türk xalqları ədəbiyyatı. Bakı, “Constant Empire”, 2011
6. Əlişir Nəvai. Mühakəmətül-lüğəteyn. Bakı, “Yurd”, 1999
7. Hüseyn Tuncer. Tanzimat edebiyatı. İzmir, “Akademik Kitapevi”, 1986
8. Qədim dövrdən bu günə qədər Türkiyə türk ədəbiyyatı. Ankara, 1999
9. Nihat Sami Banarlı. Resimli türk edebiyatı tarihi, II cilt. İstanbul, 1971
10. Türk şiiri antolojisi. İstanbul, “Bağcılar”, 1986
11. Tofik Gönensay. Tenzimattan zamanımıza kadar türk edebiyatı. İstanbul, 1949

XÜLASƏ
Məqalədə Tənzimat ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi Ziya Paşa yaradıcılığı təhlil olunmuşdur. Şairin poeziyası daha çox forma və məzmun baxımından araşdırılmışdır. Buna görə də məqalədə Ziya Paşa poeziyası Şərq və Avropa ədəbi təsirləri daxilində öyrənilmiş, onun yaradıcılığı üçün xarakterik cəhətlər diqqətə çatdırılmışdır. Yeri gəldikcə şairin divan şeirinə, modern şeirə olan münasibətləri açıqlanmışdır.
Açar sözlər: Tənzimat ədəbiyyatı, poeziya, divan şeiri, modern şeir, ənənə.

SUMMARY
The article was an analysis of the Tanzimat literature representative of the Ziya Pasha. His poetry is more in terms of form and content analyzed. Therefore, this paper studied the effects of Ziya Pasha poetry Eastern and European literature, it has been brought to the attention of the characteristic features. As the poet Divan poetry, modern poetry described the relations.
Key words: Tanzimat literature, poetry, sofa poetry, modern poetry, tradition.

РЕЗЮМЕ
В статье исследовано творчество известного представителя литературы Танзимата. Творчество по-эта рассмотрено, в основном, с точки зрения формы и содержания. Поэтому Зия Паши изучен в контексте литературного влияния Востока и Европы, в том числе автор приводит характерные детали, присущие его творчеству. В статье выражено отношение к Дивану-стиху и к стиху-модерну.

Ключевые слова: литература Танзимата, поэзия, Дивану-стиху, стиху-модерн.

Садыгова Валида Октай кызы
ИСТОКИ ПУШКИНСКИХ СКАЗОК
Как показывает история развития мирового литературного процесса, особый интерес к собственному фольклору проявляется в переломные, этапные периоды литератур. Именно через фольклор, его тематику и поэтику ведется поиск новых художественных форм, обретается национальная самобытность литературы, а затем и ее подлинная народность.
К фольклору в свое время обращались английские поэты «озерной школы», фольклор стал «питатель-ной средой» для немецких романтиков.
Русская литература в этом смысле не является исключением. Конец XVIII – начало XIX веков, знаме-нующий рождение «новой» русской литературы, отличен и небывалым интересом русских литераторов к сокровищнице русского народного творчества. Художественные поиски в этом направлении ведут в эти го-ды такие разные по своему значению и идейным позициям писатели, как Н.М. Карамзин, И.А. Крылов, В.А. Жуковский, П.А. Вяземский и другие. Это было ближайшее окружение Пушкина. Естественно, что к этому не высыхающему колодцу припадал и сам Пушкин, открывший принципиально новую эпоху в рус-ской литературе. В фольклоре Пушкин видел «не археологическое достояние», а живую эстафету огромного художественного опыта, обогащенного на своем многовековом пути. Не случайно «Наброски статьи о рус-ской литературе» (1830) он начинает со слов: «Уважение к минувшему – вот черта, отличающая образован-ность от дикости» (1, 7, 155).
Уже в 1820 году Пушкин создает поэму «Руслан и Людмила», рожденную как бы в процессе соревно-вания с Батюшковым и Жуковским за создание сказочной поэмы. Основой для ее сюжета было выбрано лу-бочное издание сказки «Еруслан Лазаревич», однако Пушкин по-своему переработал народный сюжет, соз-дав свой, сугубо индивидуальный сказочный мир. Поэма была очень тепло встречена читателями. «Причи-ною энтузиазма, возбужденного «Русланом и Людмилою», было, конечно, и предчувствие нового мира творчества, который открывал Пушкин… В этой поэме все было ново: и стихи, и поэзия, и шутка, и сказоч-ный характер, вместе с серьезными картинками» (9, 361), - писал В.Г. Белинский, подчеркивая историче-ское значение поэмы для дальнейшего развития русской литературы, но начисто отказывая ей в значении художественном как вневременного факта искусства. Поэма, по мнению критика, грешит псевдонародно-стью, отсутствием «русского духа» (9, 362).
Между тем, на наш взгляд, она скорее, наоборот, свидетельствует о глубоком знании Пушкиным фольклора – сцена пира, образы князя Владимира и Руслана, безусловно, окрашены былинным колоритом.
Как свидетельствует М.К. Азадовский (5), с русским фольклором Пушкин, несомненно, уже был зна-ком по лубочным изданиям и по сборнику «Древние российские стихотворения, собранные Киршею Дани-ловым», в который входили записи 24 былин и 21 исторической песни; в библиотеке поэта имелось издание этого сборника 1828 года.
Кроме этого, Пушкин был хорошо знаком и с устным фольклором – немало сказок он слышал от сво-ей няни Арины Родионовны, сам записывал песни и сказки в Поволжье, на Украине, в Южном Приуралье.
О знании Пушкиным русского фольклора и страстной любви к нему свидетельствуют и его прямые поэтические признания:
Спой мне песню, как синица
Тихо за морем жила;
Спой мне песню, как девица
За водой поутру шла… (1, 2, 258)
Своеобразной «энциклопедией русской сказки» можно назвать и написанный в 1824 – 1825 годах пролог к поэме «Руслан и Людмила».
Пролог является своего рода манифестом Пушкина-фольклориста, с которым он выступил в середине 20-х годов, в самом начале своей работы над сказками.
У лукоморья дуб зеленый;
Златая цепь на дубе том;
И днем и ночью кот ученый
Все ходит по цепи кругом;
Идет направо – песнь заводит,
Налево – сказку говорит… (1, 4, 8)
Сравним эти стихи с соответствующим отрывком из записи Пушкина народной сказки: «…у моря лу-комория стоит дуб, а на том дубу золотые цепи, и по тем цепям ходит кот: вверх идет – сказки сказывает, вниз идет – песни поет, лапой морду утирает, под дубом ходит, народ зовет сказки слушать» (1, 3, 407). Все реалии и образы пролога – избушка на курьих ножках, кот «ученый», леший, кощей, тридцать витязей заим-ствованы из широко известных русских сказок.
Еще больше развитие стремления Пушкина к художественному освоению русского фольклора про-явилось в его «Сказках».
Как правило, литературоведы относят к ним «Жениха» (1825), «Сказку о попе и о работнике его Бал-де» (1830), «Сказку о Медведихе» (1830), «Сказку о царе Салтане..» (1831), «Сказку о рыбаке и рыбке» (1833), «Сказку о мертвой царевне…» (1833) и «Сказку о золотом петушке» (1834).
Однако примечательно, что первую из них – «Жених» (1, 4, 299) сам поэт относил к балладам, и не без оснований – это действительно баллада, строящаяся как реальная бытовая история с необычным, за-хватывающим содержанием. В духе балладной эстетики поэт «создает» тайну Наташи. Тайна эта раскрыва-ется постепенно, вызывая острые переживания героев и читателя. Стремясь к драматизации действия, Пуш-кин развертывает диалог жениха и невесты, в котором нарастают обличительные интонации невесты
(«Она глядит ему в лицо». «А это с чьей руки кольцо?») и страх разоблачаемого разбойника («Жених дрожит, бледнея…») (1, 4, 304). Чувства героев правдивы, обоснованны, бытовая обстановка купеческого дома создает яркий реалистический фон. Все это резко отделяет это произведение от сказок.
А вот «Сказка о попе и о работнике его Балде» - это действительно сказка, теснейшим образом связан-ная с русской бытовой сказкой, несшей в себе, как правило, огромный сатирический заряд. Пушкина, как верно заметил М.К. Азадовский, «влекла не только сказочная фантастика, но он остро чувствовал и соци-альную природу сказки и ее связь с реальной жизнью» (4, 19). Образы и мотивы этой сказки широко извест-ны в народном репертуаре. Текст близок к записи народной сказки, сделанной Пушкиным в Михайловском, по-видимому, от няни Арины Родионовны. Вот начало его записи: «Поп поехал искать работника. Навстре-чу ему Балда. Соглашается Балда идти ему в работники, платы требует только три щелка в лоб попу. Поп радехонек, попадья говорит: «Каков будет щелк». Балда дюж и работящ, но срок уже близок, а поп начи-нае6т беспокоиться» (1, 3, 410). Все мотивы скреплены в сюжет образом работника с его невероятными про-делками. В фольклорном тексте объединяются в одном лице два основных типа героев русской сатириче-ской сказки: дурак и шут. Пушкин это нашел и выделил в конспекте имя героя – Балда. По В.И. Далю оно означает «дылда, болван, балбес; долговязый и неуклюжий дурень» и, одновременно, в другом значении «большой молот, молотище, кувалда, кулак от 8 до 15 фунтов» (19, 211). Обозначения имеют отношение к пушкинскому образу: Балда с виду глуп, соглашается работать почти даром, но «щелк щелку розь» (1, 4, 305).
Сравнение текста сказки с конспектом показывает, что Пушкин создал свой вариант фольклорного сюжета, перенеся идейный акцент с интереса к образу работника на интерес к социальному конфликту, что четко просматривается в схеме «Сказки о попе и работнике его Балде».
I. Балда и поп заключают договор.
II. Балда соблюдает его условие, но поп не желает выполнять своей части договора. Он дает Балде не-выполнимое поручение.
III. Балда с ним справляется (утренний мотив).
IV. Поп вынужден подчиниться условиям договора.
Как видно из этой схемы, у Пушкина, в отличие от фольклорных вариантов (1, 3, 410), образы работ-ника и попа имеют равное значение, так как поэт сосредоточил внимание на социальном конфликте. Одно-временно он применил литературные, реалистические приемы при прорисовке фольклорных по происхож-дению персонажей, углубил их психологически.
Так, в народной сказке, записанной Пушкиным в Михайловском, поп специально отправляется на по-иски работника. У Пушкина же эти герои ведут себя, на первый взгляд, алогично: поп отправляется «по-смотреть кой-какого товару» (именно не купить, а посмотреть, то есть попытаться взять даром) и вдруг заяв-ляет: «Нужен мне работник»; Балда, который шел, «сам не зная куда», столь же неожиданно соглашается. Но в том-то и дело, что Балда сразу же понял, что поп вышел «на промысел, а ответ попа на его вопрос (тому нужен работник – мастер на все руки, да к тому же недорогой) укрепляет Балду в его мысли и он формули-рует условия сделки. Поп чувствует подвох: «стал себе почесывать лоб», но жадность в конце концов одер-живает в нем верх над благоразумием – он соблазняется «дешевизной». Так с самого начала фольклорно-сказочная логика действий заменяется у Пушкина логикой характеров, которые и начинают предопределять поведение героев. При этом характеры начинают приобретать свою национальную конкретность (Балда чисто по-русски лукав в своем «прикидывании», поп надеется на русский «авось»).Психологически окраше-ны и образы попадьи, старого Беса. В утроенном эпизоде состязания с бесенком обнажается фольклорная природа Балды – плута, шута, ум которого противопоставлен окружающей глупости.
Психологизм образов позволил поэту сделать акцент на моральном аспекте:
Не гонялся бы ты, поп, за дешевизной (1, 4, 309).
Но в целом сюжетный смысл этой сказки глубже, чем его концовка.
Опора на фольклорные сюжеты с художественной их модернизацией и переосмыслением лежит в ос-нове фабулы и таких «волшебных» сказок А.С. Пушкина, как «Сказка о царе Салтане…» и «Сказка о мерт-вой царевне…».
В основу «Сказки о царе Салтане…» положен известный у всех народов сюжет «Чудесные дети». В 1831 году Пушкин обращается к волшебной сказке, привлекавшей его на протяжении всего творческого пу-ти. Еще будучи на юге, одновременно с работой над Бовой Королевичем он заносит в свою кишиневскую тетрадь конспективный набросок волшебной сказки «Чудесные дети». В Михайловском он вновь записыва-ет эту сказку, но в более подробном изложении. В 1828 году, пользуясь собранными материалами, он делает стихотворный набросок, а еще через три года пишет «Сказку о царе Салтане, о сыне его славном и могучем богатыре князе Гвидоне Салтановиче и о прекрасной царевне Лебеди».
По своей структуре «Сказка о царе Салтане…» может быть сопоставлена с «Русланом и Людмилою»: как и в поэме, Пушкин обогащает сюжет мотивами народного эпоса и песни. В обоих случаях одним из главных источников служит ему сборник Кирши Данилова.
Но сказка принципиально отличается от поэмы – прежде всего тем, что она построена на сюжете, хо-рошо известном в устной поэзии. Реальность ее фантастических образов определяют не только моральные критерии, но и социальная окраска. В соответствии с народной традицией поэт изображает неудачливого и жестокого царя с его окружением; ему противостоят герои, которые после фантастических приключений одерживают победу, доказывая свое моральное превосходство. Но царь не был лишен добрых намерений, и в конце концов «царя Салтана уложили спать в полпьяна».
Зло заключено в его советниках, и правда торжествует, когда царь проявляет самостоятельность:
«Что я? Царь или дитя? –
Говорит он не шутя: -
Нынче ж еду!» - Тут он топнул,
Вышел вон и дверью хлопнул. (1, 4, 335)
Все это полностью отвечает духу народной сказки, отражавшей веру крестьян в хорошего царя и ви-девшей все зло в его окружении. Пушкин сохраняет эту наивную веру в царя, так же как и образы, порож-денные народной фантазией, и только несколько иронический шутливый тон повествования выражает его отношение ко всему происходящему.
Среди записей сказок, сделанных самим Пушкиным, находится и запись сказки о «Мертвой царевне» (1, 3, 413). Связь этой сказки с пушкинской очень отдаленная и не идет дальше общности сюжета. Прежде всего, в прозаической записи отсутствуют мотивы рождения дочери, зависти мачехи, волшебного зеркальца, решения мачехи убить свою соперницу. Сюжет «Мертвой царевны» очень богато представлен среди рус-ских сказок. Можно отметить ряд моментов, свойственных исключительно русским редакциям. Прежде все-го, во всех текстах отсутствуют некоторые черты, характерные для сказки Пушкина. Во-первых, мотив рож-дения дочери. Слабо развит мотив соперничества из-за красоты.
Схема сюжета этой сказки такова: 1) красота героини, белой как снег и румяной как кровь; 2) зависть мачехи, обладающей волшебным зеркалом; 3) мачеха приказывает убить слугам героиню; слуга уводит ее в лес, но там щадит ее; 4) мачеха отыскивает ее и пытается умертвить посредством отравленного пояса, греб-ня, яблока; 5) карлики, приютившие у себя Снегурочку, кладут мертвую девушку в стеклянный гроб; 6) ко-ролевский сын находит гроб и пробуждает девушку к жизни; 7) наказание злой мачехи. Эта схема совер-шенно соответствует схеме пушкинской сказки.
Отклонение от своего источника Пушкин сделал в образе королевича Елисея. И немецкая и русская сказка не знает жениха. Пушкин с самого начала вводит царевича Елисея: «И жених сыскался ей, королевич Елисей» (1, 4, 345). В сказке дана психологическая обрисовка образов; это мы видим в эпизоде встречи ца-ревны со старухой, давшей ей отравленное яблоко, в эпизоде сватовства к царевне семи богатырей и других. Произведение отличается от народной традиции, и оно не могло войти в устную передачу, но в то же время в нем воспроизведены образы сказки, иногда почти дословно приводятся и сказочные формулы, как напри-мер, обращение богатырей к неизвестному пришельцу (1, 4, 348).
В 1833 году Пушкин пишет «Сказку о рыбаке и рыбке», для которой поэт воспользовался разными ис-точниками, в том числе сборником братьев Гримм. Выдвинувший эту гипотезу М.К. Азадовский подчерки-вает: «Из деталей пушкинской сказки в тексте Гримм отсутствуют: мотив корыта (первое требование у Гримм – новый дом); по разному именуются рыбки: у Пушкина – золотая рыбка, у Гримм – камбала, причем у Пушкина опущено указание, что рыбка – заколдованный принц. Наконец, Пушкин значительно усилил мотив покорности мужа. В сказке Гримм старик – только покорный муж, не смеющий ослушаться приказов жены и пользующийся вместе с ней дарами чудесной рыбы; у Пушкина – старик совершенно отделяется от старухи…»(4, 23)
Нельзя не отметить, что сюжет, послуживший основой сказки Пушкина, широко известен в русской традиции. Золотая рыбка: рыбка (или чудесное дерево) исполняет все желания жадной жены рыбака (хоро-ший дом, важный чин и т.д.); когда она выражает желание стать богом (и т.д.), все пропадает (или она с му-жем превращаются в медведей). Если иметь в виду, что Пушкин обращался и к сборнику братьев Гримм, то, кроме основных образов, заимствованных из устной традиции, в его произведении обнаруживаются самые различные мотивы.
В 1834 году в Болдине Пушкин пишет «Сказку о золотом петушке» - последнее из задуманных произ-ведений этого цикла.
Сказка носит на себе отпечаток душевного состояния поэта в то время, когда резко обострились его отношения с двором, с Николаем I. Она особенно примечательная тем, что дает отрицательный образ царя, как это наблюдается в народных сказках уже поздних записей. В «Сказке о золотом петушке» царь Додон предстает в совершенно ином свете, уже не как добрый, но обманутый властелин. Петушок – золотой гре-бешок, наказывающий жестокого барина или царя, известен в народных сказках. Наряду с этим Пушкин об-ращается к сборнику новелл В.Ирвинга («Альгамбрские сказки»), в частности к «Легенде об арабском звез-дочете» (23), в котором использование арабских и испанских легенд и преданий служит облечению деспо-тизма. И здесь следует отличить творческий подход Пушкина к источнику – он уничтожил магические за-клинания, превратил медного петуха в золотого, исключил сигнализатор – медного всадника.
Однако откуда же все-таки возникла «шамаханская царица»? Вопрос этот достаточно подробно рас-смотрен в книге А.Гаджиева (13). Очевидно, шамаханская царица заимствована из сказки Катенина «Княж-на Милуша» (24). Шамаханская царица в ней – ведьма-оборотень, внезапно явившийся и исчезнувший при-зрак, посланный герою как испытание его верности невесте Милуше. Этот образ также достаточно прочно связан и с фольклорной традицией: шамаханская царица напоминает обольстительницу-иноземку, замани-вающую добрых молодцев и губящую их.
Ну и, наконец, фольклорные источники незавершенной «Сказки о Медведихе» достаточно четко про-ясняются в примечаниях к академическому изданию сочинений Пушкина: «Сказка писана по русским на-родным источникам. Рассказ о приходе ко вдовому медведю разных зверей писан в духе народной «старины о птицах», которую Пушкин мог слышать в устной
передаче и мог прочесть в сборниках сказок (например, изданных Левшиным)» (1, 4, 434).
Однако, связь пушкинских сказок с русским фольклором, естественно, гораздо глубже и эстетически значимей, чем просто связь с фольклорными сюжетами – она коренится в самой их поэтике, в блестяще удавшейся попытке поэта литературно усвоить и раскрыть всю красоту самого фольклорного, народного видения мира, поэтических приемов русского фольклора.

СПИСОК ИСПОЛЬЗОВАННОЙ ЛИТЕРАТУРЫ
1. Азадовский М.К. История русской фольклористики в 2-х томах. том 1,Москва: ГИХЛ, 1958, 326 с.
2. Азадовский М.К. Статьи о литературе и фольклоре. Москва: Экспо,2000,457 с.
3. А.С. Пушкина – журнал «Литературный критик», 1937,№ 1,с.24-41.
4. Афанасьев А.Н. Народные русские сказки в 3-х томах, т. 1. Москва: Academia, 1936, 445 с.
5. Ахматова А.А. Сочинения в 2-х томах. Москва //Художественная литература ,1988, т.2, с. 168
6. Белинский В.Г. Полное собрание сочинений в 1-ом томе. Москва: ОГИЗ, 1941, 1256 с.
7. Благой Д.Д Творческий путь Пушкина (1824-1837).Москва: ГИХЛ,1954, 265 с.
8. Виноградов В.В. Стиль Пушкина. Москва: Наука, 2004,675 с.
9. Виноградов В.В. Язык Пушкина.// Пушкин и история русского литературного язык. Москва, 2005.
10. Гаджиев А. Дж. Вокруг Пушкина. Баку: Язычи,1989\. 178 с.
11.Гоголь Н.В. Несколько слов о Пушкине. Полное собрание сочинений в 14-томах,том 8. Москва: ГИХЛ, 1952, 414 с.
12.Городецкий Б.П. Драматургия Пушкина. Москва, 2003,434 с.
13.Гроссман А.П. Пушкин и декабристы-журнал «Литература в школе», 1950, № 6,с. 61-67.
14.Гуковский Г.А. Пушкин и проблемы реалистического стиля.
Москва// Художественная литература, 1957, 457 с.
15.Даль В.И. Пословицы русского народа в 2-х томах. Москва: Просвещение, 1984,617 с.
16.Даль В.И. Толковый словарь живого великорусского языка в 4-х томах. Москва: ГИХЛ, 1956, т. 1, 465 с.
17.Достоевский Ф.М. Полное собрание сочинений в 30-ти томах. Ленинград: Наука, 1978,т. 18, 568 с.
18.Желанский А. Сказки Пушкина в народном стиле. Москва: ОГИЗ, 1936, 245 с.
19.Зуев Т.В. Сказки Пушкина. Москва // Московский рабочий, 2009, 223 с.
20.Ирвинг В. Новеллы. Из книги «Альгамбрские сказки». Москва, АСТ, 2010, 345 с.
21.Катенин П.А. Избранные произведения. Москва, Советский писатель, 1965, 534 с.
22.Леонов Т.Г. Фольклорно-литературный синтез в поэтических сказках А.С. Пушкина. Томск, изд. ТГУ, 2010,342 с.
23.Макогоненко Г.П. Творчество А.С. Пушкина в 30-е годы. Ленинград : Просвещение, 1982, 417 с.
24.Медриш Д.И. Литература и фольклорная традиция. Вопросы поэтики Саратов / изд. Пед . института,1980, 349 с.

XÜLASƏ
Məqalədə A.S.Puşkin yaradıcılığında geniş yer almış nağılların təhlili və onun yaranma mənbələri təhlil olunur. Eyni zamanda belə fikir irəli sürülür ki, A.S. Puşkinin əksər nağılları rus xalq nağıllarından bəhrələnib,Avropa nağılları ilə bəzi hallarda analoqları olsa da,heç də onları eyniləşdirmək olmaz.

РЕЗЮМЕ
В статье рассматриваются истоки Пушкинских сказок, которые занимают особое место в творчестве поэта. В ней выдвигается тезис о том, что некоторые Пушкинские сказки имеют аналоги в европейских сказках, однако они не связаны с ним, в большинстве случаев источниками этих сказок являются русские народные сказки.

SUMMARY
The beginnings of Pushkins’ fairytales were discussed in the article which takes an especial place in poet’s work. It was determined that some of his fairytales have analogies with Europeans ones, but they are not connected and most of them comes from Russian folk tales.
кие народные сказки
Ключевые слова: Пушкин, сказки.
Açar sözlər: Puşkin, nağıllar.

Abduləzizova Sədaqət Davud qızı
ФРАНСЫЗ РОМАНТИЗМИ ВЯ ОНУН НЯЗЯРИ ПРИНСИПЛЯРИ
Франсада романтизм талейинин юзцнямяхсуслуьу, щяр шейдян яввял, онунла баьлыдыр ки, мящз ХВЫЫЫ-ХЫХ ясрлярин говушуьунда бядии фикрин бу истигамяти дцнйаэюрцшц вя фялсяфи систем кими, башга юлкялярдян, даща чох, алман вя инэилис ядябиййатдларындан фяргли олараг, нисбятян эеъ формалашмышдыр. Йяни о, тягрибян, 1820-ъи иллярдя цмуммилли щадисяйя чеврилмиш вя йалныз 1830-ъу иллярдя бу метод цчцн сяъиййяви олан спесифик бядии васитялярин эениш палитрасыны нцмайиш етдир¬миш¬дир. Бунун сябябляри Франсада романтизмин милли талейинин юзялликляри иля баьлыдыр.
Йеткин ифада романтизм, илк нювбядя, шяхсиййятин обйектив алям вя мцщитля гаршыдурмасыны нязярдя тутур. Шяхсиййят щям мянявиййатын йеэаня пянащ йери, щям дя дцнйаны дяйишмяйин йеэаня мцмкцн мянбяйи кими тясяввцр олунур. Мящз мянявиййат принсипиня беля сяъдя бу, романтик ядябиййатда апарыъы нязяри принсиплярдян бири олурду. Щадисяляр шяхсиййятин, хцсусиля артист рущлу шяхсиййятин суверенлийи вя язямятлилийи идейасына аз уйьун эялирди. Актив франсыз помантиз¬миндя шяхсиййятин щяр шейя гадир олмасы идейасы «талейин» щюкмранлыьы вя гачыл¬мазлыьы фикри иля нейтраллашдырылырды. Юзц дя бу фикир ясаслы бцнювряйя малик иди: о, щяр шейдян яввял, Наполеон талейинин дярсляри иля - «йарымдцнйа» цзяриндя аьалыг¬дан Мцгяддяс Йелена адасындакы тянщалыьадяк олан щяйатла гидаланырды. Белялик¬ля, тяшяккцл вя формалашма дюврцндя франсыз романтизми мцасирлийин сына¬ьындан чыхырды. ХЫХ ясрин илк онилликляриндя франсыз романтикляринин диггяти, илк нювбядя, ъанлы реаллыгла даими тямаса мящкум зяриф, щяссас рущун изтирабларына йюнял¬мишди.
Франсыз романтизминин спесификасыны анламаг цчцн тящлил етдийимиз мясялянин нязяри тяряфиня диггят йетирмяк дя ваъибдир. Франсыз ингилабы, бир нюв, дцнйяви катаклизм, мцасир дилдя десяк, щятта апокалипсис иди; о, актив романтикляри щям ганадландырды, щям дя ещтийатлы олмаьа сювг етди. Арзу вя эеръяклик, эюзлянилян вя реаллыг арасында фярг чох бюйцк иди; бу да буржуа утопийаларынын йаранмасынын ясасы олду. Романтикляр буржуалыьы щяр вяъщля тянгид едир вя онун, щяр шейдян юнъя, иътимаи-мяняви аспектдя тящлилини вермяйя ъан атырдылар. Бу, мадди мараьын щяртяряфли дястяклянмяси иди. Вя буржуалыьын инкары франсыз задяэанлыьынын шцурунда, ясасян, ХЫХ ясрин илк ики ониллийиндя фяаллашмаьа башламышды. «Мясафянин йахынлыьы» бу просесдя щялледиъи рол ойнады – тарихин гасырьасы эащ даьыдыъы, эащ паклашдырыъы олур, щадисяляр йалныз щяйяъан йох, щям дя цмид эятирирди; романтиклярин тарихи дцшцнъяляри буна шащиддир.
Мящз буна эюря франсыз романтизминин гящряманы даща мцасир олмагла йанашы, психоложи тип кими инэилис вя алман романтикляринин гящряманындан даща «адидир». Франсыз романтизми гящряманларынын диггяти реал инсан изтирабларына йюнялмишди вя йалныз йцксяк романтизм чаьларында (20-ъи илляр) бура нящянэляр вя дащиляр дя гошулур, лакин цмуми фонда онлар кянар шяхсляр тясири баьышлайырдылар. Франсыз романтикляри эцндялик проблемляря мараьы нювбяти онилликлярдян кечирир, ХЫХ ясрин 30-ъу илляриндя ися романтизм даща да актуалллашыр. Вя даща фяал сийаси вя сосиал сяняткарлар сырасында мящз Виктор Щцго вя Жорж Санд сечилирляр. Бу, тябиидир. Онлар дцнйа ядяби мяканына юз нязяри принсипляри иля гошулурлар.
Виктор Щцго йарадыъылыьы франсыз романтизми тарихиндя хцсуси йер тутур. Щцгонун ады вя фяалиййяти ХХ ясрин 20-ъи илляринин сонунда Франсада романтизм щярякатынын тянтянясинин рямзи олмушдур. Бунунла бирликдя, В.Щцго романтизми юзцндян яввялки ядяби янянялярля, хцсусиля, классисизм вя Маарифчилик дюврц иля гырылмаз теллярля баьлы иди. Буна эюря ютян иллярин яняняляриня садиглийи франсыз романтизминин нювбяти нязяри принсипи щесаб етмяк мцмкцндцр. «Гызыл яср» ядябиййатынын бядии тяърцбяси даим В.Щуго шцуру иля щямащянэ олмушдур вя о бцтцн романтик ясрин защирян тялатцмлц тенденсийаларыны цмумян дястякляйир. Щцго юз фикирлярини ягли вя идраки мянтигля ясасландырыр. Щцго романтизми нязяри бахымдан чох мянтигидир вя онун поетик, няср вя драматуржи ясярляриндя бцтцн тязадлар дягиг сыраланмыш вя низамланмышдыр. Щцгонун романтизмин ясасында дцнйаны инкар етмяк дейил, ону гябул етмяк арзусу тамамиля айдын мцшащидя едилир. Мцасири олдуьу ъямиййятин идеолоэийа-сына беля мцнасибятин нятиъяси кими, П.Корнел вя Н.Буалонун йарадыъылыьына валещ олан В.Щцго йенилянмиш вя габагъыл романтик поетиканын имканларыны сяйля сынагдан кечирмяйя башлайыр. Мясялян, одалара даща чох Орта ясрлярляря щяср едилмиш фантастик мотивли балла¬далар ялавя олунур. О дюврцн романлары «готик» вя романтик гязя-бин ян кяскин формаларыны якс етдирир, онларда «йерли колоритли» поетика ящямиййятли рол ойнайыр. Беля «йерли коло-ритин» нцмуняляриндян бири кими В.Щцгонун мцхтялиф жанрлы ясярялриндя истифадя етдийи «Шярг мотивляри» ни гейд етмяк олар.
Лакин ясл романтик олан В.Щцго цчцн «Шярг» колорити бядии ясярин яняняви чярчивяси дейилди. «Шярг» фо-ну «икидцнйалылыг» проблеминин – романтик йарадыъылыг цчцн чох типик вя тябии проблемин щяллиня йардым едирди. Вахтиля У.Шекспирин «Щамлет» фаъиясиндя шяхсиййятин икиляшмяси кими, дцнйаларын икиляшмяси дя франсыз роман-тизминин нювбяти нязяри принсипиня чеврилмишди. Гярб сивилизасийасы шяраитиндя имканларыны реаллашдыра билмяйян романтик гящряман, илк нювбядя, Шяргя цз тутур, чцнки буранын щяйат тярзи онун дахили аляминя даща уйьун-дур, марагла¬ры¬на ъаваб верир. Лакин бу аспектдя дя Щцго «Шярг» тематикасына юзцнцн сяъийяви мцнасибятини гатыр: цмуми романтик фона ряьмян, онун ориентал мотивляриндя щадисялярин ъяряйан етдийи