MÜNDƏRİCAT-CONTENTS-ОГЛАВЛЕНИЕ

 

H. МУСАЕВА. О некоторых особенностях персидской фразеологии в  сравнении  с фразеологическими системами.

A. PAŞAYEVA. Urdu dilində sifətdüzəldən şəkilçilərin işlənmə xüsusiyyətləri......................

N. VELİYEVA. French borrowings in the modern english language.....

X. ABDULLAYEVA. Fransiz dilinin zamanlarının semantikası haqqında..................

K. ABDURƏHMANOVA. Проблема эмотивных функций языка.............................................

A. F. ALLAHVERDİYEVA. N.Xosrovun “Səfərnamə”sindəیای مصدری –nın işlənmə məqamları..................

A. M. ALLAHVERDİYEVA. Xəbər diskursunda intertekstema və onun funksiyaları........

S. CƏLİLOVA. M. Füzuli əsərlərində işlənmiş frazeoloji vahidlərin üslubi imkanları…………………

Ə.  CAVADOV. Yazilı   abidələrin   dilində  tabeli  mürəkkəb  cümlə komponentlərinin  bağlama vasitələri

Z. ƏHMƏDOVA. İngilis dilində hal kateqoriyasına baxış........

İ. ЯЛИЙЕВ. Функсионал-семантик сащя конституентляринин структур хцсусиййятляри...

A.ƏLİZADƏ. Ərəbdilindəzaidolan  لا  ədatıi..................................................................................................................... (لا الزائدة فى النحو) haqqında....

E.ALLAHVERDİYEV. İngilis dilinin Avstraliya variantının formalaşmasında floranın rolu…………

A. FƏRƏCOV. Dildə sosial diferensiallaşmanın yaranmasında təbii-sosial mühitlərin rolu…………

N. HÜSEYNOVA. Söz və onun referenti haqqında.........

T. HÜSEYNOVA. Sözün təkrarı ilə Nazim Hikmət dilə nə verir.........................

Z. İSMAYILOVA. Fars dilində mövcud olan xüsusi adların quruluşca növləri.....

C. KƏRİMOV. Mətn dilçiliyi və onun problemləri...................

Ə. PİRİYEVA, M. ORUCOVA. Alman dilində modal sözlər.............................

A. MƏMMƏDOVA. Dilçilikdə sətiraltı və sətirüstü məna anlayışı................

X. MÜRSƏLİYEVA. Müasir Azərbaycan dilinin morfoloji səviyyəsində intensivlik...

X. MUSTAFAYEVA. Ərəb dilində sifətlərin sözdüzəltmə modellərinin tədqiqi......

İ. QAİBOVA. Orta əsrlərdə yaşayıb-yaratmış Təbriz xəttatları..

X. QƏNİYEVA. Дил ващидляри..............................

R. İBRAHİMOV. G.VƏLİYEVA. Azərbaycan dilində “Nəqliyyat” konseptinin leksik- semantik sahəsi................

E. SÜLEYMANOVA. Türk dillərində mənsubiyyət anlayışının ifadə vasitələri...............

V. PƏNAHOVA. Exo suallar və onların semantik təhlili...................

H. МАМЕДОВА. К вопросу о персидских заимствованиях в турецком языке.......

H. МИРБАБАЕВА. О  синонимии  синтаксических  конструкций  в  русском  языке........

Л. ШАХАЛИЗАЗАДЕ. Телескопные слова во французском языке.....

Ф. ЭФЕНДИЕВА. Существительные в поэме  "موش و گربه" Oбейда закони.........

M. ƏBDÜRRƏHİMOVA. Türk və Azərbaycan dillərinidə feli bağlamanın müqayisəli tədqiqi......

Ş. ALMƏMMƏDOV. Türk dilində dar və geniş saitlər.................

Ü. HÜSEYNOVA. Amerikan ingiliscəsindən tarixi inkişaf  yolu.

S.  İSMAYILOVA.  Cerundun özəllikləri və cerundun Azərbaycan dilində tərcümə variantları..

A. NAĞIYEV. Azərbaycan dilində onomastik  vahidlərin  tədqiqi tarixi.

T. SƏDRƏDDİNOVA. Müasir ingilis dilində ismin hal kateqoriyası haqqında..

М. ИДАЯТОВА , Н. АББАСОВА. Некоторые фразеологические единицы русского языка.

С. РАДЖАБОВА. Развитие немецкого языка до и после 1945 года...

N. BAĞIROVA. Dilçilikdə zaman  probleminin müəyyənləşdirilməsi tarixi.

 A. ƏHMƏDOVA. “İlə” qoşmasının semantik-funksional xüsusiyyətləri..

İ. QULIYEV.“Codex Cumanicus”da işlənən bitki adları..

V.  GARADAĞLI. Həmzə [’] samit səsinin tələffüz özəllikləri..

У. ГУСЕЙНОВА. Реализация концепта «смерть» в древнетюркском языковом сознании..

C. MURADOV. Kompüter terminologiyasının beynəlmiləl xarakteri

Л. САДЫГОВА. Перформативность как свойство конструкций с глаголами говорения в русском языке

 

ƏDƏBİYYATŞÜNASLIQ – ЛИТЕРАТУРОВЕДЕНИЕ...........162-237

 

Ç. MÜTƏLLİMOVA.Azərbaycan və ərəb qəhrəmanlıq dastanlarında oxşar süjet və motivlər..

L.ALLAHVERDİYEVA. Anarın dramaturgiyasında psixoloji qatlar..

Q. ƏHMƏDOV.Artur Konan Doylun detektiv əsərlərində yumor duyğusu..

Ə. ƏLƏKBƏROVA. Nəcəf bəy Vəzirov yaradıcılığında tərbiyə məsələləri..

İ. EMİNOVA. Vəli Xuluflunun elmi fəaliyyətinin əsas istiqamətləri.

A. ƏZİMOVA.  Milli dramaturgiyada müsəlman qadının təsviri..

H. ATAŞ. Azərbaycan mühacirət ədəbiyyatının Türkiyədə araşdırılması haqqında  bəzi qeydlər.

Z. MƏMMƏDOVA. Doktor Qulamhüseyn Rəngçinin “Qol və giyah dər ədəbiyyat-e mənzum-e farsi” əsəri haqda.

F. NƏCƏFOVA. Həmid Müsəddiqin "درفش کاویان"  poemasında  azadlıqsevər ideyaların təbliği..........

A. QULİYEVA. Nizami Gəncəvinin əsərlərində qadın azadlığı.....

S. MEHDİYEVA. Çingiz Aytmatovun “Qiyamət” və ya “Edam kötüyü” əsərinin problematikası........

F. SASANİ. Şah İsmayıl Xətayinin “Dəhnamə” əsərində bədii bənzətmə və metaforaların semantikası......

S. MƏMMƏDOVA. Особенности художественного перевода в произведениях Мир Джалала.............

A. QULİYEVA. Qədim və Orta əsrlər Azərbaycan ədəbiyyatında “atalar və oğullar” problemi..............

M. ŞİRİNOVA . Molla Vəli V.   idadi şeirlərində aforizmlər.....

Ş. QASIMOVA. Aşiq şerində üslub xüsusiyyətləri.........................................................

C. ИСКЕНДЕРОВА. Жизненный и творческий путь Шарлотты Бронте.....

A. TAĞIYEVA.Məhəmməd İqbal XIX əsrin şair və filosofu kimi.....

А. РЗАЕВА. Элементы трехфункциональности в тюркском эпосе..

И. ГУСЕЙНОВ. Миф в художественной прозе ХХ века.

N. RASULOVA. Mir Cəlalın hekayələrində ifşa, ittiham üsulları.

 

PEDAQOGİKA-ПЕДАГОГИКА…….......238-272

 

A. FƏRƏCOVA. Nitqin inkişafında yazılı çalışmaların rolu........

Ф.АГАМИРОВА . Изучение и обучение научному стилю речи в русской лингвистической науке..

A. ƏHƏDOVA. Konsertmeyster sinfində fortepiano işləmələrinin mahiyyəti və  pedaqoji  əhəmiyyəti...

Z. ƏZİZOVA, M. QURBANOVA.  Orta  məktəbdə test işinin təşkili..

Y. HACIYEVA. Teaching students the use of Past Tenses in Oral and Written Speec

N. SADIQOVA. The importance of Teaching Specific Vocabulary for the students……

Д. КАЗИ-ЗАДЕ. Культура  речи  и обучение  русскому  языку....

П. МАМЕДОВА. Обучение русской грамоте и алфавиту....

X. MƏMMƏDOVA. Müstəqillik illərində Azərbaycanda ümumi təhsilin məzmununun yeniləşdirilməsi...

C. МАМЕДОВА. О  принципах обучения лексике на занятиях  РКИ...

İNSANŞÜNASLIQ - ЧЕЛОВЕКОВЕДЕНИЕ..............................................................................273-274

İ. ABDULLAYEVA. Həyat yolunun variantları...............................

JURNALİSTİKA - ЖУРНАЛИСТИКА……………………....……………………...………...............................................275-301

V. ƏLİYEV. Mediada dəyərlərin qorunması problemi və manipulyasiya amili.......................

G. MƏMMƏDOVA. Azərbaycanda region televiziyakanallarının  inkişaf meylləri............

T. VƏLİMƏTOV. Azərbaycanda internet medianın yaranması və inkişafı............

X. VƏLİYEVA.  Kütləvi informasiya vasitələrinin dili və üslubu......

Ə. HACIYEV. Teleaparıcının texniki vasitələri...............................

N. NƏBIYEVA. Sənədli televiziya filmlərində mövzu axtarışı problemi..................

R. MƏMMƏDOVA. “Açıq söz” ün nəşr tarixi  və fəaliyyəti...................

T. MAHMUDOVA. Yeni  informasiya əsrində  media və mədəniyyət..............

MƏRUZƏLƏR - ДОКЛАДЫ...........................................................................................................................302-333

 

S. VELIYEVA.Azerbaijan  in  the  international  arena………………………

Ф. ШИРИНОВА. Методиа преподавания английского языка...............................................

Т. АГАМИРОВА. Слова «да» и «нет» в русском языке.................................................................

Г. РАСУЛОВА. Методика преподавания русского языка и культуры речи............................

Z. MEHDİYEVA. Alman dilində inkarlığın morfoloji ifadə vasitələri.........................

M. MUSTAFAYEV. XIX əsr uşaq ədəbiyyatının inkişafında A.Bakıxanovun rolu...................................

G. VƏLİZADƏ. “Bahadır və Sona” romanında maarifçi ziyalı problemi və cəhalətin tənqidi......

A. MÜRSƏLOVA. Mir Cəlalın “Bostan oğrusu” hekayəsinin rus dilinə tərcümə problemləri....

A. КАЗЫМОВА. Азярбайъан дилиндя тякщеъалы мифонимлярин структур хцсусиййятляри..

S. ЯЛИЙЕВА. Дилчилик ъоьрафийасы.........................

T. ƏLIYEVA. Ş.Monteskye  Fransa Maarifçiliyinin görkəmli nümayəndəsi kim……

K. MƏMMƏDOVA. M.Ə. Sabirin “Tək səbir” satirasının ingilis dilinə tərcüməsi......

 


DİLÇİLİK – ЯЗЫКОЗНАНИЕ

 

Мусаева Нигяр Масуд кызы

О НЕКОТОРЫХ ОСОБЕННОСТЯХ ПЕРСИДСКОЙ ФРАЗЕОЛОГИИ В  СРАВНЕНИИ

С ФРАЗЕОЛОГИЧЕСКИМИ СИСТЕМАМИ ДРУГИХ ЯЗЫКОВ

Проблема сопоставительно-типологического изучения по своей значимости и первоочередности не только выделяется среди многих важных проблем языковых связей, но и является одним из актуальных направлений современного языкознания.

               Из всех языковых систем, по мнению В.В.Иванова, именно лексико-фразеологическая система языка выступает как основная и определяющая сфера процессов взаимодействия языков. В связи с этим сопоставительное изучение двух или нескольких языков является плодотворным теоретическим  направлением исследования фразеологии.

               Фразеологический фонд любого языка отражает не только специфику структурно-грамматической организации языка, но и процесс развития истории и культуры народа, фиксирует и передает от поколения к поколению культурные установки и стереотипы. Фразеологический фонд языка - национальное идиоматическое достояние, это тот живой и неиссякаемый источник, который обеспечивает обогащение литературного языка новым  возможностямии средствами. Воздействие этого источника придает языку яркие черты национального характера и тот неповторимый колорит, который отличает один от другого как языки многовековой культуры, так и вновь слагающиеся и закрепленные письменностью литературные языки.

               Изучение и классификация фразеологизмов или фразеологических единиц имеют для персидского языка огромное значение. В персидском языке фразеологизмы весьма глубоко проникли в строй языка, взаимодействуя с его морфологией и синтаксисом. Они зачастую функционально равны словам, т. е. обладают всеми теми же семантическими, морфологическими и синтаксическими признаками, что и слова. Целый ряд понятий может быть выражен в персидском языке лишь при помощи фразеологизмов.

               Подавляющее большинство персидских фразеологизмов возникло на родной почве. Источники их происхождения весьма разнообразны  и восходят к разным эпохам.

               Иран – одно из древнейших государств мира. Персидский язык,  в свою очередь, соответственно прошел долгий исторический путь и имеет богатую национальную фразеологическую систему.

Характерными особенностями персидского языка является образность и широкое использование фразеологизмов в устной и письменной речи. По сложившейся многовековой  традиции ни одна официальная  речь не обходится без образных выражений  и поэтических цитат, подчеркивающих главную мысль оратора.

               Две национальные культуры  никогда не совпадают полностью. Совокупность совпадающих и расходящихся единиц для каждой пары сопоставляемых культур будут различными, потому, когда речь идет об их выявлении, всегда имеется в виду относительность полученного списка, зависимость его состава от результатов конкретного сравнения.

В данной статье мы остановимся на проблеме языкового заимствования, которое является одной из наиболее актуальных проблем в лингвистике. Лингвистическая наука переживает этап бурного развития  и, на сегодняшний день, особое место в исследовании языка занимает пласт слов иноязычного происхождения, ведь этот факт является результатом исторического взаимодействия языковых культур и смешения языков. В свете все более усиливающихся культурно-экономических связей между народами становится  очевидным образование особого фонда интернациональных слов.

 Среди них особое место занимают заимствованные фразеологические единицы. Согласно мнению большинства исследователей, заимствования пронизывают совершенно различные пласты системы языка.

В данной  статье рассматривается вопрос определения фразеологических единицы их место в системе лексических единиц персидского языка, а также роль арабского языка в образовании, изменении семантики  слов в ходе исторического развития персидского языка. Из арабского языка заимствованы не только слова, но и отдельные словосочетания, различные грамматические формы имен, предложно - именные  сочетания. Все они в персидском языке обычно воспринимаются  как готовые, застывшие формы и, следовательно, должны рассматриваться как самостоятельные лексические единицы.

Некоторые арабские пословицы и фрагменты арабизмов широко употребительны в персидской фразеологии. Можно привести следующие примеры:

          خیر الامور اوسطها

пословица:  лучшее в делах- золотая середина

                      [ араб. xeуr- əl-ymur avsatuha]

                     خیر الکلام ما قل ودل

пословица:  лучшая из речей- краткая понятная

                     [ араб. xeуr- əl-kələm mə qəlla va dəlla]

                     کن فیکون کردن

пословица:  разрушать до основания, сметать с лица земли

                     [ араб. kyn-fə- yakun]

                    بینی وبین الله      

                     « клянусь»

                    [ араб. beyni va beyn- əllah]

                   (букв. между мной и Богом)

               Важной функцией фразеологизмов является кумулятивная, поскольку внутренняя форма многих фразеологических единиц отражает национально- культурную специфику.

               Отметим ,что культура – это своеобразная историческая память народа. И язык благодаря его кумулятивной функции, хранит ее, обеспечивая диалог поколений.

               В данной статье мы также рассматриваем  русскую и персидскую фразеологию, как один из языковых уровней и как социальное явление.

               Персидская и русская культура во многом различны, процесс их формирования и развития  происходил и происходит в разных условиях. Контактируя с чужой культурой, мы видим ее через призму своей локальной действительности, чем в основном  и предопределяется непонимание специфических факторов и явлений иной культуры.

               Сравнительно – сопоставительное изучение персидской и русской фразеологии способствует знакомству с историей, бытом и культурой  этих народов, с богатством, выразительностью, образностью русской и персидской речи.

               При сопоставление русской фразеологии с персидской следует не переводить, а воспроизводить понятие и образность фразеологических единиц. Путем воспроизведения  понятий и образности может быть проведен и страноведческий анализ фразеологии, т.е. с лингвострановедческой точки зрения язык помогает усваивать не только языковую форму , но и новые понятия, которые отсутствуют в мышлении носителей другого языка.

               Известно, что русские и иранцы, живущие в разных социальных условиях и имеющие разную историю, религию, нравы,  принципы морали, психологию и т. д. , тем не менее складываясь в различных исторических условиях, в русских и персидских фразеологизмах для  выражения одной и той же мысли часто используются названия одинаковых понятий, предметов и. т. д., которые в свою очередь отражают различный социальный уклад и быт двух народов.

                Так, например, в культуре многих народов мира вода считается началом всех начал. Утверждение о том, что вода –первоисточник всего, стало аксиомой философии древнего мира. В мифологических представлениях и ритуалах, культуре, быту и религиозных представлениях русского и иранского народа вода играет важную роль. По религиозным утверждениям мусульман вода очищает все нечистое, вода-это символ душевной чистоты. Вода является неотъемлемой частью пред молитвенного омовения. В Иране принято провожать близких в долгий путь и кидать им напоследок воду. Это является пожеланием безопасности и легкости в путешествии. Воду ставят на праздничный стол в новый год Новруз, как символ жизни и чистоты.

               В славянской религии и культуре вода занимает особое место. Христиане празднуют Крещение господне, которое знаменуется таким природным явлением как «Великое освящение  воды». Считается, что в этот день вода приобретает особые свойства, благоприятные для сохранения душевного и физического здоровья людей.

 В связи с этим приведем несколько  примеров:

                   اب راه خودش راباز میکند 

пословица: вода сама открывает себе путь.

                    (достойные люди легко завоевывают любовь и уважение)

         اب روشنایی است

 поговорка: вода –это свет.

                    (произносят, когда  нечаянно прольется немного воды из сосуда, что        считается у иранцев счастливой приметой)

                    اب نطلبیده مراد است 

поговорка: неиспрошеная вода- исполняет желания.

                   (произносят, принимая воду из рук)

                  [ по народному поверью, если человеку предложат выпить воды, которой он не просил, это добрая примета. ]

Исконно персидские фразеологизмы – продукт коллективного разума многих поколений. Их происхождение связанно с географией Ирана климатическими условиями историей, религией, народными поверьями, притчами, мифами, легендами и. т .д.

               Символом покровительства в персидской фразеологии является  слово سایه  тень.                 Тень – покров, защита-это прохлада, столь живительная для жаркого Ирана.

             سایه شما کم نشود

«да не убавится ваша тень над нами.»

( формула признательности за оказанную милость )

Немало фразеологических единиц, связанных с народными поверьями;

Например: عقل جن هم به این کار نمی رسد

« в этом деле и разум джина бессилен»

(о чем- либо трудно разрешимом)

Персидская фразеология отразила предметы домашнего обихода:

                      پا یت را به اندازه گلمت دراز کن 

 пословица: протягивай ноги по размеру своего ковра

(не выходи за рамки, не переходи границы)

Многие фразеологизмы связаны с военным делом.

                     تیزک از کمان جست نمی گردد

 пословица: выпущенная из лука стрела не возвращается

(упущенную возможность, упущенное время не вернешь)

                     دوشمشیر در نبامی نگنجد 

пословица: два меча не поместятся в одних ножах

Некоторые фразеологизмы берут начало из народных дастанов, притч, сказок, мифов.

                      نعل جسته پی اسبش می گردد

«нашел подкову, теперь дело за конем!» и. т. д .

  (ироническая реплика о пустых, несбыточных мечтах)

               Перевод фразеологических единиц с одного языка на другой ,особенно столь разных по своей истории и культуре языков как персидский  и русский, всегда  представляет значительные трудности. Но тем не менее сопоставительный лингвистический анализ русских и персидских фразеологизмов показывает, что их адекватная передача вполне возможна, причем примерно в половине случаев удается подобрать фразеологический переводной эквивалент, в остальных случаях перевод осуществляется как толкование этих единиц.

 Фразеологическая система каждого языка уникальна, она  имеет глубокие национальные корни, отображает мировоззрение человека.

               Персидская фразеология, в свою очередь, представляет собой мощный языковой пласт, отражающий многовековую историю развития одного из древнейших письменных живых языков мира.

Язык напрямую участвует в формировании картины мира человека. В такой картине  отражается реальный мир в системе языка, его лексики и грамматике, который создает сложные взаимоотношения между представителями двух культур и носителями двух языков.

Правильное и уместное использование фразеологизмов придает речи неповторимое своеобразие, особую выразительность, образность.

 

Литература.

  1. Г.С.Голева. Курс фразеологии современного персидского языка. М, 2009.
  2. Ю.А.Рубинчик. Основы фразеологии персидского языка. М,1981.

                         

Резюме

Изучение и классификация фразеологизмов или фразеологических единиц имеют для персидского языка огромное значение. Персидская фразеология представляет собой мощный языковой пласт, отражающий многовековую историю развития одного из древнейших письменных живых языков мира. Правильное и уместное использование фразеологизмов придает речи неповторимое своеобразие, особую выразительность, образность.

 

Summary

The study and classification of phraseology or phraseological units are of great importance for the Persian language. Persian phraseology is a powerful language formation that reflects a long history of development of one of the oldest written languages ​​in the world. The correct and appropriate use of phraseology gives the language a unique originality, special expressiveness, imagery.

 


Amalya A.Paşayeva

URDU DİLİNDƏ SIFƏTDÜZƏLDƏN ŞƏKİLÇİLƏRİN İŞLƏNMƏ XÜSUSİYYƏTLƏRİ

Urdu dilində sifət1ərin sözdüzəldilməsində xüsusilə morfoloji üsul geniş yayılmışdır. Xüsusi sözdüzəldici morfemlərlə birlikdə həm də şəkilçilər vasi­təsilə sözdüzəltmə və ön şəkilçilər vasitəsilə söz düzəltmə də mövcuddur. Si­fətlərin başqa dillərə məxsus sözdüzəldici şəkilçiləri isimlərdə olduğu kimi adətən alınma sözlər cərgəsinə aid edilir.

Sifət düzəldən başlıca şəkilçilərin əksəriyyəti isimlərdən və yalnız bəzi­ləri fel əsasından, sifətdən və zərfdən sifət düzəldir. –ā, -ālū, -āū, -ū şə­ki1çi1əri sifətin düzəldilməsində geniş istifadə olunur, məs:

                    ٹھنڈ (soyuq) -  ٹھنڈا(soyuq)

                  بھوک(aclıq) - بھوکا    (ac)

 بزار      ( bazar) -  بزارو  (bazara aid olan) 

چڑيرں ميں ايسی بھی ھيں جو ٹھنڈے موسم کی عادی نہيں بن سکتيں-

 (Soyuq havalara uyğunlaşa bilməyən quşlar da həmçinin vardır).

ليکن بہت بھوکا  تھا اور ميرے دوست کو بھی  بھوک  لگی  تھی-

 (Lakin çox ac idim və mənim dostum da ac idi).

آج کتنا جاڑا ھے، دريا کا پانی ٹھنڈا ھے، زمين بھی ٹھنڈی ھے-

 (Bu gün necə də soyuqdur, çayın suyu da soyuq, torpaq da soyuqdu).

-ānā (iran mənşəli) – şəki1çisi daha çox törəmə sifət1ərdə rast gəlinir:

                  آذاد(azad)-                        آذادانہ (cəsur)

 بہادر             (cəsur)- بہادرانہ        (cəsur)    

 دوست            (dost) - دوستانہ       (dostca)

-avar (iran mənşəli) – şəkilçisi də sifət düzəltmədə istifadə olunur və keyfiyyət bildirən sifətlər düzəldir:

                                             پيش(peşə)-                                        پیشھ ور(peşəkar)

اولمپک کھيلوں ميں پيشھ ور کھلاڑيوں کو حصھ لینے کا حق نہيں تھا-

 (Olimpiya oyunlarında peşəkar oyunçuların iştirak etmək hüququ yox idi).

 

-dār (iran mənşəli) – şəkilçisi keyfiyyət bildirən sifətlər düzəldir:

                                             چمک(parıltı)-     چمکدار(parıltılı)

چمکدار سورج کی شعاع  پانی کے اندر اگتے ھوئے پھولوں کا تماشا دکھاتی ھے-

(Parıldayan günəşin şüaları suyun altında bitmiş gülləri nümayiş etdi­rirdi).

-sar (iran mənşəli) – şəkilçisi də sifət düzəldilməsində istifadə olunur və keyfiyyət bildirən sifətlər düzəldir:

                                             ملن(görüş, əlaqə, üsiyyət)-            مملنسر(ünsiyyətli)

اس کے ماںباپ خوش مزاج ملنسر لوگ ھيں-

 (Onun valideynləri şən və ünsiyyətli adamlardır).

-kar (iran mənşəli) – şəkilçisi sifət düzəldilməsində geniş istifadə olunur:

                                             تجربہ(təcrübə)-                 تجربہ کار(təcrübəli)

چرگوش برف کی صاف چادر پر ايک ايسی پيچيدہ لکير چھوڑ جاتا ھے جسے نھ  تو کوئی تجربھ کار شکاری اور نھ  لومڑی سمجھہ سکتی ھے-

 (Dovşan qarın təmiz yorğanı üstündə elə bir qarışıq iz çəkmişdi ki, onu nəinki təcrübəli ovçu, hətta tülkü belə başa düşə bilməzdi).

-vālā – şəkilçisi aşağıdakı nitq hissələrindən sifət düzəldir:

a) -vālā – şəkilçisi isimdən sifət düzəldir:

                                             پیٹ(qarın)-                                       پيٹ والا(qarınlı)

                                             ناک(burun)-                       ناک رالا(burunlu)

                                             گاٶں(kənd)-                       گاٶں والا(kəndli)

                                             شہر(şəhər)-                       شہروالا(şəhərli)

b) -vālā – şəkilçisi zərfdən sifət düzəldir:

                                             آج(bugün)-                                       آج والا(bugünkü)

                                             يہاں(bura)-                                        يہاں والا(burakı)

اس نے کہا کھ سياہ جوتے پہنتے ھوئے اس گھونگھريالے جوان کو ديکھۓ، اس نے کيا پہن رکھا ھے؟

 (O demişdi ki, qara ayaqqabı geyinmiş bu qıvrım saçlı cavana baxın, o nə geyinib?)

اس کے بعد دير تک گھروالے ميری اس بات پر مجھے چھيڑتے رھے       تھے-

 (Bundan sonra uzun müddətədək ev sahibi mənim bu söhbətimə görə mənimlə zarafat etmişdi).

c) İsimlərin sifət və ya saylarla birləşməsi nəticəsində -vālā – şəkilçisi sifət düzəldir:

                                             تين منزل(üç mərtəbə)-                     تين منزل والا(üç mərtəbəli)

                                             پياری منھہ(gülər üz)-                        پیاری منھہ والا (gülər üzlü)

                                             ميٹھی زبان(şiri dil)-                          ميٹھی زبان والا (şirin dilli)

آسٹريليا کے لمبے دم والے طوطے اور کالی بطخيں سارے سال کھلی جگہوں ميں رھتی ھيں-

 (Avstriyanın uzun quyruqlu tutuquşu və qara ördəkləri bütün il açıq məkanda yaşayırlar).

d) İsimlərin əvəzlik və ya sonqoşmalarla birləşməsi nəticəsində -vālā – şəkilçisi  sifət düzəldir:

 

                                                            ميز کے سامنے والا(stolun yanındakı)

                                                            الماری کے اندر والا(şkafın içindəki)

Sifət düzəltmədə istifadə olunan (fonetik variantı -vi olan) şəkilçilər­dən biri  -i şəkilçisidir, məs:

                                             زبان(dil)-                                          زبانی (şifahi)

                                      مرکز (mərkəz)-                 مرکزی (mərkəzi)

­                                             آزاد(azad)-                                        آزادی (azad)

آج ھر ايک ديکھہ سکتا ھے کھ  سورت گڑھہ کے مرکزی فارم کتنی زبردست ترقی کی ھے-

 (Bugün hər birimiz görə bilərik ki, Suratqarxın mərkəzi idarəsi necə güclü inkişaf edir).

آزادی حاصل کرنے کے لئے لوگوں نے برسوں تک مسلسل جدوجہد کی-

 (Azadlıq ələ edə bilmək üçün insanlar arasıkəilməz mübarizə aparıblar).

 

پريم چند اس ھندوستان ميں پيدا ھوئےغير ملکی حکومت کے خلاف آزادی کی جدوجہد کر رھا تھا-

 (Prem Çand, xarici hökumətə qarşı azadlıq mübarizəsi aparmış Hindis­tanda anadan olmuşdur).

Sifətlərin düzəldilməsində iştirak edən söz - şəkilçilər (yarımşəkilçilər) əsasən isimlərdən sifət düzəldir. Yalnız bəziləri sifətlərdən sifət düzəldir, məs:

                                             -pasand (iran mənşəli) - xoş, qəbul edən

                                             -parast - baş əyən, çox xoşa gələn

                جمہوريت پرست(demokratik),         انسافپسند(düzgün)

١٩٩ ٔ ميں ھمارا صدر آذوبائجان جمہوريت پرست ملک ھونے کےلئے زيادہ  کوششيں کيں-

(1990-cı ildə prezidentimiz Azərbaycanın demokratik ölkə olması üçün çox cəhdlər etmişdir).

-mand (iran mənşəli) – malik olan, sahib olan – şəkilçisi birləşdiyi sözlə xüsusiyyətə, keyfiyyətə malik olmanı bildirən sifətlər düzəldir, məs:

                              فائدہ مند-xeyrili,    فکر مند -fikirli, دولت مند   -varlı.

گاٶں کے سردار ودلت مند تھا اور سب کچھہ ھوتے ھوئے بھی اسے معلوم نہيں تھا کھ وہ کيوں چوش نہيں ھے-

 (Kənd sahibi varlı idi və hər bir şeyi olmasına baxmayaraq, o bilə bil­mirdi ki, nəyə görə xoşbəxt deyil).

bā-, pur- (iran mənşəli) – ön şəkilçiləri isimlərdən hər hansısa key­fiyyətin mövcudluğunu göstərən sifətlər düzəldir, məs:

                                             اختيار(güc)-          با اختيار (ixtiyar sahibi)

                                             امان(sülh)-                         پرامان (sakit, dinc)

ايٹمی طاقت کا پرامان استعمال کيا جاتا ھے اور بہت  سے ايٹمی بجلی گھر چالو کئے جا رھے  ھيں-

 (Atom enerjisindən dünyəvi istifadə edilir və çox sayda atom elektro-stansiyaları işə salınır).

be- (iran mənşəli) – söz şəkilçisi birləşdiyi sözlə nəyin isə mövcud ol­mama prinsipi ilə isimlərdən sifət düzəldir, məs:

                                بےحال-xəstə, halsız                       بےچارہ-köməksiz

                               بےجان-cansız                                   بےرحم-insafsız

                               بےجرم-günahsız                                             بےزبان-dilsiz

                               جےجواب-cavabsız

يھ بات ميں نے اس قدر خوش اور غصے ميں کہا کھ ابا بے اختيار ھنس     پڑے-

 (Bu söhbəti mən o dərəcədə sevincIi və hirsli danışmışdım ki, ata qeyri­ixtiyari olaraq gülməyə başlamışdı).

nā- (iran mənşəli) – şəkilçisi də nəyinsə mövcud olmama prinsipi ilə isim1ərdən sifət düzəldir, məs:

                                                            ناتمام- tamamlanmamış

                                                            ناچاری-çarəsiz

                                                           نااعتماد-etimadsız

                                                     ناھموار-düzgün olmayan, nahamar

اس کے بعد بندر ناچاری ھو کر اپنی بيوی کے پاس آيا-

 (Bundan sonra meymun çarəsiz olaraq arvadının yanına getdi).

ham- (iran mənşəli) – ön şəkilçisi isimlərdən qarşılıqlı əlamət bildirən sifətlər düzəldir, məs:

                               ھم نسل-eyni nəsilli,                                                       ھم قد-eyni boylu,

                               ھم قوم-eyni milliyyətə mənsub olan,          ھم عصر    -müasir.

 

Sifətlərin sözdüzəldici yolla sözdüzəldilməsində morfoloji-sintaktik üsul kifayət dərəcədə səmərəlidir. Sözdüzəltmə zamanı birinci komponentin kökünün uzun saiti qısa saitə keçə bilər və sonuncu samit düşə bilər.

Urdu dilində yalnız sifətlərə məxsus olan sözdüzəldici şəkilçilərlə bir­likdə həm sifət, həm də isim düzəldən ön və son şəkilçilər mövcuddur ki, bu da xüsusi sözdüzəldici növlər arasındakı sıx əlaqəni təsdiq edir. Öz leksik mənasını qismən də olsa saxlamış sözdüzəldici şəkilçilər söz şəkilçilər və söz önşəkilçilər kimi işlənirlər.

ƏDƏBİYYAT

1. Hüseynzadə M. « Müasir Azərbaycan dili ». Bakı 1973.

2. Аулова Р.А. Учебник языка хинди. Ташкент 1969..

3. Г.А. Зограф. Морфологический строй новых индоаририйских языков. М.,1980

4. Г.А. Зограф. Языки Индии, Пакистана, Непала. М.,1982.

5. Дымшиц З.М. Очерк грамматики языка урду (Фонетика и морфология ). М.,1959.

6.С.В.Бирюлëв, Виноградов Ю.Н., А.В.Ефимова, Б.И. Клюев Урду-русский словарь. М.,1964.

 مولوی عبدل حق  قواعدہ اردو-  نيا دھلی  ٣∙∙٢  ٧

محمد مسعود الحق، محمد عمر اسلام الحق  قواعدہ اردو-  راولپنڈی ٨     

 

Резюме

Особенности использования суффиксов, образующих прилагательные, в языке Урду

В статье на ряду со словообразующими суффиксами в языке Урду, присущими только прилагательным, исследуются также суффиксы и приставки, образующие как прилагательные, так и существительные, а также особенности их использования.

Ключевые слова: послелог (присоединение на конец слова), присоединение вначале, суффикс, словообразующий суффикс.

Summary

Peculiarity in usage of adjective building suffixes in Urdu language

In this article not only suffixes which belong to adjective formation in Urdu language, but also suffixes and prefixes used in both noun and adjective formation, peculiarity in using these suffixes are researched.

 

Key words: postposition, preposition, suffix, preformative suffix

 

 


Nigar Veliyeva

FRENCH BORROWINGS IN THE MODERN ENGLISH LANGUAGE

Language belongs to each of us. Everyone uses words. What is there in a language that makes people so curious? The answer is that there is almost nothing in our life that is not touched by language. We all speak and we all listen so we are all interested in the origin of words, in how they appear and die.

As it is well-known, English is a Germanic Language of the Indo-European Family. It has become the language of the planet. It is the second most spoken language in the world. Nowadays 750 million people all over the world use English. It is estimated that there are 300 million native speakers and 300 million who use English as a second language and a further 150 million use it as a foreign language. It is the language of science, aviation, computing, diplomacy, and tourism. It is listed as the official or co-official language of over 45 countries and is spoken extensively in other countries where it has no official status.

This domination is unique in history. English is on its way to becoming the world's unofficial international language. Mandarin (Chinese) is spoken by more people, but English is now the most widespread of the world’s languages. Half of all business deals are conducted in English. Two thirds of all scientific papers are written in English. Over 70% of all post / mail is written and addressed in English. Most international tourism, aviation and diplomacy are conducted in English.

It is incontestable fact that English contains many words from Norman French, brought to England during the 11th century Norman Conquest. In 1066 the Normans conquered Britain. French became the language of the Norman aristocracy and added more vocabulary to English. More pairs of similar words arose.

For example, French-English bilinguism: close - shut; reply - answer; odour - smell; annual - yearly; demand - ask; chamber - room; desire - wish; power -might; ire - wrath / anger; asset - enough; bailiff – carrier; chivalry -horseman; comfort - strengthen; crime - judgment; curfew – cover fire; elope – run away; embezzle – ravage; enemy – non friend; fashion - make; gallon -jug; grammar – art of letters; grease – fat; gutter – drop; injury - wrong; jettison - throw / overboard; judge – right speaking; jury - swear; launch –hurl; lease – leave; leisure –allowed; lever – to raise; liable – may be bound; libel – little book; liberty – free; liquorices – sweet root; manor – remain; noun - name; nurse - nourish; occupy - seize; odour - smell; parliament - speaking; pedigree - crane’s foot; platter- big plate; pocket – small bag; profound - deep; purloin – put away; rape - take by force; remedy - to heal; renown - to make famous; reprive - send back; retail - piece cut off; salary - salt; scavenger - tax collector; scullery – maker of dishes; squirrel - little shadow tail; stubble - grain stalks; subsidy - support; surname - family name; survive - over live; tally - mark on a stick; tax - to charge; toil -stir; usher - door keeper; venison - to hunt; vicar - assistant; wicket - gate. 

Because the English underclass cooked for the Norman upper class, the words for most domestic animals are English, for example: ox, cow, calf, sheep, swine, deer, while the words for the meats derived from them are French, for instance: beef, veal, mutton, pork, bacon, venison.

It wasn’t till the 14th Century that English became dominant in Britain again. In 1399, King Henry IV became the first king of England since the Norman Conquest whose mother tongue was English. By the end of the 14th Century, the dialect of London had emerged as the standard dialect of what we now call Middle English. Chaucer wrote in this language.

Modern English began around the 16th century and, like all languages, is still changing. One change occurred when the suffix of some verb forms became “-s”: loveth, loves; hath, has. Auxiliary verbs also changed: he is risen, he has risen.

Norman French is the 11th century language of France and England. It is an Indo-European language. In 1066, the Norman king, William the Conqueror, invaded England. Many Norman French words entered the language after this. In general, the Normans were the nobility, while the native English were their servants. The names of domestic animals and their meats show this relationship. The animal name is English - “cow, sheep, pig” while the names of the meats derived from these animals is French – “beef, mutton, pork”.

The French Language had been in England 1066-1200. Norman French is the native language of the nobility. Many words have been borrowed from Norman French into English. These can be grouped into several types:

legal, administrative terms - adultery, slander, court, servant, guard, vassal, government, serf, city, merchant, village;

military words - surrender, occupy, army, battle, banner, victory;

words from the royal court - chivalry, prince, majesty;

religion terms – chapel, prayer, religion, to confess;  

        profession’s names – butcher, mason, tailor;

names of meats - bacon, beef, veal, mutton, pork, venison;

The non-metric unit of volume - the gallon is Norman French. There are many other words. The Normans introduced the QU spelling for words containing KW - question.

In 1204 there was Loss of Normandy. French is the cultivated, prestige language. There is a diagnostic situation, with French the high-prestige, English the low-prestige variety. Norman French has lost its status, and Parisian French as the preferred norm. Large numbers of French loans enter English. Aside from borrowing and word formation, French considerably influenced English phrasing. The loan translations range from polite turns of speech, such as: at your service, do me the favour, to engage somebody in a quarrel, to make (later: pay) a visit; to idiomatic phrases like: by occasion, in detail, in favour of, in the last resort, in particular, to the contrary.

State of English was in 1300. 1300-1400 - English becomes the dominant language, but French remains dominant in literature and at the court.

The Germanic form of plurals are: house, housen; shoe, shoen - was eventually displaced by the French method of making plurals: adding an “-s”: house, houses; shoe, shoes. Only a few words have retained their Germanic plurals: men, oxen, feet, teeth, children.

There are known several Norman French borrowings in the modern English language: accuse; adultery; archer; arson; assault; bacon; bail; butcher; button; courtesy; cricket; custard; defeat; dungeon; duty; eagle; error; evidence; exchequer; felony; fraud; goblin; gourd; grief; grocer; haddock; havoc; Hogmanay (a Scottish festival at New Year); honour; joy; justice; larceny; lavender; mackerel; majesty; mangle; marriage; matrimony; mayhem; noble; penthouse; perjury; pinch; pleasure; prison; purveyor; push; quarter; question; quiet; quiver; reason; rebuke; recover; rent; repeal; reprisal; reward; river; robe; royal; rummage; salmon; search; sermon; sewer; share; shop; sir; slander; soil; sovereign; spawn; spy; suitor; surplus; surrender; survey; syllable; treason; treaty; uncle; valley; veal; veil; vice; view; virgin; vulture; wafer; waive; warden; wreck.

All historical events influences to the development of the English. For example: 1334-1453 - the Hundred Years’ War with France; 1348-1349 - the Black Death. It was 30% mortality of the population, labour shortage, wage rises, therefore, increasing importance of the English-speaking classes; 1350 - French is the rule; 1386 - English accepted in the courts - Statute of Pleading’; two major English poets at the end of the 14th century, as Gower writes mostly in French, but composes one long work Confessio amantis, in English; Chaucer writes almost entirely in English; evidence of private letters; after 1400 - English becomes common; after 1450 - English is the rule, there was using of English in schools; the influence of French on English in the early modern period, as influence on English phrasing.

Most of words are the same, but there are some differences. For example in Middle English “ynogh” is enough in modern English; “longe” is “long”; “agoon” is “ago” and so on, but they are a little bit similar in writing, so it is not very difficult to understand them. Investigating Modern English pronunciation it is necessary to note the English language of the Middle Ages is different from the modern one.

Though the number of French loans in the modern period is relatively minor in comparison to Middle English, the contribution is most important. The French Loans were primarily borrowed to provide richness to the language. Whilst it was arguable during the Restoration whether the loans were corrupting or enriching the language, today there is no doubt or disputable grounds to argue that the loans did nothing but enrich the English language.

The borrowing of vocabulary is rapprochement of nations on the ground of economic, political and cultural connections. The bright example of it can be numerous French borrowings to English language. Attempts to continue borrowings in 20th century did not have special success because language became more independent.

We try to study the problems of French borrowings in the English language. We understood possible ways of penetrating French words in English; we have seen difference ways of difference types of borrowings. In spite of arrival of the words from different languages into the English vocabulary, the English Language did not suffer from large flow of foreign elements. On the contrary its vocabulary has been enriched due to the taken foreign elements.

 

References

1. Антрушина Г.Б., Афанасьева О.В., Морозова Н.Н. Лексикология английского языка, Высшее образование, Дрофа, 1999.

2. Гальперин И.Р., Черкасская Е.Б. Лексикология английского языка, М., 1956.

3. Заботкина В.И. Новая лексика современного английского языка, М., Высшая школа,1989.

4. Ильиш Б. А., История английского языка, Изд. 4-е, Изд-во лит-ры на ин. языках, М., 1958.

5. Маковский М.М. Английская этимология, М., Высшая школа, 1986.

6. Хлебникова И.Б. Введение в германскую филологию и историю английского языка, Калининский Гос. Университет, Калинин, 1972.

7. Baugh, A.C.,Cable T. A History of the English Language. 5th ed. New York: Routledge, 2002.

8. Crystal, D. The Cambridge Encyclopedia of the English Language. Cambridge: CambridgeUniversity Press, 2003.

9. M.D.C.Drout. A History of the English Language, WheatonCollege, 2006.

10. McCrum, Robert, Robert MacNeil, and William Cran, eds. The Story of English. New York: Penguin, 2002.

11. Lerer S. The History of the English Language, 2nd edition, USA, The Teaching Company, 2008.

12. Schlauch M. The English Language in Modern Times (since 1400), London: OxfordUniversity Press, 1964.

 

Key words: historical events, French loans, modern English.

Açar sözlər: tarixi hadisələr, fransız alınmalar, müasir ingilis dili.

Ключевые слова:исторические события, заимствования с французского языка, современный английский язык.

 

Р Е З Ю М Е

Заимствования с французского языка в современном английском языке

 В настоящее время в современном обществе изучаются процессы взаимовлияния и заимствования в языках. Этот факт вызывает необходимость специального исследования. Необходимо отметить, что нет ни одного языка, которого не затрагивали бы эти процессы. Всякое заимствование и влияние осуществляется людьми, и ясно, что заимствования и влияния характеризуют одну из важных сторон деятельности человека в языке. Представленная Вашему вниманию статья посвящена изучению данной проблемы и различных хронологических исторических событий, способствующих французским заимствованиям в современном английском языке. Как известно, после завоевания Англии норманнами в 1066 году, викинги пришли как носители французского языка, культуры и феодального устройства. Вильгельм завоеватель сместил английских священников и поставил на их место нормандских.  Коренное население продолжало говорить на английском, из нормандского же диалекта образовался англо-нормандский язык, который стал государственным языком и просуществовал до конца XIV века. За это время английский усвоил огромное количество французских слов. Из 80 000 наиболее употребительных слов современного английского языка приблизительно 22 500 - это французские заимствования всех периодов истории.

 

XÜLASƏ

Müasir ingilis dilində olan fransız alınmalar

Hal-hazırda müasir cəmiyyətdə dünya dillərində qarşılıqlı təsir və sözlərin alınma prosesləri tez-tez baş verir. Bu hal sosial tədqiqata zəmin yaradır. Qeyd etmək lazımdır ki, elə bir dil mövcud deyil ki, bu proseslər ona təsir etməsin. Hər bir alınma faktı  insan fəaliyyətinin nəticələrini əks etdirən prosesdir. Diqqətənizə təqdim olunmuş məqalə bu problemin tədqiqinə həsr edilib. Müxtəlif xronoloji tarixi hadisələrin nəticəsində fransız alınma sözləri müasir ingilis dilində özünəməxsus yerlərini tutub və bu fakt ətraflı burada araşdırılır. Bildiyimiz kimi, 1066 ildə İngiltərənin normannlar tərəfindən işğalından sonra, vikinqlər fransız dili, mədəniyyəti və feodal cəmiyyətinin təmsilçiləri kimi ölkədə hakimiyyətə gəldilər. İşqalçı Vilhelm bütün ingilis keşişlərini tutduğu vəzifələrindən azad etdi və onların yerinə normandları təyin etdi. O dövrdə ölkənin əsas əhalisi ingilis dilində danışırdı, lakin sonralar normand dialektinin təsiri altında ingilis-normand dili formalaşdı və dövlət dili kimi XIV əsrin axırına qədər istifadə edilirdi. Bu dövr ərzində ingilis dili külli miqdara fransız mənşəli sözləri mənimsədi. Müasir zamanda ingilis dilinin 80.000 sözdən ibarət olan lüğət tərkibində müxtəlif dövrlərdə keçən təxmini 22.500 fransız mənşəli alınma sözlərdir.

 

 

 

 

 


Abdullayeva  Xədicə

FRANSIZ DİLİNİN ZAMANLARININ SEMANTİKASİ HAQQINDA

     Həyata keçirdiyimiz araşdırma dilçiliyin bir şöbəsi olan semantikaya aiddir. Bizim tədqiqat obyektimiz fransız dilinin fellərinin zamanları və onların ifadə etdikləri mənalardır. Qarşıya qoyulan məqsəd - bu zamanların semantik strukturunu  və onun tərkib hissələri olan məna çalarlarını – semaları təhlil etməkdir. Apardığımız araşdırmada ilk növbədə fel və onun əsas kateqoriyası olan zaman kateqoriyası barəsində məlumat verilir, bunun ardınca fransız dilinin zaman sistemi  təqdim olunur, zaman kateqoriyası məna kateqoriyası ilə əlaqələndirilir və sonda fransız dilinin zaman semantikası təhlil edilərək onun modeli irəli sürülür.

     Fel və onun zaman kateqoriyası haqqında məlumat. Fel obyektiv reallıqda mövcud olan əşyaların hərəkətini bildirən sözə deyilir. Bu zaman hərəkətin baş verməsi nitq vasitəsilə şəxslər tərəfindən çatdırılır. Deməli, obyektiv hərəkətlər subyektivlik prizmasından təqdim olunur.

     Digər tərəfdən isə həm əşyaların hərəkəti, həm də onların şəxslər tərəfindən çatdı­rılması müəyyən zaman çərçivəsində baş verir.  Hərəkət həm özü-özlüyündə, eləcə də məlumatı çatdıran şəxsin mövqeyinə rəğmən üç zaman müstəvisində baş verir: in­didə, keçmişdə və yaxud gələcəkdə. Məlumatı çatdıran şəxsin özünün də  adı çəki­lən zaman müstəvilərindən birində olması nəzərə alınarsa hərəkətin baş verməsi situa­siyası çatdırılarkən  iki və yaxud üç zaman müstəvisinin qarşı-qarşıya qoyuldu­ğunun şahidi oluruq:

a) məlumatı çatdıran  şəxsin çıxış etdiyi zaman müstəvisi / haqqında bəhs edilən hərəkətin baş verdiyi zaman müstəvisi:

        Il entra et mit son chapeau sur la table. O içəri daxil oldu və şlyapasını stolun üstünə qoydu.

     Misaldan göründüyü kimi, cümlə sadə cümlədir; haqqında bəhs edilən hərəkət keç­miş zamana aiddir. Məlumatı çatdıran şəxsə gəldikdə, o aydın göstərilmir, lakin  mövcuddur – bu bir konkret və yaxud xəyali müəllifdir. Kontekstdən kənarda götü­rül­müş cümlənin müəllifi xəyalidir, lakin cümlə hər hansı bir kontekstə görə götürülərsə, həmin cümlənin müəllifi konkret olur: bu, mətnin müəllifi və yaxud  per­sonajlarından biridir. Onun çıxış etdiyi zaman müstəvisi, adətən, indiki zamana uyğun olur.    

     Qarşı-qarşıya qoyulan 2 zaman müstəvisi aşağıdakılardır:

            İndiki zaman müstəvisi             –           keçmiş zaman müstəvisi

     (məlumat verən şəxsin çıxış                 (haqqında bəhs edilən hərəkət(lər)in baş     

      etdiyi zaman müstəvisi)                        verdiyi zaman müstəvisi)

b) üç zaman müstəvisi haqda o zaman söhbət gedə bilər ki , baş verən hərəkət haqda məlumat konkret və yaxud xəyali müəllif tərəfindən deyil, bir başqa şəxs, məsələn, personajlardan biri tərəfindən çatdırılsın. Belə olduğu halda, konkret və yaxud xəyali müəllif  bütövlükdə situasiyanı çatdırmış olur. Sözügedən zaman müstəviləri aşağıdakılardır:  situasiya haqda  məlumat verən şəxsin ( konkret və yaxud xəyali müəllifin)  çıxış etdiyi zaman müstəvisi / baş verən hərəkət haqda məlumatı çatdıran şəxsin çıxış etdiyi zaman müstəvisi / haqqında bəhs edilən hərəkətin baş verdiyi zaman müstəvisi. Adətən, mürəkkəb cümlələrdə  bir neçə zaman müstəvisi qarşılaşır:

                 Paul  a dit que monsieur Leblanc rentrerait tard le soir. Pol dedi ki cənab Leblan axşam  gec qayıdacaq. 

          Misalda təhlil olunan cümlə mürəkkəb tabeli budaq cümləsidir. Burada müəyyən şəxsin baş verəcək hərəkət haqqında xəbər çatdırması situasiyası ifadə olunur.  Baş verəcək hərəkət isə “cənab Leblanın axşam gec qayıtması”dır. Məlumatı çatdıran şəxs Poldur. Bütövlükdə canlandırılan situasiya konkret və yaxud xəyali müəllif tərəfindən çatdırılır.

     Qarşı-qarşıya qoyulan 3 zaman müstəvisi bunlardır:

 İndiki zaman müstəvisi–keçmiş zaman müstəvisi-gələcəkzaman    müstəvisi.                                                                                            

         (Bütövlükdə situasiya           (məlumatı çatdıran şəxsin    (haqqında bəhs edilən                                        

       haqqında məlumat               çıxış etdiyi zaman müstəvisi)     hərəkətin baş verdiyi   çatdıran müəllifin çıxış etdiyi zaman müstəvisi)                                                                                                                                           

          Bu misaldan da göründüyü kimi, mürəkkəb cümlədə də bütövlükdə situasiya (şəxsin baş vermiş hərəkət haqqında məlumat verməsi) konkret və yaxud xəyali müəllif tərəfindən çatdırılır və həmin müəllif  indiki zaman müstəvisindən çıxış edir. O ki qaldı baş verən hərəkətlər barəsində məlumatı çatdıran şəxsə, onun çıxış etdiyi zaman müstəvisi indiki,   keçmiş və eləcə də gələcək  zamana təsadüf edə bilər:

        Il dit que monsieur Leblanc travaille dans une compagnie. O deyir ki, cənab Leblan hansısa bir şirkətdə işləyir.

        Il a dit que monsieur Leblanc travaillait dans une compagnie. O dedi ki cənab Leblan hansısa bir şirkətdə işləyir.

        Il vous appellera quand monsieur Leblanc viendra. Cənab Leblan gələndə o sizə zəng vuracaq.

        Nəzərdən keçirdiyimiz misallardan bəlli olur ki, baş verən hərəkətlər felin zaman kateqoriyası vasitəsilə ifadə olunur və hərəkətin baş verməsi situasiyası ilə məlumatın çatdırılması faktı zaman baxımından  bir-birinə uyğunlaşır. Bu cür zamanların bir-birinə uyğunlaşmasına dilçilikdə zaman uzlaşdırılması deyilir və o,  müxtəlif dillərdə fərqli olur. Sonuncu misallardan göründüyü kimi, təqdim olunan situasiyalar, xüsusuilə də birincisi və ikincisi ayrı - ayrı zaman müstəvilərinə aid olsalar da (birincisi - indiyə, ikincisi - keçmişə), cümlələr hər iki halda Azərbaycan dilinə eyni cür tərcümə olundu. Lakin fransız dilində məlumatı çatdıran şəxsin çıxış etdiyi zaman müstəvisi keçmişə aid olduğu halda bu dilin zamanların uzlaşdırılması qaydasına əsasən haqqında bəhs edilən hərəkət də keçmiş zaman müstəvisinə aid hesab olunur və müvafiq olaraq keçmiş zaman forması ilə ifadə olunur. Baş verən hərəkət haqqında məlumatı çatdıran şəxsin olduğu zaman müstəvisi ilə haqqında bəhs edilən hərəkətin baş verdiyi zaman müstəvisinin hər ikisi keçmişə aid olub ifadə olunan hərəkətlər eyni zamana təsadüf etdiyi halda haqqında xəbər verilən hərəkət felin Imparfait - bitməmiş keçmiş zaman forması ilə ifadə olunur. Bu, Imparfait zamanının fransız dilində daşıdığı əsas mənalardan ( keçmişə dair təsvir, hərəkətlərin keçmişdə vaxtaşırı olaraq təkrarlanması, hərəkətin keçmişdə bir müddət davam etməsi və s.)  əlavə olan zamanların uzlaşdırılmasında işlədilən sintaktik mənasıdır.

     Deyilənlərdən elə çıxır ki, felin zamanları öz növbəsində iki növ olur: 1) yuxarıda qeyd etdiyimiz obyektiv reallıqla bağlı olan mütləq zamanlar – indiki, keçmiş və gələcək; 2) hərəkətin baş verməsi anı ilə onun haqqında məlumatın çatdırılması anının nisbətini bildirən nisbi zamanlar. Fransız dilində bu iki növ zaman çoxşaxəli sistemlə təmsil olunur. Həmin zaman sistemi ilə daha yaxından tanış olaq.

     Fransız dilinin zaman sistemi. Yuxarıda da qeyd olunduğu kimi, bu və ya digər hərəkət obyektiv olaraq üç zaman müstəvisindən birində baş versə də, onun haqqında məlumat verən şəxs öz kommunikativ niyyətlərindən asılı olaraq zamanın ifadəsinə subyektivlik gətirir (sadəcə, məlumatı çatdırır; öz arzu və istəklərini və yaxud hisslərini bildirir; şərt və yaxud fərziyyə irəli sürür;  göstəriş verir və s.). Felin obyektiv baş verən hərəkəti çatdırılan zaman onun barəsində məlumatı çatdıran şəxs bunu müxtəlif tərzdə edir və bu cür tərzlər cümlədə felin şəkilləri vasitəsilə ifadə olunur. Deməli, felin zamanı onun şəkli ilə bilavasitə bağlıdır və felin şəkli  subyektiv kateqoriyadır. Hər hansı bir hərəkət barəsində məlumat verilərkən onun zamanı deyilmənin tərzinə - felin şəklinə uyğun müəyyənləşdirilir. Fransız dilinin felinin dörd şəkli var: Indcatif (xəbər şəkli); Conditionnel (şərt şəkli); Subjonctif (arzu şəkli); Impératif (əmr şəkli). Beləliklə, zaman kateqoriyası şəkl kateqoriyası ilə vəhdət təşkil edir və bütün müvafiq formalarla birlikdə sistem yaratmış olur. Hər şəklə aid olan zamanlar və feli formalar, öz növbəsində, alt-sistem təşkil edirlər.

     Müasir fransız dilinin zaman sistemi aşağıdakı cədvəldə əks olunub:

_________________________________________________________________

Mode İndicatif                          Mode Conditionnel                  Mode Subjonctif     

             Xəbər şəkli                               Şərt şəkli                                 Arzu şəkli               

_______________________________________________________________

1. Présent de l`indicatif         1. Conditionnel présent        1. Présent du subjonctif

(xəbər şəklinin indiki zamanı)    (şərt şəklinin indiki     (arzu şəklinin indiki zamanı)  

                                                        zamanı)

2. Présent continu                  2.Conditionnel passé           2. Passé du subjonctif

(indiki davam edən zaman)     (şərt şəklinin keçmiş    (arzu şəklinin keçmiş zamanı)

                                                            zamanı)

              3. Passé composé                                                             3. Imparfait du subjonctif

(mürəkkəb keçmiş zaman)                                                 (arzu şəklinin bitməmiş

4. Passé simple                                                                     keçmiş zamanı)

(sadə keçmiş zaman)                                               4. Plus-que parfait du subjonctif

5. Imparfait                                                                   (arzu şəklinin uzaq keçmiş

(bitməmiş keçmiş zaman)                                                 zamanı)

6. Plus-que-parfait

(uzaq keçmiş zaman)

7. Passé immédiat

(yaxın keçmiş zaman)

8. Plus-que parfait immédiat

(keçmişə nisbətən götürülən

yaxın keçmiş)

9. Passé antérieur

(əvvəlki keçmiş zaman)

10. Futur simple

(sadə gələcək zaman)

11. Futur dans le passé

(keçmişə nisbətən gələcək zaman)

12. Futur immédiat

(yaxın gələcək zaman)

13. Futur immédiat dans le passé

(keçmişə nisbətən yaxın gələcək)

14. Futur antérieur

(əvvəlki gələcək zaman)

15. Futur antérieur dans le passé

(keçmişə nisbətən əvvəlki gələcək)

     Təqdim olunmuş sistemə daxil olan zamanların adlanrından da göründüyü kimi, onlar xüsusi mənaya malikdirlər və dildə hərəsinin öz yeri var. Həmin mənaları nəzərdən keçirək.

Zaman kateqoriyası və məna kateqoriyası. Ümumiyyətlə, bütün sözlər kimi,  fellər də məna daşıyırlar. Sözlərin iki cür mənası olur: leksik və qrammatik. Leksik məna sözü obyektiv reallıqda mövcud olan bu və ya digər canlı / cansız; konkret / mücərrəd əşya ilə bağladığı və həmin əşyanın fərqləndirici xüsusiyyətlərini ifadə etdiyi halda, qrammatik məna, adətən, məntiqi əsaslara söykənir və sözləri oxşar əlamətlərinə görə nitq hissələri adlanan siniflərdə qruplaşdırır. Felin semantikasını araşdırarkən biz leksik mənadan vaz keçərək bu nitq hissəsinin əsas kateqoriyası olan zaman kateqoriyası vasitəsilə ifadə olunan mənaları öyrənməyə çalışırıq.

      Zaman kateqoriyası, yuxarıda da qeyd olunduğu kimi, insanın şüurundan asılı olmayaraq mövcud olan və üç hissədən ( keçmişdən, indidən, gələcəkdən) ibarət olan reallığı əks etdirən kateqoriyadır. Lakin zamanla bağlı olan reallığın adı çəkilən hissələrinin aydın müəyyənləşdirilən sərhədi olmadığından müxtəlif xalqlar zaman çərçivələrini müxtəlif cür təsəvvür edirlər və həmin təsəvvürlərə uyğun olaraq  obyektiv baş verən hərəkətlər eyni bir zaman məkanında fərqli tərzdə ifadə olunurlar. Məsələn, aşağıdakı cümlələri müqayisə edək:

        Nous espérions qu`ils nous donneraient tous les renseignements nécessaires. Biz ümid edirdik ki, onlar bizə bütün lazım olan məlumatları verəcəklər.

     Azərbaycan və fransız dillərində verilmiş cümlədə işlənən zamanlar aşağıdakılardır:

      Fransız dilində : Imparfait ( keçmişdə davam edən hərəkət mənasında); Futur dans le passé ( keçmişə nisbətən gələcək zaman).

     Azərbaycan dilində: nəqli keçmiş zamanı; gələcək zaman.

     Əgər Azərbaycan dilində cümlənin hər iki hissəsində ifadə olunan hərəkətlər fərqli zaman müstəvisinə aiddirlərsə: keçmiş / gələcək, fransız dilində situasiya bir qədər başqa cür təsəvvür edildiyindən onların ikisi də eyni ( keçmiş) zaman müstəvisində götürülür. Situasiya ümumilikdə keçmişə təsadüf etdiyindən, ifadə olunan gələcək zaman da keçmiş zaman müstəvisinin bir hissəsi kimi qəbul olunur.

Məhz xalqların fərqli təsəvvürlərinin nəticəsi olaraq müxtəlif dillərin zaman sistemlərinin tərkibi müəyyənləşir.

      Fransız dilinin zamanlarını ifadə etdikləri mənalara görə təhlil edək. Ən böyük alt-sistem fransız dili fellərinin xəbər şəklində (İndicatif) təmsil olunduğundan, bu formaları nəzərdən keçirək.

     İndidə baş verən hərəkətlər iki zaman forması vasitəsi ilə ifadə olunur. Onlardan, Présent continu forması hərəkətin danışıq zamanı davam etdiyini bildirir (Les étudiants sont en train d`écrire l`exercice. Tələbələr hal-hazırda çalışma yazırlar.).  Présent de l`Indicatif  həm həmin mənanı ifadə edir (Que fait Brunot? Brunot écrit la lettre. Brüno nə edir? Brüno məktub yazır.), həm də əlavə olaraq ümumi, danışıq anından daha geniş olan indiki zamanı bildirir ( Ils lisent les poèmes de Victor Hugo. Onlar Viktor Hüqonun şerlərini oxuyurlar.). Məhz danışıq gedən an nəzərdə tutulmur; onlar şerləri  ümumiyyətlə, vaxtaşırı oxuyurlar. Présent de l`Indicatif zamanının ifadə etdiyi daha bir məna mütləq həqiqəti bildirir ( La Lune et la Terre sont des planètes. Ay və Yer planetlərdir.).

     Bu mənalardan başqa Présent de l`Indicatif nitqdə əlavə, indi ilə bağlı olmayan və əslində, keçmişə və gələcəyə aid olan hərəkətləri də bildirir. Bu cür hallara daha çox danışıq dilində rast gəlinir və ifadə olunan mənalar üslub mənaları hesab olunur :  (Elle part demain. O sabah yola düşür.). Felinindiki zaman forması, əslində, gələcəkdə baş verməli olan hərəkəti bildirir. Présent de l`Indicatif zamanı həmçinin keçmişə dair hərəkəti ifadə edə bilir: (Je vous amène votre tante. Mən sizin xalanızı gətirmişəm.). Əslində, hərəkətin nəticəsi göz önündə olsa da, danışıq dilində onun ifadəsi üçün indiki zaman forması işlənir. Digər bir misala nəzər salaq: Tout autour était silencieux. Brusquement on entend des bruits de pas. Ətrafda tam sakitlik hökm sürürdü. Qəflətən addımlar səsi eşidildi. Keçmişə dair hekayədə bəzən mətnə daha çox canlılıq vermək məqsədi ilə keçmiş zaman formasının əvəzinə Présent de l`Indicatif işlənir. Beləlikə, Présent de l`Indicatif zamanının indiki mütləq, indiki nisbi və eləcə də üslub mənalarının ifadə etdiyini görürük.

     Keçmişdə baş verən hərəkətlər fransız dilində bir sıra zaman forması ilə ifadə olunur. Burada təmsil olunan yeddi zamanı bir-birindən fərqləndirən cəhətlər aşağıdakılardır: 1) onlar keçmişdə bir dəfə baş verən bitmiş (Passé composé ) və yaxud təkrarlanan, həmçinin davam edən (Imparfait) hərəkətləri bildirirlər:

Il est venu hier visiter sa mère. O dünən anasını görməyə gəldi

Il venait souvent voir sa mère. O tez-tez anasını görməyə gəlirdi

2) keçmişdə baş verən hərəkətləri indiki zamana nisbətən bildirirlər ( Passé composé: Sonia a lu la lettre. Sonya məktubu oxudu./ Imparfait: Sonia lisait la lettre. Sonya məktubu oxuyurdu./ Passé simple: Le soir tomba. Axşam düşdü./ Passé immédiat: Sa soeur vient d`arriver. Onun bacısı yenicə gəlib.). Bütün bu zamanlarda ifadə olunan hərəkətlər keçmişdə baş versələr də, onlar indiki zaman müstəvisindən çıxış edərək təqdim olunurlar; 3) keçmişdə baş verən hərəkətləri keçmiş zamana nisbətən bildirirlər (Plus-que-parfait: Quand ils sont sortis de la maison la pluie avait cessé. Onlar evdən çıxanda yağış kəsmişdi./ Plus-que parfait immédiat: Lorsque vous avez téléphoné le directeur venait de sortir. Siz zəng vuranda müdir təzəcə çıxmışdı. / Passé antérieur: Dès qu`il eut fini d`écrire il mit le stylo sur la table. O, yazıb qurtaran kimi qələmi masanın üstünə qoydu.); 4) yalnız kitab dilində işlənməklə üslub xüsusiyyətlərini əks etdirirlər (Passé simple: Les voyageurs se précipitèrent vers le train. Səyahətçilər tələsərək qatara tərəf getdilər./ Passé antérieur: Quand la voiture fut partie il rentra à la maison. Maşın gedəndən sonra o, evə döndü.); 5) zaman uzlaşdırılması ilə bağlı işlənirlər (Imparfait – keçmişdə baş verən hərəkətlərin eyni vaxtda paralel olması mənasını ifadə edir: L`enfant a dit que son père travaillait dans le jardin. Uşaq dedi ki, onun atası bağçada işləyir./ Plus-que –parfait : Tout le monde a compris qu`il avait dit la vérité. Hamı başa düşdü ki o, həqiqəti söyləmişdi. / Plus-que- parfait immédiat: Quand le client est entré la secrétaire venait de terminer son dossier. Müştəri içəri daxil olanda katibə ona dair sənədləri yenicə hazırlayıb qurtarmışdı./ Passé antérieur: Dès qu`il se fut assis on l`appela. O əyləşən kimi onu çağırdılar. Göründüyü kimi, hər üç zaman keçmişdə baş verən hərəkətin bir başqa hərəkətdən əvvəl olmasını ifadə edir). Beləlikə, fransız dilinin keçmiş zaman formaları sayca çoxluq təşkil etsələr də, onların ifadə etdikləri mənalar  funksional cəhətdən fərqlənirlər.

          Fransız dilinin gələcəyə dair zamanlarına gəlincə, onların fərqləndirici xüsusiyyətləri aşağıdakılardır: 1) adlanmalarına görə gələcək zaman müstəvisinə aid olduqlarına baxmayaraq, altı zamandan yalnız üçü (Futur simple, Futur proche, Futur antérieur ) hərəkətin mütləq gələcəyə aid olduğunu bildirirlər. Müvafiq misalları nəzərdən keçirək: La réponse viendra dans une semaine. Cavab bir həftədən sonra gələcək. / La réponse va venir. Cavab bir azdan gələcək. / Quand la réponse sera venue  il aura trouvé un travail. Cavab gələndə o, bir iş tapmış olacaq. Digər üç zaman ( Futur dans le passé, Futur antérieur dans le passé, Futur immédiat dans le passé) gələcəkdə baş verməli olan hərəkətləri keçmişə nisbətən ifadə edirlər: Les amis se sont promis qu`ils ne se disputeraient plus. Dostlar bir-birinə söz verdilər ki, bir daha dalaşmayacaqlar. /  Les amis se sont promis qu`à leur arrivée à Madrid ils auraient appris l`espagnol. Dostlar bir-birinə söz verdilər ki, onlar Madridə gəlib çatasına ispan dilini öyrənmiş olacaqlar./ Le concierge a déclaré que les Sompson allaient déménager. Komendant bildirdi ki, Sompsonlar ailəsi yaxın zamanlarda  binadan köçəcək. ; 2) sonda  qeyd olunan üç zaman həm də zaman uzlaşması ilə bağlı işlənir. Misallardan göründüyü kimi, baş cümlə keçmişə aid olduğundan baş verməli olan hərəkət də məhz keçmişə nisbətən götürülür və zaman formaları uzlaşmış olur; 3) fransız dilinin gələcək zamanları hərəkəti bu və ya digər  zaman müstəvisinə görə ifadə edirlər: a) Futur simple zamanı hərəkətin indiyə nisbətən gələcəkdə baş verəcəyini bildirir: Monsieur Lafrouche vous annoncera une bonne nouvelle. Cənab Lafruş sizə bir xoş xəbər bildirəcək. Futur prochezamanı  yaxın gələcəkdə baş verəcək hərəkəti bildirir:  La voiture va s`arrêter. Maşın bir azdan dayanaca;. b) Futur dans le passé, Futur antérieur dans le passé və Futur immédiat dans le passé zamanları yuxarıdakı misallardan da gördüyümüz kimi, keçmişə nəzərən gələcəkdə baş verən hadisələri bildirirlər. Belə olduğu halda hərəkətin baş verməli olduğu zaman, keçmişin bir hissəsi kimi təsəvvür edilir; c) Futur antérieur zamanı isə gələcəyə nəzərən bitmiş hərəkəti bildirir: Caroline dit que quand elle reviendra à la maison sa soeur cadette sera rentrée du collèga. Karolina deyir ki, o, evə qayıdanda onun kiçik bacısı kollecdən geri dönmüş olacaq. Bu, iki budaq cümləsi olan mürəkkəb cümlədir və Futur antérieur zamanı ikinci budaq cümləsində işlənib. Burada ifadə olunan üç hərəkətdən baş cümlədəki indiki zamanı, budaq cümlələrdəkilərin hər ikisi isə gələcək zamanı bildirsələr də, onların arasında nisbilik əlaqəsi var və beləliklə, budaq cümlələrindəki hər iki gələcək zaman  biri o birisinə nisbətdə götürülür; 4) Futur antérieur zamanı həm də modal mənada işlənə bilir: o, Passé composé zamanının yerinə işlənərək ehtimal edilən hərəkəti bildirir: J`aurai laissé ma clé sur la table. Çox güman ki, mən açarımı stolun üstündə qoymuşam.

     Göründüyü kimi, keçmiş zamanlarda olduğu kimi,gələcək zamanların da fərqi fuksional xarakterlidir.

         Nəticədə bir daha felin bu və ya digər zamanının mənasının danışıq subyektinin mövqeyindən asılı olaraq müəyyənləşdiyinin şahidi oluruq. Felin zaman mənasının referenti bir tərəfdən real zaman məkanındadırsa, digər tərəfdən də o, subyektivlik (dil daşıyıcısı olan xalqın təsəvvürləri və əlbəttə, danışan fərdlərin baxış və niyyətləri  ilə bağlı olan) elementlərini özündə ehtiva edir.

     Yuxarıda deyilənlərin əsasında fransız dilinin zaman semantikasını  təhlil edək.     Fransız dilinin zaman semantikasının təhlili. Əslində, felin zaman semantikası struktur baxımından iki kateqoriyaya bölünür: semantik nüvə təşkil edən və mütləq semaları əhatə edən kateqoriya və potensial semaları əhatə edən situativ kateqoriya. Birinci kateqoriyaya aid olan semalar bunlardır: 1) felin ifadə etdiyi hərəkətin baş verdiyi zaman müstəvisini bildirən sema (ZS1) ; 2) baş verən hərəkətin icraçısına dair məlumatlar (şəxs, kəmiyyət) daşıyan semalar ( müvafiq olaraq ŞS, KS); 3) bəhs edilən hərəkət haqqında məlumatı çatdıran şəxsin olduğu zaman müstəvisini bildirən sema (ZS2).

     Fransız dilinin fellərinin semantik strukturunun mütləq hissəsini təşkil edən bu üç semadan birincisi və ikincisi zaman formasında şəkilçi vasitəsi ilə ifadə olunurlar, lakin üçüncüsü (ZS2) həm aktual, həm də potensial ola bilər (yuxarıdakı misallardan da gördüyümüz kimi, vasitəli nitqdə baş verən hərəkət haqqında məlumat çatdıran şəxsin olduğu zaman müstəvisini bildirən sema aktual olur, vasitəsiz nitqdə isə həmin sema aydın ifadə olunmasa da, situasiyadan başa düşülür və potensial hesab olunur). 

     Zaman semantikasının strukturunun situativ kateqoriyasını təşkil edən potensial adlandırdığımız semalar situasiyalarla bağlı müvafiq kontekstlərdə aktuallaşa bilirlər. Onlara misal olaraq  baş verən hərəkət haqda məlumat çatdıran şəxsin  çıxış etdiyi zaman müstəvisinə istinad edən  və əslində, yuxarıda da qeyd etdiyimiz kimi zaman uzlaşması ilə bağlı meydana gələn sintaktik sema (SS) və eləcə də baş verən hərəkət haqqında məlumat verən şəxslə bağlı subyektivlik (arzu, güman, vaciblik, tələb, həmçinin müxtəlif hisslər və s.) semalarını qeyd etmək olar. Dilçilik elmində bu kimi subyektivlik bildirən mənalara konnotativ mənalar, onların çalarlarını təşkil edən elementlərə isə konnotativ semalar deyilir (KonS).  Daha bir sema isə bu və ya digər zaman formasının özünə xas olan əsas mənalardan başqa işləndiyi üslubda yeni çalar qəbul etməsi ilə bağlıdır. Bu zaman söhbət üslub semasından gedir (ÜS). Sonda xatırladaq  ki, təhlil etdiyimiz semantik struktur felin məhz qrammatik mənasına aiddir, unutmayaq ki, hər bir fel həm də leksik məna daşıyır (LS).

     Deyilənləri bir daha aşağıdakı misal əsasında göstərək:

            Je finirai mon projet et nous partirons en vacances. Mən layihəmi bitirəcəm və biz tətilə gedəcik.

          Verilən cümlə tabesizlik əlaqələri bildirən mürəkkəb cümlədir. Hər iki hissədə  işlənən fellər Futur simple ( sadə gələcək )  zamanındadır. Onların semantik strukturuna aşağıdakı semalar daxildir: a) leksik məna bildirən sema (LS) (kök şəkilçisi vasitəsilə); 2) hərəkətlərin gələcəyə aid olmasını bildirən sema (ZS) (-ai şəkilçisi); 3) hərəkətlərin icraçısının 1 şəxs olmasını bildirən sema (ŞS) (-ai şəkilçisi); 4) hərəkətlərin icraçısının tək halda olmasını bildirən sema (KS) (-ai şəkilçisi); 5) məlumatı çatdıran şəxsin çıxış etdiyi zaman müstəvisinə istinad edən potensial indiki zaman seması (ZS2). Göründüyü kimi, təhlil olunan fellərin  ifadə olunduqları Futur simple zamanının semantik strukturunda təmsil olunan beş semadan dördü xüsusi şəkilçilərlə ifadə olunub, yəni aktualdır; baş verən hərəkətlər haqqında məlumat çatdıran səxsin  çıxış etdiyi zaman müstəvisini bildirən beşinci sema isə (ZS2) potensialdır, yəni heç bir formal göstəricisi yoxdur və o yalnız nəzərdə tutulur. Onu da qeyd edək ki, dörd aktual semanın hamısını ifadə edən şəkilçi (-ai), əslində, omonimşəkilçi kimi çıxış edir.

     Yekun olaraq qeyd edək ki, zaman semantikası aşağıdakı model vasitəsi ilə təmsil oluna bilər:

  1. Zaman semantikasının strukturunun mütləq semalarını ehtiva edən nüvə hissəsi ;
  2. Zaman semantikasının strukturunun potensial semalarını ehtiva edən situativ hissəsi

 

                                     İSTİFADFƏ OLUNAN ƏDƏBİYYAT

  1. Axundov A.A. Felin zamanları. Bakı, ADU nəşriyyatı, 1961
  2. Əliyeva G.Türk dillərində zaman kateqoriyası. “Nurlan” nəşriyyatı, Bakı, 2010
  3. Hüseynzadə M. Müasir Azərbaycan dili.Bakı, “Maarif”, 1973
  4. Müasir Azərbaycan dili. II cild. Bakı, “Elm” nəşriyyatı, 1980
  5. Rəcəbli Ə. Struktur dilçilik. Bakı, “Nurlan”, 2005
  6. Бочаров М.Н. Средства выражения функционально-семантической кате­го­рии аспектуальности французского глагола (на основе типов функ­циональ­но-семантических ситуаций аспектуальности). Вестник Волго­град­ского государственного университета. Серия 2 : Языкознание. Вып. N 6 / 2007
  7. Lareau François Le temps verbal dans l`interface sémantique-syntaxique du français. OLST, Université de Montréal
  8. Moeschler Jacques Anaphore et déixis temporelles http://www.unige.ch/lettres/linguistique /moeschler/publication_pdf/anaphore_deixis.pdf

 

Xülasə

     Məqalədə bəhs edilən mövzu dilçiliyin bir şöbəsi olan semantikaya aiddir.  Tədqiqat obyekti fransız dilinin fellərinin zamanları və onların ifadə etdikləri mənalardır. Qarşıya qoyulan məqsəd - bu zamanların semantik strukturunu  və onun tərkib hissələri olan məna çalarlarını – semaları təhlil etməkdir. Aparılan araşdırmada ilk növbədə fel və onun əsas kateqoriyası olan zaman kateqoriyası barəsində məlumat verilir, bunun ardınca fransız dilinin zaman sistemi  təqdim olunur, zaman kateqoriyası məna kateqoriyası ilə əlaqələndirilir və sonda fransız  dilinin zaman semantikası təhlil edilərək onun modeli irəli sürülür.

Acar sözlər: felin zaman kateqoriyası, hərəkət, obyektiv reallıq, zaman müstəvisi, məlumatı çatdıran şəxs, zaman uzlaşdırılması

Pезюме

     Данная статья посвящена исследованию семантики французских глаголов. В работе анализируется семантическая структура  времен и выделяются ее составные элементы. Согласно этапам исследования, вначале характеризуется глагол и его основная категория – время. Затем дается система французских времен; рассматривается соответствие категории времени и категории значения; в последней части проводится анализ семного состава французских времен и выдвигается соответствующая модель.

 

Ключевы слова:  категория времени глагола, движение, объективная реальность, временная плоскость, лицо, передающее сообщение, согласование времен

 

Summary

     This article is about the semantics of French times.The author analyses the semantic structure of the times and marks out its components. According to the stages of the research, there comes the characterisation of the verb and its main category of time. Then is presented the system of French times; the category of time is examined in accordance with the category of meaning.

 

 

Key words: the category of time, movement, semantic meaning, interfacing of the times, field of time, information, system of times

 

                               

Rəyçi: dos. Məmmədli M.


Abdurəhmanova Könül

ПРОБЛЕМА ЭМОТИВНЫХ ФУНКЦИЙ ЯЗЫКА

Для исследования категории эмотивности в языке важно определить место эмотивной функции языка в ряду других функций. «Функции языка представляют собой проявление его сущности, его назначения и действия в обществе, его природы, т.е. они являются его характеристиками, без которых язык не может быть самим собой» (3,565)

Язык является средством общения, познания и воздействия, а также средством самовыражения. Проблема функций языка, как указывает Н.А.Слюсарева, вызывает особый интерес в связи с расширением сферы изучения языка в действии, особенностей разговорной речи, функциональных стилей, а также лингвистики текста. Перед исследователем при этом стоят задачи установления как и какие средства системы и структуры языка служат преимущественно для выражения той или другой функции языка (3, 565).

К.Бюлер, Я.Мукаржовский, Р.Якобсон и другие ученые рассматривают во взаимодействии понятия функций и сфер употребления языка. Карл Бюлер сделал попытку установить различие функций языка в речевом общении, выделив в процессе общения три стороны речевого акта: говорящего, слушающего и сообщаемого. В соответствии с этим он выделил три основные функции, которые присутствуют в любом речевом акте: 1) представление, 2)выражение и 3)обращение. Функция представления особенно ярко проявляется в случаях использования языка для сообщения определенной информации. Функция обращения преобладает в просьбах, командах и других вербальных ситуациях воздействия на слушателя. Функция выражения наиболее отчетливо проявляется в спонтанных восклицаниях, отражающих чувства говорящего. Ян Мукаржовский этим трем функциям противопоставляет четвертую - поэтическую, или эстетическую, отмечая, что главной чертой поэтической речи, отличающей ее от практического использования языка, является направленность не на означаемое, а на сам знак (10, 65-81). «Эстетическая функция языка заметнее всего в художественных текстах, однако область ее проявления шире. Эстетическое отношение к языку возможно в разговорной речи, дружеских письмах, в публицистической, ораторской, научно-популярной речи - в той мере, в какой для говорящих речь перестает быть только формой, только оболочкой содержания, но получает самостоятельную эстетическую ценность» (6, 22).

К числу важнейших функций языка обычно относят коммуникативную функцию, или, иначе, функцию общения и когнитивную функцию, или познавательную, гносеологическую функцию. Дэйвид Кристал, автор «Кэмбриджской энциклопедии языка», приводит и другие наименования этой функции - референциальная, пропозициональная, информативная (7, 10). Базовыми, или важнейшими, признаются также и метаязыковая функция, то есть функция языка быть средством исследования и описания языка в терминах самого языка, а также «эмоциональная функция - быть одним из средств выражения чувств и эмоций» (3, 564). У Р.Якобсона эта функция получила название эмотивной, он связывал ее со стремлением «произвести впечатление наличия определенных эмоций, подлинных или притворных» (5, 158).

Н.Б.Мечковская пишет: «Если в высказывании прямо выражено субъективно-психологическое отношение человека к тому, о чем он говорит, то реализуется эмоциональная, или экспрессивная функция речи» (2, 18). В таком определении эмоциональной функции вызывает возражение упоминание о «прямом выражении» эмоций, поскольку в речи они могут выражаться не только непосредственно, «прямо», но и имплицироваться, или выражаться в сложной иносказательной форме, что часто имеет место в художественной речи. Кроме того, трудно согласиться и с утверждением о том, что эмоциональная функция реализуется в том случае, если выражается отношение к тому, о чем человек говорит. А если человек говорит о своих чувствах сам, то есть предметом сообщения являются непосредственно эмоции?

Д.Кристал приводит пример использования языка в «эмотивной», или «экспрессивной» функции, описывая ситуацию, при которой человек проклинает свою трость, которую он несколько раз ставит к стене, а она постоянно падает. «Здесь нет 'обмена идеями,' поскольку в комнате никого нет. Здесь мы имеем один из типичнейших случаев использования языка как средства избавиться от нервного напряжения в состоянии стресса. Это ярчайший случай того, что часто называют эмотивной или экспрессивной функцией языка. Эмотивный язык может быть использован вне зависимости от того, одни мы или нет» (7, 10). В то же время существует точка зрения, согласно которой под экспрессивной функцией понимается выражение мысли. Эту точку зрения, как указывает Н.А.Слюсарева, разделяет В.А.Аврорин, который включил ее в число четырех функций языка, среди которых он упоминает также коммуникативную, конструктивную (формирования мысли) и аккумулятивную (накопления общественного опыта и знаний). Эмотивно-волюнтативную функцию В.А.Аврорин относит к функциям речи наряду с номинативной, сигнальной, поэтической, магической и этнической (7, 565).

Более узкое понятие экспрессивной функции применимо не к языку в целом, а к единицам языка. Правильнее было бы определить экспрессивность как ненейтральность выражения, или выразительность, а экспрессию как непосредственно само выражение, принимая тем не менее во внимание то, что слово «экспрессия» в русском языке имеет и нетерминологическое значение «выразительность».

В «Тезисах Пражского лингвистического кружка» 1929 года дается обоснование языка как функциональной системы. Там же описываются две функции речевой деятельности - общения и поэтическая. Характерно то, что многие исследователи отмечают не только сложность разграничения различных функций языка, но и их тесную взаимосвязь.

Функции языка можно представить в иерархическом порядке, причем необходимо иметь в виду, что под языком при этом понимается язык в действии, то есть речевая деятельность. Такой подход к пониманию функций языка характерен, в частности, для Н.Б.Мечковской, которая пишет, что современные представления о функциях языка (т.е., о его роли и назначении в жизни общества) могут быть систематизированы в соответствии со структурой коммуникативного акта как базового понятия теории коммуникации (2, 14). Основными компонентами коммуникативного акта, принципиальная схема которого была предложена одним из создателей кибернетики Клодом Шенноном, являются адресант, адресат, референция, сообщение, контакт и код. «Референция - это содержание сообщения. В осуществлении референции, то есть в сообщении определенной информации, состоит коммуникативная функция языка/речи. Это главная функция языка и основная функция большинства коммуникативных актов. С референцией связана и вторая важнейшая функция языка - познавательная» (2, 14). Сообщение понимается как процесс и результат порождения речи, т.е., текст.

Н.Б.Мечковская отмечает, что коммуникативная и познавательная функции являются основными. Они почти всегда присутствуют в речевой деятельности, поэтому их иногда называют функциями языка, в отличие от остальных, не таких обязательных, функций речи. «По-видимому, не бывает сообщений, выполняющих только одну функцию, но" можно говорить о преобладании той или иной функции в конкретном речевом акте» (2, 15). С этим высказыванием Н.Б.Мечковской можно согласиться, в то время как ее трактовка эмотивной функции, которую она называет эмоционально-экспрессивной, представляется недостаточно убедительной. Автор отмечает, что основным средством выражения эмоций в речи является интонация, и кроме того, эмоции в речи выражаются также с помощью междометий и (значительно в меньшей мере) словами с эмоционально-экспрессивной коннотацией» (2, 18). На наш взгляд, сужение сферы действия эмотивной функции до интонации, междометий и слов с сильным экспрессивно-оценочным компонентом значения вряд ли оправдано. Наряду с вышеуказанными средствами эмотивная функция может реализоваться, на наш взгляд, и широким спектром других языковых средств различных уровней - лексического, грамматического, уровня текста.

Итак, коммуникативная функция, то есть осуществление общения индивидуумов или групп людей, безусловно, занимает высшее положение в иерархии функций языка. Это, собственно говоря, над-функция, или суперфункция - наиболее общее понятие, объединяющее все сферы использования языка. Вторую позицию в иерархии функций языка занимают две взаимосвязанные функции, положение которых по отношению друг к другу, на наш взгляд, равноправное, но в различных текстовых реализациях они представлены то более, то менее ощутимо - это когнитивная (познавательная, гносеологическая) и эмотивная функции. Более низкий уровень в иерархии функций языка занимает контактоустанавливающая (фатическая) функция. Приветствия, прощания, ритуальные пожелания произносятся автоматически, не несут фактуальной информации, являются стереотипными по своей форме. Как указывает Дэйвид Кристал, такие высказывания либо констатируют нечто очевидное (Lovelyday!), либо совсем не имеют содержания (Hello). Выражение «фатическая коммуникация», введенное в обиход антропологом и лингвистом Б. Малиновским, относится к той социальной функции языка, которая возникает из первостепенно важной человеческой потребности сообщить о дружеских чувствах (tosignalfriendship) или, по крайней мере, об отсутствии вражды (7, 10).

Из последних публикаций, в которых освещаются вопросы определения функций языка, заслуживает внимания краткий обзор, приведенный в книге «Коммуникативная лингвистика русского языка» (1, 389). Сложность при разграничении функций языка состоит по справедливому замечанию Г.А.Золотовой в том, что система языковых и речевых функций у разных авторов являет собой результат иного в каждом случае структурирования, членения сферы представлений о языке, так что выделенные ими свойства, хотя и именуются тем же словом «функции», оказываются не в одном ряду и как бы даже в разных измерениях. «С другой стороны, соотношение функций внутри каждого перечня тоже не рядоположено, они то пересекаются, взаимодействуют, наслаиваются друг на друга, то отталкиваются, противопоставляются.Для обоснования и характеристики языковых функций в том или ином наборе их безусловно актуальны поиски надежных их координат в языковомматериале(1,390). Данное высказывание Г.А.Золотовой свидетельствует, на наш взгляд, об актуальности избранного нами подхода к изучению категории эмотивности, поскольку именно поиск эмотивных «координат в языковом матерале» с опорой на изучение текста, то есть на язык в действии, поможет нам приблизиться к решению вопроса об эмотивной функции языка. Таким образом, частное исследование может быть интересным для общелингвистических выводов о сущности функций языка и их номенклатуре.

В лингвистической литературе выявлено около 30 функций языка, но до сих пор продолжаются споры относительно их сущности и числа. Подробный анализ этого вопроса не входит в задачи данной работы, однако представляется необходимым кратко сформулировать наше понимание соотношения эмотивной функции языка с еще некоторыми функциями, релевантными для изучения категории эмотивности.

 

 

СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ

  1. Золотова Г. А, ОнипенкоН.К., Сидорова М.Ю., Коммуникативная грамматика русского языка. Изд-во РАН, Ин-та русского языка им. В.В.Виноградова и МГУ им. М.В.Ломоносова, М.,1998.
  2. МечковскаяН.Б. Социальная лингвистика. Аспект Пресс, М, 2000.
  3. Слюсарева Н.А. Функции языка // Лингвистический энциклопедический словарь. Советская энциклопедия, М, 1990. - с.564- 565.
  4. Шеннон К. Работы по теории информации и кибернетике. М.,1963.
  5. Якобсон Р. Лингвистика и поэтика // Структурализм «за» и «против». Прогресс, М, 1975. - с.193-230.
  6. Buhler K. Sprachtheorie: Dir Darstellungsfunktion der Sprache. Fischer, Stuttgart, 1934
  7. CrystalD. The Cambridge Encyclopedia of Language. CambridgeUniversity Press, Cambridge, 1987.
  8. FoolenA. The expressive function of language: Towards a cognitive semantic approach // The Language of Emotions. John Benjamins Publishing Company, Amsterdam/Philadelphia, 1997. - P. 15-32.
  9. HallidayM.A.K. Explorations in the Functions of Language. Edward Arnold, London, 1974.
  10. MukarovskyJ. Two Studies of Poetic Designation // The Word and Verbal Art. Selected Essays by Jan Mukarovsky. New Haven and London, 1977, P.65-81.

 

Резюме

В статье говориться о способах выявления разноуровневых лингвистических средств в репрезентации категории эмотивности в тексте.

 

Xülasə

Məqalədə mətndə emotiv kateqoriyanın reprezentasiyasında müxtəlif dərəcəli linqvistik vasitələrinin üzə çıxardılmasından bəhs edilir.

Summary

The article talks about representation of emotive category in text in different grade linguistic means

 

Key words : Emotive, category, psycholinguistic, discourse, text, macrostructure, semantic, communicative, cognitive, pragmatic

Ключевые слова:Эмотивность, категория, психолингвистический, дискурс, текст, макроструктура, семантика, коммуникативный, когнитивный, прагматический

Açar sözlər:Emotiv, kateqoriya, psixolinqvistika, diskurs, mətn, makrostruktur, semantika, kommunikativ, koqnitiv, praqmatik

 

Rəyçi: f.d.  Ağayev P.Y.

 


Allahverdiyeva Aytən Fərman qızı

NASİR XOSROVUN “SƏFƏRNAMƏ”SİNDƏیای مصدری –nin İŞLƏNMƏ MƏQAMLARI

               Fars dilindəیای مصدری  (ya-ye məsdəri) məhsuldar şəkilçilərdən olub, isim, sifət, say, əvəzlik və zərf kimi nitq hissələrinə əlavə edilir və mücərrəd mənalı isimlər əmələ gətirir. Quruluşuna görə isə bu sözlər düzəltmə isimlər hesab olunur. “Səfərnamə” əsərindəیای مصدری  qəbul edən sözlər aşağıdakı məna qruplarında toplanmışdır.

1.”Ya-ye məsdəri” bəzi peşə,sənət,təriqət,qohumluq ifadə edən isimlərə artırılaraq, vəzifə, məslək,peşə-sənət adlarını yaradır.Bu qəbildən olan isimlər üç cürdür:

a)Şəxs bildirən sadə sözlərə artırılır.

مردم آنجا آنوقت که مرا دیدند گفتند ما را خطیبی میکن. (4,94)-Oranın adamları məni görəndə   dedilər: ”Bizə xətib ol”.(1,90)

Bu cümlədə “ya-ye məsdəri”خطیب  sözünə əlavə olunaraq peşə bildirənخطیبی  sözü- nü əmələ gətirmişdir.

گفتند سلطان آن مردی شریف بود و آن مردم را از مسلمانی باز داشته بود.  (4,123)

  Dedilər ki,oranın sultanı adamları müsəlmanlıqdan döndərən şərəfli bir adam olmuşdur. (1,110)

Bu cümlədə isə dini mənsubiyyət mənalıمسلمان  sözü “ya-ye məsdəri”ni qəbul edərək təriqət bildirənمسلمانی  sözünü əmələ gətirmişdir.

b)Uzunluq ölçü vahidinə əlavə edilir.(4,11;18;90;101) بیک فرسنگی حصاری دیدم که آنرا قلمون میگفتند.  (4,18)

Bir fərsənglikdə bir qəsr gördüm,ona Qələmun deyirdilər.(1,30) فرسنگ və yaفرسخ  orta əsrlərdə uzunluq ölçü vahidi olub,6-7 km.məsafəni əhatə  edir(1,131)

c)Düzəltmə sözlərə artırılır. سی هزار بندۀ درم خریدۀ زنگی و حبشی...کشاورزی و باغبانی میکردند.  (4,124)

Otuz min satınalma zənci və həbəş qul əkinçilik və bağbanlıqla məşğul idilər.(111) Başqa bir misala nəzər salaq.

این شهر صور معروف است بمال و توانگری در میان شهرهای ساحل شام.  (4,20)

  Bu Sur şəhəri bolluğuna və dövlətliyinə görə Suriyanın sahil şəhərləri arasında məşhurdur.(1,32) ç)Mürəkkəb sözlərə artırılır.

بر آن نقره کاری دایره ها و کتابتها نقاشی منبت کرده اند. (4,107)

  Orada oyma üsulu ilə işlənilmiş gümüşü dairələr və müxtəlif naxışlı yazılar var. (1,99)

بر جانب غربی شش محراب است از نقره ساخته... از زرکاری و سواد سیم سوخته.  (4,108)

 Evin qərb divarında altı ədəd gümüş mehrab var və onlar qızıl(qızıl işləmə) və saf  gümüş cövhəri ilə gözəl bəzədilmişdir.(1,99)

من تعجب کردم از نیک مردی آن محمد فلیج. (4,95)-Mən o Məhəmməd ibn Fəlicin mərdanəliyinə təəccüb edirdim.(1,91)

 وقتی چنان بودی که کشتیها از آنجا نتوانستی گذشتن غرقابی عظیم بود. (4,133)

  Elə olurdu ki,gəmilər böyük bir burulğana düşüb batır və oradan keçə bilmirdi. (1,118)

 2. Keyfiyyət bildirən sifətlərə və atributiv isimlərə əlavə edildikdə,həmin xüsusiyyətləri özündə əks etdirən isimlər alınır.

 a) Atributiv adlara artırılır.

پس مرا در آن حال با مردی پارسی که هم از اهل فضل بود آشنائی افتاده بود.   (4,129)

Bu vaxt mənə alim bir farsla tanış olmaq(tanışlıq) nəsib oldu.(1,115)

...با ابوالفضل خلیفه بن علی الفلسوف ...بحثها کردیم و دوستی افتاد میان ما.  (4,7)

Əbülfəzl Xəlifə ibn Əli əl-Feylasufla çoxlu söhbət etdik və dostlaşdıq(aramızda  dostluq  yarandı).(1,21)

این مردم ..با همه درویشی همه روزه جنگ و عداوت و خون کنند. (4,120)

  Bütün bu kasıblığa baxmayaraq onlar hər gün bir-birilə dalaşır,ədavət aparır və  qan tökürdülər.(1,108)

  درویشی sözünün “dərvişlik” mənası ilə yanaşı “kasıblıq,avaralıq,dilənçilik” mənaları da var (3,1c,625).Cümlədə isə “kasıblıq”mənasına daha uyğundur.                  

آن کهتر از شادی چنان شد که ندانست چه کند. (4,143)-Həmin xidmətçi sevindiyindən(sevincdən,şadlıqdan) bilmirdi ki, nə etsin.(1,128)

چون بانجا رسیدیم از برهنگی و عاجزی بدیوانگان ماننده بودیم.   (4,128)

 Biz oraya çatanda çılpaqlıqdan və zəiflikdən divanələrə oxşayırdıq.(1,114)

گویند هر که بدان آب سر و تن بشوید رنجها و بیماریهای مزمن از او زائل شود.   (4,30)

 Deyirlər ki,kim başını və bədənini həmin bulağın suyu ilə yuyarsa,ondakı dərd və  uzunsürən xəstəliklər yox olar.(1,40)

 3. İnsanlara məxsus bəzi mənfi adət və xüsusiyyətləri bildirən sözlərə artırılır,bunları təmsil edən isimlər alınır.

...همان شخص جواب داد که بیخودی و بیهوشی راحتی نباشد.  (4,3)

O,cavab verdi ki:”Ağılsızlıqda və huşsuzluqda rahatlıq olmaz”.(1,18)

   Bu cümlədə “səbəbsız;ürəkgetmə halı;zəif iradə” kimi tərcümə olunanبیخود  və “düşüncəsiz;ürəkgetmə,bayılma” mənasında işlənənبیهوش  sözləri ”ya-ye məsdəri” ni qəbul edərək “düşüncəsizlik,ağılsızlıq,özündə olmamaq” mənalı sinonim cərgə  yaratmışdır.

 4. “Dad” bildirən sifətlərə artırılır.

فراخی چاه سه گز ونیم در سه گز و نیم است و آبش شوری دارد. (4,111)

 Quyunun ağzının diametri 3,5 kvadrat gəzdir.Onun suyu duzlu təhərdir.(101) 5.“Rəng” bildirən sifətlərə artırılır.

ساحت مسجد بعضی فرش سنگ انداخته اند و بعضی دیگر سبزی کشته.  (4,21)

  Məscidin ətrafına bəzi yerlərdə daş döşənib,bəzi sahələrə isə göyərti əkilib.(1,33)

6.“Forma” bildirən sifətlərə artırılır.

شمعی دیدم بس بزرگ چنانکه هفت ارش درازی او بود سطبری سه شبر. (4,42)

  Orada çox böyük bir şam gördüm ki,hündürlüyü yeddi ərəş,gövdəsi(qalınlığı)üç əl içi qədərdir.(1,50)

سطبر (bu sözünت  ilə yazılan variantı da var-ستبر) sözünün lüğətdə “böyük,nəhəng, qalın,möhkəm,kobud” mənaları var.(3,2c,21) Cümlədə isə sözü gedən şəkilçini  qəbul edərək “qalınlıq” anlamını bildirir.

7. “Zahiri” görkəm bildirən sifətlərə artırılır.

آنجا سگ را فربه کنند همچون گوسپند معلوف تا از فربهی چنان شود که نتواند رفتن.  (4,126)

Orada itləri qoyun kimi kökəldirlər.Elə olur ki,köklükdən yeriyə bilmirlər.(1,112)

از شهر آمد تا حرّان دو راهست یکی را هیچ آبادانی نیست.  (4,13)

Amid şəhərindən Hərrana iki yol gedir.Birinin heç bir abadlığı(rahatlığı) yoxdur.

امیر...فرمود که راه آن پلیدیها و آبهای پلید از آن دریا باز بندند.  (4,24)

Əmir əmr edir ki,xarab(tullantılar) və çirkli suların yolunu kəssinlər.(1,35)

آن تنیس جزیره ایست و شهری نیکو و از خشگی دورست.  (4,51)

Tinnis adada yerləşən gözəl bir şəhərdir və qurudan(quruluq-yəni” torpaq” nəzərdə  tutulur-A.A)uzaqdadır.(1,58)

آنرا فرادیس گویند خوشی موضع را.  (4,46)-Gözəlliyinə görə oraya fəradis(ərəbcə mənası “cənnət bağları” deməkdir) deyirlər.(1,53)

8.Keyfiyyət bildirən sifətlərə artırılır.

امّا وقتی که باد و باران باشد و درها باز نکنند روشنی از روزنها باشد. (4,36)

 Lakin külək əsəndə və ya yağış yağanda qapıları açmırlar,işıq pəncərələrdən düşür.(1,45)

و شاخی از آن دریا بتاریکی در شده است.  (4,58)

 Bu dənizin körfəzi qaranlıqdır (Bu dənizin körfəzi qaranlığa bürünüb(qərq olub))

(1,63)

در سنه تسع و ثلثین و اربعایه سلطانرا پسری آمد فرمود که مردم خرّمی کنند. (4,77)                                                           

 439-cu ildə sultanın oğlu oldu.Sultan əmr verdi ki, hər yerdə şadlıq etsinlər.(1,77)

ایشانرا حوضها و آبگیرها باشد که هر گز تنگی آب نبود.  (4,135)

  Onlar su hovuzları və çənləri düzəldiblər,ona görə də heç vaxt təmiz,içməli sudan korluq çəkmirlər.(1,120)

9. “Həcm” bildirən sifətlərə artırılır.

همه دیهای ولایت مصر بر سر بلندیها و تلها باشد.  (4,55)

 Misir vilayətinin bütün kəndləri təpə və hündür yerlərdə salınmışdır.(1,61)

میانۀ درۀ ضیقه مقدار صد ارش گشادگی (است).   (4,92)

Zəyqə dərəsinin orta hissəsi yüz ərəş enindədir.(1,88)  “En(enlilik) sözü mənasındaغلیظی  sözü də işlənir.Bu sözدرشتی؛ستبری؛ضخامت  (“iri-

lik,kobudluq,qalınlıq” sözləri kimi izah olunur(5,357) və eyni cümlədə işlənən   درازی (uzunluq) sözünün antonimi kimi çıxış edir.

در جامع بصره چوبی دیدم که درازی آن سی ارش بود و غلیظی آن پنج شبر چهار انگشت بود.  (4,131)

  Bəsrə məscidində mən elə bir tir gördüm ki,onun uzunluğu otuz ərəş,eni isə beş qarış dörd barmaq idi.(1,116)

گویند که چون این چراغدان ساخته شد بهیچ در در نمیگنجید از درهای جامع از بزرگی که بود.  (4,73)

Deyirlər ki, bu şamdan hazırlanıb qurtaranda elə böyük imiş ki,(böyüklüyündən) onu məscidin heç bir qapısından içəri keçirmək mümkün olmamışdır.(1,74)

در همه شهر فراخی آب در جامع باشد.  (4,37)-Şəhərdə ən çox su məsciddədir.(1,46)

فراخ  sözü “geniş,bol,şad,sakit”mənalarıni bildirir.Bu söz ”ya-ye məsdəri”ni qəbul edərək cümlədə “bolluq,çoxluq” mənasında işlənmişdir.Ona görə də həmin cümlə-

ni “Şəhərdə suyun bolluğu məsciddə müşahidə olunur” kimi tərcümə etsək daha  dəqiq olar.

فراخی sözü başqa bir cümlədə isə “sahə,diametr” mənasında işlənir.                                                             

فراخی چاه سه گز و نیم در سه گز و نیم است.  (4,111)

  Quyunun ağzının diametri 3,5 kvadrat gəzdir.(1,101)10.Keçmiş zaman feli sifətinə əlavə olunur.

از طائف برفتیم و کوه وشکستگی بود که میرفتیم.  (4,117)

Taifdən çıxdıq.Biz dağlıq və yarğanlarla gedirdik.(1,106)

شکستگی sözüشکاف؛بریدگی؛پرتگاه  kimi izah olunur.(5,348)Bu sözlərin “çat,yarıq,  yarğan,xəndək” mənaları var.”Yarğan”- “müvəqqəti su axınlarının əmələ gətirdiyi  dikyamaclı çuxur”a deyilir ki,(2,4c.,536)bu da farsca izahatla tam üst-üstə düşür.

11.Yer zərfinə əlavə olunur.

شهر مصر بر بالائی نهاده و جانب مشرقی شهر کوه است امّا نه بلند.   (4,70)

  Misir şəhəri hündür yerdə yerləşir və onun şərq tərəfində çox da uca olmayan bir dağ vardır.(1,73)

12.Qeyri-müəyyən saya əlavə olunur.

چون از بیرون شهر بنگرند قصر سلطان چون کوهی نماید از بسیاری عمارات و ارتفاع آن.  (4,62)

Şəhərin kənarından sultan sarayına baxanda binaların çoxluğundan və hündürlü-yündən o dağa bənzəyir.(1,66)

13.Mürəkkəb feilin ad hissəsinə əlavə olunur.                                                        

آن شتران گویی میدانستند که اگر کاهلی کنند از تشنگی بمیرند. (4,92)

O dəvələr sanki bilirdilər ki,əgər yavaş getsələr,susuzluqdan ölərlər.(1,88)

 “Zəif;köhnə;tənbəl;diqqətsiz” mənalarında işlənənکاهل  sözü (3,305)”ya-ye  məsdəri”ni qəbul edərəkکاهلی (tənbəllik) sözünü yaradır və mürəkkəb felin ad hissəsi kimi çıxış edir.

پسران اباکالنجاررا با هم جنگ و خصومت بود وهر یک سری میکشیدند.  (4,136)

  Əbakalicarın oğlanları arasında ədavət baş vermişdi,onlar bir-biri ilə vuruşurdular və onların hər biri özbaşınalıq edirdi.(1,121)

سری کشیدن  və yaسرکشی کردن  feili Dehxodanın “Lüğətnamə”sindəنافرمانی کردن؛

تمرد کردن؛عصیان نمودن؛رام نبودن  kimi izah olunur.(6,8c. )Mətndə isə “boyun əyməmək, özbaşınalıq etmək” mənasına daha çox uyğun gəlir.

چنانکه هوا صافی شود و اثر نماند هنوز قطرات باران همیچکد.  (4,38)

 Elə ki hava açılır,yağış kəsir,damcılar yenə də süzülməyə davam edir.(1,46)

چون یک گز تمام میشود آنوقت بشارت میزنند و شادی میکنند.  (4,55)

  (Nildə)suyun səviyyəsi bir gəz hündürlüyə qalxan zamandan başlayaraq şəhərdə şad xəbər yayılır,muştuluq verilir və şənlik başlayır.(1,61)

درگاه...ببالای پنجاه گز و پهنای سی گز و نقّاشی و نقّاری کرده.  (4,33)

  Astananın hündürlüyü əlli,eni isə otuz gəzdir,üzü bütünlüklə şəkillər və oyma naxışlarla bəzədilib.(1,43)

  Nümunələrdən də göründüyü kimi” ya-ye məsdəri”,əsasən,isim, sifət,say,feil,zərf 

kimi nitq hissələrinə,keçmiş zaman feili sifətinə əlavə olunaraq söz düzəldilməsində mühüm rol oynayır.Məhsuldar şəkilçi kimi fars dili söz yaradıcılığında “ya-ye

məsdəri”nin xidməti çox böyükdür.                                                       

 

Ədəbiyyat siyahısı

1.Nasir Xosrov.”Səfərnamə”(fars dilindən şərhli tərcümə fil.elm dok.Tahir Məhər-

rəmovundur) “Elm” nəşriyyatı,Bakı:1997,180 səh.

2.Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti,4cilddə,Bakı:”Şərq-Qərb”,2006,712 səh.

3.Персидско-русский словарь.Под ред.Ю.А.Рубинчика.»Русский язык»,

Москва:1985,1 том-800 стр.,2 том 864 стр.

4. 1372   سفرنامه ناصر خسرو قبادیانی به تصحیح و تعلیقات م.غنی زاده.انتشارات منوچهری

5. 1375سفرنامه ناصر خسرو به تصحیح دکتر محمّد دبیرسیاقی تهران انتشارات زوّار   

6.1993-1994هخدا علی اکبر لغتنامه تهران دانشگاه تهران  د

 

Açar sözlər:Nasir Xosrov ,”Səfərnamə”,leksika,söz yaradıcılığı, sözdüzəldici şəkilçilər,”ya-ye məsdəri”.

Ключевые слова:Насир Хосров, »Сафарнаме», лексика, словообразование ,словообразующие суффиксы,»йа-йе масдари».

Key words :Naser Khosrov,”Safarnameh”,lexicon,word formation, derivational

suffixes, abstraction-i.

Резюме

В статье исследуются слова, которые образуются при помощи словообразова-

тельного суффикса «йа-йе масдар» в произведении Насира Хосрова «Сафар-

наме».

Summary

The article deals with the words which make up with derivational suffixes (abstraction-i) in “Safarnameh” bu Naser Khosrov.

 

                                               

                                 Rəyçi:                             İran filologiyası kafedrasının

                                                                        baş müəllimi  M.Ə.Fərəcova              

                                 

  

      

                       


Aytən Musa qızı Allahverdiyeva

XƏBƏR DİSKURSUNDA İNTERTEKSTEMA VƏ ONUN FUNKSİYALARI

       İlk dəfə Y.Kristev tərəfindən işlədilmiş və M.Baxtinin əsərləri vasitəsilə vüsət almış “mətndaxili” termininin müxtəlif şərhlərinin  şahidi oluruq. Ümumi mənada bu termini “mətnin mətnlər daxilində istifadəsi” [1], müxtəlif növ diskursların şəkildəyişməsinə səbəb olan son dərəcə rəngarəng forma və vasitələr kimi təyin etmək olar. Mövcud məqalədə biz ingilisdilli mətbuatın xəbərlər diskursu fonunda, xüsusən kommunikativ-praqmatik aspektlərə diqqət yönəldərək, mətndaxiliyin səciyyəvi cəhətlərini araşdırmağa çalışırıq.

       Müasir mətndaxili linqvistik tədqiqat cərəyanları üç əsas problem ətrafında formalaşır: “yad mətn mənbəyi”, onun müəllif mətnində “qurulması” üsulları və mətndaxili komponentlərin funksiyası. Bu problemlərin tədqiqinin əsas mahiyyəti mətndaxili vahidlərin araşdırılmasından ibarətdir. Mətndaxili tematikadan bəhs edən əsərlərdə ya bəzi birsəviyyəli vahidlər (sitatlar, kvazisitatlar, allyuziyalar, parafrazalar və s. fiqurlar) [2], və yaxud, bir düzxətli vahid və onun əlamətlərini daşıyan şəkillər. Məsələn, A.Suprun sitatlar, qanadlı sözlər, presedent (misal) adlar, eyhamlar kimi şəkildəyişmələrdən ibarət bütün “əvvəlki mətnlərin ayrı-ayrı parçalarının birləşməsi”ni  mətn reminissensiyası (əsərdə başqa əsərin izi, təsiri) adlandırır [3]. Mediyalinqvistikaya aid əsərlərdə mətndaxili istinad, reproduksiya edilmiş mətn [4] və s. terminlərə rast gəlinir. Onların məzmun uyğunluğu və ya fərqliliyinin təhlilinin mahiyyəttinə varmadan diqqəti V.Mokienko və K.Sidorenko tərəfindən işlədilmiş intertekstema termininə yönəldək [5]. Müəlliflər intertekstemanı “mətndaxili əlaqələrin yaranmasını şərtləndirən, mətnin məzmun strukturunun səviyyələrarası nisbi seqmenti” kimi şərh edir.

Məhz intertekstema mətndaxili vahidləri ifadə etmək üçün tərəfimizdən daha uğurlu termin kimi qəbul edilir və sitat, allyuziya, parafraz kimi anlayışlara münasibətdə kateqorial vahid kimi istifadə edilir.

Mətndaxili araşdırmalar içərisində yuxarıda qeyd olunan üç əsas problemə qayıdaraq qeyd etmək lazımdır ki, ədəbi-bədii və publisistik diskurs materialları əsasında daha çox tədqiq olunan məsələlər intertekstemanın mənbəyi və onun mətnə daxil edilməsi üsullarıdır. Kommunikativ-praqmatik aspektə gəldikdə isə bu mövzunu əhatə edən tədqiqat işlərinin əksəriyyəti intertekstemanın mövcud olduğu diskursiv əhatə nəzərə alınmadan funksiyalarının sadalanması ilə məhdudlaşır. İntertekstemanın tərkibi, məzmunu və iyerarxik funksiyasının diskursun səciyyəvi praqmatik xüsusiyyətlərindən asılı olması və onun ayrı-ayrı növlərilə üst-üstə düşməməsi nəzərdə tutulur. Məhz bu səbəbdən məqalədə qeyd olunan məsələ üzərində dayanır və xəbər diskursuna uyğun həll variantını göstərməyə çalışırıq.

İlk növbədə  nəzərə çatdırmaq istəyirik ki, biz xəbər diskursunu inteqrallaşmış mediya-diskursun tərkib hissələrindən biri kimi təhlil etmirik. “İlkin” opertaiv informasiya mənbəyi olan xəbər bütün növ KİV diskursları üçün səciyyəvi olan əlamət və funksiyaları özündə təmərküzləşmiş şəkildə cəmləşdirir. KİV-in mediativliyi – fərdin obyektiv gerçəkliklə qarşılıqlı təsir vasitəsi kimi sistemyaradıcı əlaməti məhz xəbərlər vasitəsilə gerçəkləşir. Neqrışevə görə mediasiya özündə ilk növbədə xəbər janrları vasitəsilə reallaşan informasiya gerçəkliyinin  şəklinidəyişmiş təkistiqamətli prosesini ehtiva edir [6]. Xəbər meydanında informasiya məkanının xəbərlər vasitəsilə “istiqamətini dəyişməsi” ictimai-nizamlayıcı istiqamətləndirmə səciyyəsi daşıyır, başqa sözlə, spontan şəkildə deyil, bu və ya digər sosial qrupun maraqlarının təsiri altında gerçəkləşir.

İntertekstemanın funksiyaları sualına gəldikdə qeyd edilməlidir ki, onların tərkibi və mahiyyəti informasiya ötürücüsünün yuxarıda qeyd etdiyimiz kommunikativ-praqmatik niyyətlərinin məcmusu ilə müəyyənləşir. KİV materialları əsasında mətndaxililiyə həsr olunmuş tədqiqatlarda sitat, alyuziya, eyhamların funksiyalarının təyin edilməsində kifayət qədər terminoloji rəngarənglik müşahidə edilir. Məsələn, Parşin bu funksiyaları göstərir: fərqləndirici (müəlliflə oxuyucu arasında öz/özgə münasibətlərinin müəyyənləşməsi), poetik (ifa xarakterli), referentiv (mətnin ehtiva etdiyi məlumatın fəallaşdırılması) və metamətn (xüsusilə “məzmunun artırılması və ya kiçildilməsi” məqamında təzahür edən mətni anlama üsulu) [7]. Suprun informasiyanın daha dəqiq ötürülməsi - “xəbər fraqmenti”, “mətnin canlanması”, böyük avtoritetlərə istinad zamanı fəallaşan estetik funksiyaları göstərir [3,s.149].

Mediyalinqvistikaya aid bir sıra tədqiqat işlərində sitatların təsiretmə funksiyası xüsusilə vurğulanır. Xüsusilə C.Berneveqa son illər bu funksiyanın informasiya vermə funksiyasını arxa plana keçirməsi qənaətinə gəlmişdir [9]. Suqqestiv(təlqinedici)-istiqamətləndici sitatgətirmə mexanizmləri bir çox işlərdə qeyd edilir. Belə ki, V.Baykov diqqəti “manipylyativ semantikanın qədim, sevimli üsulu”na – “sitatların növbə ilə birtərəfli şərhi, onların qısaldılmasına (və ya fraqmentlərin ardıcıllıqla yerləşdirilməsinə) yönəldir [10]. N.Kluşina diqqəti söyləmdə sitatlar, vasitəli sitatlar və nəqletmənin qiymətləndirilməsinə yönəldir və bununla da qeyd edir ki, “sitatgətirmənin müxtəlif prinsipləri danışanın kommunikativ niyyətlərindən asılı olaraq söyləmin geniş modelləşdirmə imkanlarını zəiflədir” [11]. V.Varçenko sitatgətirməni KİV-də siyasi xadimlərin imiclərinin formalaşdırılması vasitələrindən biri adlandırır [12]. S.Rao isə onun “dırnaq işarələrinin mənfi-qiymətləndirici istifadə vasitəsi” olduğunu deyir [13].

Müxtəlif mətndaxili əlaqələr ehtiva edən xəbər mətnlərində iki əsas qrupu fərqləndirmək olar. Birinci qrup əksər informasiya qeydlərini əsaslandıran xəbərin mənbəyindən ibarətdir. Bu qrup informasiya agentliklərinin, mətbuat konfranslarının, blits müsahibələrin, siyasətçilərin və ictimai xadimlərin çıxışlarının və s. teletayp (yazı maşınına oxşar, uzaqdan qəbul edib avtomatik hərf çap edən teleqraf aparatı) lentlərini ehtiva edə bilər. Belə mətnləri aktual və ya operativ mətnlər adlandırmaq olar ki, onlara verilən rəylər xəbərin sosial kontekst əldə etməsinə vəsilə olur və resipientdə rasional qiymətləndirmə formalaşdırır. Müvafiq olaraq, bu növ intertekstemanı “aktual” adlandırırıq.

İkinci qrup özündə bu və ya digər milli-mədəni cəmiyyət nümayəndələrinin fon bilikləri arsenalını təşkil edən mədəni mətnləri və rəmzləri ehtiva edir. Mətndaxili əlaqələr daxilində presedentlik nəzəriyyəsi bu təzahürlərin dərki variantlarından biridir. V.Krasnıx və D.Qudkovun ardınca biz də tərz - presedent mətnlər, adlar, söyləmlər, situasiyalara münasibətdə presedent fenomenlərindən söhbət açmağı lazım bilirik [14]. Onların spektri kifayət qədər geniş və rəngarəngdir: Bədii əsərlərin adları və onlardan gətirilmiş sitatlar, personaj və tarixi şəxsiyyətlərin adları, görkəmli dövlət xadimlərinin mülahizələri, aforizmlər və s. Presedent situasiyalar, məsələn, 21.01.2013-cü il tarixdə prezident Barak Obamanın andiçmə mərasimindəki çıxışı da fon bilikləri arsenalına daxildir və həmin situasiyanın verbal simvolları şəklində intertekstema mənbəyi rolunu oynayır (“the scale of our ambitions”, “our patchwork heritage”, “We are a nation of Christians and Muslims”,  “the work of remaking America”). Bu cür presedent fenomenlərə müraciət xəbəri mədəni kontekstə “daxil edir” və resipientdə emosional qiymətləndirmə formalaşdırır. Bu növü isə “fon” adlandırmaq olar.

Ancaq bu cür sənədləşmənin dərəcəsini “ölçmək” və müvafiq olaraq informasiyanın dəqiqliyini yoxlamaq praktik olaraq mümkün deyil. Belə ki, sitat üçün jurnalist tərəfindən toplanan materiallar “mətənəqədərki” nöqteyi-nəzərlərə əsaslanır. “Əsas subyekt”ə aid söyləmin fraqmentlərinin nə dərəcədə tam və ya ixtisar edilmiş olması, burada məqsədin nələrdən ibarət olmasını “sıravi resipient” yalnız ikinci dərəcəli əlamətlər vasitəsilə aydınlaşdıra bilər. Məsələn, mətnlərdə sitatların tərtibi üsulu, onların digər elementlərlə, xüsusilə giriş müəllif sözləri və şərhlərlə məntiqi-semantik əlaqələri mediatorun kommunikativ niyyətlərinə, müvafiq olaraq aktual intertekstemanın funksiyalarına işarə edə bilər.  “İnformasiyanın sənədləşməsi” bir qayda olaraq, “avtoritet tərəfindən sənədləşmə” şəklində təzahür edir. Əksər hallarda bu funksiya piyar-irəli çəkilmə, əsaslandırma, kimi fuksiyalar tərəfində sıxışdırılır.  

Bir qayda olaraq, bu cür mətnlərin kompozisional strukturu təqdim olunan xəbərdə mənbəyə istinad ehtiva edir, bundan başqa, söyləmdən götürülmüş, vasitəli və ya vasitəsiz nitq formasında təqdim olunmuş və təhkiyələr əlavə edilmiş sitat(lar) gətirilir. Aşağıda təqdim olunan misalda praqmatik niyyət oxucunun bilik dairəsinin onun üçün potensial aktual informasiya hesabına genişləndirilməsi məqsədilə təqdim olunan məşhur yeni elmi-tibbi nailiyyətindən ibarətdir. Avtoritet tərəfindən sənədləşdirmə funksiyası burada aktual intertekstema - Edinburq universitetinin Regenerativ Tibb Mərkəzinin Tibbi Araşdırmalar Şurasından professor Bləkbörndən götürülmüş müsahibə materialları vasitəsilə gerçəkləşir:

Scientists hail creation of working organ made from laboratory cells (The Guardian, 24.08.2014):

Professor Clare Blackburn, from the Medical Research Council (MRC) Centre for Regenerative Medicine at the University of Edinburgh, who led the team of scientists, said: "The ability to grow replacement organs from cells in the lab is one of the 'holy grails' in regenerative medicine. But the size and complexity of lab-grown organs has so far been limited. By directly reprogramming cells we've managed to produce an artificial cell type that, when transplanted, can form a fully organised and functional organ. This is an important first step towards the goal of generating a clinically useful artificial thymus in the lab."

If the immune system can be compared with an army, the thymus acts as its operations base. Here, T-cells made in the bone marrow are primed to attack foreign invaders, just as soldiers are armed and briefed before going into battle.

Once deployed by the thymus, the T-cells protect the body by scanning for infectious invaders such as bacteria and viruses, or dangerous malfunctioning cells, for instance from tumours.

When an "enemy" is detected, the T-cells mount a co-ordinated immune response that aims to eliminate it. People with a defective thymus lack functioning T-cells and are highly vulnerable to infections.

Məqalə “Main Section” (“Əsas bölmə”) bölməsində “UK News” sütununda yer almışdır. Burada diqqət mərkəzində mahiyyəti bir neçə mərhələdə şərh edilən sensasiyon elmi hadisə durur: başlıq oxucunun diqqətini cəlb etməyə yönəlmiş modal informasiya ehtiva edir;  girişdə professor Bləkbörnün sözləri ilə söyləm formasında sırf faktoloji informasiya (yeni müalicə texnologiyası və onun nəticələri) təqdim olunur; daha sonra isə, britaniyalı alimlərə istinadən regenerativ tibbdə ilk dəfə olaraq laboratoriya şəraitində əldə edilmiş timus hüceyrələrinin “orqanizmi bakteriya və viruslardan, hətta, bədxassəli şişlərdən qorumaq” iqtidarında olması barədə məlumat verilir.

Piyar-irəliçəkmə ictimai rəyin formalaşdırılması kimi sosial-mediya meyarı daxilində gerçəkləşir. İrəli çəkilmə siyasətçilərin, ictimai xadimlərin, partiyaların, maliyyə-sənaye kampaniyalarının imiclərinin formalaşdırılmasından, ticarət markalarının, əmtəə və xidmətlərin gizli reklamlarından, layihə, qərar və ideyaların lobbiləşdirilməsindən ibarət ola bilər. Növbəti materialda   Britaniyanın məşhur Barkli bankının rəqabət bazarında müsbət imicinin formalaşmasına yönəlmiş praqmatik təmayülün şahidi oluruq. Məlumatı əsl informasiyaya çevirən səbəb ölkədə ilk dəfə olaraq bank sektorunda müştərilərə hər cür elektron əməliyyat təklif edən özünəxidmət səciyyəli bank filialının fəaliyyətə başlamasıdır:

Welcome to the bank branch of the future: No cashiers, no counters, just trendy furniture and computers - progress, or a bid to slash costs that penalises the elderly? (The Daily Mail, 29.07.2014)

This branch of Barclays has been open for three months and it’s what the bank believes all its 1,600 outposts will look like in the future.More than 8,000 branches have closed in the past 14 years and another 2,500 are expected to go by the end of 2018. These are mainly rural branches in older buildings, in inconvenient  servicesA report from the Competition & Markets Authority showed they are vital for cross-selling other products to current account customers.

So, it’s the way we use branches that is going to change. Banks want staff to spend less time on basic transactions — particularly if we can do it ourselves using a machine.This branch in Chancery Lane is one of 37 in a trial of high-tech counter-less branches. On the outside, it doesn’t look much different to a branch on any other High Street. Step through the doors and there’s acres of space. That’s what’s so disorienting when you walk in. On the left is a line of five cash machines with colour screens. These carry out all the functions of ATMs, but also have a barcode reader that allows you to scan a square pattern (known as a QR code) on utilities bills and then pay them instantly by transferring funds from your account...

There are similar machines at RBS/NatWest, Santander, Nationwide and HSBC, but Barclays is the most sophisticated. Carl Hynes, head of branch transformation and self-service banking at Barclays, says: “Computers don’t need to go to the toilet or take lunches. But it is not about replacing humans in branches. It is about letting them focus on doing what they do best — customer service — and using the technology to speed up basic transactions”.

Göründüyü kimi, burada aktual intertekstema əsas piyar-irəli çəkmə vasitəsi funksiyasını yerinə yetirir. Sonda filialın rəhbəri Karl Haynzdan gətirilən sitat mətnin kompozisiya və semantikasını tamamlamaqla filialın üstünlüklərini bir daha nəzərə çarpdırır – “əsas məqsədimiz canlı işçi potensialının diqqətini ən yüksək müştəri xidmətlərinə və sövdələşmələri sürətləndirmək üçün ən müasir texnologiyalardan istifadəyə yönəltməkdir”.

Əsaslandırma (və ya əks əsaslandırma) da həmçinin ictimai rəyin formalaşdırılması meyarına tabedir. Bu funksiyanın piyar-irəliçəkmədən fərqi müəyyən məsələ ilə bağlı biri praqmatik baxımdan əsaslandırma (və ya əks əsaslandırma) qismində çıxış edən ən az iki nöqteyi-nəzərin səsləndirilməsindən ibarətdir. Növbəti siyasi xəbər mətni məşhur Şotland deputatı, keçmiş kansler Alisteyr Dalinqin şərhi ilə müşayiət olunur:

Whether Scotland votes yes or no, London wins (The Guardian, 14.07.2014)

With two months to go before the Scottish independence referendum, the implications of its outcome for that other part-autonomous piece of the United Kingdom, the "city-state" of London as it is sometimes called, are now being discussed. That isn't quite the same thing as a debate. Politicians from all three main Westminster parties are officially united against a Scottish split. None have yet advanced the view that whatever the result on September 18, London will win.

Scottish Labour MP and former chancellor Alistair Darling made the "better together" case in the London context last week, writing that Scots have "a long and proud history" in the capital and that "strong links with London are vital for jobs in Scotland", especially in financial services. His argument did not address the case that London might benefit from Scotland no longer being one of the many parts of the UK to which its formidable tax yield is exported. Or, indeed, that in today's transnational world any barriers created by Scottish separation wouldn't make much difference anyway. Conservative "no" voices have been less strident, perhaps for not very mysterious reasons but none, including Boris Johnson, are breaking rank.

 And what if Scotland says "yes" in September? Champions of indepedence aspire to Scotland speaking with its own voice to build a greener, fairer and more prosperous society. The nation of Scotland and the city of London are very different places, but that needn't rule out having common goals.

Artıq başlıqda mövqe qarşıdurmasının (“or” bağlayıcısı) və leksik vasitələrin (vote, yes-no) köməyi ilə yaranmış informasiyanın ekspressiv-polemik kəskinləşməsinin şahidi oluruq. Mətnə jurnalist Deyv Hill tərəfindən vasitəli nitq şəklində şərhlər (made the "better together" case; Scots have "a long and proud history" in the capital; "strong links with London are vital for jobs in Scotland") daxil edilmişdirş. Dalinqin arqumenti emosional aksentə malik olduğundan ("strong links with London are vital for jobs in Scotland") daha ağır çəkiyə malikdir. Sonuncu cümlədə işlədilən “but” bağlayıcısı vasitəsilə ziddiyyət əlaqələrinin yaradılması səciyyəvi haldır. Mahiyyət etibarilə mətnin son cümləsi Dalinqin mövqeyinin lehinə əlavə implisit arqument  (The nation of Scotland and the city of London have common goals) ehtiva edən jurnalist şərhindən ibarətdir. Beləliklə, mətnin intertekstema semantikasının müəllif nitqinin məntiqi-semantik və ekspressiv komponentləri ilə qarşılaşdırılması nəticəsində informativ niyyət ictimai rəyə məqsədyönlü təsir xarakteri almış olur. Bu məqsədə nail olamqda  əsas vasitə  aktual intertekstema – avtoritetə istinad etmədir. Bu istinad hadisənin qiymətləndirilməsində faktoloji baxımdan mətnin mənasının dominant xarakter daşıdığını vurğulayır. Burada sitat gətirilən simanın formal mənsubiyyəti isə müəyyən dərəcədə müəllifə qərəzsizlik mövqeyini qorumağa imkan verir.

 Təhlillərdən göründüyü kimi, KİV xəbər janrlarında mətndaxili funksiyaların səmərəliliyinin aşkar edilməsi yalnız diskursiv yanaşma çərçivəsində mümkündür. Xəbər diskursunun mediasiya xassələrinin nəzərdən keçirilməsi  mətndaxili komponentlərin aid olduğu mənbələrin növündən asılı olaraq funksiyalarını konkretləşdirməyə imkan verir. İntertekstemanın funksiyası informasiya mənbəyi vasitəsilə aktual hadisəyə müraciət zamanı xəbərin sənədlərə əsaslanmasından tutmuş müəllif qiymətləndirməsinədək dəyişə bilər.

                                                           Ədəbiyyat:

  1. Землянова Л.М. Толковый словарь терминов и концепций. М.,1999.
  2. Məs., bax: 1) Земская Е.А. Клише новояза и цитация в языке постсоветского общества // ВЯ. №3. 1996. С. 23-31; 2) Сковородников А.П. Об аллюзии и смежных с нею явлениях (на материале газетно-публицистических и художественных текстов) // Язык средств массовой информации..., 2001. С. 116-118; 3) Москвин В.П. Цитирование, аппликация, парафраз: к разграничению понятий // ФН. №1. 2002. С. 63-70.
  3. Супрун А.Е. Реминисценции в газетных текстах // Методология исследований политического дискурса: актуальные проблемы содержательного анализа общественно-политических текстов. Вып. 1. / Под общ. ред. И.Ф. Ухвановой-Шмыговой. Минск, 1998. С. 142. Заметим, что в других работах объем понятия реминисценция уже и ограничен видовым содержанием по отношению к цитации.
  4. Литвин Ф.А. Воспроизводимые тексты как средство речевого воздействия // Речевое воздействие: Сб. науч. тр. / О.В. Высочина, Е.В. Маслова, Л.В. Минаева, И.А. Стернин. Воронеж-Москва, 2000. С.58-59.
  5. Мокиенко В.М., Сидоренко К.П. Словарь крылатых слов и выражений Пушкина. СПб, 1999. Цит. по: Гусева С.В. Интертекстемы чеховского эпистолярия как текстообразующий фактор в зеркале современной теории текста // Язык. Речь. Речевая деятельность: Межвуз. сб. науч. тр. Выпуск 7. / Отв. ред. М.А.Грачев. Нижний Новгород, 2004. С. 70.
  6. Обоснование понятия медиация см.: Негрышев А.А. Механизмы медиации в новостийном дискурсе: Учебное пособие. Владимир, 2004.
  7. Выражение П.Б.Паршина - см.: Паршин П.Б. Типы, функции и источники интертекста в массовой коммуникации // Язык средств массовой информации как объект междисциплинарного исследования: Тез. докл. Международной научной конференции / Под общ. ред. М.Н. Володиной, М.Л.Ремневой. М., 2001. С. 85
  8. Сметанина С.И. Медиа-текст в системе культуры (динамические процессы в языке и стиле журналистики конца XX века), 2002.  С. 109.
  9. Берневега С.М. Цитата в языке современной газеты // Русский язык: исторические судьбы и современность. С. 426.
  10. Байков В.Г. Манипулятивная семантика и контрпропаганда // Функционирование языка как средства идеологического воздействия / Отв. ред. Л.И. Савченко. Краснодар» 1988. С. 11.
  11. Клушина Н.И. Языковые механизмы формирования оценки в СМИ // http://www.rusexpert.ru/magazine/002.htm.
  12. Варченко В.В. Цитата как способ создания имиджа политика // Язык средств массовой информации..., 2001. С. 75-76.
  13. Рао С. Оценка с помощью кавычек // Русская речь.1996. N.3. C. 50-52.
  14. Красных В.В. Этнолингвистика и лингвокультурология. М., 2002, С. 42-115; Гудков Д.Б. Теория и практика межкультурной коммуникации. М., 2003. С. 104-110.

Açar sözlər: mətn reminissensiyası, intertekstema, metamətn, suqqestiv

Key words: textual reminisens, intertexteme, meta-text, suggestive

Ключевые слова: реминисценция текста, интертекстема, метатекст, суггестивный

 

 

Summary

The article deals with intertextual peculiarities and functions of media texts as communicative-pragmatic means.           

                                                             Резюме

Статья посвящено интертекстуальным особенностям и функциям медия  текстов как  коммуникативно - прагматические способы.

 

yçi: fil.f.d., dos.İ.N.Hüseynova


Cəlilova  Səmayə

M. FÜZULİ ƏSƏRLƏRİNDƏ İŞLƏNMİŞ FRAZEOLOJİ VAHİDLƏRİN ÜSLUBI İMKANLARI

Təkcə Azərbaycan ədəbiyyatında deyil, ümumiyyətlə türkdilli ədəbiyyatda məcazlardan, təşbehlərdən, zərb-məsəllərdən, atalar sözlərindən, bir sözlə, frazeoloji söz və ya söz birləşmələrindən Məhəmməd Füzuli qədər geniş istifadə edən ikinci böyük söz sərrafı göstərmək  çox çətindir. Elə bu gücün, bu ustalığın nəticəsidir ki, şairin bir beyti və ya misrasi bir çox hallarda iki, üç mənaya yozulur və ən mühüm cəhət, daha doğrusu, şairin ustalığı da özünü onda göstərir ki, bu mənaların heç biri digərini təkzib eləmir, əksinə dəstəkləyir, gücləndirir.

Azərbaycan frazeologiyası ilə məşğul olmuş bütün mütəxəsisslər, S. Cəfərov, Z. Əlizadə, T. Hacıyev, H. Bayramov, S. Əlizadə, M. Mirzəliyeva və digərləri bir fikir üzərində ortaq qənaətə gəlirlər ki, dilçiliyin bu bölməsinin hansı növünə aid nümunə axtarırsan-axtar, üz tutulacaq ilk ünvan yenə Məhəmməd Füzuli olacaq.

Frazeoloji ifadələrin çoxmənalılığı, sinonimliyi, antonimliyi, omonimliyi onların üslubi zənginliyini artırır.

          Füzuli yaradıcılığında fikrin qüvvətli, təsirli və emosional ifadəsi üçün çox vaxt bu və ya digər söz sinonim frazeoloji ifadələrlə əvəz edilmişdir. Onun poeziyasında hər hansı problemin tədqiqi şairin sənətkarlığından, yaradıcılığının zəngin məziyyətlərindən xəbər verməklə yanaşı, ümumi filoloji potensialı barədə aydın təsəvvür yaradır.

          Şairin yaradıcılığında frazeoloji vahidlə müstəqim mənalı sözün sinonimliyi yalnız onlar üçün müştərək bir məna mövcud olduqda mümkün olur. Füzuli yaradıcılığında sinonim frazeoloji birləşmələr bir sıra leksik vahidlərlə ifadə olunan mənaların obrazlı ifadəçisi kimi çıxış etmişdir. Görün şair "ölmək"  və "öldürmək" mənalarında "can" sözünü nə qədər fərqli mənalarda işlətmiş, bu sözün iştirakı ilə yeni ifadə formaları meydana çıxarmışdır:  Məsələn:

                 "Canını vermək";

    Kim versə can yolunda, bulur xaki-məqdəmin (I, 58),

    "canını tapşırmaq";

    Dün Füzuli arizin görgəc, rəvan tapşırdı can (I, 179),

    "canı çıxmaq";

    Çıxsa can, xak olsa tən, nə can gərək, nə tən mana (I, 160),

    "can fəda eyləmək";

    Can fəda eyləməyi yarə həmin mən bilşirəm (I, 125),

    "can almaq";

   Əgər can almaq istərsən, tənimdən oxunu kəsmə (I, 108)...

         Təkcə bunlarla da bitmir, şair "can tapşırmaq" (I, 179), "candan ayırmaq" (I, 261), "baş almaq", "varını yox etmək" (I, 179), "torpaq olmaq" (IV, 44), "yer üzündən götürmək", "qan içmək" kimi frazemlərdən bolluca istifadə etmişdir.                                    

          Füzuli dilindəki frazeoloji vahidləri iki qrupa bölməyi daha məqsədəuyğun hesab olunur: Feli frazeoloji birləşmələr və qeyri-feli frazeoloji birləşmələr.

Qeyri-feli frazeoloji birləşmələr müxtəlif mənalara malik olub, əksəriyyəti iki, bəzi­ləri isə üç və ya dörd sözün müxtəlif sintaktik əsasında birləşməsi ilə yaranmışdır (4, səh. 110).

          İsmi frazeoloji vahidlər - "Bu frazeoloji ifadələr Azərbaycan dilinin sintaktik sistemində mövcud olan I, II, III növ təyini söz birləşmələri tipində formalaşır, onlar­dan fərqli olaraq, belə ifadələr sərbəst deyil, sabit söz birləşmələridir (3, səh. 269).

           Ana dilinə məxsus söz, şəkilçi və söz birləşmələrinin çoxluğu Füzuli yaradı­cı­lı­ğının daha aydın və oxunaqlı olmasının əsas şərtlərindən biri hesab olunur. Yuxarı­da göstərdiyimiz bu nümunələr, yani sadə sifət+adlıq halda olan ismi birləşmələrlə yanaşı, düzəltmə sifət+isimlə ifadə olunan ismi frazeoloji birləşmələr də şairin yaradıcılığında çoxluq təşkil edir: Odlu könül, odlu köks, cəfaçı dünya, qanlı yaş və s.

                 Dağlardır odlu könlümdə qarası qopmamış,

                 Ya səbati-eşq üçün od üzrə bir neçə sipənd (I, 112) - beytində şair odlu köksünü çörək otuna bənzədir. Çörək otu yetişəndə üstündəki qabığı düşür, içindən qapqara toxumları çıxır. Şair burada aşiqin köksünü hələ qabığı düşməmiş çorək otuna bənzədir, yəni köksü dərddən yetişib açılanda içindəki dərddən yanmış ürək görünəcək.

       İsim+isim modeli əsasında formalaşan frazeoloji vahidlər şairin əsərlərində çoxluq təşkil edir; hicran bəlası, cəza günü, bağrı daş, üzü gül, qana qan, cənnət sifət, həsrət yükü, könlün gözü, can evi, cənnət quşu, dünya qapısı, könül quşu, göz yolu, dərd quşları, ciyər dağı, könül təxti, dərd toxumu, hal əhli, eşq yolu, can güzgüsü, tənə daşı, həsrət əli, ismət yolu, cənnət qapısı, daş bağır, cannət quşu, möhnət oxu, həşr günü, qəflət yuxusu və s.

                  Vəsl qədrin bilmədim hicran bəlasın çəkmədən,

                  Zülməti-hicr etdi çox mübhəm işi rövşən mana. (I, 60) - beytində şair "hic­ran" sözü ilə düzəlmiş iki frazeoloji vahid işlətmişdir: hicran bəlası, hicran zülməti. Bu frazemlərlə daha canlı tablo yaradan şair deyir ki, ayrılıq həsrəti çəkmə­dən vüsalın qədrini bilmədim və hicran zülməti ən gizli, qaranlıq mətləbləri işıqlandırdı və mənə göstərdi.

        Füzuli dilindəki qeyri-feli birləşmələrin az bir qisminin daxilində fel olsa da, qeyri-feli məna daşıyır. Bu frazeoloji vahidlər işin tərzini, zamanını, kəmiyyətini, yerini bildirməklə, zərf mənası daşıyır.

                  Dəli dersəm, nola üşşaqına gülçöhrələrin,

                  Özünü göz görə odlarə salırmı aqil? (1, 222)

                  Bəxtin oyananda bu yuxudən,

                  Hirsin yorulanda cüstcudən (2, 167)

 

                  Gündüz gözü yaşi-hadiyi-rah,

                  Gecə yolu şəmi-şöleyi-ah. (2, 95)

                  Başdan-ayağa nədir bu yanmaq?

                  Dudi-dilə dəmbədəm boyanmaq? (2, 149)

                  Gəl arada bir qübar qoyma,

                  Öldür məni, şərmsar qoyma! (2, 149)

        Yuxarıda göstərilən nümunələrdə "göz görə", "bəxtin oyananda", "hirsin yoru­landa", "gündüz gözü", "gecə yolu", "başdan-ayağa", "arada bir" ifadəli zərf frazeo­loji vahidləridir.

      Şair, xalq deyimlərini, atalar sözlərini, zərb-məsəlləri öz əsərlərində o qədər ustalıqla işlətmişdir ki, hətta onların komponentlərinin yerini dəyişdikdə belə bu ifadələr öz frazeoloji xüsusiyyətlərini saxlayırlar. Məsələn:

Dari-dünyayı fəzayi-cənnətə döndərdi, leyk,

Gönçə kimi bülbülə dünyayı qıldı dar gül. (6, 61)

Ey Füzuli, şami-qəm əncamına yoxdur ümid,

Bir təsəllidir sənə ol söz ki, derlər var sübh. (4, 105)

Guhər tək qılma təğyiri-təbiət, dəlsələr bağrın,

Qərar et, hər həvadan olma şurəngiz dərya tək. (4, 210)

Rəfiqin olsa dilsiz canəvər, həm saxla raz ondan,

Saqın, sirrin düşürmə dillərə Məcnuni-rüsva tək. (4, 210)

Bu cür nümunələrin sayını kifayət qədər artırmaq olar.

 Birinci misaldakı "Bülbülə dünyayı qıldı dar" frazeologiyası isə "dünyanı ... başına dar etmək" zərb-məsəli ilə eyniyyət təşkil edir.

        "Bir təsəllidir sənə ol söz ki, derlər var sübh" misrasindəkı "təsəllidir ki, derlər var sübh" deyimi əslində xalq dilindəki "hər qaranlıq gecənin bir aydın səhəri var" atalar sözünə uyğundur.

         Misal göstərdiyimiz beşinci beytdə şair deyir ki, əgər sənin bağrını inci kimi deşsələr belə, yenə xarakterini, təbiətini dəyişmə. (Məlumdur ki, təbiətdən alınan incini sapa düzmək üçün onun ortasından dəlik açırlar.) Bu halındaca qal, dəniz kimi hər küləkdən coşub-daşma. Bu beytdəki "hər həvadan olma şurəngiz" ifadəsi xalq arasında geniş yayılmış "ağır otur, batman gəl" frazemi ilə semantik baxımdan tamamilə üst-üstə düşür.

         Sonuncu beytdəki "sirrin düşürmə dillərə" frazemi "sirrini aləmə faş etmək" frazeoloji birləşməsinə uyğun gəlir. Üstəlik, bu beytdə şair sirri nəinki insana, heç dilsiz heyvana söyləməyi belə doğru hesab eləmir və Məcnunun rüsvay olmasının səbəbini də məhz sirrini başqalarına açmasında görür.      

          Atalar sözləri xalqımızını inkişaf tarixini öyrənmək üçün mötəbər mənbələrdən birini təşkil edir. Çünki onların içərisində xalqımızın qədim dövrlərindən başlamış indiyə qədər məişətimizin bütün sahələrinə aid atalar sözlərinə təsadüf etmək mümkündür:

                      Sineyi-çakimdən əskik etmə tiri-ğəmzəni,

                      Ey güli-rəna, bilirsən kim, gül olmaz xarsız. (4, 157)

           Beytin mənası: Ey rəna gülü, yəni sevgili, parçalanmış köksümdən qəmzə oxlarını əskik eyləmə. Çünki özün də bilirsən ki, tikansız gül olmaz. Şair burada parçalanmış, al qanına boyanmış köksünü qızıl gülə, sevgilinin qəmzə oxlarını da tikana bənzədir.

                      Yamanlıq, yaxşılıq keyfiyyətin məlum edən aqil

                      Yamanlıq edənə yaxşılıq etməzsə, yaman eylər. (6, 89)

           Beytin mənası: Yaxşını pisdən ayırmağı bacaran aqil yamanlığa yaxşılıqla qarşılıq verməzsə, ilk növbədə özünə yamanlıq etmiş olur, daha doğrusu, özünü inkar edir. Çünki klassik ədəbiyyatda "aqil" sözü yaxşını yamandan, xeyiri şərdən, haqqı batildən ayıra bilən elmli şəxs haqqında işlənmişdir.

                       Zəmanə içrə mücərrəbdir intiqami-zaman,

                       Həmişə yaxşıya yaxşı verər, yamanə yaman. (4, 354)

           Mənası: Bu, sınanmış bir gerçəkdir ki, dövran, yəni dünya hər kəsə layiq olduğunu verər, yaxşının qarşısına yaxşılıq çıxar, yamanın qarşısına yamanlıq. Bu deyim əslində "nə əkərsən, onu da biçərsən" və ya "nə tökərsən aşına, o da çıxar qaşığına" atalar sözlərinin daşıdığı mənanı ifadə edir.

           Bütün bunlarla yanaşı, onu da söyləməyi lazım bilirik ki, atalar sözləri və zərb-məsəllərin frazeologiyaya münasibəti hələ də dilçilikdə mübahisə obyekti olaraq qalmaqdadır.

           Professor Hüseyn Bayramov yazır ki, atalar sözləri və zərb-məsəllərin leksik tərkibi əsasən daimidir və dəyişməzdir. O, digər alimlərdən fərqli olaraq bu məsələdə orta yolu tutur. Belə ki, atalar sözləri və zərb-məsəllərin bir hissəsini bu sıraya qəbul edir, bir hissəsini isə frazeologiya saymır (1, 34).

           Professor Zinyət Əlizadə bu məsələdə məcazlaşmanı əsas meyar kimi götürür və deyir ki, "atalar sözləri və zərb-məsəllər frazeologiya sistemində xüsusi lay təşkil edib, bitmiş fikri ifadə edən cümlə şəkilli ifadələrdir" (1, 79).

           Professor Tofiq Hacıyev isə atalar sözləri və zərb-məsəlləri frazeologiyanın davamı kimi görür. O yazır ki, bu halda atalar sözü həm hikmət ifadəçisi kimi dilə yığcamlıq gətirir, həm də xalq düşüncəsinin məhsulu olaraq mətnin poetik qavranmasında aydınlıq yaradır. Professor T. Hacıyev Füzulinin atalar sözləri və zərb-məsəlləri mümkün olduğu qədər xalq dilində işləndiyi kimi saxlamağa üstünlük verir. Füzuli yaradıciliğından seçilmiş aşağıdakı misallar professor T.Hacıyevin söylədiklərinə ən gözəl nümunə kimi göstərilə bilər:

-                                              Çanaq .... başında sınmaq:

        Meyə oldun bu fitnədə ortaq,

       Sınacaqdır sənin başında çanaq. (5, 252)

        - Qanlını qan tutar:

       Gəh gözdə, gəh könüldə xədəngin məkan tutar.

        Hər qanda olsa, qanlını, əlbəttə, qan tutar. (4, 120)

     - Bir gün gələn bir gün gedər:

     Devran üzərindədir zəmanə,

     Əlbəttə, gələn gedər cəhanə. (5, 221)

            Haqqında danışdığımız mövzu ilə əlaqəli Füzuli yaradıcılığının bir spesifik xüsusiyyətinə diqqət çəkmək istəyirik: Canlı danışıqda adi görünən cümlələr obrazlı şəkil alaraq aforizmə çevrilir. Ona görə də belə ifadələrin xalqdan alındığını və ya ilk dəfə Füzuli tərəfindən deyildiyini müəyyənləşdirmək çox çətin olur. Əslinə qalanda şairin əsərlərində daşlaşmadan qalan, amma ən gözəl, ibrətli frazeoloji birləşmə kimi işlədilməyə layiq yüzlərlə deyimlər, ifadələr var. Bu məsələdə problem Füzuli dilində işlədilmiş həmin fikirlərin məna yükündə və ya ifadə tərzində deyil, olsa-olsa frazeologiya anlayışının mübahisəli qalmış sərhədləri məsələsindədir.

          Professor Mir Cəlal Paşayev yazır: "... Burada iki ehtimal ola bilər: ya Füzuli xalqda, canlı dildə olan hikmətli sözləri şeirə salıb daha da məşhurlaşdırmışdır, yaxud da əksinə, bu sözlər əvvəlcə Füzuli tərəfindən yaradılmış, sonra isə xalq arasında ya­yı­la­raq zərbi-məsəl, atalar sözü halına salınmışdır (10, ?. 49). Aşağıda göstərəcə­yimiz nümunələr professorlar Mir Cəlalın və Tofiq Hacıyevin söylədikləri bir fikrə, yəni şairin bəzi xalq deyimlərini şeirə gətirərək onlara ölməzlik hüququ verdiyinə əyani örnəklərdir:

         -Qanı qana tutmaq (qisas almaq mənasında):

          Dişlədimsə ləbin, ey qanım tökən, qəhr eyləmə,

          Tut ki, qan etdim, ədalət eylə, qanı qanə tut. (4, 90)

       - Qul xətasız olmaz...

         Mişki-Çin zülfün ilə eyləsə dəva, nə əcəb,

         Nə olur yüzi qara qulda xətadan qeyri. (4, 78)

       -Hər zaman bir aşiqin dövranıdır.

        Sürdü Məcnün növbətin, indi mənəm rüsvayi-eşq,

        Doğru derlər, hər zaman bir aşiqin dövranıdır. (4, 144)

           Füzuli yaradıcılığında elə hikmətli sözlərə rast gəlinir ki, onlar bu gün canlı danışıqda işlədilməsə belə, mətn daxilində ancaq və ancaq frazeoloji birləşmə kimi qəbul oluna bilər. Məsələn:

          ... Cəngdən çıxmaz tərənnüm tarsız. (4, 157)

          Könüldən fəryad yüksəlməsi üçün duyğular tarıma çakilməlidir. Qədim simli alət olan cəngdən də musiqi sədaları çıxması üçün gərək onun telləri tarım çəkilsin. Şairin işlətdiyi bu ifadə bir növ "arının qəhrin çəkməyən balın qədrini bilməz" atalar sözünün ekvivalenti kimi səslənir. Üstəlik də elə şairin öz əsərlərində eyni məzmunu daşıyan xeyli uğurlu misralar göstərmək mümkündür:

            Füzuli, dəhrdən kam almaq olmaz, olmadan giryan,

            Sədəf su almayınca əbri-nisandan, guhər verməz. (4, 168)

          Beytdəki hər iki misra bir qədər yuxarıda dediyimiz kimi, frazeoloji mahiyyət daşıyır, üstəlik də hər iki misra ayrı-ayrılıqda eyni düşüncəni fərqli şəkildə ifadə etməklə yanaşı, həm də bir-birini qüvvətləndirir.

         Şair deyir ki, sədəf yaz yağışı ilə dolmadıqca öz içində inci, mirvari yetişdirə bilməz. İnsan da dövrdən kam ala bilmək üçün dərd çəkməli, göz yaşı axıtmalıdır. 

         Şair dini mənbələrdən aldığı bilgilərə yeni izah, şərh verir, onları frazeoloji birləşmələr şəklinə salaraq, fikri bir az da qüvvətləndirir və oxucusuna təqdim edir:

              Bu qəmlər kim mənim vardır, bəirin başına qoysan,

              Çıxar kafər cəhənnəmdən, gülər əhli-əzab oynar. (4, 129)

        Qurani-Kərimdə bildirilir ki, dəvə nazilib iynənin ulduzundan keçməyincə kafir cəhənnəmdən çıxa bilməz, yəni əzabdan qurtulmaz. Şair öz dərdinin, çəkdiyi əzablərin böyüklüyünü göstərmək üçün məhz Quranın bildirdiyi bu həqiqətdən istifadə edir və deyir ki, mənim dərdlərimi dəvənin başına qoysalar, o heyvan o qədər nazilər ki, iynənin ulduzundan keçəcək hala gələr və bu zaman da kafir cəhənnəmdən çıxar, əzab çəkənlər əzabdan qurtarıb oynayar, deyib- gülərlər. Başqa bir misal:

               Kəsmədi məndən səri-kuyində azarın rəqib,

               Ey Füzuli, nişə cənnət içrə yox derlər əzab? (4, 83)

         Mənası: Dini kitabımızda bildirilir ki, cənnətdə insan üçün heç bir əzab, sıxıntı yoxdur. Şair də sevgilinin yaşadığı məhəlləni özünün cənnəti hesab edir və orada rəqibin onu davamlı olaraq məzəmmət etdiyindən, qəlbimi qırdığından şikayətlənir, təəccübünü bildirir: "bəs deyirdilər ki, cənnətdə əzab yoxdur?"

         Ümumiyyətlə, biz o fikrin tərəfdarıyıq ki, hər hansı məcazın, müdrik sözün, idiomatik ifadənin frazeologiya sayilması üçün onun müasir dildə işlənməsinin şərt kimi götürülməsi doğru deyil. Ola bilsin ki, həmin ifadə frazeoloji birləşmə sayılması üçün lazım olan bütün şərtləri özündə ehtiva edir və yazılı ədəbiyyatda cəmi bir və ya bir neçə yerdə işlədilmişdir. Bütün bunlara baxmayaraq, həmin ifadələrin bu gün işlənib-işlənməməsindən asılı olmayaraq, frazeoloji birləşmə sayılması, elə düşünürük ki, düzgün olardı. Xüsusilə də türkdilli poeziyanın zirvəsi sayılan Füzuli qəzəlləri bu cür nümunələrlə çox zəngindir. Bəzən bütöv bir ədəbi nümunə, qəzəl və ya qitənin bütün misraları hikmətli sözlərdən, məcazlardan, müdrik kəlamlardan, frazeoloji birləşmələrdən təşkil olur. Məsələn:

Hər kimin var isə zatında şərarət küfrü,

İstilahati-ülum ilə müsəlman olmaz.

Gər qara daşı qızıl qan ilə rəngun edəsən,

Təbə təğyir verib, ləli-Bədəxşan olmaz.

Eyləyəsən tutiyə təlim ədayi-kəlimat,

Nitqi insan olur, əmma özü insan olmaz. (4, 379)

Hər uzun boylu şücaət edə bilməz dəva,

Hərc ağac kim boy ata, sərvi-xuraman olmaz. (4, 379)

        Bu dörd beytin hər biri özlüyündə bir hikmət, ən gözəl və ibrətli atalar sözləridir. Onların mənalarına diqqət yetirək:

       - Kimin ki zatında, xislətində şər var, küfr var, elm öyrənməklə müsəlman olmaz.

        - Əgər qara daşı al qanla boyayıb rəngini dəyişsən də, məhiyyəti dəyişməz, dönüb Bədəxşan ləli olmaz.

       - Tutuquşuya danışmağı öyrətsən, insan kimi danışa bilər, amma insan olmaz.

        - Hər uzun ağac sərv kimi gözəl olmadığı kimi, hər uzun boylu insan da şücaətli olmaz, döyüşməyi bacarmaz.

        Professor Tofiq Hacıyev Füzuli dilinin aforizmlə, zərb-məsəllə, atalar sözləri ilə zənginliyini haqlı olaraq ana dilin xəlqiliyinin təminatı hesab edir. O bu haqda belə yazır:

        "Füzulinin bədii irsi aforizmlər albomudur. Füzulinin aforizmləri müxtəlif əsərlərində yeri gəldikcə, ümumiləşdirməyə, ibrətamiz sözə ehtiyac olduqda deyilir, yəni şairin söz tarlasına səpilmiş, əkilmişdir: bu tarlada bitən hər meyvənin, hər məhsulun yanında hikmət meyvəsini də görərsən."

         Füzuli yaradıcılığı haqlı olaraq türkdilli ədəbiyyatın söz zirvəsi hesab olunur. Amma bu böyük söz ustasının türk xalqları qarşısındakı xidməti təkcə estetik- ədəbi-bədii düşüncəni formalaşdırmaqla tamamlanmır. Şair öz əsərləri ilə doğma dilin inki­şafında, onun zənginləşməsində çox mühüm bir mərhələ açır və özündən sonra gələn söz ustalarına istiqamət verir. Onun xalq dilindən alıb şeirə gətirdiyi və ya ilk dəfə özü­nün işlətdiyi aforizmlərin, zərb-məsəllərin, atalar sözlərinin xeyli hissəsi bu gün də dilimizin qızıl fondunu təşkil edən ifadələr arasında yer almaqdadır.

Ədəbiyyat:

1. Bayramov H. Azərbaycan dili frazeologiyasının əsasları. Bakı, 1978

2. Cəfərov S. Müasir Azərbaycan dili. Bakı. 1982

3. Əlizadə Z. Azərbaycan atalar sözlərinin həyatı. Bakı, 1985

4. Füzuli M. Seçilmiş əsərləri. Bakı, I cild, 1958

5. Füzuli M. Seçilmiş əsərləri. Bakı. II cild 1958

6. Füzuli M. Seçilmiş əsərləri. Bakı, IV cild, 1961

7. Hacıyev T. Füzuli: Dil sənətkarlığı. Bakı, 1994

9. Mahmudova Q. Türk dillərinin frazeologiyası. Bakı, II cild, 2009

10. Mir Cəlal. Füzuli sənətkarlığı. Bakı, 1958

11. Mirzəliyeva M. Türk dillərinin frazeologiyası. Bakı, I cild,  2009

12. S. Əlizadə. Azərbaycan ədəbi dili tarixindən praktikum

Резюме

В статье рассматривается стилистические возможности  именных  фразеоло­гических обороты, зафиксированных в произведениях великого Азербай­джан­ского поэта М. Физули именные фразеологические обороты группируются в зависимости от частей речи,являются модели в связи с различными грам­матическими категориями.  

 

SUMMAR

This article stadies the stylistic Perularities of the Nominal Phrazeological Units which are in the works of the great Azerbaijani poet M. Fizuli. Nominal Phrazeological Units are classified according to the Parts of Speech, their models are formed in connection with different grammatic categories.

Rəyçi: b/m.Firəngiz Kərimli

                                                                               

 

Əhəd   Cavadov

YAZILI   ABİDƏLƏRİN   DİLİNDƏ  TABELİ  MÜRƏKKƏB  CÜMLƏ KOMPONENTLƏRİNİN  BAĞLAMA  VASİTƏLƏRİNİN  ONLARIN İNKİŞAF  TEMPİNƏ  UYĞUNLUĞU  ( XIII-XIV əsrlər)

    XIII-XVI əsrlərin birinci mərhələsi olan bu dövr tipoloji baxımdan o biri yüzil­liklərlə uyğunlaşsa  da, səviyyəcə müəyyən fərqlərə və yarımmüstəqilliyə malikdir (bax: 1,101). İzəddin Həsənoğlunun qəzəlləri bu dövrün ilk nümunəsi sayılır. Qazi Bürhanəddinin, Nəsiminin şeirləri, Əlinin “Qisseyi-Yusif “ məsnəvisi, “Dastani-Əhməd Hərami”, Yusif Məddahın “Vərqa və Gülşa”  poeması və b.k. abidələr Azər­baycan ədəbi dilinin başlanğıc mərhələsinin həm normativ-qrammatik, həm də üslubi-funksional xüsusiyyətlərini dolğun şəkildə əks etdirir.Bu dövrə aid abidə­lərin qrammatik xüsusiyyətləri( o cümlədən sintaktik) bir tərəfdən ümumi qram­matik normaları əks etdirir, digər tərəfdən yeni-yeni əlamətləri meydana çıxarır. Qeyri-normativlikdən normativliyə, abstraktlıqdan konkretliyə meyil güclənir, qrammatik vasitələrin zənginliyi diqqəti çəkir. Bu abidələrin təhlili bir daha sübut edir ki, “Azərbaycan ədəbi dilinin XIII əsrdən sonrakı təşəkkül dövrləri məhz ikinci mərhələlər kimi məqbul hesab edilə bilər” (2, 104). Abidələrin dilində işlənən tabeli mürəkkəb cümlələr isə “öz əslliyini, təbii quruluşunu “, ikin struktur-semantik xüsusiyyətlərini qoruyub saxlayır( bu barədə bax: 3, 352)  Başlanğıc mərhələsində müşahidə edilən tabeli mürəkkəb cümlələr ümumtürk qatındakı semantik-struktur xüsusiyyətlərini mühafizə edir; ümumi sintaktik mənzərə, demək olar ki, dəyişmir.

     XIII-XIV əsr abidələrində, ümumtürk qatında və müştərək oğuz abidələrində kəmiyyətcə üstünlük təşkil edən  ş ə r t   budaq cümlələri( şərt-nəticə, şərt-məqsəd, şərt-zaman əlaqələri çərçivəsində) yeni qrammatik-leksik vasitələrin müşayiəti ilə meydana çıxır; bunların əksəriyyətinin –sar, -sər formasının dəyişilmiş şəkli olan –sa, -sə  ədatının ( şərt budaq cümlələrinin ümumi əlaməti) köməyi ilə əmələ gəldiyi görünür; –sa, -sə həm ayrıca, həm də digər formaların tərkibində (irsən, irsə,ırsa, ırsam və s.) çıxış edir. –Sa, -sə ədatının bu xüsusiyyətini nəzərə alan V.M. Nasılov onu həm felin şərt şəkilçisi kimi, həm də “ersər” köməkçi felinin tərkib hissəsi kimi səciyyələndirir (4, 63;63) . Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, ikinci əlamət daha qədimdir və ümumtürk  qatının sintaktik mənzərəsi ilə uyğun gəlir.

     -Sa, -sə-nin ayrıca işləndiyi cümlələrə əksər abidələrdə, -irsəm,-irsə,-ırsa variantlarına isə yalnız Əlinin “Qisseyi-Yusif” məsnəvisində rast gəlinir: 

A. Ol sözlətsə, sözləyir o tifil oğlan/Q.Y., 112); Mən ölsəm, sən büti-şəngül...(Həsənoğlu); Hər dərd olsa, dəva sinəndədir( N.,585)

-Sa, -sə ədatı əksər hallarda “isə “ şəklində işlənir. Bu əlamət “Qisseyi-Yusif”də daha çoxdur:  Əgər tofiq verür isən, qüdrətin bol(3);  Əgər kim, sən bundağ duşnu gördün isə, Duşun içrə ol məqamə girdin isə, Həqiqət, sən dövlətə irdün isə, bir şərif qul əlinə girər imdi (35)

B. Şərt budaq cümlələrinin komponentləri irsə, irsəm,irsən formaları ilə bəzi hallarda tək, çox hallarda isə əgər bağlayıcısının içtirakı ilə işlənir.  “Qisseyi-Yusif” bu baxımdan “fəal”dır: Əgər tofiq verür isən, qüdrətin bol(3); Əgər mənim  min-min canım bulurırsa, Cümləsini sizgə fəda qıldım imdi(20); Ağlar irsəm, gözüm yaşı kim sildəçi? (47)

   Müşahidələr göstərir ki, şərt budaq cümləsinin –sa,-sə (isə) şəkilçiləşmiş ədatı ilə əlaqələnən tipləri çox işlənir. Orxon-Yenisey abidələrindən başlamış ta müasir dövrümüzə qədər bu şəkilçi şərt budaq cümləli tabeli mürəkkəb cümlələrin əsas bağlayıcı vasitəsi kimi çıxış edir

 Şərt budaq cümlələrinin komponentləri bəzi hallarda  çünki, gər bağlayıcıları, ki, yoxsa ədatları və ya intonasiya ilə əlaqələnir, həm səbəb, həm də şərt budaq cümlələrində çün,çu,çünkim variantlarında işlənən  çünki bağlayıcısı şərt budaq cümlələrində “indi ki” mənasında işlənir:

Çünki bildin hallar belə olur imiş... Fəsad işdən yıraq olmaq gərək imdi(Q,Y.,105); Çünki yardan ayrı düşdüm, bu cahanı neylərəm(N.,142)

Orta əsr abidələrində fəal olan bu bağlayıcı qədim türk abidələrində də işlənir.      H.Mirzəzadə orta əsr özbək dilinə aid yazılarda həmin bağlayıcıya rast gəlindiyini qeyd edir(3, 360). Həmin bağlayıcı “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarında da həmin mövqedə müşahidə olunur. Bu bağlayıcı  ya təklikdə ( çün, çünki variantlarında), ya da  onunçün, anın üçün bağlayıcı birləşmələrinin tərkibində şərt, zaman, səbəb-nəticə mənalarını ifadə edir. Hal-hazırda həmin bağlayıcı yalnız səbəb-nəticə əlaqəli tabeli mürəkkəb cümlələrin komponentlərinin bir-birinə bağlanmasına xidmət edir.

   Şərt  budaq cümləsinin gər bağlayıcısı   və şərt şəkilçisi ilə düzələn tipinə az təsadüf edilir:  Sözündən çıxmayam gər öldürürsən (DƏH.,41)

   Müştərək oğuz abidələrində o qədər də fəal mövqe tutmayan gər bağlayıcısı orta əsr abidələrində öz yerini əgər bağlayıcısına tərk edir.

   Şərt şəkilçisi iştirak etməyən cümlələrdə  komponentlər ya təkcə  ki ədatının, ya da intonasiyanın köməyi ilə əlaqələnir:Canda ki eşq olmadı, dildə xəbər nə faidə, Gözdə ki görmək olmadı, nuri-bəsər nə faidə(N.,40); Yoq deyirsən öldürürmiz(Q.Y.,44)

Şərt budaq cümləsi ilə bağlı bir cəhəti də qeyd etmək yerinə düşər. Abidələrin dilində şərt məzmunu bəzi hallarda arzu formasının şəkilçisi olan –a, -ə ilə ifadə olunur. H. Mirzəzadə şərt budaq cümləli tabeli mürəkkəb cümlə komponentlərinin birinin iltizam- arzu, ikincisinin isə şərt şəkilçisi ilə işləndiyini, bu hadisənin hətta XIX əsr yazılarına da təsir etdiyini göstərir(bax: 3,369-370) Bu hadisəyə başlanğıc mərhələsindən əvvəlki əvvəlki dövrlərin linqvistik səviyyəsini səciyyələndirən abidələrdə rast gəlinir ki, bu da dil  formalarının tam diferensiallaşmadığı ümumtürk dövrünün izləri kimi maraqlıdır. Müqayisə üçün: Çox söyləməkdən  fayda olaydı, qissəxon aydardı; Dilərsən aləmdə dinc olasan, Nə verəsiyə verəsən, nə ödənc alasan( “Oğuznamə” folklor toplusu, 89, 105). Başlanğıc mərhələsində isə bu şəkilçilərin bir-birini qarşılıqlı şəkildə əvəz etməsinə rast gəlirik:

a. Nəsimidə -a,-ə şəkilçisi şərt şəkilçisini əvəz edir: Əgər əyağına düşmək macalım olaydı, Dəxi götürməzdim başı anın əyağından ( 199)

b. “Qisseyi-Yusif” də isə bunun tərsi baş verir:-sa, -sə şəkilçisi iltizam-arzu mənasını ifadə edir: ...Gözlərimin nurı getdi, yenə gəlsə, həm cəmalım Yusifimə layiq olsa...Mövladan bu inayəti umar imdi(110)

Şərt budaq cümlələrinin çoxkomponentliyinə də bu dövr abidələrində rast gəlinir. Ümumtürk qatı , o cümlədən oğuz dövrü üçün xarakterik olan çoxkomponentlilik (şərt-nəticə sıralanması şəklində) daha çox üslubi-poetik  səciyyə daşıyır. Bu quruluş tipinə başlanğıc mərhələsində daha çox “Qisseyi-Yusif”də rast gəlinir və bu məsnəvinin ümumi poetik fonunda təbii təsir bağışlayır. Bir nümunə: Əgər sizdə doğruluq olur isə, Beniyəmin sizin ilə gəlür isə, Ataz sizə anı yoldan qılur isə, heç bahasız telim aşlıq verim imdi(117)

    Türk eposları üçün xarakterik olan bu linvistik-poetik hadisə mürəkkəb cümlə komponentlərinin və eləcə də mürəkkəb cümlə bütövlərinin birliyini təmin edən sintaktik əlamətdir (Bu barədə bax: 5,54-70) Müqayisə üçün nümunələr:Üzə tenri basmasar, əsra yir telinməsər, türk budın ilinin, törünün kem artatı? (Ktb,22);Ol zamanda bir oğlan baş kəsməsə, qan tökməsə, ad qoymazlardı(KDQ,46) Abidələrdə  çox işlənən  cümlə tiplərindən biri də bağlayıcı sözlərin(onlara nisbi əvəzliklər də deyilir və rus dilində bu vasitə ilə bağlılıq  “относительное подчинение” adlanır) köməyi ilə qurulan tabeli mürəkkəb cümlələrdir. Komponentlərin bu vasitə ilə ilə əlaqələnməsini bütün dillər üçün ilkin hresab edən F.Korşdan(bax: 6) üzü bəri  V. A. Boqoroditski, V. N. Yartseva, N. S. Pospelov, T.P. Lomtev, türkoloqlardan Ə.Z. Abdullayev, Q. D. Sanjeyev, Q. Pyürbeyev və başqaları bu tipli cümlələrdən bəhs etmişlər.Tatar dilçisi M. Z. Zəkiyev bu tipli cümlələrin ərəb,fars və ya rus dilinin təsiri ilə yarandığını, Orxon-Yenisey abidələrində işlənmədiyini söyləyir(bax: 7,191). Halbuki istər Orxon-Yenisey abidələrində( ümumən qədim türk  yazılı abidələrində), istərsə də oğuz qrupu üçün müştərək olan abidələrdə bağlayıcı sözlərin köməyi ilə qurulan tabeli mürəkkəb cümlələrə rast gəlinir. “Kitabi-Dədə Qorqud”, “Oğuznamə” kimi folklor abidələrində bu cümlələr dominant mövqeyə malikdir. Müqayisə üçün nümunələr: Nenen sabım ersər, benqü taşka urtım( Nə sözüm vardısa, bu daşa yazdım ) (Ktk. 11-ci bənd); Hər kim ol üç cənavəri bassa, ol qızı ona verərlər(KDQ, 97); Böyük qarğa nə ötərsə, küçük anı ötər(“Oğuznamə”, 75).

    Bu quruluş tipinə başlanğıc mərəhələsinə aid abidələrdə, xüsusən də  “Qisseyi-Yusif”də geniş şəkildə rast gəlinir. Bu abidədə bağlayıcı sözlərin iştirakı ilə qurulan mübtəda, tamamlıq, təyin, zaman, nəticə və dərəcə budaq cümlələri çox işlənir; cümlələrin bir qismində bağlayıcı söz , bir qismində isə onun qarşılığı – korrelat- (“qəlb”) işlənir, bir qismində isə “qəlib” iştirak etmir.

A. “qəlib” iştirak etməyənlər: Kim doğarsa, bir pəri oğlan doğar imiş(49); Nə bahaya satılursan, gözün görgül(37); Qaçan da kim yarlı Yəqub qurtu gördü, Ağırladı, hörmət birlə qurtu durdı (33)

B.“qəlib” iştirak edənlər: Nə suç qıldı,nişə qıldı, anı söylə(39); Nə buyursan, bən anı qılam imdi(50)

   Bağlayıcı sözün iştirakı ilə qurulan tabeli mürəkkəb cümlələrin bir qismində “qəlib” ismin  yiyəlik halında olan söz ilə ifadə olunur(və ya nəzərdə tutulan baş cümlənin yerliyi məhz ismin yiyəlik halında olur)   Misallar: Hər kim bana baxsa, əqli şaşar(Q. Y.,52); Kim ki səni sevmədi, eşqinə can vermədi, Yoxdur anın həqqinə zərrəcə iqrarımız(N.,78)

 Bəzi tədqiqatçılar tərəfindən “sinkretik tip” adlandırılan(bax: 8, 46-51) bu budaq cümlə növü haqqında müxtəlif fikirlər vardır. Böyük əksəriyyət bu fikirdədir ki, is- min yiyəlik halında olan söz ikinci tərəf üçün təyin vəzifəsi daşıyır.Prof. Ə.Z.Ab- dullayevin təsdiq etdiyi kimi, özbək, türkmən, qazax, tatar və b. k. türk dillərində də türkoloqlar məsələyə məhz bu cür yanaşırlar(bax: 9,5) “Oğuznamə” folklor toplusunda bu tip cümlələrin “qəlib”siz tipinə past gəlinir: Kimin ki qızı var, belində önəlməz sazı var(171) Əslində isə, budaq cümlə növünü müəyyənləş- dirmək üçün yeganə meyar “qəlib”in hansı cümlə üzvü vəzifəsində işlənməsidir. “Qəlib” isə bütövlükdə bir cümlə üzvünə bərabər olduğu kimi, cümlə üzvünün tərkib hissəsinə də bərabər ola bilər. Bu baxımdan “Oğuznamə”dən verdiyimiz nümunədə cümləni tamamlıq budaq cümləsi saymaq lazımdır, çünki “qəlib” (anın//onun) “onun belində” tamamlığının tərkib hissəsidir. Fikrimizcə, bu prinsip “qəlib”i ismin yiyəlik halında olan və t ə y i n budaq cümləsi hesab edilən cümlələrin müəyyənləşdirilməsinə aydınlıq gətirir; belə ki,  “Kim ki bu mənzərəyə baxırdı, onun üzü gülürdü “ tipli cümlələrdə yiyəlik halda olan söz hansı cümlə üzvünün tərkibindədirsə, budaq cümlə də o növdən hesab edilməlidir(bu nümunədə mübtəda budaq cümləsi)

  Bağlıayıcı sözün iştirakı ilə qurulan tabeli mürəkkəb cümlələrdən biri də  zaman budaq cümləli tabeli mürəkkəb cümlələrdir. Tarixən çox qədim olan bu budaq cümləyə həm ümumtürk qatında, həm də müştərək oğuz abidələrində daha çox prepozitiv mövqedə rast gəlinir. Budaq cümlələrdə daha çox  qaçan//haçan, çünki//çün, necə kim, elə ki//şöylə ki və s. bağlayıcı sözləri iştirak edir, komponentlər isə//irsə//-sa,-sə ədatları və ya təkcə intonasiya ilə əlaqələnir. XIII-XIV əsr yazılı abidələrində qaçan sözü ilə düzələn cümlələr üstündür: Qaçan da ki ol Yusifi sənəm gördü, bir andaca bəs Yusifə salam verdi (Q. Y.,51); Qaçan anı eçitsəniz,hazır gəlin(yenə orada,131); Qaçan ki sünbüli-zülfin niqabı ayə düşər,Qəmər səhabə girər, afitabə sayə düşər(N.,289); Qaçan kim dünün iki bəxşi keçdi, Yerindən durdu ol Əhməd Hərami(DƏH,19)

“Qisseyi-Yusif” də zaman budaq cümlələrinin çoxkomponentliyinə tez- tez rast gəlinir: Qaçan da kim əqli başına gəldi irsə, Anın halın netəligin bildi irsə, Qəm-qüssəylə birlə bənzi soldı irsə, Qardaşları bu əhvalı sorar imdi(62)

Abidələrdə geniş yayılmış bağlayıcılardan biri də çün//çünki(m) bağlayıcısıdır. Əgər qaçan  bağlayıcı sözünə  zaman budaq cümləsinin tərkibində ümumtürk abidələrində rast gəlinirdisə, çünki(m) bağlayıcısı həm bu, həm də digər budaq cümlələrin tərkibində yalnız müştərək oğuz abidələrində işlənir.Prof. H.Mirzəzadə bu bağlayıcının Orxon-Yenisey, qədim uyğur, şərqi Türküstan mətnlərində işlən­mə­diyini qeyd edir(3,360). Maraqlıdır ki, XIV əsrə qədər “çün” bağlayıcısının “ki” ilə birləşməsi sistemli xarakter daşımır; daha doğrusu, “çünki(m)” bağlayıcı birləş­məsinə nisbətən, “çün//çü” formaları daha “fəal”dır(Söhbət bağlayıcının zaman budaq cümlələrindəki mövqeyindən gedir) : Çün atası Yusifinə zahir oldı, Müfsididən ol nəfsini məni qıldı(Q.Y.,61); Çü bəd feli əbtər dəstur aldı, Gülən­damın qatına sürdü gəldi(DƏH,44);Çün mən o məhbubu buldum, cənnətü hur olmuşam(N.,155)  “Çünkim” bağlayıcısına isə yalnız “Dastani-Əhməd Hərami”də rast gəlinir: Güləndam yüzini çünkim açardı, Sarayın içinə şölə saçardı(59)

Zaman budaq cümlələrinin digər bağlayıcı vasitələrlə əmələ gələn tipləri də vardır ki, bunlkardan biri də “ta(ki)” bağlayıcısı ilə düzələn mürəkkəb cümlələrdir. Vaxtilə “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarında işlənən bu bağlayıcının prof. H.Mir- zəzadə yalnız XIII-XIV əsrlərdən etibarən zaman, səbəb, məqsəd, nəticə, müqayisə və kəmiyyət budaq cümlələrini bağlamağa xidmət etdiyini göstərir(bax:3,236-237). Bu bağlayıcı Nəsiminin dilində işlənən tabeli mürəkkəb cümlələrdə daha çox işləkdir: Ta üzün gördüm, nigara, qəmdən azad olmuşam  (131); Ta kim üzün görmüşəm, hüsnünə heyran olmuşam(133). Bəzən bu tipli cümlələrdə “ta ki” birləşməsi  postpozitiv mövqedə işlənir və “elə ki” məzmunu yox, “təki” ədatının ifadə etdiyi məzmunu yaradır: Canımızı buraxmışız atəşi-eşqə ud tək, Ta ki səfavü zövq ilə eşqinə yanə udumuz(N.,80)  Fikrimizcə, bu zaman budaq cümləsi yox, məqsəd  budaq cümləli tabeli mürəkkəb cümlədir.

   Zaman budaq cümlələrinin bir qismində “andan bəri kim”, “ol zaman kim”, “ol vəqtə kim” bağlayıcı birləşmələri iştirak edir ki, bunlara əvvəlki dövrlərdə təsadüf edilmir və ya az təsadüf edilir(“Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarındakı bir nümunə--“Ol vaxt kim Üç-Boz ox yığnaq olsa, ol vaxt Qazan evin yəğmalədərdi”(KDQ,154) cümləsi quruluşca  bağlayıcı söz-korrelat simmetriyası ilə qurulan tiplərə bənzəyir) XIII-XIV əsr abidələrində isə bu tipli cümlələr zaman budaq cümləsinin təkamülündə yeni keyfiyyət kimi meydana  çıxır: Yusif nəbi suv içində qırq il qaldı, Ol vəqtə kim Kəlimüllah Misrə gəldi (Q.Y.,217); Andan bəri kim eynimiz ol üzünü gördü, Bir mu ilə asıldı canım, qaldı məəllaq(N.,29); Ol  zaman kim lütf ilə bir gövhərə qıldın nəzər, Zahir ol gövhərdən oldu cümlə əşya laədəd(N.,506)

 Aparilan tədqiqatlar göstərir ki, tabeli mürəkkəb cümlələrin ayrı-ayrı dövrlər üzrə inkişaf tempi onların komponentlərarası əlaqələnmələrində də müəyyən fərqləri üzə çıxarır. Bu proses bütövlükdə tabeli mürəkkəb cümlənin ümumi sruktur-semantik inkişafı ilə bağlıdır.

                                

 ƏDƏBİYYAT

1. T.İ. Hacıyev, K. N. Vəliyev. Azərbaycan dili tarixi, Bakı,1983

2. F. R. Zeynalov. Türkologiyanın əsasları. Bakı, 1981

3. H. Mirzəzadə. Azərbaycan dilinin tarixi qrammatikası. Bakı, 1990

4. В.М. Насилов.Язык Орхоно-Енисейских памятников. Москва,1960

5.K. N. Vəliyev. Linqvistik poetikaya  giriş.Bakı, 1989

6. Ф.Корш. Способы относительного подчинения . Москва, 1977

7 .Современный татарский литературный язык/ синтаксис/. Москва, 1971

8. Ə. Rəcəbov. Синкретический тип сложноподчиненных предложений в Азербайджанском языке. Материалы по общей тюркологии и дунгано­ве­дению. Фрунзе, 1964

9. Ə. Z. Abdullayev. Azərbaycan dilində yiyəlik halın sintaktik vəzifəsi. Azər­baycan   Təhsil Nazirliyinin “Elmi Əsərlər”i, dil və ədəbiyyat seriyası, №4,1978

                          

 ŞƏRTİ    İXTİSARLAR

1. Ktk.- Kül  Tiqinin şərəfinə yazılmış qədim türk abidəsi. Kiçik abidə. (Nümunələr Ə.C. Şükürlünün “Qədim türk yazılı abidələrinin dili”  kitabından götürülmüşdür ( Bakı, 1976).

2. KDQ- “Kitabi-Dədə Qorqud”. Tərtib edəni H. Araslı. Bakı, 1978

3.Q.Y.-  “Qisseyi-Yusif” ( Nümunələr E. Əlibəyzadənin poemanın kiril əlifbasında çapa hazırladığı əlyazmasından götürülmüşdür)

4.DƏH.-“Dastani-Əhməd Hərami. Tərtibçi Ə. Səfərli.Bakı, 1978

5.N.- Nəsimi. Seçilmiş əsərləri. Tərtib edəni H. Araslı. Bakı, 1973

      Açar sözlər: bağlayıcı vasitələr, inkişaf tempi, struktur-semantik bağlılıq

                              

XÜLASƏ

    Məqalədə XIII-XIV əsrlər Azərbaycan ədəbi dilində işlənən tabeli mürəkkəb cümlə quruluşları tədqiq olunur, onlar müştərək oğuz abidələri və qədim dövr yazılı abidələrində işlənən cümlələrlə müqayisə olunur. Bu dövrə aid abidələrin qrammatik xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi göstərir ki, Azərbaycan ədəbi dilinin təşəkkülü məhz həmin dövrləri  əhatə edir.


Əhmədova  Zəhra  Mirzəağa  qızı

İNGİLİS DİLİNDƏ HAL KATEQORİYASINA BAXIŞ

            Bütün dünya dillərində olduğu kimi, ingilis dilində də bir sıra qrammatik kateqoriyalar vardır ki, bunlar sözlərin bir-birinə bağlanmasında,sözlər arasında sin­tak­tik əlaqə yaradılmasında çox mühüm rol oynayır. Bu kateqoriyaların bir qismi ümumi xarakter daşımasına baxmayaraq, ingilis dilinin tarixi inkişafında bu və ya digər qrammatik kateqoriyanın tətbiqi dairəsi ya daralır, ya genişlənir, ya da dilin leksik səviyyəsinə keçir. Müxtəlif dövrlərdə dəyişikliyə uğrayan, yəni işlənmə dairə­sinə görə daralan qrammatik kateqoriyalardan biri də hal kateqoriyasıdır.

            İsmin hal kateqoriyası,başqa sözlə desək, hal formaları cümlədə və ya söz birləşmələrində işlənən digər sözlərlə isim arasında mövcud olan qrammatik əlaqələrin ifadə vasitəsidir. Müasir ingilis dili üçün xarakterik olan analitik quruluş özünü ismin hal kateqoriyasında daha qabarıq şəkildə büruzə verir. [1, 30] M. A. Qanşina və N. M. Vasilyevskaya hala belə tərif verirlər: Hal infleksiya ilə yaranan, ismin və ya əvəzliyin başqa sözlərlə əlaqəsini göstərir. Başqa sözlə, hal infleksiyası cümlədə ismin və ya əvəzliyin sintaktik funksiyasının  göstəricisidir. [2, 30]

         Hər bir nitq hissəsi cümlə daxilində müəyyən vəzifə daşıdığı kimi, isimlər də cümlədə müxtəlif vəzifələr daşıyır. Bu müxtəlif vəzifələri icra etmək üçün isimlər hər şeydən əvvəl, xəbərlə, xüsusən feli xəbərlə sintaktik əlaqə bağlayır, yəni xəbər olan feli və ya feldən əmələ gələn  başqa sözlərin tələbinə görə cümlənin obyekti olmaq üçün isimlər öz şəkillərini dəyişməli olur. Digər tərəfdən, iki isim arasında yiyəlik münasibətini bildirmək üçün də isimlər öz əvvəlki şəklini dəyişməli olur; yəni birinci isim elə şəkildə (halda) işlənməli olur ki, o qəbul etdiyi şəkilçi  vasitəsi  ilə müəyyən yiyəlik məzmunu ifadə edə bilir. Buradan belə bir fikri irəli sürmək olar ki, isimlərin hallanma  qrammatikanın  həm morfologiya, həm də sintaksis bəhsinə aid olan kateqoriyadır.morfologiya bəhsində ismin yalnız hal şəkilçilərindən və onların növlərindən, hallanma sistemindən-şəkli dəyişmədən danışmaq mümkündür. Həmin şəkilçilər vasitəsi ilə ismin müxtəlif cümlə üzvü olması, müxtəlif məzmun ifadə etməsi üçün başqa sözlərlə (cümlənin başqa üzvləri ilə) nə kimi münasibət və əlaqə yaratmasından yalnız sintaksis bəhsində danışıla bilər. Buna görə də ismin hal kateqoriyasından danışarkən onların morfoloji əlamətləri ilə birlikdə bəzi sintaktik  xüsusiyyətlərinə də  toxunmaq lazım  gəlir. Məlumdur ki, müasir ingilis dilində hal kateqoriyası iki halda təmsil olunur: Ümumi hal (Common case) və yiyəlik hal (Genitive  case). Hər iki halın ifadə  vasitəsi  sıfır  “0/-’s” oppozisiyasında  özünü göstərir.  Onu da qeyd etmək lazımdır  ki, III şəxs tək əvəzliyi kişi cinsində obyekt halında da hallanır: he-his-him.

         İngilis dilinin erkən dövrlərində dörd hal mövcud olmuşdur: Nominative (adlıq), Genitive (yiyəlik),  Dative (yönlük), Accusative (təsirlik). Zaman keçdikcə hal kateqoriyası sadələşərək üç  hal (Nominative, Dative, Accusative) Common case adı altında birləşmişdir, əvəzliklər sistemi inkişaf etmişdir. [3, 4]

         Tarixən hal şəkilçisi  olmuş  “-’s”  müasir ingilis dilində  qorunub  saxlanan yeganə hal  şəkilçisidir. (İsmin halının  xüsusi  şəkilçisi yoxdur.)  [2, 34]

         Ümumi və yiyəlik  halların  qarşılaşdırılması  bütün  isimləri  əhatə  etmir. Məsələn, bir qayda olaraq, cansız  isimlərin yiyəlik  forması yoxdur. Lakin bu, o demek deyildir ki, bu hal formalarının  mövcudluğu  isimlərdə  yalnız  canlı / cansız  qarşıdurmasından  asılıdır.  Eyni zamanda belə qarşıdurma  zahirən  ismin  halında  əks  olunan  passivlik / aktivlik  kimi qrammatik  kateqoriyada  da  təmsil  olunur.

         İngilis dilinin müasir mərhələsində cansız  isimlərin  yiyəlik halı  formasında  işlənmə imkanları  onların leksik-qrammatik sinifləri  ilə  məhdudlaşmır.

         Ənənəvi olaraq həmin cansız  isimlər  aşağıdakı mənaları bildirir:

1)           Zaman müddəti: a nights reflection; an hour’s time

2)           Məsafə, çəki, ağırlıq, dəyər: a hundred yards’  distance;  a few shillings’  worth

3)           Tamın hissəyə münasibəti: the  car’s  roof,  the river’s  margin

4)           İnsantoplusu, cəmiyyət,icma, birlikbildirənisimlər–union, party, company, government: the union’s   executive, the  party’s  annual  conference [4, 25-26]

         Göründüyükimi, beləimkanlar həyəcan  və  digər  məna  çalarını  da inkar  etmir. A. İ. Smirnitskinin qeyd etdiyi kimi, yiyəlik  halını  bütün isimlərə  aid etmək  mümkündür. [5, 125]

         Sonralar  A. İ. Smirnitskinin fikri digər dilçilər [6, 17] tərəfindən davam etdirilərək  belə nəticəyə gəlmişlər ki, ingilis dilində “-’s”  ilə  “of”  önlüyü  birləşməsi  arasındakı  fərqi  izah  etmək  canlı  məfhumu   bildirən  ismi birləşmələr  istifadə  olunur. Bununla  yanaşı  “-’s”   şəkilçisi  də  topluluq, coğrafi adlar, həftə günlərinin, ayların  adlarını  bildirən  cansız  məfhumlu  konkret, material  bildirən  isimlərlə işlənir. Məsələn:

The tree’s branches; the  gas  industry’s  structure; the liquid’s  molecules; the style’s  sheet  first paragraph;

The story’s looseness  resulted  from  Hemingway’s  failure.

And  what  the hell is  ecstasy, and  whatis  ecstasy’s  rank?

         Ümumihal ilə yiyəlik hal arasında qarşıdurma yiyəlik halı mənsubiyyəti bildir­mək  üçün  qüvvətli  üzvdür. Ümumi  hal  isə  bu  qarşıdurmanın  zəif  üzvü  hesab  olunur. Çünki  öz  qrammatik mənasına görə mənsubiyyət / qeyri-mənsubiyyət  qarşı­dur­masının  ifadəsi  üçün  heç  bir  göstəricisi yoxdur. Buna  gorə də ismin  ümumi halı  aşağıdakı  birləşmələrdə  təyin  funksiyasını  daşıyır. Məsələn:

A  speech  sound → a sound of speech, a trousers  pocket → a pocket of trousersbirləşmələri ilə yanaşı  “-s”  hal  şəkilçisi  də  paralel işləndikdə  qarşıdurma  neytrallaşır: cow  milk cow ‘s milk

         Sintaktikcəhətdənisminyiyəlikhalıəsasənatributivmənailəəlaqədardır, onagörəki, yiyəlikhal  təyini birləşməyə  daxildir. Burada o, asılı  üzv-təyin olunan, əsas  komponent isim isə  ümumi hal  olur.

         “-s” geniş  mənada  mənsubiyyətin  invariant  formasıdır. Bu  məna  hər  konkret  şəraitdə  çalar  ifadə edə  bilir, lakin  bütün  bunlar  invariant  mənanın dəyişən məna­larıdır. Bu formanın  xüsusi mənası birləşmənin baş  komponentindən  asılıdır. Hər şeydən  əvvəl bu, subyekt  və  obyekt  münasibətləri  ifadə edir:

1)           Hərəkətin ismin yiyəlik halı iləifadə olunan şəxsə mənsub olduğunun  göstəri­cisi“-’s” şəkilçisi qəbul  edən ismi birləşmənin baş komponenti ilə ifadə  olunan  hərərkətin  subyektini  bildirir.   Məsələn:

Astrov, the  doctor, seems less  concerned  nowwith patients  than  with  man’s destruction  of his  natural environment.

         Yiyəlikhalında isimlə ifadə olunan şəxs təyin edən isimlə ifadə olunan hərəkətin obyekti ola  bilər. Məsələn:

A letter from the  newspaper’sfounder  was   read by Sir Jones. The news of Jane’s  arrest is  quite  private  to myself.

         Mənsubiyyətmənasındaisminyiyəlikhalında  işlənən isimlərdə qrammatik  məna  ilə  leksik  mənanın  vəhdətini  aşağıdakı  təsnifatda  müşahidə etmək mümkündür.

1)           İnsanbədənininmənsubiyyəti:

The battle was frightful. There was a dog's tooth for wolf's flesh.

Suddenly Kerchak'sfinger closed upon the trigger.

The other young rode upon their mothers' backs; their little arms tightly clasping the hairy necks before them, while their legs were locked beneath their mothers' armpits.

A luckless young female slipped from an insecure hold upon a high branch and came crashing to the ground almost at Kerchak's feet.

2)           Sahibkarlıqəlamətinəgörəmənsubiyyət:

At the hotel he hurried up to Brissenden's room, and hurried down again. 

3)           Qohumluqvəyadostluqmünasibətlərinəgörəmənsubiyyət:

Mrs. D ‘Urberville’ssonwas in danger.

We cannot have two Agathas, and we must have one Cottager's wife.

4)           İnsanınhissi, davranışı, tərzi, fizikivədaxilikeyfiyyətlərininmənsubluğu:

The girl’s characterimpressed everybody  surrounding her.

Pleasantly, courteously, it was spoken; but the manner was lost in the matter to Julia's feelings.

Anna's emotionalism infected Dolly, and when she embraced her sister-in-law for the last time, she whispered: “Remember, Anna, what you've done for me - I shall never forget.”  

5)           Tutduğuvəzifədənasılıolanəlamətəgörəmənsubluq:

Baron’s troops ruined the city.

The king's cavaliers gave no quarter, and the slash of the sword disposed of those who escaped the thrust of the lance.

6)           Müəlliflikəlamətinəgörəmənsubluq:

Joseph Dewey conveys the breadth of Don DeLillo's novels by dividing them into three chronological stages.

 He told me of the Emperor's new projects.

7)           Şəxsinhərəkətininmənsubluğu: 

If the part is trifling she will have more credit in making something of it; and if she is so desperately bent against everything humorous, let her take Cottager's speeches.

Lawson and Clutton knew that Cronshaw's remark was an answer to the question about Mallarme. 

8)           Bütövünhissəsinibildirməküçündəisminyiyəlikhalıişlənir: 

Today’s paper deals with the clash in Cairo.

Yesterday’s meeting  should  not  influence  edition  times.

         İngilis dilçiliyində  belə bir nəzəriyyə mövcuddur ki, “-’s” şəkilçisi  isimdə hal forması deyil, o, öz  inkişafında dəyişikliyə uğrayir. [7, 168]Bu cür nəticəni üç cür şərtlə əsaslandırmaq  olar:

I. Yiyəlik  halında olan isim keyfiyyətcə nisbi əlamətə malik ola bilər. Bu asılı şərait yiyəlik  halı ilə birlikdə determinantın (təyinedici söz) işlənməsindən irəli gəlir. Məsələn,

“You have got angel’s eyes” he said.

II. Determinant yiyəlik halında olan ismin qarşısında işlənsə də, o, təyin olunan  ismə aid olur. Məsələn,

her thief‘s fingers                                                                        your monkey‘s  face

herwoman’s heart                                                                       his  shy idiot’s smile

         Həqiqətən, beləhallardaisimözəşyalılıqmənasınıitirirvəyiyəlik  hal mənsubiyyət mənasına  malik olmur. Burada “-‘s” yəni yiyəlik halın formal şəkilçisi, keyfiyyət-qiymətləndiricisi mənası bildirir. Beləliklə, “-‘s” hal  şəkilçisi  iki fomada çıxış edir:

◆ sırf hal şəkilçisi 

◆ kvalitativ (keyfiyyət) mənası daşıyan sözdüzəldici  suffiks

II. Suffiks təkcə isim deyil, bütöv söz birləşməsi və hətta cümlə də düzəltmək qabiliyyətinə malikdir. Belə hallarda o, “qruplu yiyəlik  hal” (Group Possessive) adlanır. [4,35] Bu cür işlənməyə aşağıdakı hallarda rast gəlmək olar:

  1. Andbağlayıcısı vasitəsilə bağlanan iki isimdən ibarət qrupa “-s”şəkilçisi  əlavə olunduqda onlar eyni dərəcədə təyin olunur. Məsələn,

Murdstone’s and Grinby’s warehouse was at waterside.

  1. 2.                                          Təyin edən və təyin olunan sözün arasına  -s qoşulmuş zərf  artırıldıqda:

It is impossible for them to get out of anybody’s way.

  1. Sözönlü birləşmənin köməyilə əsas   sözdən -ayrıldıqda:

It was Secretary of State’s private room.

  1. Bütöv təyin budaq cümlənin vasitəsi ilə əsas sözdən-s vasitəsilə ayrıldıqda:

That’s the woman that was left behind’s child.

Buna əsaslanaraq bir sıra dilçilər belə hesab edirlər ki, -s sözün forması deyil, ona görə də suffiks sayıla bilməz və keyfiyyətcə fərqlənən hissəcik kimi təqdim olunur. [8, 48]; [9, 27]

  1.         I.      İngilis dilində yiyəlik  halın mövcudluğunu qəbul etdikdə nəinki təyin olunan sözün işlənməsini tələb etmir, hətta onu bəzən kənarda qoyur. Yiyəlik  halın belə xüsusiyyəti ismin leksik tutumundan asılıdır. İsim məktəb, xəstəxana, əczaxana, yaşayış yeri, klub, teatr, kilsə və s. məkan mənası bildirən leksik vahidlə ifadə olunduqda birləşmədə təyin olunan söz düşə bilər. Müqayisə edək:

a)           The butcher’s was next.

She pictured herself bargaining outside the butcher’s shop

b)           After the great fire when St. Paul’s  was destroyed, the parish of St. Faith’s and its Saints were joined to St. Augustine’s.

Pedestrians are running to shelter into the portico of St. Paul’s church.

         Belə ehtimal etmək olar ki, yiyəlik  halının invariant mənası burada saxlanır və təyin olunan sözün elliptik forması fəaliyyət göstərir.

         “Modern English Structures” monoqrafiyasının müəllifi B. Strang yiyəlik  halın (Possessive Case) paradiqmada məhdudluğunu xüsusi olaraq qeyd edir. Buna şifahi nitqdə ismin cəmi ilə təki formasında -şəkilçisinin eyni səslənməsini misal gətirirərək, the boy’s  room və  the boys’  room birləşmələrində onların ayırd edilməsinin mümkün olmamasını göstərir. [10,122]

Keywords:

grammatical category

category of case

genitive  case

common case

opposition

paradigm

Açar  sözlər:

qrammatik kateqoriya

hal kateqoriyası

yiyəlik hal

ümumi hal

oppozisiya

paradiqma

Ключевые слова:

Грамматическая категория категория падежа

родительный падеж, генитив

общий падеж противоположение

парадигма, система взглядов и понятий

 

İstifadə olunan ədəbiyyatlar:

  1. Musayev O. İ.  İngilis dilinin qrammatikası. Bakı, 1996
  2. GanshinaM. A.,  VasilevskayaN. M.English Grammar. Moscow, 1964
  3. Yunusov D. N.  İngilis  və Azərbaycan  dillərində  hal kateqoriyasının  müqayisəli tipologiyası // Dil  və  Ədəbiyyat, 2013/2
  4. МухинА. М.  Функционалъный  анализ синтактических элэмэнтов. М-Л, 1964
  5. СмирницкийА. И. Морфология английского языка. М., 1959
  6. МатвееваН. Н. Сопоставителный анализ словосочетаний  с  “-s”   и  предлогом  “of”   в  современном английском  языке. АКД. Л. 1966
  7. Воронцова Г. Я. Очерки по грамматике английского языка. М., 1960.
  8. Ilyish B. A. The Structure of Modern English. M.-L., 1971.
  9. Иванова И. Я., Бурлакова В. В., Почепцов Г. Г. Теоретическая грамматика современного английского языка. М., 1981.
  10. Strang B., Modern English Structures. London, 1962.

 

Summary

         The article deals with the notion of Category of Case in English. Different definitions put forward by the scientists researching this field in English are analysed, and it is pointedout that Common Case and Possessive Case are reflected by the opposition of  0 /-s. After brief information about the history of  Category of Case in English, the use of morpheme “-s”  and its  pecularities become the focus of attention in the article.

 

Резюме

Данная статья рассматривает понятие о Категории Падежей в английском языке. Были анализированы различные определения, предложенные учеными занимающимися этим вопросом. Отмечаются, что Общий И Притяжательные падежи отображаются оппозицией 0/-’s. После приведения краткой инфор­мации про историю развития падежной системы в английском языке, статья будет фокусироваться на употреблении морфемы “-‘s” и его особенностях.

Rəyçi: prof.Ə.Ə.Rəcəbli

 


Ялийев Илщам Бахыш оьлу

ФУНКСИОНАЛ-СЕМАНТИК САЩЯ КОНСТИТУЕНТЛЯРИНИН СТРУКТУР

ХЦСУСИЙЙЯТЛЯРИ

Мцасир дилчилик тядгигатларында функсионал-семантик сащя методунун тятбиги беля сащя тяшкиледиъиляринин структур хцсусиййятляринин тяйин едилмясиня диггяти артырмышдыр. Бу вя диэяр функсионал-семантик сащя дахилиндя дил ващидляринин мцхтялиф структур типляринин гярарлашмасы, онларын щям дя семантик вя грамматик ъящятдян фярглянмяси айры-айры сащяляр цчн охшар мясялялярин гойулмасыны зяруриляшдирир. Бу, ондан иряли эялир ки, инкарлыг/тясдиглик, темпораллыг, кямиййят, кейфиййят вя с. мяналарынын йарадылмасы заманы истифадя олунан дил васитяляри бир-бириндян фярглянир. Азярбайъан дилиндя инкары, заманы, кямиййяти ифадя етмяк цчцн хцсуси грамматик васитяляр вардыр. Кейфиййят цчцн беля грамматик васитя йохдур. Лакин квалитативлийин дяряъялянмяси заманы грамматикляшмя мейили щисс олунур. Кямиййят категорийа­сынын хцсуси ифадя васитяляри олдуьу кими, кямиййят  билдирян сюзляр групу да нитг щиссяси олараг фяргляндирилир. М.Щцсейнзадя исмин кямиййят категорийасындан бящс едяркян йазыр: «Азярбайъан дилиндя кямиййят категорийасы йалныз исимляря мяхсус дейилдир. Лакин бязи морфоложи яламятляр исимлярля бирликдя кямиййятин чохлуьуну вя йа азлыьыны даща айдын эюстярир. Дили­миздяки исимлярин мцяййян гисми мязмунъа щям тяк, щям дя ъям кими дярк едилир» (1, 45). Гейд олунан ъящят функсионал-семантик кямиййят категорийасына дахил олан лексик ващидлярин арасында щям исимлярин, щям дя сайларын олдуьуну тясдиг едир. Бундан башга дилдя тяк вя ъями билдирян явязликляр, еляъя дя кямиййят зярфляри дя вардыр. Мялумдур ки, сай яшйанын мигдарыны, сырасыны вя кямиййятини билдирир. Сайлар гурулушъа садя, дцзялтмя вя мцряккяб  олмагла цч група бюлцнцр (2, 126). Нитг щиссяляри арасында гурулушъа мцряккяб оланларын айры йазылмасы сайларда хцсуси кейфиййят кясб едир. Мясялян: он алты, йцз ялли беш, йедди мин йедди йцз йетмиш йедди, бир милйон йедди йцз гырх беш, мин алты йцз отуз ики, бешдя бир, мин цч йцз ялли бешдя йцз отуз цч вя с. 

Бцтцн сайлар дилин лцьят тяркибинин ващидидир. Лакин лцьятляря мигдар, кяср, сыра сайларынын щяр бири дахил едилмир. Ядядляр чохлуьу сонсуздур. Бу ися сонсуз мигдарда лексик ващиди ящатя едир ки, онларын ясас щиссяси ики вя даща артыг сюздян тяшкил олунур. Бу адлар сюз бирляшмяси дейил, ади лексик ващид сайылыр вя структура эюря мцряккяб щесаб олунур. Мцряккяб сайларын дцзялмясиндя мцхтялиф сюзляр иш­лядилир. Р.Хялилов эюстярир ки, «мигдар сайларында бирдян трилйона кими бцтцн ядяд­ляри адландырмаг цчцн ийирми цч мцхтялиф сюздян истифадя олунур; мяс.: бир, ики, цч, дюрд, беш, алты, йедди, сяккиз, доггуз, он, ийирми, отуз, гырх, ялли, алтмыш, йет­миш, сяксян (щяштад), дохсан, йцз, мин, милйон, милйард (билйон), трилйон» (2, 128).

Дцнйа дилляриндя, о ъцмлядян дя мцасир инэилис вя Азярбайъан дилляриндя сайын ифадя олунмасынын ономасиолоъи, прагматик, функсионал-семантик вя когнитив мясяляляри там шякилдя юйрянилмямишдир. Нятиъядя сайларын мцхтялиф аспектлярдян юйрянилмясиня мараг артмышдыр. Сайтяркибли бирляшмяляр, хцсусян дя фра­зеоложи вя паремиоложи бирляшмяляр когнитив лингвистиканын проблемляри даирясиндя йер тутур, тиположи тящлил бахымындан уникал дил щадисяси кими диггяти ъялб едир.

Инэилис-Азярбайъан, Азярбайъан-инэилис мядяниййятлярарасы комму­ника­сийа­сынын  эцълянмяси сайтяркибли бирляшмялярин, хцсусян дя сабит бирляшмялярин дискур­сив хцсусиййятляринин йетяринъя юйрянилмяси бу проблемин щям лингвистик, щям дя лингвокултуроложи призмадан арашдырмаьын ящямиййятини, ваъиблийини артырыр. Ком­муникатив-прагматик, дискурсив-когнитив йюнцмлц беля тядгигат сайтяркибли бирляш­мялярин мцгайисяли арашдырылмасыны нязярдя тутур. Гейд олунан диллярин сайтяркибли бирляшмяляри мцгайисяли-типолоъи тящлил обйекти олмадыьы кими, сайтяркибли сабит сюз бирляшмяляри дя коммуникатив-прагматик, когнитив аспектян араш­дырылмамыш, он­ларын дискурсив хцсусиййятляри айдынлашдырылмамышдыр. Инэилис дилин­дя бязи сайлар (оне, тоо, фоур) омоним мцнасибятя эирдийиня эюря, мядя­ний­­йят­лярарасы коммуни­каси­йада гейри-адекватлыг, информасийанын йанлыш йозу­му мей­дана чыхыр. Инэилис дилчи­ляринин (А.Асщтон, Ф.Бландфорд, Э.Ъаъксон, О.Ъеспер­сон, А.Ъощнсон, Р.Лонд, Щ.Палмер, Р.Гуирк, Щ.Сwеет, А.Wест вя башгалары) ня­зя­ри тядгигатларында номина­тив вя йа ясас нитг щиссяляринин ъями дюрд морфолоъи вя бир функсионал синфи вардыр. Азярбайъан вя рус дилчиляри ися инэилис дилиндя 8-дян чох номинатив нитг щиссяси айырырлар.

Л.Алехандер, С.Эреенбаум, Ъ.Лаккоф, Э.Лееъщ, Р.Гуирк, Ъ.Свартвик сыра сайларыны сифятя, мигдар сайларыны ися мцхтялиф синифляря-исим вя сифятя (номинатив нитг щиссяляри), детерминативляр вя явязликляря (функсионал нитг щиссяляри) аид едирляр. Бязян беля тяснифат нязяри грамматикада вя дилчилийин башга сащяляриндя эяляъяк тядгигатлар цчцн мющкям дайаг нюгтяси щесаб олунур.

Инэилис лингвистляринин тядгигатларынын ясасында бир яламят (йа морфоложи, йа семантик, йа да синтактик) дурурса, рус вя Азярбайъан дилчиляри морфоложи, семантик вя синтактик яламятлярин топлусуна истинад едяряк дил ващидинин мор­фо­ложи синфини мцяййянляшдирир.

Нитг щиссясиня лингвистик йанашма дилин лексик ващидляринин лексикографик  шярщиндя дя ясас йер тутур. Инэилис дилинин сайларына рус вя Азярбайъан лцьятляриндя онун бцтцн хассяляриня эюря изащ верилир. Мясялян, тwо - ики щям сай (Нумерал)- мигдар сайы, тще сеъонд-икинъи –сыра сайы (Нумерал).

Инэилис дилинин лцьятляриндя тwо щям сай (Нумерал), щям детерминатив (Детер­минер), щям сифят (Адjъетиве), щям исим (Ноун), щям дя явязлик (Проноун) олараг гейд едилир.

Сайын морфоложи статусуну щям номинатив, щям дя функсионал ващид кими мцяййянляшдирмяк инэилис-Азярбайъан гаршылашдырылмасында адекват мянаны цзя чыхармаьа зямин йарадыр. Функсионал нитг щиссяляри мцлащизя вя щюкмлярдя информасийанын ютцрцлмясиня хидмят едир. Гейд едилян ъящятляр функсионал-семантик кямиййят сащяси ващидляринин структур хцсусиййятлярини юйрянмяйи тяляб едир.

Цмумиййятля, сайлар вя тяркибиндя сай олан бирляшмяляр мцхтялиф структур типляри иля диггяти ъялб едир. Сай вя сайтяркибли сюз бирляшмяляри анлайышларынын няйи ящатя етмясиня айдынлыг эятирмяк цчцн, щяр шейдян яввял, сюз вя сюз бирляшмяси арасындакы фяргляря нязяр салмаг ваъибдир. Сюз лексик, сюз бирляшмяси ися грамматик катего­рийадыр. Сюзцн адландырма функсийасы онун ваъиб функсийасыдыр. Сюз бирляшмясиня дя номинативлик хасдыр. Сюз бирляшмяси дя яшйа вя щадисяляри  адландырыр. Лакин бурада адландырма кейфиййятъя даща йцксяк тяртиблидир. Сюз бирляшмясинин компонентляри олдуьундан онун семантикасы ади сюзцн вя йа компонентляринин семантикасындан ясаслы шякилдя фярглянир. Сюз бирляшмясинин номинативлийи компонентляринин тяърид олунмуш номинасийасы ясасында дейил, онларын бир-бири иля ялагясиндя ифадясини тапыр. Сюз бирляшмясиндя цмуми семантика компонентляр арасындакы ялагяляр зямининдя формалашыр. Кярпиъ дивар, кярпиъ гырынтысы, кярпиъин мющ­кямлийи кими бирляшмялярин щяр бириндя компонентляр арасындакы ялагя адландырмада ясас рол ойнайыр. Бир щалда кярпиъдян щюрцлмцш дивар адландырылырса вя бу диварда кярпиъин юзц дя вардырса, икинъи щалда кярпиъин юзц дейил онун юлчц бахымындан фяргляня билян ейни мащиййятли щиссяляриндян бири адландырма обйекти олур. Цчцнъц сюз бирляшмясиндя ися кярпиъя хас олан бир кейфиййят номинасийа обйектидир. Тяркибиндя сай олан сюз бирляшмяляриндя бязи спесифик ъящятляр ашкара чыхыр. Мясялян, беш китаб, он адам, ийирми аддым кими сюз биляшмяляринин компо­нентляри ейни грамматик ялагя ясасында формалашмышдыр. Сайларын икинъи вя цчцнъц нюв тяйини сюз бирляшмясинин тяркибиндя биринъи компонент кими ишлянмясиндя семантик мящдудиййят вардыр. Биринъи компонент мювгейиндя ишлянян сай субстантивляшир вя исмя чеврилир. Мясялян, беш ядяди, беш рягями, беш гиймяти, бешин йазылышы, бешин квадраты, бешин кубу вя с.

М.Щцсейнзадя йазыр: «мигдар сайлары икинъи нюв тяйини сюз бирляшмясинин щеч бир тяряфиндя иштирак етмир. Мигдар сайлары цчцнъц нюв тяйини сюз бирляшмясинин икинъи тяряфи оларкян исимдян сонра ишлянир вя мянсубиййят шякилчиси гябул едяряк щалланыр» (1, 107).

Эюрцндцйц кими, «сюз бирляшмяляринин цзвляри арасындакы синтактик мц­на­сибятлярин мцхтялифлийи айры-айры нитг щиссяляриня аид олан сюзлярин бирляшмя формаларынын мцхтялифлийи иля ялагядардыр» (3, 22).

Сюз бирляшмяляринин тяряфляри арасында синтактик ялагяляр вардыр. Онларын ямяля эялмяси цчцн бу, щялледиъи шяртдир. Й.Сейидов эюстярир ки, «сюз бирляшмяляри иля синтактик ялагяляр бир мясяляни вящдятдя олан ики тяряфидир вя сюз бирляшмяляринин юйрянилмясиндя синтактик ялагяляр мцщцм ящямиййятя малик бир мясяля кими гаршыда дайаныр» (4, 82).

Сюз бирляшмяси компонентлярин сайына эюря дейил, компонентляр арасындакы синтактик ялагяляр ясасында формалашыр. Бу ялагялярин ики формасы вардыр: 1) табе­сизлик; 2) табелилик ялагяляри.

Табесизлик ялагяси мяна вя грамматика ъящятдян бир-бири иля ялагядар олан, лакин бир-бириндян асылы олмайан, бири диэярини щеч бир ъящятдян айдынлашдырмайан, бир-бириня мцнасибятдя ейнищцгуглу сюзляр арасында олур.

«Азярбайъан дилиндя сюзлярин табесизлик ялагяси иля бирляшяряк ямяля эятирдикляри формалары цч йеря айырмаг олар: 1) гоша сюзляр; 2) щямъинс цзвляр вя 3) сюз бирляшмяляри» (4, 88). Табесизлик ялагясини  Г.Казымов ъцмля сявиййясиндя вя йа ъцмлянин тяркибиня дахил олан бирляшмяляр ясасында изащ едяряк йазыр: «Табесизлик ялагяси садя ъцмлянин щямъинс цзвляри вя табесиз мцряккяб ъцмлянин тяркиб щиссяляри арасында юзцнц эюстярир» (5, 11).

Функсионал-семантик кямиййят сащясинин конституентляринин структур хцсусий­йятлярини айдынлашдыраркян тяркибиндя ики компонент олан сюзляр дя нязяр алыныр. Сайтяркибли гоша сюзляр дя ики компонентдян ибарят олур. Бу гоша сюзлярин бир гисми ейни сюзцн тякрарланмасы иля формалашырса, башга бир гисми мцхтялиф сюзлярля ямяля эялир. Мясялян, бир-бир, беш-беш, ики-цч, цч-дюрд вя с.

Йухарыда гейд олундуьу кими, мигдар сайларынын адлары бир, ики вя даща артыг сюздян ибарят олур. Бу сайларын ифадя етдийи мигдар бюйцк олдугда вя йа рийази дилля десяк, онлуг, йцзлцк, минлик, он минлик, милйонлуг вя с. мигдар сайы адландырылдыгда бирляшмядяки сюзлярин сайы артыр. Мясялян, цч (тяклик), он беш (онлуг), беш йцз цч (йцзлцк), мин доггуз йцз гырх бир (минлик), бир милйон сяккиз йцз мин алты йцз отуз дюрд (милйонлуг) вя с. Верилмиш нцмунялярин тяркибиндяки компонентлярин сайы мцхтялифдир. Лакин бунлар сюз бирляшмяси дейил, мцяййян мигдар сайыны ифадя едян аддыр. Она эюря дя, мигдар, еляъя дя кяср, сыра сайларынын адлары бу адларын тяркибиндяки сюзлярин сайындан асылы олмайараг биринъи нюв тяйини сюз бирляшмясинин илк компоненти ролуну ойнайыр. «Мигдар сайлары биринъи нюв тяйини сюз бирляшмясинин, йяни щяр ики тяряфи сюздяйишдириъи шякилчиси олмайан бирляшмянин йалныз биринъи тяряфи кими ишляниб, юзцндян сонра эялян яшйанын мцяййян бир мигдарыны эюстярир (1, 106).

Сайлар дилдя сюз йарадыъылыьында эениш истифадя олунур. Дилчиликдя «сайкюклц сюзляр» анлайышы да сай билдирян сюзлярин сюздцзялтмядяки фяал иштиракы иля баьлы йаранмыш терминдир. Р.Хялилов сайкюклц сюзлярин бир гисмини дцзялтмя, диэяр гисмини мцряккяб сюзляр кими айырыр (6, 50-51). Дцзялтмя сюзляр сай кюкцня шякилчинин артырылмасы иля йаранан лексик ващидлярдир. Сайкюклц  мцряккяб сюзляр ики вя даща артыг кюкцн бирляшмяси иля ямяля эялир. Беля мцряккяб сюзц ямяля эятирян кюклярдян бири сайдыр. Гейд едяк ки, сайкюклц сюзлярин нитг щиссяси кими сай олмасы аз йайылмышдыр. Тяркибиндя сай олан сюз бирляшмяляринин йаранмасында нумеративляр эениш истифадя олунур. Нумеративляр дилин лцьят тяркибиня дахилдир- «Азярбайъан дилиндя нумератив сюзляр чох гядим заманлардан ишлянир.

Беля сюзляр дилдя хцсуси бир груп тяшкил едир. Няфяр, баш, ядяд, дяня, парча, тикя, топ, гом, кялмя, кяря, йол, бюлцк вя с. нумеративлярдир. Нумеративляр сюз бирляшмясиндя сайдан сонра ишлянир: Он няфяр, цч парча гянд, бир гом гамыш, бир килог­рам чай вя с. нумеративли сай тяркибли сюз бирляшмяляри ики, цч вя чохком­по­нентли олур. Бу да структур фярглилийи бир даща тясдиг едир.  Гейри-мцяййян кямиййят анлайышы мцхтялиф сайда сюзцн бирляшмяси иля ямяля эяля биляр. Мясялян, «цч сюзцн ( бир бу гядяр, бир нечя мин) бир-бириня йанашмасы иля дя гейри-мцяййян кямиййят анлайышы вериля биляр» (2, 141).

Сайтяркибли  сюз бирляшмяляри мятн дахилиндя мцхтялиф семантик вариасийаларла ишлянир. «Бир» сайы бирляшмя тяркибиндя гейри-мцяййянлийи ифадя етмяк цчцн чох ишлянир. Бу щалда Азярбайъан дилиндяки «бир» санки инэилис дилинин гейри-мцяййян артиклинин функсийасыны йериня йетирир.

«Ах, бу гызын бармаглар

Бир мяктуб йазармы эюрян?

Бир эцн ешится юлмцшям,

Гябрими газармы эюрян?

 

Ах, бу гызын бармаглары

Бир цзцк тахды белиня.

Гыз иди, диня билмядим,

Инди ня дейим эялиня?! » (7, 90).

               Верилмиш нцмунядя истифадя олунмуш «бир мяктуб», «бир эцн», «бир цзцк» бирляшмяляриндя яшйа вя заманла баьлы гейри-мцяййянлик семантикасынын йаран­масында иштирак едир.

                              «Диндирдиляр, бир дярдимиз мин олду,

Няьмя олду, китаб олду, дин олду,

О аьаъа балта вуран ким олду,

Ким эюзцнц торпаглады бу гызын!?.» (7, 91).

               «Бир дярди мин олмаг»

 Ифадяси сайтяркибли ифадядир. Ифадя щям бядии ядябиййатда, щям дя данышыг дилиндя эениш ишлянир. «Дярди биря мин артмаг» ифадяси дя дилдя мящсулдар олан ващидлярдяндир. Структур бахымдан бу конструксийанын тяркибиндя дюрд мцхтялиф сюз ишлянир вя онлардан икиси сайдыр. «Бир сайы, демяк олар ки, сабит сюз бирляшмяляри дахилиндя мцстягил шякилдя чыхыш едя билмир. Эюрцнцр, щямин сайын синонимляри (тяк, йалныз, тякъя вя с.) буна имкан вермир» (6, 55).

Айдындыр ки, сайларын бир структур ващид дахилиндя ишлянмясиндя мцхтялифлик мцшащидя олунур. Беля фярглилик сайларын щям дя бир-бири иля гаршылашлырылмасынын нятиъясидир. Сайларын гаршылашдырылмасы сабит сюз биорляшмяляриндя кифайят гядяр чох истифадя олунур. Гоша сюз формалы мцряккяб сайларда да йанашы ишлянян сайларын сечиминдя фярглилик юзцнцн эюстярир. Вариативлик даща чох биринъи онлугда мцшащидя олунур. Бу заман ардыъыл эялян сайларын йанашы ишлянмясиня даща чох раст эялинир. Мясялян, бир-ики, ики-цч, цч-дюрд, дюрд-беш, беш-алты, алты-йедди, йедди-сяккиз, сяккиз-доггуз, доггуз-он. Сонракы бирляшмялярдя беш-беш артым мцшащидя олунур. Мясялян, он-он беш, он беш-ийирми, ийирми-ийирми беш вя с. Шцбщясиз ки, сайтяркибли сюз бирляшмяляринин структур хцсусиййятляри тяркибдя ишлянян сайлар арасындакы мигдара эюря дя арашдырылмалыдыр. Фикримизъя, бу ъящят сайтяркибли гоша сюзляр цчцн айрыъа тядгигат обйекти кими диггят мяркязиня чякилмялидир.

Беляликля, функсионал-семантик кямиййят сащясиня дахил олан сай билдирян ващидляр вя сайкюклц сюзляр, сайтяркибли сюз бирляшмяляри структур бахымдан фяргли формалара малик олмасы иля диггяти ъялб едир. Дилин беля ифадя васитяляри мцхтялиф­системли диллярдя щям охшар, щям дя фяргли хцсусиййятляр кясб едир. Тящлил вя тядгигат эюстярир ки, функсионал-семантик кямиййят категорийасынын конституентляринин мцяййянляшдирилмяси, онларын структур типляринин ашкара чыхарылараг груплашдырылмасы дилляр цзря материалларын топланыб юйрянилмяси ясасында апарыла биляр.

ЯДЯБИЙЙАТ

  1. Щцсейнзадя М. Мцасир Азярбайъан дили. Бакы, Маариф, 1973.
  2. Хялилов Р. Сай//Мцасир Азярбайъан дили. ЫЫ ъ. Бакы, Елм, 1980, -С. 126-146
  3. Грамматика русского языка. Т.II, ч.1.Москва, 1954
  4. Сейидов Й. Азярбайъан ядяби дилиндя сюз бирляшмяляри. Бакы, Маариф, 1966.
  5. Казымов Г.Ш. Мцасир Азярбайъан дили. Бакы, «Цнсиййят», 2000
  6. Хялилов Р. Сайлар. Бакы, Азярняшр, 1978

Summary

               In the presented article the structural features of functional and semantic quantity field, expressing quantity in languages with different systems have been investigated. The way of means of expression of quantity in a language is different and identified according to the different levels of a language. The investigations show that among the constituents of quantity field there are different kinds of simple, derivative and compound words.

Резюме

               В статье анализируется структурные особенности средств, выражающих количество функционально-семантических численных областей в языках с различными системами. В языке имеются различные средства выражения числа и они отличаются соответствием различных уровней языка. Среди имен, обоз­начающих чисел имена числительные занимают особое место и при этом, имеются специфические свойства их именований. Анализ охватывает простых, произ­водных, сложных слов среди конститюентов области числительных, что подтверждает разно сортность словосочетаний.

Key words: field, constituent, category of quantity, numeral, numeral-rooted words, numeral constituented word combinations

Ключевые слова: область, конституант, количественная категория, чис­ли­­тельное, словосочетание

                              Ряйчи:   дос.А.Г.Аббасов

 

Aytən Əlizadə

ƏRƏBDİLİNDƏZAİDOLAN  لا  ƏDATI (لا الزائدة فى النحو) HAQQINDA

Ərəb dilində zaid hərf, söz və köməkçi nitq hissələri məsələsi çox geniş yayılmış dil hadisələrindən hesab olunur. Bu hadisə o qədər geniş yayılmışdır ki, hətta ərəb dilçiləri zaid hərfləri yadda saxlamağı asanlaşdırmaqdan ötrü ayrı-ayrı yollar fikirləşmiş və həmin hərfləri bir yerə toplayaraq cümlə şəklinə salmışlar: ألْيَوْمَ تَنْسَاهُ  - Onu bu gün unudarsan. Məhz bu cümlədə bütün zaid hərflər toplanmışdır. Göründüyü kimi, həmin on hərf ərəb əlifbasına daxil olan hərflərdəndir. Belə olduğu halda, onları digər hərflərdən necə fərqləndirmək olar. Zaid hərfləri digərlərindən ayırmaq üçün onlarla bağlı qaydanı bilmək lazımdır. Ərəb dilçiləri bununla bağlı belə bir qayda hazırlamışlar:

Kəlməni meydana gətirən əsil hərflərdən başqa ona müxtəlif səbəblərdən əlavə edilən hərflərə zaid hərflər deyilir. Hərfin zaid olub olmadığını anlamaq üçün onu sözdən götürmək lazımdır. Onsuz kəlmənin əsil mənası pozulmazsa, hərf zaiddir, pozularsa, zaid deyil, kəlmənin öz hərfidir.

Məsələn: تَكْتُبُ felinə nəzər salsaq, onda iki ت (tə) hərfinin olduğunu görərik, lakin onlardan birincisi zaid olduğu halda, ikincisi əsli hərflərdən hesab olunur. Belə ki, birinci ت hərfini sözdən çıxardığımız zaman sözün əsas mənasında (yazmaq, yazı və s.) bir dəyişiklik baş vermədiyi halda, ikincisini götürdükdə sözün mənası itir.

Artıq qeyd etdiyimiz kimi zaid məfhumu təkcə hərflərə deyil, eyni zamanda sözlərə və cümlələrə də ai dola bilər.

Məqsədimiz لا ədatının zaid rolunda işlənməsini araşdırmaqdan ibarət olduğu üçün həmin ədatın bu xüsusiyyətlərini tədqiq etməyə çalışacağıq.

Nəhv alimləri mufrəd (tək) kəlmənin tərifində onun hər hansı bir mənaya dəlalət etməsini qeyd edirlər.

   Bəzən hər hansı bir kəlmənin cümlədə xüsusi bir məna kəsb etmədiyini görürük. Məsələn:

لَيْسَ اَلْمُهْمِلُ بِمُتَفَوِّقٍ - Tənbəl müzəffər ola bilməz: cümləsində ب ön qoşması bizim bildiyimiz ənənəvi mənasında işlənmir. Bu cümlə ليس المهمل متفوقا şəklində işlədilsə, heç bir məna dəyişikliyi ilə üzləşmir. Belə olan təqdirdə bu cümlədə ب ön qoşması zaid hərf adlanır. Lakin bu ب ön qoşmasının həmin cümlədə heç bir rol oynamadığı qənaətinə gəlməyə əsas vermir. Çünki, o, cümlənin mənasını dəyişdirməsə də, daha da gücləndirir. Yəni təkid funksiyası daşıyır.

İbn Yəiş zaid hərflər haqqında yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi bəhs edir və deyir ki, من  və ب ön qoşmaları zaid hərflər kimi işlənə bilər.

Zəməxşəri öz «Mufassal» əsərində belə qeyd edir: «Hərflərin növlərindən biri də sıla hərfləridir: إن، أن، ما، لا، من، الباء

Bunlar  cümlədə mənanın təkidinə xidmət edir.

İbn Yəiş Zəməxşərinin bu sözünü şərh edərək deyir ki, Zəməxşəri sıla deməklə zaid hərfləri nəzərdə tutub.

Ər-Riza «Şərhul-Kafiyə» əsərində zaid hərflərə sıla deyilməsinin səbəbini onların həmçinin ləfzi baxımdan fəsahətə, vəznin tənzimlənməsinə və s. xidmət etməsi ilə əsaslandırır. Lakin, bu hərflərin zaid adlandırılması onların başqa cür işlənməsini inkar etmək demək deyil. Çünki, bu hərflər zaid olmaqdan daha çox başqa mənalarda işlənir.

Ər-Riza həmçinin qeyd edir ki, bu hərflərə zaid deyilməsi onları zaid kimi işlədilməyən digər hərflərdən fərqləndirmək üçündür.

Nəhv alimlərinin ümumi rəyinə əsasən, لا ədatı inkar və tələb bildirdiyi kimi zaid də ola bilir.

Əl-Mubərrəd zaid لا ədatını müəkkidə, yəni gücləndirən adlandırmışdır və onu belə təsvir etmişdir ki, bu mövqedə işlənən لا ədatı inkar üzrə mənanı gücləndirir, yaxud, digər bir hərflə inkar olunan sözə daxil olaraq təkid bildirir. Məsələn: ما جاءنى زيد ولا عمرو Zeyd və Əmr mənim yanıma gəlmədi – dedikdə sənin yanına Zeyd və Əmrin hər hansı bir şəkildə gəlmə ehtimalı aradan qalxır. لا daxil olmazdan öncə cümlədə onların birgə yaxud ayrı-ayrı gəlməməsi ehtimalı mövcud idi.

Ər-Rummani isə «Şərhul-usul» əsərində belə cümlələrdə لا ədatın inkarda üz verəcək ehtimalı aradan qaldırıb, tamamilə təsdiq etdiyinə görə onu muhaqqiqə adlandırmışdır (yəni, təhqiq, həqiqəti üzə çıxaran). Məsələn:

(Nisa surəsi 137) – لم يكن الله ليغفر لهم و لا ليهديهم (Allah onları heç vaxt bağışlayan və doğru yola yönəldən deyildir!)

Lakin aşağıdakı ayədə isə لا təkid bildirir.

(Fussilat surəsi 34) – و لا تستوى الحسنة و لا السيئة (Yaxşılıqla pislik eyni ola bilməz)

Çünki bu ayədə ikinci لا ədatı لا تستوى sözündən başa düşülən inkarın gücləndirilməsinə xidmət edir. Belə ki, “istəva” feli bir faillə kifayətlənmir.

İbn Yəiş isə muhaqqiqə və müəkkidə deyə fərq qoymadan hər ikisinə zaid لا-si deyir. Əl-Muradi bu məsələdə demək olar ki, mahiyyətcə eyni fikir irəli sürür.

Beləliklə aydın olur ki, “ətf” hərfi olan «و»-dan sonra gələn لا ədatı, məsələn ما جاءنى زيدّ و لا عمرو - cümləsində olduğu kimi, Sərrac Rummani və Muradiyə görə zaid deyil, lakin, Əl-Mubərrəd İbnu-Şəcəri və ibn Yəişə görə zaiddir. Lakin, لا يستوى زيد و لا عمرو  Zeydlə Ömər bir ola bilməz – tipli cümlələrdə isə zaid olmasına heç kəs etiraz etmir.

Əl-Muradi isə «Əzhiyyə» əsərində ما جاءنى زيد و لا عمرو kimi cümlələrdə “ətfu nəsəq” hərfi olan «و»-dan sonra gələn لا ədatının inkarı gücləndirmə, yəni, təkid funksiyası daşıdığını qəbul edir, lakin, onu zaid  لا-si adlandırmır.

İbn əl-Hacib isə mənfi olan sözə ətf olan «و»-dan əvvəl gələn  لا-ni zaid adlandırır. Yəni, ما جاءنى زيد و لا عمرو - cümləsində لا bu alimin rəyincə zaiddir. Çünki, لا bu cümləyə yeni məna gətirmir. Yalnız özü daxil olmazdan əvvəl cümlədə mövcud olan ehtimalı aradan qaldırır ki, bu da nəfyi –təkid, yaxud gücləndirməklə olur. Təkid bildirməsi də onun zaid olmasının dəlilidir.

Muradi isə zaid لا-sinin özünü də üç növə bölür:

1) Ancaq ləfzi baxımdan zaid olan لا ədatı

Məsələn:  جئت بلا زيد و غضبت من بلا شيئ(Zeydsiz gəldim və heç nədən qəzəbləndim) – bu tipli cümlələrdə لا ədatı özündən əvvəlkinin təsirini özündən sonrakına çatdıran hərfdir. Bu da ondakı ziyadəlik funksiyasının zahiri, yaxud ləfzi yönüdür. Ancaq məna baxımından inkar bildirdiyinə görə zaid deyildir. Ancaq Kufəli alimlər bu birləşmələrdə لا-ni «غير» mənasında işlənən isim adlandırır.

2) İnkarı gücləndirməyə xidmət edən zaid لا ədatı

Məsələn: لا يستوى زيد ولا عمرو - cümləsində olduğu kimi, yaxud «Fatihə» surəsinin son ayəsində işlənən لا ədatı da bu tipdəndir.

غيرالمغضوب عليهم و لاالضالين

Bu ayədə لا ədatı nəfyi –təkid funksiyasını daşıyaraq الضالين - sözünün الذين sözünə ətf olunma təvəhhümünü aradan qaldırır.

3)     Daxil olması ilə olmaması eyni olan لا zaid ədatı

Bu yalnız vəznin düzəldilməsi, fəsahət və s. kimi məsələlərdə köməkçi rol oynayır.

Ər-Riza zaid لا-si haqqında aşağıdakıları qeyd edir: لا ədatı nəfy və nəhydən sonra işlənən ətf «و» hərfindən sonra artırılır (zaid olur).

Məsələn: ما جاءنى زيد ولا عمرو

Həmçinin məsdər «ان» -indən sonra zaid kimi işlənir. Məsələn:

(Əraf surəsi 12-ci ayə) – ما منعك الا تسجد (sənə səcdə etməyə nə mane oldu?)

Yaxud and içməklə verilən cavab inkarda olduqda and içiləndən əvvəl işlənir. لا والله لا افعل - (Allaha and olsun, etmərəm) Ər-Rizanın bu fikirlərinə görə önündə nəfy və nəhy gələn ətf vavından sonra işlənən لا ədatının zaid olmağı qiyasidir. لا ədatının and tipli ifadələrdən öncə işlənərkən zaid olmadığında Bəsrəli alimlər söz birliyi ilə ittifaq etmişlər. Ər-Riza qəsəm (yəni, and) bildirən fellərin önündə işlənən لا ədatını da zaid adlandırmışdır. Məsələn:

(Qiyamət surəsi 1) – لا اقسم بيوم القيامة (And içirəm qiyamət gününə!)

Lakin əl-Fərra bu fikrə müxalifdir və qeyd edir ki, لا- cümlənin əvvəlində zaid olmur. Yuxarıda göstərilən ayədəki لا ədatı ölümdən sonra dirilməyi inkar edən müşriklərə verilən rədd cavabıdır.

Məalaqi də qəsəmdən əvvəl işlənən لا ədatını zaid hesab etmir. Daha doğrusu odur ki, لا belə mövqedə işləndikdə zaid yox, inkar ədatı (nafiyə) kimi çıxış edir. Onun inkar etdiyi söz isə and tipli cümlənin daxilində təkrar olduğuna görə həzf olunmuşdur. Məsələn:

 لا والله لا يقوم زيد- (Vallah Zeyd qalxmaz) cümləsinin təqdiri aşağıdakı kimidir.

لا يقوم زيد و الله لا يقوم زيد – Zeyd qalxmaz, Vallah, Zeyd qalxmaz.

لا ədatının bu mövqedə işlədildikdə zaid olmaması ilə bağlı aşağıdakıları dəlil gətirmək olar:

1)           Əgər لا zaid olsaydı, onda andda verilən cavabda mövcud olan لا ədatı təkid funksiyası daşıyardı. Ancaq qayda belədir ki, təkid edən, təkid ediləndən sonra gəlir. Bu o deməkdir ki, لا cümlənin əvvəlində zaid funksiyası daşımır.

2)           Əgər həmin cümlədə لا ədatı cavab qismindəki لا inkar ədatını təkid edərək, zaid funksiyasını daşıyırsa, bu ərəb poeziyasında mövcud olan nümunələrin xilafındadır. Belə ki, ərəb poeziyasından onlarla misal gətirmək mümkündür ki, orada məhz nəfy rolunda çıxış edir.

İSTİFADƏEDİLMİŞƏDƏBİYYATSİYAHISI

Azərbaycandilində:

  1. Məmmədəliyev V.M. Ərəb dilçiliyi, Bakı, 1985
  2. Məmmədəliyev V.M. Bəsrə qrammatika məktəbi, ADU, 1983
  3. Məmmədov Ə.C. Ərəb dili (dərslik), 1998

       Rusdilində:

  1. Баранов Х.К. Большой Арабско-русский словарь. Москва, 2002
  2. Оруджова Л.М. Словарь арабских лингвистических терминов. Баку, 1977

Ərəb dilində

6. اسرار العربية لابى البركات الانبارى، دمشق، ١٩٧٢                                            

7. الا عراب من قواعل العرب لابن هشام، بيروت ١٩٩٥                                           

8. اعراب القرآن الكريم المنسوب الى الزجاج، بيروت ٢٠٠٢                                       

9. الاقتراح فى علم اصول النحو للسيوطي، القاهرة، ٢٠١٢                                           

  1. تاج اللغة و صحاح العربية لاسماعيل بن حماد الجوهري ، بيروت، ٢٠٠٩                    

Açar sözlər: zaid, ədat, nəhv

Резюме

В статье рассказывается о широко распространеннoй в арабском языке частице «لا» употребляемой в дополнительной роли. Отмечается, что эта частица, помимо своeй основной функции, употребляется в нескольких дополнительных значениях. В статье указывается, что арабские языковеды делят эту частицу на 3 части. И приводятся примеры относительно каждого раздела.

Summary

This article reports about widely spread “لا” particle which is used as additional role in Arabic language. It`s noted that this particle besides its prime function also used in the several additional meanings. The author notes that arabian linguists divide this particle in three parts. The article presents the examples about each section.

 

Rəyçi: fil. elm. dok. Məmmədov N.N.

Allahverdiyev Elşad İsa oğlu

İNGİLİS DİLİNİN AVSTRALİYA VARİANTININ FORMALAŞMASINDA  FLORANIN ROLU

İngilsi dilinin müxtəlif variantlarının formalaşmasında bir çox linqvistik və ekstralinqvistik amillərin rolu olmuşdur. İngilisdilli ölkələrin hər birində bu amillər müxtəlif şəkildə və həcmdə təzahür etmişdir. Misal üçün, Şimali Amerikanın məskunlaşmasında ingilis dilinin bir qrup regionlarının, Avstraliyanın məskunlaş­masında isə başqa bir qrup regionların dialektləri daha üstün mövqe tutmuşdur. Və yaxud, ingilis ədəbi dilinin formalaşmasında cəmiyyətin yuxarı təbəqəsinin, Avtsraliya ingiliscəsinin formalaşmasında isə aşağı təbəqənin nümayəndələri iştirak etmişlər.

Bu, təbii olaraq, həmi ölkələrdə ingilis ədəbi dilinin formalaşmasına öz təsirini göstərmişdir. Ekstralinqvsitik faktorlardan Avstraliya üçün ən mühümü bu ölkənin özünəməxsus bitki və heyvanlar aləmidir. İngilis dilinin Avstraliya variantının formalaşmasında bu amil xüsusilə əhəmiyyətli rol oynamışdır.

Avstralizmlərin böyük bir qrupu ölkənin avropalılar tərəfindən məskunlaş­ma­sından sonra gəlmələrin yerli təbiətlə, onların iqtisadi fəaliyyəti ilə bağlı təcrübələri nəticəsində meydana çıxmışdır. Bir sıra hallarda gəlmə əhali onlara məxsus doğma sözləri belə ataraq, yeni şəraitdə yaranan sözlərlə əvəz etmişdir. Tədqiqatçı V.Henkok bununla əlaqədar olaraq yazmışdır: avstraliyalı kənd həyatına aid onun işlətdiyi doğma sözləri – fields, meadows, woods, dale, glen, brook, stream, inn, village və s. birdənbirə atmış və onların əvəzinə billabong (korfəz), bush (meşə), bushwacker (kəndçi) və s. sözlər işlətməyə başlamışdır (1; 46).

İngilis dilinin Avstraliya variantının yaranmasında müxtəlif amillərin təsiri o qədər böyük olmuşdur ki, bir çox tədqiqatların həsr edildiyi bu məsələ öz aktuallığını hələ də saxlamaqdadır. İngilis dilinin Avstraliya variantının yerli şəraitlə bağlı zəngin leksikasının araşdırma tələb edən özünəməxsus cəhətləri vardır. Avstralizmlərin semantik baxımdan qruplaşdırılması, onların yaranma mənbəyinin aydınlaşdırılması aktual olaraq qalmaqdadır.

İngilis dilinin, xüsusilə də bu dilin Avstraliya variantının leksik inkişafında flora vacib amillərdən birini təşkil edir. Ekzotik floraya malik olan Avstraliyanın zəngin bitki aləminin Avstraliya ingiliscəsinin leksik, semantik, frazeoloji inkişafına böyük təsirinin şahidi oluruq. Spesifik bitki aləmi Avstraliya ingiliscəsinin yalnız lüğət tərkibinin inkişafında deyil, eləcə də bu dildə söz yaradıcılığında, frazeoloji ifadələrin yaranmasında böyük rola malik olmuşdur.

Floristik mənşəli leksemlər həm Avstraliyanın onomastikasını, həm də Avstraliya ingiliscəsinin lüğət tərkibini geniş əhatə edir. Bu ölkənin florası zəngin növlərə malik  olduğu kimi, onların adları da ingilis dilinin digər variantlarında olduğundan xeyli fərqlənir. Hətta standart ingilis dilində və digər variantlarda «meşə» mənalı «forest» sözü Avstraliya ingiliscəsində digər sözlə əvəz olunmuşdur. Avstraliyalılar «bush» sözünü meşə mənasında işlədirlər.

İlk öncə bush lekseminin sözdüzəldici funksiyası olduqca genişdir:

Tərkibində bush sözü olan mürəkkəb sözlər quruluşca iki yerə bölünürlər:

1) Birinci tipdə bush sözü mürəkkəb sözün əsas komponenti kimi: mint-bush, saltbush, turkey-bush;

2) İkinci tipdə isə təyin kimi işlənir: bush-wallaby, bushfire, bushdweller.

Göstərilən mənalarda bush-bush birds, bush animals, bush track, bush rat və s. tipli çoxsaylı söz birləşmələrinin əsas hissəsidir. Bush sözünün ikinci məna mərkəzi ölkənin daxilində yerləşən hər hansı istənilən bir hissəsidir və ya ölkənin bütün daxili hissəsidir. Təbiidir ki, belə böyük mənası olan sözün çox böyük də tutumu var.

Bəzi birləşmələrdə, məsələn, bush breakast, bush dinner, bush food və s. bush sözü kəndli (kəndli naharı, kəndli yeməyi) mənasını bildirir və «sadə», «ağır», «kobud» mənalarında işlənir.

Məna çalarlarına diqqətlə nəzər salanda aydın olur ki, təyin funksiyasını yerinə yetirərkən bush – «kobud düzəldilmiş», «bacarıqsız», «əldəqayırma» mənalarını daşıyır. «Bush carpenter» birləşməsi «bacarıqsız dülgər» mənasını verir.

Bush sözünün əsas mənalarından biri də «toxunulmamış təbiət» mənasını daşıyır və onun törəməsi terminoloji məna daşıyan «qoruq» sözüdür. Bu törəmə əsasən mürəkkəb söz olan bushland-ın tərkibində izlənilir.

this State has the distinction of having an extension area of bushland in the heart of its capital(3, 286).

Bush sözünün üçüncü mənası olan «sərt diyar» mənasının da törəməsi var. Əsasən burada keyfiyyət çalarlarına fikir verilir («igidlik», «əməksevərlik» və s.)

Outback leksemi də bush leksemi kimi «ölkənin daxili hissəsi» mənasında işlənir, ancaq bush-dan fərqli olaraq:

1) daha az məna tutumu var, «meşə», «meşəli» mənası ilə heç bir məna əlaqəsi yoxdur;

2) törəmə sözlərin sayına görə bush-dan nəzərə çarpacaq dərəcədə fərqlənir. (ancaq Outbacker və Outbackery);

3) bu sözün əsasında yaranmış frazeoloji birlşəmlərin yoxluğu ilə bush-dan fərqlənir.

Outback sözünün bush sözündən əsas fərqi ondadır ki, bu sözlərdən birincisi tamamilə Avstraliya ingiliscəsinin lüğət tərkibinə daxildirsə, ikincisi bir sıra mənalarda sadə danışıq dilində işlədilir. Bu leksemlərin hər ikisi Avstraliya ingiliscəsində uzun müddətdir ki (demək olar ki, ötən əsrin əvvəllərindən), qarşılıqlı mürəkkəb məna əlaqələrində fəaliyyət göstərirlər.

«Wattle» sözübir sox terminlərin black wattle, green wattle, sunshine wattle, the Land of the Wattle, a stunded wattle kimi birləşmələrdə də işlənir. Avstraliyada geniş yayılmış bitki adlarına aborigenlərin dilindən alınan «karri» - qərbi Avstraliyaya yayılan evkalipt növü və «jarrah» - çox möhkəm oduncağı olan nəhəng evkalipt daxildir. Və nəhayət, Avstraliyanın flora adlarını ifadə edən sözləri təhlil edərkən «scrub» sözünü qeyd etməmək olmaz. Bus öz həm kol, kolluq, həm də meşə mənasında işlədilir, həmçinin kolluq olan əraziləri bildirir. Ümumingilis dilində bu sözün məna dairəsi çox dardır. Avstraliya ingiliscəsində isə bu sözdən yaranma sözlər çoxluq təşkil edir: scrubber – kolluqda sərbəst otlayan malqara (sinonimi: scrub cattle); scrub rider sərbəst otlayan mal-qaranı axtaran çoban, naxırçı; scrub bashing - kolluğun  əkin üçün təmizlənməsi;

Bush lekseminin Avstraliya variantında analizi onun məna quruluşunun fərqli şəklini verir. Onun mənasının ilk mərkəzi ümumiləşdirilmiş «meşə», «meşəli yer» mənasındadır. Bu məna belə həyata keçirilir (2, 314):

a) bush sözünün təsirli fellərlə olan birləşmələrində (to like, to love, to hate, to fear, to share). Məsələn:

«I like the bush but not as thick as that», she said.

b) bush sözünün to go, to wander into, to reside in tipli təsirsiz fellərlə birləşmələrində. Məsələn:

He knew it all, and spoke with a sad contempt of boundaryriders, who went out on motorcycles, of machine cut slepers, axemen who went into the bush with thermos flacks, ot drivers who followed mobs in truks carrying mattresses and kerosene stoves (4, 236).

c) bus sözünün ümumi halın təkində to be, to lie, to stretch, to consist felləri ilə birləşmələrində. Məsələn:

The bush consisted of stunted rotten native appletrees. Bush sözünün yuxarıda göstərilən mənaları əsas məna, bu mənaların kompleksini isə bu sözün bünövrəsi adlandırmaq olar. Göstərilən mənalardan başqa bütün mənalar periferik məna daşıyıcılarıdır. Məsələn, ölkənin daxili hissəsi mənasına qarşı qoyulan sahilyanı, şəhər mənalarına qarşı periferik mənas olan kənd, əyalət sözləri də işlənir. Əyalət sözü işləndiyi andan bir çox dillərdə, həmçinin də rus dilində olduğu kimi primitiv həyat tərzi, mədəniyyətsizlik, kobudluq mənaları ilə eyniləşdirilə, həmçinin ironiya kimi də qəbul edilə bilər. Vəziyyət bir tərəfdən də ona görə mürəkkəbləşir ki, bush sözü – «sakitlik», «təmiz hava», «sağlam həyat tərzi» mənalarında da işlədilir. Bush sözünün yuxarıda nəzərdən keçirilən əsas üç mənasının məna bütövlüyü onların ümumi məna bağlılığındadır. Bu üç mənanı birləşdirən ümumi bir cəhətdir – sahilyanı hissənin əksinə olaraq ölkənin daxili hissəsinin xarakteristikasıdır.

Gum-tree – evkaliptin bu növü daha çox yayılmaqla bərabər, eyni zamanda geniş frazeologiya yaratmaq imkanına malikdir. Ona müxtəlif mənalarda bir çox frazeoloji birləşmələrin tərkibinə rast gəlirik:

- mad as a gumtree full of galahs «çox səfeh»

- happy as a possum up a gumtree «çox xoşbəxt».

- fix the old gumtree – «oturaq həyat sürmək».

- ride up a gumtree - «atdan yıxılmaq» (5, 146-148).

- have gumleaves growing out of ears – elə adama aiddir ki, hədsiz dərəcədə sadə və avamdır. Bu, xüsusilə, meşənin dərinliklərində yaşayan sadəlövh, dünyadan bixəbər, avam şəxslərə aiddir.

- strike one up a gumtree – təəccüb və həyəcan bildirən səs çıxarmaq.

- have seen one’s last gumtree ölüm ayağında olmaq.

Ancaq bitkilərin ayrı-ayrı tiplərinin elmi adlarının əhatə olunduğu Amerika ingiliscəsindən fərqli olaraq, gum sözü Avstraliya ingiliscəsində evkaliptin əksər növlərinin adlarında işlənir: gumleaves, gumblossoms, gumnuts, ghostgum, suger gum və s.

Bu adların böyük əksəriyyəti ingilis dilinin materialı əsasında yaransa da, floraya aid olmayan obyektlərə bənzərliyinə, onların yayılması əlamətlərinə və s. əlamətlərə uyğun olaraq formalaşmışdır. Misal üçün, blue gum sözü evkaliptin bu növünün ağacının mavi rəngi ilə bağlı olmuşdur Flooded gum («bataqlıq evkalipti») sözü həmin bitkinin daha çox bataqlıq ərazilərdə çoxalmasını əks etdirir. Sugar gum («şəkər evkalipti») həmin bitkinin yarpaqlarının tərkibində şəkərin çoxluğu ilə əlaqədar olaraq adlanmışdır. Göründüyü kimi, flora ingilis dilinin Avstraliya variantının leksikasının zənginləşməsində əhəmiyyətli mənbə rolunu oynamış, onun əsasında xeyli söz və ifadələr, eləcə də frazeoloji vahidlər meydana çıxmışdır. Bu leksik və frazeoloji vahidlər Avstraliya ingiliscəsini  ingilis dilinin digər variantlarından fərqlənməsində həlledici amillərdən biri olmuşdur.

Ədəbiyyat

1. Bernard M.A. A history of Australia. Sydney, 1962.

2. LakeJ.A. Dictionary of Australian Words. Springfield, Mass, 1898.

3. Morris E. Austral English. A.Dictionary of Australian words. Phrases and Usages, London, 1967.

4. Ramson W. Australian English. Canberra, 1966.

5. Turner G. The  English language in Australia and New Zealand. London, 1966.

The role of Flora in the formation of Australian English

Summary

Flora has been a rich source for the enrichment of the vocabulary of the Australian English. It also gave rise to the formation of the phraseological expressions, denoting shades of various meanings.

 

Роль флоры в формировании Австралийского вариантаанглийского языка

Резюме

Флора является богатым источником для обогащения лексики английского языка в Австралии. Она содействовала появлении в английском языке множество фразеологических выражений, обозначающих различные семантические оттенки.

Açar sözlər: leksika, flora, ekstralinqvistik amillər, frazeologizmlər.

Key words: lexics, flora, extra-linguistic factors, phraseologisms.

Ключевые слова: лексика, флора, экстралингвистические факторы, фразеологизмы.

                                              i: filologiya elmləri doktoru Çingiz Qaraşarlı                                                                        

Fərəcov Anar Tofiq oğlu

DİLDƏ SOSİAL DİFERENSİALLAŞMANIN YARANMASINDA TƏBİİ-SOSİAL MÜHİTLƏRİN ROLU

Dil və cəmiyyət bir-birilə sıx bağlıdır. Dil bəşəriyyət üçün ən böyük ehtiyaclardan biridir. Dil insanların bir yerdə yaşaması üçün əsas ünsiyyət vasitələrdəndir. Dil cəmiyyətin və millətin formalaşması üçün ən önəmli rolu oynayır. Dil elə bir canlı orqanizmdir ki, cəmiyyətdə baş verən sosial, psixoloji, iqtisadi, mədəni dəyişikliklər onun vasitəsi ilə dərk edilir. Dil cəmiyyətdə baş verən hadisələrin formal xüsusiy­yətlərini özündə daşıyır. Dil haqqında dünya dilçiliyində müxtəlif şəkillərdə araş­dırmalar aparılmış və hər yanaşma dilə yeni bir fikir gətirmişdir, amma dil canlı orqa­nizm xüsusiyyətlərinə malik olduğundan onda baş verən prosesləri tam kəşf etmək mümkün deyil. Bəzi fikirlərə müraciət edək: "Eyni bir dilin istifadəsi ortaq bir həyatın paylaşılması deməkdir"( 10, 11). "Hər dil istifadə olunduğu cəmiyyətin izini daşıyır, hər cəmiyyət də istifadə etdiyi dilin çərçivəsinə girir" (19, 114). "Dil insanlar arasında anlaşmağı təmin edən təbii bir vasitə, öz qanunları içərisində yaşayan və inkişaf edən canlı varlıq, milləti birləşdirən və onun ortaq malı olan sosial müəssisə, səslərlə örtülmüş böyük bir quruluşa malik, təməli bilinməyən zamanlarda qoyulmuş gizli bir anlaşmalar və sözləşmələr sistemidir." (5, 7.). Dilə deyilən ən gözəl fikirlərdən biri V.Humbolta məxsusdur. O, yazır ki, dil xalqın ruhudur. Həqiqətən də dil xalq ilə yaşayır, onun ən incə psixoloji məqamlarını, ruhunu  özündə qoruyur. Xalqın ucalığı onun dilinin zənginliyində hiss olunur, xalq nə qədər çox inkişaf etmişsə, dil də çox inkişaf edə­cəkdir. Dil cəmiyyətə xidmət etdiyindən onun sosial varlıq olduğunu qəbul etməliyik. İnsanlar arasında sosial əlaqələr ilk dövrdən yaranmağa başlamış və insanlar bunu daim inkişaf etdirməyə çalışmışlar. Çünki insanların bu əlaqəyə ehtiyacı həmişə olmuşdur. Dünya dilçiliyində dilin sosioloji cəhətdən öyrənilməsi XX əsrdən başlanmışdır və dilin sosioloji cəhətdən öyrənilməsi müasir dövrün ən aktual dilçilik problemlərindəndir.

Sosiolinqvistika dili öyrənmə sahələrindən biridir. Burada dil və cəmiyyətin əlaqələri araşdırılır. Sosiolinqvistikanın önəmi dilin təbiətini və bəzi özəl dillərin xüsusiyyətlərini aşkar etməkdir (11, 4). İnsanlar dildən fərqli formalarda istifadə edirlər. Dilçilər dilin istifadə formalarına görə müəyyən bölgülər aparmışlar. Bu bölgülərdən biri alman dilçisi Ditmarındır. O, dili istifadə baxımdan 4 varianta bölür:

1. Standart variant ( standart variation)

2. Regional variant (regional variation)

3. Sosial variant (social variation)

4. Funksional variant (funcsional variation) (12, 131)

Standart variant- ədəbi dildir. Müəyyən qayda-qanunları vardır. Bu dili uşaqlar ilk olaraq bölgədən asılı olmayaraq məktəbdə öyrənirlər. Bu dildən daha çox rəsmi yerlərdə istifadə olunur.

Regional dil- Bunlar dialektlərdir. Müəyyən bölgə əhalisinin istifadə etdiyi dil variantıdır. Bir dialektin ədəbi dilə yaxınlaşması  orada yaşayan əhalinin mədəni, siyasi, təhsil səviyyəsindən asılıdır.

Sosial dil- Müəyyən bir sosial qrupun dilidir. Buna dilçilər qrup dili, özəl dil də deyirlər. Cəmiyyət içində fərdin hər hansı sosial sinifdə, qrupda yer alması zamanı istifadə etdiyi dil variantıdır. Son dövrlərdə bu dil variantını sosiolekt (sociolecte, sociolect) termini ilə adlandırırlar. Sosiolekti G.Heyke belə şərh edir: "Bir qrupun dildən müəyyən bir xarakterik istifadə formasıdır"(15, 78). H.Glinz sosiolekti "bir qrupun bütün dil varlığı, bir qrupun dili" adlandırır. (13, 75, 81). Recman isə sosial qruplara aşağıdakıları ­- aşağı təbəqə, orta və yüksək təbəqə, təhsilli və təhsilsizlər, dini məzhəb görüşü, cinsləri, yaş qrupları, ailə, qohum və  tanışlar, əqidə və siyasi qrupları (buraya hər hansı siyasi partiya ilə bağlılığı göstərmək olar) aid daxil edir. (14, 82). Sosial dil variantına arqolar, jarqonlar da aid edilir.

Funksional dil- daha çox şəraitlə bağlı istifadə olunan dildir. Bir insanın müxtəlif yerlərdə bir ifadəni və ya cümlənin istifadə formasıdır.

İnsan bir sosial varlıq olduğu üçün, təbii ki, cəmiyyətdə müəyyən bir sosial qrup daxilində fəaliyyət göstərir. Sosial qrupların dilləri (sosiolektlər) son dövrlər dünyanın müxtəlif dilçilərinin də diqqəti cəlb etmişdir. Sosiolinqvist Vardaut fərqli sosial siniflərə məxsus insanların dillərinə sosial dialekt adını vermişdir və fikrini belə izah etmişdir: Sosial dialektlərin yaranma səbəbləri insanın yaşam tərzi, təhsili, gəliri, etnik kökü, mədəniyyəti, sinifi, dini və s. kimi səbəblərlə bağlıdır(16, 46). Cəmiyyət inkişaf etdikcə dilə olan ehtiyac da fərqli şəkildə yaranır, çünki hər bir insana bütün dilin sözləri deyil, yalnız onun mənsub olduğu sosial qrupun işlətdiyi sözlər lazım olur. Bir şeyi də unutmamalıyıq ki, dil xalqın bütövlüyünü qoruyur. Bu barədə ingilis alimi Benvenistin fikirləri diqqəti çəkir: "Cəmiyyətdə ehtiyaclar çoxaldıqca, sözlərin başa düşülməsində sürətli artan fərqlər yaransa da, bunun qarşısını alan bir güc lazımdır. Sosial qrupların təsiri nəticəsində cəmiyyətdə ayrılma prosesi sürətlə gedir və bunun qarşısını alan yeganə güc dildir. Dil dəyişən bir toplumun içində fərqli istifadə olunsa da, onları bir birilə bağlayan da, sosial qrupları ayırmayan da dildir" (9). Cəmiyyətdə müxtəlif sosial qruplara daxil olmaq üçün insan müəyyən yaşa çatmalıdır. Lakin sosiolinqvistlər bunu qəbul etsələr də, dildə sosial diferensiallaşmanın səbəblərini lap insanın ilkin yaşadığı sosial-təbii mühitlə əlaqələndirərək başladığını bildirirlər. Bunu isə biz ilk növbədə ailə tərbiyəsi ilə bağlaya bilərik. Ailənin sosial vəziyyəti, onun ziyalılığı, dindarlığı, milliliyi, iqtisadi durumu və s digər məsələlər ailədə tərbiyə almış uşağın bütün xüsusiyyətlərinə, o cümlədən onun dilinə təsirsiz ötüşmür. Dildə  sosial diferensiallaşma insanın uşaqlıq dövründən başlayır. Dünyanın bir çox dilçilərinin bu barədə apardığı   araşdırmalar bunu təsdiq edir. Türkiyə dilçisi Sever belə bir fikir ifadə edir: "Ana dili uşaq üçün əhatə olunduğu mühitlə əlaqə yaradır. Uşaq əhatə olunduğu cəmiyyətin ortaya qoyduğu və inkişaf etdirdiyi mədəniyyəti ana dili ilə qəbul edər, dili inkişaf etdikcə düşüncəsi də inkişaf edər" (3, 1). Tədqiqatçının məsələyə baxışından aydın olur ki, dil sosiallaşma prosesində əsas rollardan birini oynayır. Digər türk alimi Yılmaz Tahsinin fikrinə nəzər salaq: "Uşağın sosiallaşması  doğulduğu ailədən başlayır. Buna "primer sosiallaşma" deyilir. Uşaq sonrakı həyatının təməl davranışlarını ailəsində öyrənir. Ancaq valideynlərin uşağına öyrətdiyi dəyərlər və uşağın öyrənmək məcburiyyətində qaldığı dəyərlər ailəyə hazır şəkildə verilmir. Bu dəyərlər valideynlərin öncə qazandığı hazır dəyərlərdir. Hər ailənin davranış qaydaları fərqli olduğu üçün, az və ya çox dərəcədə ailələr arasında fərqlər də yaranır" (9,  23). Belə qənaətə gəlmək olar ki, hər ailənin özünəməxsus xüsusiyyətləri ­- yaşam tərzi, mədəni səviyyəsi mövcuddur. Təbii ki, bütün bunlar həmin ailədə böyüyən uşağın  həyatına hər cəhətdən təsir edir. Uşağın sosiallaşma dönəmində bu təsirlər onun dilinə də təsirsiz ötüşmür.

Sosioloqlar insanın sosiallaşma dönəmində ona təsir edən faktorları 3 yerə bölürlər:

1. Sosial -iqtisadi faktorlar (sosioekonomik)

2. Sosial-mədəni faktorlar (sosiokulturoloji)

3. Sosial-təbii faktorlar (sosioekoloji) (Ergün, 2007)

1.Sosial-iqtisadi faktorlar. Hər bir ailənin yaşam səviyyəsi onun sosial-psixoloji durumuna birbaşa təsir göstərir. Bundan başqa uşağın ətrafındakı dairə də onun dilinə mühüm təsir göstərir. İnsanın dairəsi üç hissədən ibarətdir: ailəsi; daha geniş xüsusiyyətlər özündə daşıyan xalq, millət, mədəniyyət çevrəsi; qohumlar, məktəb və dost dairəsi. Dairədə formalaşan mühit və uşağın bu mühitdə böyüməsi onun sosiallaşma prosesinə təsir edir. Bu barədə Buzan və Hermanın görüşləri diqqət çəkir. Hermanın fikrincə, insanın formalaşmasında 30% genetik xüsusiyyətlər təsir edirsə, 70%-ni ətrafı- ailəsi, təhsili, dini, mədəni görüşü, dostlarından öyrəndikləri və s. təsir edir ( 17, 18). Sosial dairə zehnin inkişafını və sosial əlaqələrini qurulmasını təmin edir. Bu dairə uşağın dilini daha çox inkişaf etdirə bilər və ya əksinə- inkişafa mane ola bilər.  Cəmiyyət içində dildən fərqli istifadə edənlərin olmasında sosioekonomik durum əhəmiyyətli rol oynayır. Sosioekonomik təsirlər uşağın dilinə dilçilərin fikrincə, 18 aydan sonra təsir etməyə başlayır. Ailənin aylıq gəliri uşaqların geyimini və s. digər xərcləri tənzimləyir. Uşağın da yoldaşları arasında sosial həyatı ailənin gəliri ilə bağlıdır. Uşaqların sosiallaşma dönəmində bəzi ailələr daha geniş imkanlara malik olunduğundan bu dünyagörüşü də fərqli olur. Bu fərqi ilk olaraq uşaqlar məktəbə gedərkən digər uşaqlarla ünsiyyəti prosesində aydın hiss edirlər. Daha yaxşı mühitdə böyüyən uşaqlar daha zəngin söz bazasına, cümlələrini düzgün qurma bacarığına malik olurlar.  Uşaq müxtəlif sosial durumları olan ailələrdə- fəhlə, məmur, biznesmen ailələrində dünyaya göz açmaqla fərqli baxışlara malik olur. Dil baxımdan isə ilk növbədə leksikalarında fərqlər aydın hiss olunur. Sosial-iqtisadi baxımdan aşağı təbəqəyə aid insanlarla orta və yuxarı təbəqəyə mənsub insanların dili arasında həm şifahi, həm də yazılı formada fərqlər mövcuddur. Bunun səbəblərindən biri kimi evdə, yaxud dairə də ev əşyalarının- radio, televizor, telefon, məişət cihazlarının  texnoloji cəhətdən köhnəliyini göstərmək olar. Belə ailələrdə ünsiyyət qısa cümlələrlə qurulur, daha çox uşaqlara "olmaz", "etmə", "dəymə" kimi əmr bildirən ifadələr, müxtəlif jest və mimikalardan istifadə olunur. Belə ailələrdə uşaqla çox danışmazlar, onun fikirlərinə qulaq asmazlar. Bu cür davranış təbii ki, uşağın düzgün danışmasına mane olur, onun dilini düzgün inkişafdan məhrum edir. Sosial- iqtisadi vəziyyəti yaxşı olan ailələrdə standart dil hakim olur. Dilləri zəngindir. Uşaqların danışdıqlarına qulaq asırlar, onların fikirlərinə hörmətlə yanaşırlar. Dillərinin zəngin olmasına səbəb müasir texnologiyalardan, jurnal, qəzetlərdən  istifadə imkanlarının çoxluğudur.  Azərbaycanda aparılan sosioloji araşdırmalar göstərir ki, varlı ailələrdən olan uşaqlar bahalı geyim markalarının adlarını, maşın adlarını, müasir texnologiyalarda istifadə olunan cihazların adları, dünya mədəniyyətində yadda qalan insanların adları   və s. bu kimi sözlərdən istifadə edirlər. Aşağı təbəqəyə aid olan ailələrdən olan uşaqlar isə  bu tip adları ya az bilirlər, ya da ümumiyyətlə bilmirlər.

2. Sosial-mədəni faktorlar. Mədəniyyətin dilə təsiri sosiolinqvistlərin diqqətini son dövrlər çox cəlb etmişdir. Millətin milli, dini dəyərləri, əxlaqi keyfiyyətləri, o cümlədən texnikada, təhsildə inkişafın yüksək olması onun dilinə də təsir göstərir. Dünyada çoxlu xalqlar mövcuddur. Hər xalqı da dünyada tanıdan müəyyən dil xüsusiyyətləri vardır, məsələn: ərəb, fars dillərində dini sözlərə, italyan, yunan dillərində mədəniyyət və incəsənətə aid leksika daha aktiv istifadə olunur. Bu modeli ailə üzərinə də tətbiq etsək onları, onları (ailələri) müəyyən xüsusiyyətlərə görə qruplaşdıra bilərik. Ziyalı ailəsində incəsənət, mədəniyyətə aid sözlər, dindar ailələrdə dini sözlər aktiv istifadə olunur. Ailə tiplərini bu cür daha çox qruplara da ayırmaq olar.

3. Sosial-təbiət faktorları. İnsanın yaşadığı yer də onun sosiallaşmasına mühüm təsir göstərən faktorlardan biridir. Bu barədə aparılan sosioloji dilçilik tədqiqatları da bunu sübut edir. Uşağın ailəsinin məskunlaşdığı bölgə, ərazisinin böyüklüyü ya da kiçikliyi, şəhərlə əlaqələri və s. sosiallaşmada mühüm rol oynayır. Çünki uşaqların başqa insanlarla qurduğu sosial əlaqələr onların xarakteri ilə bağlıdır. İnsan şəhərdə, kənddə, dağda, dənizə yaxın yerdə yaşayırsa hər bir mühit üçün fərqli dil xüsusiyyətləri yaranır. Bildiyimiz kimi, şəhərlə kəndin sosial mühiti tam fərqlidir, lakin onu da ifadə etmək lazımdır ki, şəhərlə kənd arasında əlaqə nə qədər sıxdırsa, dildə də bir o qədər diferensiallaşma azalır.

Yuxarıda saydığımız faktorların dilə təsirini ilk dəfə müəyyən etmək üçün, zəka testlərindən istifadə olunmuşdur. Belə bir zəka testindən ingilis tədqiqatçısı Ells 9-10 yaşlı və 13-14 yaşlı 5000 uşaq arasında sorğudan istifadə etmişdir. O, cəmi 10 zəka testindən istifadə etməklə maraqlı nəticələr əldə etmişdir. Məsələn, mədəniyyət baxımdan geridə qalan uşaqlar sözlərin istifadə yeri və mənasına görə aşağı nəticə göstərmişlər. Aşağı təbəqənin uşaqları orta təbəqənin uşqalarına nisbətən şifahi suallara zəif cavab verə bilmişlər, amma yazılı suallara təqribən eyni səviyyədə cavab vermişlər. Bundan çıxan nəticədən deyə bilərik ki, şifahi dildən istifadə söz bazasının zənginliyini ortaya çıxardır, dillə ictimai təbəqələr arasında əlaqə mövcuddur.  Nehaus da mövzu ilə bağlı maraqlı bir sosiolinqvistik sorğu aparmışdır. Aparılan sorğuda məqsəd şəhər və kənd uşaqlarının dili arasında fərqi müəyyənləşdirmək olmuşdur. Nehaus bu məqsədlə 146 sifəti 10 kateqoriyaya bölərək şəhərdə və kənddə böyüyən uşaqların bu sifəti hansı formalarda ayırd etmələrini müəyyən etmək istəmişdir. Həmin sifətləri aşağıdakı kateqoriyalara ayırmışdır:

1. Rəng bildirən sifətlər: ağ, qara, sarı və s.

2. Obyektlə bağlı sifətlər: ağır, yüngül və s.

3. Görkəm bildirən sifətlər: uzun, qısa, yaraşıqlı və s.

4. Məkan bildirən sifətlər (zərflər): ön, yuxarı, aşağı və s.

5. Zaman bildirən sifətlər (zərflər): yeni, köhnə və s.

6. Bacarıq bildirən sifətlər: çalışqan, yardımsevər və s.

7. Əhval ifadə edən sifətlər: pis, yaxşı və s.

8. Əxlaqi keyfiyyət bildirən sifətlər: dürüst, sadiq, igid və s.

9. Estetik duyğu ifadə edən sifətlər: gözəl, çirkin və s.

10. Vəziyyət, hal ifadə edən sifətlər: üzüntülü, qızğın və s.(9, 30,31)

Nehaus araşdırmalarından belə bir nəticəyə gəlmişdir ki, 1 və 5-ci kateqoriyalara aid olan sifətləri bütün uşaqlar rahat şəkildə başa düşür. 6 və 10-cu kateqoriyalara aid olan sifətləri  isə şəhər və kənd uşaqları arasında başa düşmək baxımdan müəyyən fərqlər ortaya çıxır. Bu kateqoriyalara aid sifətlərə nəzər yetirdikdə görürünür ki, anlama baxımdan bir az çətindir. Bu sifətləri anlamaq üçün sosiallaşma prosesi bir az dərin getməlidir. Şəhər uşaqları həmin sifətləri ona görə rahat anlayır ki, şəhər mühitində ictimai əlaqələr çox genişdir, inkişaf prosesi çox fərqlidir. Lakin müasir dövrdə texnologiyaların sürətli inkişafı o qədər güclüdür ki, şəhər və kənd arasında dil baxımdan fərqlər xeyli azalmışdır. Buna nümunə olaraq sosial şəbəkələri göstərə bilərik.

Aparılan tədqiqatlar nəticəsindən görünür ki, dilin sosial təbəqələr üzrə  diferensiallaşmasının uşaqların dilinə təsir göstərməsində valideynlərin peşəsi və çalışıdıqları sahə də rol oynayır. Belə düşünə bilərik ki, aşağı təbəqəyə aid olan ailələr daha çox bir sahə üzrə çalışır, lakin orta və yuxarı təbəqəyə aid olan ailələr bir neçə sahə üzrə işləyir, maraq obyektlərinə çoxlu sahələr qatmaq imkanına malik olur. Beləliklə, orta və yüksək təbəqəyə mənsub olan ailələrin uşaqları geniş dünyagörüşə malik olduğundan onların dildən istifadə imkanları da böyüyür. Bu fikirlərin təsdiqi üçün bəzi dilçilərinə fikirlərinə müraciət edək: Perlin və Kehn sosial təbəqələr arasında dil fərqinin olmasının səbəbini uşaqların valideynlərinin çalışıdığı sahə ilə əlaqələndirirlər. Bok da bu fikri təsdiqləyir və bildirir ki, valideynlərin sosial rolları onların ailəsində mühüm rol oynayır. Sosial təbəqələr arasında dil fərqini üzə çıxartmaq üçün geniş araşdırma aparan ingilis tədqiqatçısı Bernest olmuşdur. O, sosial təbəqələrə görə dili istifadə xüsusiyyətlərinə görə 2 koda ayırır: dar və geniş. Əvvəlcə tədqiqatçların apardıqları araşdırmalara görə dar və geniş kodlar arsındakı fərqlərə nəzər salaq:

Dar kod:

1. Qısa, qrammatik cəhətdən bəsit, ümumiyyətlə, tamamlanmamış cümlələrdən geniş istifadə olunur.

2. Hər hansı mövzu ilə bağlı danışıldıqda əlavə cümlələrdən az istifadə olunur. Və, sonra, yəni  kimi köməkçi sözlərdən tez-tez istifadə olunur.

3. Sifət və zərflərdən az istifadə olunur.

4. Qısa əmr cümlələrinə və sual cümlələrinə daha çox müraciət edilir.

5. Fərdin dilində fərqlilik hiss edilmir, amma başa salınan hər hansı məsələdə nəyəsə ehmal edilir.

6. Ənənəvi qəliblər, kökü milli sözlər geniş istifadə edilir.

7. Geniş mənalar verən sözlərdən, simvollardan az istifadə edilir.

8. Hər hansı mövzu ilə bağlı danışıldıqda sual formalarından geniş istifadə olunur. Bu da onunla əlaqədardır ki, danışan şəxs ünsiyyətdə olduğu insandan daha çox məlumat almağa ehtiyaclıdır.

Geniş kod:

1.İstifadə olunan ifadələr, cümlələr dilin əsas qanunları əsasında qurulur.

2. Cümlənin məntiqi qurulması nəticəsində köməkçi nitq hissələrindən, əlavə cümlələrdən geniş istifadə edilir və bütün bu qrammatik proseslər cümlələrdə kompleks şəkildə istifadə olunur.

3. Gizli mübtəda və əvəzliklərdən sıx istifadə olunur.

4. Qısa suallardan və əmr cümlələrindən heç istifadə olunmur.

5. Şifahi nitqdə cümlənin və mətnin komponentləri  arasında müəyyən əlaqənin qurulması üçün əlavə sözlərdən və ifadələrdən  də istifadə olunur.

6. Ənənəvi qəliblər, kökü milli sözlər istifadə edilmir.

7. Dilin istifadəsindən görünür ki, adam sıx, kompleks  anlayışlar silsiləsinə sahibdir.

8. Jestlər, mimika, səs tonu danışıq zamanı geniş istifadə olunur.

9. Hər hansı mövzu ilə bağlı müzakirə olanda sual cümlələri az istifadə olunur, buna səbəb isə danışan şəxsin daha çox məlumatlı olmasıdır.(8, 116, 117.)

Dar və geniş kodlara münasibət bildirən Bernest bildirir ki, geniş koddan istifadə edən insan dar koddan da istifadə etmək imkanına malikdir, amma dar koddan istifadə edənlər belə bir imkana malik deyildir. Həmçinin dilçi geniş kodu iki yerə bölür: şəxs yönümlü geniş kod, mövzu yönümlü geniş kod. Birinci tipə aid olan insanlar xarakterinə görə bundan istifadə edirlər. Xüsusilə belə insanlar incəsənətlə, ədəbiyyatla məşğul olurlar. Amma ikinci tipə aid olanlar mövzunun tələbinə görə bu koddan istifadə etməyə məcburdular(8, 117).

Dar kodu isə Bernest sosial əngəllərin nəticəsi olaraq qəbul edir və məsələyə münasibəti belədir: "Dar kodun çərçivəsində qalan uşaq sözlərin cümlədə düzgün istifadəsindən, qurulmasından tutmuş hər bir məsələdə problem yaşayır. Bunun səbəbi isə ünsiyyətdə olduğu insanların da bu koddan istifadə etməsidir. Nəticədə belə uşaqların düşüncələri geri qalır. Geniş koddan istifadə edənlər isə geniş düşünmə qabiliyyətinə malik olur, hətta xüsusi danışıq üslubuna malik olur. Daha dərin, qarışıq cümlələri aydın izah edir, başa düşürlər"(6, 31-32).

Nəticə olaraq belə bir fikrə gəlmək olar ki, təbii sosial mühitlərin dilə təsir imkanları böyükdür. Cəmiyyətdə müxtəlif sosial birliklərə məxsus olan insanlar dildən də fərqli formada istifadə edirlər. Cəmiyyət fərdin dilinə  kiçik yaşlardan təsir edir. Bu təsirlərin fərdin dilində aşağıdakı nəticələrə səbəb olacağını göstərə bilərik:

1. Müxtəlif sosial təbəqələrə məxsus ailələrdə böyüyən uşaqlar müəyyən dil koduna sahib olurlar. Orta və yüksək təbəqəyə mənsub uşaqlar geniş dil koduna, aşağı təbəqəyə mənsub uşaqlar isə dar dil koduna sahib olurlar. Lakin bu nəticə bütün halları ehtiva etmir. Bəzən aşağı təbəqəyə mənsub uşaqlar da geniş dil koduna sahib olur. Bu onlara verilən təhsildən asılıdır. Yuxarı təbəqədə isə bəzən ailənin etibar etdiyi tərbiyəçinin sosial səviyyəsindən asılı olur.

2. Dilin istifadəsi zamanı fərqlər (tələffüz, söz bazası, cümlə ) müxtəlif nəticələrə apara bilər. Belə ki, müəyyən bir bölgənin, ya da sosial qrupun dili ədəbi dil səviyyəsinə qalxa bilər.

3. Sosial-iqtisadi, sosial-mədəni və sosial-təbiət faktorları yüksək səviyyədə olarsa, təkcə fərdin dilinə yox, ümumilikdə bütün dilin inkişafına təsir göstərir.

Dünyada baş verən qloballaşma prosesi  o qədər sürətlənmişdir ki, mövcud mühit­lərdən başqa, kənar mühitlər də təsir göstərir. Son dövrlər qeyri-rəsmi "beynəlmiləl sözlər"in sayı çoxalıb. Həmin sözlər çox asanlıqla bizim məişətimizə daxil olmuşdur. Dili­mizi belə sözlərdən qorumaq üçün mükəmməl söz xəzinəmizi dərindən öyrən­məliyik və gələcək nəsilləri də bu ruhda böyütməliyik.

 

Ədəbiyyat siyahısı

1. Ə.Rəcəbli. Sosiolinqvistika.Bakı: Nurlan, 2004.

2.H.Əsgərov.Azərbaycan dilində maddi mədəniyyət leksikası. Bakı: Bakı universiteti, 2006.

3.Sever Sedat. Türkçe Öğretimi ve Tam öğrenme.Ankara: Anı yayıcılık, 2000.

4. Berke Vardar. Dilbilim yazıları. İstanbul: Multilingual yayınları, 2001.

5. Ergin Muharrem. Üniversitetler için Türk dili. İstanbul: Bayrak yayınları, 1995.

6. Imer Kamile. Sosyolekt olarak bir meslek grupunun (yazılı) dil kullanımı və kara taşıtlardakı yazılar.Ankara: Genel dilbilim Dergisi, c I/ 3-4, s.29-42, 1979.

7. Aksan Doğan. Her yönüyle Dil ana Çizgileriyle Dilbilim, I cild. Ankara: Türk Dil Kurumu yayınları, 1998.

8. Ağaçsapan Asuman. Dil üzerine. Eskişehir: Anadolu yayınları, 2002.

9.Yılmaz Tahsin.Eğitimde Eşitsizliğin Kaynaklarından Biri Olarak Dil Yapısının Okul Başarısındakı rolü: Ankara: Ankara basım ve Ciltevi, 1974.

10. Wııgenstein Ludwig. Philosophical Investigation.GEM Ancombe, Blacwell, Oxford, 1997.

11.Hudson R.A. Sociolinguistics. Newyork: Cambridge University Press, 1996.

12. Ditmar N. Soziolinguistik.Königstein, 1980.

13. Glinz Hans. Linguiştische Grundbegriffe und Methodenüberblick, Athenaion, 1974.

14. Recman Oskar. Deutsche Wortforschung, Stuttgart, 1969.

15. Heike Georg. Sprachliche Kommunikation und linguistische Analyse, Heidelberg, 1969.

16.Wardhaught Ronald. An Introduction to Sociolinguistics, Cambridge: Blacwel, 1992.

17. Buzan Tony. Use Both Sides of Your Brain. Newyork: Pengiun Brain, 1991.

18. Herman Ned.Personal Growt and Developmentplan. Miciqan: 1988

19. Vardar Berke. Dilbilim yazıları. İstanbul: Multinigal yayınları, 2001.

Açar sözlər: dil, cəmiyyət, sosiolekt, diferensiallşma, sosiolinqvistika, dar kod, geniş kod.

 

The role of natural and social conditions in the emergence of social differentiation of language

SUMMARY

Relaitons between language and sociaty have been created many various possibilities for the use of language. This article is about the social differncial language in the development children’s language where of the ifluenced natural and social enviroment’s changes.Here had been showed  sociolects that created and established by group of social layers.

Keywords: language, society, Sociolect, differentiation, sociolinguistics, narrow code, a code

 

Роль природно-социальных условий в возникновении социальной дифференциации языка

РЕЗЮМЕ

Взаимодействие между языком и обществом приводит к возникновению различных вариантов использования языка. В статье рассмотрено влияние природ­ных и социальных условий в возникновении социальной дифференциации в детском языке. Показана роль различных социальных слоев, групп в форми­ро­ва­нии социолектов.

Ключевые слова: язык, общество, социолект, дифференциация, социолингвистика, узкий код, широкий код

                                                                             Rəyçi: prof. Ə.Ə.Rəcəbli

 


Nailə İsmixan qızı Hüseynova

SÖZ VƏ ONUN REFERENTİ HAQQINDA

         Söz ünsiyyət məqsədlərinə xidmət etmək üçün işlədilən, gerçəkliyin hər hansı bir faktını fonetik tərkib vasitəsi ilə ifadə edən dil vahididir. İnsan öz fikirlərini cümlələr vasitəsi ilə çatdırır. Sözlər cümlələrdən, cümlələr də ayrı-ayrı sözlərdən ibarətdir. Sözsüz heç bir cümləni təsəvvür etmək mümkün deyildir. Odur ki, söz lüğət tərkibinin əsas vahidi kimi öz təbiətinin dolğunluğunu və həqiqi mənasını əlaqəli nitq daxilində büruzə verir.

Qeyd etmək lazımdır ki, bu günə kimi  sözə bir çox təriflər verilmişdir. Lakin sözün ən çox yayılmış tərifi bunlardır: a) fonetik-fonoloji səviyyədə. Ən kiçik vurğu və sərhəd siqnalları (knaklaut, fasilə və.s) ilə ayrılıb-götürülə bilən, yazıda isə boş yerdən boş yerə qədər məsafə tutan, tam formalaşmış dil vahidirir; b) morfoloji səviyyədə qrammatik paradiqmik funksiyalarla təchiz edilmiş və morfoloji cəhətdən fərqlənən söz formalarına malik (məs.:/ gəlir/, /gəldi / və s.) ən mühüm vahid; c) leksik-semantik səviyyədə söz. Ən kiçik nisbətən müstəqil məna daşıyıcısıdır; ç) sintaktik aspektdə ən kiçik, cümlədə yerini dəyişə və əvəz oluna bilən vahiddir. Analitik, semantik eyniliyi, morfoloji sabitliyi və sintaktik mobilliyinə görə son vaxtlar morfem, leksem və formativ məfhumları sözə üstün gəlir (F. Veysəlli. səh. 239).

Bildiyimiz kimi hər bir sözün həm leksik, həm də qrammatik mənası vardır. Sözün bütün leksik xüsusiyyətləri onun leksik mənasını, sözün bütün qrammatik xüsusiyyətləri isə onun qrammatik mənasını təşkil edir.  Bütün danışıq səsləri də sözün tərkibində birləşdiyi üçün ən aktiv ünsiyyət vahidini söz hesab etmək olar. Dilimizdə işlənən hər bir söz vacib və zərurətdən yaranır. Söz və ifadələrin əks etdirdiyi mənalar müxtəlif sahələri əhatə edir.

Müəyyən bir əşya, əlamət, kəmiyyət, hərəkət və sairəni ifadə edən sözlər dildə birdən-birə, hazır şəkildə, haradansa alınma bir yolla meydana gəlmişdir. Bunlar müəyyən bir ictimai hadisə, əlaqə və münasibət nəticəsində, bu və ya digər şəkildə ortaya çıxmışdır. Beləliklə, dildə sözlərin yaranması prosesi tarixi bir xarakterə malikdir. Bu baxımdan dilimizdə mövcud olan bütün sözləri nəzərdən keçirsək, hər sözün özünəməxsus bir tarixə malik olduğu müəyyən edilə bilər (S. Cəfərov. səh.15).

Struktur baxımdan söz yaranmasında iki yol var. İki əsas və ya leksik vahid birləşərək bir söz yaradır ki, buna mürəkkəb söz və ya tərkib (Zusammensetzung, Komposita) və ya əsas, leksik morfemə formativ qoşularaq yeni söz yaranır ki, buna da düzəltmə söz ( Ableitung, Derivation) deyilir.

Sözlər cəmiyyətin dilə olan ehtiyacını ödəmək ücündür. Bu səbəbdən də dilin söz fondunda daim dəyişikliklər baş verir, bəzilləri dildə yaranır və ya başqa dildən keçir, bəziləri isə köhnəlir, arxaikləşir (F. Veysəlli. səh.151-152).

   Dilçilərin dili ilə desək, söz dil elementlərinin mərkəz vahidirir. Hər bir dilə məxsus danışıq səsləri də sözün tərkibində birləşir, söz birləşmələri və cümlələr də sözlərdən əmələ gəlir. Bunun üçün dilçilər sözü həm də leksikanın başlıca vahidi hesab edirlər.

Məlumdur ki, hər bir sözün mənası bu və ya başqa əşya, hadisə haqqındakı məfhumla möhkəm bağlıdır. Amma məna və məfhum bir-birinin eyni deyildir. Bu, mübahisəli məsələ olduğuna görə filosoflar və dilçilər də ona fərdi yanaşmışlar.

İ.A.Boduen de Kurtene, A.V.Şerba sözün təbiətini cümlə ilə, V.V.Vinoqradov  sözü gerçəkliyə münasibətinə görə, filosoflar isə məfhumla əlaqəli öyrənildiyini söyləmişlər (A.Qurbanov. səh.201).

Dilin lüğət tərkibində olan hər bir tək söz, məna kompleksinin ifadəçisidir. Söz fərqləndirici  elementlərin vahididir. Söz də dilin digər avtosemantik vahidləri kimi iki tərəfli işarədir: forma və ideya (F.Veysəlli. səh.148).

Sözlər, anlayışlar uzun müddət yaddaşları fəth edir, dilin leksik qatlarına hopur. Sözlərin məfhumu assosiativ çalarlıqlarının genişliyinə, qiymətləndirmə, daxiletmə ölçülərinin subyektivliyinə, emosional-ekspressiv mənaların, gerçək qavrayışın rəngarənglik və çoxşaxəliliyinə əsaslanan nisbət ölçüləri fərqli dil-ifadə  sferası yaradır (S.Abdullayev.səh.65).

Sözün referenti dildə ifadənin və ya sözün aid olduğu fikir predmeti; sözün şüurda əks etdiyi obyektiv gerçəklik ünsürü; müəyyən dil faktı ilə sabit tərzdə bağlanmış olan məzmun. Bəzən bunu denotat adlandırırlar (F.Veysəlli. səh.169).

Sözlərin çoxmənalılığı, ğörünür ki, hələ qədim dövrlərdə də böyük rol oynamışdır. Çoxmənalı sözlərdə onun daşıdığı mənalardan biri öz konkret ifadəsini ancaq mətnin daxilində alır. Söz öz ilk müstəqim mənasından ayrılıb çoxmənalılıq kəsb edəndə məcazi məna kəsb edir. Məcazi mənada işlənən leksik vahidlər iki növ olur: leksik məcazlar; üslubi məcazlar. Leksik məcazlar lüğət tərkibində qeydə alınmış, daşlaşmış ifadələrdir. Məsələn, dayaq durmaq-dəstəkləmək (helfen-unterstützen),vecinə almamaq-laqeyidlik etmək (j-n hinwegsehen, j-n ignoriren), diqqətindən yayinmaq-fikir verməmək (außer Acht lassen-nicht sehen), ürkək-qorxaq (ängstlich-furchtsam) kimi birləşmələr daxilində işlənərək eyni mənanı saxlaya bilir, bəzən daha əlavə mənaların da açılmasına kömək edir. Üslubi məcazlar isə yazıçının fərdi yaradıcılığı ilə bağlı olan ifadələrdir. Bunlar mətn daxilindən ayrılıqda öz məcazlığını saxlaya bilmir, lüğət tərkibində də qeyd edilmir. Bunlara bədii əsərlərdə də rast gəlmək olar. Məsələn, /Mən bununla belə yalnız sənin tərbiyə üsullarını və həmin üsulların mənə necə təsir etdiyini səciyyələndirmək istəyirəm. Əlbəttə, həmin hadisədən sonra mən sözəbaxan oldum, ancaq bununla beləicimdə, elə bil, nəsə qırıldı. Mən bu mənasız su istəmək həvəsimin təbiiliyi ilə zorla bayıra atılmağın qeri-adi dəhşətini heç cür uyuşdura bilmirdim(V.Hacıyev.səh. 557).

/Ich will aber damit Deine Erziehungsmittel und ihre Wirkung auf mich charakterisieren. Ich war damals nachher wohl schon folgsam, aber ich hatte einen inneren Schaden davon. Das für mich Selbstverständliche des sinnlosen Ums-Wasser-Bittens und das außerordentlich Schreckliche des Hinausgetragenwerdens konnte ich meiner Natur nach niemals in die richtige Verbindung bringen(F.Kafka.S.574).

/Und es ist bezeichnend, dass Du selbst heute mich nur dann eigentlich in etwas aufmunterst, wenn Du selbst in Mitleidenschaft gezogen bist, wenn es sich um Dein Selbstgefühl handelt, das ich veltetze (zum Beispiel durch meine Heiratsabsicht) oder das in mir verletzt wird (wenn zun Beispiel Pepa mich beschimpt). Dann werde ich aufgemuntert/ (F. Kafka. S.575).

Maraqlıdır ki, indinin özündə də sənə nəsə toxunanda, mən sənin iradənə qarşı çıxanda (məsələn, evlənmək fikrinə düşəndə), ya da kimsə mənim xətrimə dəyəndə (məsələn, Pepa məni söyəndə) mənə ürək-dirək verirsən/(V.Hacıyev.səh. 558).

 Hər iki dildə misal olaraq, Azərbaycan və alman dillərində /su / sözünün bir ad altında, bir çox mənaların birləşdiyini görə bilərik. Məs.: /Bulaq suyu, dəniz suyu, yağış suyu, mədən suyu, ağız suyu, göz suyu, duru su, meyə suyu /və s. Göründüyü kimi bu birləşmələr iki sözün qovuşuğundan əmələ gəlmişdir. Bu sözlərdən başqa /su/ sözü ya məna yaxınlığına görə, ya da məcazi mənalarda işlənə bilər. Məs.: /Mənim gözüm ondan su içmir //, /Su axar çuxurunu tapar //, /üzündə su yoxdur // və s. Kimi söyləmələrdə /su/ sözünün müxtəlif məna çalarları vardır. Bu məna çalarları /su/ sözünün mənalar kompleksi olduğunu göstərir. Dilin lüğət tərkibində olan hər söz bir sıra məna, ifadə kəsb etməklə bərabər məna kompleksidir. Lakin rəngarəng məna kompleksi bütün sözlərdə eyni ola bilməz. Sözlər şeyləri, hadisələri, işi, hərəkəti, hiss və duyğuları və eləcə də, bunlarla əlaqədar olaraq, insan şüurunda yaranan məfhumları adlandırmaq üçün yaradılmış vahidlərdir. Deməli, sözün xüsusi vəzifəsi adlandırmaqdır (Ə. Dəmirçizadə.səh.71).

Alman dilində /das Wasser / (su) Azərbaycan dilində olduğu kimi bir neçə məna kompleksini kəsb edir, Azərbaycan dilindən fərqli olaraq o mürəkkəb sözlər sırasına daxil olur və isim olduğu üçün böyük yazılır:/ Grundwassr, Leitungwasser, Regenwasser, Trinkwasser; Wasserdampf, Wasserflasche, Wassergewinnung, Wasserglas, Wasserkessel, Wassermangel //.

j-m steht das Wasser bis zum Hals ( j-d hat enorme, finanzielle Probleme) - (maddi çətinliyi olmaq), über Wasser halten können (genug Geld halten können) - (xeyli pulu olmaq), etwas fällt ins Wasser (Geplantes kann nicht ausgefühtr werden) - (müvəffəqiyyətsizliyə uğramaq), j-m läuft das Wasser im Munde zusammen (j-d bekkomt großen Appetit) - (yaxşı iştahası olmaq).

 Hər bir sözün lüğəvi mənası olduğu kimi, qrammatik mənası da olur. Sözün üslubi cəhətdən istifadəsində hər iki məna nəzərə alınır. Məsələn, / xəsis-simic-tamahkar-bərk-göy- acgöz/, (geizig-gierig-habsüchtig-gefräßig ). Dilin özündə eyni məfhum müxtəlif münasibətlərlə əlaqədar olaraq müxtəlif səs tərkibli sözlərlə də ifadə olunur.

Hər bir  dil daşıyıcısı fərqinə varmadan ünsiyyət sahələrində sözlərdən məqsədə uyğun şəkildə istifadə etməyi  bacarmalıdır. Ünsiyyət zamanı söz əsas mənaya, əlavə mənalara, məna çalarlıqlarına, eləcədə ekspressivliyə, emosionallığa malik olur. Fikir aydınlığı üçün ünsiyyət sahələrində sözlərdən məqsədəuyğun şəkildə istifadə olunmalıdır.

Sözlərin lüğəvi mənası konkretdir, xüsusidir və fərdidir. Buradan da belə nəticəyə gəlmək olar ki, sözlər hadisələr və şeyləri, iş və hərəkəti, hiss və duyğuları, eləcə də bunlarla əlaqədar olaraq  insan şüurunda yaranan məfhumları adlandırmaq üçün  bir dil işarəsidir. Söz şeyləri fərqləndirici əlamətlərlə tanıtdıran xüsusi addır.

Bildiyimiz kimi, alman dilində sözün ümumi şəkildə hüdudlarını müəyyənləşdirmək çox çətindir. Alman alimi H.Mozer alman dilində yeni yaranan sözlərin müəyyən bir sistemə tabe olduğunu deməkdə çətinlik çəkir (F.Veyssəlli.səh.148).

Söz dilin bütün vahidləri ilə əlaqədar olduğundan onun üslubi rəngləri də müxtəlifdir. Bunları Ə.Dəmirçizadə belə qruplaşdırmışdır.

  1. Sözün  əsas mənası.
  2. Sözün məna çalarlığı.
  3. Sözün ekspressiv-emosional rəngi.

Üslubi rəngi söz ancaq ünsiyyət prosesində kəsb edir. Sözün uslubi rəngi yaranmasına görə və mahiyyət etibarı ilə tarixi-ictimai bir prossesdir. Söz ünsiyyətdə müəyyən mənalrı ifadə etmək üçün insanlar tərəfindən düzəldilir və sözə yeni mənanı, məcazi mənanı, yeni məna rənglərini həmin sözdən müxtəlif vaxtlarda istifadə edənlər verir. Azərbaycan dilində /yoldaş /sözünün  bir neçə məna bildirdiyi bəllidir. Məs.: /yol yoldaşı/, /iş yoldaşı/, /baş yoldaşı/, /sinif yoldaşı/, /söz yoldaşı/, /sirr yoldaşı/. Müxtəlif  mənalar olsa da, /yoldaş/ sözü  hər dəfə təkrarlanır.  Amma Azərbaycan dilindən  fərqli olaraq alman dilində bu sözlər hamısı tamam başqa adlar altında səslənir:  Kollege-əməkdaş, Ehemann-həyat yoldaşı, Kamerad-yoldaş, Freund-dost.

Sözün  bu və ya digər mənanı, məna çalarlıgını, eləcədə emosional-ekspressiv təsir etmə rəngini kəsb etməsində, bu xüsusiyyətlərlə də sabitləşməsində vərdişin və təsirli bir hadisənin xüsusi əhəmiyyəti vardır. Sözlərin məcazi məna kəsb etməsi, idiomatik ifadələr və eləcə də emosional rənglər kəsb etməsi məhdud dairə ilə əlaqədar olmuşdur (Ə. Dəmirçizadə.səh.76). Bəzən arqo, jarqon sözlərinin formalaşmasında belə hallar olur. Məs. / kimsə aşiq olub/, /filankəs Leyli-Məcnuna dönüb/, /kimsə vurulub/, /kimsə dəli-divanədir/. Alman dilində də bütün bu kimi ifadələrin ekvivalenti var və dil daşıyıcısı onu lazım olan hallarda sözün qarşılığını tapıb yerində işlədə bilər.  (sich in j-n verlieben/verknallen, bis über beide Ohren veliebt sein, an j-m Narren fressen).

Dilin lüğət tərkibindəki sözlərin bir qismi demək olar ki, hamı üçün eyni dərəcədə məlum olur, digər qismi isə  eyni dərəcədə  məlum olmur. Belə sözlərin bir qismi çox məhdud dairədə işlənir.

Ədəbiyyat

1. A.M.Qurbanov. Müasir Azərbaycan dili. Bakı-1985

2. A.M.Qurbanov. Ümumi dilçilik. Bakı-1993

3. Ə.Dəmirçizadə. Azərbaycan dilinin üslubiyyatı. Bakı-1962

4. S.Cəfərov. Müasir Azərbaycan dili. Bakı-1982

5. S.Abdullayev. Dil və bədii qavrayış. Bakı-1984

6. F.Veysəlli. German dilçiliyinə giriş. Bakı-2003

7. F.Veysəlli. Dilçilik ensiklopediyası. 2-ci cild. Bakı-2008

8. M.Д.Степанова. Словообразование современного немецкого языка. Москва-1953

9. Л.М.Васильев. Современная лингвистическая семантика. Москв-1990

10. F. Kafka. Das erzählerische Werk. Berlin-1983

     Açar sözlər: söz haqqında, söz dil vahidi kimi, sözün məna yaxınlığı və ya məcazi mənası

Key words:Statement of the word, the word as a unit of language, the meaning of the word or figurative meaning of proximity

Kлючевые слова: О словe, слово как единица языка, смысле слова или переносноe значение слова

                        

Слово и его референт

Резюме

   В статье рассматривается  проблема значимости слова, как основной единицы языка и его референте. Автор ссылаясь на источники подчеркивает значение многозначности слова. В статье примеры из художественной литературы на азербайджанском и немецком языках. Здесь раскрываются лексическое, стилистическое и переносное значения слов. Следует отметить, что переносное значение слова выражается и раскрывается ясно в контексте.    

                                           

The word and its referent

Summary

    The problem of the significance of the word as the basic unit of language and its referent. Author citing sources underlines the importance of ambiguous words in an example of literature in Azerbaijani and German. Here are revealed the lexical, stylistic and figurative meanings of words. It should be noted that the portable meaning clearly expressed and disclosed herein.

 

                                        Rəyci: filologiya elmləri doktoru, professor F.Y.Veysəlli


Turan Azər Hüseynova

SÖZÜN TƏKRARI İLƏ NAZİM HİKMƏT DİLƏ NƏ VERİR

Avropa pedaqojisinə istinadən sovet dövrü tədris-təhsil təcbrübəmizdə deyərdilər, indi də deyirlər ki, təkrar biliyin anasıdır. Ancaq hələ XVI əsrdə M.Füzuli bir rübaisində yazırdı:

Hər dəm mənə yar ərzi-rüzxsar eylər,

Hüsnilə məni betər giriftar eylər.

Guya ki, kəmali-eşq dərsin oxudur,

Hər dəm mənə təlimini təkrar eylər (1, 78)

Əgər bu fikir bədii dilə XVI əsrdə təşbih kimi düşürsə, deməli, Şərqin təhsil təcrübəsində çox qədim tarixə malikdir. Füzuli özü də şeir dilində təkrarın müxtəlif tiplərindən istifadə etmişdir və ümumiyyətlə, bu üslub faktına həmişə, hamıda rast gəlinir.

Nazim Hikmətin şeirləri təkrarın ən çox işləndiyi bədii mətnlərdəndir. Nazim təkrarı sözün səsindən başlayır, bu işi hecanın üstündə də edir, cümlə-misralarda söz kompleksinin təkrarına qədər gəlir. Təkrarın hər tipində pedaqojinin dediyi məqsədi izləyir: sözdəki anlayışı oxucunun düşüncəsində təkrar etməklə həmin anlayış haqqındakı biliyi dərinləşdirməyə, səs, heca, söz və ya cümlə-misralardakı biliyi, məlumatı, emosiyanı yaddaşa həkk etməyə çalışır.

Ən çox sait səsləri uzadır:

Heeey nerden geçelim?

Heeey

hop

Heeeey

hep

birden geçelim! (2, 212-213)

Burada nidanı yüksəldir, nida sonrakı sözlərin mənalarına diqqəti yönəldir. Ancaq burada feili əsas tutur: feili həm söz kimi təkrar edir, həm də məstər şəkilçisini ayırıb, feilin kökünü əmr məzmunu ilə altı sait həcmində uzadır:

Koşmak lazım

Olimpiyat yarışlarında gibi koşmak,

Kooooooş-mak (2,77)

Saitin və samitin çoxluğu, tələffüzün davamlılığı mətləbin həcminə, davamlılığın daha davamlı olmasının siqnalıdır:

Borsalino-Habik-Mosan-Mançester

tezgahların sahibi

olursan-olursak-olacak!...

Ve illlaaaaaaa,

Laaaaaaaa!!! ... (2, 235)

Davamlılığın həcmi nöqtə və nidalarla da diqqətə çatdırılır. Bu sait-samit davamlılığı adətən sadalanan şeylərin axırına çıxmadan deyilən və ya yazılan “və ilaxır, və ilaxır” işarəsinin qarşılığıdır.

Doğrudur, samit səslərin təkrarı, bir samitin bir neçə dəfə dalbadal tələffüzü çətindir. Ancaq şair məzmunu, bədii mətləbi nəzərə alıb belə tələffüzü də edir. Təkrarlanan samitdən əvvəl və sonra sait gəldikdə samitin təkrarı nisbətən asanlaşır:

Sesler geliyor gün-batısından

Sesler!

Krup fabrikalarından kopan

hurrrra!... (2, 83)

Burada samit nidada təkrarlanır. Həm bu nida həmişə məhz bu cür nida şəklində söyləndiyindən onun tələffüzünə bir növ vərdiş, alışqanlıq var. Digər tərəfdən mətnin əvvəlində təkrar olunan sözün (səslər) nidada açılışı verilir.

Bu halda isə təkrar olunan samitdən əvvəl də samit gəlir və həqiqətən deyiliş, tələffüz, səslərin nitqə çevrilməsi çətinləşir. Və ən təəccüblüsü də budur ki, bu samitlərin təkrarı ilə təqdim olunan səs kompleksi, səs yığımı söz əmələ gətirmir, leksik məna çatdırmır. İş də budur ki, həm in bu mənasızlıq bu səs yığımına bəraət qazandırır: bu samit bolluğu ilə verilən səs yığını təbiətdəki səsin təqlidirir. Bu şeirin adı “Makinalaşmak”dır. Şeir 1923-də Moskvada yazılıb. O zaman sovetlərdə sənayeləşmə, maşınqayırma texnikasının yüksəldilməsi hərəkatı gedirdi, Nazim bu hərəkatı sovet şairləri, özünün mənsub olduğu futuristlər kimi şeirə gətirir və texnikanın səsini dilə köçürür. Şeir məhz belə başlayır və davam edir:

trrrrrum,

trrrrum,

trrrrum!

trak tiki tak. (2, 85)

Həqiqətən maşın səsidir. Zamanında bu fakt şeir dili üçün yenilik, novatorluq kimi dəyərləndirilirdi. Hətta Nazim texnikanın bu dilinə qafiyə də düzəldib bu vəhşi səs yığımını şeir dili şəklinə salır:

trrrrrum,

trrrrum,

trrrrum!

trak tiki tak

makinalaşmak

istiyorum!

Qafiyə: trak tiki tak – makinalaş-mak; trrrr-um istiyor-um

Bəzən təqlid-təkrar heca şəklində gedir:

Ta ta aa ta ta Ha ta tta ta

Tarih

sınıf-ların

mücadilesidir. (2, 78)

Bu hecalarda tarixi mücadilələrin səsi, insan nidaları, silah atışmaları əks olunur. Diqqəti daha artıq çəkmək üçün söz yarıya bölünür – iki heca bir tərəfdə, iki heca o biri tərəfdə: sınıf-ların.

Şeirin sonrasında bu təkrar hecalar mənfi qüvvələrin nidasıdır, ona  görə də it səsi, ya tüpürmək – hayqırmak şəklində nidalar gəlir.

Uluyorlar

- hav... hav... hak... tü.

Yoldaş unutma bunu

Burjuvazi

Ne zaman aldatsa bizi,

Böyle haykırır:

- hav... hav... hak... tü.

Nazim uzun səslə yığcam, normal səs tələffüzünü ifadə olunan məzmuna uyğun üz-üzə qoyur, uzun və adi məxrəclərin təzadı poetik ifadə vasitəsi kimi çıxış edir:

Deeeeert

çok

hemdert

yok. (2, 192)

Bu, Füzulinin yarım misrasıdır (bütövü: Dərd çox, həmdərd yox, düşmən qəvi, tale zəbun. Beytin əvvəlki misrası: Dust bipərva, fələk birəhm, dövran bisükun). Öz mətləbini dəqiq vermək üçün tarixin, klassiklərin yardımına əl atır. Dərdin çoxluğu çox sözünün lüğəvi mənasında verilməklə, həm də dərd sözünün cismi böyüdülür: deeeert. Və bu təqdimatla hətta çox sözü olmadan da dərdin ağırlığı deyilişlə ifadə olunardı.

Ümumiyyətlə, bu şeirdə (“Kerem gibi”, 1930-da yazılıb) Nazim ifadəni gücləndirən, məzmunu, ideyanı qabardan bütün vasitələri cəmləşdirir. Səsin təkrarı ilə yanaşı (deeeert) sözün təkrarı:

Hava kurşun gibi ağır.

Bağır

bağır

bağır

bağırıyorum. (2, 192)

Sözləri hecalara bölməklə, məntiqi vurğunu sözün hər parçasının üstünə salmaqla fikrini şüura təlqin etmək:

Kurşun,

kuşun

erti-

-meğe

... Yürek-

-lerin

kulak-

-ları

sağır

Feilin, xəbərin qrammatik formalarını, şəxslərini dəyişməklə sözün təkrarı – bununla da Nazimin milli, vətənpərvərlik, siyasi-dövlətçilik məzmunu ilə tanınan məşhur aforizmi yarandı:

Ben yanmasam,

sen yanmasan,

biz yanmasak,

nasıl

çıkar

karan-

-lıklar

aydın-

-lığa?!...

Şeirdə hətta misralar təkrar olundu. “Hava kurşun gibi ağır” üç dəfə təkrar olunur – ya bir mətləbi başlayır, ya bir mətləbi yekunlaşdırır. Əvvəldə gələn bu çağırış misraların təkrarı ilə şeir çağırış şəklində yekunlaşır:

Koşun,

kurşun

erit-

-meğe

çağırıyorum...

Nöqtələri də təkrar olunur, yəni çağırış davam edir.

Leksik və qrammatik paralelizm təkrarın bir növü kimi işlənir:

  1. 1.               O diyor ki bana:

- Sen kendi sesinle kül olursun ey!

Kerem

gibi

yana

yana...

  1. Ben diyorum ki ona:

- Kül olayım

Kerem

gibi

yana

yana

Yaxud sadəcə sintaktik paralelizm – eyni sintaktik qəlib təkrar olunur:

Hava toprak gibi gebe

Hava kurşun gibi ağır.

Bu şeir bütövlükdə təkrar deyilən üslub fiqurunun tətbiq olunduğu mükəmməl əsərdir. Təkrar tiplərinin zənginliyi ilə bu şeir siyasi şeirin ən kamil, yadda qalan nümunələrindəndir. Şeirdə folklor (Kərəm yanğısı), klassik türk şeiri (Füzulidən iqtibas) və dövrünün siyasi dili ustalıqla bir-birinə bağlanır.

Səs təkrarında çoxaltma mənasının ifadəsində dilçilikdə geminat deyilən hadisə tipində bir məqam görünür. Geminat samitin qoşalaşmasıdır ki, mütəxəssislərin fikrincə bu, ümumən əlamət, kəmiyyət bildirən sözlərdə baş verir və sifətin çoxaltma dərəcəsinə uyğun bir qrammatik nəticə alınır. Məsələn, qoçaq, qəşəng, gözəl sözləri qoççaq, qəşşəng, gözzəl şəklində tələffüz olunduqda bu, daha qoçaq, daha qəşəng, daha gözəl mənalarını bildirmiş olur.

Nazimin bu misralarında geminatlaşmadan həmin bədii-üslubi mənada istifadə olunur:

Koca göbeklerin rusel kuşşağı sen,

Sen uşşak murabbaı,

Sen uşşak mik`abı,

Satılmış uşşakların uşşşağı sen!!! (2, 204)

Tələffüzə şair müdaxilə edir, samitləri ikiləşdirmək, üçləşdirməklə mövcud sözlərər çoxaltma verməklə deyilişdə kinayə tonu yaradır. Hətta sonda üç nida işarəsi qoymaqla nida intonasiyasını da üç dəfə artırmış olur. Mənanı gücləndirmək üçün mətndə sait və leksik vahid təkrarından da istifadə olunur:

Kaldırıp, kaldırıp yere çaaal-

mak için,

canını burnundan aaal-

mak için

bulacağım seni

İlk gözlə görünən, kütləvi anlaşılan dil vahidi kimi[1], əlbəttə, sözün, müstəqil leksik vahidin xüsusi yeri var. Və təbii ki, Nazim Hikmət də təkrarın bütün başqa variantları ilə yanaşı söz təkrarına daha geniş yer verir. Şair “Öldü Lenin” xəbər-nidasına belə yankı (əks-səda) nida ilə cavab verir:

Yalan!

Yalan!

Yalan! (2,95)

Və “yalan” nidasının mənasını açır və “ölməz” deyir. Və “ölməz”in üzərində təkid yaratmaq üçün onu təkrarlayır və təkrarı vurğulamaq üçün onu heca-heca deyir, hər hecanı bir güclü vurğu kimi deyir, sözü müxtəlif qrammatik formalara salır:

Kemiyetten keyfiyete atılan

yığınların rehberi ölmez

Öl-mez

ölemez

Sonra “yalanı”ı yenə təkrar edir və bu dəfə nidanın deyiliş sürətini dəyişir: İki nidanı bir misraya salmaqla tələffüzü sürətləndirir. Hətta nidanın şərhini verir:

Fırtınalarda feneri ilk önce seçen adam

nasıl yumar

ebediyen gözlerini?

Yalan!

Yalan! Yalan!

Yalan söylüyorsun ulan!

Və ölümün gerçəkliyini təsdiq edərkən yenə heca-heca vurğulama üsulundan istifadə edir:

Öldü büyük ustamız

Öl-dü.

Şair sözün təkrarı ilə onun məna çəkisini artırır – elə bil bir sözü bir neçə söz olur; elə bil eyni sözə dəfən-dəfən məna yüklənir. Diqqətə çatdırır ki, mənim (Nazim Hikmətin) diqqətə yetirmək istədiyim məhz bu sözdür, məhz bu sözdə yuvalanmış mənadır. Əslində bu, bir çəkicin bir nöqtəyə dəfən-dəfən dəyməsidir.

İsim təkrarı ilə feil təkrarında emosiya fərqi var. Adətən isim təkrarında kədər notu olur və təkrar kədəri dərinləşdirir. İsim xitab kimi işlənir. Şeir xitabla başlayır, dərd, kədər açıqlanır və xitabla da bitir. Xitab dolu səslə başlanır ancaq pıçıltı ilə bitir:

Memleketim, memleketim, memleketim,

ne kasketim kaldı senin ora işi...

Sen şimdi yalnız saçımın ağında,

infarktında yüreğimin,

alnımın çizgilerindesin, memleketim,

memleketim

memleketim... (2,161)

Zərif bir xitabdır. Xitab inilti ilə müşayiət olunur. Hüznlə, kədərlə başlayır, sızıltı, inilti ilə bitir. Nazimin təkrarlarının öz hikməti var.

Təkrar feildən ibarət olanda intonasiya yüksək olur. Təkid, tələb əsas yer tutur. Təkrarda bədii semantika ilə yanaşı, intonasiya da güclənir. Təkrar olunacaq söz misrada başqa sözlərlə bir sıraya qoyulur. Məntiqi vurğu misrada son sözün üstünə salınır, sonra həmin söz oradan alınır və söz söz – misra şəklində təkrarlanır:

... başını koparacağım,

koparacağım

koparacağım.

koparacağım.

kopara

kopara... (2, 166)

Hətta kopara, kopara (bu bizdəki gücləndirici tərz bildirən qopara qopara mürəkkəb sözüdür) şəklində “işi” davam etdirir. Bu, məsələn, “Bu vatana nasıl kıydılar” şeirindəki kimi gücləndirmədir:

Onu didik didik didiklediler...

Burada da şairini siyasi qənaəti, vətəndaş qətiyyəti (həmin şeirdə) feili xəbərli frazeoloji təkrarla ifadə olunur:

Günü gelir çarh düzüne çevrilir,

günü gelir hesabınız görülür,

günü gelir sualınız sorulur:

Beyler, bu vatana nasıl kıydınız?

Bəndin sonuncu sual-misrası əvvəlki üç bəndin də sonunda verilir. Bu təkrar da (misra-sual) israrlı dəyanətin əlamətidir. Ancaq o biri bəndlərin sonunda ümumi narazılıq, kəskin qəzəb kimi müstəqil suallardır. Bu sonuncuda isə bilavasitə sual verilir: Bir gün gelir, sualınız sorulur: Beyler, bu vatana nasıl kıydınız?

Və Nazim yenə özünəməxsus şəkildə mətləbini oxucusuna və həm də düşmən “bəylərə” bütöv, toplu halında gerçək bir dillə təqdim edir: leksik semantika təkrar yolu ilə sürəkli şəkil alır, qrammatik, morfoloji əlamətlə “bir gün”ün zamanı göstərilir – gələcək zaman şəkilçisinin dili ilə söylənir ki, gələcəkdə bu sorğudan qaça bilməyəcəkəsiniz. – “günü gələr – çevrilər; günü gələr – görülər; günü gələr – sorular” deyilir. Yəni təkrar öz gücün ancaq leksik semantika ilə deyil, morfologiya ilə də səfərbər edir: gəl-ər-çevrilir-ər, gəl-ər-görül-ər; gəl-ər-sorul­-ar.

Təkrar eyni əlamətli şəxslərin, bir siyasi mənsubiyyətli insanların birləşməsi, bir orduya çevrilməsi prosesini canlandırır. Bu leksik-qrammatik üslub tətbiq təxminən Bumın kağanın yeddi atlı ilə meydana çıxıb, yetmiş yeddi, yeddi yüz yetmiş yeddi və beləcə davam edib böyük Göytürk Dövlətini quran orduya dönməsi tariximin model-təsvirinə bənzəyir. Təkrar cismani cəmlənmənin rəmzi kimi çıxış edir və təkrar yenə səsdən, gur, qalın a səsindən başlanır və bu da maraqlıdır, düşünülmüş məqsəddir ki, bu başlanğıc söz məhz hərbi komanda terminidir:

Haaaayda,

beyaz orduları dumanlı ufuklar gibi önüne katan

bir kızıl süvarisin,

bir kızıl süvariyim,

bir kızıl süvariyiz,

bir kızıl .....

Burada cümlə-misraların xəbərdən ibarət təkrarındakı xəbərlik-şəxs şəkilçilərinin fərqi -sin (süvari+sin), -yim (süvari+yim), -yiz (süvari+yiz) ordunu təşkil edən alayların çeşidini bildirir; “Dədə Qorqud kitabı”ndakı Alp oğuz sərkərdələrinin dəstələri, korpusları kimidir. Sonuncu misrada şəxsli təkrarın davamının yerində çox nöqtə qoyulur. Bu yeni alayların davam etdiyinin bildirilməsidir: süvari+siniz, süvari+dirler.

Şeirdə üz-üzə duran orduların siyasi cəbhələri tarixdəki adları-rəngləri ilə verilir: beyaz ordular kırmızı süvariler. Sovetlərdə həqiqətən bu adlandırma vardı – sovetlərin ordusuna qızıl ordu, əks tərəfə ağlar, ağ qvardiyalar deyirdilər.

Təkrar sözlə ifadə olunan mənanın içi açılır, bu açılma şeirin yazılma prosesidir, fikrin misralaşmasıdır:

boş bir fıçı gibi boş oturmak...

Boş...

bomboş...

Ne sevgi, ne nefret, ne şefkat, ne kin,

Hiç biri (2, 90)

Yəni boş anlayışının sıfıra bərabər olması deyilir: bomboş. Sonra bu boşluğun dolu şəkli nə olardı, o söylənir: sevgi, ya nifrətlə dolu, şəfqət və ya kinlə dolu. Və əslində bu boş sözü bir növ sinonimi ilə dəqiqləşdirilir: heç biri deyilir. Bu boşluq heç birindən ibarət imiş.

Əslində bir əlamətin çoxluğunu, ya azlığını bildirmək üçün sözün təkrarı danışıq dilindən gəlir. Sərbərt şeirin modernist dilinə belə adi danışıq elementini gətirməklə Nazim Hikmət bədii dildə quru, sxematik materialdan qaçır. Maraqlıdır ki, təkrar həm artmağı bildirir, belə:

İçtik çamurlu sularını Dağıstan istasyonlarının.

Sıcak, sıcak, sıcak!

Kumun ufkunda erimiş kurşun gibi Hazer denizi!

Sıcak, sıcak, sıcak! (2, 145)

Təkrar kiçilməyi ifadə edir, belə:

Kadınım Breste kadar benimle geldi,

indi tirenden peronda kaldı,

ufaldı, ufaldı, ufaldı,

uçsuz bucaksız mavilikte buğday tanesi oldu.

Bu məqamlarda təkrarla həm çoxalmanın, həm kiçilmənin ifadəsi təkrarla bədii fikrin gücləndirilməsi fikrinə zidd getmir. Yəni misal gətirdiyimiz hallarda istinin daha isti olması ilə kiçiyin daha kiçik olması əks olunur. Hər iki halda təkrar mətləbə şiddət verir.

Dedik ki, təkrar üslubunu Nazim dilin ilk elementindən – səsdən başlayır. Və bu təkraretmə üslubunda koməkçi sözləri də, söz qrupunu – söz birləşmələrini də, cümlələri də (misraları da) işlədir. bağlayıcısı şeirin əvvəlindən axırına qədər misralarda təkrar olunur, bununla da fikirdə, düçüncədə fasiləsizlik yaradır, şeir bir bütöv intonasiyadan ibarət olur:

Uyandım bu sabah ta

ve yürüdü üstüme doğru karma karışık:

duvar, battaniye, cam ve pılastik ve tahta

ve tavana vuran kararmış gümüşten ışık.

ve yürüdü üstüme bir tramvay bileti

ve düşümün bu yana düşüp sönen yarısı

ve otel odası denen düşman memleketi,

bir şiirden üç satır ve bir saman sarısı,

yürüdü üstüme doğru ak alnıyla zaman

ve anılar yağmurlu ve boşluğun yatakta

ve haber ikimizden ve ayrılığımızdan.

Uyandım bu sabah ta. (3, 280)

Cümlədən də təkrar fiquru kimi istifadə edib: başladığı cümlə ilə şeiri həm də yekunlaşdırıb. bağlayıcısı başqa şeirində eyni işi görür – “Açtım günün kapısını, girdim içeri, Karşıladı beni pencerede genç mavinin tadı, Aynada alnımın dünden kalma çizgileri” kimi obrazlarla dolu – günün kapısı, genç mavinin tadı, alnın dünden kalma çizgileri (qırışları) kimi məcazlar, təşbehlər, bədii təyinlərlə zəngin misralarından sonra bütün misralar ve ilə başlanır: Ve ensemde bir kadın sesi...; ve radyoda memleket sesi...; ve artık oburluğum dolup...; ve güneş batacak...; ve umuyorum... (2,283). Bu halda misraların hərəsi bir əlamət kimi işlənir. Qapısını açıb içərisinə girdiyi günün, yəni ömrünün başlanan bir günlük zaman kəsiyində onu gözləyən, onu müşayiət edəcək hadisələr bir cümlənin (burada bir şeirin) həmcins üzvləri kimi sadalanır. Elə belə sadalanmır, Nazimin cazibəli şeir dili ilə söylənir və bu söylənənlərin hamısı bağlayıcısı ilə bir-birinə bağlanıb, lirik, həzin, xəyala daldıran bir mətnə çevrilir.

Və ondan əvvəlki səhifələrdə bütövlükdə təkrarlar üzrə qurulumuş başqa mətndə yenə misralar “və”nin sinonimi olan bağlayıcı sözlərlə sıralanır:

Laypsigde bir yağmur yağıyor incecikten,

yağıyoruz vitrinler, ağaçlar, insanlar,

bir de otomobillerin hızı,

bir de geçmiş zamanlar,

bir de saman sarısı,

bir de ben

yağıyoruz yağan yağmurla beraber incecikten. (3, 282)

Həm də bu bağlananlar nələrdir, bu bağlayıcı hansı anlayışları, hansı mənaları bağlayır, qrammatik cəhətdən həmcinsləşdirir, bu bağlananlar doğrudanmı lüğəvi semantikası ilə həmcinsdirlər: otomobillerin hızı (sürəti), geçmiş zamanlar, saman sarısı (bu rəng saman sarısı saçlı xanımların rəmzidir) ve bir de ben (şairin özü). Şeiri şeirləşdirən, bədiiliyi hazırcavab edən üslub faktorlarından biri də bu bağlananların semantik cəhətdən həmcins olmamasıdır, uyğunsuz uyğunlular bir-birinə uyğunlaşdırılır, qrammatika leksik semantikanı idarə edir.

Bundan qabaqkı şeirdə yenə bütün misralar yenə eyni sözlərlə, bir feili bağlama tərkibi ilə başlanır. Yenə bir genlek tərcümeyi-halı, bir günlük xəyalı, dünya ilə, ətrafı ilə bir günlük ünsiyyət bir sapa düzülür, təkrar olunan sözlər sapdakı hadisələrin arasında təşbehdə dənələri hissələrə ayıran nişan-dənənin işini görür:

Durup dururken içimde bir şeyler kopup tıkıyor boğazımı,

Durup dururken sıçrayıp kalkıyorum yarıda bırakıp yazımı...

Və misralar bu şəkildə davam edir: durup dururken rüya görüyorum...; durup dururken çarpıyor alnıma...; durup dururken bir kurt uluyor...; durup dururken yıldızlar inip sallanıyor...; durup dururken mezardakı halim geçiyor aklımdan; durup dururken kafamda bir güneşli düman...; durup dururken hiç bitemeyecekmiş gibi...; ve her seferinde sen çıkıyorsun suyun yüzüne... (3, 281).

Əlbəttə, təkrarların Nazim dilində bütün rəngarənglikləri ilə yanaşı, ümumi cəhətləri var, ifadələrində üslub müştərəkliyi var. Ancaq göründüyü kimi, bu son dörd şeir fiqurun tətbiqində, işlənməsində o birilərindən ciddi şəkildə fərqlənir. Sonuncuların dördü də bir-birinə çox uyğun gəlir. Bu dörd şeirdə təkrarın əsas üslubi qrammatik vəzifəsi misra və anlayışları bir-birinə bağlamaqdır. Yəni bu təkrarların üslub vəzifəsi qrammatik iş görməkdir. Hər halda bunlar təkrar faktıdır və şair bunun təbiqi üçün fikirləşib. Bu tətbiqi xüsusiləşdirib. O da maraqlıdır ki, bu şeirlərin dördü də eyni ilin (1960) bir ayında, eylül (sentyabr) ayında yazılıb: Uyandım bu sabah ta – 6 eylül 1960; Durup dururken – 8 eylül 1960; Açtım günün kapısını – 14 eylül 1960; Laypsigde bir bir yağmur – 18 eylül 1960.

Bu üslubda təkrar qəlibi nə bu şeirlərdən əvvəl, nə də sonra işlənib. Hesab etmək olar ki, həmişə forma axtarışında olan Nazim Hikmət görünür, bu formanı məhz o günlərdə tapmış və dalbadal bu dörd şeiri yazmışdır. Üslub kəşfini bu dörd şeirin dilində sınaqdan çıxarmışdır və orijinal bədii nümunələr yaratmışdır. Yəni Nazim Moskva təhsili zamanı forma axtarışına çox vaxt sərf etdiyini yazırdı. Ancaq görünür o, hətta ömrünün sonuna qədər dildə, ifadədə yenilik axtarışında olmuşdur.

Yenə eylüldə (23 eylül) yazılmış bir şeiri “Durup dururken” təkrar tipinə uyğun gəlsə də, bütövlükdə həmin şeirlərin üslub məxrəcində yazılmamışdır. Şeir “1960 güzünde Laypsigde Astorya otelinde” misrası ilə başlayır və sonrakı səkkiz misranın hamısı eyni dördümüz sözü ilə gəlir: dördümüz aynı yatakta...; dördümüz holde dolaştık...; dördümüz yemek yedik...; dördümüz diz dize...; dördümüz sen alabildiğine...; dördümüz ben alabildiğime...;dördümüz eldivenlerini...; dördümüz 1960 güzünde Laypsigde Astorya otelinde (3, 286).

Görünür, bu şeirdə əvvəlki, bu dörd şeirə qədərki təkrar tipindən istifadə etmişdir. Yəni bu beşinci şeirin özü də orijinal bir nümunədir. Bir qədər əvvəlkilərə bənzəyib, bir qədər onlardan fərqlənməklə, bir qədər sonunculara bənzəyib, bir qədər onlardan fərqlənməklə özünəməxsusluq qazanmış bir şeirdir.

Bu təkrarla müqayisə edək:

Dokundu yüreğime bu yapmacıklı hali –

hangi deniz onun gibi kapalı?

hangi deniz onun gibi denizlerden habersiz?

hangi deniz onun gibi yapyalnız? (3, 209)

Əvvəlki təkrarların qəbilindədir – təkrar sualı hər dəfə sərtləşdirir, gücləndirir.

Nazim şeir dilində təkrarın bir tipi var ki, bu, əslində Türkiyə türkcəsinin imla qaydaları ilə bağlıdır. Bu qəbildən təkrarlar, məsələn Azərbaycan türkcəsində qrammatik yox, söz yaradıcılığı faktı kimi qəbul olunur və orfoqrafiyamıza görə həmin sözlər defislə yazılır, bununla da həmin sözlər müstəqil leksik vahidlər sayılmır, mürəkkəb sözün tərkib hissələri kimi alınır. Məsələn, Nazim Hikmətdə belə nümunələr var ki, biz bunları söz təkrarı kimi yox, təkrar yolu ilə yaranan mürəkkəb sözlər, yeni lüğəvi vahidlər kimi qəbul edirik:

... bu yazdığım yazı

Örse balyoz salanların şimşekli yağmurudur

Katmerli kat kat yağlı ensemde... (2, 204)

Şarklıların boyu kilometre kilometre,

Ölümün boyu bir karış(2, 215)

Kadınım telgıraf direklerinin altında duruyordu,

Koynumdaymış gibi de yüreğe küt küt vuruyordu. (3, 266)

Yeşili hare hare, mavisi yumşacık,

Geçtik Hazer denizini ipekli bir gününde. (3, 209)

Kosmosa filan gibip gelecek. İş bunda değil.

Yeryüzünde görecek mucizenin büyüğünü:

Tek insan milletini pırıl pırıl. (3, 214)

Əgər bu misra cümlələrini qrammatik baxımdan təhlil etsək, bu təkrar sözlərin birlikdə bir suala cavab verdiklərini görəcəyik: necə yağlı ənsə? – kat kat; Şərqlilərin boyu necə? – kilometre kilometre; Ürəyi necə vururdu? – küt küt; Yaşılı necə? – hare hare; Mavisi necə? – yumşacık; İnsan millətini necə görəcək? – pırıl pırıl.

Bu nümunələrdə də söz bizim orfoqrafiyadakı kimi defislə yazılmalı idi: İstas­yon­dan istasyona Yalnayak Tankları kovalıyor Açlıkla yarış... – İstasyondan-istasyona.

Mənanın çatdırılmasında maksimalist olan Nazim Hikmət bu səbəbdən şeir dilində üslubi fiqur kimi təkrara geniş verir. Üslubi fiqurlar içində ikisi, sözlərin hissələrə, hecalara bölmə və təkrar ən fəallarıdır. Və ömrünün sonunda ancaq təkrarlardan ibarət bir şeir yazdı və həqiqətən bundan sonra heç nə etmədi, heç nəyi təkrar etmədi.

 

Ədəbiyyat:

  1. M. Füzuli. Əsərləri. I cild. Bakı 2005.
  2. N. Hikmet. Bütün eserleri. Şiirler. I cilt., Sofya., 1967.
  3. N. Hikmet. Bütün eserleri. Şiirler. II cilt., Sofya., 1967.

 

Xülasə

Bu məqalədə Nazim Hikmətin ən çox şeirlərinin dilində işlətdiyi təkrarlar və onların vasitəsiylə şeirlərinə yüklədiyi yeni məna çalarları incələnmişdir. Nazim təkrarı sözün səsindən başlayır, bu işi hecanın üstündə də edir, cümlə-misralarda söz kompleksinin təkrarına qədər gəlir. Təkrarın hər tipində pedaqojinin dediyi məqsədi izləyir: sözdəki anlayışı oxucunun düşüncəsində təkrar etməklə həmin anlayış haqqındakı biliyi dərinləşdirməyə, səs, heca, söz və ya cümlə-misralardakı biliyi, məlumatı, emosiyanı yaddaşa həkk etməyə çalışır.

Açar sözlər: Nazim Hikmət, şeir,  söz, təkrarlar, məna çaları

 

Резюме

В данной статье исследуются повторы слов, которые использовались в поэзии Н.Хикмета и посредством которых образовались новые оттенки значения стихов. Назим Хикмет начинает повтор со словесного звука. Этот метод он использует также в слоге слова до словесного комплекса в предложении-строке.

Каждый тип повтора преследует следующую цель: такого рода повтором ав­тор пытается довести до читателя значение слова, углубить понятие об этом сло­ве, звуке, слоге, предложении-строке, а также сохранить в памяти инфор­мацию и эмоции.  

Summary

In the given article repetitions of words which were used in N.Hikmet's poetry and by means of which new shades of meaning of verses were formed are investigated. Nazim Hikmet begins repetition with the verbal sound. This method he also uses in a syllable to a verbal complex in the sentence-line.

Each type of repetition pursues the following aim: with such kind of repetition the author tries to bring to the reader the meaning of the word, to deepen concept about this word, sound, syllable, the sentence-line and also to keep in memory the information and emotions.


İsmayılova Zahidə Adil q.

FARS DİLİNDƏ MÖVCUD OLAN XÜSUSİ ADLARIN QURULUŞCA NÖVLƏRİ

Xüsusi adlar keçmişin izlərini özündə mühafizə edib müasir zamana kimi gətirən real faktlar, tarixin canlı şahidləridir. Dildəki hər bir xüsusi ad – onomastik vahid ictimai-tarixi inkişafın məhsuludur. Onomastika latın sözü olub, hərfi mənası “süni surətdə ad vermək” deməkdir. Onomastika xüsusi adları müxtəlif aspektlərdə, müxtəlif metodlarla tədqiq edir. Dildə mövcud olan xüsusi adların cəmi onomastikanı təşkil edir. Deməli, onomastika hər hansı bir dildəki xüsusi adların məcmusudur. Məsələn, Azərbaycan dilinin onomastikası, özbək dilinin onomastikası, fars dilinin onomastikası və s.

Onomastika dar və geniş mənalarda işlənə bilir. Geniş mənada, məsələn, qitələrin ono­mastikası, Avropanın onomastikası, Amerikanın onomastikası, Asiyanın onomas­ti­kası, ölkələrin onomastikası, Çinin onomastikası, İraqın onomastikası, Hindistanın ono­mastikası, müəyyən ölkə sahəsinin onomastikası – Qafqazın onomastikası, Krımın ono­mastikası, Sibirin onomastikası və s. Geniş mənada nəzərdə tutulan onomastik sistem makroonomastika adlanır. Onomastika sözü dar mənada bu və ya digər rayonda və ya kənddə işlənən xüsusi adların cəmi kimi təsəvvür olunur.

Onomastika uzun müddət coğrafiya, tarix, etniqrafiya elmləri üçün köməkçi elm sayılırdı, onun dilçilikdə mövqeyi, linqvistik mahiyyəti o qədər də nəzərə alınmırdı. Bu da xüsusi isimlərin spesifik xüsusiyyətlərə malik olması ilə əlaqədardır. Onomastika xüsusi adları müxtəlif aspektlərdə, müxtəlif metodlarla tədqiq edir.  Onomastika elminin tədqiqat obyekti geniş və tədqiqat üsulları çoxşaxəli olduğundan onun müstəqil elm sahəsi hesab etmək olar. Onomastika elminin aşağıdakı bölmələri mövcuddur:

1. Antroponimika – Yunanca “anthropos” (antropo-insan) və “onoma” (onoma- ad) sözlərinin birləşməsindən əmələ gələn “antroponimika” sözü müasir dilçilikdə şəxs adları haqqında elm mənasında işlədilir. Antroponimiya – dildə işlədilən şəxs adlarının cəmi, şəxs adlarının leksikası – lüğətidir. Buraya şəxs adları, ləqəblər, ata adları, təxəllüslər, titullar və soyadlar daxildir.

2. Toponimika – Yunanca “topos” (topo-yer) və “onoma” (onoma-ad) sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Bu termin də iki mənada işlənir: toponimika – yer adlarını öyrənən elmdir. Toponimiya – dildə işlədilən yer adlarının cəmi, yer adlarının leksikası lüğətidir.

3. Kosmonimika – yaxud astronimika – Yunanca “kosmikos” (kosmos-kainat, aləm) astron (astron-ulduz) və “onoma” (onoma-ad) sözlərinin birləşməsindən yaranıb, göy cisimlərinin adlarını öyrənən elmdir.

4. Teonimika – Yunanca “theos” (teos-Allah) və “onoma” (onoma-ad) sözlərinin birləşməsindən yaranıb. Allahlara verilən adlar deməkdir. Teonimika onomastikanın ən mühüm sahəsidir və hal-hazırki dövrə qədər öyrənilməmiş obyekt kimi qalır. Bu sahə qədim tarixlə əlaqədardır.

Antroponimiya insan adlarının məcmusudur. Şəxs adlarının ümumi nəzəri məsələ­lə­rinin öyrənilməsi ilə məşğul olan elmə antroponimika deyilir. Antroponimika prob­lemlərin elmi əsaslarının araşdırılması tarixi qədimdir. Lakin uzun müddət bu kimi təd­qiqatlar təsadüfi xarakter daşımışdır. Antroponimika elmin xüsusi bir sahəsi kimi yalnız son zamanlarda müstəqilləşə bilmişdir. Antroponimikanın tətqiqat obyekti ancaq insan adları olduğuna baxmayaraq, bu vahid obyekt xalqın adət-ənənələri, onun mədəniyyət tarixi, psixologiyası, estetik baxışları, fərdi xüsusiyyətləri ilə bağlı olaraq bir sıra şəxslərə ayrılır.

Onomastik vahidlər xalq təfəkkürünün məhsuludur, insanın maddi və mənəvi həyatını hərtərəfli nümayiş etdirir. Bu vahidlər onomastika elmində öyrənilir. Onomastik leksika dilin leksikasının xüsusi bir layıdır. Onun bir növü olan antroponimlər dilin lüğət tərkibində xüsusi sosial və linqvistik cəhətləri ilə fərqlənir. Onlar xalq yaradıcılığının məhsulu olub, cəmiyyətin hər bir üzvünə kollektiv tərəfindən verilir.

İnsan adları fərdi və ümumi formada ola bilər. Fərdi adlar ayrı-ayrı şəxsləri müvafiq kollektivlərdən ayırmaq, onu konkretləşdirmək üçün verilir. Ümumi adlar isə müəyyən insan qruplarını – kollektivləri bu və ya digər xüsusiyyətlərinə görə müəyyənləşdirməkdən ötrü verilir.

Onomastikanın əsas tədqiqat obyekti olan xüsusi adları öyrənmək üçün ona müxtəlif istiqamətdən yanaşmaq lazımdır. Xüsusi adların yaranması – praktik cəhət; adların həm elmi elmi, həm də metodoloji cəhətdən öyrənilməsi isə nəzəri cəhətdir. Həm ümumi, həm də xüsusi adların yaranması bizi nitqin yaranması dövrünə aparıb çıxarır. Ümu­mi­likdə, ad anlayışı çox qədimdir. Ümumi adlar ilkindir, xüsusi adlar isə ümumi adlardan törəmişdir. Qeyri-real olsa da təsəvvür etsək ki, adlar yaranan vaxtdan yazıya alınsa idi, demək olar ki, onomastik vahidlərin etimologiyasını araşdırmağa ehtiyac qalmazdı. Nit­qin yaranması və tədricən inkişafı ilə bağlı olaraq, xüsusi adların yaranması zərurəti mey­dana çıxmışdır. Xüsusi adlar xalqın tarixini, psixologiyasını, milli adət-ənənələrini, dünyagörüşünü, həyat tərzini və s. izah edir, aydınlaşdırır. Adlandırma zamanı, ilk növ­bədə, millətin öz dilinə məxsis spesifik cəhətlər əks etdirilir.

Müasir dövrümüzdə onomalogiya dilçiliyin tam müstəqil şöbəsi kimi formalaşmışdır. Hər bir dilin onomastikası mürəkkəb sistemə malikdir. Bir sıra problemlərin açılması və mükəmməl onomastik nəzəriyyə yaradılması dilçiliyin mühüm vəzifələrindən biridir.

Elmi ədəbiyyatda “onomastika bütün xüsusi adların təcəssümü, toponimlər coğrafi ad­lar, antroponimlər insan adları, etnonimlər tayfa və millət adları, hidronimlər dəniz, çay, göl adları, kosmonimlər kosmik obyekt adları, teonimlər səcdəgah adları, zoonim­lər heyvanlara verilən xüsusi adlar, klematonimlər müəssisələrə və digər əşyalara verilən xüsusi adlar” kimi izah olunur. (4; 3)

Bütün dövrlərdə və bütün sivilizasiyalarda insanlar şəxsi adlara malik olublar. Şəxsi ad, ayrıca götürülmüş insanla ünsiyyətə girmək və onun haqqında başqaları ilə söhbət apara bilmək üçün onu fərdi qaydada göstərməyə, nişan verməyə xidmət edən xüsusi sözdür. Şəxs adları tarixin bütün dövrlərində cəmiyyətdə baş verən ictimai hadisələrə böyük həssaslıq göstərmiş, həyatda, insanların məişətində, yaşayış tərzində gedən dəyişikliklərdən asılı olaraq zənginləşmişdir.

Antroponimlər sistemini təşkil edən onomastik vahidlər cərgəsində şəxs adları xüsusi ter tutur. Xüsusi isimlər insan adları, yer adları, dəniz, müəssisə və s. bildirir. Bu adlara fars dilində "اسامی خاصّ" deyilir. Etnik işarə olan xüsusi şəxs adlarından hər xalq hələ qədim zamanlardan istifadə etmişdir. Bu ənənə uzaq keçmişdən başlayıb inkişaf etmiş və məxsusi şəxs adları sistemi formalaşmışdır. Şəxs adları müxtəlif xüsusiyyətlərə malik olan leksik kateqoriyalardır. Mövcud şəxs adlarının əsas xüsusiyyətlərindən ən başlıcası kişi və qadın adları bildirməsidir. Lakin bəzi qadın adları vaxtilə kişi adı olmuşdur. Məsələn, bildiyimiz kimi fars dilində qrammatik cins mövcud deyil, buna görə də səslənmə nöqteyi-nəzərindən kişi və qadınlar üçün müxtəlif sözlər istifadə olunur. Qədim İranda ölkə idarəçisini “hşatradar” adlandırırdılar. Bu sözün müasir fars dilində qarşılığı “şəhrbanu”dur və qadın adı kimi formalaşmışdır. Yaxud da “Qauxar” kişi adına “banu” (xanım) sözünün əlavə edilməsi ilə “Qauxarbanu” qadın adı formalaşmışdır.

Xüsusi adlar elm daxilində yox, həyatda, məişətdə yaranır. Xüsusi adın konkretliyi heç də ifadə olunan əşyanın təkliyi, vahidliyi ilə əlaqədar deyil.  Eyni bir ad müxtəlif əşyaları və canlıları bildirməyə xidmət edə bilər, lakin onların hamısı fərdi xarakter daşıyacaqdər. Yəni yüzlərlə şəxsin adı Yunus, Fidan olsa da, bu adlar onların hər biri üçün fərdi və səciyyəvi olaraq qalacaqdır.

Şəxs adları müxtəlif nitq hissələrindən yaranır. Məsələn, isimdən yaranmış şəxs adları – آذر(atəş; iran təqviminə görə Ix ayın adı), سیما (çöhrə, qiyafə), ایزد (Allah, yaradan), آرزو (xahiş, istək) ; Sifətdən əmələ gəlmiş şəxs adları –  بزرگ(böyük, əzəmətli) , زیبا (qəşəng, gözəl biçimli), شیرین (tərkibində şəkər, qənd olan); fel kökü və nitq hissələrindən düzəlmiş şəxs adları – خندان (خند+ان (خندان)) (gülən insan, şəxs), گلچین (گل+چین (چیننده)) (gül yığan insan, şəxs) və s.

Şəxs adları qrammatik quruluşuna görə 3 qrupa bölünür:

Sadə yolla yaranan sadə şəxs adları. Məsələn:  

     (sevimli, istəkli şah)قباد

(xahiş, istək, murad) آرزو

(siması parlaq olan)  زهرا

Kök və şəkilçilər vasitəsilə əmələ gələn düzəltmə şəxs adları. Məsələn:

 "ین" şəkilçisi isimlərə birləşərək onun cinsini, nədən əmələ gəlməsini bildirən şəxs adları əmələ gətirir –

 (atəşdən olan)  آذرین – آذر + ین

(gümüşdən olan) سیمین – سیم + ین     

"ین" şəkilçisinin sinonimi olan "انه" şəkilçisi isimlərə artırılaraq şəxs adları əmələ gəlir –

(bürüncdən olan)  رویانه – روی + انه

"ه" şəkilçisi sadə köklərə əlavə olunaraq oxşarlıq mənası ifadə edən şəxs adları əmələ gətirir –

(ağıllı, müdrik vəzir)  فرزانه – فرزان + ه

"ک" şəkilçisi sadə isimlərə əlavə olunaraq oxşarlıq mənası ifadə edən şəxs adları əmələ gətirir –

(kiçik şah; düyü növü)  شاهک – شاه + ک

(işıq mənbəyi)  روشنک – روشن + ک

"بان" şəkilçisi isimlərə əlavə olunaraq qoruyan, mühafizə edən mənalı şəxs adları yaradır –

(mehriban (məhəbbəti qoruyan))  مهربان – مهر + بان

"گان" şəkilçisi ismə birləşərək, mənsubiyyət bildirən şəxs adları yaradır –

  (gözün kipriyi)  مژگان – مژه + گان

"ی" şəkilçisi isimlərə əlavə olunub predmetin cinsini və ya predmeti bildirən şəxs adları əmələ gətirir –

  (fəxr ediləsi)  فخری – فخر + ی

(sirrə məxsus olan)  رازی – راز + ی

"کار" şəkilçisi isimlərə əlavə olunub sənət, peşə və sahiblik bildirən şəxs adları əmələ gətirir –

 (atəşə sahib olan; Hörmüzdün atası) آذرکار – آذر + کار  

(ədliyyə işi ilə məşğul olan)  دادکار – داد + کار

"زار" şəkilçisi isimlərə artrılaraq hər hansı bir predmetin çoxluğunu bildirən şəxs adları yaradır –

(gül çox olan yer)  گلزار – گل + زار

Mürəkkəb şəxs adları isə bir neçə yolla yaranır: iki müxtəlif sözün birləşməsindən əmələ gələn şəxs adları –( گل + نار) گلنار  (gül+nar) ; söz və fel kökünün birləşməsi yolu ilə düzələn şəxs adları – خداخواه   (خدا + خواه (خواستن)) (Allah+istəyən (istəmək)); iki adın birləşməsindən yaranan şəxs adları –مهدی رضا  (مهدی + رضا) (Mehdi + Rza);

Şəxs adları mənaca bir neçə semantik qrupa bölünür:

1. Heyvan adları ilə bağlı şəxs adları – جیران  (ahu) 2. Bitki adları ilə bağlı şəxs adları – یاسمن  (yasəmən gülü) 3. Göy cismlərinin adı ilə bağlı olan şəxs adları – ستاره  (ulduz) 4. Xüsusi əşya və bərk cisimlərin adı ilə bağlı olan şəxs adları –پولاد  (polad) 5. Daş-qaş adı ilə bağlı olan şəxs adları –فیروزه  (firuzə qaşı) 6. Vaxt anlayışı bildirən şəxs adları –بهار  (bahar fəsli) 7. Quş adları ilə bağlı olan şəxs adları – شاهین  (şahin, qartal)

Müasir fars dilində müxtəlif dillərdən alınan adlar da işlənir. Məsələn:  میشل  خدا) مثل) - (ilahi) - fransız mənşəli ad, دیانا بی عیب)) - (eybsiz) – latın mənşəli ad,خاتون  بانو)) - (xanım) – türk mənşəli ad və s.

Dilçilik elminin bir sahəsi olan onomastikanın bir bölməsi olan antroponimika, yəni, şəxs adlarının qrammatik, semantik quruluşunun tədqiqi elmi çoxşaxəlidir.

İstifadə edilmiş ədəbiyyat siyahısı

  1. 1.          Qurbanov A. Azərbaycan onomalogiyasının əsasları. Bakı, 2004. I cild-339 s. II cild-503 s.
  2. 2.          Mikayılova Ə. Onomastik vahidləri üslubi imkanları. Bakı, 2008, 302 s.
  3. 3.          Непокупный А.П. Теория и методика ономастических исследований. Москва, 1986, 256 с.
  4. 4.          Ономастика Востока (ред. В.А.Никонов), Махачкала : Дагестанское учебно-педагогическое изд., 1967, 267 с.
  5. 5.          Чхеидзе Т.Д. Именное словообразование в персидском языке. Тбилиси, 1969, 142 с.

 

Peзюме

Структурные типы собственных имен в персидском языке

Личные имена занимают особенное место в ряду ономастических единиц, сос­тавляющих систему антропонимов. Они являются живыми свидетелями исто­рии и реальными фактами, сохраняющими в себе следы прошлого и доводящими их до современности. Ономастика латинское слово, его основное значение – «называние искусственным образом». Ономастика исследует собственные имена в различных аспектах. Имена собственные образуются из различных частей речи, по значению делятся на несколько семантических групп. А по грамматической структуре делятся на три группы: простые, производные и сложные. В современ­ном персид­ском языке также используются имена, заимствованные из различных языков.

 

Summary

Structural types of special names in Persian language

 

Personal names have special place in Anosmatic units row forming antroponym system. Personal names are real facts, live witness of history which has conserved trace of history in themselves and brought modern time. A Latin word, anosmatic has a literal meaning of «artificial naming». Anosmatic units investigate special names by different aspects and methods. Personal names are made of different parts of speech and divided into several semantic groups. According to grammatical structure they are divide into three groups which are basic, composed and compound. Names from different languages are also used in modern Persian language.

 

Ключевые слова: ономастические единицы - имена лиц - различные части речи - семантические группы - грамматический строй слов - имена, полученные с различных языков

Key words: onomastik units - person names - various parts of speech - semantic groups - grammatical structure - received from different languages person names


Kərimov Ceyhun Məmədnəbi oğlu

MƏTN DİLÇİLİYİ VƏ ONUN PROBLEMLƏRİ

Mətn sintaksisi sintaksisin əsas problemlərindən biridir.Azərbaycan dilində sintaksis məsələsini gözdən keçirdikdə,cümlənin mübtəda və  xəbərə ayrılmasının,eyni zamanda baş və ikinci dərəcəli üzvlər bölgüsünün aparıldığının və bunların aşağı sinif­lərdən başlayaraq məktəblərdə tədrisinin şahidi oluruq.Əsas fakt isə belə bölgülərin aparılmasının və dərin şəkildə tədris olunmasının praktiki əhəmiyyətinin olmamasın­dadır. Çünki belə yanaşma nəticəsində niqin kommunikativ xüsusiyyəti arxa plana keçir (4, s.449).Kommunikasiya prosesində iştirak etməklə biz həm danışanları başa düşür, həm də özümüz mətni-söyləmi yaradırıq.Birinci aktda bizim əsas məqsədimiz dildə ifadə olunan fikirləri dərk etməkdir. Axı dil fikri təcəssümetmə vasitəsidir.Amma dilin kodlaşdırılması zamanı istifadə olunan bilik yalnız dil haqqındaolan biliklərimizlə məh­dud­laşmır. Dünya haqqında olan biliklərimizlə yanaşı mətnin sosial konteksi, yaddaşımızda olan informasiyanı yada sala bilmə bacarığı, mətni planlaşdırmaq,onu idarə etmək kimi amillər də vacib rol oynayır. Dil ünsiyyəti zamanı biliyin öyrədilməsi koqnitiv elmin tədqiqat aspetklərindən biridir. Koqnitiv elm dedikdə insanların informasiyanı toplaması, ondan istifadə etməsi və mənimsəməsi başa düşülür.

Bəzi dilçilər sintaksisi potensial və aktual sintaksis olmaqla iki qrupa ayırır.İndiyə qədər aparılmış tədqiqatların əksəriyyəti potensial sintaksisə həsr olunub.Halbuki,yalnız aktual sintaksis vasitəsi ilə dilin kommunikativ imkanları açıla və şərh oluna bilər.Dünya dilçiliyində isə dilin kommunikativ funksiyasını ön plana çəkən Çex dilçisi V. Mateuz olub. O, təşkil etdiyi dərnəyi iləPraq srukturalizm məktəbinin əsasını qoyub.Bu  məktəb funksional dilçilik adlanır.Məşhur Çex dilçisi cümlənin qrammatik üzvlənməsi ilə söyləmin aktual üzvlənməsinin oxşar və fərqli xüsusiyyətlərini izah etmişdir (6, s.5)

Hər bir söyləm bitmiş fikri ifadə edir,ama burada bitmiş fikir anlayışı nisbi xarakter daşıyır.Çünki yalnız mətn daxilindəsöyləmin bütün xüsusiyyətləri önə çıxır.Söyləmlər arasında sintaqmatik və paradiqmatik bağlılıq olur.Sintaqmatik bağlılıq söyləmlərin ardıcıl düzülüşü ilə yaranır,paradiqmatik bağlılıq isəintonasiya ilə formalaşır.Potensial sintaksislə aktual sintaksis bir-birinə bağlıdır.Bu səbəbdən də qrammatik üzvlənmə ilə aktual üzvlənmə arasında çox sıx əlaqə vardır.Qrammatik üzvlənmənin vahidləri mübtəda və xəbər,söyləmin vahidləri isə tema və rəmadır.Mübtəda və xəbər arasındakı əlaqə tema və rema arasındakı əlaqəyə yaxındır.Müxtəsər cüttərkibli cümlələrdə tema mübtədaya, rema isə xəbərə uyğun gəlir.Məs:Zaur zəng edir.Lakın belə cümlələrdə tema ilə rema yerini dəyişərsə(Zəng edir Zaur),qrammatik və aktual üzvlənmə uyğun gəlməz.Geniş cümlələrdə isə qrammatik və aktual üzvlənmə arasında kəskin fərqlər əmələ gəlir, məsələn:Biz dünən teatra getdik-cümləsində məntiqi vurğu məqsəddən asılı olaraq bütün sözlərin üzərinə düşə bilər:Biz dünən teatra getdik. Biz dünən teatra getdik. Biz dünən teatra getdik.Biz dünən teatra getdik.Cümlədə olan bütün bu dəyişikliklərə baxmayaraq, bu cümlə yenə mübtəda, xəbər,yer zərfilyi və zaman zərfliyindən ibarət olacaqdır.Aktual üzvlənmədə isə bu belə deyil.Məntiqi vurğunun hansı sözə düşməsindən asılı olaraq müxtəlif hökmlər ifadə olunur,tema ilə remanın yeri dəyişir,nəticə etibarilə qrammatik və aktual üzvlənmə arasında kəskin fərqlər əmələ gəlir.Diçilərə görə aktual üzvlənmə nitq semantikasına məxsusdur (1, s.15).

Ədəbi dil normalarına uyğun qurulmuş cümlələrdə mübtəda (yaxud mübtəda zonası) temadan, xəbər (xəbər zonası) remadan ibarət olur.Yəni mübtəda zonası  “məlum olan”ı , xəbər zonası “yeni”ni bildirir.Tema danışana və dinləyənəməlum olanı, söhbətin predmetini bildirir.Mətnin qurulma texnikası isə belə olur:Hər bir nitq aktı temadan remaya doğru irəliləyir. Çünki danışıqda da, yazıda da məqsəd tema olmur.Tema onsuz da həm danışana, həm də dinləyənə məlum olur.Əsas məqsəd temanı qeyd etməklə tema haqqında yeni məlumat verməkdir.Yeni məlumat cümlənin nüvəsidir və rema adlanır.

Mətn(ərəb mənşəli söz olub,rusca текст,yunanca tekstum-birləşmə sözlərinə uyğundur), möhkəm daxili strurktur-semantik əlaqələri olan cümlələr birliyidir.Dilçilik termini olaraq mətn müxtəlif mənalarda başa düşülür və iki növə ayrılır: mikromətn və makromətn.

Mikromətnlər.Faktiki olaraq bu termin də müxtəlif mənalarda başa düşülür.Mətn dilçiliyi xaricində mikromətn təhlil,tədqiq üçün seçilən bir və ya bir neçə cümlə mənasını verir.Amma, mətn sintaksisində mikromətn dedikdə, xüsusi səciyyəvi əlamətləri olan linqvistik vahid başa düşülür.

Makromətnlər - strukturu, mənası,məqsədi,qrammatik və kommunikativ bütövlüyü olan cümlələr,abzaslar birliyi və geniş mətnlərdir.Məsələn:M.F.Axundovun “Aldanmış kəvakib” povesti,yaxud D.Defonun “Robinson Kruso”əsəri də müstəqil makromətnlərdir.

Sintaktik bütövlərə gəldikdə isə,onlar mətnin elə bitkin mənalı parçasıdır ki,onları daha bitkin mənalı mətnlərə ayırmaq olmaz.Bu əlamətinə görə sintaktik bütövlər morfem termini xatırladır.Necə ki, morfem dilin mənalı ən kiçik vahididir,sintaktik bütövlər də mətnin ən kiçik mənalı parçasıdır.Sintaktik bütövün tərtibi fikrin eksplisit və implisit  ifadəsi əsasında mümkün olur. Sintaktik bütövlərdə bitmiş fikir və onun detalları real şəkildə , müxtəlif  nitq vasitələri ilə ifadə olunur. Bu, eksplisit ifadə tərzidir. Bəzən bu və ya digər məsələ mətnin əvvəlki və ya sonrakı,situasiyaya əsaslandığından mətnin gedişində təsəvvür edilir, dil vasitələri ilə öz ifadəsini tapa bilmir, yeni “gizli” verilmiş olur ki, bu da implisit ifadə tərzidir. Məsələn:Baqqal çarşısına yetişdim və bir qəpiyi uzatdım verdim buz satana.Bu da bir çuxur əlini yerə uzatdı, yarpaqların və samanın altından bir yekə buz parçası çıxartdı,mənimbir qəpiyimə və buza baxdı.Buzu iki böldü və yekəsini bir kələm yarpağına bükdü, verdi mənə (C. Məmmədquluzadə).

“Buz” hekayəsindən götürülmüş bu kiçik mətn parçasında hadisələrin ekplisit təsviri verilmişdir: danışan şəxs yəni uşaq qeyd edir ki, uşaq baqqal dükanına çatır və  və baqqala bir qəpik verir, buz satan isə buzu götürür, onu sındırır və yarısını ona verir. Lakın bu burada nitq vasiləri il aydın şəkildə verilməyən, ancaq təsəvvür oluna bilən mə­qamlar da vardır. Belə ki, hazırki vəziyyətdə biz bizə aydın deyil  uşaq bu qəpiyi haradan alıb nə üçün buz satan buza baxır , qəpiyə baxır və buzu sındırır, buz üşaq nə üçün lazımdır.Lakin hekayənin əvvəlində bu oxucuya implisit şəkildə çatdırılıb. Oxucu hekayənin əvvələnindən bilir ki, qəpiyi uşağa onun xəstə xalasının əri verib, bu isə onun xəstə anasına lazımdır. Oxucu isə həyat təcrübəsindən bilir ki, buzu isti və açıq yerdə saxlamaq olmaz. Və nəhayət oxucu situasiyadan analyır ki,  baqqalın götürdüyü buz parçası  bir qəpiklik olmadığı üçün baqqal gözəyarı şəkildə onu yarıya bölür. Eyni zamanda üşağın əlini üşütməməsi və ya tez əriməməsi ehtimalı ilə buzu kələm yarpağın bükür. Beləliklə, kiçik bir sintaktik bütövdə deyilənlər qədər deyilməyənlər də vardır (4, s.445)

Sintaktik bütövlər məzmununa və qurluşuna görə üç növə ayrılır: statik, dinamik və qarışıq.

Statik sintaktik bütövlərin komponentlərinin xəbərləri əsasən eyni qurluşlu ismi xəbərlərdən ibarət olur. Məsələn:Qırx yaşlarında, bir qədər arıq ciddi görkəmli........

Əynində qaraya çalan tünd boz rəngli kostyum , açıq boz rəngli köynək (Elxan Elatlı)

Dinamik sintatkik bütövlərin komponentlərini xəbərləri adətən feli xəbərdən ibarət olur və bir-birini əvəz edən müxtəlif iş və hadisələri bildirir:

Hamı məftunluqla Puaroya baxdı. Onun sözləri güclü təəssurat yaratmışdı. Komissar güldü... (Aqata Kristi).

Qarışıq sintaktik bütövlərdə  həm dinamik həm də sintaktik bütövlərdən isitifadə olunur.

Vəziyyət günü-gündən daha da ağırlaşırdı.Toplanan ölmüş gəmiricilərin sayı durmadan artmaqda idi, səhərlər aparılarn təmizlik işləri də bitmək bilmirdi. Dördüncü gün siçovullar yuvalarından dəstə-dəstə çıxıb ölməyə başaldılar. Anabarlardan, zirzəmilərdən və kanalzasiyalardan uzun cərgə ilə çıxır, arxası üstə sərilərək adamların gözü qarşısında ölürdülər(Albert Kamyu).

Mətn və onun sərhədləri dilçilikdə mübahisəli məsələdir.Bəzən bitmiş fikri ifadə edən iki söyləm, bəzən isə irihəcmli əsər də mətn hesab olunur.Eyni zamanda hər hansı bir əsərdən götürdüymüz parça da mətn hesab olunur.

Hələ 1963-cü ildə P. Hartman mətn linqvistikasının ümumi dilçiliyin bölməsi statusuna malik olduğunu qəbul edərək mətn tədqiq sferalarını bir-birindən ayırmaq təklifi ilə çıxış etmişdir: mətnin ümumi linqvistikası, konkret mətn linqvistikası və mətn tipologiyasının linqvistikası.

Mətn linqvistikasının ən mükəmməl təsniflərindən biri onun “istifadədə olan dili” (language in use) öyrənən elm kimi təyin edilməsidir. Əvvəllər mətn linqvistikası “parole” anlayışının yazılı təcəssümünün öyrənilməsi kimi başa düşülürdü. Aktual sintaksisdə tədqiq olunası məsələlər hələ çoxdur.Bu sahədə bir sıra terminlər sinonim olaraq işlədilməkdədir. “Aktual üzvlənmə” iləyanaşı “kontekstual üzvlənmə” və ya “tema və rema ilə üzvlənmə”, “tema və rema” əvəzinə isə “tematik hissə və yeni” terminləri işlədilir.

Aktual sintaksisin digər vacib problemi mətnin əmələ gəlmə prosesidir.Mətnin əmələ gəlməsində aktual üzvlənmənin geniş imkanları var.Bu imkanlardan ən mühümü bağlılıq məsələsidir.Çünki bağlılıq mətnin əsas əlamətidir.Məhz bağlılıq sayəsində cümlənin sadə ardıcıllığı mətnə çevrilir.Mətnin ayrılmaz tərkibi olan bağlılıq və onun növləri(semantik,sintaktik,məntiqi,xətti və qlobal bağlılıqlar),

aktual üzvlənmənin mətn sintaksisində yeri kimi məsələlərin dəqiq öyrənilməsinə ehtiyac var.

Mətnin  k o m p on e n t l ə r i dedikdə onun tərkibinə daxil olan cümlələr başa düşülür. Sintaktik bütövlərin tərkibində cümlələr müxtəlif vasitələrlə əlaqələnir. Şifahi nitqdə ən gözəl vasitə intonasiyadır. Hər bir cümlə yüksələn tonla başlayır, sonra isə təqdricən azalır və fasilə ilə kəsilir. Yazıda fasilə nöqtə, sual və nida işarələri ilə qeyd olunur. Mətnin komponentini əlaqələndirən digər vasitələr də vardır. Bura cümlərərin xəbərlərindəki zaman uyğunluğu, əvəzlik və sinonim vasitələrdən istifadə, tabesizlik və tabelilik əlaqələri, təkrarlar və s. daxildir.

ƏDƏBİYYAT

  1. Ə. Ə.Abdullayev.Aktual üzvlənmə, mətn və diskurs.Bakı,2011.
  2. Ə.Ə.Abdullayev.Mətni anlama modelləri. Bakı, 1999
  3. Ə.Ə.Abdullayev. Aktual üzvlənmə və mətn. Bakı, 1998
  4. Q.Ş.Kazımov.Müasir Azərbaycan dili. Bakı,2008.
  5. A.M.Qurbanov. Ümumi dilçilik.I cild. Bakı, 2004
  6. Michael McCarthy. Discourse Analysis for Language Teachers.Cambridge University Press. 2011

Açar sözlər: mətn sintaksisi,mətnin komponentləri,sintaktik bütövlər,tema, rema

Ключевые слова: синтаксистекста, компоненты текста,синтаксический цеики, тема,рема

Key words:discourse analysis ,components of text,syntactic wholes,theme, rheme.

 

Резюме

Лингвистика текста и его проблемы

               Данная статья посвящена проблемам современного языковедения, текстам, теме и реме в языковедении. Объясняются типы текстов, на примерах перечисляются виды синтактическихцелых.

Summary

Text Linguistics and its problems

The article is dedicated to the problems of contemporary linguistics and text, themeand rheme issues in linguistics.The types of text is explained. The kinds of

syntactic wholes are interpreted through vivid examples.

 

Rəyçi: dos.A.Abbasov

Piriyeva Əsli, Orucova Məlahət

ALMAN DİLİNDƏ MODAL SÖZLƏR

Azərbaycan dilindən fərqli olaraq alman dilində modal sözlər ayrıca nitq hissəsi deyil, zərfin bir hissəsidir. Azərbaycan dilində modal sözlər qrammatik mövqeyinə və roluna görə qoşmalardan və bağlayıcılardan fərqlənir, ədatlara yaxınlaşır. Lakin ədat­lardan fərqli olaraq modal sözlər danışanın nitqə subyektiv modal münasibətini və nitqin varlığa münasibətini göstərir. Alman dilində də modal sözlər danışanın, yazanın obyektiv reallığa subyektiv münasibətini və emosional münasibətini ifadə edir. Hər iki dildə ən çox işlənən  modal sözlərin sayı 50-60 arasındadır. Bu  modal sözlərin siyahısı aşağıda verilir:

Angeblich                guya ki, sanki

Allerdings                əlbəttə, həqiqətdə

Anscheinend            görünür ki, yəqin ki, ehtimal ki

An sich                       əslində

Absolut                      mütləq, sözsüz

Im Allgemeinen        ümumiyyətlə

Bedauerlicherweise    təəssüflə

Bekanntlich                məlum olduğu kimi

Bestimmt                   yəqin ki, qəti surətdə

Dummerweise            axmaqlıq

Eigentlich                   əslində

Eventuell                     ola bilsin ki, bəlkə, təsadüfən

Erfreulicherweise        xoşbəxtlikdən

Freilich                        şübhəsiz, əlbəttə

Gewiss                               əlbəttə, şübhəsiz, yəqin ki

Glücklicherweise              xoşbəxtlikdən

Gott sei Dank                    Allaha şükür, xoşbəxtlikdən

Grundsätzlich                   əsasən, ümumiyyətlə

Höchstwahrscheinlich                     çox ehtimalla, şox ehtimal ki

Hoffentlich                         ümud edirəm ki, inşallah

Im Groβen und Ganzen      ümumiyyətlə

Im Prinzip                              prinsipcə

Jedenfalls                               hər halda, hökmən

Kaum                                      heç, güclə, çətinliklə

Keinesfalls                              heç bir yolla, heç cürə, əsla

Körperlich                               cismani, fiziki                             

Leider                                       təəssüf ki, əfsus ki

Merkwürdigerweise               qəribə də olsa, qəribədir ki

Nämlich                                     yəni, daha doğrusu

Notwendigerweise                   gərək olsa

Physich                                      fiziki

Psychisch                                   psixi

Seltsamerweise                        qəribə də olsa

Selbstverständlich                    əlbəttə

Sicher                                        yəqin, hökmən, şübhəsiz

Sicherlich                                  yəqin ki, ehtimal ki                              

Scheinbar                                   güman ki, görünür ki, zahirən

Tatsächlich                                  həqiqətən

Theoretisch                                  nəzəri

Unbedingt                                     mütləq, qəti

Unglücklicherweise                      bədbəxtlikdən

Vermutlich                                    ola bilsin ki, güman ki, yəqin ki

Vielleicht                                       ola bilsin ki, bəlkə

Wahrhaftig                                     doğrudan, doğrudan da, həqiqətən

Wahrlich                                         doğrudan, həqiqətən

Wahrscheinlich                               ehtimal ki, yəqin ki, güman ki

Wirklich                                           həqiqətən

Wohl                                                 yəqin, şübhəsiz, hər halda

Womöglich                                       mümkün qədər

Zweifellos                                         şübhəsiz

zu allem Unglück                             bədbəxtlikdən                         

zum Glück                                       xoşbəxtlikdən, yaxşı ki

zu seinem Bedauern                        təəssüf

Alman dilində olan modal sözlərin Azərbaycan dilində bir neçə qarşılığı olduğu kimi Azərbaycan dilində olan bəzi modal sözlərin də alman dilində bir neçə qarşılığı vardır:

əlbəttə- allerdings, freilich, selbstverständlich

əslində- an sich, eigentlich

ola bilsin ki- eventuell, vermutlich, vielleicht

ümumiyyətlə- gründsätzlich, im Groβen und Ganzen, im Allgemeinen

Modal sözlər cümlədə heç bir vəzifə daşımır. Müəyyən suala cavab verən, müs­təqil məna daşıyan söz kimi də işlənmir. Modal sözlər qrammatik baxımdan heç bir cümlə üzvü ilə əlaqəyə girmir və  heç bir şəkilçi qəbul etmir.

2. Modal sözlərin quruluşu

Azərbaycan dilində modal sözlər quruluşca iki cür olduğu halda (sadə və mürəkkəb modal sözlər) alman dilində əsasən düzəltmə modal sözlər mövcuddur:

eigentlich, praktisch, natürlich, zweifellos və s.

Azərbaycan dilində bütün mürəkkəb modal sözlər ayrı yazılır ( yəqin ki, bəlkə də, mənə görə), alman dilində isə bitişik və ayrı yazıla bilir (glücklicherweise, tatsächlich, im Algemeinen, im Groβen und Ganzen, im Prinzip).

3.Modal sözlərin mənaca növləri

Modal sözləri şərti olaraq aşağıdakı məna növlərinə ayırmaq olar:

Bestätigung  ∕ Verstärkung der Aussage – Təsdiq bildirən

-             Einschränkung – Məhdudiyyət bildirən

-             Vermutung – Güman bildirən

-             Bedauern – Təəssüf bildirən

-             Zweifel – Şübhə bildirən

-             Verstärkung der Negation – İnkarı qüvvətləndirən modal sözlər.

Bestätigung  ∕ Verstärkung der Aussage:

wirklich, bestimmt, jedenfals, natürlich, sicher.

Einschränkung:

freilich, allerdings, natürlich.

Vermutung:

vielleicht, anscheinend, hoffentlich, möglicherweise, mutmaβlich.

Bedauern:

leider, bedauerlicherweise, unglücklicherweise, dummerweise, zu seinem Bedauern.

Zweifel:

zweifellos, selbstverständlich, möglicherweise, bestimmt.

Verstärkung der Negation:

kaum, keinesfalls.

İnkar sözü olan nicht modal sözlərdən sonra gəlir:

Der Lehrer arbeitet bestimmt nicht. Bestimmt burada modal sözdür.

Der Lehrer arbeitet nicht fleiβig. Fleiβig tərzi hərəkət zərfidir.

Alman dilində modal sözlərin onları əvəz edə bilən bir neçə qarşılığı var:

Modal fellər, modallıq bildirə bilən əsas fellər, söz önlü (qoşmalı) birləşmələr.

Modal fellər: modal fellər modallıq ifadə etdiklərinə görə kəskin məna dəyişikliyi etmədən modal sözləri əvəz edə bilirlər. Aşağıda göstərilən modal fellərə uyğun gələn modal sözlər:

kann, könnte, mag, dürfte – vielleicht, wahrscheinlich, vermutlich

will, soll – angeblich

muss- bestimmt

Modallıq bildirə bilən əsas fellər: alman dilində bir neçə belə fel var. Onlara aşağıdakı modal sözlər uyğun gəlir:

 staunen                                        erstaunlicherweise

 zweifeln                                      zweifellos

 hoffen                                          hoffentlich

angeben                                        angeblich

vermuten                                       vermutlich

bedauern                                       bedauerlicherweise

begreifen                                       begreiflicherweise   

 

Söz önlü ( qoşmalı) birləşmələr:

Söz önlü (qoşmalı) birləşmələr:                                             Modal sözlər:

zu unserem Erstaunen                                                                erstaunlicherweise

dem Scheine nach                                                                         scheinbar

zu seinem Glück                                                                         glücklicherweise

dem Augenschein nach                                                             augenscheinlich

aller Wahrscheinlichkeit nach                                                  ( höchst) wahrscheinlich

nach ihren Angaben                                                                   angeblich

zum Unglück                                                                unglücklicherweise

zu ihrem Bedauern                                                                     bedauerlicherweise

auf keinen Fall                                                                             keinesfalls

ohne Zweifel                                                                                zweifellos

mit Sicherheit                                                                   sicherlich

Yaxın məna ifadə edən modal sözlər:

Alman dilində modal sözlərin əksəriyyəti mənaca bir-birinə yaxın ola bilir. Məsələn:

Vermutlich- altem Anschein nach, aller Voraussicht nach, wahrscheinlich, wohl

Vielleicht -  eventuell, gegebenenfalls, möglicherweise, unter Umständen, womöglich

Wahrscheinlich -  aller Voraussicht   Wahrscheinlichkeit nach,vermutlich

Bestimmt -  gewiss, ohne Zweifel, sicher,zweifelsfrei, zweifelsohne

Gewiss – bestimmt, sicher; ( umg): allemal (emotional): zweifellos: todsicher

Sicher -  bestimmt, gewiss, mit Sicherheit (emotional): zweifellos

Zweifellos – auβer Zweifel, bestimmt, fraglos, gewiss, unbestritten, unstreitig,

                        zweifelsfrei, (emotional): zweifelsohne

Modal sözlərin cümlədə işlənmə yerləri

Azərbaycan dilində modal sözlərin işlənmə yerləri sərbəstdir. Modal söz cümlənin əvvəlində işlənəndə özündən sonra‚ ortasında işlənəndə hər iki tərəfdən‚ sonunda işlənəndə ondan əvvəl vergül qoyulur. Məsələn:

Gərək ki‚ sənə də tanışdır adım ( S.Rüstəm).

Mən doğrudan da‚ bu fikirdəyəm (M. İbrahimov).

Güllü nənə tezliklə yaradıcılıq məzuniyyətinə çıxacaq‚ demək ( İ. Əfəndiyev).

Alman dilində modal sözlərin cümlədə işlənmə yeri Azərbaycan dilindən fərqli olaraq sərbəst deyil. Modal sözlər ya birinci yerdə gəlir - xəbərdən əvvəl‚ ya da xəbərdən sonra. Məsələn:

Vielleicht regnet es morgen.

Er hat vielleicht Recht.

İch habe leider vergessen ‚ den Brief einzuwerfen.

Leider müssen wir auf unseren Ausflug verzichten.

Anscheinend ist sie schon mit dem Fahrrad weggefahren.

Natürlich habe ich ihm vertraut.

Eventuel fahre ich diesen Sommer nach İtalien.

Rauchen ist bekanntlich schädlich.

Hoffentlich hatte er keinen Unfall.

Du hast doch hoffentlich nicht vor‚ diesen Mann zu heiraten.

İch finde es selbstverständlich Blumen mitzubringen‚ wenn man bei jeman­dem zum Essen eingeladen ist.

Son iki cümlədə göründüyü kimi modal söz əvəzlik və ədatdan sonra gəlir.

 Modal sözlər müxtəlif nitq hissələrinin inkişafı nəticəsində yaranmışdır. Modal söz vəziyyətinə düşəndən sonra daha şəkilçi qəbul edə bilməmişdir.

 

Ədəbiyyat siyahisi

1. Karin Hall-Barbara Scheiner – Übungsgrammatik für Fortgeschrittene Deutsch als Fremdsprache, Hueber Verlag, 2011

2. Gerhard Helbig. Joachim Buscha – Deutsche Übungsgrammatik. VEB Verlag Enzyklopädie Leipzig 1989

3. Sach-wörterbuch für die deutsche Sprache

4. TQDK – 2010

5. Yusif Seyidov – Azərbaycan dili.

6. Der kleine Duden, Deutsche Grammatik 4. Auflage, Dudenverlag, Mann­heim- Leipzig- Wien- Zürich.

Ключевые слова: модальные слова, модальный смысл, модальный ответ.

Key words: modal words, the modal sense, the modal response.

 

Резюме

В статье дается анализ наиболее употребляемых в немецком языке мо­даль­ных слов. Общая информация об этой категории слов, строение модаль­ных глаголов, смысловые виды и их эквиваленты. Статья сопро­вож­дает­ся  пе­ре­во­дом анализируемых единиц.

Resume

There are some reviews of frequently used  modal words according to some criterions in the issue. Whole information the structure of modal words? National types of modal words, and their equivalents. There is also translation of modal words into Azerbaijani.

 

Rəyçi:                  doc.F.Bağırova


Məmmədova Aynur İbrahim qızı

DİLÇİLİKDƏ SƏTİRALTI VƏ SƏTİRÜSTÜ MƏNA ANLAYIŞI

Bədii tərcümə prosesində implikasiya və eksplikasiyanın nəzərə alınması tərcüməşünaslıqda son dövrlərdə geniş tədqiq olunan məsələlərdəndir. Hazırda mətn vahidlərinin implikativlik və eksplikativlik xüsusiyyətlərinin əsərin informativliyinə və kontiniuma təsiri qəbul olunmuş faktlardan biri sayılır.

Q.V.Çernov implikasiya anlayışının linqvistikada məntiqdə olduğundan fərqli mahiyyət daşıdığını qeyd edir. Q.Çernovun fikrinə görə, dilçilikdə implikasiya nəticə çıxarmaq əhəmiyyətinin özü deyil, onun nəticəsidir.

İmplikasiya və eksplikasiya bütün növlərdən olan mətnlərdə meydana çıxır. Mətn vahidlərə parçalandığı kimi, implikativlik və eksplikativlik də tərkib hissələrinə ayrılır. Yəni bütöv mətndəki implikasiya bir şəkildə, mətn vahidində başqa şəkildə olur.

Hər bir bədii əsərin məzmunu müəllifə ən azı ümumi şəkildə qabaqcadan məlum­dur. Oxucu üçün isə həmin məzmun tədricən formalaşır. Mətn oxunduqca müxtəlif informasiyaların qəbul edilməsi, implikasiya və eksplikasiyaya əsasən əlavə məlumatların alınması prosesi gedir. Oxucu daha çox implikasiyaya və faktua informasiyaya köklənir. Bədii əsərin tərcüməsi müəlliflə oxucu arasında üçüncü şəxsin vasitəçilik rolunu reallaşdırır.

Tərcüməçi əvvəlcə oxucu funksiyasını yerinə yetirir. O, tərcümədən qabaq əsəri tam dərk etməlidir, bu isə tərcüməçinin eksplikativ fəaliyyətinə zəmin yaradır. Buna baxmayaraq, bədii tərcümənin tədqiqi zamanı implikativliyin verilmə xüsusiyyətinin açılması üçün daha çox material əldə etmək olur. Çünki bədii əsərin oxucuya ünvan­lanması mətnin öyrənilməsi prosesində başlanğıcdan sona doğru istiqamət götürməyi tələb edir.

Mətn vahidindən implisit mənanın çıxarılması və qəbul edilən yeni infor­masi­yaya görə eksplisit mənanın yaranması mürəkkəb proses olub, ardıcıl davam etdirilə bilər. Lakin bədii əsərin oxunması zamanı diskurs vahidləri arasında implikativ və eksplikativ xüsusiyyətlərin tam açılması məqsədilə fasiləyə yol verilmir.

Mətn ardıcıl oxunur, implisit və eksplisit mənalat şüuraltı səviyyədə ardıcıl for­ma­laşıb bir-birini əvəz edir. Lazımsız ikinci dərəcəli əhəmiyyət daşıyan mənalar unudulur.

Bəzən implisit məna passiv yaddaş fonduna keçir.

Mətnin başqa vahidində bir məna və rabitə yarandıqda o aktuallaşır.

Bədii tərcümə prosesi bilavasitə mətnlə bağlıdır. Bu prosesin ilkin mərhələsində mənbə dildə yazılmış mətn mövcud olur. Sonrakı mərhələdə mənbə dildəki mətn vahidlərə parçalanır. Bu vahidlərin sintezi obyekt dildə mətnin yaranmasına gətirib çıxarır.

Əgər söz səviyyəsində adekvat və ekvivalent tərcümədən danışmaq mümkün­dür­sə, onda mətn və onun vahidləri səviyyəsinə də adekvatlıq, ekvivalentlik əldə olun­malıdır. Bunun üçün isə birinci növbədə mətn vahidlərini müəyyənləşdirmək lazımdır.

Mətn vahidləri mətnin həcmi ilə əlaqələndirilməlidir. Nəsr əsərlərinin hər birinə ayrıca mətn kimi baxmaq mümkündür. Janr əlamətinə görə ayırma aparsaq, roman, povest və hekayə mətnlərini fərqləndirə bilərik. Həcm göstəricisinə görə roman maksimal hekayə, minimal həcmli mətn kimi qəbul oluna bilər.

Mətn dilçiliyində həcmi paraqmatik bölgü tətbiq edilir. Bu bölgüyə görə maksimal həcmli mətni tərkib elementlərinə aşağıdakı şəkildə bölürlər: cild, yaxud kitab, hissə, fəsil, paraqraf, ayırma, abzas və cümlədən böyük vahid. Həcm amili ilə bağlı bölgü tərcümə olunan əsərin obyekt dildəki mətnində də eyni şəkildə qalır.

Tərcüməçi orijinala heç nə artırmadığı kimi, mətndən də yuxarıda göstərilən vahidlərdən heç birini çıxarmır.

Əlbəttə, tərcümədə ümumi, qəbul olunmuş haldan istisnalara da rast gələ bilərik. Bu zaman həcmin artırılmasının, yaxud azaldılmasının səbəbləri araşdırılmalı, dəyişmənin mətnə təsiri öyrənilməlidir.

Mətn dilçiliyində bu tipli məsələlər ayrıca öyrənilir. Tərcüməşünaslıqda isə oxşar hallar tərcümə xətaları kimi izah olunur. Tərcümə prosesində bu şərtə əsasən əməl olunur.

Deməli, həcmi paraqmatik bölgü vahidlərinə görə orijinalla tərcümə mətninin müqayisəsi, yəni mənbə dildəki mətnin formasının saxlanılması linqvistik nöqteyi-nəzərdən maraq kəsb etmir. Bununla yanaşı, bölgü, mətn vahidlərinin ən sadə təyini üçün effektiv üsul sayılmalıdır.

Bədii tərcümənin mətn dilçiliyi məsələlərini minimal həcmli mətn əsasında tədqiq etməklə kifayətlənəcəyimizi nəzərə alsaq, biz ayırma, abzas və cümlədən böyük vahidləri qeyd etməliyik.

Mətn dilçiliyinin tədqiqat obyekti mətndir. Bədii əsərin informasiya yükü çoxdur və bu bütün mətn boyu qeyri-bərabər şəkildə paylanır. Bədii əsərin müəllifi ilk cümlədən, bəzən ilk sözdən başlayaraq oxucuya müxtəlif informasiyalar verir. Mətn genişləndikcə bu informasiyalar arasında ayrı-ayrı məna əlaqələri yaranır.

R.Qalperin mətndəki informasiyanı üç yerə ayırır: faktual, konseptal və mətnaltı. Hər üç növ bilavasitə əsərin ümumi məzmunu ilə bağlıdır. Bu informasiyalardan ən sadəsi faktual informasiyadır. Müəllif əsərdə konkret məlumatlar və faktlar haqqında danışır.

Konseptal informasiya mürəkkəb xarakter daşıyır. O, əsərin ümumi ideyası ilə bilavasitə bağlı olur və bütün əsər boyu qeyri-bərabər şəkildə paylanır. Konseptual informasiya əsər oxunduqca formalaşır, əsərin sonunda tam şəklini alır.

Mətnaltı informasiya bədii əsərdə gizli formada olur. Onun tam açılması qeyri-mümkündür. Mətnaltı informasiya oxucudan asılıdır. Oxucu əsəri necə dərk edirsə, həmin səviyyədə də mətnaltı informasiya çıxarır. Eyni bir əsər üçün müxtəlif sayda mətnaltı informasiyalar müəyyənləşdirmək mümkündür.

Mətn dilçiliyi linqvistikanın ayrıca bir sahəsi, bu elmin yeni bir tədqiqat istiqamətidir. Tərcüməşünaslıq isə artıq dilçilikdən ayrılmış elmdir. Onların bir-birinə təsirini öyrənmək bu baxımdan müəyyən çətinliklər meydana çıxarır.

Tərcüməşünaslıq mətn dilçiliyinə nə verir, yaxud mətn dilçiliyi tərcümə problemlərinin həllində hansı rolu oynayır. Hər sual ayrıca bir araşdırma tələb edir. Onların hər ikisinə eyni vaxtda cavab vermək çətin olduğu kimi, qoyulan məsələlərə ayrı-ayrılıqda yanaşmaq da bir çox mübahisəli cəhətləri aradan qaldırmır.

Mətn dilçiliyinin digər vacib məsələlərindən biri onun vahidlərini təyin etməkdir. Əgər mətni cümlədən fərqləndiririksə, onda ilkin vahid də cümlədən böyük olmalıdır. Mətnin yuxarıdan aşağıya doğru tərkib hissələrinə parçalanması müəyyən həddə qədər müsbət nəticə verir. Məsələn: kitab, hissə, fəsil, ayırma, abzas, frazadan böyük hissə.

Burada sonuncu elementin dəqiq təyini mübahisəyə səbəb olur. Mətn dilçiliyində kontekst vahidinin daxil edilməsi fikri də geniş yayılmışdır.

Bədii tərcümənin ən mürəkkəb tərəfi müəllifin dil vasitəsilə ifadə etdiklərini deyil, onun nəzərdə tutduqlarını ekvivalent şəkildə obyekt dilə ötürməkdir. Nəzərdə tutulanlar isə yalnız sözlərin, cümlələrin ümumi məna yükündə gizlənmir. Onun əsas hissəsi mətn hissələrinin semantik məna əlaqəsində özünü göstərir.

A.D.Şveyser mətn dilçiliyi ilə bədii tərcümə arasında əlaqələrdən bəhs edərkən, J.Naydanın fikirlərinə istinadla “universal diskurs”u ön plana çəkir. Həmin diskurslar aşağıdakıları əhatə edir:

1. Mətnin başlanğıcının və sonunun nişanlanmasının müxtəlif üsulları;

2. Əlaqəli mətnin daxili keçidlərinin nişanlanma üsulları;

3. Temporal əlaqələr;

4. Məkan əlaqələri;

5. Məntiqi əlaqələr;

6. Diskurs iştirakçılarının identifikasiyası;

7. Müxtəlif elementlərin, diqqətin onların üzərinə cəmləşdirilməsi üçün ayrılması;

8. Müəllifin, yaxud onun mövqeyinin əsərdə hiss olunması.

Qeyd olunan universal diskursların bir qismini mətndən asanlıqla seçmək mümkündür. Məsələn, haqqında söhbət gedən personaj növbəti cümlədə, yaxud abzasda şəxs əvəzliyi ilə göstərilir. Bu halda mətn parçaları arasındakı əlaqə kəsilməz xarakter daşıyır. Yazıçı mətn hissələri arasındakı əlaqəni başqa vasitələrlə də yarada bilir. Məsələn, personajın adı əvəzinə onun haqqında məlum informasiyadan istifadə edilir.

J.Naydanın fərqləndirdiyi universal diskurslardan ikisi kontiniuma aiddir.

Temporal və məkani əlaqələr avtosemantik və sinsemantik mətn parçalarını əha­tə edir. Diskurslardan ən mürəkkəbi müəllifin iştirakı ilə bağlıdır. Çünki müəllif hadi­səni nəql edən kimi müşahidəçi mövqeyində dayana bilər. Bu birinci hal sayılmalıdır. Yazıçı gördüklərini necə var, o cür də təsvir edir. Müəllif hadisələrə onlara qiymət ver­mək nöqteyi-nəzərindən yanaşdıqda iştirakçı olmur. Lakin oxucuya nüfuzlu rəyçi kimi təsir göstərir. Yəni belə hallarda oxucu çox zaman müəllifin nöqteyi-nəzərini qəbul edir. Bu cəhət baş verən hadisələrin müəllifin kənar müşahidəsi mövqeyi ilə uzlaşmasından irəli gəlir. İkinci hal müəllifin həm nəql edən, həm də iştirakçı olduğu əsərlərdə özünü göstərir.

Tərcümə prosesində implikativliyin və ya eksplikativliyin pozulması mətnin məzmun düzgünlüyünü təmin edən məntiqi komponentlərə təsir göstərir və müəllifin oxucu üçün nəzərdə tutduğu şəraitdə dəyişiklik yaranır.

Məntiqə aid tədqiqatlardan məlumdur ki, məntiqi quruluşun elementlərindən birinin əvəz edilməsi nəticəsində dəyişikliyin üç əsas variantı mümkündür:

a)                       Quruluş elementləri arasındakı münasibət mənasını itirir;

b)                      Həmin münasibət həyata keçmir;

c)                       Münasibət qalır.

Mətnin implikativlik və eksplikativlik xüsusiyyətləri diskurs vahidinin tərkibinə daxil olan elementlər arasındakı əlaqədən də asılıdır. Mürəkkəb cümlənin komponentləri bir-biri ilə qrammatik rabitə olmaqla yanaşı, mövzuca əlaqələnməlidir. Eyni fikirləri abzasın tərkibindəki cümlələr haqqında da söyləmək mümkündür.

U.Hedriks bu məsələ ilə əlaqədə Robin Lakov və Kompsonun fikirlərini şərh edir. R.Lakov “My grandfather wrote me a letter yesterday six men can fit in the back seat of a Ford” (Nənəm dünən mənə məktub yazıb və altı adam “Ford”un arxa otura­cağında yerləşə bilər) cümləsini qeyri-qrammatik sayır. Onun fikrinə görə, qram­ma­tika müəyyən məhdudiy­yət­lərə malik olmalıdır və belə cümlələrin yaranmasına yol verilməməlidir. Ümumi möv­zuya nəzərən cümlələrin uyuşmasını qəbul etməyin ye­ganə yolunu R.Lakov presup­pozisiyada görür. Kempson son göstərilən nöqteyi-nəzəri tənqid edərək, qrammatik sayıl­mayan cümlələri müvafiq kontekstuallaşdırma aparmaqla anlaşıqlı hala salmağın mümkünlüyünü qeyd edir.

Mətnə linqvistik yanaşma üsulu ümumiyyətlə mətnin tipik quruluşunu açmağa yönəlmişdir. Bu baxımdan mətn üçün özünün əsas əlamətləri;

  1. Məzmun avtonomliyi, (mətnin məzmunu onun mahiyyət tərəfidir, başqa sözlə desək, bu elə bir informasiyadır ki, mətn onun ötürülməsi üçün yazılmışdır),
  2. Dil, quruluş, kompozisiya və üslubi özünəməxsusluq,
  3. Mətnin kommunikativ təyinatı,
  4. Mətndəki cümlələrin rabitəsi, qarşılıqlı əlaqəsi və rabitə vasitələri səciyyəvidir.

İmplikativlik və eksplikativlik xüsusiyyətlərinin bədii tərcümə zamanı nəzərə alınması Serdobinsevin ayırdığı əlamətlərə təsir göstərir. Beləliklə, bədii əsərin mətnin ixtiyari A vahidi orijinalda müəyyən bir B haqqında informasiyanın meydana çıxmasına səbəb olursa və B verbal ifadəsini tapmayıbsa, onda tərcümə mətnində də, A B münasibətlərini, yəni implikativliyi saxlamaq lazımdır.

Eyni nəticə mətn vahidinin eksplikativliyi üçün də doğrudur. Mətnin implikativ və eksplikativ cəhətlərinin açılmasında modallıq özünəməxsus rol oynayır. Müəllif, yaxud nəql edənin obyektiv gerçəkliyə, onun hadisələrinə münasibəti modallığın əsas əlaməti sayılır. Mətndə modallığın 2 əsas növü fərqləndirilir:

a)                             Obyektiv modallıq,

b)                            Subyektiv qiymətləndirmə modallığı

Danışanın (yazanın) gerçəkliyə münasibəti müxtəlif formal qrammatik, leksik, frazeoloji, sintaktik, intonasiya, kompozisiya üslubi vasitələrlə ifadə oluna bilər.

Buna görə də modallıq fəaliyyətdə olan dilə, yəni nitqə xas kateqoriyadır və kom­munikativ prosesin əsas mahiyyətini təşkil edir. Mətnin modallığı konseptual və mətnaltı informasiyanın açılmasına xidmət göstərir. Lakin bu məsələdə obyektiv faktların şərhinə əsaslanan modallıqla subyektiv qiymətləndirmə modallığı arasında fərq meydana çıxır. Subyektiv qiymətləndirmə modallığı daha çox konseptual və mətnaltı informasiya daşıyır.

Mətn vahidlərinin modallıq yükü onların sayının çoxalması ilə həmahəng şəkildə artır.

Modallığın əsas göstəricilərindən biri cümlədə işlədilən epitetlərdir. Cümlədən fərqli olaraq, bütöv mətndə eyni bir obyektə aid epitetlər diskursun müxtəlif vahid­lərində paylana bilər. Bədii əsərdə əsas məzmun xətti açılışa malikdir.

Eyni qaydada, təsvir edilən obyekt və subyektlərə münasibətin tam aşkarlanması da ardıcıl proses ola bilər. Diskurs elementlərinin birində müəllifin obyektə müna­si­bə­tinin bir cəhəti, başqa vahiddə isə digər cəhəti şərh edilir. Bəzi hallarda müəllif mət­nin bir vahidində obyektə münasibətini hərtərəfli açır. Müəllifin obyektə və ya subyektə münasibətinin tam bitməmiş halda formalaşması, bədii əsərdə müəyyən məzmun daşıyır. Ən sadə variantda münasibət bildirilən obyektlərin və ya subyekt­lərin başqa keyfiyyətlərinin həlledici rol oynamaması haqqında implisit məna çıxar­maq mümkündür.

Mətn modallığının təyini zamanı ədəbiyyatşünaslığın və linqvistikanın metod və üsulları qarşılıqlı əlaqəli şəkildə tətbiq olunmalıdır. (Qalperin, 1981; 1232). Bu hər şeydən əvvəl, onunla bağlıdır ki, bədii əsərdə hər hansı personaja münasibətini bil­dirən müəllif ümumiləşdirilmiş obrazın, xarakterin açılması üçün müəyyən detal­ları ön plana keçirmək məqsədilə müxtəlif ədəbi fiqurlardan və dil vasitələrindən istifadə edə bilər.

Mətn modallığı informativlik, mətndaxili rabitə implikativlik və eksplikativlik məzmununun açılmasında xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Buna görə də mətn modallığı məsələləri bədii tərcümə prosesində tərcüməçi tərəfindən diqqətlə araşdırılmalı və obyekt dildəki mətndə tələb olunan səviyyədə ifadəsini tapmalıdır.

Subyektiv qiymətləndirmə modallığının mətndəki göstəricilərindən biri müəllif nitqində modal sözlərin işlənməsidir. Modal sözlər nitq subyekti haqqında informasiya mənbəyi kimi çıxış edir.

Mətn modallığı subyektiv qiymətləndirmə modallığı ilə üst-üstə düşür. Bu modallığın modal sözlərdən istifadə yolu ilə əldə olunmasının mətn üçün xarakterik cəhətlərindən biri də, bədii əsərə hadisəni nəql edənin obrazını daxil etməklə göstərir.

Nəql edən və ya danışanın bədii əsərdəki iştirakı da iki formada ola bilər: Birinci halda nəql edən hadisələrin iştirakçısına çevrilir, personajlarla dialoqa girmir. İkinci halda, nəql edən hadisələrin iştirakçılarından və ya əsərin personajlarından biri olur. Mətn modallığının bədii tərcümədə obyekt dildə verilməsi göstərilən cəhətlərin nəzərə alınmasını tələb edir.

Beləliklə, orijinalda tərcümənin diskurs və diskurs vahidləri səviyyəsində müqayisəli tədqiqi mətnin informativlik, koqeziya implikativlik, eksplikativlik və modallıq xüsusiyyətlərinin bədii tərcümə prosesində nəzərə alınmasının zəruriliyini sübut edir. Mətnin qrammatik kateqoriyalarında özünəməxsus rol oynayəır.

Bədii tərcümə prosesinin son məqsədi orijinala ekvivalent olan və onun məzmununu adekvat şəkildə yeni kommunikatlara çatdıran mətnin obyekt dildə yaradılmasıdır. Verbal işarələrin dəyişməsinə baxmayaraq, mətn səviyyəsində, mətnin qrammatik kateqoriyalarının və parametrlərinin qorunub saxlanması vacibdir. Məhz bu cəhətin əsas götürülməsi bir sıra mürəkkəb problemlərin həllini tələb edir.

Bədii əsərdə qeyri-aşkar şəkildə verilmiş rabitələrin müəyyənləşdirilməsi, onların başlanğıc və son nöqtələrinin təyini yalnız mətn dilçiliyinin tədqiqat üsulları ilə mümkün olur. Mətnin ayrı-ayrı tərkib hissələri arasındakı rabitənin təyini orijinal əsasında aparılır.

Orijinaldakı rabitələri yaradan elementlərin obyekt dilə ötürülməsi tərcümə prosesinin ayrılmaz hissəsi sayılmalıdır. Bu tədqiqat işində konseptual və mətnaltı informasiyanın mətn hissələrində paylanmasının müxtəlif formaları araşdırılır. Kontakt və distant koqeziya mətn hissələrindəki rabitə elementlərinin özlərini və onların yerlərini tapmağa imkan yaradır.

Bu problemlərin öyrənilməsi, bu sahədə əldə edilmiş nəticələr, Azərbaycan dilçili­yində bu sahə ilə bağlı aparılmalı olan tədqiqat işinin gələcək perspektiv istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsinə imkan yaradır.

Bədii tərcümənin üslub məsələlərinin tədqiqi prosesində bir çox hallarda cümlə səviyyəsi ilə məhdudlaşma mümkün olsa da, bəzən cümlədən böyük vahidlərin nəzərə alınması, mətnmin müxtəlif hissələrinə istinad etmək zəruriyyəti meydana çıxır. Belə hallarda çox zaman ya ardıcıl işlənən bir neçə cümlə tədqiqat obyekti olur, ya da eyni personaja məxsus dil faktına mətnin müxtəlif hissələrində rast gəlinir.

Cümlədən böyük vahid, təhlilə cəlb edilmiş cümləni öz tərkibində saxlayan kontekst qəbul edilir. Lakin kontekst anlayışı hansı vahidin öyrənilməsindən asılıdır? Başqa sözlə desək, kontekst vahidin müəyyən ətrafını əhatə edir.

Müəyyən ətraf ölçüsü isə qeyri-dəqiqdir. Yəni kontekst bir və bir neçə sözdən, bir və ya bir neçə cümlədən ibarət ola bilər. Buradan belə bir nəticə çıxır ki, kontekst müəyyən səviyyə vahidlərinin öyrənilməsi məqsədilə götürülən parça kimi qəbul edilməlidir.

Cümlənin dəqiq mənasını müəyyənləşdirmək üçün seçilmiş kontekstin özü də müəyyən məna daşıyır. Kontekstin mənası cümlənin mənasından genişdir. Deməli, kontekstin dəqiq mənasını müəyyənləşdirmək daha böyük parçanın seçilməsini tələb edir.

Ardıcıl məntiqi mülahizələr əsasında biz mətnin mənası, yaxud məzmunu ilə qarşı­laşmalı oluruq. Məlumdur ki, cümlənin mənası onun tərkibinə daxil olan sözlərin mənala­rının toplanması ilə müəyyənləşmir. Eyni sözləri mətnin məzmunu haqqında da demək olar.

Hər bir əsərdə müəyyən personajlar iştirak edir. Əsərdə personajların nitqi ilə yanaşı müəllifin nitqi də özünə yer tutur. Nitqin kimə məxsusluğu əlaməti əsasında müxtəlif bölgülər vardır. Biz iki elementli bölgünü əsas götürürk:

a)                             Müəllif nitqi

b)                            Personajların nitqi

Mətn daxilində istər müəllif, istərsə də, personajların nitqi müxtəlif formalarda təsvir, nəql etmə, daxili nitq, monoloq, dialoq və s. rast gələ bilər.

Eyni zamanda, bu nitq formaları mətnin həcmi – paraqmatik bölgü vahidlərinin tərkibinə də müxtəlif şəkildə daxil olur. Məsələn, abzas-müəllif nitqi, abzas-müəllif və personajların nitqi.

Bədii tərcümənin leksik və qrammatik məsələlərini tədqiq edərkən, söz, söz birləşməsi və cümlənin daşıdığı mənaları mənbə və obyekt dildə müəyyənləşdirərək onların ekvivalentliyini əsas götürmək vacib sayılırdı.

Mətn dilçiliyi səviyyəsində tədqiqat zamanı isə ən kiçik vahid cümlədən böyük olur. Aydındır ki, bu hallarda məna anlayışı daha geniş mahiyyət alır və super­sin­taksis səviyyənin vahidinin semantik göstəricisini fərqləndirmək məqsədilə məzmun anlayışını daxil etmək zərurəti meydana çıxır.

Hər hansı həcmi-paraqmatik vahid mətnə nəzərən natamam məzmun daşıma­lıdır. Çünki bədii əsərdə əsas məzmun tam özünü ifadə etmiş olur. Eyni zamanda, həcmi paraqmatik vahidin nisbi və oftonom bitkinliyi də nəzərə alınmalıdır. Belə olan təqdirdə, nisbi və avtonom bitkinliyə malik vahidlərin birləşməsi, rabitəyə girməsi, onların daşıdıqları informasiyanın mətn boyu paylanması xüsusiyyətlərinin öyrənil­məsi və göstərilən cəhətlərin linqvistik vasitələrlə hansı şəkildə ifadə olunmasının tədqiq edilməsi lazım gəlir. Bu da öz növbəsində həm orijinalın, həm də obyekt dildəki mətnin xüsusi təhlilini tələb edir.

Bədii əsərdə hadisə və ya hadisələr toplusu təsvir olunur, nəql edilir, yaxud baş verir. Bu hadisələr bir-biri ilə mütləq rabitəyə malikdir. Mütləq rabitə bəzi hallarda ümumi məzmun üçün əhəmiyyətli səciyyə daşımaya bilər.

Bədii əsərdə informativ vahidlərin düzülüş ardıcıllığı müəllif tərəfindən təyin olunur. İnformasiya çoxparametrli elementdir. Keyfiyyət, kəmiyyət, xassə, münasibət zamanı, məkan və s. belə parametrlərin toplusunu təşkil edir. Eyni cinsə, yaxud növə aid parametrlər həm bir-biri ilə, həm də digər yaxın məzmunlu parametrlərlə əlaqələnir. Bu və ya digər təbiət təsvirinin mahiyyəti əsərin, yaxud mətnin hansı vahidində verilməsi, konferentliyi, kontiniumluğu, mətnaltı məzmunu, ümumi süjetlə bağlılığı və s. müəllifin fikirləri əsasında formalaşır.

Əsər oxucu üçün yazılır və resipientə köklənir. Deməli, mətnin ümumi məz­mu­nunda müəllifin nəzərdə tutduğu ilə resipientin dərk etdiyi məzmun arasında fərq yaranır. Müəllif əsəri yazdığı dilin imkan və vasitələrindən elə istifadə etməyə çalışır ki, onun nəzərdə tutduğu məzmun düzgün qavranılsın. Bədii əsərin tərcüməsi prosesində müəlliflə resipient arasında vasitəçi şəxs iştirak edir. Tərcüməçi ilkin resipient rolunu oynayır. Orijinalda verilən məzmun tərcüməçinin köməyi ilə başqa bir dilin vasitəsi əsasında aparılır. Semiotik realizasiyanın elementləri, yaxud kodlama mexanizmi dəyişikliyə uğrayır. Nitq aktının xüsusi semantik səciyyə daşıyan, yəni mənanın, yaxud məzmunun dərk olun­ma­­sını müəyyən istiqamətə yönəldən elementlərin tərcüməsi nisbətən sadə yolla həyata keçirilir.

Hərfi tərcümə yüksək adekvatlığa imkan verir. Burada belə bir nəticə çıxır ki, mətn vahidlərinin daşıdığı informatik yük mürəkkəb və çoxşaxəli olduğuna görə, çətin ötürülür. Buna görə tərcüməçi mətn vahidlərinin nisbi tam məzmununu, onların əlaqə istiqamətlərini, zaman-məkan kontiniumunu aydın dərk etməli və obyekt dildəki mətndə verməlidir.

Yuxarıda deyilənləri nəzərə alaraq, biz mətn qrammatikasının informativlik, ardıcıllıq, inteqrativlik, kontinium, qovuşma, mətnaltı məzmun, rabitə kimi məsələlərinin orijinalla tərcümə mətninin müqayisəli təhlili prosesində öyrənməliyik. Dil vahidlərinin hər biri informasiya yükü daşıyır. İnformasiya müəyyənlik dərəcəsi ilə səciyyələnir. Dil işarələrini çoxlu və qanunauyğun birləşməsi informasiyanın müəyyənlik dərəcəsini artırır.

Analiz prosesində tamın hissələrə ayrılması informasiyanın azalmasına, sintez zamanı isə hissələrdən tama doğru inkişaf getdiyinə görə informasiyanın çoxalmasına zəmin yaranır. Dilin leksik və sintaktik vahidləri ilə müqayisədə mətnin həcmi elementləri daha geniş əhatə dairəsinə malik olur. Həm mətn, həm də mətn vahidləri eksplisit ifadə olunmuş informasiya ilə yanaşı nəticə çıxarmağı, aşkarlanan müxtəlif informasiya növlərini özündə birləşdirir. Mətn formalaşdıqca informasiya artıq mənadan məzmuna doğru inkişaf gedir.

İ.R.Qalperin mətndəki informasiyanın üç növünü qeyd edir:

a) faktual;

b) konseptual;

c) mətnaltı.

Faktual informasiya faktlar, hadisələr, proseslər haqqında məlumatları özündə birləşdirir.

Konseptual informasiya hadisə və proseslər, onların iştirakçılarına müəllifin münasibətini bildirir.

Mətnaltı informasiya assosiativ və konnotativ mənalardan irəli gəlir. Mətnin for­ma­laşması prosesində verilən faktlar və konseptual informasiyalar toplusu, onların qarşılıqlı əlaqəsi mətnaltı informasiyanın açılmasında subyektiv amilin təsiri özünü göstərir. Bədii əsərin tərcümə olunması mətnaltı mənaya tərcüməçinin təsirini reallaşdırır.

Bədii tərcümədə faktual informasiyanın ekvivalent tərcüməsi asanlıqla əldə olunur. Burada aşağı hədd leksik, yuxarı hədd sintaktik səviyyədə tərcümə ilə məhdudlaşır. “Mətnaltı informasiya sırf linqvistik hadisə olub, cümlənin müxtəlif quruluş xüsusiyyətlərinə, özünəməxsus birləşməsinə, dil faktlarının simvolikasına əsasən əlavə məna yaranması nəticəsində əmələ gəlir.” (Qaloerin, 1981, 44). R.A.Unaybaye­vanın fikrinə görə isə “mətnaltı informasiya qeyri-aşkar şəkildə ifadə olunmuş implisit mənaların özünəməxsus ardıcıllığıdır (selidir).” (Unaybayeva, 1980, 82).

Öz mahiyyətinə görə mətnaltı informasiya olduqca mürəkkəb səciyyə daşıyır və implisit xarakterlidir. Ədəbiyyatda mətnaltı anlayış bəzən obrazla eyniləşdirilir. Halbuki, obrazın təyini üçün müəyyən sərhəd qurmaq mümkündürsə, mətnaltı məna hüdud daxilində müəyyənləşmir. Müəllifin nə demək istəməsi, konkret nəyi nəzərdə tutması mətndə verbal ifadəsini tapdıqda, onu təyin etmək subyektiv şəkil alır. Bu halda mətnaltı mənanın çox formalılığı meydana çıxır.

Dilçilik ədəbiyyatında mətnaltı informasiyanın iki əsas növü fərqləndirilir:

a)                             Situativ mətnaltı informasiya;

b)                            Assosiativ mətnaltı informasiya.

Bunlardan birincisinə minimal həcmli mətnlərdə rast gəlinmir. Çünki, situativ mətnaltı informasiya iri həcmli povest və romanlarda əvvəl təsvir edilmiş hadisə və faktlarla bağlı olur.

Assosiativ mətnaltı informasiya verbal təsvir ediləndə, real gerçəklikdəki hadi­sə­lərə münasibətlər əldə olunmuş məlumatları subyektiv şəkildə əlaqələndirilməsi nəticəsində meydana çıxır. Əlaqələndirilməyə sərhəd qoyulmadığından hər bir oxucu öz düşüncə səviyyəsinə uyğun mətnaltı informasiya çıxara bilər, yaxud ümumiyyətlə, belə bir informasiyanın reallığı haqqında düşünməyə bilər. Lakin bədii əsərdə müəl­lifin qarşıya qoyduğu əsas məqsədlərdən biri oxucuya təsir etmək, onun emosional vəziyyətində dəyişiklik yaratmaq, həyat hadisələrinə münasibətini müəyyən istiqa­mə­tə yönəltməkdir. Mətnaltı informasiyanın təyini üçün koqeziyaya malik iki abzasın, yaxud mətn vahidinin arasında məzmun əlaqəsi tapılmalı və bu məzmunun konseptual infor­masi­ya əsasında formalaşdığını göstərmək lazımdır.

Faktual informasiyanın oxucuya çatdırılması və qavranması hər iki mətndə - orijinal və tərcümə mətnində demək olar ki, eyni cür həyata keçirilir. Konseptual in­for­masiyanın qavranması mürəkkəb olduğu kimi, onun mövcud olduğu mətn vahid­ləri arasındakı əlaqənin verilməsi də xüsusi diqqət tələb edir. Bu halda koqeziya lek­sik-qrammatik vasitələrdən istifadə edilməsi yolu ilə deyil, retrospeksiya, konnota­si­ya, subyektiv qiymətləndirilən modallıq xüsusiyyətlərinin ön plana çəkilməsi ilə ye­ri­nə yetirilir. Mətnin quruluşu ilə bağlı olan bu xüsusiyyətlər isə assosiativ koqeziyanın əsasında durur. Assosiativ koqeziya konseptual və mətnaltı informasiya ilə əlaqədardır. Ona görə də, təsvir olunan hadisələr arasındakı rabitənin yaradıcı şəkildə müəyyənləşdiril­mə­sini tələb edir. Hər bir mətn, hər hansı fikir dil vasitəsi ilə respientə çatdırıl­dığın­dan qeyri-aşkar şəkildə olan informasiyaların formalaşmasında müəyyən verbal işa­rələr iştirak edir. Konseptual və mətnaltı informasiyanın, yaxud assosiativ koqezi­yanın mövcudluğunu üzə çıxaran mətn V.Y.Mirkin kommunikativ kontekst adlandırır və onun nitq aktının həqiqi məzmununun ifadə olunmasını təmin etdiyini göstərir.

Faktual və konseptual informasiyaların mətn vahidindəki mövqeyinin pozulması mətndaxili rabitəyə ciddi təsir göstərir. Tərcümə zamanı bu faktın nəzərə alınması xüsusi diqqət tələb edir. Tərcüməçi koqeziyanın qırılması üçün mətnin hər bir vahidindəki əsas məzmun xəttini müəyyənləşdirməli və həmin məzmuna xidmət göstərən vahidlərin düzgün ekvivalentini işlətməlidir.

İstifadə  edilmiş ədəbiyyat

1.Bədii tərcümə və mətn dilçiliyi məsələləri .Bakı 2003.Elza Allahverdiyeva

2 .Ümumi dilçilik.Baki -1988.Ağamusa Axundov         

3.Ümumi Dilçilik kursu. Ferdinand de Sössür. Bakı-2003 Tərcümə edən Nizami  Cəfərov

4.Aрнольд   И. В.Современные лингвистические теории взаимодействия  системы и среды //Вопросы языкознания. Москва- 1991

5 .Dilçiliyin əsasları. Bakı – 1961    H.Məmmədov

6.Левкоская К.Ф. Теория слова принципы ее построепие и аспекты изучения  лексического материала.   Москва-1962

7.Neubert A. Text and Translation. Leipzig  -1995

8.Arnold İ.V. The English Word, Moscow .1996

Açar sözlər: sətiraltı, sətirüstü, dilçilik, mətinaltı, konseptual

Key words:interlinear,superlinear, linguistic,implication  conceptual

Ключевые слова :подстрочный, надстрочный ,лингвистический, подтекстовой, концептуальный

SUMMARY

This article deals  with the methods of translation meanings superlinear  and interlinear. It is very important to learn analysis method of translation interlinear and superlinear meanings and its development objective laws in the history of Azerbaijan language.And it is being compared different forms learning conceptual and implication information.

РЕЗЮМЕ

В данной статье рассматривает методы перевода подстрочный  и надстрочный значения. В развитие  истории азербайджанского языка и правильного подхода в его изучении подстрочный и надстрочный значения  играют  большую  роль. В  статье   иследуются различные методы изучения концептуальной и под текстовой информации.

Xəyalə Mürsəliyeva

 MÜASİR AZƏRBAYCAN DİLİNİN MORFOLOJİ SƏVİYYƏSİNDƏ İNTENSİVLİK

Dilin bir-birindən fərqlənən səviyyələri mövcuddur: leksik səviyyə, frazeoloji səviyyə, morfoloji səviyyə, sintaktik səviyyə və s.

Həmin səviyyələr eyni obyektə-dilə məxsus baxışları, dilin müxtəlif şəkildə üzvlənməsini inkikas etdirir.

Qrammatik səviyyə morfoloji və sintaktik səviyyələrdən ibarətdir. Bu səviyyələr olduqca mürəkkəb qaydalar sistemidir. Bu sistemdə müxtəlif dil hadisələri baş verir.

İntensivlik fərqi qrammatik səviyyədə də müşahidə olunur. Ayrı-ayrı qrammatik kateqoriyalara aid olan vahidlərdə genişlənmə baş verir, sözdə, sintaktik vahidlərdə kəmiyyət fərqi formalaşır.

İntensivlik yaradan qrammatik səviyyənin tədqiqat obyekti olmadığını nəzərə alaraq bu məsələ üzərində xüsusi dayanmağı məqsədəmüvafiq sayırıq.

İntensivlik müstəqil kateqoriyadır, mühüm nitq faktorları ilə səciyyələnir.

Azərbaycan dilinin qrammatik səviyyəsində intensivlik kəmiyyət fərqi ilə müşaiyət olunur. Fərq özünü harada göstərir? Ş.Balli bu suala belə cavab verir: «Kəmiyyət fərqi və ya intensivlik fərqi elə bir ümumi kateqoriadır ki, buraya fikir və qavrayışlarımızın hər hansı obyektlərini daxil edə bilərik. Bu adət əbədi olaraq insan şüuruna xasdır və biz nə qədər istəsək də, bunu tərgidə bilmərik; çünki biz heç bir şeyi mütləq şəkildə, öz-özlüyündə qavraya bilmirik, onu hökmən bir və ya bir neçə bənzər (analoji) əşya və hadisələrlə müqayisədə qavrayırıq» (1, s. 202-203.)

Nitq hissələrinə görə intensivlik yaradan dil elementlərini iki yerə ayırmaq olar:

1.Əsas nitq hissələrinə aid elementlərin intensivlik yaratması;

2.Köməkçi nitq hissələrinə aid elementlərin intensivlik yaratması.

Əşyanın əlamət və ya keyfiyyətini müqayisə etmək üçün sifətin müxtəlif də­rəcələri olur. Bu dərəcələr əşyaya xas olan əlamət və keyfiyyətlərlə bağlıdır. Qarşı­laş­dırılan iki eyni əlamət və keyfiyyət arasında fərq meydana çıxır. Ümumiyyətlə, sifətin dərəcələrinin dəyişməsi əşyaya xas olan əlamət və ya keyfiyyətin dəyişməsi deməkdir.

Əşyaya xas olan əlamət və ya keyfiyyətlərin dəyişməsi, bir qayda olaraq, iki istiqamətdə özünü göstərir: 1) əşyanın mənsub olduğu əlamət və ya keyfiyyətin çoxalması, genişlənməsi; 2) əşyanın mənsub olduğu əlamət və ya keyfiyyətin azalması (2, s. 68 (334 s.).

Sifət müqayisə formasında dərəcələnir və intensivliyə «çığır» açılır. V.Ş.Psyançin sifət dərəcələrinin inkişaf səviyyəsindən bəhs edərkən intensivliyi doğuran elementlərin başqırd dilində öyrənilmədiyini vurğulayır (3).

Əlamət və ya keyfiyyətin təyinlik dərəcəsi həm mənfiliyə, həm də müsbətliyə doğru artır. Məs.: türkcədə,yavrucuk, babaçık, mehmetçik. Aslan Eyvazov yazır ki, bəzən ca,-ce,-ça,-çe şəkilçisi ilə işlədilən sifətlər əlavə olaraq-cık,-cik şəkilçisi ilə genişləndirilir ki, bununla da əşyanın təyinlik dərəcəsi daha da çoxalır, qüvvətləndirilir:güzelcecik, yakıncacık, genişçecik, kolaycacık və s.

Bundan başqa dar, ufak, küçük və sifətlərin təyinlik dərəcəsi həmin şəkilçilərin əlavəsi ilə qüvvətləndirilərkən, genişləndirilərkən bir çox fonetik dəyişikliklərə uğrayır:dardarca-darcık-daracık-darcacık; ufak-ufakca-ufacık-ufacıcık; küçük-küçükçe-küçücek-küçücük. (4, s.84-85 (111 s.).

Bu keyfiyyətlər ədəbi dil formasından «çıxır», danışıq dili formasına keçərək intensivləşir. Haqlı olaraq, intensiv formalardan müstəqil şəkildə və ya dolayısı ilə bəhs edən bütün tədqiqatçılar bunun «canlı danışıq dili ilə», «şifahi dillə» əlaqədar olduğunu göstərirlər. Danışıq dilinin geniş və hərtərəfli tədqiqi bu sahədə maraqlı materialları üzə çıxara bilər» (5, s. 24 (370 s.).

Azərbaycan dilində intensivlik yaradan səslər sırasında «p», «m», «ç» samitlərinin rolu qeyd olunur.

1. «m» samitinin iştirakı ilə əmələ gələn intensivlik: yamyastı, yamyaşıl və s.

2. «p» samitinin iştirakı ilə əmələ gələn intensivlik: şipşirin, dopdoğru və s.

3. «c» samitinin iştirakı ilə əmələ gələn intensivlik: qosqoca, qosdoğmaca və s.

Sifətin mənasında, adətən, kəmiyyət dəyişikliyi-şiddətləndirmə (intensiv) məzmunu mövcuddur. Müxtəlif formada tərkiblər bir ümumi məzmun-inetensivlik anlayışı əsasında birləşir (6, s. 66)

 Beləliklə, intensivlik yaratmaqda iki əsas səsin (p, s) çox mühüm rolu vardır və bunlar özlərinə yaxın əvəzlənə də bilər.

 Tamamilə aydındır ki, hər samitin qoşalaşması, həm də saitin əlavə edilməsi birlikdə çıxış etməsi ilə daha yüksək intensivlik yaratmaq mümkündür ki, bu hal Azərbaycan dilində geniş yayılmışdır (apağ-appağ, masmavi, düm appağ və s.).

Misal üçün: Bir quşum var düm appağ (Mirvari Dilbazi); Kiçik bir otaqda yapayalnız yaşayırdılar (A.Şaiq).

 Şəxs kateqoriyasının intensivlik yaratması. «Şəxs kateqoriyası dildə fikir bitkinliyi və predikativlik yaratmaq, hər an subyekt ehtiyacı olmadan fikri yığcam, qısa və intensiv ifadə etmək baxımından çox mühüm rola malikdir və bütün təsrif sistemlərinin əsasında durur» (7, s. 278). Misal üçün: Birxəbərversən əvəzinəbirxəbərversəniz; Hardaqaldın əvəzinə- hardaqaldınız? işlənəndə intensivlik əmələ gəlir. Bu hadisə onunla əlaqədardır ki, ikinci şəxsin çoxluğunu ifadə edən əsas z ünsürü özündən əvvəlı, i, u, ü saitlərini qəbul edərək, ikinci şəxsin təkini ifadə edən n ünsürü ilə birlikdə nız (-niz,-nuz,-nüz) şəklində felin şühudi keçmiş zamanında, idi ədatı iştirak edən fellərdə və şərt şəklinə ikinci şəxsin cəmini ifadə edir (8, s.183).

Tatar dilində şəxs kateqoriyasını personallıq kateqoriyası ilə qarşılaşdıran D.Şahhaydarova da bu intensivliyin öz dillərində geniş yayıldığı qənaətindədir (9, s.6)

 İntensivliyin hərəkət felləri ilə ifadəsi.Hərəkətin bir növü intensiv hərəkət­lərdir. İntensiv hərəkətləri ifadə edən fellər mövcuddur. S.Maralbayeva qazax dilçiliyində intensiv hərəkət bildirən felləri funksional-semantik aspektdə öyrən­miş­dir. Tədqiqatda intensiv hərəkət fellərinin hər bir semantik tipi xarakterizə edilmiş, dil sistemində, həmçinin funksional planda intensiv hərəkətləri ifadə edən fellərin ifadə vasitələri konkretləşdirilmişdir. ( 10, 17 s.).

Əsas nitq hissələrindən biri olan fel və onun əmr şəklinin intensivlik keyfiyyəti yüksəkdir. Əmr, buyruq, öyüd, nəsihətlər əmr şəklində ifadə olunanda buradakı dərəcələr çoxalır.Gələcək üçün verilən əmrlər indiki zamana nisbətən uzaq və yaxınlığı müəyyənləşdirə bilmir. İntensivlik əmr cümləsinin ümumi məzmununda üzə çıxır və bu zavman gələcək zamanın uzaq və yaxınlığı müəyyənləşir.

Felin əmr şəklində mövcud olan intensivlik semləri onun üslubi keyfiyyəti ilə əlaqədardır. Belə ki, əmr şəkli şərt formasının sinonimi ola bilir. Misal üçün: Harda olur-olsun, lap göyə çıxsın, gizlənsin, onu tutub sizin yanınıza gətirəcəyəm. Harda olsa, lap göyə çıxsa, gizlənsə, onu tutub sizin yanınıza gətirəcəyəm.

Müasir Azərbaycan dilində əmr şəkli vacib şəklinin sinonimi ola bilir. Misal üçün: Belə oğul lazımdır ki, anasının nazınıçəksin. Bu cümlənin ümumi məzmunu vacib formasında bu cür olmalıdır: Belə oğlu anasının nazınıçəkməlidir.

Dilimizdə əmr şəkli arzu formasının da sinonimi ola bilir. Misal üçün: Biz istərdik ki, qürbəttə, səfərdə, ya cəbhədə adamı olan evlərin hamısı məktub alsın (Mir Cəlal)- Biz istərdik ki, qürbətdə, səfərdə, ya cəbhədə adamı olan evlərin hamısı məktub ala.

Üslubi-semantik cəhətdən bu cür əvəzlənmələr, şübhəsiz, intensivliyi də genişləndirir. Dəyişmələrin üslubi xarakteri kəmiyyət fərqini yaratmaqla yanaşı, intensivlik şəraitini də artırır.

Dilimizdə əmr şəklinin mənasını intensivləşdirmək üçün həmimn formadan əvvəl və sonra müəyyən genişləndirici, qüvvətləndirici sözlərdən də istifadə olunur. İntensivliyi qrammatik cəhətdən genişləndirən həmin qəbildən olan sözlərə aşağıdakı ları misal göstərmək olar: di, qoy, qoyun, qoysana, gəlin, təki, bircə; ha, barı, da, və s.

Bu məqamda intensivlin dəqiqləşdirilməsi mümkün olur: Di, dillən, qoyçıxıbgetsin, Buyurun, gəlin. Tezgəlin! İndigəlin. Hərhaldagəlin! Gəl, vəssəlam. Gəlhavə s.

«Tonun dəyişdirilməsi» də intensivlik şəraiti yaradır. Q.Mustafayevə yazır ki, danışıqda əmr şəkli əsasında formalaşmış eyni sözü tonun dəyişdirilməsi yolu ilə müxtəif məqsədlərə uyğun olaraq rəngarəng məna və çalarlıqda işlətmək mümkündür. Məsələn, oxu, get, gəl sözlərini bir məqamda əmr, digər məqamda məsləhət, başqa bir məqamda isə xahiş yolu ilə işə təhrikedici vahidlər kimi işlətmək və başa düşmək olar (11, s.344).

 Müasir Azərbaycan dilində «fikrin məntiqi qurulmasına yardım edən» əlamətin dərəcəsini çoxaltma xamanı ən, lap, dahaçox ədatları bir sinonim cərgədə birləşirlər. Misal üçün: Şirvanın qayalı, sıldırımlı dağlarının qılıcı ilə uzanan nazik cığırda təsbehtək düzülmüş, ağır yerişli karvanın önündə, ağ at belində Şəbrana yaxınlaşdıqca dahagərgin düşünüb, düşərgədə necə qarşılanacağını əvvəlcədən müəyyənləşdirməyə çalışan İbrahim birdən-birə qəribə gümana düşdü (İsa Hüseynov (Muğanna). Seçilmiş əsərləri. 1-ci cild, Bakı, Azərbaycan Dövlət nəşriyyatı, 1988, s.194); Ənqorxulu yuxuları o görmüşdü. Lapyaxınlıqdan canavarların səsi eşidilirdi (danışıq dilindən).

 Şəkilçiləşmiş ədatların intensiv keyfiyyətləri.-sana,-sənə ədatı ilə. Bəzən fellərin sonuna-sana,-sənə morfoloci göstəricisi (xüsusən, II şəxs təkdə) artırılır və beləliklə, arzu, xahiş, yaxud təngə gəlmək, rədd etmək çalarlıqları ifadə olunmaqla intensivlik yaranır: Yatsana. Məndən əl çəksənə. Rədd olsana!...Dinc dursana!

Qayıtsan o yerə...

Cüt keçdiyimiz

O yolda bir ağız nəğmə desənə

Məni xatırlayıb...Dim çiçəyindən

Barı bircəsini dərib öpsənə! (X.U.Ulutürk. Dünyaya pəncərə. Bakı, «Çinar-Çap», 2010, s. 221).

 «Gərək» sözü də intensivlik yaradır. Əmr və məsləhət çalarlığı üçün məsdərdən istifadə olunur ki, məsdərə də həmin söz əlavə olunur:Yatmaqgərək, Çalışmaqgərək və s.

 M.Adilov intensivliyin hissi cəhətlə daha çox əlaqədar olduğunu göstərir və bu kateqoriyanın bədii əsərlərin dilində çox istifadə edildiyini qeyd edir (5, s. 24).

Danışıq dili sərbəstliyə daha çox meyillidir. Ona görə də cümlələrin tərkibində işlənən qrammatik vasitələrin dərəcə fərqlənmələri bu kontekstdə özünü göstərir.

«Dilin bütün səviyyələrində danışıq dilinin özünəməxsus xüsusiyyətləri vardır. İntensivlik ona görə yaranır ki, «bu dil (danışıq dili –X.M.) özündə intellektual və emosional nitqi birləşdirir» (12, s. 63 (364 s.).

Söz formalarının intensivliyi bədii dildə çox müşahidə olunur. Bu üslubda morfoloji vahidlər həm mütləq mənaya, həm də bir çox məna çalarlıqları kəsb edirlər. Bədii ədəbiyyatda həmin əlavə semantik çalarlardan üslubi vasitə kimi istifadə olunur. «...quruluşca fərqlənən eyni fikri ifadə edən formalar bir-birilə tutuşdurulduqda (-ağappaq, əzmək- əzim-əziməzmək və s.) onların üslubi keyfiyyətləri meydana çıxır (13, s. 236).

 Qarlı qış -ağappaq kağıza bənzər (X.R.Ulutürk); Uçan qarağappaq nura boyanmış\\Əngözəl şeirdir qarlı şüalar (X.R.Ulutürk). Üslubi aidetməni nəzərə alaraq, M.Adilov yazır ki, intensivlər həm leksikada, həm morfologiyada, həm də sintaksisdə özünü göstərən üslubi vahidlərdir. Bunlar daha çox subyektiv məqamlarla bağlı olduğundandır ki, bir sistem təşkil etmir.

İntensiv bəzi kateqoriyalarda yeganə məqsəd olursa, bir sıra qrammatik kateqoriyalarda əlavə çalarlıq keyfiyyətinə malik olur (5, s. 30).

İntensivlikdə məna şiddətlənməsi aparıcı yerlərdən birini tutur. «İzahlı dilçilik terminləri» adlı sözlükdə də bu cəhət nəzərə alınaraq, «intensiv» terminin izahı belə əsaslandırılır: «Kökə nisbətən mənanı şiddətləndirməyə xidmət edən söz forması intensivdir. Məsələn, şair «şan-şan» yerinə, «şanə-şanə» işlətməklə intensiv əlamət, ya­xud forma yaradır: Bağrım olur şanə-şanə durnalar! Digər nümunə; guruldamaq əvəzinə; gur-gur guruldamaq; əzmək əvəzinə, əzim-əzim əzmək; asmaq əvəzinə asım-asım-asım asılmaq; Hələ dəyməmiş meyvələr ağaclarda asım-asım asılmışdı (B.Bayrmov). (12)

Dildə məna şiddətlənməsini bir çox qrammatik vasitələr yaradır. Həmin qrammatik vasitələrdən biri təkrarlardır. Məs.: Ayaqlarım sız-sızsızıldayır; Ayaqlarım sızım-sızımsızıldayır. Burada iki forma ilə qarşılaşırıq. 1)sız-sızsızıldamaq; 2) sızım-sızımsızıldamaq. Birinci formanı I intensivlik, ikinci formanı isə II intensivlik adlandırmaq olar. Fərqli dərəcəni (qradasiyanı) –ım elementi formalaşdırmışdır. S.Rüstəmin misrasına baxaq: Sızım-sızımsızıldayırhərbeşikdəbiruşaq.

 Təkrarların tərkibində belə intensivlik geniş müşahidə olunmaqdadır.Hər cür təkrar deyil, müxtəlif hal şəkilçiləri ilə işlənən təkrarlar konkretlikdən uzaqlaşma, mücərrədləşmə ilə əlaqədar olduğu üçün intensivliyə yol açır.

İntensivlik kəmiyyətcə artımdır, mənaca çoxluqdur. Bu əlaməti özündə daşıyan təkrarlar sistemi Azərbaycan dilində də «fəaliyyət göstərir». Məsələn, bir var deyəsən, «Buxəbərkənddədilədüşdü Bir də var dilədüşdü birləşməsini genişləndirərək «Buxəbərkənddədildən-dilədüşdü». Dildən-dilə düşmək deyimində (frazeoloji birləşməsində) intensivlik özünü göstərir.

Eyni fikri ağızdan-ağıza, haldan-hala, rəngdən-rəngə və s. təkrarları barədə də demək olar.

M.Adilov belə ifadələri nəzərə alaraq qeyd edir ki, bəzən bü üsul ilə təkrarlanan sözlər sadəcə olaraq eyni məfhumun intensivliyini bildirir, heç bir lüğəvi vahid-yeni məna yaratmır. Ona görə də belə təkrarları eyni mənada tək formada da işlətmək mümkündür. Yuxarıda örnək verdiyimiz sintaktik təkrarlar da yalnız intensivlik yaratmaq üçün təkrarlanmışdır. (14, s.130 (231s.)

 Burada leksik-qrammatik omonimlik formalaşa bilir. Bir tərəfdə təkrarlanan birləşmə dayanır, o biri tərəfdə onun variantı. Məsələn, Uzaqdan-uzağa yollar görünür\\Lapuzaqda yollar görünür. Uzaqdan-uzağa- lap uzaqda. Bizcə, burada birincidə (uzaqdan-uzağa) intensivlik daha keyfiyyətlidir, daha üzdə olandır. İkincidə isə intensivlik bir az aşağı səviyyədədir.

 İ.Kazımov intensivlik bildirən, vahid məna ifadə edən tavtoloji təkrarlara Mahmud Kaşğarinin «Divan»ında da çox rast gəlindiyini aşağıdakı misallarla əsaslandırır: bar ig bardi, uruğ urdu, tarığ tarıldı (əkin əkildi), toşak toşaldi və s. Bu tipli təkrarlar M.Kaşğari dönəmində intensivlik, təkidlilik bildirdiyi kimi, bir sıra hallarda heç bir intensivlik və s. bildirmədən yalnız sadəcə qrammatik vasitə olaraq işlədilmişdir. (18, s.31, 32).

 Ümumiyyətlə, belə intensivlik bildirən qrammatik formalar şiddətləndirmə bildirir. Birləşmənin birinci komponenti -dan şəkilçili, ikincisi isə a elementli quruluşda müşahidə olunur: Gözəldən-gözələ fərq var; Açıqdan-açığa böhtan açır; doğrudan-doğruya təəccüblü görünür;Gizlindən-gizlinə görüşürdülər.

 Şübhəsiz, həmin xüsusiyyət intensivləşə bilən, keyfiyyət ifadə edən qrammatik formaların təkrarında (sifət, zərf, ədat və s.) müşahidə olunur.

 Müasir Azərbaycan dilində, -a,-ə elementinin intensivlik ifadə edən ünsür kimi istifadə edildiyi bəllidir.

 «Azərbaycan dilinin semasiologiyası» kitabında yarımçıq təkrarların yaratdığı intensivliyin başlıca xüsusiyyətlərindən bəhs edilmişdir. Müəlliflər Z.Verdiyeva, F.Ağayeva və M.Adilov yazırlar ki, «...sifətin yarımçıq təkrarı ilə müqayisə dərəcəsi yaranır. Halbuki burada müqayisədən əlavə, daha çox intensivlik, əlamət və keyfiyyətin şiddətləndirilməsi aydın şəkildə özünü göstərir.

«Türk dillərində «qapqara», «gömgöy» tipli yarımçıq təkrarların mənanı qüvvətləndirməyə-intensivləşdirməyə xidmət etməsi bir sıra əsərlərdə qeyd olunmuşdur. R.İ.Ramstedt türk və monqol dillərində qap qara «kömür qədər qara», dup duzul «alov qədər qırmızı», «köm kök» «göz qamaşdırıcı qədər» (ildırım kimi göy» və s tipli sözlərin mənanı qüvvətləndirdiyini göstərir (15, s. 219-220).

 -ba, bə intensivlik yaradan element kimi. Müasir Azərbaycan dilində ba, bə intensivlik yaradan elementdən də istifadə olunur. Bu bir ünsür kimi Azərbaycan dilinin öz içində formalaşır. Ba, , hər şeydən əvvəl, qrammatik formanın, sözün mənasını gücləndirir. Hadisələr anban baş verirdi. Həyat günbəgün gözəlləşirdi. İlbəil anasını yoxlamaq üçün kəndə gəlirdi (danışıq dilindən)

 Tərz kateqoriyasının intensivliyi. Fel tərzləri geniş mənada fellə ifadə olunan işin icra vəziyyətinin xarakterini, işin icra kəmiyyətini bildirir. Q.Kazımov ümumiləşmiş şəkildə tərz kateqoriyasını hərəkətin kəmiyyət şəklinin dəyişməsini göstərən bir kateqoriya hesab edir və yazır ki, hal-hərəkətin icra olunub (və ya olunmayıb) qurtarması, bitib-bitməməsi, başlanıb-başlanmamsı tərz kateqoriyasının əsasını təşkil edir. (7, s. 214).

Tərz kateqoriyasında nəzərə çarpan əsas cəhət hal və hərəkətin bitib-bitməməsidir. Bu əlamət demək olar ki, bütün fellərə aiddir. Lakin tərz əlaməti fel kökünə deyil, sonuna əlavə olunmuş söz, ortaqlı və ya xüsusi şəkilçilərlə ayırd edilir (16, s.233).

 Hərəkətin kəmiyyətə görə şəkli dəyişirsə, mütləq intensivlik formalaşır. Məs.: Qoca yerində dondu\\donubqaldı. Ana durdu\\deyinib-durdu

 İşin davamlılığını, sürəkliliyini, ümumən inkişafını, bir halın başqa bir hala çevrilməsini ifadə edən tərz göstəriciləri intensivlik keyfiyyətlərinə yiyələnir. Misal üçün: Yadına nə düşdüsə, durdu\\Yadına nə düşdüsə, gözləyib durdu. Durdu- gözləyib durdu. Sonuncu fikir (gözləyib durdu» genişlənir və bu zaman intensv semlər yaranır. Xüsusəen də işin davamlılığı və sürəkliliyi nəzərə çarpır. Yaxud, yerində qaldı\\yerində donub qaldı. Şübhəsiz, yuxarıda dediyimiz kimi, donub qaldında tərz bir halın başqa bir hala çevrilməsini səciyyələndirir. Yıxılıb qaldı, yatıb qaldı tərz birləşmələrində də intensivliyin keyfiyyət dəyişikliyin əlaməti qabardılır.

Tərzi ifadə edən şəkilçilər xüsusiliyi ilə seçilir və bunlar vasitəsilə sözün həcmi genişlənir, intensivlik əmələ gəlir. Həmin şəkilçilərin (ala,-ələ; ü, ı, ux, əclə, idir, ik) qoşulduğu fellərdə tərzin intensivliyi açıq-aydın duyulur. Misal üçün: didmək\\didələmək, səpmək\\sərələmək; sürmək\\sürümək, qazmaq\\qazımaq; solmaq\\soluxmaq, donmaq\\donuxmaq; döymək\\döyəcləmək; əzmək\\əzişdirmək, büzmək\\büzüşdürmək, bezmək\\bezikmək və s.

Bu tip tərzin morfoloji yolla intensivlik yaratması fikrimizcə, xüsusi tədqiqat mövzusu ola bilər.

 Leksik-qrammatik vasitə ilə formalaşan intensivliyin spesifik əlamətləri mövcuddur. Həmin əlamətlər intensivliyin müxtəlif tiplərini əmələ gətirir: 1) mütləq intensivlik; 2) intensivlik mənasının artması, böyüməsi, yəni auqmetativ intensivlik; 3) intensivlik mənasının zəifləməzi, azalması, yəni attenyativ intensivlik. (17, 123 s.

 Həmin intensiv mənaları bitmiş və bitməmiş tərz yaradır. Bitmiş və bitməmitş tərz məfhumlarının ən müxtəlif xüsusi leksik mənada olan fellərin bir sıra qrupunu ümumiləşdirməsi, burada yaranmış ümumiləşdirmə prosesini ifadə edir. Ümumiyyətlə, felin tərz mənalarında intensivlik əlamətlərin yuxarıda göstərilən tipləri özünü göstərir. Tərz kateqoriyası felin hərəkət gedişindəki, onun cərəyan etmə üsulundakı fərqləri göstərir. Aydındır ki, ayrı-ayrı dillərdə felin tərzə görə fərqlərinin qrammatik ifadə vasitələri müxtəifdir. Məsələn, tərz fərqlərinin ifadəsi üçün morfoloji vasitələrə malik olmayan Avropa dillərində həmin fərqlər məlum dərəcədə müxtəlif zamanlar üzrə ifadəsini tapa bilir. Misal üçün «O yıxıldı; o dəfələrlə yıxıldı, yıxılmaq adəti vardı» ifadələrindən bəzi hallarda tərz fərqləri üçün, hərəkətin cərəyan etmə prosesini tərz vasitəsilə fərqləndirmək üçün istifadə olunur. Bu isə aydındır, hərəkət müxtəlif şəkildə baş verə bilər.

 İntensivlik bildirən tərz kateqoriyası bir qrammatik kateqoriya kimi yalnız bu kateqoriyanın aydın morfoloji cəhətdən yarandığı dillərdə özünü göstərir. Tərzin, adi qayda üzrə bitmiş və bitməmiş tərzə parçalanması olduqca ümumidir və tiplər, eləcə də qruplaşmaların bütöv zənginliyini əhatə etmir. Bu baxımdan intensivliklə əlaqədar hərəkətin bitməsinin və bitməməsinin müxtəlif dərəcələri barədə bəhs etmək olar. Müxtəlif dərəcəlilik isə intensivliyə yol açır.

Bitmiş tərz daxilində: qəti (oxuyub qurtarmaq, yığmaq), başlanğıç (oxumağa başlamaq, danışmağa davam etmək), ani (göz qırpmaq, ah çəkmək) və digər bir çox yarımmənaları ayırmaq olar.

Bitməmiş tərz daxilində: birinci dərəcəli sürəklilik (daşımaq, aparmaq), ikinci dərəcəli sürəklilik (daşımaq, aparmaq), üçüncü dərəcəli sürəklilik (ehtiram etmək, gəzişmək) mövcuddur.

Tərz kateqoriyası ilə yaranan intensivlik «felə müstəsna ahəngdarlıq və ifadəlilik verir». Uşaq əvvəl qapını döydü. Səs çıxmadı. Uşaq qapını bərk, daha bərk döydü. Dəfələrlə döydü. Dəfələrlə işin görülməsi hərəkətin intensivliyini formalaşdırır. İntensivlik konteksitin xüsusi şəratində üzə çıxır.

Beləliklə, intensivlik kateqoriyası morfoloji səviyyədə daha da aktivləşir. Ayrı-ayrı nitq hissələrinə məxsus qrammatik hadisələrin içində morfoloji göstəricilərin formalaşdırdığı intensivlik əlamətləri funksional-semantik cəhətləri ilə də seçilir. Sifətin dərəcə əlamətləri, feldə şəxs və tərz kateqoriyası, əmr şəkli, zərfin bəzi növləri, dərəcələri (Azərbaycan dilində fərqləndirilməsə də), nisbi əvəzliklər, ədat və qoşmaların bir sıra formaları dildə intensivlik şkalasını genişləndirir. İntensivlik əlamətinin yüksək dərəcələri, genişləndirici göstəricilər üzə çıxır. Bu ifadə vasitələrinin intensivlik yaratma gücü müasir Azərbaycan dilinin materialları əsasında öyrənilərsə, funksional-semantik sahə üçün faydalı nəticələr əldə edilə bilər.

 

Ədəbiyyat

 1.Балли. Французкая стилистика M.: 1961

 2.Azərbaycan dilinin qrammatikası. I hissə (morfologiya). Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası Nəşriyyatı, Bakı, 1960

4.Eyvazov Aslan. Çağdaş oğuz qrupu türk dillərində sifətin morfoloji yolla inkişafı. Bakı, Bakı Universiteti Nəşriyyatı, 1999

5.Adilov Musa. Əsərləri. II cild, Bakı, «Elm və təhsil», 2011

6.Verdiyeva Z., Ağayeva F., Adilov M. Azərbaycan dilinin semasiologiyası. Bakı, «Maarif», 1979

7.Kazımov Q. Seçilmiş əsərləri. IX, Bakı, «Nurlan», 2005

8.Hüseynzadə M. Müasir Azərbaycan dili. Morfologiya. III hissə, Bakı, «Maarif», 1983

9.Şayxaydarova D.Ş. Qrammatiçeskaə kateqoriə liüa tatarskoqo qlaqola i personalğnost. AKD, Alma-Ata, 1980

10.Maralbaeva S.M. Semantika proüessnosti deystviə i sposobı ee vıraceniə v kazaxskom əzıke. Avtorev. Dis. ... kan. Filol. nauk. Alma-Ata, 1991

11.Mustafayeva Qızqayıt. Azərbaycan dilinin üslubiyyatı. Dərs vəsaiti. Bakı, «Elm», 2010

12.Adilov M. Ə., Verdiyeva Z.N., Ağayeva F.M. İzahlı dilçilik terminləri. Bakı, «Maarif», 1989

13.Azərbaycan bədii dilinin üslubiyyatı. Oçerklər. Bakı, «Elm», 1970

14.Adilov Musa. Azərbaycan dilində sintaktik təkrarlar. Bakı, «Elm» nəşriyyatı, 1974

16.Xəlilov B. Müasir Azərbaycan dilinin morfologiyası. II, Bakı, 2007

17.Fayzieva Q.İ. Vıracenie znaçeniy intensivnosti v russkom, anqliyskom i tadcikskom əzıkax. Xidcand, 2007

 18.Kazımov İsmayıl. Mahmud Kaşğari «Divan»ı və çağdaş türk dilləri. Bakı, «Elm və təhsil», 2014

Açar sözlər: morfoloci səviyyə, kəmiyyət fərqi, intensivlik semantikası, məna şiddətlənməsi, tərz kateqoriyası.

Ключевые слова: морфологический уровень, количественная разница, семантика

Key words: morphological level, quantity difference, intensity semantics, meaning strengthening , manner category

 

Интенсивность на морфологическом уровне современного азербайджанского языка.

Резюме

    В статье рассматривается категория интенсивности на морфологическом уровне на основе материала из современного азербайджанского  языка. Обосно­вывается роль морфологических показателей в образовании интенсивности ,присущих охватывающим этот уровень таким частям речи как прилагательные глаголы,наречия,модальные слова и др.  Результаты исследования могут быть использованы при рассмотрении неизученных еще в современном азербай­джанском языке функционалыно-семантических категорий.Одной из этих катего­рий является категория интенсивности .Исследование этой категории дает возможность изучения и признаков экспрессивности.

 

The morphological express meanings in Modern Azerbaican language

Resume

In the article intensity category on the basis of the modern Azerbaican language materials had been investigated in morphological level. The role of morphological indicators particular to the parts of speech as adcective, verb, adverb, post position, particle and etc. involving this level in forming the intensity is substantiated.  The investigation can play efficient role in the approach to not still learnt functional semantic categories and can use its results in learning that problem. One of these categories is intensity category. Besides himself that category makes way to investigate the expressiveness signs.

 

Rəyçi: prof.Aslan Bayramov


Mustafayeva Xəyalə Rəhman qızı

ƏRƏB DİLİNDƏ SİFƏTLƏRİN SÖZDÜZƏLTMƏ MODELLƏRİNİN TƏDQİQİ

Artıq qeyd olunduğu kimi ərəb dilində bütün ad qruplu sözlər “isim” (الإسم) adı altında böyük bir qrupda birləşmişdir. İsim ərəb dilində ikinci əsas əhəmiyyətli nitq hissəsi olmaqla (ərəb dilçiliyində birinci əsas əhəmiyyətli nitq hissəsi kimi fel hesab olunur) öz növbəsində aşağıdakı qruplara bölünür: isim, sifət, əvəzlik və zərf.

Məlum olduğu kimi ərəb dilində sifətin əsas müəyyənləşdirici əlamətləri ismin əlamətləri ilə uyğun gəlir, məsələn:

1.Tənvin qəbul etmə, yəni söz sonunun fleksiya cəhətdən dəyişməsi, məsələn:

 بَيْتٌ  صَغيرٌ − adlıq halda

بَيْتٍ  صَغيرٍ − yiyəlik halda

بَيْتا  صَغيرا − təsirlik halda

2.Cins cəhətdən dəyişmə, məsələn:

 رَجُلٌ  شَهيرٌ– kişi cinsi (müzəkkər)

 إِمْرَأَةٌ  شَهيرَةٌ– qadın cinsi (müənnəs)

3.Kəmiyyət cəhətdən dəyişmə, məsələn:

رُجُلٌ  –  رِجالٌ

كَبيرٌ  –  كِبارٌ

4.Ön qoşma qəbul etmə (yiyəlik hal əlaməti qəbul etmə), məsələn:

بِرَجُلٍ  – بِكَبيرٍ

5.Müəyyənlik artikli (Əl) qəbul etmə, məsələn:

البَيْتُ  – الكَبيرُ

Nitq hissələrinin əsas əlamətlərinin bu şəkildə oxşarlığı ilk baxışda onların bu və ya digər nitq hissəsinə aid edilməsində və ya müəyyən edilməsində çətinliyə səbəb ola bilər. Görünür ki, ərəblər də məsələyə məntiqi cəhətdən yanaşaraq onları ümumi bir başlıq altınada (isim) birləşdirmişlər. Bununla belə, R. Əhmədovanın haqlı olaraq qeyd etdiyi kimi həmin nitq hissələri təkcə semantik deyil, sintaktik cəhətdən də fərqli xüsusiyyətlərə malikdir (1,58-61). 

Klassik mənbələrdən göründüyü kimi ərəb qrammatikləri ümumi dilçilikdə sifət kimi qəbul olunan sözləri ərəb dilçiliyində “صِفَةٌ” və ya “نَعْتٌ” termini altında tədqiq edirlər (Yeri gəlmişkən, qeyd etmək lazımdır ki, ərəb müəlliflərinin əsərlərinə diqqətlə nəzər saldıqda, orada نَعْتٌ termininin daha geniş mənalarda işləndiyinin şahidi olmaq mümkündür. O, hər şeydən əvvəl “təyin” mənasında işlənir ki, bununla da təkcə sifət deyil, eyni zamanda digər təyinedici faktorlar nəzərdə tutulur). Buradan da “مَوْصوفٌ” və “مَنْعوتٌ” terminləri yaranır. “Bu adlar təkcə ərəb müəlliflərinin linqvistik baxışlarını göstərməklə kifayətlənmir, eyni zamanda əhəmiyyətli dərəcədə bu kateqoriyaların mahiyyətini açmağa kömək edir” (3,112).

Ərəb dili qrammatikasına aid əsərlərdən biri olan “Ən-Nəhvu əl-Vadıh” kitabında məsələ ilə bağlı qeyd olunur: “Təyin (sifət) özündən əvvəl gələn ismin keyfiyyətini (xüsusiyyətini) bildirir və təyin etdiyi isim “مَنْعوتٌ” adlanır. Sifət belə vəziyyətdə təyin etdiyi ismə hal cəhətdən tabe olur” (12,83).

Ərəb dili qrammatikası ilə bağlı mənbələri araşdırarkən belə bir faktı müşahidə etdik ki, isim bölməsində onların təyinləri məsələsi nəzərdən keçirildiyi zaman, demək olar ki, bütün alimlər mövzunu feli sifətlərlə başlamağa çalışırlar və onları sifət qrupuna aid edirlər (daha doğrusu, onları təyin növlərindən biri hesab edirlər).

Müasir ərəb dilçilərindən olan Abbas Həsənin fikrinə görə, bu hal onu göstərir ki, feldən əmələ gəlməsinə baxmayaraq məhz feli sifət aid olduğu ismi ən gözəl şəkildə təyin edir (10,195).

Abbas Həsən “Ən-Nəhvu Əl-Vafi” əsərində daha sonra “نَعْتٌ” termini ilə bağlı qeyd edir ki, “نَعْتٌ” mənası etibarı ilə feldən əmələ gəlmiş “إِسْمٌ  الفاعِلِ  وَ اسْمُ  المَفْعولِ” (ismi fail və ismi məful), “إِسْمُ  المُبالَغَةِ” (mübaliğə bildirən sifətlər), “الصِّفَةُ  المُشَبَّهَةُ” (keyfiyyət bildirən sifətlər) və “أَفْعالُ  التَّفْضيلِ” (müqayisə bildirən sifətlər) kimi adlanan “الأَسْماءُ  المُشْتَقَّةُ” (törəmə isimləri) əhatə edə bilər. “إِسْمُ  المَكانِ” və “إَسْمُ  الآلَةِ” və s. kimi növlərə gəldikdə isə, onlar sifət (təyin) hesab olunmur (11,371).

Qeyd etmək lazımdır ki, feli sifət ərəb dilində müəyyən zamanla bağlı hal və ya hərəkət bildirməklə yanaşı, substantivləşərək daimi əlamət də ifadə edir. Məsələn, “ناطِقٌ” sözü “çıxış edən” mənasını bildirdiyi kimi, eyni zamanda “natiq” mənasını da ifadə edir. Bu dildə feli sifətlərin mühüm əlaməti ondan ibarətdir ki, onlar əsasən zamana aid olmadan işlənə bilir. Görünür ki, məhz bu xüsusiyyətləri onları sifətlərlə yaxınlaşdırır (9,58). İsimlər kimi feli sifətlər də yiyəlik və təsirlik hallarında ola bilər. Bütün bunlar da onların isim qrupu daxilində tədqiq etməyə imkan verir. Qeyd etmək lazımdır ki, ərəb dilində feli sifətlər öz qrammatik funksiyasına görə iki yerə bölünür: إِسْمُ  الفاعِلِ – məlum növ feli sifət; إِسْمُ  المَفْعولِ – məchul növ feli sifət.

Aparılan tədqiqatlar deməyə əsas verir ki, ərəb dilində feldən düzəlmiş və “الصِّفَةُ  المُشَبَّهَةُ” adlanan keyfiyyət bildirən sifətlərin iyirmidən artıq modeli vardır. B.M. Qrandenin sözlərinə görə, “bu kateqoriyanın hər iki tərəfi aydındır, yəni: birinci sözlə bildirilir ki, o, müəyyən şəxsin və ya əşyanın əlamət və keyfiyyətini bildirilir, ikinci sözlə isə onun öz qrammatik xüsusiyyətinə görə təsir edən ismə oxşarlığı tam şəkildə ifadə olunur” (7,263).

Keyfiyyət bildirən bu sifətlər “əşyanın görünən - zahiri və ya hisslə və ya ağılla dərk edilə bilən daxili əlamətlərini ifadə edir...” (8,236).

Feldən yaranan sifətlərin maraqlı növlərindən biri də söz düzəltmə baxımından   yalnız ərəb dili üçün xarakterik olan rəng və fiziki nöqsan bildirən sifətlərdir. 

Ərəb qrammatikləri tərəfindən إِسْمُ  المُبالَغَة  (mübaliğə ismi, mübaliğə bildirən isim) adlandırılan isimlər qrupu da bu dildə xüsusi bir bölmə təşkil edir.

Ərəb dilində geniş yayılmış və isimdən düzələn sifətlər qrupuna aid olan sözlərdən biri də hər hansı bir şəxsə və əşyaya nisbət bildirən kəlmələrdir ki, ərəb qrammatikləri bunları إِسْمُ  المَنْسوبِvə ya  إِسْمُ  النِّسْبَةِadlandırmışlar.

Bundan əlavə, bir çox dillərdə olduğu kimi, ərəb dilində də sifətlərin müqayisə dərəcəsi işlənir ki, buna إسْمُ  التَّفْضيلِ  və ya أَفْعالُ  التَّفْضيلِ deyilir.

Bütün yuxarıda qeyd olunanlar bizə belə bir əsas verir ki, bu növ sözlərin əhəmiyyətini nəzərə alaraq onları müstəqil bir nitq hissəsi kimi qəbul etmək olar.

Aşağıda tədqiq edilən problem əsasında sifətlərin ərəb ədəbi dilinin nitq hissələri arasında yerini və rolunu imkan daxilində müəyyən etməyə və qeyd olunmuş sifətlərin hər bir növünü ayrı-ayrılıqda nəzərdən keçirməyə çalışacağıq.

İsimlərin sonrakı bölgüləri də bu əsas üzərində baş verir. Belə ki, ismin bütün xüsusiyyətlərini tədqiq edən ənənəvi ərəb dilçiləri onu on bir növə bölmüşlər. Buraya daxil olan yarım qruplardan biri də sifətdir. Ərəb dilində nitq hissələrinin bölgüsndən bəhs edən B.M. Qrande sifət haqqında belə yazır: “Sifət ərəb dilində isimlə yanaşı olaraq ayrıca nitq hissəsi olmaq imkanına malik deyil. Çünki bu dildə sifəti isimdən ayıran heç bir xüsusi morfoloci əlamət yoxdur. Bundan əlavə, məna etibarilə başqa dillərdəki sifətlərə bərabər hesab edilən sözlər ya keyfiyyət, ya da əşyanı bildirir. Bu sözlərin sintaktik əlaqəsindən və digər isimlə müqayisədə tutduğu yerindən asılıdır. Məsələn, كاتِبُ  الإِدارَةِ “idarənin katibi”, صَبِيٌّ  كاتِبٌ “yazan oğlan” mənasını verir. Birinci haldakı كاتب  sözü qrammatik cəhətdən həm də ismə bənzəyir, belə ki, ondan sonra gələn isim yiyəlik haldadır, ikinci misalda isə xarakterizə etdiyi sözdən sonra gəlməklə onunla hal cəhətdən uzlaşması baxımından onu sifətlə eyniləşdirmək olar” (4,117).

Bunu öz sözdüzəltmə modeli cəhətdən sifətlərə aid olan sözlərə də aid etmək olar. Məsələn, بَغْدادِيٌّ sözü “Bağdadlı”, “Bağdada aid”, المَغْرِبِيُّ  السّائِحُ ifadəsi “səyahət edən Mərakeşli”, السّائِحُ  المَغْرِبِيُّ ifadəsi isə “Mərakeşli səyyah” mənasını verir. Burada konversiya əlaməti yoxdur.

Artıq qeyd etdiyimiz kimi ərəb dilçiləri sifətlə əlaqəli olan isimləri صِفَةٌ və ya نَعْتٌ terminləri ilə, isimlə əlaqələndirdiyimiz sözləri isə مَوْصوفٌ və ya مَنْعوتٌ terminləri vasitəsilə qeyd edirlər. Bu adlar təkcə ərəb müəlliflərinin linqvistik baxışlarını gös­tərmir, eyni zamanda bu kateqoriyaların mahiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə açmağa yardım edir və beləliklə də onların anlaşılmasını asanlaşdırır. Bu terminlər hər şeydən əvvəl həmin kateqoriyaların sintaktik xarakteristikasına aiddir. Onlar bu və ya digər adı çəkilmiş kateqoriyalara qəti şəkildə daxil etmir, əksinə, eyni sözü onun sintaktik rolundan, digər sözlərlə münasibətdə tutduğu yerindən asılı olaraq müxtəlif şəkildə xarakterizə edir.

Ərəb dili isimlərinin təsviri qrammatikalarda verilən adi qrammatik xarakteristikası ondan ibarətdir ki, isim əşyanın və ya məfhumun adını bildirir və o ya özündən sonra gələn yiyəlik haldakı isimlə, ya da onunla hal cəhətdən uzlaşan sifət vasitəsilə təyin oluna bilər; sifətə gəldikdə isə, əksinə, o həmin xüsusiyyətlərə malik deyil və özü isimlə hal cəhətdən uzlaşaraq onun xarakterizə olunmasına xidmət edir. Bundan əlavə, ismə onunla eyni halda uzlaşan digər isim keyfiyyəti bildirmək üçün deyil, əlavə kimi qoşula bilər.

Lakin ərəb adlarının (isimlərin) bu xüsusiyyəti onların iki bir-birinə qarşı qoyulmuş kateqoriyaya – isim və sifət kimi nitq hissələrinə bölünməsinə əsas vermir (5,118). Bütün bunlardan sonra isə, məşhur samişünas-alim məsələyə daha da aydınlıq gətirmək üçün misallara müraciət edərək yazır:

a) كِتابٌ  حَسَنٌ   “yaxşı kitab”, بَيْتٌ  كَبيرٌ  “böyük ev”, رَجُلٌ  عاقِلٌ  “ağıllı insan” – birləşmələrində ikinci tərəf adi baxımdan sifət, sintaktik nöqteyi-nəzərindən isə təyindir;

b) أَرِسْطو  الفَيْلَسوفُ “filosof Aristotel”, شَجَرَةٌ  نَخْلَةٌ “xurma ağacı”, أَحْمَدُ  أَخوكَ “sənin qardaşın Əhməd” birləşmələrindəki ikinci komponent ərəb qrammatikası baxımından sifət deyil;

c) لَبيدُ  الشّاَعِرُ “şair Ləbid”, زَيْدٌ  النَّجَّارُ “xarrat Zeyd”, عَمْرٌ  الضَّحّاكُ “güləyən Əmr” ifadələrinin birinci (الشّاَعِر) və ikincisində (النَّجَّار) sözləri isim və əlavə olduğu halda, üçüncü misaldakı (الضَّحّاكُ) kəlməsi sifət və təyindir.

Lakin ərəb dilinin strukturuna görə شاعِرٌ sözü hər iki aspektdə qəbul oluna bilər, çünki o öz formasına görə feli sifətdir və ilkin olaraq “bilən”, “xəbərdar olan” mənasını verir. Buna görə də لَبيدُ  الشّاَعِر birləşməsi ya “xəbər verən Ləbid”, ya da “şair Ləbid” mənasını verə bilər. Bu, analoci birləşmələrə də aiddir. Deməli, ismin başqa bir isimdən sonra gəlməsi və onunla hal cəhətdən uzlaşması heç də onun isim-əlavə və ya sifət-təyin hesab edilməsinə kifayət qədər əsas vermir. Yuxarıda göstərilən misallarda və çoxsaylı analoci hallarda sözlər adı çəkilmiş kateqoriyalar üzrə differensiallaşmamışdır, onlar eyni zamanda hər ikisinə aiddir.

Əgər c) qrupunun misallarını a) qrupunun misalları ilə müqayisə etsək, görərik ki, onların arasında qrammatik cəhətdən fərq yoxdur. İlk baxışda xüsusi mənada sifət təsiri bağışlayan a) qrupundakı حَسَنٌ, كَبيرٌ və عاقِلٌ sözləri, əslində həmin birləşmələrdə “təsvir” (keyfiyyət) mənasında işləndiyi üçün belə hesab olunur, digər birləşmələrdə isə onların özləri də “təsvir olunmuş” rolunda çıxış edə bilər. Semantik cəhətə gəldikdə isə, o bu halda da səciyyəvi deyildir. Birləşmənin ikinci komponentinin c) qrupunda olduğuna uyğun, semantik cəhətdən həm ismə, həm də sifətə aid edilməsinin mümkün olduğu kimi, a) qrupundakı sözləri də belə hesab etmək olar: رَجُلٌ عاقِلٌ “aqil-adam” mənasında, بَيْتٌ  كَبيرٌ isə “nəhəng-ev” (dom-velikan) mənasında işlənə bilər və s. Deməli, məsələ heç də semantika ilə deyil, sintaktik əlaqələrlə və qrammatik mahiyyətlə bağlıdır.

Lakin bir tərəfdən b) qrupu, digər tərəfdən də a) və c) qrupları arasında məhz sintaktik olsa belə, bəzi fərqlər mövcuddur. b) qrupuna aid misallarda birləşmənin ikinci komponentləri artıq təsvir edən rolunda çıxış edə bilmir və belə hesab oluna bilməzlər. Həmin sözlər sintaktik baxımdan yalnız əlavə ola bilər və təyin ola bilməzlər.

Bu fərqlər hələ orta əsrlərdə ərəb qrammatikləri tərəfindən həmin cümlə üzvlərinin بَدَل (əvəz etmə) başlığı altında qeyd olunduğu zaman göstərilmişdir. İsimdən sonra gələrək onunla hal cəhətdən uzlaşaraq və onun bu və ya digər cəhətdən xarakterizə edən bütün cümlə üzvləri ərəb linqvistləri tərəfindən bir qayda olaraq التَّوَابِعُ adlandırılmışdır. Adətən “əlavə” kimi tərcümə olunan həmin söz, əslində “tabe sözlər” və ya “tabe sözlər rolunda digər sözlərdən sonra gələn sözlər” mənasını verir. Bununla yanaşı olaraq, “təsvir”, “təsvir edən” və “əvəz”, “əvəzedici” terminləri vasitəsilə xarakterizə edilən sözlər bu “tabe sözlər” bölümünün bərabər hüquqlu yarım qruplarıdır. Ərəb müəllifləri bu cəhətdən haqlıdırlar. Ayrılıqda isim kateqoriyasının mövcud olmasına baxmayaraq, əksər isimlər bizim adət etdiyimiz nitq hissələrinə - isimlərə və sifətlərə bölünə bilmir. Ərəb dilində bu və ya digər ismin yalnız sintaktik rolundan inamla danışmaq olar (6,119).

Əgər indi yuxarıda qeyd olunmuş المَغْرِبِيُّ  الصّائِحُ və الصّائِحُ  المَغْرِبِيُّ misallarına yenidən qayıtsaq, dediklərimizi dəqiqləşdirə bilərik. Bu iki söz həmin variantların hər ikisində morfoloci cəhətdən eynimənalıdır. Bu birləşmələrin ikinci elementlərini biz eyni dərəcədə ya isimlə, ya da sifətlə müqayisə edə bilərik. Başqa sözlə desək, bu birləşmələrdəki hər iki söz arasındakı əlaqəni atributiv əlaqə hesab etmək olduğu kimi, appozitiv əlaqə də saymaq mümkündür. Ərəb dilinin sintaktik strukturu baxımından isə hər iki halda birləşmənin ikinci üzvü “təsvir edən” kateqoriyasına, birincisi isə “təsvir olunan” kateqoriyasına aiddir.

Sözləri isim qrupuna aid etməyə yardım edən digər bir əlamətə, yəni, onu özündən sonra gələrək yiyəlik halda “təsvir” (təyin) edən sözə gəldikdə, o da həlledici ola bilmir. دارُ  المَدْرَسَةِ (məktəbin binası), بابُ  البَيْتِ (evin qapısı) misallarında birləşmələrinin hər iki üzvü isimdir və onlar sifət kimi çıxış edə bilmir. Lakin isim sifət xüsusiyyəti daşıyan başqa bir ismə yiyəlik hal vasitəsilə qoşula bilər, məsələn: ضارِبُ  زَيْدٍ (Zeydi vuran). Burada isim feli sifəti təyin edir; أَحْسَنُ  الكُتُبِ (kitabların ən yaxşısı). Burada isim yiyəlik hal vasitəsilə üstünlük dərəcəsində olan sifəti təyin edir. رَجُلٌ  طَويلُ  القامةِ (hündür boylu kişi), إِمْرَأَةٌ  حَسَنَةُ  الوَجْحِ (gözəl üzlü qadın) kimi birləşmələr diqqəti daha çox cəlb edir. طَويلٌ  (hündür, uzun) və حَسَنَةٌ (yaxşı, gözəl) sözlərini özündən əvvəlki ismi təyin edən və onunla uzlaşan sifət hesab etmək mümkündür. Eyni zamanda, daha sonra gələrək yiyəlik halda olan sözlər də, öz növbəsində, bu sözlərdən asılıdır. Yəni, həmin sözlər eyni zamanda iki aspektdə - isim və sifət kimi çıxış edir.

Qeyd etmək lazımdır ki, بابُ  البَيْتِ və طَويلُ  القامَةِ tipli ifadələr arasında semantik cəhətdən fərq mövcuddur. Belə ki, bunlardan sonuncusu vahid məfhumu bildirməyə xidmət edir və hər iki tərəf semantik cəhətdən bir-biri ilə sıx bağlıdır. Bu ifadə, əslində mənaca sadə bir sifətə bərabərdir və “hündür” məfhumunu bildirir.

Beləliklə də, yuxarıda deyilənləri nəzərə alsaq, deyə bilərik ki, ərəb dilində sifə­tin ayrıca bir nitq hissəsi kimi hesab edilməsinə əsas verən məqamlar mövcud deyil.

Ərəb dilində sifətlər də isimlərin əmələ gəldiyi modellərdən düzəldiyi üçün praktiki olaraq onların ayrıca morfoloci seçilmə üsulları yoxdur. Buna görə sifətlərin isimlərdən seçilməsi, əsasən kontekstdə mümkün olur.

 

İstifadə olunmuş ədəbiyyat:

  1. Əhmədova R. Müasir ərəb ədəbi dilində sifətin bəzi xüsusiyyətləri, “Elmi araşdırmalar”, AQU, 1975.
  2. Verdiyeva Z., Ağayev F., Adilov M. Dilçilik problemləri, B., 1982.
  3. Гранде B.M. Курс арабской грамматики в сравнительно – историческом освещении, M., 2001.
  4. Гранде B.M. Курс арабской грамматики в сравнительно – историческом освещении, M., 2001.
  5. Гранде B.M. Курс арабской грамматики в сравнительно – историческом освещении, M., 2001.
  6. Гранде B.M. Курс арабской грамматики в сравнительно – историческом освещении, M., 2001.
  7. Гранде B.M. Курс арабской грамматики в сравнительно – историческом освещении, M., 2001.
  8. Мамедов A.Дж. Учебник арабского языка, Баку, 1980.
  9. Юшманов В. Грамматика литературного арабского языка, Л., 1928.
  10. عباس  حسن،  النحو  الوافي،  القاهرة،  1964
  11. علي جارم و مسطفى  أمين،  النحو  الواضح،  القاهرة،  1964 

Açar sözlər: feli sifetlerin mühüm əlamətləri; məlum növ feli sifət; dörd sifət növü; fiziki nöqsan.

Ключевые слова: основные признаки отглагольных прилагательных; причастие действительного залога;

Key words: Essential marks of verbal adcectives, known type of verbal adcective, four adcective types, physical defect.

                                                                                          XÜLASƏ

Beləliklə də, ərəb dili sifətlərinin növlərindən qısaca da olsa, bəhs etdikdən sonra belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, ərəblərin ənənəvi yanaşmaya əsasən sifətləri ayrıca, müstəqil bir nitq hissəsinə bölməmələrinə və onları isim qrupuna aid etmələrinə baxmayaraq həmin nitq hissəsi dörd sifət növünü əhatə edir: feli sifətlər, keyfiyyət bildirən sifətlər, rəng və fiziki nöqsan bildirən sifətlər və nisbi sifətlər.

РЕЗЮМЕ

Таким образом, после краткого исследования форм прилагательных арабского языка, можно сделать следующий вывод:  несмотря на традиционный подход арабов, т.е. они не выделяют прилагательное как отдельную независимую часть речи, а относят его к группе имён, но  эта часть речи охватывает четыре разряда прилагательных: отглагольные прилагательные, качественные прилагательные, прилагательные, обозначающие цвет и физический недостаток и относительные прилагательные.

SUMMARY

So, after dealing with the adcective of Arabic Language, we come to a conclusion that, though according to the traditional approach, the Arab relate adcective to a separate independent part of speech and noun group, that part of speech embrace four adcective types: verbal adcectives, adcectives denoting quality, adcectives denoting color and physical defect and relative adcectives.

Rəyçi: fil. elm. dok. Məmmədov N.N.

Qaibova İradə

Orta əsrlərdə yaşayıb-yaratmış Təbriz xəttatları

     Bəzən bir xalqı, bir məmləkəti yad etmək, bir an içində təsəvvürdə canlandırmaq üçün bircə abidənin, obanın, şəhərin adını dilə gətirmək yetərlidir. Böyük və qədim xalqların, ölkələrin timsalı olan məkanlar, şəhərlər içərisində Təbrizin də adı var. Bakı, Gəncə, Şamaxı, Naxçıvan, Ərdəbil, Marağa, Urmiya və s. kimi Təbriz də Azərbaycanın əslinin, kökünün, ruhunun bir parçasıdır. Təbriz Azərbaycanın ən qədim şəhərlərindəndir və xalqımızın misilsiz maddi-mənəvi xəzinəsində ən qiymətli incilərin sahibidir.Tarixin müxtəlif mərhələlərində, o cümlədən orta əsrlərin ayrı-ayrı yüzilliklərində Təbriz paytaxt şəhər olmuş, əhalisinin sıxlığı ilə fərqlənmiş, xalça­çılıq, müxtəlif növ qiymətli parça, gözəl bəzək əşyaları, silah-sursat və s. istehsalı ilə Yaxın Şərqdə şöhrət qazanmış, həmçinin yüksək səviyyədə inkişaf etmiş elm, ədəbiy­yat, mədəniyyət mərkəzi olmuşdur. Oncildlik “Səyahətnamə” əsərinin müəllifi, məş­hur türk səyyahı Evliya Çələbi (1611-1682) XVI əsrin sonu XVII əsrin əvvəllərində Təbrizdə 47 mədrəsə, uşaqlar üçün 600-ə qədər məktəb, 12000-ə qədər qan almağı bacaran can həkimi, cərrah, göz həkimi, 78 nəfər yazıçı və şair, 170-ə yaxın dərin bilikli alim və filosof olduğunu, Azərbaycanda elmə, mütaliəyə, maariflənməyə böyük maraq göstərildiyini  bildirmişdir. Bayat tayfasından olan Azərbaycan tarixçisi Oruc bəy Bayat (1560-1605) özünün üç hissədən ibarət “Don Cuanın hekayəti” əsərində (1604) Səfəvi dövləti, qızılbaş tayfaları və şahidi olduğu hadisələr haqqında dəyərli məlumatlar verərək Təbrizi “Şərqin paytaxtı” adlandırmışdır.  

     Orta əsrlərdə Azərbaycanda yaranmış ən böyük və ən dəyərli memarlıq, xalçaçılıq, rəssamlıq – miniatür  məktəblərinin adı Təbrizlə bağlıdır. O həm də Azərbaycan xət­tatlıq sənətinin beşiyi olmuş, orta əsrlər Azərbaycan və ümumiyyətlə, Şərq əlyazma abidə­lərinin yaradılmasında, kitab mədəniyyətinin inkişafında misilsiz xidmət göstər­mişdir. Azərbaycanda xəttatlığın yaranması görkəmli Təbriz ustadı Mübarəkşah Qütb Zərrinqələm Təbrizinin adı ilə bağlıdır. Əlbəttə, burada mühüm bir məsələni unutmaq olmaz: Azərbaycanda yazı və kitab mədəniyyəti ərəb işğalı və İslamdan öncə də mövcud olmuşdur. Qədim dövrlərdə, erkən orta əsrlərdə yaradılmış əlyazmaların bir çoxu müxtəlif səbəblər üzündən məhv olmuş, zəmanəmizədək gəlib çatmamışdır. Məsələn, ərəb işğalından əvvəlki dövrdə qədim Azərbaycanın şimal hissəsi, yəni Arranın (Albaniya) öz əlifbası olmuş, kitab mədəniyyəti həmin əlifba əsasında inkişaf etmişdir. V-Vlll əsrlər alban yazısı, kitabı və ədəbiyyatının çiçəklənmə dövrü olmuş, kitaba ehtiyac artdıqca mütərcimlik, xəttatlıq, cildçilik və s. sənətlərə ehtiyac artmış və bu sənətlər inkişaf etmişdir. Vll əsr və Vlll əsrin başlanğıcı tarixə alban ədəbiyyatı və kitabının “zirvə dövrü” kimi daxil olmuşdur. Bu baxımdan Albaniya hökmdarı Cavanşirin (616-680) hakimiyyəti dövrü (637-680) xüsusilə fərqlənmişdir.

     Vll-Vlll əsrlərdə ərəb işğalına məruz qalan Azərbaycan xalqı təkcə İslam dinini deyil, ərəb əlifbası və yazısını da qəbul etməli olmuş, ərəb dili rəsmi dil, elm və ədəbiyyat dili kimi hakim kəsilmişdir. X əsrədək olan dövrdə ərəb əlifbası iki şəkildə - kufi və nəsx xətt növləri əsasında yazılmış, sonralar bu sahə inkişaf etmiş və nəsx xətti əsasında “klassik altılıq” meydana gəlmişdir: nəsx, süls (X əsr ərəb xəttatı Əbu Əli Məhəmməd ibn Müqlə), mühəqqəq, reyhani (Xl əsr bədii xətt ustası İbn Bəvvab), toqi və rüqə (Xlll əsr ərəb xəttatı və şairi Əbülfəzl Dinəvəri) xətləri. Orta əsrlərdə müsəlman Şərqinin başqa yerlərində olduğu kimi Azərbaycanda, o cümlədən Təbrizdə də katiblik və xəttatlıq həm ayrıca peşə və sənət növü, həm də əlyazma və kitab mədəniyyətinin ən vacib, ayrılmaz tərkib hissəsi kimi mövcud olmuş və inkişaf etmişdir. Gözəl, aydın və yaraşıqlı xətlə yazmaq böyük üstünlük, savadın rəmzi hesab olunmuşdur. Hüsnxətt mühüm bir fənn kimi məktəb və mədrəsələrdə, həmçinin ayrılıqda ustadlar tərəfindən tədris olunmuş, xüsusilə, imkanlı və zəngin ailələr öz övladlarının kiçik yaşlardan hüsnxətti kəsb etməsinə böyük əhəmiyyət vermişlər.

     Mübarəkşah Qütb Zərrinqələm Təbrizi öz həyatını milli-mənəvi irsimizin nümu­nə­lərini yaratmağa həsr edən sənətkarlarımızdandır. “Zərrinqələm”, yəni “Qızıl qə­ləm” onun təxəllüsüdür. Belə söyləyirlər ki, sultan Üveys Cəlairi (1358-1374) Nəcəf şəhərində binalar tikdirən zaman bir gecə yuxusunda görür ki, şah ona belə əmr edir: “Mübarəkşaha de ki, binaların üzərini yazsın”. Sultan Üveys yuxusuna əməl edir: Mübarəkşah Qütb binaların üzərindəki yazıları qızılla və çox gözəl xətlə işləyir. Beləliklə, Sultan Üveys ona “Zərrinqələm” təxəllüsü verir (1, 69).

     Mübarəkşah Qütb Zərrinqələm Təbrizinin həyatı və fəaliyyətinə dair məlumat olduqca azdır, doğulduğu və vəfat etdiyi tarix belə dəqiq məlum deyil. Müxtəlif mən­bələrə əsasən belə nəticəyə gəlmək olar ki, o, Xlll əsrin sonu, XlV əsrin əvvəllərində yaşamışdır. Katiblik və xəttatlıq sənətini görkəmli ərəb xəttatı Xacə Cəmaləddin Yaqut Müstəsimidən (640-696/1242-1298) öyrənmiş və onun istedadlı şagirdlərindən – xəttatlıq və kitab mədəniyyətində “xəttatini-sitte” (“altı xəttat”) kimi məşhur olan altı ustaddan biri olmuş, klassik altı xətt növünün hər birini çox gözəl icra etmişdir. XlX əsr İran katib-xəttatı, alimi və səyyahı, Fətəli şah, Məhəmməd şah və Nəsrəddin şah Qacar dövründə yaşamış, 110 il ömür sürmüş Mirzə Sənglax (1184/1770 – 1290/1880) ikicildlik “Təzkirətül-xəttatin” əsərinin l cildində qeyd etmişdir ki, Xacə Yaqutun misli-bərabəri olmayan tələbələri doqquz nəfərdir (əslində onların sayı altı nəfər olmuş və üç nəfər, o cümlədən Abdulla Seyrəfi həmin tələbələrin şagirdləri, Ya­qut Müstəsiminin isə davamçısı olmuşlar) və Mübarəkşah Zərrinqələm həmin tələ­bələrdən biridir. M. Sənglax  səhvən Mübarəkşahın əslinin Şazyaxdan (Nişapur şə­həri) olduğunu bildirmişdir. Həmin əsərdə verilən məlumata əsasən, Mübarəkşah Zər­rinqələm özünün olduqca gözəl xətti ilə Qurani-Məcidin otuz dörd nüsxəsini yazmışdır (2).

     Həqiqətən də, Mübarəkşah çox zərif və gözəl xəttə malik olmuşdur. Y.Qazıyevin “Xlll-XVll əsrlər Azərbaycan əlyazma kitabının bədii tərtibatı” (“Художественное оформление Азербайджанской рукописной книги XIII-XVII веков”) əsərində onun nəsx və süls xətləri ilə yazdığı bir parça verilmişdir (3, 83). Tək bu bir parça yazı gözəlliyi, zərgər dəqiqliyi və düzgünlüyü ilə insanı heyran edir. ASE-nin Vll cildində verilən məlumata  əsasən, Mübarəkşah Zərrinqələmin nəsx, süls və reyhani xətləri ilə yazdığı iki yazı nümunəsi Leninqradda (indiki Sankt-Peterburq) M.Y.Saltıkov-Şedrin adına Kütləvi kitabxanada saxlanılır (4, 114). XX əsr görkəmli İran alimi Mehdi Bəyani Türkiyənin Topqapı sarayının fondunda mühafizə olunan iki mürəqqənin (qitələrdən ibarət albom) tərkibində Mübarəkşah Zərrinqələmin əli ilə yazılmış qitələrin şahidi olduğunu bildirmişdir (5, 1134). 

     Qeyd edək ki, bəzi mənbələrdə ziddiyyətli məlumatlar verilmişdir. Bu fikir   Mirzə Həbib İsfahaninin “Xətt və xəttatan” (“Xətt və xəttatlar”) əsərinə də aiddir. Həmin əsərdə göstərilir ki, Yaqutun bilavasitə şagirdləri altı nəfərdir: Abdulla Seyrəfi – nəsx yazan, Əhməd Teyyibşah – süls yazan, Abdulla Ərqun – mühəqqiqi həqiqətə çevirən, Şeyx Əhməd Sührəvərdi – rüqənin ustadı, Mübarəkşah Siyufi -  reyhaninin sərrafı və Mübarəkşah Qütb – toqinin məzhəri. Qeyd olunur ki, Mübarəkşah Qütb Quran kitabının 44 nüsxəsini yazmış və hicri-qəməri təqvim ilə 711-ci ildə (1311) vəfat etmişdir. Əsərin başqa hissəsində (6, 275) isə Mübarəkşah Zərrinqələm haqqında qısa məlumat verilir və Nəcəfdəki məlum binanın yazısından bəhs olunur. Göründüyü kimi, söhbət eyni şəxs haqqında gedir, yəni Mübarəkşah Qütb elə həmin “Zər­rinqələm” təxəllüslü xəttatdır. Hacı Mirzə Əbdül Məhəmmədxan İrani də “Peydayişi-xətt və xəttatan” əsərində Mübarəkşah Qütb tərəfindən Quran nüsxələrinin yazılması haqqında Mirzə Həbibin verdiyi məlumatı eynilə təkrarlamışdır (7, 214).

       Mübarəkşah Zərrinqələm həmçinin gözəl katib və xəttatlar yetişdirmiş ustad sənətkar olmuşdur. Onlardan Abdulla Seyrəfi Təbrizi və Pir Yəhya Sufinin adını çəkmək olar.

       Pir Yəhya Sufinin həyatı və fəaliyyəti haqqında məlumat olduqca azdır. Y.Qazıyev özünün “Xlll-XVll əsrlər Azərbaycan əlyazma kitabının bədii tərtibatı” əsərində bildirir ki, P.Y.Sufinin həyat və yaradıcılığına dair heç bir məlumat yoxdur. İran müəllifi Hacı Mirzə Əbdül Məhəmmədxan İrani isə P.Y.Sufi  haqqında qısa surətdə bildirir ki, onun tərcümeyi-halı haqqında mükəmməl məlumat yoxdur və məhdud bilgi xəttatlara dair bəzi tərcümə əsərlərindən əldə edilmişdir. O, qeyd edir ki, P.Y.Sufi süls xəttinin mahir ustadı olmuş və çox gözəl yazmışdır (7, 248). P.Y.Sufi h.q. təqvim ilə Vll əsrdə (XlV əsr) yaşamışdır. Əfsus ki, yazdığı qitə və mürəq­qe­lər­dən heç biri əlimizə gəlib çatmamışdır. Qazi Əhməd “Xəttatlar və rəssamlar haqqında risalə”sində P.Y.Sufi haqqında bildirir ki, o, sufi təriqətinə məxsus və olduqca zəkalı bir şəxs olmuşdur. Bu məlumata əsasən, P.Y.Sufi vaxtının çox hissəsini şeyxlərin yanında keçirmiş, sultanlara – Cəlairilərə (cəlairi hökmdarları sülaləsi və Cəlairilər dövləti – 1341-1431) və İlxanilərə xidmət göstərmişdir. Müqəddəs Nəcəf şəhərinin bir çox binalarının üzərindəki yazılar ona məxsusdur (1, 69).

     Azərbaycan alimi, maarifçi və ictimai xadim Məhəmmədəli Tərbiyət özünün  “Daniş­məndani-Azərbaycan” (1935) əsərində qeyd etmişdir ki, Azərbaycan xəttatlarının şəcərəsi Abdulla Seyrəfiyə gedib çıxır və İran katibləri və xəttatlarının əksəriyyətinin də onunla bağlılığı vardır, onun yetirmələri və ya davamçılarıdır (8, 238).   

     XlV əsr görkəmli Azərbaycan xəttatı Abdulla Seyrəfi ibn Mahmud Sərraf Təbrizinin həyatı, təhsili və fəaliyyəti haqqında məlumatlar azdır. Anadan olduğu tarixə dair heç bir məlumat yoxdur və vəfat etdiyi tarix də müxtəlif mənbələrdə fərqli göstərilir. Mənbələrdən əldə edilən məlumatlara əsasən, Elxani hökmdarlarından Məhəmməd Xudabəndə Ölcaytu dövründə (1304-1316) yaşamışdır. Lakin onun vəfatı tarixini nəzərə alaraq (təxminən 1341 və ya 1342-ci il), həyatının digər Elxani hökmdarları, o cümlədən Süleyman xanın dövrünə də (1340-1344) təsadüf etdiyini söyləmək olar. O, Təbrizin Çərəndab məqbərəsində dəfn edilmişdir.

       Məlum olduğu kimi, köçəri monqol-tatar işğalının ilk dövrlərdə vurduğu dəhşətli zərbələrə rəğmən Elxanilərin hakimiyyətinin sonrakı mərhələsində qədim Azərbaycan şəhərlərində, o cümlədən Təbrizdə təsərrüfat sahələri, elm, mədəniyyət, sənət və sənətkarlığın bütün mövcud sahələri dirçəlib inkişaf etməyə başlamış,  musiqi, musiqi nəzəriyyəsi, rəssamlıq, nəqqaşlıq, memarlıq, xəttatlıq, kitab sənəti və s. sahələrdə, xüsusilə, əlyazma abidələrinin yaradılması baxımından böyük nailiyyətlər əldə edilmişdir. Abdulla Seyrəfinin həyat və fəaliyyəti bu dövrə təsadüf etmişdir. O, katiblik və xəttatlıq sənətini Yaqut Müstəsiminin məşhur tələbələrindən – Mübarəkşah Zərrinqələm, Heydər Qondenevis və Yusif Məşhədidən öyrənmiş, klassik altı xəttə mükəmməl yiyələnmiş, xüsusilə, süls və nəsx xətlərini məharətlə, çox gözəl yazmışdır. Bu səbəbdən də onu dövrünün Yaqutu adlandırmışlar. O, memarlıq abidələri üzərində kaşılı kərpiclərdən kitabələr yazmış və kaşıyonma sənətinin mahir ustadı olmuşdur. Müxtəlif mənbələrə əsasən, Təbrizin “Darüssəltənət imarətləri” (“Paytaxtın, yaxud ali hökmdarın iqamətgah binaları”), xüsusilə, “Ustad və şagird imarəti”nin daxili və xarici kitabələri, günbəzlərin kəmərləri, qapıların üzərindəki ecazkar yazılar, Təbrizdəki “Darüssəltənətin dəməşqiyyə mədrəsəsi”ndəki tağın üzərindəki kitabə, Təbrizin Bəlyankuh məhəlləsindəki binaların kitabələri, Süleymaniyyə qəsəbəsinin yaxınlığındakı məscid binasının pəncərəsi üzərində (xarici tərəfdən) yazılmış beyt onun ecazkar xəttinin nümunələridir. Əldə olan məlumatlara əsasən, süls xəttinin mahir ustadlarından olan Mirzə Sultan İbrahim bin Mirzə Şahrox məscidin pəncərəsi üzərindəki həmin yazının gözəlliyindən xəbər tutaraq bir nəfəri Təbrizə göndərmiş və buyurmuşdur ki, oradakı beyti yonaraq götürüb gətirsinlər. Sonra bu yazını Şirazın “Böyük Camə” məscidinin ərazisində tikdirdiyi bir imarətin dükanının qapısımda yerbəyer etdirmişdir (1, 70).

     Orta əsrlərdə müsəlman Şərqində Qurani-Kərimin üzünü köçürmək ən mühüm və ən məsuliyyətli işlərdən biri hesab olunmuş, katibin məharətli olması, xətt növlərini gözəl mənimsəməsi və müvafiq surətdə tətbiq etmək bacarığı ilə yanaşı, savadlı olması və ərəb dilini gözəl bilməsi vacib şərt olmuşdur. Ümumiyyətlə, Qurani-Məcid və İslam dini çərçivəsində müxtəlif məzmunlu əsərlər yazmaq, yaxud üzünü köçürüb çoxaltmaq xüsusi imtiyaza və dəyərə malik olmuşdur. Abdulla Seyrəfi bu sahədə də müvəffəq olmuş və müqəddəs kitabımızın nəfis nümunələrini yaratmışdır. Y.Qazıyevin verdiyi məlumata əsasən, ingilis kolleksioner Çister Bettinin Dublindəki şəxsi kitabxanasında saxlanan və Abdulla Seyrəfi tərəfindən 1327-ci ildə reyhani xətlə üzü köçürülmüş Quran nüsxəsi bunu təsdiq edir. Mirzə Sənglax Abdulla Seyrəfi tərəfindən Qurani-Kərimin 36 nüsxəsinin yazılması haqqında məlumat vermişdir (2).

     Abdulla Seyrəfi yeni bir xətt növü - müsənna xəttini icad etmiş, əlyazma abidə­lə­rinin yaradılmasının imkanlarını genişləndirmişdir. O həm də yazının elmi-nəzəri əsaslarının, xətt növləri, xüsusilə, süls və nəsx xətlərinin tədqiqi və tədrisi sahəsində mühüm xidmət göstərmişdir. Onun “Adabül-xətt” (“Yazı qaydaları”) əsəri bunu deməyə əsas verir. Müəllifin əlimizə gəlib çatmış bu yeganə əsəri həm pedaqoci və­sait, həm də orta əsrlərdə əlyazma abidələrinin yaradılmasının mühüm tərkib hissə­lərinə dair qiymətli mənbədir. “Adabül-xətt” əsəri dibaçə, müqəddimə və iki hissə – iki məqalə və “son söz”dən ibarətdir. Dibaçə ənənəvi olaraq Rəbbimizə həmd və şü­kürlərlə başlanır, ərəb əlifbasının hərfləri irfani-fəlsəfi tərzdə, bədii-obrazlı bir dildə təqdim edilir. Əsərin elə tək bu hissəsi müəllifin savadı və yazıçılıq istedadı barədə şahidlik edir. Müqəddimədə yazının bir elm kimi məziyyətlərindən, ərəb yazısının tarixindən bəhs olunur. A.Seyrəfi bildirir ki, ərəbcə yazmış ilk şəxs Adəm (ə) olmuş­dur. Nuh tufanından sonra İsmayıl (ə) zamanında ərəbcə yazı tapmışlar. Bəziləri isə İdris (ə) zamanında olduğunu bildirir. Müəllif yazı və gözəl xəttin əhəmiyyətinə toxunaraq xatırladır ki, peyğəmbərimiz (s) yazının elmin yarısı olduğunu söyləmişdir. Əmirəlmöminin həzrət Əli (ə) isə yaxşı xəttə yiyələnməyin yoxsul üçün mal-dövlət, dövlətli üçün gözəllik, müdrik üçün isə kamal olduğunu bildirmişdir. Bu hissədə həm də yazı ləvazimatının bir qismi – midad və qələmin hazırlanması, yaxşı qələmin müəy­yən edilməsi, qələmin yonulması, düzgün tutulması və s. barədə maraqlı məlumatlar verilmişdir. Əsərin l hissəsində yazı, xətt növləri və bunların tarixindən bəhs olunur və göstərilir ki, xəttin növü altıdır: mühəqqəq, süls, toqi, riqa, reyhan, nəsx. Nə qədər xətt növü vardırsa, həmin altı xətdən doğmuşdur. Birinci məqalənin II hissəsində ayrı-ayrı hərflərin, ikinci məqalədə isə hərf birləşmələrinin yazılışı qaydaları haqqında dəqiq bilgi verilir. “Son söz”də müəllif qələmi tutmaq, kağız üzərinə qoymaq və hərəkət etdirmək qaydalarından bəhs edir (9).

     Abdulla Seyrəfi Təbrizidən dərs almış bir çox şagirdlər xəttatlıqda və əlyazma abidələrinin yaradılmasında şöhrət qazanmış şəxslər olmuşlar. Onlardan biri Hacı Məhəmməd Bəndgir Təbrizidir.

     M.Tərbiyətin verdiyi məlumata əsasən, Hacı Bəndgir Təbrizi mahir kitabə ustadı olmuş, Əmir Teymurun sarayında xəttat və münşi kimi fəaliyyət göstərmiş, gözəl qitə və mürəqqelər yaratmışdır. O, XlV əsrin sonlarında vəfat etmiş və ustadı Abdulla Seyrəfinin yaxınlığında – Təbrizin Çərəndab məqbərəsində dəfn olunmuşdur. Təb­rizin bir çox binaları üzərindəki yazıları Hacı Bəndgir Təbrizi və Abdulla Seyrəfi Təbrizi birlikdə işləmişlər. Məsələn, məşhur “Ustad və şagird imarəti”nin şərq hissə­sindəki yazılar ustad Abdulla Seyrəfinin şagirdi Hacı Bəndgir Təbriziyə aiddir və məhz bu səbəbdən də həmin bina “Ustad və şagird imarəti”   adlandırılmışdır. Təb­rizin Çəhar-minar məntəqəsindəki Qaziyyə mədrəsəsinin kitabəsi də mövlana Hacı Məhəmməd Bəndgir Təbrizi tərəfindən yazılmışdır. M.Tərbiyət əlavə edir ki, Hacı Bəndgir Təbrizi həmin Əmir Bədrəddin Məhəmməddir ki, yeddi (klassik altı xətt və təliq) xətt növünü mükəmməl mənimsəmiş və 1386-cı ildə Əmir Teymurun hüzuruna göndərilmiş və onun tərəfindən fövqəladə səfir kimi  Misir sultanının yanına ezam olunmuşdur. Səfir kimi fəaliyyət göstərdiyi müddətdə, sözsüz ki, dövrünün məlik və sultanlarına çoxsaylı məktublar yazmışdır. Həmin sənədlər içərisində Misir padşahına göndərilmiş, eni 3 və uzunluğu 70 qulac olan və 1750 sətrdən ibarət müfəssəl xartiya məşhurdur: sənəd nəsx xətti və qızıl məhlulu ilə yazılmışdır.

     M.Sənglax “Təzkirətül-xəttatin” əsərində Bəndgir Təbrizini məhz Əmir Bədrəddin Məhəmməd adı ilə təqdim etmiş, onun çox ağıllı, savadlı və istedadlı bir şəxs olduğunu, Əmir Teymurun yanında xidmət göstərdiyini bildirmişdir. O, Əmir Bədrəddin Məhəmmədin süls, nəsx, mühəqqəq, riqa, reyhani, toqi və təliq xətlərini mükəmməl bildiyini, çox gözəl tərzdə yazdığını qeyd etmişdir. Bu mənbəyə əsasən, Ə.B.Məhəmməd xüsusilə nəsx və nəsx-təliq xətlərini yazmaqda dövrünün bütün xəttatlarından üstün olmuş, hətta nəsx-təliq (nəstəliq) xəttini yaratmış ustad Mir Əli Vaze (XlV əsr böyük Azərbaycan xəttatı Mir Əli Təbrizi) gözəlliyinə görə onun xəttini öz oğlu Mir Abdullanın xəttindən üstün bilmişdir. “Təzkirətül-xəttatin” əsərində Əmir Bədrəddin Məhəmmədin əslinin behiştə bənzər Təbriz şəhərindən, təriqətdə isə Şeyx Kamal Xocəndinin şagirdi və əqidə yoldaşı olduğu bildirilmişdir.

M.Sənglax böyük şəhərlərə səyahət edərkən Əmir Bədrəddin Məhəmməd (Hacı Bəndgir Təbrizi) tərəfindən yazılmış və üzü köçürülmüş əsərlərin şahidi olduğunu söyləmişdir. Həmin əsərlər aşağıdakılardan ibarətdir: Qurani-Kərimin yeddi nüsxəsi (qiymətli xanbalıq kağızının üzərində yazılmışdır) – bunlardan dördü nəsx,  üçü süls xətti ilə yazılmış, hər nüsxədə “Bismillah” kəlməsi kufi xətti ilə, nazil olma məqamları riqa və reyhani xətləri ilə yazılmışdır; yuxarıda haqqında  bəhs olunan xartiya-məktub başqa 24 ədəd məktubla birlikdə təliq xətti ilə, eyni tərtibatda və ipək xanbalıq kağızının üzərində yazılmışdır; Xacə Rəşidi Səmərqəndinin “Zinətnamə”  əsəri; Həkim Əbu əl-Leys Təbərinin “Divan”ı; Əmid Əcəll Bədrəddin Qəvami əl-Əzizin “Divan”ı; Həkim Səid Tainin “Divan”ı; Fəxrəddin Səəd Cürcaninin “Divan”ı; İmam Əbdürrəhman ibn Məhəmməd əl-Ətaridinin “Divan”ı; Zuzəni Şabib Rəhmət əl-Vazenin “Divan”ı; Nəsəvinin “Divan”ı; Qazi Şəmsəddin Təbəsinin “Divan”ı. Həmçinin Hacı Bəndgir Təbrizi tərəfindən yazılmış qitələrin surəti təqdim olunmuşdur: Əmir Teymurun müharibələrindən biri münasibətilə iri nəstəliq xətti və qızıl suyu ilə Çin kağızının üzərində yazılmış olduqca böyük qitə; Əmir Teymurun döyüşlərinə həsr olunmuş,  şeirlərdən ibarət və xətayi (Çin) kağızının üzərində yazılmış beş qitə; zəmanənin hökmdarı (Əmir Teymur nəzərdə tutulur) üçün lacivərd rəngli mürəkkəblə  ağ rəngli kağız üzərində yazmış dörd qitə və s.

     Əmir Məhəmməd Bədrəddin (Hacı Bəndgir Təbrizi) ömrü boyu ağır zəhmətə qatlaşaraq gecə-gündüz həddindən artıq yazı yazdığı səbəbindən olduqca ağır bir xəstəliyə düçar olmuş, təcrübəli və məharətli təbiblər onu xilas edə bilməmişlər...(2)

     Bu məqalədə orta əsrlərdə yaşayıb yaratmış Təbriz katib-xəttatlarından yalnız bir neçəsi barədə qısa məlumat verdik. Tariximizi, mədəniyyətimizi, mənəvi dəyərləri­mizi əks etdirən əlyazma abidələrimizin, ümumiyyətlə, milli-mənəvi irsimizin yaranmasında misilsiz xidməti olan katib-xəttatlarımızın həyat və yaradıcılığının geniş tədqiqata ehtiyacı var.

       Ədəbiyyat

  1. Kази-Ахмед. Трактат о каллиграфах и художниках. Москва-Ленинград: Государственное издательство «Искусство», 1947. – 200 стр.
  2. Mirzə Sənglax. Təzkirətül-xəttatin, l c. İran, 1291/1874. – 956 səh.                                                 
  3. Казиев А.Ю. Художественное оформление Азербайджанской рукописной книги Хlll-XVll веков. Москва: Издательство «Книга», 1977. – 357 стр.
  4. ASE, Vll c. Bakı: Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasının Baş Redaksiyası, 1983. – 624 səh.
  5. Bəyani Mehdi. Əhval və asari-xoşnevisan, III-IV cildlər. Tehran: Çapxaneyi-Məharət, 1345. – 3040 səh.
  6. Mirzə Həbib İsfahani. Xətt və xəttatan. İstanbul: “Əbülziya” mətbəəsi, 1983. – 285 səh.
  7. Hacı Mirzə Əbdül Məhəmmədxan İrani. Peydayişi-xətt və xəttatan. Misir: Çehrenüma mətbəəsi, 1345/1951. – 266 səh.
  8. Tərbiyət M. Danişməndani-Azərbaycan. Tehran: “Məclis” mətbəəsi, 1314/1896. – 414 səh.
  9. Nəcib Mail Herəvi. Kitabarayi dər təməddüni-İslami. İran, Məşhəd: Astani-quddisi-Rezəvi, 1372/1993. – 1139 səh.
  10. Zəkiyev İmaməddin. Azərbaycan kitabının inkişaf yolu. Bakı: “Azərbaycan Ensiklopediyası” Nəşriyyat-Poliqafiya Birliyi, 2000. – 388 səh.
  11. Azərbaycan tarixi, I cild. Bakı: “Çıraq” nəşriyyatı, 2005. – 719 səh.

 

Açar sözlər: əlyazma abidələri, katib-xəttatlar, xətt növləri, kitab mədəniyyəti, kitabə.

Ключевые слова: рукописные памятники, писцы-каллиграфы, почерковые стили, книжная культура,

Key words:manuscripts monuments, writer-calligraphers, hand-writing styles, books culture, inscription.

 

Резюме

     Данная статья знакомит с жизнью и творческой деятельностью выдающихся азербайджанских каллиграфов средних веков Мубарек-шах Зарринкалем, Абдулла Сейрафи Тебризи, Пир Яхья  Суфи и Бендгир Тебризи.

Summary

     This article acquaints with the life and activities of Mubarek-shakh Zarrinkalam, Abdullah Seyrafi Tabrizi, Pir Yahya Sufi and Bandgir Tebrizi the prominent calligraphers of Azerbaycan in the Middle Ages.

 

Rəyçi:          Əliyev Əli Məmmədbağır oğlu,  filologiya üzrə fəlsəfə doktoru     

 


   Qəniyeva Xanımqız  Süleyman qızı

                                                                ДИЛВАЩИДЛЯРИ

Мцасир дилчиликдя диля систем вя структур мцнасибятляри бахымындан йанашылыр. Системляр  2 ъцр олур: щомоэен вя щетероэен  системляр. Щетероэен системляр мцхтялиф ъинсли, мцряккяблийи мцхтялиф олан ващидлярдян тяшкил олунур (2, 127-128).  Дил щетероэен системдир.  Беля ки, ашаьыдан йухарыйа мцхтялиф ъинсли ващидлярдян тяшкил олунан бир системдир.  Дил ващидляри дилчилийин ясас анлайышларындандыр. Диля истяр тяшкил олунма системи, истярся дя мцнасибятляр кими йанашдыгда дил ващидляри мяркязи бир йеря малик олур. Мцасир дилчиликдя дилин мяркязи ващидляри ващид сявиййя мцнасибятляри бахымындан фяргляндирилир. Бцтюв дил системи юз хцсуси ващиди олан йарым системлярин  ялагя вя мцнасибятиня ясасланыр. Вайрыъа ващиди олан беля йарым системляря дил сявиййяляри дя дейилир (4, 208-210). Ейни мянада Азярбайъан  дилчилийиндя дилин тябягяляри, дилин гатлары,  дилин лайлары вя американ дилчиляри тяряфиндян эятирилмиш дилин  йаруслары терминляриндян дя истифадя олунур. Лакин Азярбайъан дилиндя сявиййя анлайышындан даща чох истифадя олунур. Дилчиликдя айрыъа сявиййянин ващиди кими фонем, морфем, сюз, сюз бирляшмяси вя ъцмля фяргляндирилир. Чох заман дискурс вя мятн ъцмлядян бюйцк олан ващидляр кими гябул  едилир. Дил ващидляриня  мцнасибят фярглидир. Бязи тядгигатчылара эюря дил ващидляри щазыр шякилдя мювъуд олур. Беля ващидляр  нитгдя йарадылмыр, нитгдя щазыр шякилдя дахил олур. Бу бахымдан фонем вя морфем дилин структур ващидляри  щесаб едилир. Фонем анлайышы дилчилийя ХЫХ йцзилликдя эятирилиб, лакин фонем нязяриййяси ХХ ясрдя мцяййянляшиб. Прага функсионал дилчилийинин bаниляриндян  олан Трубетской «Фонолоэийанын ясаслары» ясяриндя фонетика вя фонолоэийаны бир-бириндян айырыр. Ф.де Соссцрцн дил-нитг нихотемийасына ясасланан Трубетской беля фикря эялир ки, фонетикада нитг сясляри фонолоэийада  ися дил сясляри йяни фонемляр юйрянилмялидир. Фонем нядир суалына мцхтялиф ъаваблар верилиб. Щану тяряфиндян гябул едилян беля бир фикир вардыр ки, фонем дилин кичик ващидидир. Лакин бу фикря дя шцбщя иля йанашанлар вар. Мялумдур ки, фонемин дил системиндяки йери  башга фонемляря мцнасибятдя мцяййянляшир. Фонем башга фонемляря  мцнасибятдя  охшар вя фяргли яламятляря малик олур. Фонемин фяргляндириъи яламятляри бязян ващид кими гябул едилир. Лакин биз бу фикирля разылаша билмирик.  Фонемин айрыъа мянасы йохдур.  Лакин башга ващидляр фонемлярдян, даща доьрусу фонемлярин нитгдяки конкрет ифадячиляриндян – фонлардан тяшкил олунур. Фонем мяна фяргляндириъи ващиддир (6, 130-164). Бу онун сигнификатив функсийасы адланыр. Щяр бир фонемин  баш бейиндя бир психи образы олур.  Щяр бир фонем фикрин формалашмасы вя ютцрцлмясиндя иштирак едир. Фонемин мянасы олмаса да, о, дилдя мцщцм функсийасы олан дил ващидидир. Рус дилчилик  янясиндя дил мадди ващидляр системи кими гябул едилир.  Она эюря дя, фонемлярин вариант вя вариасийалары бу ясасда гиймятляндирилмишдир.  Беля бир фикир вар ки, фонемин мцхтялиф чаларларындан бири фонемин юзцдцр. Азярбайъан диличилийиндя дя мясяляйя бу ъцр йанашылыр. Профессор А.Ахундова эюря фонемляри  мцяййянляшдирмяк цчцн квазиомонимлярдян истифадя едилмялидир. Квазиомоним­лярдя  сяс фярглянмяси мяна фярги йарадырса онлар фонемлярдир. Мясялян, ал-ял-ол-юл сюзляриндя а, я, о, ю явязлянмяси сянаны фяргляндирир.    Буна эюря дя, а, я, о, ю Азярбайъан дилинин  айрыъа фонемляри кими гиймятляндирилмялидир. Проф. А.Ахундов самит фонемляри  мцяййянляшдирмяк цчцн эцълц мювгенин мцяййян­ляшдирилмясини тяклиф едир.  Онун фикриня эюря самитляр цчцн эцълц  мювге саитдян яввялки, йахуд ики саит арасындакы мювгедир.  Сцд сюзц [сцт] кими дейилир. Лакин саитдян яввял бу сюзцн сон сяси щямишя [д] кими дейилир. Буна эюря дя бурада [д] фонем, [т] ися онун варианты кими гябул едилмялидир. Сяс чаларлары ичярисиндя вариантла йанашы, вариасийалар фяргляндирилир.  Бир  фонемин мцхтялиф чаларлары онун вариасийалары щесаб едилир. Азярбайъан дилиндяки бал вя бил сюзляриндя ики мцхтялиф чаларда  дейилян [л] сясини эюрцрцк. Бал сюзцндяки [л] галын саитя эюря нисбятян галын, бил сюзцндяки [л] ися инъя саитин тясириля нисбятян инъя дейилир. Бу 2 чаларда дейилян [л] бир фонемин вариасийалары щесаб олунур (1, 13-16).

Морфем дя дилин структур ващидляриндяндир.  Морфем анлайышынын дилчилийя Бодуен Де Куртуне эятирмишдир. Тядгигатчынын фикриня эюря морфоложи-семосоложи бахымдан цзвлянмя дилин кичик мяналы ващидини, йяни морфемини  верир.

Фонемдян фяргли олараг морфем ики тяряфли ващиддир. Онун щям ифадя тяряфи, щям дя мязмун тяряфи вардыр. Бодуен Де Куртуненин хидмяти ондадыр ки, дилчилик тарихиндя илк дяфя олараг сюзцн мяналы щиссялярини бир цмуми ад алтында  бирляшдирир вя она айрыъа дил ващиди статусу газандырыр. Прага функсионал дилчилийиндя Бодуенин фикри давам вя инкишаф етдирилир. Тезислярдян  морфем бцтюв сюзляр эяръясиндя ейни формал функсийаны  йериня йетирян, даща кичик щиссяляриня бюлцня билмяйян морфоложи ващид кими гябул едилир. Сонралар морфемя мцхтялиф бахышлар олмуш, мцхтялиф морфем нязяриййяляри йаранмышдыр.

Бязи тядгигатчылар морфеми мцстягил дил ващиди щесаб едир, бязиляри ися сюзцн тяркиб щиссяси олан мяналы ващид кими гиймятляндирирляр.

Дилляр морфоложи гурулушуна эюря бир-бириндян фярглянир. Еля дилляр вар ки, орада сюзцн кюкц формал олараг сюзя бярабяр олур. Лакин еля дилляр дя вар ки, кюк ясасян сюзцн тяркиб щиссяси олур. Буна эюря дя морфемя мцнасибятдя икили бахыш юзцнц эюстярир.  Морфем кими фяргляндирилян ващидляря мцнасибят дя ейни дейил.

Дил ващидлярини 2 йеря айырырлар:

  1. Сегмент ващидляр
  2. Суперсегмент ващидляр

Сегмент ващидляр хятти ващидлярдир. Суперсегмент ващидляр ися хятти сырада ифадя олунмур. Тон, вурьу вя интонасийа суперсегмент ващид щесаб едилир. Дилчиликдя вурьу вя интонасийанын морфем кими гиймятляндирилмяси щаллары олуб. Лакин биз бу фикирля разылаша билмирик. Вурьу сюзя, интонасийа ися ъцмляйя аид едилир. Онларын дил ващиди кими ейниляшдирмяк дцзэцн олмаз. Бязи щалларда морфемя  даща эениш йанашылыр. Мялумдур ки, грамматик мянаны ифадя едян васитяляря грамматик васитяляр дейилир. Диллярин грамматик гурулушундан  асылы олараг, грамматик васитяляр дя мцхтялиф ола биляр, фикиримизъя, щяр бир грамматик  васитяни морфем кими гиймятляндирмяк дцзэцн дейил.

Гейд едилир ки, морфем икитяряфли ващиддир. Бязян морфемин  ифадя тяряфи олмур. Беля морфемляря сыфыр морфемляр дейилир. Нязяря алмаг лазымдыр ки, сыфыр  морфемлярдя ифадя планы сыфыра бярабяр олур. Бурада ифадя планынын олмамасындан йох, онун сыфырла ифадя олунмасындан данышмаг олар.

Еля морфемляр олур ки, мянасыны итирир. Мясялян, Азярбайъан дилиндя ойан, ойаг сюзляринин мцгайисяси ой кюкцнц фяргляндирмяйя ясас верир. Лакин, бу кюкцн мцстягил мянасы йохдур. Беля морфемляр асимантикляшмиш морфемляр сайылыр (3, 101).

Морфем тяркиби характерли ола биляр. Азярбайъан дилиндя пешманчылыг, дцшмянчилик сюзляриндя пешманвя дцшмян сюзляри дя –чылыг, –чилик шякилчиляри фярглянир. Шякилчи тяркиби характерлидир. Шякилчи, бцтюв щалда ващид функсийаны йериня йетирир.  Морфемин бюлцнмязлийи дедикдя, онун ифадя вя мязмун  планлары вящдятдя эютцрцлмялидир. Морфемлярин мцяййянляшдирилмясинин мцхтялиф цсуллары вар. Бунлардан ян эениш йайылмышы Американ дилчиси Гримбергин мцяййянляшдирдийи квадрат цсулудур. Квадрат цсулуну Азярбайъан дилиня беля тятбиг едя билярик.

Гырыг: гырыл // ачыг: ачыл бу сырада гыр вя ач сюз кюкляри, -ыг вя –ил шякилчи морфемлярдир. Лакин бу цсулу бцтцн сюзляря тятбиг етмяк олмур. Азярбайъан дилиндя  мцстягил ---- сюзцн бир щиссясини морфем кими гябул етмяк лазым эяляр. Мясялян, Эцней сюзцндя эцн кюк морфемдир, буна эюря дя –ей шякилчи морфем кими гябул едилмялидир.

Бязи тядгигатчылара эюря фонем вя морфемдян фяргли олараг сюз бирляшмяси вя ъцмляляр дил дейил нитг ващиди кими гиймятляндирилмялидир. Сюз бирляшмяляри ян азы ики мцстягил мяналы сюзцн мяна вя грамматик ялагясиндян йараныр. Фонем вя морфемдян  фяргли олараг сюз бирляшмяляри щазыр шякилдя мювъуд олмур. Онлар щямишя нитгдя йарана Ейни фикри ъцмля  щаггында да сюйлямяк олар. Ъцмляляри дя биз нитг просеси заманы йарадырыг. Ъцмля нисби фикир  биткинлийиня малик олан ващиддир. Фикир биткинлийи, предиктативлик вя хябярлик, ъцмля интонасийасына малик олма вя модалылыг ифадя етмя ъцмлянин яламятляридир (4, 222-226).

Нязяря алмаг лазымдыр ки, щям сюз бирляшмяляри, щям дя ъцмляляр мцяййян бир моделя ясасян йарадылыр. Азярбайъан дилиндя биринъи тяряфи мцяййян йийялик щалда олан икинъи тяряфи ися мянсубиййят шякилчиси гябул едян бирляшмяляр 3-ъц нюв тяйини сюз бирляшмяляри адланыр. Яэяр мяна ялагяси имкан верирся биринъи тяряфи йийялик щалда олан икинъи тяряфи ися мянсубиййятя эюря дяйишян истянилян сюзляр цчцнъц нюв тяйини сюз бирляшмясинин  тяряфи ола биляр. Бу бахымдан сюз бирляшмяляри щям нитг, щям дя ващидидир. Щяр бир сюз бирляшмясинин  ясасында дилин грамматикасы иля мцяййянляшмиш бир структур дайаныр. Буна эюря дя сюз бирляшмяляр щям дя дил ващидидир (4, 181-190). Ейни фикри ъцмля щаггында да сюйлямяк олар. Американ дилчиси Хомскинин фикриня эюря ъцмлянин дярин вя сятщи структуру вар. Чохлу сайда ъцмляляр дярин структурлар ясасында йараныр. Буна эюря дя ъцмляни  дя дил-нитг ващиди кими дя гябул етмяк олар. Нитг просесиндя тюрядилян ъцмляляр дилин ъцмля структурларынын  долдурулмасы нятиъясиндя баш верир. Сюз дилин структур ващидляри иля дил-нитг ващидляри арасында бир аралыг мярщяля тяшкил едир. Сюз бир тяряфдян щазыр  ващиддир. Лакин башга бир тяряфдян сюз щям дя нитг просесиндя йарадылыр. Сюзцн мцхтялиф грамматик формалары вя лексик-семантик вариантлары онун ейнилийини позмур.  Сюзя бир тяряфдян айрыъа бир ващид кими диэяр тяряфдян ися формаларынын вя мцхтялиф мяналарынын вящдятиндя мювъуд олан дил ващиди кими йанашмаг олар. Бу бахымдан сюз мяркязи  йеря малик олан дил-нитг ващидидир.

 

Ядябиййат

  1. Ахундов А.А. Азярбайъан дилинин фонетикасы.Бакы, «Маариф», 1984.
  2. Ахундов А.А. Цмуми дилчилик. бакы, Шярг-Гярб, 2000.
  3. Ъялилов Ф.А. Азярбайъан дилинин морфолоэийасы. Бакы, «Маариф», 1988.
  4. Ряъябли Я.Я. Нязяри дилчилик, Бакы, Нурлан, 2003.
  5. Солнцев В.М.Язык как системно-структурное образование. М., Наука, 1977.
  6. Общая языкознания. Внутренняя структура языка. М., Наука, 1972.

Резюме

               В статье исследуется языковые  единицы. Фонема и морфема оцениваются как структурные единицы языка, а  словосочетание и предложение рассматри­ва­ются как порождение в речи единицы языка – речи, обладающие определенной  структурной модулю. Слово занимает промежуточному позицию в ряду данных единиц.  

 

Summary

               The article studies the language units. Phonemes and morphemes are evaluated as the structural units of the language, while word combinations and sentences are accepted as language – speech units that possess certain  structural models. Wotds are of mediatory character between these units.

 


Rüfət İbrahimov, Günel  Vəliyeva

AZƏRBAYCAN DİLİNDƏ “NƏQLİYYAT” KONSEPTİNİN LEKSİK- SEMANTİK SAHƏSİ

Apardığımız araşdırmanın əsas xəttini özündə dil vahidlərinin birləşməsini cəmləşdirən, nitqin müxtəlif hissələrinə aid olan, lakin məna ümumiliyi ilə əlaqələndirilən “leksik-semantik sahə” termini təşkil edir. Leksik-sematik sahə nəzəriyyəsinin təyin edilməsi və hazırlanması söz mənasının kommunikativ yanaşma ilə öyrənilməsinə əsaslanır və onun leksik sahəsinin genişləndirilməsinə ünvanlanır.

Artıq müasir linqvistikada dilin bir sistem kimi başadüşülməsi onun sahə modeli konsepsiyası ətrafında cərəyan edir. Burda sahə dil vahidlərinin (əsasən leksik) birliyi və anlaşılan, başa düşülən, oxşarlığı əks etdirən hadisə kimi xarakterizə olunur.(1. səh 380) Belə yanaşmanın əlehdarları göstərilən konseptin ümumlinqvistik və fəlsəfi kontekstini diqqətdən kənarda saxlayırlar(3. səh 19 )

Sahə konsepsiyası dil hadisələrinin təhlili və həmçinin sözün leksik mənasını xarakterizə etmək üçün ümumi yol kimi tətbiq oluna bilər. ”Sahə“ anlayışının konsepsiyası aşağıdakı xüsusiyyətləri üzə çıxarır:

  1. Semantik sahələr maneələrlə bir- birlərindən ayrılmayıblar və  hətta əksər hallarda sıx əlaqədə olurlar.
  2. Cəlbedici və əks mühitlər ümuimi və differensial əlamətlərin olmasıyla xarakterizə olunur.
  3. Təhlil olunan sahələrdə mərkəzi və kənar bölgələr üzə çarpır. Burda mərkəz bütün semantik kompleksin mahiyyətini vurğulayır.
  4. Kənar bölgələrdə məna əlaqələrinin əhəmiyyətli dərəcədə zəifləməsi üzə çarpır, bu da bəzi elementlərin ayrılmasına və ya paralel olaraq digər sahələrin tərkibinə daxil olmasına gətirib çıxarır.(2. Səh 39)

Leksik-semantik sahə denotatların dilxarici əlaqələrinə əsaslanır, onun elementləri bir-birlərini əvəz edə bilmirlər, ümumi əlamət kimi isə çox vaxt süni sahə sərhədlərindən kənarda yerləşən söz birləşməsi çıxış edir.

Leksik – semantik qrup isə sözlərin dil daxili əlaqəsinə əsaslanır. Dominant kimi burda qrup tərkibinə daxil olan söz çıxış edir. Ayrı-ayrı vahidlər öz aralarında sinonimli əlaqədə ola bilərlər.Leksik – semantik qrupda həmcinin bir nitq hissəsinin vahidlərini cəmləşdirərək bir necə ümumi simasına görə fərqlənə bilir. Daha sonra  leksik semantik mikro sahə  yaranır, hansıki leksik- semantik qrupla eyni vahid kimi cıxış edir. O, leksik-semantik sahə prinsipinə əasasən strukturlaşdırılmışdır.  Leksik-semantik sahə və onun struktur quruluşu haqqinda deyilənləri gündəlik həyatda mütəmadi olaraq rastlaşdığımız və istifadə etdiyimiz  nəqliyyat vasitələri,onların ad və növləri üzərində təhlil aparmaqla araşdırmaq daha məqsədəuyğun olardı.

Nəqliyyat vasitələrinin adları digər dillərdə olduğu kimi Azərbaycan dilində də leksik semantik sahə yaradır. Mərkəzi söz olan “Nəqliyyat”ın mənası “təyyarə”, “gəmi”, “tranzit” kimi daha konkret semantikaya malik leksik vahidlərin hesabına cıxır; “nəqliyyat vasitəsi ” sözü çoxmənalıdır. Lakin təhlil olunan sahəyə o yalnız bir sema ilə - “ quruda, suda və ya havada” istifadə olunan istənilən tip nəqliyyat və yük daşıma vasitəsi kimi daxil olur.

“Nəqliyyat vasitəsi” sahəsində altı ierarxik pillə gözə çarpır:

1.            Leksik-sematik sahə

2.            Leksik – sematik qrup, leksik-sematik mikrosahə

3.            Leksik –sematik alt qrup

4.            Leksik –sematik mikroqrup

5.            Tematik cərgə

6.            Tematik mikrocərgə

Leksik sematik qrup və leksik sematik mikrosahə eyni səviyyəyə uyğun vahidlərdir. Leksik semantik qrup mərkəzi söz ətrafında yaranır.  Mikrosahə ümumi semantik əlamıtlərə malik vahidləri ( məs: qarda hərəkət etmək üçün nəzərdə tutulan nəqliyyat vasitələrinin leksik semantik mikrosahəsi ) özündə cəmləşdirir .

Ierarxik pillənin bütün qruplaşması leksik semantik qrup prinsipinə əsasən formalaşıb, yəni hər birində mərkəzi söz vurğulanır: leksik semantik qrup “maşınlar” və alt qrup “arabalar”. Sahə tərkibinə yuxarıda qeyd edilənlərdən əlavə daha iki struktur da daxil olur: sinonimli cərgə və leksik sahə.

Leksik semantik sahənin mərkəzi leksik semantik qrupunu “daşınma” ( avtomobil,gəmi, təyyarə, lokomativ, yükləyici maşın ) təşkil edir.   Bir daha qeyd edək ki, nəqliyyat vasitələri  konkret səth üzərində hərəkətinə görə aşağıdakı kimi xarakterizə olunur:

1.         Suda

2.         Quruda

3.         Havada

 

Son zamanlar Azərbaycan hökuməti regiondakı geopolitik vəziyyəti nəzərə alaraq ölkələrarası su  əqliyyatına,gəmiqayırma sənayyesinə qayğı ilə yanaşır və bu sahənin inkişafına xüsusi diqqət yetirir.Bu baxımdan gəmi adlarının ayrıca leksik – semantik alt qrup əmələ gətirməsi diqqəti cəlb edir.

a)           Sərnişin daşıma gəmiləri

b)         Hərbi gəmilər

c)           Müxtəlif funksiyaları yerinə yetirən gəmilər

“C” bəndinə yəni- ”müxtəlif funksiyaları yerinə yetirən gəmilər″ mikrosahəsinə leksik – semantik mikroqrup olaraq ”yük gəmilərini, bərələri və tankerləri“ aid etmək mümkündür.

 

 

 

 

 

 

 

 

Hava nəqliyyatı nəinki dünyada, həmçinin Azərbaycanda da əhəmiyyətili və təhlükəsiz daşınma vasitəsi hesab olunur.Müstəqillik əldə etdikdən sonra dövlətimizin bu sahəyə diqqət və marağı artıb, cünki elə yerlər varki ora yalnız hava nəqliyyatı ilə getmək mümkündür.Respublikamızın müharibə şəraitində olduğunu nəzərə alaraq bu məqliyyat vasitəsinin yaratdığı  leksik-semantik sahəyə müxtəlif prizmalardan yanaşmaq daha məqsədəuyğun olar.

İlk olaraq “hava nəqliyyatı” dedikdə təyyarə və vertalyotlar yada düşür, lakin bir neçə uçuş aparatlarıda var ki,onlar xüsusi missiyaları hıyata keçirmək  və ya təyin olunmuş sahələrdə istifadə üçün nəzərdə tutulur (məs: deltoplan və planerlər). Adları çəkilən hava nəqliyyat vasitələri leksik-semantik mikrosahə yaradır və özlüyündə “hərbi-yük-sərnişin” olmaqla alt qrup təşkil edirlər.

 

Nəqliyyatın qurudakı hərəkət vasitələrini isə iki mikro sahəyə bölmək mümkündür:

a)        Yerüstü nəq.vasitələri     b) Yeraltı nəq. vasitələri(metro)

Yerüstü nəqliyyat vasitələrinin  ən böyük leksik – semantik altqruplarından birini “Motorlu nəqliyyat vasitələri” təşkil edir. Bu qrup yük və sərnişin daşıma əlamətlərinə görə vurğulanır və mikro qruplara bölünür : avtobuslar, avtomobillər, xüsusi təyinatlı avtomobillər, yük avtomobilləri.

 

Avtobuslar  özlüyündə üç tematik cərgəyə bölünürlər:1) Şəhərdaxili av. 2) Şəhərlərarası av. 3) Turistik av.

“Avtomobillər” mikroqrupu üç leksik-semantik tematik cərgəyə bölünür:

1.            Ümumi istifadə avtomobillri

2.            Taksilər

3.            Idman avtomobilləri (sxem 4a)

Respublikamizda sərnişinlərin ən çox istifadə etdiyi avtobuslar isə “şəhərlərarası-şəhərdaxili-turistik” olmaqla tematik cərgə yaradır. (sxem 4b)

Xüsusi təyinatlı avtomobillər də üç tematik cərgəyə bölünürlər:

1.Polis  2.Tibb 3. FH təyinatlı avtomobillər (sxem 4c)

Yük avtomobilləri “mikro qrupu” “yüngül tonaclı-orta tonaclı- ağır tonaclı” olmaqla tematik cərgə yaradır. (sxem 4d)

Adları çəkilən “motorlu nəqliyyat vasitələri” nin yaratdıqları “tematik cərgəni” sxematik olaraq aşağıdaki kimi göstərmək mümkündür:

 

 

 

 

Quruda hərəkət edən nəqliyyat vasitələrini daha iki leksik-semantik alt qrupa bölmək mümkündür.

1.    Şose və yollarda hərəkət edən nəqliyyat vasitələri (avtomobillər, taksi, və s.)

2.    Relslər üzərindəhərəkət edən nəqliyyat vasitələri (qatar, tramvay və s.)

İkinci qrupa daxil olan nəqliyyat vasitələri özlərində iki mikroqrupa bölünə bilirlər.

1.    Yalnız rels üzərində hərəkət edənlər(qatar, metro)

2.    Həm relslərdən, həmdə cərəyan xəttindən istifadə edənlər( tramvay)

Bu sahəyə əlavə olaraq qruplaşmaya daxil olmayan beş müstəqil sema da aiddir ki, digərlərindən əsaslı şəkildə fərqlənirlər:

1.    Velosiped - əsasən bir və ya bir necə insanı daşımaq üçün nəzərdə tutulan yüngül, pedallı nəqliyyat vasitəsi.

2.    Qar motosikli. Qarda hərəkət etmək üçün motorlu vasitə.

3.    Kran -  yüklərin qaldırılma və daşınması üçün tüxniki vasitə.

4.    Rolik – yol üzərində hərəkət etmək üçün ayağa bərkidilən dörd təkərli çərçivə.

5.    Batiskaf – idarə heyyəti olan okean və dənizlərdə dərinliklərə enməkvə qalxmaq mexanizmi ilə təhciz olunmuş gəmi.

Ölkəmizdə nəqliyyatın inkişafı “Nəqliyyat” konseptinin leksik-semantik xüsusiy­yətlərinə böyük təsir edib. ”Nəqliyyat” LSS-nin analizi təhlil olunan kon­septin əsas sahələrini vurğulamaq imkanı yaratdı.Bütün bunların hamısı “Nəqliyyat”LSS-nin konseptual sxeminin qurulmasında baza element rolunu oynayır.

Ədəbiyyat

1.Linqvistik ensiklopedik lüğət (M - 1990)

2.Стернин Н.А «Методика исследовании структуры концепта»(М-2001 səh 58-65)

3.Г.С.Щур «Теория поля в лингвистике» М-1974

4. Q.Cəfərov “Azərbaycan dilinin leksik-semantik sistemi”  Bakı-1984

5. Verdiyeva Z. “Azərbaycan dilinin semasiologiyası” Bakı- 1979

Summary

In the article “lexico- semantic field” has been characterized from the traditional linguistics point of view. Investigation is based on lexicon of concept “Transport”. Special attention is paid on “field” and its structure. Schematic forms of lexico- semantic field of this concept are also shown.

Резюме

В статье «лексико-семантическое поле» характеризовано с точки зрения традиционной лингвистики. Исследование базировано на лексике концепта«Транспорт». Особое внимание обращено на «поле» и все что его окружает. Даны схемы, на которых показаны лексико-семантическое поля концепта «Транспорт».

 

Rəyçi: dos.Şakir Albalıyev

Süleymanova Elmira

TÜRK DİLLƏRİNDƏ MƏNSUBİYYƏT ANLAYIŞININ İFADƏ VASITƏLƏRİ

               Mənsubiyyət kateqoriyası sahib şəxslə mənsub əşya arasında aidiyyat əlaqəsini bildirir. Türk dillərində xüsusi nitq hissəsi kimi yalnız isimlərə məxsus olan bu kateqoriyanı görkəmli türkoloq alim N.K.Dmitriyev eyni vaxtda həm sahib şəxsi, həm də mənsub əşyanı ifadə etmək qabiliyyətinə malik kateqoriya kimi qiymətləndirir (10, 22-37). Doğrudan da, mənsubiyyət kateqoriyasının əsas qrammatik xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, söz öz lüğəvi mənasını və müstəqilliyini saxlaya-saxlaya şəkilçilərin köməyi ilə, özündən kənarda olan şəxsi və kəmiyyəti də göstərə bilir. Məhz bu cəhəti nəzərə alaraq, M.Hüseynzadə yazır ki, mənsubiyyət katrqoriyası iki söz arasında atributiv əlaqə bildirir. Bu kateqoriyanın məzmununda anlayışın tərkibi dərk edilir: yəni mənsubiyyət kateqoriyası şəxs əvəzlikləri ilə ifadə olunan sahib anlayışı və isimlə ifadə olunan mənsub əşya anlayışından ibarət olur (2, 44). Uyğun fikrə B.Xəlilovda da rast gəlirik: "Mənsubiyyət kateqoriyası sahib tərəflə mənsub əşya arasında olan münasibətdən yaranır. Burada mənsub əşya anlayışını geniş mənada başa düşmək lazımdır. Ona görə ki, mənsub tərəf yalnız əşyadan deyil, ailəvi, hüquqi, ictimai, insani, qohumluq, yaxınlıq və s. münasibətlərini ifadə edən sözlərdən də ibarət olur" (3, 190).

               Türk dillərində mənsubiyyət kateqoriyasını tədqiq edən F.R.Zeynalov yazır: "Mənsubiyyət kateqoriyası əşyanın və ya hadisənin müəyyən üç şəxsdən (və ya şəxs­lərdən) birinə aid olmasını bildirməyə xidmət edir. Bu kateqoriya özünəməxsus morfo­loci əlamətləri olan bir kateqoriyadır. Avropa dillərindən fərqli olaraq (həmin dillərdə bu proses sintaktik vasitələrlə ifadə olunur), türk dillərində mənsubiyyət həm sahib şəxslə mənsub əşyanın (yəni hər iki tərəfin) iştirakı ilə. həm də təkcə bir sözlə meydana çıxa bilər. Məs.: bizim sevincimiz // sevincimiz" (7, 111).

               Azərbaycan dilində mənsubiyyət kateqoriyasını tədqiq edən A.Aslanov yazır ki, mənsubiyyət kateqoriyasının tərəfləri arasında idarə və uzlaşma əlaqəsi özünü göstərir. İkinci tərəf əsas və aparıcı rola malik olur. onun tələbinə görə birinci tərəf ismin yiyəlik halında idarə olunur. İsmin yiyəlik halında olan birinci tərəflə mənsubiyyət şəkilçili ikinci tərəf uzlaşma əlaqəsinə girir. mənsubiyyət şəkilçisini qəbul etmiş söz özündən əvvəl gəlmiş sözü tabe vəziyyətə salır. asılı sözə çevirir. onu idarə edir. tabe edən sözün tələbinə görə tabe söz mütləq ismin yiyəlik halında olmalıdır. Əgər birinci tərəf yiyəlik halda deyilsə, burada mənsubiyyət kateqoriyasından danışmaq olmaz. Burada elə bir möhkəm qanun yaranmışdır ki, mənsubiyyət şəkilçili söz ismin heç bir başqa halı ilə əlaqəyə girə bilmir (1, 7). 

               Qeyd eləmək lazımdır ki, türkoloci tədqiqatlarda mənsubiyyət anlayışı ilə mənsubiyyət kateqoriyası bir-biri ilə qarışdırılır. Bu məsələyə münasibət bildirən Y.M.Seyidov doğru olaraq yazır: "Mənsubiyyət bir anlayış kimi dillərin hamısında öz ifadəsini tapır. Ancaq dildə bu anlayışın morfoloci göstəriciləri varsa, bu anlayış həmin şəkilçilərin köməyi ilə ifadə olunarsa, bu vaxt morfoloci mənsubiyyət kateqoriyasından danışmaq olur. Rus dilində mənsubiyyət kateqoriyası yoxdur, lakin anlayışın ifadə vasitəsi var: моя книга. Eyni mənadır: Kitabım - моя книга. Bu, morfoloci kateqoriya forması deyil. Ona görə də "rus dilində bu kateqoriya yalnız sintaktik üsulla (моя книга) yarana bilir" fikri dəqiq deyil. N.K.Dmitriyev bu mənada doğru olaraq "kateqoriya" termini əvəzinə "məfhum" sözündən istifadə edir" (6, 271). Buradan aydın olur ki, Y.Seyidov mənsubiyyət anlayışı ilə mənsubiyyət anlayışının morfoloci yolla ifadəsini bir-birindən fərqləndirir. Müəllifin mənsubiyyət kateqoriyası ilə bağlı söylədiyi aşağıdakı fikir də bunu aydın göstərir: "Azərbaycan dilində mənsubiyyət kateqoriyası vahid söz üzərində morfoloci əməliyyat aparmaqla əmələ gələn, şəxs və kəmiyyətə görə silsilənən morfoloci kateqoriyadır" (6, 271).

               Türkologiyada mənsubiyyət anlayışının (əksər alimlər bu mənada "mənsubiyyət kateqoriyası" terminini işlədir) ifadə vasitələri barədə ümumi bir fikir yoxdur. Məsələn, dilçilərin bir qismi türk dillərində mənsubiyyət anlayışının iki üsulla (morfoloci və morfoloci-sintaktik üsul) ifadə olunduğunu qeyd edir. K.M.Musayev karaim dilində mənsubiyyət kateqoriyasının sintetik (müq. et: anam "anam", kozumuz "quzumuz", üvləri "evləri" və s.) və analitik üsullarla (müq. et: bizin ana "bizim anamız") əmələ gəldiyini göstərir (13, 131-140). Elmlər Akademiyasının hazırladığı "Müasir Azərbaycan dili. Morfologiya" adlı əsərdə də mənsubiyyət anlayışının iki üsulla - morfoloci və morfoloci-sintaktik üsulla əmələ gəldiyi göstərilir (5, 35). B.Xəlilov Azərbaycan dilində mənsubiyyət anlayışının iki üsulla (morfoloci və sintaktik üsul) formalaşdığını söyləyir (3, 204-215). Türkmən dilində mənsubiyyət kateqoriyasını tədqiq edən T. Tacmuradov da bu fikirdədir (17, 3).

               Türkoloq alimlərin bir qismi türk dillərində mənsubiyyət anlayışının üç üsulla (morfoloci, morfoloci-sintaktik və sintaktik üsulla) yarandığını göstərirlər. F.R.Zeynalov yazır ki, müasir türk dillərində mənsubiyyət anlayışı bir neçə yolla meydana çıxa bilir: 1. Morfoloci yolla; 2. Sintaktik-morfoloci yolla; 3. Sintaktik yolla. Məsələn: atımız, bizim atamız, bizim at (7, 113). Uyğun fikri V.D.Arakin də söyləyir (8, 22-23). Fərqanə uyğurlarının dilini araşdıran Q.Sadvakasov göstərir ki, burada mənsubiyyət anlayışı morfoloci (müq. et: əşüləm "mahnım", balaŋ "balan", öşküsi "keçisi" və s.), sintaktik-morfoloci (müq. et: meniŋ əşnam "mənim dostum", seniŋ akaŋ "sənin qardaşın", bizniŋ yutuğumiz "bizim uğurumuz" və s.), sintaktik (müq.et: bizniŋ məmlikət "bizim ölkə", silə(r)niŋ koça "sizin küçə" və s.) üsullarla meydana çıxır (15, 107-114).

               Uyğun vəziyyətə müasir noqay dilində də rast gəlirik. Noqay dilini tədqiq edən M.F.Saruyeva yazır ki, bu dildə mənsubiyyət kateqoriyası üç üsulla yaranır: morfoloci üsulla: atım "(mənim) atım", terezeŋ "(sənin) pəncərən", balası "(onun) balası", atımız "(bizim) atımız", küniŋiz "(sizin) gününüz", atı "(onların) atı"; morfoloci-sintaktik üsulla: menim atım "mənim atım", seniŋ atıŋ "sənin atın", onıŋ atı "onun atı", bizim atımız "bizim atımız", siziŋ atıŋız "sizin atınız", olardıŋ atı "onların atı"; sintaktik üsulla: bizim yaşav "bizim həyat",   siziŋ kolxoz "sizin kolxoz" (16, 100-102).

               Mənsubiyyət anlayışının bu şəkildə ifadə olunmasına müasir tatar (14, 133-137) və özbək dillərində də rast gəlirik (12, 86).

               Azərbaycan dili şivələrində mənsubiyyət kateqoriyasını tədqiq edən M.Məmmədli də şivələrdə mənsubiyyət kateqoriyasının morfoloci, morfoloci-sintaktik və sintaktik üsul­larla meydana gəldiyini şivələrdən gətirdiyi çoxsaylı faktlarla sübut edir (4, 113-151).

               Bəzi türkoloqlar isə mənsubiyyət anlayışının türk dillərində dörd üsulla ifadə olunduğunu göstərirlər. Türk dilinin qrammatik quruluşunu araşdıran A.N.Kononov bu dildə mənsubiyyət kateqoriyası barədə yazır ki, türk dilində mənsubiyyət kateqoriyası aşağıdakı üsullarla yaranır: 1. Morfoloci üsul; 2. Morfoloci-sintaktik üsul; 3. Sintaktik üsul; 4. Morfoloci-leksik üsul (11, 73-74). A.N.Kononova görə, morfoloci üsulla mənsu­biyyət kateqoriyasını ifadə etməyin iki vasitəsi müşahidə edilir: a) mənsubiyyət şəkil­çiləri vasitəsi ilə. Müq. et: kardeşim "(mənim) qardaşım", kardeşin "(sənin) qar­da­şın", kar­deşi "(onun) qardaşı", kardeşimiz "(bizim) qardaşımız", kardeşiniz "(sizin) qar­da­şınız", kardeşi "(onun) qardaşı"; b) -lı4 morfemi vasitəsi ilə. Müq. et: ablak ?ehreli "girdə sifətli", pembe yanaklı "çəhrayı yanaqlı", simsiyah üzüm gözlü "qapqara üzüm gözlü" və s.

               A.N.Kononov türk dilində mənsubiyyət kateqoriyasının morfoloci-sintaktik üsulla ifadəsini aşağıdakı kimi şərh edir: "Morfoloci-sintaktik üsulla mənsubiyyət kateqoriyasının ifadəsi odur ki, mənsubiyyət ideyası yiyəlik hal şəkilçisi qəbul etmiş şəxs əvəzlikləri və mənsub əşya adına artırılmış mənsubiyyət şəkilçiləri vasitəsi ilə meydana çıxır" (11, 76). Müəllif bu üsulla mənsubiyyət kateqoriyasının ifadəsinə benim babam "mənim atam", senin baban "sənin atan", onun babası "onun atası", bizim babamız "bizim atamız", sizin babanız "sizin atanız", onların babası "onların atası" nümunələrini misal göstərir (11, 76).

               A.N.Kononova görə, mənsubiyyət kateqoriyasının sintaktik üsulla ifadəsi zamanı yiyəlik hal şəkilçisi qəbul etmiş şəxs əvəzlikləri mənsub əşyanın adını bildirən isimlərdən əvvəl işlənir. Müq. et: benim baba "mənim atam", senin anne "sənin anan", bizim aşçı "bizim aşbaz", benim Orhan′cığım "mənim Orhanım (əzizləmə nüansı ilə)" və s. (11, 76-77). Müəllif müasir türk ədəbi dilində mənsubiyyət kateqoriyasının morfoloci-leksik üsulla da yarandığını qeyd edir. Onun fikrincə, mənsubiyyət kateqoriyasının bu üsulu şəxs, işarə və sual əvəzliklərinin, eləcə də adların yiyəlik hal formasına  -kı şəkilçisi artırmaq yolu ilə düzəlir. Müq. et: benimki "mənimki", seninki "səninki", onlarınki "onlarınkı", babanınki "atanınkı", Orhanınki "Orxanınkı" və s. (11, 77).

               Buna uyğun fikir özbək dilində mənsubiyyət kateqoriyasını tədqiq edən S.Asliddinov tərəfindən də söylənilmişdir (9, 12). B.Xəlilov yazır ki, şəxs əvəzliklərinə yiyəlik hal şəkilçilərindən sonra -kı4 şəkilçisi əlavə olunmaqla mənsubiyyət kateqoriyası yaranır. Məs.: mənimki, səninki, onunku, bizimki, sizinki, onlarınkı. Burada mənim, sənin, onun, bizim, sizin, onların sözləri mənsubiyyət kateqoriyasının birinci kompo­nentini - sahib tərəfi, -ki şəkilçisi isə ikinci komponenti - mənsub tərəfi bildirir (3, 214).

               Qeyd eləmək lazımdır ki, A.N.Kononovun mənsubiyyət anlayışının morfoloci-leksik üsulla ifadəsi adlandırdığı formanı türkologiyada bəzən mənsubiyyət kateqoriya­sının mücərrəd forması da adlandırırlar. Məsələn, M.F.Saruyeva noqay dilinin material­larından çıxış edərək meniki "mənimki", seniki "səninki", onıkı "onunku", bizdiki "bizimki", sizdiki "sizinki", olardıkı "onlarınkı" söz-formalarını mənsubiyyət kateqoriya­sı­nın mücərrəd forması hesab edir (16, 102). Müasir uyğur dilində də bu cəhət qeyd olunur. Q.Sadvakasov uyğur dilindəki meni(ŋ)ki "mənimki", seni(ŋ)ki "səninki", Özqənni(ŋ)ki "Özqəninki", kəlxozniŋki "kolxozunku" söz-forma­larını mənsubiyyət kateqoriyasının mücərrəd forması kimi qiymətləndirir (15, 114).

               Buradan aydın olur ki, türkoloci dilçilikdə türk dillərində mənsubiyyət anlayışınım ifadə vasitələrinin təsbit olunması məsələsində müəyyən fikir ayrılığı var. Bu cəhət dillərin verdiyi faktik materiallardan deyil, həmin dilləri tədqiq edən ayrı-ayrı tədqiqatçıların problemə yanaşma tərzindən qaynaqlanır.

Ədəbiyyat

1. Aslanov A. Müasir Azərbaycan dilində qrammatik kateqoriyalar, Bakı: ADU nəşri, 1985.

2. Hüseynzadə M. Müasir Azərbaycan dili. Morfologiya, Bakı: "Maarif" nəşriyyatı, 1983.

3. Xəlilov B. Müasir Azərbaycan dilinin morfologiyası, I hissə, Bakı: "Elm" nəşriyyatı, 2000.

4. Məmmədli M. Azərbaycan dili şivələrində ismin qrammatik kateqoriyaları, Bakı: "Elm", 2003.

5. Müasir Azərbaycan dili. II hissə. Morfologiya, Bakı: Azərbaycan SSR EA nəşriyyatı, 1980.

6. Seyidov Y. Azərbaycan dilinin qrammatikası. Morfologiya, Bakı: Bakı Universiteti nəşriyyatı, 2000. 

7. Zeynalov F. Türk dillərinin müqayisəli qrammatikası, I hissə (Fonetika. Leksika. Morfologiya), Bakı: "MBM" nəşriyyatı, 2008.

8. Аракин В.Д. Категория принадлежности // Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Морфология, М.: Наука, 1988.

9. Аслиддинов С. Категория принадлежности на современном узбекском литературном языке, АКД, Самарканд: 1964.

10. Дмитриев Н.К. Категория принадлежности // Исследования по сравнительной грамматике тюркских языков, ч. 2, Морфология, М.: Издательство АН СССР, 1956.

11. Кононов А.Н. Грамматика современного турецкого литературного языка, М.-Л.: Издательство АН СССР, 1956.

12. Кононов А.Н. Грамматика современного узбекского литературного языка, М.-Л.: Издательство АН СССР, 1960.  

13. Мусаев К.М. Грамматика караимского языка. Фонетика и морфология, М.: Наука, 1964.

14. Сабиров К.С. Имя существительное // Современный татарский литературный язык. Лексикология, фонетика, морфонология, М.: Наука, 1969. стр.

15. Садвакасов Г. Язык уйгуров Ферганской долины (Лексика, морфология и языковая интерференция), ч. 2, Алма-Ата: Издательство "Наука" казахской ССР, 1976.

16. Саруева М.Ф. Имя существительное // Грамматика ногайского языка. Фонетика и морфология, Черкесск: Карачаево-черкесское отделение Ставропольского книжного издательства,1973. 

17. Тажмурадов Т. Категория принадлежности на современном туркменском языке, АКД, Ашхабад: 1959.  

XÜLASƏ

Türk dillərində mənsubiyyət anlayışı müxtəlif üsullarla ifadə olunur. Bu üsulların içərisində morfoloci üsul xüsusi seçilsə də, digər üsullar da (morfoloci-sintaktik, sintak­tik, morfoloci-leksik üsullar) bu kateqoriyanın meydana çıxmasında müəyyən rol oy­nayır. Məqalədə ayrı-ayrı türk dillərinin materialları əsasında mənsubiyyət anlayışının ifadə olunması xüsusiyyətlərindən bəhs olunur.

Rəyçi:  dos.M.Məmmədov


Pənahova Vəfa Vaqif qızı

EXO SUALLAR VƏ ONLARIN SEMANTİK TƏHLİLİ

               Bu məqalədə bиz exo suallar цчцn semantиk nяzяrиyyя ишlяyиb hazыrlamaьa чalышыrыq. Bиz belя hesab edиrиk kи, Hokeyиn tяbиrиncя yanaшsaq exo suallarda baшlыca aksent fokus mяqamыdыr vя exo suallar fokus semantиkasы vasиtяsиlя шяrh olunur . Exo sualыn  alternatиv dяstи mцmkцn olan cavablar dяstиdиr, bu da sualыn mяnasыnы tяшkиl edиr. Fokus strategиyasы exo suallarы lokallыq mяhdudиyyяtlяrиndяn (buna elmияdяbиyyatda “иslands” deyиlиr) azad edиr, sюz hиssяlяrиnя exo suallar vя sual dяstlяrиnи bиldиrяn иkиncи dяrяcяlи exo suallara иmkan verиr.Exo suallar цчцn fokus strategиyasы mцmkцndцr, чцnkи onlar юzlяrи qabaq gяlяn fиkrиn яks sяdasыdыr, exo sual bцtюvlцkdя gюtцrцldцkdя onun heч bиr hиssяsиnиn fokuslaшmaьa ehtиyacы yox­dur; buna gюrя dя fokus tяzяdяn чox mцbahиsяlи materиalы gюstяrmяyя xиdmяt edиr.

               Exo suallarыn юzцnяmяxsus sиntaksиsи onlarы lиnqvиstиk baxыmdan tяdqиq etmяyя mane olur, чцnkи exo suallar чox vaxt dцzgцn sual sиntaksиsиnя mяxsus цmumиlяшdиrmяlяrя mцstяsnalыq tяшkиl edиr. Exo suallarыn tяhlиlиnи чяtиnlяшdиrяn amиllяrdяn bиrи exo suallarыn иxtиyarи sюz hиssяlяrиnя aиd olmasы faktыdыr.

               She belиeves иn WHAT-cacency?

               Cohn wиtnessed a great reve-WHAT-tиon?

               Cha-WHAT-as?

               He’s un-WHAT-able?

               Sюz hиssяlяrи цчцn adekvat sиntaktиk vя semantиk reprezentasиyalar nяzяrиyyяsи olmadan yuxarыdakы mиsallar belя bиr tяsиr yaradыr kи, exo suallar dиgяr qrammatиk konstruksиyalardan kюklц шяkиldя fяrqlяnиr.(Canda belя hesab edиr kи, cцmlяnиn цst strukturunda sual sюzlяrиnи иxtиyarи heca dцzцmlяrи иlя яvяz etmяklя exo suallar alыnыr.)

               Sюz hиssяlяrи цzяrиndя qurulan exo suallar o zaman mцmkцn olur kи, яgяr exo suallarыn semantиkasы fokus иlя eynиdиrsя, чцnkи fokus sюz sяvиyyяsиndяn aшaьыda qeyd oluna bиlяr.

               Exo suallarыn aшaьыdakы tиpиk xцsusиyyяtlяrи var: onlar юzlяrиndяn яvvяlkи fиkиrlя яlaqяlи olur, forma vя mяnasыna gюrя onlara oxшar olur (exo termиnи dя buna gюrяdиr); onlar mцsahиbи xяbяrdar edиr kи, danышan яvvяlkи fиkrиn mцяyyяn hиssяsиnи ya sяhv baшa dцшцb, ya da onu qяbul etmяkdяn иmtиna edиr; onlarыn xцsusи иntonasиyasы olur vя qalxan yцksяk aksentdяn (L+H) vя yцksяk qalxan (HH%) hцdudundan иbarяt olur. Exo suallarы иkи parametrя gюrя tяsnиf edя bиlяrиk: onlarda wh-frazasы olmasыna gюrя vя suallara mяxsus tиpиk sиntaksиsя malиk olduqlarыna gюrя. (Parker vя Pиkeral  daha dцzgцn bиr tяsnиfat tяqdиm etmяyя cяhd edиrlяr, ancaq bиzиm mяqsяd цчцn yuxarыdakы иkи parametr kиfayяtdиr). Exo suallar dиlчиlиk яdяbиyyatыnda mцhцm yer tutur, onlarыn tяrkиbиndя wh-frazasы var, lakиn onlar suallara mяxsus sиntaksиsи  nцmayиш etdиrmиr.

                              A: Ы gave flowers to George.

                             L+H                     HH%

                    B: You gave WHAT to George?

               Bununla yanaшы, bиz elя nиtq parчalarы tapыrыq kи, onlar eynи иntonasиya modelиnя malиkdиr, lakиn qarшыlarыnda wh-frazasы var, bu da bиlavasиtя suallarыn tиpиk sиntaksиsиdиr.

                              A: Ы gave flowers to George.

    L+H              HH%

      B: WHAT dиd you gиve to George?

               Yuxarыdakы mиsallarda yцksяklиyиn transkrиpsиyasы haqqыnda bиr qeyd: Hokey yцksяk aksentи exo wh-frazasы цzяrиndяn (L+H) чox yцksяk (H) цzяrиnя salыr, bununla belя, иnanыrыq kи, bu, Popun  tяsvиrиnя яsaslanan qalxan ton vя Hokey tяrяfиndяn tяkrar olunan yцksяk dцzцmlяrdиr. Yцksяk aksentя яlavя sцbut budur kи, yцksяk aksent чoxlu exo  wh-frazalы suallardan иrяlи gяlяn yцksяlяn tondur.

                              A: Bиll gave flowers to George.

              L+H           L+H               HH%

     B: WHO gave WHAT to George?

               B-nиn cavabыnda иkиncи exo wh-frazasы what-un qarшыsыnda ton nяzяrя чarpacaq dяrяcяdя dцшцr; яgяr sюz bиr qalxan yцksяk tonla (L+H) seчиlиrsя, onda bu, gюzlяnиlяndиr, ancaq tяяccцblц olardы kи, o, (H) иlя seчиlsиn, belя olduqda gozlяyяrdиk kи, ton иkи aksent arasыnda yцksяk olaraq qalsыn. Fяslиn qalan hиssяsиndя bиz faktиk yцksяk иntonasиyalardan bяhs edяcяk, xыrda шrиftlя yazыlan sюzlяrя aksentlи aшaьы sяs tonlar daxиl edяcяyиk; bцtцn exo suallar  L+H HH% иntonasиyasы иlя oxunmalыdыr.)

wh-frazasы olmadan da exo cцmlяlяr mцmkцndцr; exo иntonasиyasы nяqlи cцmlяlяrя dя tяtbиq olunur, qalxan (L+H) yцksяk ton sual kиmи tяqdиm olunan sюzцn yaxud frazanыn цzяrиnя qoyulur.

               A: Ы gave flowers to George.

     B: You gave FLOWERS to George?

               Belя bиr cцmlяnиn funksиyasы misallardakı cцmlяlяrdяkи suallarыn funksиyasыna oxшardыr – o da mцsahиbиn fиkrиnя sual verиr, yaxud da ona etиraz edиr (bu oxшarlыьы Hokey qeyd etmишdиr, o, belя cцmlяlяrи “exo nяqllяr” adlandыrыr.). wh-frazalы exo suallarla vя yuxarıdakı nцmunяdяkи cцmlя arasыnda fяrq bundan иbarяtdиr: bиrиncиdя gюstяrиlиr kи, danышan mцsahиbиn nя danышdыьыnы ya baшa dцшmяmиш, ya da eшиtmяmишdиr, sonuncuda иsя bunun heч bиrи gюstяrиlmиr.

               Paradиqmada чatmayan suallara mяxsus sиntaksиslи exo suallardыr, lakиn bu suallarda wh-frazasы yoxdur.Qeyrи-wh konstиtuentиn qabaqda olmasы иngиlиs dиlиndя qeyrи-qrammatиk sayыlыr.

               A: Ы gave flowers to George.

      B: FLOWERS you gave to George?

Bяlи/xeyиr cavablarы tяlяb edяn vя nяqlи cцmlяlяrя cavab olan nяqlи cцmlяlяrиn sиntaksиsи иlя dя exo suallar mцmkцn deyиl.(Belя exolar bяlи/xeyиr cavablarы tяlяb edяn cцmlяlяr цчцn qяbul edиlяndиr 108-ъи мисалда)), belя olduqda onlar иkиncи dяrяcяlи sual kиmи шяrh olunur.)

                A: Ы gave flowers to George.

  B: Dиd you gиve FLOWERS to George?

               A: Dиd Mary gиve flowers to George?

B: Dиd Mary gиve FLOWERS to George?

That’s not иmportant. The questиon иs whether she gave hиm candy.(Merи Corca GЦLLЯR Verdи? Bu  vacиb deyиl. Mяsяlя ondadыr kи, o, ona шиrnи verиbmи?)

               Parker vя Pиkeral mцxtяlиf cцmlяtиplяrиnиn bиr sыra mцxtяlиf konstruksиyalara exo-cavablarыn mцnasиblиyиnи yoxlayaraq gюstяrиrlяr kи, strukturalar margиnal xarakter daшыyыr (yяnи belя strukturlar bяzи kontekstlяrdя tamamиlя qяbul edиlmяz, margиnal olaraq baшqalarыnda qяbul edиlяndиr). Bu deyиlяnlяrя  cavab olaraq, Moulton  bиr mяqalяdя sual cцmlяlяrиnиn ayrы bиr tяsnиfatыnы vermяyя чalышыr, o da exo yes/no suallarыnыn yoxluьunu qeyd edиr. (bиzя qaranlыq qalan sяbяbя gюrя o, tяklиf edиr kи, paradиqmada boш qalan yer elя suallarla doldurulur kи, sonuncu dцшяn tonla tяlяffцz olunur: Ыs иt a vegetable? Ыs иt an anиmal? Ыs иt a mиneral?).

               Bu məqalədə gösrərilən nцmunяlяrdяkи kиmи suallarы nяzяrdяn keчиrяcяyиk. Onlar exo иntonasиyaya malиkdиr, tяrkиblяrиndя wh-frazasыnыn olub-olmamasыndan asыlы olmayaraq, onlarda suallara mяxsus xцsusиyyяtlяr yoxdur.Bolиnger exo wh-sual hesab edиr.Yuxarıdakımиsal onunla mцqayиsяdя exo yes / no sualыdыr; o belя bиr mцlahиzяdяn чыxыш edиr kи, həmin nцmunяdяkи suala bяlи/xeyиrlя cavab vermяk olar, ancaq digər  мисал elя bиr cavab tяlяb edиr kи, o wh-frazanы яvяz edя bиlsиn, mяsяlяn, flowers. Bиz bununla razы deyиlиk: yes qeyrи-wh exoya mцvafиq cavabdыr, no иsя bu mяqamda чox qяrиbя gюrцnцr – danышan aydыnlaшdыrmalыdыr kи, qыz nя demяk иstяyиrmиш. Bu, dиd you gиve flowers to George?kиmи suallarla zиddиyyяt tяшkиl edиr, buna no cavabы tamamиlя yarayыr. Bиzиm fиkиrиmиzcя, bu onu gюstяrиr kи, qeyrи-wh exo mцяyyяn bиr шey haqqыnda sorьudan da чox шey bиldиrиr – bu onun alternatиvlяrи haqqыnda sorьudur. Buna gюrя dя hesab edиrиk kи, wh vя qeyrи-wh-lи exo suallarыn hяr иkиsиnиn eynи cцr denotasиyasы, fokus semantиkasы иlя яldя edиlmиш alternatиvlяr dяstи var. Yes qeyrи-wh exoya mцmkцn cavabdыr, чцnkи exo elя bиr шey tяlяb edиr kи, ona cavab vermяk olar. Wh-exo suallar bunu tяlяb etmиr, ona gюrя dя onlara yes иlя cavab vermяk olmaz; bununla belя, яgяr danышan hesab edиrsя kи, nиtq tamamиlя baшa dцшцlцb vя exo tяяccцb vя yaxud etиraz иfadя edиrsя, onda exoya you heard me rиght  kиmи bиr шeylя cavab vermяk olar.

               Exo иntonasиyalы suallar vя qarшыsыnda wh-frazalarla baшlanan мисалда suallar bu məqalədə mцzakиrя olunmur. Bu cцr suallar ya artыq bиzя suallarыn mяlum olan semantиkasы, ya da exo suallar цчцn semantиka иlя шяrh olunmalыdыr, чцnkи hazыrda bu mяsяlя barяdя hansы mюvqedяn чыxыш edяcяyиmиzи bиlmиrиk.Buna gюrя dя, bu konstruksиyalarы kяnara qoyuruq.

               Adи, bиlavasиtя suallarda fokus nяqlи cцmlяlяrdя daшыdыьы eynи funksиyanы gюstяrиr.Svarzчaylda gюrя suallarыn fokuslanmasы belя bиr tяlяbи qяbul edиr kи, bцtцn konstиtuentlяr mцяyyяnlяшmиш olmalыdыr.

               A: Ы bought a watch for my younger sиster. (Mяn kичиk bacыma saat aldыm.)

               B: What dиd you buy for your OLDERF sиster? (Sen BЮYЦK bacыna nя aldыn?)

Svarzчaylda  gюrя, konstиtuent o zaman mцяyyяnlяшmиш olur kи, яgяr onun fokuslaшmыш subkonstиtuentlяrи dяyишяnlяrlя яvяz edиldиkdяn vя bцtцn mюvcud doymamыш arqumentlяrи bиr-bиrи иlя яlaqяlяndиrиldиkdяn sonra alыnan nяtиcя яvvяlkи dиskursu mяhdudlaшdыrыr. Svarzчayld belя hesab edиr kи, sualыn denotasиyasы ona uyьun cavablarыn mяcmusudur;  Bмисалындаn шяrtиlиyи mцяyyяn etmяk цчцn alыnan mяna  шцbhяsиz kи, A cцmlяsи иlя baьlыdыr.

               Mary knows that George ate breakfast, and Cane knows what he ATE. (Merи bиlиr kи, Corc sяhяr yemяyиnи yedи, vя Ceyn bиlиr kи, o nя YEDИ?)

     Ortaya salыnmыш what he ate sualы hяtta fokuslaшmadan da gиven (tema)-dиr. Cohn ate somethиng fиkrи cцmlяnиn bиrиncи hиssяsи иlя baьlыdыr. Bununla belя, knows what he ate konstиtuentи gиven (tema) deyиl, чцnkи cцmlяnиn bиrиncи hиssяsиndя belя bиr fиkиr var kи, someone knows what Cohn ate (kиmsя bиlиr kи, Con nя yedи). Konstиtuent bцtюvlцkdя fokuslanmalыdыr, halbukи onun hиssяlяrиndяn heч bиrи fokuslanmamышdыr. Konstиtuentиn hansы hиssяsи цzяrиnя aksentиn dцшmяsиnи mцяyyяnlяшdиrяn nяsя gиvenness (tema) tяlяbиndяn baшqa bиrиdиr, gюrцrцk kи, burda bunun цчцn dиgяr иmkanlar da var. (yuxarыdakы mиsallarda vurьunu шяrtlяndиrяn amиllяrиn mцяyyяnlяшdиrиlmяsиnя ehtиyac var; мисалда  vurьununate цzяrиnя salыnmasы nцvя vurьusu qaydasыnыn nяtиcяsиdиr.)

               Exo suallara qayыdaraq mцшahиdя edиrиk kи, exo sual bцtюvlцkdя hяmишя gиven (tema)-dиr, elяcя dя onun bцtцn hиssяlяrи.Burdan belя gюzlяmяk olar kи, exo sualыn heч bиr hиssяsи fokuslanmamalыdыr.Ancaq exo suallarda yцksяk ton olur.wh-frazasыz exo suallara baxanda qey olunan  мисалдакы exo sual (aшaьыda tяkrar olunur) юzцndяn яvvяlkи nцmunяyя oxшayыr, ancaq onun иntonasиya konturu (qalan ton vя yцksяk qalxan hцdud) fяrqlиdиr.

                A: Ы gave flowers to George. (Mяn gцllяrи Corca verdиm.)

 B: You gave FLOWERS to George? (Sяn GЦLLЯRИ Corca verdиn?)

               Exo иntonasиya gюstяrиr kи, danышan иnanыr kи, qыz mцsahиbиn fиkrиnи dцz baшa dцшmяmишdиr, bu baшa dцшцlmяmиш tяrkиb hиssя yцksяk tonla tяlяffцz edиlиr.

               Яlbяttя kи, exo sualыn baшa dцшцlmяmиш hиssяsи gиven-dиr. Bundan baшqa, gиvenness (tema)exo-suallarыn tяlяbиdиr, exo sualыn mцbahиsяlи hиssяsи юzцndяn яvvяlkи fиkиrlя baьlы olmamalыdыr: aşağıda  göstərilən mиsaldakы exo dцzgцndцr, чцnkи Cиlя чиhuahua (Meksиka cиnsиndяn olan иt) vermяsи ona иt verиlmяsи иlя baьlыdыr; aşağıda  nцmumяdяkи exo qяrиbяdиr, чцnkи mяhdudlaшma dиgяr иstиqamяtdя aparыlыr.

               A: Ы gave Cиll a chиhuahua for her bиrthday. (Mяn Cиlя ad gцnцnя чau-чau    verdиm.)

  B: You gave her a DOG for her bиrthday? (Sяn onun ad gцnцnя ona иt verdиn?)

               A: Ы gave Cиll a dog for her bиrthday. (Mяn Cиlя onun ad gцnцnя иt verdиm.)

           B: You gave her a CHЫHUAHUA for her bиrthday? (Sяn onun ad gцnцnя ona ЧAU-ЧAU verdиn?)

               Mяhdudlaшma яlaqяlяrиnя hяssaslыq gюstяrиr kи, exo цчцn gиvenness (tema) tяlяbи semantиk xarakter daшыyыr–exo sualda mцbahиsя doьuran lиnqvиstиk иfadяnиn mцяyyяn hиssяsи yox, onun mяnasыnыn mцяyyяn aspektиdиr. Bundan яlavя, gиvenness-и mцяyyяn edяn mяhdudlaшdыrыcы яlaqяlяr kontekstя qarшы hяssasdыr:  mиsaldakы exo sual yerиnя dцшmцш kиmи olar, bu шяrtlя kи, natиq A Cиlя bиr иt vermиш olsun, bu иt dя чиhuahuadыr. Bu onu gюstяrиr kи, exo sual иlя ondan qabaqkы fиkиr arasыnda яlaqя praqmatиk, yaxud kontekstual mяhdudиyyяtlи olmalыdыr.

               Wh-sыz exo suallar buna gюrя yes/no cavabы tяlяb edяn suallardan seчиlиr.Ыntonasиyadakы fяrq иncя, lakиn aydыndыr.

               You gave Cиll a CHИHUAHUA?  SЯN CИLЯ ЧAU-ЧAU VERDИN?)

               Kontekstя tяlяbdяkи fяrq belяdиr kи, exo sual yuxarıdakı мисал belя bиr fиkrи tяsdиqlяyиr: mцsahиb demяk иstяyиr kи, o, Cиlя bиr чиhuahua vermишdиr, ancaq digər  мисалdakы цmumu sualda belя bиr fиkиr yoxdur. Exo sual tяяccцb иfadя edиr, цmumи sual иsя яsl sualdыr.

               Belяlиklя, wh-sыz exo sualda nяzяrdя tutulan fиkиr gиven (tema)-olmalыdыr, cцmlя tяяccцb, yaxud yцksяk tonlu konstиtuentя uyьun gяlяn hяmиn nяzяrdя tutulan fиkrяyюnяlmиш иnamsыzlыq иfadя edиr. Onda exo fиkиr hansы mяnada sual tяшkиl edиr? Mяhz burda fokus ишя dцшцr. Exo sualы verяn шяxs юz mцsahиbиnя mяlumat verиr kи, o, mцsahиbиnиn dedиklяrиnиn bиr hиssяsиnи qяbul etmиr: hяmиn bu mцbahиsяlи hиssя sankи dиskursun яvvяlkи hиssяsиndя verиlmяdиyи цчцn fokuslanmыш olur, danышanыn qяbul etdиyи hиssя иsя vurьusuzlaшыr. Sualыn mяnasы Qraysыn яldя etdиyи mяntиqи nяtиcя yolu иlя чыxarыlыr: exo иlя иfadя olunmuш fиkиrdя heч bиr yenи mяlumat olmur, exo юzц иsя elя bиl sиqnal verиr kи, danышan onun bиr hиssяsиnи gиven hesab etmиr, belяlиklя mцhasиb belя nяtиcя чыxarыr kи, danышan bu mяlumatы sual altыna alыr. Hokey bu иstиqamяtdя mцяyyяn fиkиrlяr sюylяmишdиr.

               Wh-sиz exolarыn semantиkasы fokus цчцn alternatиv semantиkadan иstиfadя etmяklя formalaшdыrыla bиlяr: exo cцmlяdяkи sualыn denotasиyasы onun alternatиvlяrи  olacaq. Groenendиck  vя Stokhof gюstяrиrlяr kи, sual-cavab яlaqяlяrиnи xarakterиzя edяn mцvafиq mяfhumlar mцmkцn olan bцtцn cavabdan чox dцzgцn cavabdыr, yaxud tam semantиk cavabdыr, bu иsя cцmlя ortasыna atыlmыш sual цчцn чox mцhцmdцr. Wh-sиz exo sualыn alternatиvи fokuslanmыш konstиtиuentиn denotasиyasыna alternatиvlяrи dяyишmяklя яldя edиlmиш fиkиrdиr, daha dяqиq desяk, suala mцmkцn olan cavablarыn cяmиdиr; exo mцsahиbdяn hansы fиkrиn tяsdиqlяnmяsи, yaxud nяzяrdя tutulmasыnы soruшmaq цчцn иstиfadя olunur. Wh-lи exo suallarыn da mяcburи vurьusu var, o da  wh- frazasы цzяrиnя dцшцr. Bu gиvenness tяlяbиnя gюrя deyиl: bu bюlmяnиn яvvяlиndя gюrdцyцmцz kиmи wh-lи frazalar artыq gиven-dиr vя fokuslanmaьa ehtиyaclarы yoxdur. Fиkrиmиzcя, wh-frazalы exo sualыn юz mяnasыna gяlиb чatmaq mцmkцndцr, bu da wh-sиz exolarda olduьu kиmиdиr.Bu иsя чox qяrиbя sяslяnиr, hяr шeydяn яvvяl, exo suallarыn mяnasы suallarыn semantиkasыndan чыxыш etmиrmи? Suallara bu cцr yanaшma problem yaradыr, чцnkи suallar lokallыq mяhdudиyyяtиnя hяssasdыr, exo suallar иsя yox; bunun цчцn яlavя strategиya lazыmdыr kи, lokallыq mяhdudиyyяtlяrиndяn yayыnmaq mцmkцn olsun. 

Ədəbiyyat siyahısı

1.Abdullayev K.M. Azяrbaycan dиlи sиntaksиsиnиn nяzяrи problemlяrи. Bakы: Maarиf, 1990, 283 s.

2.Abdullayev Я.Я. Mяtnи anlama modellяrи. Bakы: Maarиf, 1999, 345 s.

3.Bauer, Laurie. When is a sequence of two nouns a compound in English? // English Language Linguistics, 1998, №  2 (1), p. 650-669

4.Blok Peter L and Kurt Eberle. What is the alternative? The computation of focus alternatives from lexical and sortal information / Peter Bosch and Rob van der Saadt (eds.), Focus; Linguistic, Cognitive, and Computational Perspectives. Cambridge: CambridgeUniversity Press, 1999, p. 350-370

5.Bolinger Dwight L. Accent is predictable (if you're a mind-reader) // Language 1972, № 48 (3), p. 590-621

6.Bolinger Dwight L. Intonation and its Parts: Melody in Spoken English. Stanford: CA: StamfordUniversity Press, 1986, 2050 p.

7.Van Eicck Can. Discourse representation theory and plurality / Alice G.B. ter Meulen (ed.). Studies in Modeltheoretic Semantics. Groningen-Amsterdam Studies in Semantics (GRASS), v. 1. Dordrecht: Foris. 1983, p. 885-897

8.Fox, Danny. Focus, parallelism and accommodation / Tanya Matthews and Devon Strolovitch (eds.). Proceedings from SALT IX. Ithaca, NY: Cornell University Department of Modern Languages and Linguistics, 1999, p. 970-987 Available on-line at htt://web.mit.edu/fox/www.home.html.

9.Hamblin, C.L. Questions in Montague English // Foundations of Language, 1976, № 10 (1), p. 1240-1257

10.Heycock, Caroline and Roberto Zamparelli. Toward a unified analysis of DP concunction / Paul Dekker (ed.). Proceedings of ike Twelfth Amsterdam Collo-quium. University of Amsterdam: ILLC, 1999, p. 1127-1141

11.Horn Lawrence R. Metalinguistic negation and pragmatic ambiguity // Lan-guage, 1985, № 61(1), p. 1125-1213

12.Cackendoff Ray S. Semantic Interpretation in Generative Grammar. Cam-bridge, MA: MIT Press, 1972, 780 p.

13.Schein, Barry. Concuectiotm reduction redux.USC, 1997, 1035 p.

14.Schmerling, Susan. Aspects of English Sentence Stress. Austin: University of Texas Press, 1976, 645 p.

15.Schwarzschild Roger. The contrastiveness of associated foci.Unpublished manuscript.Hebrew University of Cerusalem, 1993, 450 p.

Açar söz: Exo suallar, fokus, given, plurallıq. Kontekstual məhdudiyyət

RESUME

In this article we try to show how the focus semantics for echo questions broadens the coverage of the theory to echo questions of types that were not dealt with in previous accounts, including non-whechoes that lack a wh counterpart. Focus semantics gives wh and non-wh echoes a uniform treatment; differences lie in the contextual requirements and answerability, not in the question denotation. The absence of wh-echo questions of certain types is the result of gaps in the English lexicon, which does not have a suitable question word for every type of constituent that can be echoed.

РЕЗЮМЕ

В этой статье мы постарались показать как фокусная семантика для эхо вопросов расширяет границы теории типов эхо вопросов, которые не рассматривались в предыдущих работах, включая не – whэхо. Фокусная семантика даёт whи не – whэхо неизменяемую трактовку;разница лежит в контекстуальных требованиях и подотчётности, не в значении вопроса. Отсутствие whэхо определенных типов есть результат пробелов в английском лексиконе, что не имеет подходящих слов вопросов для каждого типа составляющих, которые могут быть эхо.

 

Rəyçi: prof.Ə.Ə.Abdullayev


Мамедова Нармина Якуб г.

К ВОПРОСУ О ПЕРСИДСКИХ ЗАИМСТВОВАНИЯХ В ТУРЕЦКОМ ЯЗЫКЕ

           Лексический состав турецкого языка отражает лексику и терминологию наиболее развитых функциональных стилей современного турецкого языка - стиля художественных произведений, общественно-политической и научной прозы, делового стиля, лексики разговорного языка, включая некоторые арготизмы, вульгаризмы и диалектизмы. В словарный состав включены неологизмы и их аналоги из других языков. В общей сложности турецкая часть настоящего словаря в соответствии с особенностями словарного состава современного турецкого языка языковой практикой складывалась из четырех пластов лексики:

  1. Исконно турецкая лексика, включая диалектизмы, вульгаризмы и т.д., а также те иноязычные заимствования, которые давно освоены турецким языком и не имеют эквивалентов-неологизмов.
  2. Архаичная арабская и персидская лексика и терминология османского языка, активно используемая в ряде функциональных стилей современного турецкого языка наряду с эквивалентами-неологизмами.
  3. Продуктивные неологизмы, зарегистрированные в художественной и специальной научно-технической литературе.
  4. Наиболее употребительные заимствования из западно-европейских языков.

           Словарный состав турецкого литературного языка состоит из двух больших разделов: слова тюркского корня и слова заимствованные. Заимствование увеличивает лексическое богатство языка, служит источником новых корней, словообразовательных элементов и терминов и представляет собой следствие условий социальной жизни человечества. Заимствование – неотъемлемая составляющая процесса функционирования и исторического изменения языка, один из основных источников пополнения словарного запаса. Заимствованная лексика отражает факты этнических контактов, социальные, экономические и культурные связи между языковыми коллективами.        

           По проведенным исследованиям в период Гёктюрков заимствования в турецком языке составляли  всего 1%, в период уйгуров этот процент заимствований составлял от 2% до 5%, после принятия Ислама в 13 веке достигли 20%, начиная с 16 века и до периода Танзимата варьировалось от 50% до 65%, непосредственно в период Танзимата заимствования представляли 60%. Но уже после языковой революции процентное наличие заимствований в турецком языке значительно уменьшилось, поначалу они достигли 43%, а потом уже снизились до 25%.

                В результате весьма длительного социолингвистического процесса, начавшегося в период формирования турками своей государственности, в условиях социальной дифференциации в эпоху феодально-ленной системы  и под влиянием целого ряда политических, экономических, религиозных, культурных и других факторов произошла резкая социальная стратификация турецкого языка, что в свою очередь привело к формированию социально обусловленных функциональных стилей. Этот самый процесс в свою очередь привел к образованию «высокого литературного стиля», который сформировался на основе конгломерата упомянутых выше арабских и персидских, а также собственно турецких лексических и грамматических элементов. Этот стиль, являясь основной нормой литературного турецкого языка, был доступен весьма узкому социальному кругу, а именно султанскому двору, высшим слоям феодального общества и духовенству. Возникнув как письменная норма, этот стиль, именуемый Османским языком, использовался как государственный язык, то есть на нем писались ферманы (указы султана), велось делопроизводство. Кроме того этот язык являлся и языком художественной литературы и науки. Конечно наряду с этим языком существовал и более доступный – «простой» язык, ненасыщенный стольким количеством заимствований как этот «элитарный язык». Примером ему может послужить язык, на котором писались произведения как таких ранних классиков турецкой литературы как Юнус Эмре, так и более поздних – Эвлия Челеби. Некоторые же авторы использовали оба варианта [1].         

            Как отмечает немецкий исследователь  Клаус Шенин [2], вплоть до XIX века за счет сформированных османских на Западе и тюркских на Востоке чагатайских изменений, когда были изъяты арабские, персидские, греческие и некоторые другие заимствования, остался чистый тюркский язык. Но в результате исследований, проведённых в Восточном Туркестане в Кансу, основываясь на найденных в Монголии важных для тюркской истории рунических памятниках Диван-и Люгат-ит-Тюрк и  Кутатгу Билик, это мнение изменилось. После вывода на свет еще неизвестных к тому времени согдийских и тохарских рукописей было выяснено, что в самых древних тюркских документах было очень много заимствований. В обширной географии иранских языков (Средний Восток, Восточная Европа, Восточный Тюркистан, Юг Индии) нахождение их в тесной связи с семитскими, древнегреческими, тюркскими, индийскими, славянскими языками с языковедческой точки зрения играет большую роль. В дальнейшем изучении становится всё больше известно, что история возникновения всё больше запутана. Среди лексических источников древнетюркского языка большая доля приходится к индо-европейской языковой группе, в особенности санскриту, тохарскому, согдийскому языкам. Заимствование в большом количестве слов орхонских памятников непосредственно или косвенно из иранских языков (в частности из религиозной, военной, организационной сфер, а также сфер управления), как по тематике так и по манере написания схожи с древними персидскими письменами. Исходя из цитаты М.Кашгарлы: «Tatsız Türk bolmas, başsız börk bolmas»  (Farssız Türk olmaz, başsız börk olmaz), мы понимаем, что культурное тюркско-иранское сотрудничество восходит ещё ко II веку периода Первого Гёктюркского императорства.

            Купцы и дипломаты Древнего Тюркистана, выделяющиеся своей религиозной терпимостью и интеллектом, отдающие предпочтение экономическим темам нежели политике, считающие торговлю полезней войны, с древних времён посредством Великого Шелкового Пути обменивались не только пряностями, шелком и другими различными товарами, но также и заимствовали различные слова и выражения.

        Согдийцам, удостоившимся уважения со стороны наилучших сил Евразии-турок и китайцев, были предоставлены места в государственном устройстве. Таким образом первые письменные документы тюркских каганов были написаны 3 языками, а части самих документов и согдийским языком.Оп­ре­делённая часть народов Согд, Сака, Тохар и другие, которые в VIII веке в период правления Уйгурского каганата после долгосрочных интенсивных контактов, временами вооруженной борьбы попали под тюркское влияние и уже к XI веку ассимилировались и стали отстраняться от исторической арены уже с так называемым иранским «паспортом». Но, основываясь на словах М.Кашгарлы к XI веку эта ассимиляция не была еще полностью завершена.              

              Большая часть тюркоязычных и ираноязычных народов Азии как минимум с конца VI века живут вместе или же в соседних географических регионах. Древний тюркский язык очень много заимствовал из персидской группы языков, в особенности из согдийского и нового персидского (современного). С целью внести свой вклад в вопросе об исследовании связи турецко-иранских языков исследователи  часто обращались к страницам из Диван-и Люгат-ит-Тюрк.

            Мы знаем, что в словаре М.Кашгарлы нет малоупотребляемых слов. Подавляющее большинство составляют исконно тюркские или тюркизиро­ванные слова и выражения, среди которых важное место отводится заимствованиям из персидского языка.

            Основываясь на Диван-и Люгат-ит-Тюрк, заимствования доисламс­кого периода относятся к первому пласту, заимствования из Нового/ Классического персидского, относящиеся ко временам после принятия Ислама, составляют второй пласт.

           Заимствования первого пласта отличаются от заимствований второго звучанием, формой, стилем и лексикой. Определённая часть заимствований иранского происхождения первого пласта в XI веке стали по своему произношению почти неразличимы от исконных тюркских слов. Нахождение подобных пословиц в некоторых главах статей того времени только подтверждает утверждения о том, что заимствование слов берёт своё начало очень давно. Иранские заимствования первого пласта, употреблённые в Диван-и Люгат-ит-Тюрк, с течением времени стали меньше употребляться, а через определённый период вообще вышли из употребления.

          Заимствования из второго пласта, то есть взятые из Нового/ Классического персидского языка дошли до наших времён, почти не претерпевая изменений. По М.Кашгарлы, в результате тесных и долго­срочных отношений Огузов с иранскими общинами было заимствовано большое количество слов,  претерпевших фонетические изменения.  Тем не менее в противовес  М.Кашгарлы влияние Нового/Классического персидс­кого в последующий период будет ограничено огузским тюркским языком.

          На протяжении всей истории своего развития агглютинативный турецкий язык испытывал на себе сильное воздействие разносистемных языков, в тои числе и аналитического персидского языка. Арабские и персидские заимствования, которые до сих пор занимают главнейшее место среди прочих заимствованных слов, зарегистрированы уже в тюркоязычных литературных памятниках Малой Азии. Еремеева Д. Е.  в книге «На стыке Азии и Европы: очерки о Турции и турках»  пишет, что «еще в Румском султанате, правящая династия которого была ветвью «Великих Сельджукидов», обосновавшихся в Иране, сильнейшее иранское влияние пронизало многие сферы общественной жизни, особенно культуру, искусство, литературу и просвещение. В Конью отовсюду стекались грамотные люди. Среди них были греки, армяне, арабы, но больше всего было персов и таджиков — их тянули за собой придворные вельможи, сановники, везиры, часто выбиравшиеся султанами из иранцев. Писцы-грамотеи, художники-каллиграфы — все это были персы или таджики. При дворе персидская культура заняла ведущее место. Султанам наряду с арабским мусульманским именем все чаще давали и иранские имена — Кей-Хюсрев, Кей-Кубад, Кей-Кавус. Литературным языком в Конье стал персидский. Даже сельджукские придворные летописи — хроники Ибн-Биби и Аксараи, воспоминания Афляки написаны по-персидски. Персидский язык употреблялся среди образованных людей и как разговорный. Тюрками называли простой народ—кочевников, крестьян. Новоявленная знать, воспринявшая иранскую культуру, величала себя румийцами (руми). Но по мере феодализации османского общества турецкий язык оттесняется на задний план. Он остается разговорным языком народа, а литературным и официальным становится так называемый «османский» язык («османлыджа»). Письменность его была на основе арабо-персидской графики (персы добавили к арабскому алфавиту буквы «п» и «ч», которых нет у арабов). Лексика преобладала арабская и персидская. Грамматический строй сохранил характерные черты тюркских языков, но включил много форм арабской и персидской грамматик. Влияние же персидского языка шло через иранскую поэзию, лучшим образцам которой подражали османские поэты. Многие из них писали не только на османлыджа, но и на фарси (персидском). Так, поэт Имадеттин Эбуссууд (1490—1574) прославился именно своими персидскими стихами»[3].          

             Вследствие такого тесного взаимодействия персидского языка с тюркскими в язык огузо-сельджукских племен пришло большое количество персидских заимствований, относящихся  к  разным  языковым  пластам:

     1.Литературные понятия (saçı sünbül ve yılana benzetmek, gözü nergise, yanağı güneşe, boyu selviye benzetmek ...)

2.Философские термины (can, ayîn, çark, çile, destar, destegül, ham, harabat, ve keşkül gibi и т.д ...)

3. Музыкальные термины; (neva, segah, çargah, beste, güfte, bestenegar, ahenk, buselik,и т.д ...)

4. Имена (Nuşin, Nesrin, Bihter, Şadıman, Şadi, Şebnem, Turan, Agah, Baran, Nalan и т.д ...)

5.Названия птиц (şahin, bülbül, kumru, horoz, kuğu и др ...)

6.Названия животных (zurafa, sincap и т.д ...)

7. Названия овощей (yonca, yulaf, şahtere, havuç, turp, terhun, и т.д ...)

8. Названия цветов (menekşe, lâle, sümbül, şebboy, zanbak и т.д ...)

9. Названия деревьев (zeytin, serv, badem и т.д ...)

         Количество выявленных общими исследованиями фигурирующих в турецком языке персидских заимствований (1359) конечно, не точное. Учёный Доэрфер в своих суждениях предположил, что в караханских письменностях содержится 1,6 % заимствований, имеющих иранское происхождение [4]. Несмотря на то, что можно легко выделить заимствования второго пласта в новом/классическом персидском, выявить различия в заимствованиях первого пласта довольно сложно.

 

Литература

1. http://www.ayvakti.net/ayvakti-gezi/item/farscanin-edebiyatimiza-etkisi

2.http://www.geschkult.fuberlin.de/e/turkologie/institut/mitarbeiter/professoren/claus_schoenig.html/

3. http://lingvomania.info/kemalizm-lingvistika-reformy

4. /http://www.tekedergisi.com/Makaleler/2108790174_2karahan.pdf/

 

Türk dilində fars alınmaları haqqında

Xülasə

            Müasir türk ədəbi dili təkcə öz imkanları hesabına deyil, həmçinin, digər dillərin leksik-terminoloci layından geniş miqyasda faydalanmaq əsasında inkişaf edərək formalaşmış və zənginlik qazanmışdır.Bu zənginləşmə fars dilinin də təsiri altında olmuşdur ki, bunun nəticəsi olaraq fars dilindən alınma terminlər türk dilinin bütün təbəqələrində müəyyən iz buraxmış və dilin, demək olar ki, bütün funksional üslublarında leksik-semantik çalarlıq yaratmışdır.Məqalədə türk dilinə fars dilinin müəyyən dövrlərdə təsirindən bəhs olunur.

 

Açar sözlər: türk dili, fars dili, leksika,alınmalar

 

About Persian loanwords in Turkish

Abstract

             The Modern turkish literary language formed not only by own language resources, also by taking advantage of lexical-terminological layer of other languages.This enrichment also was under the influense of Persian Language. Words  from this language influenced all levels of the Turkish language and created lexical-semantic color on almost all functional styles of this language. The article deals with the influence Of Persian Language on Turkish literary language in certain periods of history.

Keywords: Turkish language, Persian language, vocabulary,loans

 

Рецензент: проф.Рустамов Руфат


Мирбабаева Н.Н.

О  СИНОНИМИИ  СИНТАКСИЧЕСКИХ  КОНСТРУКЦИЙ  В  РУССКОМ  ЯЗЫКЕ

Изучение синонимов имело место на всех этапах русского языкознания. Оно не потеряло актуальность и в наше время, так как синонимия теснейшим образом связана с характером взаимодействия языковых единиц в процессе их функционирования в речевом потоке. Синонимия пронизывает все уровни языка – морфемику, словообразование, лексику и синтаксис. Как отмечает А.А.Брагина, «синонимия универсальное языковое явление – охватывает почти все уровни языка» [1, 4].

В данной статье рассматриваются особенности синонимии синтаксичес­ких  единиц – словосочетаний и предложений. Предложение и словосочетание, как сложные семантичес­кие единицы, включают в свой состав другие значимые компо­ненты. Участвующие в образовании предложения словоформы об­разуют смысл предложения, выражая одновременно определенные связи между членами предложения. В результате у синтаксичес­ких единиц обнаруживаются различные уровни семантики - конк­ретный смысл предложения или словосочетания и значение абст­рактной схемы их строения (В.А.Белошапкова). «Грамматика-80» выделяет в предложении третий уровень - типовое значение мо­дели предложения, образующееся на базе регулярного взаимоотношения лексических и грамматических значений. Объективное изучение семантики предложения должно учитывать как различие этих уровней, так и их единство.

В речи слова связываются друг с другом в отдельных сво­их семантичес­ких функциях. В результате образуются смыслы предложений и словосочетаний, которые не сводятся к арифме­тической сумме значений слов, употребленных в этих конструкциях. То значение, которое раскрывается в словарном толковании и содержит указание на определенный участок действительности, может быть категориально видоизменено и наполнено конкретным предметным содержанием. Синтаксическим преобразованиям указанного типа свойственна определенная предметная конкретизация. С этим связана синтаксически обусловленная дистрибуция преобразований, т.е. их употребление в подавляющем большинстве случаев конструктивно обусловлено, они неподставимы. Поэтому мнение некоторых лингвистов (Л.С.Бархударов и др.), что трансформации, подобно лексическим синонимам, взаимозаменяемы в речи, лишено основания.

Наличие в синтаксических трансформациях одних и тех же лексем, синтаксических дериватов не гарантирует синонимич­ность этих трансформаций. Необходимым условием синонимичности синтаксических единиц является выполнение их компонентами тождественных синтаксических и семантических функций. Как известно, одно и то же слово может выполнять разные граммати­ческие и семантические функции. Поэтому одни и те же лексемы, употребленные в разных грамматических и синтаксических функ­циях, могут образовывать нетождественные по своей семантике и грамматическому значению синтаксические единицы. Синтаксис имеет свои содержательные категории (Р.А.Буда­гов). В соот­ветствии со значениями таких единиц организуется и отражает­ся обозначаемый участок действительности. Поэтому такие тран­сформации, как Приехал врач - Приезд врача и под. мы не счи­таем синтаксическими синонимами. Слова, входящие в подобные  трансформации, выполняют различные грамматические и семанти­ческие функции. В результате трансформации выражают разные формы мысли; именные конструкции – «расчлененное понятие», предложение – суждение. Обнаружение в семантике трансформа­ций общих смысловых элементов (ср. субъект, действие, признак - в парах: Приехал врач - Приездврача. Белеет снег - Белый снег - Белизна снега и т.п.) не делает эти конструкции синонимичными, как и при сравнении многих других единиц, имеющих общие значимые элементы. Не все внутреннее имеет са­мостоятельное выражение вовне. Это характерно и для слова и для других единиц языка.

Такие же пары, как городские улицы - улицы города, кончить уборку - кончить убирать, слушать внимательно - слушать со вниманием. Ветер срывает листья - Ветром срываются листья и под. мы квалифицируем как синтаксические синонимы, посколь­ку в параллельных предложениях и словосочетаниях компоненты выражают одни и те же синтаксические и семантические функции; действительный и страдательный обороты представляют собой известный грамматический параллелизм в выражении общих логико-граммати­ческих абстракций. В результате синонимические па­ры выражают одни и те же формы мысли: словосочетания – «рас­члененное понятие», предложение - суждение.

Предметом синтаксической синонимии не является вещественное содержание соотносительных синтаксических единиц, т.е. смысл, образующийся в речи как результат отражения фак­та действительности либо той или другой ситуации, хотя собственно синтаксическое (грамматическое) значение и не реализуется вне конкретного мыслительного содержания конструкции. Основанием синонимичности предложений в  языке выступает тождество тех их элементов, которые служат носителями отвлеченного (грамматического) уровня семантики. Они образу­ют соотнесенные модели предложений, позволяющие выражать множество конкретных синонимически соотнесенных содержаний. Если за основу синонимии брать абстрактный уровень семантики предложения, то синтаксическими синонимами будут не только пары типа. Студенты изучают язык - Язык изучается студентами. Рабочие разгружают машину - Машина разгружается рабочими, но и пары: Студенты изучают язык - Машина разгружается рабочими. Рабочие разгружают машину - Язык изучается студентами. Подоб­ные отношения наблюдаются и у словосочетаний. Но, разумеет­ся, соотносительные особенности этих форм организации и выражения содержания нагляднее обнаруживаются при тождестве их лексического заполнения [1, 24].

Взаимоотношения синтаксических синонимов рассматрива­ются в работе на примере отдельных типов словосочетаний (сло­восочетания с однокоренным переменным компонентом) и предло­жений (действительный и страдательный обороты, синонимические пословицы). Мы не ставим задачей описание разновидностей син­таксических синонимов русского языка. Целью является пока­зать на наиболее представительных примерах, их анализе и в сравнении с синонимическими единицами других уровней своеоб­разие синонимии основных синтаксических единиц - словосочета­ний и предложений.

Синонимия предложений - это совпадение значений двух схем предложений в выражении общих грамматических абстрак­ций, категорий. Под синтаксической схемой, или моделью, пред­ложения принято понимать определенное соотношение форм слов и их значений, образующих в совокупности грамматичес­кое единство. Значение структурной схемы синонимического предложения есть, таким образом, индивидуальное представление этих грам­матических абстракций. Синонимическим предложениям, по их лексическому наполнению, соответствует один и тот же факт действительности либо одно и то же положение вещей.

Основанием синонимии словосочетаний является тождество грамматических функций, выполняемых компонентами словосочета­ния. Семантическое тождество компонентов позволяет словосо­четаниям выражать одно ито же «расчлененное понятие». Номи­нативный характер словосочетаний обусловливает их принадлеж­ность к тем или другим общим классам понятий, т.е. продуктивность синонимических словосочетаний и выражаемого ими вида грамматических отношений зависит от лексических значений вхо­дящих в словосочетания слов.

В работе анализируется наиболее представительный тип параллельных словосочетаний, в которые входят слова различ­ных частей речи. Именно совпадение грамматических и семанти­ческих функций этих слов в условиях определенного типа сло­восочетаний (слова являются одним и тем же членом предложе­ния и выполняют одну и ту же семантическую функцию) делает такие словосочетания синонимическими (ночной полет - полет ночью, путешествие по морю - морское путешествие, готовый к сопротивлению - готовый сопротивляться, выступить успешно - выступить с успехом, кругосветное путешествие - путешествие вокруг света, слоняться бесцельно - слоняться без цели и т.п.). В подобных парах прилагательное, глагол, наречие при­равниваются в условиях словосочетания существительному с предлогом или без предлога. Такая роль существительного сви­детельствует о его большой семантической и грамматической емкости и подвижности его значения, а также о направлении деривации. По участию различных частей речи в качестве пере­менных членов словосочетания можно разделить на глагольно-именные (привычка двигаться - привычка к движению, приказ наступать - приказ о наступление, страсть спорить - страсть к спорам и т.п.); адъективно-именные (фарфоровая чашка - чашка из фарфора, стопро­центное выполнение - выполнение на сто процентов, московский гость - гость из Москвы и др.);  наречно-именные (читать внимательно - читать со вниманием, принципиально со­гласиться - согласиться в принципе, показать графически - показать в графике и т.п.)  [5, 24].

Сближенные парадигматически, на смысловой и граммати­ческой основе, эти пары обладают большими потенциальными воз­можностями размежевания, прежде всего при условии реализации валентных и морфологических свойств своих однокоренных компо­нентов. Однако эти словосочетания и в своей, так сказать, исходной форме, в которой они нередко употребляются, обычно разграничиваются в смысловом и стилистическом отношении. Но эти отличия не затрагивают существенных признаков обозначае­мых понятий и грамматических отношений, что и позволяет счи­тать словосочетания синонимическими. В их разграничении особое место занимает факультативная валентность существительного (городские улицы - улицы нашего города, пуховый платок - платок из козьего пуха, музыкальные занятия - занятия камер­ной музыкой; слушать внимательно - слушать с пристальным, рассеянным, большим, подчеркнутым, напряженным, заинтересо­ванным, некоторым... вниманием; ср. валентнуюактивность существительного в глагольно-именных сочетаниях: помочь - ока­зать военную, медицинскую, безотлагательную, необходимую ... помощь; участвовать - принимать активное, живейшее, непос­редственное, посильное... участие и т.п.). Вследствие тесной соотносительности таких словосочетаний общее выражаемое «рас­члененное понятие» вовлекается в круг разнообразных качественных и количественных видоизменений и уточнений. Обознача­емый однокоренными словами признак может усиливаться, ослабевать, обрастать дополнительными характеристиками. В статье показаны функциональные особенности обоих членов таких пар словосочетаний, тем самым определены основания их  взаимо­отношения и их место в системе языка.

Наблюдения над синонимическими словосочетаниями этого типа показывают, что их синонимия выступает как «момент тож­дества» в их парадигматических и синтагматических отношени­ях. Сохраняя общие признаки семантики, такие словосочетания в употреблении могут обогащаться семантическими добавками и уточнениями, возможными благодаря присущим этим словосочетаниям особенным формальным признакам. Кроме того, разнооформленность синонимических словосочетаний позволяет им связы­ваться с формально различными компонентами предложения, чем достигается использование одного и того же мыслительного содержания в разных синтаксических условиях. Синонимические словосочетания - это еще  недостаточно изученный арсенал выра­зительных средств русского языка, быть может, более всего на­глядно демонстрирующий гибкость языковой системы [3, 46].

Разумеется, указанные виды синонимических словосочета­ний не исчерпывают их разнообразия в русском языке. Так, в  ре­чи образуются словосочетания, синонимичность которых вызвана лексическими синонимами, входящими в их состав. Употребление словосочетания с тем или другим лексическим синонимом - это акт речи, однако выбор того или другого лексического синони­ма и тем самым образование самого словосочетания возможны благодаря закрепленной в языке синонимии слов. В словосочета­ниях не только актуализируется и конкретизируется значение лексического синонима, но и создается смысл словосочетания, на что существенно влияет факт соединения в нем значений и коннотаций именно данных слов. Лексические синонимы порожда­ют параллельные свободные словосочетания, смыслы которых не обязательно тождественны.

В этом отношении синтаксическая синонимия заметно от­личается от лексической. Общий ономасиологический участок слов-синонимов (обозначение им одного предмета, явления) пре­доставляет им, и при наличии семантических и стилистических особенностей, сравнительно большую  свободу взаимозамен  в конкретных условиях речи. Сложность же синтаксической конструкции, выте­кающее отсюда многообразие ее потенциальных се­мантических и грамматических связей с различными компонента­ми в речевой цепи индивидуализируют ее применение, делая ее, в сущности, вданных условиях единственно возможной.

Как лексические синонимы позволяют вскрыть глубинные  существенные черты значения слова, обнаружить и обособить различные его компоненты, так и синонимия предложений дает   возможность установить различные семантические элементы, свидетельствующие о разных уровнях абстракций, осуществляющихся в предложении. 

 

Литература

  1. Брагина А.А. Синонимы в литературном языке. М.: Наука, 1986
  2. Зайцев Л.З. О синонимии активных и пассивных конструкций в русском языке //Уч. зап. Ивановск. пед. ин-та, т. 59, 1970, с. 14-20
  3. Палевская М.Ф. Синонимы в русском языке. М., 1964
  4. Розанова В.В. Синонимия устойчивых глагольно-именных сочетаний в современном русском языке //Очерки по синонимике современного русского  литературного языка. М.- Л., 1966, с. 47-68
  5. Сухотин В.П. Синтаксическая синонимика в современном русском литературном языке. Глагольные словосочетания. М., АН СССР, 1960.

 

Рус дилиндя синтактик ващидлярин синонимлуйи щаггында

Хцлася

Мягалядя синтактик ващидлярин – сюз бирляшмяляри вя ъцмлялярин – синонимли­йиня даир сюйлянилмиш фикирляр нязяри вя практик ъящятдян щяр тяряфли арашдырылмышдыр. Мцяллиф конкрет мисаллар ясасында бязи долашыг мясяляляря юз мцнасибятини билдирмишдир. Синтактик ващидлярин щям грамматик, щям дя семантик ъящятдян бир бири иля баьлы олдуьу, онларын вящдят тяшкил етдийи вурьуланмышдыр.

Ачар сюзляр: синтактик ващидляр, сюз бирляшмяляринин синонимлийи, ъцмлялярин синонимлийи, грамматик вя семантик ялагяляр.

About synonymy of the syntactic units in Russian

Summary

The article deal with the wide researching of the syntactic  unit’s synonymy by theoretical and practical position. Author is shown it’s relation to some difficult matters on the base of concerts examples. There are underlined an interrelation of syntactic units both it’s grammatical and semantically signs.

Key words: syntactical synonymy, syntactic  units, sentence’s synonymy, word construction’s synonymy.

 


Шахализазаде Ляман

ТЕЛЕСКОПНЫЕ СЛОВА ВО ФРАНЦУЗСКОМ ЯЗЫКЕ

В системе словообразования современного французского языка особое место занимают телескопные слова. Телескопия (франц. télescopage) — это словообразовательная модель, получившая распространение благодаря произведениям Льюиса Кэрролла. Он автор знаменитого стихотворения «Бармаглот» из «Алисы в Зазеркалье» (1871), которое буквально составлено из телескопных слов.Льюис Кэрролл первым дал  определение своим необычным словам: «Это как чемодан, в нем словно упакованы два значения». Создание телескопных слов — способ обогатить язык или придать ему большую выразительность. Во французском языке используется терминmots-valises — «слова-чемоданы».  В русскоязычной научной традиции такие единицы принято называть телескопными словами по аналогии с французским названием явления – télescopage. Примеры телескопных слов встречаются у Ф. Рабле: слово farfouiller «рыться, копаться», составленное из farcir «фаршировать, начинять» и fouiller «рыться». В 1848 г. в романе В. Гюго «Отверженные» появляется слово foultitude, отсылающее к двум словам — foule «толпа» и multitude «множество» и вошедшее впоследствии в словарь; яркий авторский неологизм стал употребляться в речи и закрепился в языке.

В наши дни телескопные слова становятся излюбленным средством языковой игры в прессе и рекламных текстах.

Исследователи французского языка рассматривают телескопные слова с двух точек зрения: во-первых, как вид «игры слов», а во-вторых, как способ создания неологизмов, а именно особый вид словосложения. При этом понятие телескопного слова оказывается достаточно широким и не всегда однозначным.

В исследованиях по неологии телескопным словам отводится особое место среди способов словосложения. На примере foultitude можно проследить механизм образования телескопного слова. В этом слове легко выделяются два элемента foul- и -titude, которые отсылают нас к словам foule и multitude. В данном случае соединяются графическое начало слова foule и конец слова multitude: -titude или даже -ultitude. Однако если мы будем учитывать только звучащую сто-рону, то получим фонетически целое слово foule и часть слова multitude. Важным отличием телескопных слов от других видов словосложения является то, что при их образовании происходит соединение не значимых морфем, а произвольных частей, фрагментов слов. Сокращение исходного слова, которое послужит для образования телескопного, происходит вне привычного деления на морфемы, поэтому могут использоваться даже две первые буквы базового слова, как в случае слова brunch «второй завтрак», пришедшего во французский язык из англий-

ского: brunch = br(eakfast) «завтрак» + (l)unch «обед». С точки зрения словообразования, телескопные слова отличаются от сложных слов, где соединяются две автономные лексемы, способные употребляться самостоятельно: cupe-culotte «юбка-брюки», и от сложносокращенных слов, например surdi-mutité «глухонемота». При образовании сложносокращенных слов производящая основа усекается по границе морфемного членения, и, как правило, остается корневая морфема, содержащая в себе лексическое значение: surdi — té, где té — суффикс существительного.

Нужно отметить, что исследователи телескопных слов признают наиболее «удачными» те из них, которые образованы с помощью общего элемента:  слога или даже одного звука, служащего своего рода «мостиком» при построении слов и делающего их более мотивированными. Критерием «удачности» считается легкость узнавания в новом слове исходных компонентов. Например, в знаменитом слове franglais без труда прочитываются оба опорных слова fran(çais) «французский» и (an)glais «английский», имеющих общий звуковой сегмент.

Учитывая вышесказанное, можно выявить ряд признаков, позволяющих считать слово телескопным, и дать следующее определение этому явлению:

Телескопное слово — это слово, составленное из сегментов двух исходных слов (при этом деление слов на сегменты не связано с их делением на морфемы) или из двух полных слов с обязательным наложением общего звукового сочетания.

  1. Телескопные слова могут быть составлены из произвольно усеченных слов: достаточно любого отрезка основы, напоминающего об исходном слове. Этим телескопные слова отличаются от других видов словосложения.
  2. Важным в механизме телескопии является наличие у опорных слов общего звукового сегмента. Это не является обязательным условием, но делает телескопные слова более «удачными». Наложение с помощью общего звукового сочетания в большей степени отражает механизм телескопии,Так, в слове foultitude не столько соединяются отрезки слов foule и multitude, сколько оба слова накладываются друг на друга общим фрагментом, который может быть не только тождественным (nauséabondance), но и близким по звучанию: [ul] — [yl].
  3. Усечение опорных слов также необязательно. Одно из них может быть целым словом (графически или фонетически), а второе усеченным, или оба базовых слова остаются целыми, но при этом обязательно накладываются друг на друга: crédisponible («доступный кредит» во французском банке BNP) = crédit«кредит» + disponible«доступный», где слово crédit целое фонетически [kredi]; vélocation.

В основном телескопные слова-термины создаются с помощью усечения одного из опорных компонентов, и для них наличие общего звукового сочетания является не столь существенным, достаточно понятийного сближения: tapuscrit«машинопись» = tap(er) «печатать» + (man)uscrit «рукопись», caméscope, progiciel и др,

Телескопные слова в прессе, несомненно, привлекают внимание своей

новизной. Игра слов позволяет создать яркий и запоминающийся образ. Так, например, в печатных изданиях все чаще встречается слово unecélibattante — результат соединения célibataire «незамужняя» и battante «борющаяся». По итогам опросов, в представлении французов слово célibattante означает «unecélibatairebattantequibosse, quisort, quis»active» («незамужняя женщина-борец, которая много работает, не сидит дома, ведет активный образ жизни»).Это слово встречается в заголовках журнала «L»Express»: «Célibattan techer chemariidéal» («Незамужняя женщина-борец ищет идеального мужа») (12.09.2002) и «Ex-célibattante, cesuisсélibattue» (28.06.2004). В последнем заголовке встречаются сразу два телескопных слова. Второе образовано по-прежнему от célibataire, соединенного на этот раз с другой формой глагола battre — battue «побежденная, поверженная».

Статья рассказывает о незамужней женщине, которая в прошлом успешно делала карьеру, а теперь все потеряла и оказалась безработной. Двойная игра слов делает заголовок выразительным и одновременно кратко и емко передает идею статьи.

Использование игры слов особенно характерно для художественной речи.

Ш. Баллиписал: «Если ученый или инженер изменяет язык для того, чтобы “обезличить” его и сделать более логичным, рассудочным, то писатель преобразует его, чтобы сделать пригодным для выражения сугубо индивидуальной мысли». Создание телескопного слова — это игровой прием, который позволяет автору отослать читателя сразу к двум смыслам. Придуманное В. Гюго слово filousophe вызывает ассоциации одновременно с двумя словами filou«жулик» +

(philo)sophe «философ».

Именно формальное сближение исходных компонентов позволяет считать телескопию механизмом паронимического словообразования.

Парономазия, как правило, изучается на материале разнокоренных слов, этимологически не связанных. Важным становится фонетическое сближение двух или нескольких слов, в результате которого между ними возникают новые

семантические связи. В рамках паронимической аттракции изучается такое явление, как патронимическая неология, или паронимическое словообразование, т. е. создание слов по патронимическим моделям.

Традиционный механизм паронимического словообразования двух­компонентный: в нем участвуют опорное слово и пароним, образованный на его основе, например mamatrie (Ф.-Р. Шатобриан) по аналогии с mapatrie «моя родина, отчизна». В телескопной модели опорных слова два, а новое слово-пароним становится в равной степени близким по форме и содержанию им обоим либо в большей степени одному из них. Три слова сближаются друг с другом в плане выражения, а в плане содержания третье, новое слово совмещает в себе семантику двух исходных. Например: cordoléances = cord(ial) + (cond) oléances (Э. Йонеско)Слово cordoléances формально сближается с двумя исходными словами, при этом в большей степени со вторым, поскольку имеет с ним бóльшую общую звуковую часть и одну частеречную принадлежность. Следовательно, и по значению оно ближе ко второму слову. Cordoléances — это прежде всего «соболезнования», но с новым оттенком значения «сердечные, от всего сердца». При наложении двух значений образуется новый семантический план.

Телескопное слово позволяет максимально сократить контекст. Одного слова оказывается достаточно, чтобы сказать как минимум о двух вещах. Однако разгадать значение телескопного слова не всегда возможно вне контекста. Оба слова, «спрятанных» в телескопном, могут вызвать определенные ассоциации, но до конца расшифровать его значение помогает контекст.

Итак, телескопия является паронимическим игровым приемом и основывается на формальном сближении лексических единиц. Исходя из этого, недостаточно рассматривать способы образования телескопных слов только с точки зрения традиционных словообразовательных моделей и видов усечения. Речь идет о более сложном механизме взаимного наложения:mondicule = mond(e) «мир» + (mont)icule«холмик» (Ж. Лафорг);éléphantaisiste = éléphant«слон» + (fant)aisiste«чудаческий, оригинальный»(Ж. Лафорг);

fi lousophe = fi lou + (philo)sophe.

Общие звуковые сегменты могут быть фонетически тождественными: phant/fant-: [fã], или близкими по звучанию: filou/philo- [filu/ fil], mont /mond [mõt/ mõd]. Они могут совпадать с корневыми морфемами: filou, но во многих случаях они являются лишь фрагментами морфем: phant/fant- (фонетически и графически), mond- (графически).

Данная типология является формальной и не связана с определением семантики телескопных слов. Она основана на принципе сближения слов. В целом, создание телескопных слов, получившее в настоящее время широкое распространение во французском языке, можно считать особым паронимическим способом словообразования, который одновременно выполняет две функции: функцию словообразовательную и функцию паронимическую. Особая словообразовательная функция телескопии заключается в объединении в новом слове не только двух форм, но и двух исходных смыслов, что особенно важно для образования новых терминов, в которых удваивание смыслов способствует обеспечению семантической наполненности термина, при этом указанная семантическая наполненность должна быть прозрачной: vélocation. Паронимический механизм телескопии выполняет экспрессивную, игровую, т. е. парономастическую (по Якобсону), функцию, которая заключается в конструировании новой, оригинальной, нарушающей обычную норму номинативной единицы (нового сложного слова), сопровождаемом эффектом стилистического выделения на основе сближения с двумя исходными словами-паронимами: filousophe, cordoléances.

 

Список литературы:

  1. La banque des mots. Paris, 1997. № 54; 2005. № 69.
  2. Балли Ш. Французская стилистика. М., 1961. С. 280
  3. Thibaud C.-C. Nouveaucabulaire. Paris, 2005. 6 Guiraud P. Les ceux de mots. Vendôme, 1976. P. 39–66.
  4. Guiraud P. Typologie des ceux de mots // Le français dans le monde. Paris, 1980. № 151. P. 36–41.
  5. Dubois M.-M. Télescopages linguistiques // Vie et language. Paris, 1966. № 168. P. 157–160 

Ключевые слова: словообразование, неологизм, телескопия, телескопное слово, игра слов,

Keywords: word formation, neologism, portmanteau word, wordplay, paronymic word formation.

 

Summary

PORTMANTEAU WORDS IN THE FRENCH LANGUAGE

This article is dedicated to an interesting word formation model of the modern French language, viz. to a portmanteau word (mot-valise, in French terms). The author of the article examines portmanteau mechanism from the different points of view. Besides retaining the traditional view of portmanteau words as a type of word-compounding (a blend of two or more words) or as a type of wordplay, the author tries to off eran  overview of the portmanteau word as a technique of paronymic attraction.


Эфендиева Фатима Ибрагим к.

СУЩЕСТВИТЕЛЬНЫЕ В ПОЭМЕ  "موش و گربه" ОБЕЙДА ЗАКОНИ

Имя существительное представлено в поэме весьма широко. Встречаются и слова тюркского происхождения: илчи, илхан, арвадын и т.д. Например:

پنج موش گزیده را بگرفت                                بهر یکی که خدا و ایلخانا (ص.۲۴ )

(Схватил пять избранных мышей               Каждая-старейшина)

موشکی بود ایالچی ز قدیم (ص.۳۲)                                                  

(Была мышь- посланница издавна)

من شنیدم هر آنچه میگفتی                               آروادین . . . . مسلمانا (ص.۱۶)

)Я слышал всё, что ты говорил                   Твою жену… мусульманин(                

 Разберём более подробно персидские существительные, встречающиеся в поэме. Как мы знаем, существительные по структуре подразделяются на простые, производные и сложные. Производные имена, как нам известно, образуются при помощи словообразующих аффиксов, присоединяемых к основе. Наиболее продуктивными аффиксами, как показывают собранные нами факты, выступают в этом произведении, прежде всего уменьшительные суффиксы. Иногда существи­тельное при помощи какого-либо знака показывают меньше, чем оно есть, и это слово, которое указывает на маленькие размеры или незначительность, называют уменьшительным. Например, پسرک.- сынок, دریاچه  - пруд, озеро. Уменьшительные частицы в персидском языке состоят из: "ک"Который приводиться в конце существи­тельных или слов, заменяющих существительное: مرغک - маленькая птичка.Этот “каф” иногда указывает на незначительность, неценность предмета, например, مردک- гадкий человек. Иногда является показателем ласки и жалости. Например:طفلک  - маленький ребенок, ребеночек.

Анализ собранных фактов показал, что в поэме “موش و گربه”  эти суффиксы выступают в таком же значении, т.е. обозначают уменьшительность. Например:                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            

ناگهان موشکی ز دیواری                                     جست بر خم می خروشانا  (ص.١۲)          (Вдруг мышка со стены                      Прыгнула на бочку вина с рёвом)      В басне неоднократно встречается словоخوانچه    :

                                                   آنا یکی خوانچه یلو بر سر (ص.۲۰)

(Тот- с подносом плова на голове)

 خوانچه- означающее деревянный поднос, блюдо, образовано от خوان  которое имеет значение скатерть и большой деревянный поднос. Но в результате длительного употребления эти два слова خوان и  خوانچهсемантически отделились друг от друга и стали, таким образом, различными лексическими единицами.

Говоря о суффиксе چه  М.Шариат пишет что в некоторых словах буква  “ح” в уменьшительном суффиксе “چه” Переходит в “ж” или “з”. Например, مویچه которое превратилось в ﻤﮊه  илиنیچه   которое превратилось в نیزه(4; 95)

Такое явление встречается и в басне “موش و گربه”

همه با نیزه ها  و تیر و کهان (ص. ۳۰)                               

 (Все с копьями, стрелами и луком)

 نیزهв значении копьё представляет собой уменьшительную форму слова نی – тростник.

Другим наиболее продуктивным суффиксом является суффикс ان . Суффиксان  в изучаемом нами произведении “موش و گربه”  образует название местности от различных имён, например:  گرگان( место волков), کرمان ( место червей шелковичных), اصفهان  ( место армии) :

                 از قضای فلک یکی گربه                           بود چون اﮊدها به کرمانا (ص.۱۰)

  (Волею небес                                      Был подобен дракону в Кермане)

Слово کرمان образовано от کرم (червь) + суффиксان 

گربه های برای شیرشکار                                        از صفهان و یزد و کرمانا (ص. ۳۴)         (Пушистые отважные коты                   Из Исфагана, Йезда и Кермана)

"صفهان"  это арабизированная форма "سپاهان"

ان как пишет доктор Машкур, является и описательным суффиксомکوهان ، پایان) بساد و نهراتصاف -  بیابان، ) (4; 95)

        در بیابان فارس هر دو سپاه                                   رزم دادند چون دلیرانا (ص. ۳۴)

  (В степи Фарс оба войска                                   Героически сразились)                            

بیابان– это производное существительное, означающее степь, пустыня, безводна местность. Оно состоит из 3-х частей:  بی(префикс без), آب(вода) и ان. Восходит к Авестийскому vivar, то естьبی آب  .

Посредством этого из суффикса образовано и существительное پهلوان – богатырь. Оно состоит из двух частей: существительного پهلو, которое имеет устаревшее значение помощь, поддержка, и суффиксов انВ басне “موش و گربه” это производное слово встречается один раз:

              اله اله فتاد در موشان                                          که بگیرید پهلوانانا (ص. ۳۶)

)Аллах- Аллах раздалось среди мышей                   Хватайте богатыря(                        

При помощи суффиксаان  образовано и слово دوران встречающееся в поэме в значении “эпоха”, например:

         هر یکبار کردش تعظیه                                      کای تو شاهشی بدوران (ص. ۲۶)

)Все разом приветствовали его                    Что о ты, шахиншах эпохи(

من تلانی به گربه خواهم کرد                             که شود داستان به دورانا (ص. ۲۸)        

        ) Я накажу кота так,                    Что это станет легендой в эпохах(                   

Слово دوران  состоит из двух частей: دور(цикл, оборот) +ان (суффикс).

Аналогично образовано и существительное دندانا также встречающееся в поэме в значении “зубы”:

 گربه ایزا شنید و دم نزدی         چنگ و دندان زدی به سوهانا (ص. ۱۴)             (Кот слышал всё это, не дышал                                Точил зубы и когти)                             

О том, что слово دندان  восходит к сочетаниюدند  иان , говорит также Деххода что "دندان" состоит изدند  иان . "دندان"  - это измененное в персидском языке"دنت"  которое является индийским словом. (3; 264)

М.Дж.Шариат, как он сообщил нам в беседе по этому вопросу, придерживается той точки зрения, что существительное"دندان"  образовалось не от индийского"دنت" , а от французского dent – зуб. (4; 97)

К словам, образованным при помощи суффикса ان относится и существительное"کمان" .

 В поэме читаем:

                              همه با یزه ها و تیر و کمان (ص. ۳۰)        

 (Все- с копьями, стрелами, луком)

О производности словаکمان  Деххода пишет что “کمان”-  это производное существительное. "کمان" это изменённое "خمان"  состоящее изخم  и ان . (3; 265)

Таким образом, существительное کمان Состоит из двух частей: прилагательного کم (в значенииخم  - кривой) и суффикса ان.

Суффиксگان  относится к наименее продуктивным персидским суффиксам.

В поэме встречается словоﻤﮊدگان  :

  ازو د برد این خبر به موشگان                                 ﻤﮊدگانی که گربه تائب شد (ص. ۱۸)

  ( Быстро донёс эту весть мышам                   Весть, что кот раскаялся)

 ﻤﮊدگان на наш взгляд, производное существительное. Оно образовано посредством суффиксаگان+ی  от существительного, ﻤﮊد устаревшей формыمزد  - плата, вознаграждение. А ﻤﮊدگان – вознаграждение за добрую весть. Аналогичным способом, то есть при помощи суффикса ان образовано и существительное دهقان  - دهگان

پنج موش گزیده را بگرفت                                         هر یکی کد خدا و دهقانا (ص. ۲۴)  

 )Схватил пять лучших мышей                Каждая- старейшина деревни)                            

Интересно,  чтоدهقان  в поэме употреблено не в современном значении- крестьянин, а в прямо противоположном, ныне устаревшем значении- хозяин деревни, владелец деревни. Оно в тексте выступает в синонимической паре с کدخدا – помещик, владелец деревни и  ایلخان-хан.

Таким образом, существительноеدهقان  является производным от ده и суффикса گان, который позже под влиянием арабского языка видоизменился в قان

Суффикс مان также является одним из наиболее древних и наименее продуктивных суффиксов مان имеет несколько значений. Одно из них, встречающееся в поэме, значение “отношения”-

گربه را هر دو دست بسته بهم                                  با کلاف و طناب و ریسمانا (ص. ۳۸)

(Обе лапы кота связаны                                           Верёвками, канатом)          

Существительное ریسمان состоит из ریس (нить, пряжа) и суффиксаمان

М.Дж. Машкур в разряд производных слов, образованных посредством суффикса  مان, наряду с دودمان. ریسمان включает и арабское словоمسلمان . (5; 243)

Между тем, нам кажется, что слово مسلمان – арабского происхождения и مان Здесь не является суффиксом.

Наряду с такими архаизмами, как دهقان в значении помещик, в поэме встре­ча­ется употребление существительного ایوان в его устаревшем значении – “дворец”.

 از میان رفت فیل و فیلسوار                              محزن و تخت و تاج و ایوانا  (ص. ۴۰)

)Исчезли слоны и наездники,          Казна, престол, корона и дворец(

Суффиксمند  обозначает наличие каких-либо свойств, обладание чем-либо. Например:

ای خردمند عاقل و دانا                                          قصه .وش و گربه بر خوانا (ص. ۸)

(О, знающий и учёный мудрец,      Выслушай историю кота и мыши)

Существительное خردمند Состоит из слова خرد (знание, мудрость) и суффикса. مند, указывающего в данном случае на наличие знаний. Суффиксاین  можно назвать одним их наиболее архаичных. В поэме встречается лишь слово زمین, образованное посредством данного суффикса:

                                                          موشگان را گرفت و زد به زمین (ص۳۸)     

(Схватил мышей и ударил о землю)

Существительноеزمین  состоит из двух частей: زم  и суффиксаاین , обознача­ющего местоزم  имеет устаревшее значение холод, стужа. Таким образомزمین  - холодное место. Из этого же корня происходит и زمستان (холодное время). Интересно, что и в русском языке земля и зима имеют схожие корни.

Может возникнуть закономерный вопрос: “ Почемуزمین  (земля)- холодное место?”. Возможно, в период зарождения этого слова земля действительно переставляла собой нечто холодное. Ведь был же ледниковый период.

                                                              (ص. ۲۴)    دو بدین چنگ و د و بدان چنگال

(Две – в эти когти, две – в другие когти)

Существительное چنگال состоит изچنگ  (коготь) + словообразующий суффиксال .

Что касается заимствованного суффикса چی в тюркском словеایلچی  - посол, то он встречается в поэме всего один раз, где и образует слово от тюркского корня. Это – народ, страна.

Рассмотрим сложные существительные, встречающиеся в поэме. Их можно подразделить  на следующие группы:

  1. Сложные слова, образованные путём соединения двух существительных типа شرابخانه  (кабак),پایتخت  (столица),کدخدا  (помещик).

روزی اندر شرابخانه شدی (ص. ۱۰)                                                                        

(Однажды он шёл в кабак)

Существительное شرابخانه  состоит из двух компонентов: شراب (вино) и خانه (дом).

بعد از آن متفق شدند که ما                                                           میزدیم پایتخت سلطانا

(После этого объединились, что мы             Пойдём в столицу султана)

پایتخت – сложное слово, образованное от сложенияپای  (подножье, основа) и  تخت (трон) پایتخت – столица.

هفت موش گزیده برجستند                                          هر یکی کدخدا و دهقانا (ص. ۱۸)

(Избрали семь лучших мышей          Каждый – старейший и помещик)   

Существительное کدخدا, так же как иدهقان , употреблено в поэме в значении староста, старейшийکدخدا  состоит из двух частей:کد  илиکده  (дом, обиталище) и خدا (хозяин). Синонимично сکدخدا  И тюркское  ایلخان (хан, предводитель племени). В поэме встречаются и такие сложные существительные, как عرضحال, состоящее из арабских عرض и حال .    

 میرویم پایتخت سلطانا                                     تا به شد عرضحال خوشی کنیم (ص. ۲۶)        

  ( Пойдём в столицу султана,                          Чтобы рассказать о себе)

На наш взгляд, к сложным существительным можно отнести и некоторые устоявшиеся выражения типаدرد دل  и др.

درد دل  چون به شاه خود گفتند                                     شاه فرمود .....           (ص.۲۸)

(Когда излили душу шаху,                                              Шах приказал)

درد دل в контексте имеет значение горе, обида.

 

  1. Вторую группу сложных имён, встречающихся в поэме, составляют имена существительные, образованные сложением существительного с другой частью речи. Например, существительное + прилагательное или причастие – رو سیاه ، ستوده خصال

بود در مسجد آن ستوده خصال  (ص. ۱۸)                                                                           

(Был в мечети этот достойный(

3. Сложное существительное, состоящее из предлога и основы настоящего времени глагола:

لایق خدمت تو پیشکشی                          کرده ایم ما قبول فرمانا (ص. ۲۰)               

(Достойный твоему поведению подарок Мы приготовили-изволь принять)

Сложное существительное پیشکش (подарок, подношение) состоит из предлог پیش  (вперёд) и основы настоящего времениکشیدن  (тащить, нести).

 

Список использованной литературы

1.Ələskərova T. Fars dilində sözdüzəldici  omorfemlər, Bakı ,1972, 269 s.

2.Джахангиров Т.И. Словообразующие синоморфемы в персидском языке, Баку, 2009, 130 с.

3. علی اکبر دهخدا. فرهنگ. جلد ١٧٩تهران ،۱۳۵۱، ۱۴۵۳ ص.

4. محمد جواد شریعت.دستور زبان فارسی مخصرص داوطلبان کنکور دانشگاه دانش اموزان و دانشجویان. تهران ، ١٣٤٧، ۳۴۶ ص.                                                                                                

5. محمد جواد مشکور.دستورنامه در صرف و نحو زبان فارسی.تهران.چاپ ششم۱۳۴۹،.۳۶۱  ص.   

Резюме

Существительные в поэме  "موش و گربه" Обейда Закони

Имя существительное представлено в поэме "موش و گربه" Обейда Закони весьма широко. Встречаются в поэме и слова тюркского происхождения. В поэме встречаются и производные и сложные существительные. Анализ собранных фактов показал, что встречающиеся в поэме “موش و گربه” суффиксы обозначают уменьшительность, название местности от различных имён,  обозначающие наличие каких-либо свойств, указывающие на наличие знаний. А сложные существительные встречающиеся в поэме образовались путём соединения двух существительных, сложением существительного с другой частью речи или сложного существительного, состоящее из предлога и основы настоящего времени глагола.

Summary

The nouns in the poem "موش و گربه" by Obayd Zakani

Noun presented in the poem "موش و گربه" by Obayd Zakani is very widely. In the poem we find words from Turkish origin. There are derived and compound nouns in the poem. Analysis of the collected facts showed that, found in the poem "موش و گربه" suffixes mean diminutive, name of the area from different names, mean the presence of any properties, indicate presence of knowledge. A compound noun is a noun that is made up of two nouns, noun combination with another parts of speech and compound noun, consisting of preposition and present simple tense.

Ключевые слова:существительные тюркского происхождения, архаичные слова, производные существительные.

Key words: noun - turkish origin names - archaic words - correction names - complex names

Əbdürrəhimova Mehriban

TÜRK VƏ AZƏRBAYCAN DİLLƏRİNİDƏ FELİ BAĞLAMANIN MÜQAYISƏLİ TƏDQİQİ

               Dilçilikdə fel əşyanın iş, hərəkət və halını bildirən bir nitq hissəsidir. Müasir Türk və Azərbaycan dillərində fel morfologiyanın  ən böyük və ən zəngin bölmələrindəndir. Hər bir işin dinamikliyi və statikliyi kimi müəyyən hal vəziyyəti də olur. Hər bir feldə bu mənaların hər üçü ifadə oluna bilir. Bəzən ayrı-ayrı fellərdə bu mənaların biri digərindən üstün ola bilir. Azərbaycan dilinin felləri  öz quruluşu, növləri və zənginliyi etibariylə başqa nitq hissələri içərisində xüsusi bir yer tutur. Uzun illər müxtəlif dillərin təsiri altına düşən Azərbaycan dili daha çox fellər vasitəsilə öz milli orcinallığını qoruyub saxlaya bilmişdir.

               Türk və Azərbaycan klassik ədəbi dillərində belə fellərin milli xüsusiyyətlərinə heç bir təsir olmamışdır. Bildiyimiz kimi nitq hissələrinin bir-birindən ayrılmasında, müstəqil bir nitq hissəsi kimi meydana çıxmasında xüsusı əlamətlər böyük rol oynayır, daha doğrusu müəyyən əlamət və keyfiyyətlərinə görə bir nitq hissəsi digərindən fərqlənir. Azərbaycan və Türk dillərində fellər bu umumi əlamətlərinə görə başqa nitq hissələrindən fərqlənir. Lakin Azərbaycan dilinin felləri bəzi xüsusi əlamət və qanunlarla, məna növləri, zaman, şəxs kateqoriyaları və s. ilə başqa dillərin fellərindən fərqlənir.

               İnsan nitqini ayrı-ayrı varlıqların və mücərrəd anlayışların adını bildirən isimlərsiz təsəvvür edə bilmərik. Eyni zamanda dili, onun başlıca vəzifəsini bu varlıqlarla əlaqədar yaranan iş, hal və hərəkətsiz təsəvvür etmək mümkün deyildir. Müxtəlif varlıqların adlarını çəkmək heç də bir şəxsin öz fikrini başqasına çatdırması deyildir. Bunun üçün heç şübhəsiz, həmin varlıqlarla bağlı iş, hal və hərəkəti göstərən, onların düşdüyü vəziyyəti və ya keçirdiyi halı, dəyişikliyi göstərə bilən xüsusi sözlərə, fellərə ehtiyac duyulur. Ə.Rəsulov və R.Rüstəmovun  "Türk dili"  kitabında  müasir türk dilində feli bağlama düzəldən şəkilçilərin 10 növü  göstərilmişdir. Orada qeyd edilir ki, Azərbaycan dilində işlənən -anda, -ende  feli bağlama şəkilçiləri Türk dilində işlənmir. Məsələn: Müharibə qurtaranda neçə yaşın vardı?- Savaş bittiğinde kaç yaşındaydın?  (1,  s.263-268)

Fellərin özünəməxsus, o biri söz qruplarından tamamilə seçilən, zəngin və geniş, rəngarəng və mürəkkəb leksik-semantik mənası vardır.Fellərin malik olduğu və göstərdiyi iş, hal və hərəkət bunların leksik semantik mənasını təşkil edir. Müasir Azərbaycan dilindəki fellər bir sıra leksik semantik məna qruplarına aiddir. Həmin lüğəti mənalardan irəli gələrək fellərin bir hissəsi hərəkət, bir hissəsi iş, bir hissəsi hal, bir hissəsi vəziyyət, bir hissəsi təfəkkür, nitq,  görmə prosesi və s. bildirir. Bu mənalardan əlavə fellər qrammatikanın ixtiyarına keçdikdən sonra  bir çox əlavə məna da qazanır ki, bunlara dilçilikdə qrammatik mənalar deyilir. Belə qrammatik mənalardan biri fellərin funksional mənaya malik olmasıdır. Yəni burada feli sifətlər, məsdərlər, feli bağlamalar nəzərdə tutulur. Müasir Azərbaycan dilində göstərilən qrammatik mənalar fellərə xüsusı qrammatik vasitələrin artırılması ilə əmələ gəlir. Feli sifət, feli bağlama və məsdər formaları müasir Türk və Azərbaycan dillərində felin təsriflənməyən formalarıdır və fellərə artırılan xüsusi şəkilçilərlə düzəlir. Feli bağlamaların araşdırılmasına hələ XIX əsrin birinci yarısında  ilk dəfə Mirzə Kazım bəy başlamışdır. Sonralar M.Əfşarın əsərində feli bağlamaların 12 növündən bəhs edilmişdir. Dilçilik tarixində yazılmış müxtəlif əsərlərdə feli bağlama formaları və onları əmələ gətirən şəkilçilər izah olunmuşdur. Bəzi türkoloqlar feli bağlamaları zamanlara görə təsnif etmişlər. A.M.Şerbak -a;-ə  şəkilçisini gələcək zaman, N.K.Dmitriyev -ıb;-ib;-ub;-üb  şəkilçisini keçmiş zaman, -alı;-eli  şəkilçisini isə gələcək zaman şəkilçisi adlandırırdı. A.N.Kononov isə haqlı olaraq göstərirdi ki, feli bağlamaları zamanlara görə təsnif etmək düzgün deyil, bunları ancaq formaya görə təsnif etmək lazımdır. Çunki feli bağlamalar müstəqil surətdə heç bir zaman məzmunu ifadə edə bilmir. Onların zaman məna çalarlığı müstəqil fellə qarşılaşdıqda müəyyənləşir. Feli bağlamaları zərf hesab edənlər də var. V.V.Vinoqradov feli bağlamaları zərflərin qarışığından ibarət bir nitq hissəsi hesab edirdi. Yəqin ki, o feli bağlamalarla zərflər arasındaki bəzi sintaktik oxşarlığı nəzərə alıb, yalnız ona görə bu mülahizəyə gəlmişdir. Professor R.Rüstəmov da  "Türk dilinin morfologiyası" kitabında  feli bağlamaları təsnif edərək 10 növünü göstərmişdir. Eyni zamanda qeyd olunur ki, müasir Türk dilində feli bağlama felin təsriflənməyən forması olub həm felə, həm də zərfə aid xüsusiyyətlərə malikdir. Feli bağlama zaman bildirmir və cümlənin  xəbərinin işləndiyi zamandan asılı olur. (2,  s.148-153)

Feli bağlamalarla feli sifətlər arasında növ, təsirlilik baxımından ümumi yaxınlıq vardır. Lakin başlıca fərq ondan ibarətdir ki, feli sifətlər adlara daha yaxındır. Lakin feli bağlamaların adlarla heç bir əlaqəsi yoxdur. Onlar əsasən fel qrupuna daxildir. Lakin fellərdən fərqli olaraq müstəqil surətdə zaman, şəxs və kəmiyyət bildirmir. Müstəqil məna ifadə etməyən,cümlə daxilində əsas feldən asılı olduqda hal-vəziyyət, zaman, səbəb-məqsəd və şərt məzmunu daşıyan, lakin şəxs kəmiyyət bildirməyən sözlərə feli bağlama deyilir. Müasir türk və Azərbaycan dillərində mövcüd olan feli bağlamalar tarixən müxtəlif inkişaf prosesi keçmiş, tərkib etibarilə çoxcəhətli olmuşdur. Bunların bəziləri müasir ədəbi dilimiz üçün arxaikləşərək sıradan çıxmış, bəziləri isə hazırda ədəbi dilimiz üçün norma halını alıb işlənməkdədir. Müasir Azərbaycan ədəbi dilində feli bağlama əmələ gətirən aşağıdakı şəkilçilər mövcuddur:

1. -ıb,-ib-,ub,-üb. Bu şəkilçi müasir Azərbaycan dilində öz məhsuldarlığı, əmələ gətirdiyi məna çalarlığının çoxluğu və daşıdığı vəzifənin müxtəlifliyinə görə digər feli bağlama şəkilçilərindən fərqlənir. Bu şəkilçi tarixən dilimizdə, həm keçmiş zaman şəkilçisi kimi, həm də feli bağlama şəkilçisi kimi fəaliyyət göstərmiş və göstərməkdədir. Feli bağlamalar fellərlə bilavasitə və ya bilvasitə əlaqədə olur. -ib,-ib,-ub,-üb şəkilçili feli bağlama zaman məzmunu ifadə etdikdə cümlədə -anda,-əndə şəkilçilərinin məna çalarlığını bildirir. Məsələn: Bütün Təbriz yorğanına bürünüb Təbriz haqqında düşünürdü.

Fellə feli bağlama qrammatik cəhətdən bir-biri ilə sıx sürətdə bağlıdır. Həmçinin onlar eyni suala cavab verir. Feli bağlama  hətəkərin əsas lüğəvi mənasını özündə ifadə edir və müstəqil feli özündən asılı vəziyyətdə saxlayır. Nəticədə isə həmin fel müstəqil mənasını itirir, köməkçi vəzifə daşıyır. Feli bağlama isə ifadə olunmuş iş hal və hərəkətin davamlılığını, inkişafını, hala çevrilməsini bildirir.

2. -a,-ə şkilçisi. Müasir ədəbi dilimizdə əsas etibarilə eyni köklü, müəyyən dərəcədə müxtəlif köklü fellərə qoşulub feli bağlama əmələ gətirir. Bu feli bağlama istər yazılı abidələrin, istərsə də müasir ədəbi dilimizdə işlənmə dairəsinin genişliyinə görə, habelə məhsuldarlığı etibarilə diqqəti cəlb edir. Bunlar cümlə içərisində əsas fellə icra olunmuş iş, hal və hərəkətin icra tərzini bildirir. Məsələn:

Bunun üçün katib dinmir, içində qırıla-qırıla qalırdı.

3. -dıqca,-dikcə,-duqca,-dükcə şəkilçisi. Müasir Azərbaycan dilində geniş dairədə işlənir. Bəzi dilçilərin mülahizəsinə görə bu feli bağlama şəkilçisi -dıq,-dik,-duq,-dük feli sifət və -ca,-cə şəkilçisinin birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Bunlar cümlədə əsas müstəqil fellə ifadə olunmuş iş, hal və hərəkətin davamını bildirir, tədricən inkişafını göstərir. Məsələn: O, danışdıqca ürəyim iftixar hissilə döyünürdü.

4. -ınca, -incə, -unca,-üncə şəkilçiləri müxtəlif semantikalı fellərin kökünə artırılaraq əsasən zaman çaları bildirir.

5. -kən, -ikən şəkilçili feli bağlama istər dilimizin keçmiş dövrlərində, istərsə də müasir ədəbi dilimizdə geniş əhatə dairəsində işlənir. Başqa şəkilçilərdən bu formanı fərqləndirən əsas cəhət odur ki, bu şəkilçi təkcə fellərlə deyil, adlarla da işlənir.Məsələn: O, uşaq ikən çox gözəl olmuşdu. Yeri gəlmişkən sabah sizi qonaq dəvət edirəm.

6. -dıqda,-dikdə,-duqda,-dükdə formalı feli bağlama da əsasən zaman ifadə edir. Məsələn: Onun bu hərəkətlərini gördükdə elə bil dünya başıma fırlandı.

7. -alı, -əli şəkilçili feli bağlama əsasən zaman və səbəb- məqsəd məzmunu ifadə edir. Məsələn: Mən bu kəndə gələli onun heç üzü gülmürdü.

8. -madan,-mədən formalı feli bağlama əsasən zaman və tərz-hərəkət mənasında işlənir. Məsələn: Mən səni görmədən heç yerə getməyəcəyəm.

9. -anda,-əndə feli bağlama şəkilçisi iş, hal və hərəkətin icra olunma vaxtını bildirir. Məsələn: O hadisə yadıma düşəndə tüklərim biz-biz olur.

10.-araq,- ərək feli bağlama şəkilçisi tərzi-hərəkət, hal, vəziyyət, səbəb məzmunu ifadə edir. Məsələn: Nərgiz onun dəyişdiyini düşünərək kədərləndi.

Müasir Azərbaycan dilində olduğu kimi müasir türk dilində də bir sıra feli bağlama formaları  vardır. Bu formalar da xüsusi şəkilçilər vasitəsilə düzəlir:

1. -ip,ip,-up,-üp şəkilçisi. Örnek: Kapıyı açıp içeri girdim.

2. -arak,-erek şəkilçisi. Örnek: İnsan dünyaya ağlayarak gelir, ağlayarak gider.

Bu şəkilçi "olmak" felinə birləşərək müxtəlif ifadələr əmələ gətirir. Bir doktor olarak şunu diyebilirim- Bir həkim kimi bunu deyə bilərərm.

3. -a,a; -e,e şəkilçisi. Örnek: Koşa koşa geldi. Araya araya buluruz. Karların içinde düşe kalka yürüyorduk.

4. -ken şəkilçisi. Örnek: Avcı kuşu uçarken vurdu. Tan yeri ağarırken  yine çıktı yolculuk.

5.-ınca,-ince,-unca,-ünce şəkilçisi. Örnek: İki gönül bir olunca samanlık seyran olur.

6. -alı,-eli şəkilçisi. Örnek: Sen gideli bir yıl oldu. İşe başlayalı gece gündüz çalışıyor.

7. -ar-maz, -er-mez,-ır-maz,-ir-mez,-ur-maz, -ür-mez şəkilçiləri. Örnek: Zil çalar çalmaz dersaneye koştu.

8. -dıkça,-dikçe,-dukça,dükçe; -tıkça,-tikçe,-tukca,tükçe şəkilçiləri. Örnek: Hakkın yüzü güldükçe, gülümser beşeriyyet.

9. -madan, -meden şəkilçiləri. Örnek: Çekinmeden düşündüyünü söyleyebilirsin.

Müasir türk dilində  bəzən eyni funksiyada  -maksızın, -meksizin feli bağlama şəkilçisi də işlənir. Örnek: Göksal cebinden saymaksızın bir deste para çıkardı.

10. -casına, -cesine- bu da zaman şəkilçisindən sonra artırılır. Örnek: Bir armağan kazanmışcasına sevindi.

               Göründüyü kimi müasir türk və Azərbaycan dillərində  bir sıra şəkilçilər var ki, ya sadə, ya da mürəkkəb cümlə daxilində iki işi bir-birinə bağlayır, yəni bir cümlədə iki iş icra edilir ki, onun biri sərbəst, digəri isə sərbəst işlə bağlı olur. Cümlə daxilində həmişə  bağlı fel sərbəst feldən əvvəl işlənir və heç bir şəxs və zaman şəkilçisi qəbul etmir.  Bunların şəxsi və zamanı özlərindən sonra gələn və cümlənin xəbəri olan əsas və sərbəst feldən asılı olur. Türk dilçi alimi Tahsin Banguoğlu da  feli bağlamaları geniş tədqiq edərək yazırdı: " Fiilden isimler isimden isim tabanları gibi çoğu asıl üretim ekleriyle kurulmuş, bir takımı da üretim değeri kazanmış çekim ekleriyle yapılmışlardır. Dilimizde fiil köklerinin isim köklerinden kesin olarak ayrılmış ve sayıca çok olmaları sebebiyle bu tarz üretim geniş ölçü kazanmış ve çok kelime vermiştir."  O feli bağlamaları tədqiq edərək onları zarffiller adlandırır və  Ulama zarffilleri, Hal zarffilleri, Karşıtlama zarffilleri, Zaman zarffilleri, Sebep zarffilleri ve  Karşılaştırma zarffilleri olaraq təsnif etmişdir. (5,  s.427-440)

Müasir Azərbaycan və türk dillərində feli bağlamalar əsas fellərdən, yəni şəxs və zaman şəkilçisi qəbul edən və müstəqil nitq hissəsi kimi işlənən fellərdən əmələ gəlmişdir və cümlədəki vəziyyətinə görə də əsas fellərdən asılıdır.

Türk dilçi alimi Müharrem Ergin Türk dilində feli bağlamaları gerundiumlar adlandırmışdır. O yazırdı: "Gerundiumlar hareket hali ifade eden fiil şekilleridir. Bu ifadeleri ile fillerin zarf şekillerini yaparlar. Bu sebeple kendilerine zarf fil de denir. İlk ve otra okullarda bağ fiil adı da verilir. Çekilmeyen fiil şekilleridir. Ne isim, ne fiil çekim eki alırlar. Kelime münasebetlerinde ve cümlede zarf olarak kullanılırlar. Hareket halinden başka bazıları  devamlılık, zaman ve sebep gibi zarf fonksiyonlarını da ifade ederler. Fiil kök ve gövdelerine gerundium ekleri getirmek suretiyle yapılırlar. Gerundium ekleri şunlardır:  (6, s.582- 597)

1. a,e -bu ek çift kullanılır. Örnek: koşa koşa, güle güle, gide gide.

2. ı,i,u,ü-  bugün yalnız bileşik fiil yapmakta kullanılırlar. Örnek: alıver, çekiver, görüver.

3. ıp,ip,up,üp- çok işlek bir gerundium ekidir. Örnek: gelip, uyuyup, olmayıp.

4. arak, erek- çok işlektir. Örnek: koşarak, başlayarak,gülerek.

Gerundiumlar ek almaz. Onlar için gelerekten, giderekten gibi kullanışlar yanlıştır.

5. ınca,ince, unca, ünce-çok işlektir. Hareket halinden başka zaman fonksiyonu belirlidir. Örnek: yapınca, gidince, okuyunca, vermeyince.

6. alı,eli -bu davamlılık gerundiumudur. Örnek: geleli, oturalı, görmeyeli, gideli.

7. madan, meden-menfi gerundium ekidir. Çok işlektir. Örnek: bilmeden, konuşmadan, beklemeden.

8. ıcak, icek-ağızlarda kullanılır.

9. uban, üben- arak, erek fonk siyonundadır. Eskiden  kullanılırdı. Şarkılarda, metinlerde bugün de geçer. Örnek: duruban, gelüben.

10.-ken - isim fiilinin gerundium ekidir. Diğer fiillerin sonuna da gelip ekleşerek bileşik gerundium yapar. Örnek:  gelirken, yaparken, çıkmazken. Vurgusuzdur.Vurguyu kendi önündeki heceye atar.

11. dıkça, dikçe, dukça, dükçe; tıkça, tikçe, tukça, tükçe- Bugün türkçede gerundium gibi kullanılmaktadır. Örnek: gittikçe, vurdukça, bildikçe.

12 .anda, ende- bu da bir partisip şeklidir. Gerundiumlaşmıştır. Azeri ağızlarında görülür. Örnek: alanda, gelende, vuranda.

Türk dilçi alimlərindən Tahir  Necat Gencan feli bağlamaları ulaçlar- bağ eylemler adlandırmışdır. Kurduğu tümceciği  başka bir tümceciğe bağlayan eylemsilere bağ eylem ya da ulaç denir. Ulaçlar yapılışlarına göre iki türlüdür.

1. Özel eklerle eylem kök ve gövdelerinden türeyenler.

2. Başka ek ve ilgeçlerle ad eylemlerden sıfat eylemlerden türeyen bağ eylemler, yani ulaçlardır.

1. -ıp -yapılı ulaç. Türkçede eylem tabanlarının sonuna sesli uyumuna göre değişen -ıp eki gelir. Bu ulaçlar  üzneleriyle kip ve çekimleri eşit olan eylemleri biçimdeş eylemsileri bağlamaya yarar. Örnek: Okuyup anlayınız, yazıp söyleyiniz.

2. Durum ulaçları. Bu ulaçların üç şekli vardır: a) -erek yapılı ulaç- kurdukları tümceciklerle birlikte kendilerinden sonra gelen eylemlerin ya da eylemsilerin ne halde, ne durumda yapıldıklarını gösteren birer tamlayıcı, yani durum belirteci olur. Örnek: İnsan dünyaya ağlayarak gelir, inleyerek gider. b)-ken yapılı ulaçlar. Daha çok geniş zaman kipinin tekil üçüncü kişisine - ken eki takılarak yapılır. Örnek: Çocuk koşarken kelebekler uçtu.v)-a,a;  -e,e yapılı ulaçlar. Bu ulaçlar da tümcecikleriyle birlikte kendilerinden sonra gelen eylemin durum belirtecidir. Örnek: Sağı solu koruya gözete konuşuyorlar.

3.Artçıl ulaçlar. Bu ulaçlar bir kaç çeşittir. a)-ınca,-ince,-unca,-ünce yapılı ulaç. Bu artçıl ulaç, kendisinden sonra gelen eylemin ve eylemsinin hemen kendisinin ardı sıra yapıldığını ya da yapılacağını gösterir, yani  kurduğu tümcecikle birlikte zaman belirteci olur. Örnek: Bahar gelince çiçekler açar. b)-ar -mez yapılı ulaç geniş zaman kiplerinden üçüncü tekil kişilerinin olumlu ve olumsuz halleri birlikte kullanılarak daha kuvvetli bir artçıl ulaç yapılır. Örnek: Zil çalar  çalmaz sınfa koştu.

3. Başlama ulaçları. -alı,-eli -ulaçları kendilerinden sonra gelen eylemlerin başlangıcını belirtmek için kullanılır. Örnek:  Dersler başlayalı gece gündüz çalışıyor.

4.Bitirme ulacı. -inceye dek ulacı- kendisinden sonra gelen eylemin, ya da eylemsinin bitimini göstermeğe yarar. Örnek: Babam gelinceyedek burada kalacağım.

5.Vakit ulaçları. -dıkça ulaçları- kendisinden sonra gelen eylemin ya da eylemsinin hangi vakitlerde yapıldığını belirtmeye yarıyor. Örnek: Dedem koynunda yattıkça benimsin ey güzel  toprak!

6. Zaman ulaçları.  a) - madan,-meden- ulaçları kendisinden sonra gelen eylemin ya da eylemsinin yapılma zamanını, nasıl yapıldığını bildirmeğe yarar. Örnek:  O gelmeden biz işi bitirmiştik. b) -dikta, dikte, dukta, dükte ulaçları. Örnek: Siz geldikten sonra misafirleri davet edeceğiz.

7. Nedenlik ulacı. için, den, dolayı gibi ulaçlar kendilerinden sonra gelen eylemin, ya da eylemsinin yapılışındaki nedenini belirtmeye yarar. Örnek:  Bana ipek diye neler satmış?!

Türkçede adeylemler iyelik eki aldıktan sonra kimi ekler, belirteçler ve ilgeçlerle bağeylem durumuna gelir. Bütün eylemsiler gibi ulaçlar da yapıldıkları kök ve gövdelere göre olumlu, olumsuz durumlarda bulunur.  geçişli, geçişsiz ; etken, edilgen, dönüşlü ve işteş olur, yani eylemler gibi her çatıya girerler. Feli bağlamanın felin təsriflənməyən forması olub həm felə, həm də zərfə aid xüsusiyyətlərə malik olduğunu qeyd etdik. O özlüyündə zaman bildirmir və cümlənin xəbərinin işləndiyi zamandan asılı olur. Cümlədə əsas felə aid olub  onu izah edir. Bununla yanaşı feli bağlamada ifadə olunan hərəkət, cümlənin əsas felində ifadə olunan hərəkətdən əvvəl də baş verə bilər, yaxud bu hadisələr eyni anda paralel şəkildə ortaya çıxar. Digər tərəfdə feli bağlamalardan bir qismi müəyyən mənada cümlədəki hərəkətin zamanı ilə əlaqədardırsa, digər bir qismi daha çox əsas feldə ifadə edilən hərəkətin hal vəziyyəti ilə bağlıdır.

Qeyd etmək lazımdır ki, Azəbaycan dilinə nisbətən Türk dilində məsdər, feli sifət və feli bağlama tərkibləri daha çox işlənir. Bu hər şeydən əvvəl onunla əlaqədardır ki,  Türk dilində tabeli mürəkkəb cümlələrin işlənmə tezliyi Azərbaycan dilindən zəifdir. Azərbaycan dilində tabeli mürəkkəb cümlələrin budaq cümlələrinin baş cümlələri izah edən, tamamlayan və s. vəzifələrini, türk dilində müəyyən mənada  məhz bu tərkiblər yerinə yetirir. Türk dilçi alimlərinin "filimsi", "eylemsi" (cümlə üzvü kimi götürdükdə "cümlemsi","tümcemsi") adlandırdıqları məsdər, feli sifət və feli bağlama tərkibləri sintaktik təhlil zamanı cümlənin bir üzvü ( tamamlıq, təyin, zərflik və s.) hesab edilir.

Müasir Azərbaycan və Türk dillərində feli bağlama şəkilçiləri çox zəngin və müxtəlif  olduğu kimi, onların ifadə etdikləri mənalar da çox müxtəlifdir. Feli bağlamalar hal, vəziyyət, ümumi zaman, tərzi hərəkət və qismən səbəb məzmunlarını ifadə edirlər. Bunların ifadə etdikləri məzmunlar da başlıca olaraq cümlənin ümumi mənasından, xüsusilə əsas felin mənasından asılı olur.

Beləliklə müasir Türk və Azərbaycan dillərində felin təsriflənməyən formalarından biri olan feli bağlama haqqında  kiçik də olsa tədqiqat işi apardıq. Hər iki dildəki şəkilçiləri təhlil etdik, müqayisə apardıq, yeri gəldikcə fikirlərimizi misallarla əsaslandırdıq. Fel dilçiliyin ən aktual bölməsidir, eləcə də feli bağlama fel bölməsinin ən aktual hissəsidir. Buna görə də bu mövzunun daha geniş şəkildə araşdırılmasına ehtiyac vardır.

 

İstifadə olunmuş ədəbiyyat:

1. Ə.Rəsulov, R.Rüstəmov. Türk dili. Bakı-2007

2. R.Rüstəmov. Türk dilinin morfologiyası. Bakı-2007

3.M.Hüseynzadə. Müasir Azərbaycan dili. Bakı- 1983.

4.Müasir Azərbaycan dili. AMEA-nın nəşri. II cild. Morfologiya. Bakı-1980.

5.Tahsin Banguoğlu. Türkçenin Grameri. Ankara-1990.

6.Muharrem Ergin. Türk Dilbilgisi. İstanbul - 1993.

                                                                                                   

Сравнительный анализ деепричастий в турецком и Азербайджанском языках

РЕЗЮМЕ

Неличные формы глагола занимают исключительно важное положение в грамматическом строе тюркских языков. В  тюркологии отсутс­тву­ют спе­циальные исследования, посвященные сравни­тельному анали­зу не­лич­ных  форм глагола в азербайджанском и турецком языках, что  и представляет акту­альность данной статьи.

The  comporative analyth of participles in Turkish and Azerbaicanian languages

SUMMARY

Non-finite verb forms occupy an important position in only grammatical structure of Turkic languages. There no special studies on comparative  research of non-finite verb forms  in the Azerbaicani and Turkish, which is the actuality of this article.

Açar sözlər: dilçilik, morfologiya, fel, felin təsriflənməyən formaları, feli bağlama, müqayisəli tədqiqat.

Ключевые слова: языкознание, морфология, неличные формы глагола, деепри­частие, сравнительное исследование

Keywords: linguistics, morphology, non-finite  verb forms, participle, comparative study

 


Alməmmədov Şamil

TÜRK DİLİNDƏ DAR VƏ GENİŞ SAİTLƏR

               Türk və Azərbaycan dilləri türk dilləri arasında bir-birinə ən yaxın olan dillərdəndir. Buna baxmayaraq bu dillərin müqayisəli olaraq öyrənilməsi məsələsi diqqətdən kənarda qalmışdır. Bu gün buna daha çox ehtiyac duyulmaqdadır. Məqalə ilk təşəbbüs olaraq bu iki dildə müştərək olaraq işlədilən lakin bir dildə açıq saitlərlə, digərində isə qapalı saitlərlə işlədilən sözlərə və şəkilçilərə həsr edilmişdir.                                                                                          

Fikrimizcə, Azərbaycan dilindəki “ekizsözünün Türk dilində “İkiz «kimi, yəni qapalı sait əvəzinə açıq saitlə, eləcə də Türk dilindən ticarət istilahı kimi alınmış Azər­bay­canın ticarət sektorunda işlədilən və demək olar ki, bütün satış məntə­qə­lərinin vitrin­lərində yazılaraq reklamlaşdırılan «endirim «sözünün birinci saitinin Türk dilindən fərqli olaraq qapalı sait kimi işlədilməsinin səbəbi hər kəs üçün maraqlıdır.

  Qeyd etmək lazımdır ki, türkoloqlar əsasən bütün türk dillərinə xas olan xüsusiy­yətlərə daha çox önəm verdiklərinə görə iki dil arasında mövcud olan  məsələlərə o qədər də maraq göstərməmişlər  

Məsələyə daha dərindən bələd olduqda məlum olur ki, çox sadə görünən haqqında bəhs edəcəyimiz bu məsələ ümumtürkoloci məsələlərlə əlaqədar olub tarixi kökləri çox qədimlərə gedən və elmi marağa səbəb bir mövzudur.

Azərbaycan alimlərindən mərhum akademik M. Şirəliyev Azərbaycan dilinin türk dilləri ilə müqayisəsi nəticəsində bu dili digər türk dillərindən fərqləndirən aşağıda sadaladığımız özəllikləri göstərmişdir:

1) Azərbaycan dilində e və ə fonemləri differensasiyaya uğramışdır (Qeyd et­mək ye­rinə düşər ki, Müasir Türk ədəbi dilində ə hərfinin olmaması bu dildə fonem ayrıl­masının baş verməməsi ilə bağlıdır.-Ş.A.).Alim Azərbaycan dilində ə foneminin möv­cud­luğunu ölkəmizin coğrafi  mövqeyi və əhatəsindəki dillərin təsiri ilə əlaqələn­dirmişdir.

2) Azərbaycan dilində anlautda Q samitinin iştirakı (Müasir Türk ədəbi dilində sözün əvvəlində Q samitinin sert (kar) qarşılığının işlədilməsi daha yayqındır: kara, kum, kuzu, kar, kadın, kız v.s.

  3) Türk dillərindəki yıl, yürək yılan, yıldız kimi sözlərdə Y samitinin düşməsi

  4) Azərbaycan dilində X samitinin olması,

  M.Şirəliyev Azərbaycan dilini başqa türk dillərindən fərqləndirən üç vacib qram­ma­tik özəllik qeyd etmişdir ki, bunlar eyni zamanda Müasir Türk və Azərbaycan ədəbi dillərini fərqləndirən dil faktlarıdır.

    Bu xarakterik xüsusiyyətlər bunlardır:

1) Nəqli keçmiş zaman şəkilçisinin ıb (ib, ub, üb) kimi formalaşması; 2) Vacib şək­li­nin ası, əsi kimi formalaşması; 3) İntonasiya ilə sual cümləsinin formalaşması (5. 4,5.)

 Təxminən əsrin dörddə biri qədər olan bir müddətdə Türkiyə və Azərbaycan arasında iqtisadi siyasi və mədəni sahələrdə xeyli işlər görülmüşdür .Çoxsahəli əlaqələrin inkişafı fonunda iki dil arasında da söz alış-verişi intensivləşmiş, obyektiv səbəblər üzündən hər iki dildə olan sözlərin semantik incəlikləri anlaşılır hala gəlmişdir. Doğrudur,bəzən,sözün belə məna və məna çalarlarına yanlış yanaşma üzündən yerli-yersiz söz əvəzləmələrinə yazılarda və bəzən də telrviziyə verilişlərində rast gəlinir, Bu sözün formal tərəfini əsas götürərək səs tərkibinin eyniliyindən irəli gələn səhvdir. («dedi «yerinə «söylədi «kimi )

  Məlum olduğu üzrə Türk və Azərbaycan dillərinə ərəb və fars dillərindən xeyli söz keçmişdir. Bu qəbildən olan sözlər bu vəya digər dərəcədə dəyişmələrə məruz qalmışdır.Xüsusən ərəb sözlərinin çətin tələffüzü bunların orfoepik dəyişmələrini zəriri etmişdir. M üasir Azərbaycan dili (Leksika) kitabında yazırdı ki, Azərbaycan dilindəki sözlərin xeyli hissəsi dilimizin fonetik xüsusiyyətlərinə uyğunlaşdırılmışdır ( 2. 46 ) Lakin əksəriyyətlə həmin sözlər Azərbaycan ədəbi dilində açıq saitlərlə ifadə edilmişdir

Azərbaycan dilindəki memar, eşq, elm v. s. sözlər ərəb dilindən alınmış sözlər olub Türk dilində mimar, ilim kimi işlədilmişdir. Türk və Azərbaycan dilində eyni mən­şədən olub iki dildə saitləri fərqli (bir dildə açıq saitlər digər dildə isə qapalı saitlər) yazılan və tələffüz edilən sözlər kifayət qədər olduğundan bunun başlıca səbəbini araşdırmaq nəzəri - praktiki önəm kəsb edir. Məsələnin elmi şəkildə həlli bir sıra daha başqa dil məsələlərinin aydınlaşdırılmasına kömək edə bilər. Məsələn nə üçün şərq ədəbiyyatında məşhur olan “Leyli və Məcnun” əsərindəki Leyli sözü Türk dilində Leyla olaraq işlədilir. Budamı yuxarıda bəhs etdiyimiz açıq və qapalı sait məsələsi ilə bağlıdır.

 Bütün bunlar göstərir ki, dar və geniş (Azərb.dilində: açıq və qapalı) saitləri fərqli olan sözləri iki yerə ayıraraq araşdırmaq lazımdır: Ərəb dilindən alınmış sözlər və Türk mənşəli sözlər

Ərəb dilindən alınmış sözlər də vahid qanunauyğunluğa tabe olmadığına görə bunları da bölmək Lazımdır: Birincisi  samitlərin təbiəti ilə bağlıdırsa, ikincisi Türk və Azərbaycan dillərinin daşıyıcılarının tələffüz edə bilmədikləri samitlərlə əlaqə­dardır.Xüsusiylə ayn həfli sözlərin bu qrupa aid olduğunu qeyd etmək lazımdır.

Azərbaycan ədəbi dilində işlədilən ərəb sözlərindən danışarkən dilçilər xüsusi olaraq vurğulayırlar ki, bu qəbildən olan sözlər azərbaycanlaşdırılaraq bir vətəndaşlıq hüququ qazanmışdır. Bu fikirlə razılaşaraq əla ə etmək lazımdır ki, bu gün ərəb mənşəli sözlərin müəyyənləşdirilməsi olduqca çətindir. Bunun üçün ərəb dilinin leksik tərkibi ilə tanış olmaq lazımdır. Lakin, Müasir Türk ədəbi dilindəki ərəb mənşəli sözlərin ən azından başqa dildən Türk dilinə keçdiyini göstərən dil faktoru vardır. Misallara müraciət edək.

        Türk dilində                                         Azərbaycan dilində

Hasan

Həsən

Ali

Əli

Kalem

Qələm

Kader 

Qədər (qəzavü-qədər)

Hasret

Həsrət 

Hamit

Həmid

Haber

Xəbər

Hapis

Həbs

Helal

Halal

Hər iki dildə Ahəng qanunu olduğu halda Türk dilində bu sözlərin demək olar ki, əksəriyyətinin bu qanuna tabe olmaması istər istəməz maraq doğurur. Bu isə ciddi səbəb olmadan mümkün deyildir. Çünki ahəng qanunu Türk dilinin bu dilin fonetik sisteminə təsir edə bilən vacib dil hadisəsidir

Nəzərə alsaq ki. Ahəng qanununa tabe olmayan hər hansı bır alınma sözün tələffüzü türk dillərinin daşıyıcıları olan insanlar üçün xüsusi təlim olmadan çox çətindir.Xüsusi olaraq vurğulamaq istəyirik ki, Türkiyədə hətta tam savadsız olan belə, ərəb sözlərini söylərkən alışmış olduğu öz Ahəng qanununu pozmaqla ərəb sözlərini nisbətən ərəb tələffüzünə uyğun olaraq deyə bilir.

Bu təsadüfdürmü? Əlbəttə təsadüf deyil, təsadüf kimi hesab edilsə belə, dildə təsadüflərin də elmi izahı vardır.

Burada fikrimizcə, linqvistik aydınlaşdırmadan daha çox dilxarici faktorların rolundan danışmaq lazımdır. Yəni Türkiyədə İslam dininin təsiri, Türkiyənin İslam dünyasının həlledici ölkəsinə çevrilməsi İmperiya dövründə İslam dini və Qurani-Kərim dili olan ərəb dilinin dövlət idarəetmə sistemindəki vacib yeri v. s. faktorlar Türk dilində işlədilən ərəb dilinin orfoepik qaydalarına mümkün olduğu qədər riayət etməyə sövq etmişdir

Buradan belə bir fikir yaranmasın ki, türklər ərəb sözlərini tam olaraq ərəblər kimi tələffüz edə bilmişlər. Təbii ki, belə değildir. Lakin bütövlükdə onlar ərəb söz­lərinin ərəblər kimi tələffüz edilməsinə xüsusi fikir vermişlər .Buradan da belə bir məntiqi nəticə hasil olur ki, deməli, istər din olsun, istər dil olsun ictimai şüur müəy­yən bir istiqamətə doğru məqsədyönlü inkişaf edərsə orada başarı qazanmaq mümkündür

Verdiyimiz misalların fonetik mənzərəsinə diqqət etdikdə görürük ki, Hasan sözü istisna olmaqla qalanlarının birinci saiti qalın ikincisi isə incə saitlərdir, Bunların hamısı Azərbacan dilində Ahəng qanununa uyğunlaşdırılmış reqressiv assimiliya­syaya uğrayaraq qalın saitlər incə saitlərlə əvəz edilmişdir..

Ərəb dili samitləri qalın vəya incə sait qəbul etmələrinə görə iki yerə bölünür. Misallardaki samitlər qalın saitlə heca quran samit olduqlarına görə misallarda ahəng qanunu pozulmuşdur. Misallarda verilmiş Ali sozündə bu qanunun pozulması ərəb dilindəki boğaz samiti olan ayn hərfinin ifadə etdiyi səsin artikulyasiyasının türk xalqlarında olmaması ilə bağlıdır. Göründüyü kimi Türk dilində qalın sait, Azər­baycan dilində isə incə sait işlədilmişdir.

Məqalə eyni zamanda praktiki önəm daşıdığı üçün misalların sayını artırmaq məq­sədəuyğundur:

         Türk dilində:                     Azərbaycan dilində:

          İlim                                                                  Elm

Aşk                                                                  Eşq

               Ilaç                                                                   Əlac

               Midə                                                                Mədə

              Mani                                                             Mane

Türk və Azərbaycan dillərindəki saitlərin işləklik dərəcələrini araşdırdıqda məlum olur ki. müştərək işlədilən ərəb sözlərinin çoxunda bir dildə dar saitlərin, digərində Geniş saitlərin işləklıyi üstünlük təşkil edir ; İlim, İlaç, Midə, Mani sözlərindəki Dar sait Azərbaycan dilində Geniş saitlə bildirilmişdir

Ərəb dilində ayn hərfi əsli etibarilə nə İ saiti, nə də E saitidir. Ərəblərə məxsus xüsusi artikulyasiyaya malik bu samitin Türk dilində Dar saitlə, Azərbaycan dilində isə Geniş saitlə ifadə edilməsinin., təkcə leksik vahidlər içərisində deyil həm də grammatik (Morfoloci) vahidlərdədə iki dildə fərqli satlərlə işlədilməsinin linqvistik səbəbi vardır.

Leksik vahidlərdə yuxarıda haqqında danışılan bu xüsusiyyət təkcə Türk və Azərbaycan dilləindəki müştərək işlədilən sözlərlə məhdudlaşmayıb bütün türk dillərinə aiddir

Qədim türk yazılı abidələrinin qrammatik quruluşunu incələmiş iyriminci əsrin tanınmış türkoloqu akademik A.N. Kononov türk dillərində mövcud olan bu iki əlaməti ən qədim türk dialekt fərqi kimi qeyd etmişdir.

A. N. Kononov yazır ki , bu dil fərqi qədim türk qəbilələrinin o zamanki mürək­kəb şəraitdə tez-tez ayrılmaları və birləşmələrinin nəticəsində meydana gəlmişdir (4. 37).A.N.Kononova görə həm qədim türk dillərində (dialektlərində) həm də müasir türk dillərində açıq saitlərə və qapalı saitlərə meyilli xalqlar olmuşdur (4.37). Yeri gəlmişkən deyək ki, alim Azərbaycan dilini Açıq saitli dil qrupuna, Türk dilini isə Qapalı saitli  dil qrupuna aid edir (yenə orada)

Qədim türk yazılı abidələrində (Orxon-Yenisey abidələri mətnlərində) bəzi hallarda saitlərin yazılmaması, sonralar da ərəb əlifbasına keçidlə bağlı olaraq ərəb dili imlasının təsiri ilə həm leksik vahidlərin həm də morfoloci əlamətlərin imlasında saitləri yazmama kimi hallar sonralar bir sıra sözlərin düzgün oxunmasına əngəl törətmişdir. Orxon Yenisey abidələrində YİR (yer deməkdir) sözü iki şəkildə yazılmışdır; həm DAR sait olan İ yazılmış , həmdə bu söz konsonont dillərdəki kimi iki samitlə verilmişdir. Bunu nə ilə izah etmək olar, müəllif səhvi kimi .yoxsa ozamanki dialekt fərqi kimi ! Bu gün bunu demək xeyli çətindir

Sırf konsonont dil olan ərəb dilində türk dillərindəki saitlərin hamısının olmaması.qısa saitlərin fonem xüsusiyyətinə malik olmaması üçün imlasına ciddi ehtiyac duyulmamasına görə ərəb dilində az çox yazıb oxumağı bilən hər kəs üçün bu dildə fkr sözünün «Fikir «olduğunu anlamaq çətin deyildir. Yazıda saiti yazılmayan tələffüzdə belə intensif samit keçidləri də sözün mənasını başa düşməkdə maneə törədə bilmir Belə məlum olur ki, uzun əsrlər Türk dillərinin imlası başqa dillərin təsirinə məruz qalmışdır Bu da nəticə etibarilə həmin mətnlərin düzgün oxunuşunda problemlərlə üzləşməyə səbəb olmuşdur

Əlimizdə 1982-ci ildə çapdan çıxmış İki Zirvə kitabinin üz qabığında Yunus İmre ve Aşiq Veysəl sözləri yazilmiş,. bir də 1991-ci ildə Ankarada yayınlanmış  Aylık  

Türk Dili dil dergisi vardır. Dərginin üz qabığında YUNUS EMRE deyə yazıl­mışdır. Bunlardan hansı doğrudur, İMREmi, yoxsa EMREmi. Eyni bir sözün Türk dilində e saiti, yəni Geniş saitlə ifadə olunması həmin sözün Azərbaycanda bunun əksinə olaraq DAR saitlə verilməsi ərəb dilindəki ELİF hərfinin elə ərəb dilində belə hərəkəsindən asılı olaraq A, Ə, İ kimi oxunması ərəb hərfini qəbul etmiş türk xalq­larında müəyyən problemin yaranmasına səbəb olmuşdur . Ərəb hərfi ilə ifadə edil­miş bu sözün həm DAR həm GENİŞ saitlə verilməsi A.N.Kononovun da qeyd etdiyi kimi türk dillərindəki ümumi qanunauyğunluqla əlaqədardır; bir qrup türk xalq­larında Geniş saitə bir qrupunda isə Dar saitə meyillikləri ilə bağlıdır. Lakin yenə həmin müəllifin fikrinə görə azərbaycanlılar daha çox GENİŞ SAİTLƏ danışırlar. Türk dilində isə Dar saitə meyli göstərən yetəri qədər misallar vardır.

Yuxarıda qeyd etmişdik ki, Azərbaycanda çap olunmuş kitabda İMRE şəklində verilmişdir.

Azərbaycan dilinin Geniş saitli dil olduğunu əsas götürəcək olursaq onda gərək Bakı şəhərində

Yayınlanmış bu kitabda İMRE deyil ƏMRƏ  yazılmıç olsun. Demək ki, ƏLİF hərfinin burada hansı saiti ifadə etdiyi düzgün müəyyən edilməmişdir. Nəticədə bir söz iki dildə müxtəlif şəkillərdə qanunauygunluğa əks olaraq Azərbaycan dilində DAR saitlə, Türk dilində isə yenə qanunauyğunluğun əksinə olaraq GENİŞ saitlə oxucuya təqdim olunmuşdur.

Qeyd etmək lazımdır ki, belə səhvlər (obyektiv olaraq buraxilan səhvlər hesab olunur, burada müəlliflərə irad ola bilməz. bu qəbildən olan səhvlər mütəxəssislər tərəfindən təshih edilir,lakin “səhvlər də vardır ki, onlar bu gün artıq səhv kimi qəbul edilmir. Misal üçün Azərbaycan dilində Leyla və Leyli adının paralel olaraq işlə­dilməsi də yenə ərəb hərfi olan YA-nın bu dilin özündə belə çoxfunksiyalılığı ilə izah edilir. Yoxsa M.Füzulinin «Leyli və Məcnun» əsəri nə üçün Türk dilində Leyla ve Mecnun olaraq yazılsın və tələffüz edilmiş olsun .Əslində Azərbaycan dili Geniş saitlərə meyilli dil hesab olunduğuna görə gərək bizim dilimizdə Leyla yazıla idi. Dilimizdə bu sözün iki şəkli geniş işləklik hüququ qazanmışdır. Amma poyemadan bəhs edilirkən mütləq DAR sait lə ifadə edirik. Buradan sadə bir nəticə çıxır: Əreb hərfi olan YA hərfinin– hansı səsləri ifadə etdiyini bilməmişik

Müasir dilimizdə əgər  LEYLA sözü (ad kimi), LEYLİ sözü həm ad həm də əsər adı kimi iki fonetik tərkiblə geniş yayılmışsa bu o deməkdir ki, LEYLİ sözünün məşhurlaşmasında orfoqrafiya, onun sadə xalq arasında şoxişləkliyi isə orfoepiyanın təsiri ilə bərqərar olmuşdur

Müasir Türk ədəbi dilinin (Yazı dili) orfoqrafik lüğətini hazırlayarkən DAR və GENİŞ sait tənasüblüyü bugünə qədər bəzi fonetik hadisılərinin imlasında həmişə mübahisələrə səbəb olmuş və bizcə bu problem hələ də çözülməmiş qalmaqdadır. Mahiyyət bundan ibarətdir:

Türk ədəbi dilində olduğu kimi danışıq dilində də sızmalı samit adını almış beynəlxalq adı spirant olan Y samitinin əvvəlindəki geniş saitlər darlaşaraq qapalı saitlərə keçir. Yəni Y”dən əvvəl gələn A və E açıq saitləri ahəng qanununa uyğun olaraq DAR saitlər olan I, İ, U, Ü saitləri ilə əvəzlənir : anla- anlayorum, bekle- bekleyorum şəklində deyil, anlıyorum, bekliyorum kimi tələffüz edilir. Uzun zaman Türk Dil Kurumunda bu məsələdə fikir birliyinə gəlmək mümkün olmamışdır. Bizə məlum olan bilgiyə görə Türk Dil Kurumu xəttilə otuza yaxın İMLA KILAVUZU kitabı (Orfoqrafiya sözlüyü ) yayınlanmışdır . Son məlumata görə daha dəqiq desək 27-nci nəşrin təklifinə görə verdiyimiz misalların birinci  variantı təklif edilir. Yuxarıda verdiyimiz sözlərin Türk ədəbi dilində anlayorum , bekleyorum yazilmasi  təklif olunur .

Türk dilində DAR saitlərə, Azərbaycan dilində isə Geniş saitlərə meylin olduğunu eyni zamanda şəkilçilərin imlasında da görmək mümkündür.Bunu ismin xəbərlik kateqoriyasının və felin təsrifi zamanı istifadə olunan şəxs şəkilçilərinin timsalında əyani görmək mümkündür

       Misallar:

              Türk dilində:                   Azərbaycan dilində:

              ---------------                     ------------------------

  1. 1.  Anlıyorum                   Anlıyoruz                          Başa düşürəm                   Başa düşürük
  2.  Anlıyorsun,                   Anlıyorsunuz               Başa  düşürsən                        Başa  düşürsünüz
  3. Anlıyor                              Anlıyorlar                          Başa düşür                Başa  düşürlər

 

    Türk dili ilə Azərbaycan dilindəki misalların müqayisəsi göstərir ki, birinci və ikinci şəxsin təkini bildirən şəxs şəkilçiləri Türk dilində DAR saitlərlə, Azərbaycan dili misallarında isə geniş saitlərlə ifadə edilmlşdir.

     İnkarlıq bildirən MA (ME) şəkilçisi də spirant Y önündə dördvariantlı mı şəkilçisinə keçərək –mı ; - mi ; - mu, - mü olur: anlamıyorum, anlamıyorsun v. s.

     Xəbərlik kateqoriyası şəkilçiləri də eyni qaydaya tabedir.

            Türk dilində:                        Azərbaycan dilində:

             ---------------                          -----------------------

     1.  Çocuğum                                Uşağam  

      2.  Çocuksun                               Uşaqsan

      3.  Çocuktur                               Uşaqdır v. s.

       Burada bir cəhəti qeyd etmək yerinə düşə bilər. Müasir Türk dilində Uşaksan söz forması tamamilə başqa qrammatik quruluşlu vahid hesab olunur. Bu Azərbaycan dilindəki uşaqsan mənasını verməməklə yanaşı morfoloci strukturu da başqadır. Türk dilindəki UŞAKSAN söz forması «əgər sən uşaqsansa « mənasını verdiyi halda Azərbaycan dilindəki UŞAQSAN sözü birinin uşaq olduğunu təsdiqləmə anlamına gəlir. Birincisində şərt mənası ikincisində isə xəbərlik qrammatik mənaları vardır . Belə bir qənaət hasil olur ki, dargeniş saitlər məsələsində dil sanki öz- özünü tənzimləyir Azərbaycan dilində -san -sən ikinci şəxs xəbərlik şəkilçisi kimi forma­laş­dığına görə -san -sən şəkilçisindən sonra şərt şəkilçisinə ehtiyac duyulmuşdur, Halbuki, Türk dilində lokaniklik baş vermiş, -sa ; -se  şətrt şəkilçisi kimi, - n elementi isə ikinci şəxsin təkini bildirən şəkilçi olaraq özünü gösrərmişdir,

      Türk dillərinin daşiyicilarinin hansılarının daha çox dar, hansılarının geniş saitli olduqları türkoloq-dilçilər tərəfindən təsbit edilərək onları xarakterizə edən xüsusiyyətləri incələnərək qeyd edilmişdir  Lakin təəssüflə qeyd edirik ki, türk dillərinin mövcud bütün dialekt və şivələrinin müqayisəli öyrənilərək kapital bir əsər halında oxuculara təqdim etmək fikrimizcə kiməsə müyəssər olmamışdır. Bu fikri subyektiv olaraq qəbul edənlər ola bilər. Lakin hər kəsə bəllidir ki, bu gün ideal olmasa da çox yaxşı şərait meydana gəlmişdir ki. heç olmasa Türk və Azərbaycan dillərinin dialekt materiallarını toplamaq və nəşr etdimək üçün heç bir maniə məncə yoxdur. Təxminən yarım əsr  bundan əvvəl respublikamızda yerli dialekt və şivə materiallarını toplamaq adi hal idi.

      Müasir Türk ədəbi dilində morfoloci əlamətlərdə şəkilçinin DAR və ya GENİŞ olması o demək deyildir ki. bu şəkilçilər bir-birindən tamamilə fərqli qrammatik şəkilçilərdir. Əksinə bunlar qrammatik mənaları hətta eyni olan, tək bir saiti ilə formal fərqlənən şəkilçilərdir Belə formal fərqlənmə yalnız iki dilin normalaşdırılmış ədəbi dilinə aid deyil. Türk və Azərbaycan dillərinin dialekt və şivələri müqayisəli şəkildə araşdırılarsa o zaman olduqca maraqlı faktlar ortaya çıxa bilər . Bizə məlum olduğuna görə inamla deyə bilərik ki, dargeniş  saitlərlə əlaqədar yazdıqlarımız bir dilin öz daxilində də təsadüf edilə bilən dil hadisəsidir.

      Azərbaycan dilinin Qərb dialektində həm dar həm də geniş saitli şəkilçilrin işlə­dilməsi dedikərimizi isbat edə biləcə k dəlillərdir. Burada Azərbaycan ədəbi dilində norma halına düşmüş gedirəm sözü  gedeyrim , gedeyrəm şəklində işlədilir Deməlı

Türk dillərindəki bu ikilik bir dialektimiz içərisində  belə özünü göstərir. Qərb dialekinə daxil olan kəndlərdə belə, həm Dar saitlə, həm də Geniş saitlə danışan insanlara təsadüf etmək mümkündür. Əlbəttə, haqqında bəhs etdiyimiz morfoloci əlamətlərin saitlərini nəzərdə tuturuq. Dar və Geniş saitlərin bir adamın nitqində belə paralel olaraq işlədilməsinə tez – təsadüf etmək insanların nitqində eşitmək mümkündür. Bu həmin dialektlərin daşıyıcılarının müasir dövrdə inteqrasiyasını göstərən dil örnəyidir. Fonem nəzəriyyəsinə əsaslanaraq deyə bilərik ki, məsələn, şəxs kateqariyasının Türk ədəbi dilində dördvariantlı - ım , Azərbaycan dilində də  iki variantlı - am kimi fofmalaşması o demək deyildir ki, bunlar ayrı –ayrı fonemlərdir. Belə olsaydı onlar eyni qrammatik mənanı ifadə etməzdi .Bu da göstərir ki, iki dildə müxtəlif saitlə işlədilən şəkilçilər bir qrammatik mənanın müxtəlif variantlarıdır, şəkilçilərdəki saitlər isə bir fonemin variantları, yəni allafonlarıdır.

Müasir Türk ədəbi dilində Azərbaycan dilində qeyri-qəti gələcək zaman adlandırılılan və (ər )şəkilçisi ilə ifadə edilən morfoloci əlamət geniş zaman kimi, yəni aorist olaraq öyrənilmişdir Qrammatik hadisələrin adlandırılması hər dilin özünə xas xüsusiyyətlərinin adlandırılması kimi  qəbul olunmuşdur. Lakin bu formal cəhət qrammatik hadisənin daxili məzmununu ifadədə etmiş olsa da qrammatik mahiyyət dəyişmir. E. Sepir dil materialının müxtəlif ünsürlərin ixtiyari toplusu kimi deyil, bir sistem kimi nəzərdən keçirirdi . O göstərirdi ki,” ... dillərdə “bənzər inkişaf  istiqaməti « müşahidə edilir, yəni bu dillər eyni istiqamətdə inkişaf edir .. « (6. 265.)

   Bu fikir ayrı- ayrı dillərə aid edilsə də mövzumuzla müəyyən qədər səsləşir.

   Beləliklə, deyə bilərik ki, haqqında danışdığımız bu iki dilin inkişaf istiqaməti də eynidir.Belə olduğu halda nə üçün bir qrammatik hadisənin ifadəçisi olan şəkilçilərin saitlərində fərqliliklər görürük. Eyni dediyimiz bu inkişaf istiqamətində heçmi dəyişmələr yoxdur. Fikrimizcə buradakı eyniliyi nisbi eynilik kimi qəbul etmək la­zımdır. Mütləq eynilik kimi qəbul etmiş olsaydıq o zaman gərək heç bir dildə dia­lekt və şivə fərqləri olmayaydı . Görkəmli dilçi alimin bu fikri dillərin tipoloci təs­nifatı ilə bağlı söylənmişdir . Bu müddəa  bizə imkan verir ki , dil hadilsələrini incələdikdə ümumi olan eyniliklər fonunda xüsusi inkişaf istiqamətlərini  aşkar edə bilək.

     Azərbaycan ədəbi dilində norma kimi qəbul edilmiş qeyri- qəti gələcək zamanın Müasir Türk ədəbi dilində altı variantda formalaşaraq ədəbi dil norması kimi qəbul edilməsi .N.Kononovun da dediyi kimi. həmin dillərin daşıyıcılarının differensasiyası və inteqrasiyası ilə əlaqədardır. Odur  ki, Müasir Türk ədəbi dilində geniş zaman şəkilçiləri həm dar saitli həm də geniş saitli olaraq formalaşmış və ədəbi dil norması kimi qəbul edilmişdir.yəni:

-                                                         Təkhecalı fellərin sonuna ikivariantlı -ar (-er ),

-                                                          Çoxhecalı fellərin sonuna dördvariantlı - ır –ir – ur – ür  şəkilçiləri bu za-manün morfoloci əlamətidir                                                                                    

      Bundan başqa müasir ürk dilində təxminən on beş fel vardır ki, təkhecalı olmalarına baxmayaraq çoxhecalı fellər kimi dördvariantlı şəkilçiləri qəbul edir

      Məsələn:

  1. Bakarım     Bakarız
  2. Bakarsın     Bakarsınız
  3. Bakar        Bakarlar   ( Təkhecalı fellərə aid örnək )

      Çoxhecalı fellərə aid örnək:

      1.  Çalışırım     Çalışırız

      2.  Çalışırsın     Çalışırsınız

      3   Çalışır       Çalışırlar

      Çoxhecalı kimi  təsrif olunan fellərə aid misal:

      1.  Bilirim       Biliriz

      2  Bilirsin       Bilirsiniz

      3  Bilir         Bilirlər

       Məlum olduğu üzrə, Müasir Türk ədəbi dilində indiki zaman şəkilçisi təkvariantlı -yor şəkilçisidir. Təkvariantlı olmasının başlıca səbəbi bu morfoloci elementin  tarixən yeni formalaşmasıdır .                                                                     

               On doqquzuncu əsrin sonlarına qədər bu şəkilçi işlədilməmişdir. Tahsin Banguoğluna görə «Yeni Türkçede-iyor şimdiki zaman kipinin genç rakibi  olmuşdur (  465 )

       Müasir Azərbaycan dilində indiki zaman kimi işlədilən -ır (4) türk dillərində həm indiki zamanı, həm də geniş  zamanı bildirmişdir. Deməli -yor şəkilçisinin təşəkkül tapması Türk dilində -ır (4) şəkilçisinin aorist mənasının üstünlük qazanmasına səbəb olmuşdur . Bu o anlama gəlmir ki , Türk dilində bu şəkilçinin indiki zaman mənası tamamilə silinmişdir

       Beləliklə, deyə bilərik ki, Müasir Türk ədəbi dilində bir qrammatik mənanın qə­dim zamanlardan gınımızə qədər gələrək uzun yol keçmiş iki dialekt fərqinin açıq və qapalı saitli şəkilçilərlə ifadə edilməsi inteqrasiya prosesinin dildə ifadəsinin nəticə­sidir

Ə d ə b i y y a t:

1. Banguoğlu T. Türkçenin Grameri  Ankara . 1995

2. Cəfərov .S.   Müdsir Azərbaycan dili (Leksika), Bakı. 2007

3. Ergin . M.  Türk Dili İst.1994

4 . Kononov. A. Grammatika yazıka Tyurkskix run. Pamyatnikov  L.,1980

5. Şirəliyev M. Azərbaycan dilinin dialekt və şivələri (rus. dil.)  Bakı,  1986.

6  Verdiyeva Z. Ağayeva F. Adilov M.  Dilçilik problemləri Bakı,1985

 

Узкие и широкие гласные в турецком языке (в сравнении с азербайджанским языком)

Резюме

       В статье исследуются позиции узких и широких гласных в лексических и грамматических единицах турецкого и азербайджанского языков и об их формальных различиях.

     На основе исследований можно прийти к выводу, что различие морфоло­гического показателя одной и той же грамматической категории на двух языках и наличие обеих показателей на одном языке объясняется процессами дифференциации и интеграции между носителями этих языков.

 

Ключевые слова: турецкий язык, фонетика, узкие и широкие гласные


Hüseynova Ülviyyə Şirzad

AMERİKAN İNGİLİSCƏSİNDƏN TARİXİ İNKİŞAF  YOLU

     İngilis dili müasir beynəlxalq dillər arasında daha çox yayılması dünyanın  bir sıra ölkələrinin dövlət dili olması ilə digər dünya dillərindən fərqlənir. İngilis dili Böyük Britaniya, Amerika Birləşmiş Ştatları, Yeni Zellandiya və digər ölkələrdə rəsmi dövlət dili, Yaponiya, Flippin, Hindistan, Cənubi Afrika və s. kimi ölkələrin ana dilləri ilə yanaşı işlətdikləri rəsmi dildir. Birləşmiş Millətlər  Təşkilatı bu dili rəsmi dil kimi qəbul etmiş, bütün rəsmi danışıqlar, beynəlxalq konfranslar, simpoziumlar, seminarların məhz ingilis dilində keçirilməsi qərara alınmışdır.

     Dövlət dili ingilis dili olan  ölkələr arasında Amerika Birləşmiş Ştatları özünün sənaye inkişafına, texnoloci nailiyyətlərinə, siyasi, diplomatik mövqe yinə, mədəni səviyyəsinə, dünya ölkələrinə hərtərəfli nüfuz etmək bacarığına  görə xüsusi bir yer tutur. Eyni zamanda, həmin ölkə ingilis dilinin beynəlxalq dil statusunun qorunub saxlanması, lüğət tərkibinin zənginləşdirilməsi, fonetik quruluşunun “özününküləş­diril­məsi” və s. istiqamətdə məqsədyön lü fəaliyyəti ilə də seçilir. Bəzi tədqiqatçıların fik­rincə, ingilis dilinin bu cür məşhurlaşmasının səbəbi məhz Amerika Birləşmiş Ştatlarıdır.

     İngilis dili bütün yer kürəsində yayılmağa başladığından o, hər bir ərazinin yerli xüsusiyyətləri, əhalisi və s.  şərtlərdən asılı olaraq dəyişirdi. Amerika Birləşmiş Ştatlarında işlədilən ingilis dili də yerli əhalinin özünəməxsus xüsusiyyətlərinə uyğun olaraq dəyişmiş, inkişaf etmiş, hazırki dövrdə isə müstəqil bir dil kimi status almışdır. İngilis dilinin əsasında formalaşan amerikan ingiliscəsi çox az bir vaxtda  tam fərqli xüsusiyyətlərə malik olmuşdur. Bu isə britaniyalılarla amerikanlılar arasında münaqişəyə səbəb olmuşdur və bu münaqişə və mübahisələrə hətta dilçilər də qoşulmuşdur. Dilçilərdən bəziləri amerikan ingiliscəsini müstəqil bir dil kimi qəbul edir, bəziləri isə onu Britaniya ingilis dilinin bir qolu kimi xarakterizə edirdilər.

     Amerikan ingiliscəsi bir sıra məşhur alimlər (Con Pikkerinq “Amerika dil sisteminə uyğun olan söz və ifadələrin toplusu”- 1816; N.Webster Amerikan ingiliscəsinin lüğəti-1826; C.Fries, Amerikan English Grammar-1940; Pike K., The intonation of Amerikan language-1957; A.H.Markward, Amerikan English-1958 və s.) tərəfindən tədqiq edilmiş, onlar amerikan ingilis dilini müstəqil və yüksək statuslu bir dil kimi qiymətləndirmiş, onu fonetik, qrammatik, leksik cəhətdən tədqiq etməyə səy göstərmişlər. Lakin yadda saxlamaq ki, ingilis dilini Amerikada yaranma tarixi qədimdir və həmin dil məhz ingilislər tərəfindən həmin ərazidə yayılıb.

     Amerikada ingilislərin məskunlaşması London və onunla sıx əlaqədə olan digər şəhərlərlə bağlı idi. Belə ki, mərkəzi şəhərlərlə ticarət əlaqələri saxlayan amerikan­lılar ingilis dilini getdikcə daha çox mənimsəyirdilər. ABŞ-da  mühacirlərin sayı get­dikcə artırdı. Mühacirlərin əksəriyyəti həmin ərazidə məskunlaşır, özlərinə uyğun şə­rait yaradır, sayları artırdı. Mühacirlərin tərkibi müxtəlif olduğu üçün adət-ənə­nələri də müxtəlif idi. Ərazidə məskunlaşan əhali Atlantik okeanının sahillərini zəbt etdilər. İndi həmin ərazi Yeni İngiltərə adlanır. A.D.Şvetser ingilis dilini ABŞ-da yayılması tarixini iki dövrə bölür.

     Birinci dövr XVII əsrdən başlayaraq XVIII əsrin sonlarınadək olan dövrü əhatə edir.

     İkinci dövr isə XIX-XX əsrləri əhatə edir.

     Onun fikrincə, birinci dövrdə dilin ilkin inkişafı baş verib, ikinci dövrdə isə artıq ingilis dili ABŞ-da xüsusi statuslu dil kimi formalaşdı.

     Bəzi alimlərin fikrincə ABŞ-da əhalinin  məskunlaşması tarixi minilliklərdən də əvvələ aiddir. Onlar belə hesab edirlər ki, minilliklərdən əvvəl bir qrup ovçu Yeni Dünyaya gəldilər. onlar mənşəcə hindu idilər və həmin ərazidə yaşayaraq artıb çoxaldılar.

     Bəzi tədqiqatçıların fikrincə isə Amerikaya gələn əhali ilk dəfə Asiyalılar olub. Onlar qırx min il əvvəl Berinq boğazı il Alyaskaya keçiblər (mənşəcə onlar da hindu olublar). Bu fikri Kolumbun tədqiqatları da təsdiqləyir. ABŞ-a gələn Kolumb belə fikirləşirdi ki, o, Şərqi Hindistana gəlib, tədqiqi etdiyi ərazini Hindis tan hesab etdiyindən əhalini də hindular adlan dırmışdır..

     Digər tədqiqatçılar isə belə hesab edirlər ki, Amerikanın ilk əhalisi Sibirdən gələn ovçular olub. Daha sonra isə müstəmləkələr dövründə müxtəlif tipli qrupların Ame­rikaya gəlmələri və orada məskunlaş maları Yeni Dünyada əhalinin sayının art­masına, eyni zamanda da yaşayış tərzinə uyğun olaraq danışıq dilinin inkişaf etməsinə, dəyişikliklərə məruz qalma sına səbəb olmuşdur.

     Hələ XVI əsrdə başlayan müstəmləkələşmə prosesi Şimali Amerikada daha geniş vüsət aldı. Şimali Amerikaya gələnlərin əksəriyyəti Britaniya, İspaniya, Fransa və Niderlanddan idilər və onların əksəriy yətinin İngiltərədən olması “Yeni Dünya” da bu ölkənin dilinin üstünlüyünü artırdı. Əhalinin əksəriy yətini ingilislər təşkil etsələr də, ABŞ-da ilk məskunlaşan müstəmləkə ispan mənşəlilər idi.Onlar   öz ilk müstəmləkələrini yaratdılar və Meksika da oranın mərkəzi oldu. İkinci müstəmləkə isə fransızlar tərəfindən yaradıldı və onlar buranı Yeni Fransa adlandırdılar. Hal-hazırda həmin ərazi Kanadanın bir hissəsidir.

     Fransızlardan sonra “Yeni Dünya” da holandlar məskunlaşdılar. Onların məqsədi xəz-dəri almaq və pul qazanmaq məqsədilə Avropa ilə ticarət etmək idi. Onlar Manhattan adasında məskunlaşmış, müstəmlə kələrini də Amsterdam adlandırmışdılar. “Yeni Dün ya” da məskunlaşan növbəti müstəmləkə amerikan ingiliscəsinin əsasını qoyan ingilis müstəmləkəsi oldu və tezliklə Atlantik okeanı sahillərində həmin müstəmləkələrin sayı on üçə çatdı və onlar üç regiona bölünürdü.

  1. Yeni İngiltərə müstəmləkələri
  2. Mərkəzi müstəmləkələr
  3. Cənub müstəmləkələri

     Yeni ingilis müstəmləkələri Şimali Amerikanın şərq sahilləri boyunca məskunlaşmışdılar. “XVIII-XIX əsrlərdə ABŞ-da əsası qoyulan ingilis dilinin Şimali Amerika, Avstraliya, Yeni Zellandiya da böyük status olması və doğma dil kimi işlənməsinə böyük təsir etdi”. Məlum olduğu kimi, 1607-ci ildə Virginiya şirkəti ABŞ-da ingilis müstəmləkəsinin əsasını qoydu və o, kral Ceymstaun adlandırıldı. Bundan sonra ingilis dilinin ABŞ-da əsas dil kimi işlənməsinə təkan verildi. Baxmayaraq ki,  ABŞ-da ingilislərin sayı çox idi, lakin Tomaxinin yazdığı kimi : “Bu hərəkat əsasən pilqrimlərlə başlayıb. Onlar əsil puritanlara oxşayır dılar və dini etiqada qarşı çıxırdılar”. Pilqrimlər 1620-ci ildə İngiltərənin qanunları ilə razılaşmayaraq buranı tərk etmişlər. Onlar London dialekti ilə danışırdılar və yerli dilə təsir edərək ingilis dilinin çox geniş yayılmasına səbəb oldular.

     Pilqrimlərdən sonar Amerika ərazisinə puritanların axışması başlandı və onlar əsasən Şimali Amerikada məskunlaşdılar. Bundan sonra ingilis dilinin həmin ölkədə hegemonluğu artdı, lakin İngiltərədə işlədilən ingilis dilindən xeyli fərqləndi.  Bunun əsas səbəbi müxtəlif dilLi əhalinin təsiri nəticəsində dildə müxtəlif dəyişikliklərin baş verməsi oldu.

     Nəhayət 1776-cı ildə ABŞ özünü müstəqil dövlət elan etdi və özünün dili, dini, mədəniyyəti yerli xüsusiyyətlərə uyğun olaraq inkişaf etmək yoluna qədəm qoydu. Başqa sözlə “Qonşu ölkələrlə mədəni, iqtisadi əlaqələr nəticəsində amerikan ingiliscəsi də inkişaf edib, formalaşmağa başladı”.

     XVIII əsrin sonunda XIX əsrin ortalarınadək ABŞ-da irland və almanlardan ibarət ikinci mühacir axını başlandı.  XX əsrdə isə yenidən ingilis və alman, eləcə də italyan və qərbi-slavyan millətləri də bu ölkəyə gəlməyə başladılar və mühacirlərin belə müxtəlif axını amerikan ingiliscəsindən fərqi xüsusiyyətlərin yaran masını gücləndirsə də, bu dil, din və mədəniyyət Britaniyaya əsaslandırdı.

     Lakin Amerika Birləşmiş Ştatlarında Afrika, Şimali və Qərbi Avropadan zorla gətirilmiş əhaliyə məxsus “Black English” adlanan “qaraların aksenti” də var  idi. Həmin aksent də amerikan ingiliscəsinə müəyyən qədər təsir göstərmişdir.

     Bütün bu təsir nəticəsində müxtəlif dəyişikliklərə məruz qalan amerikan ingiliscəsi artıq sonrakı dövrlərdə sabitləşməyə başladı.

     Bu tarixi müddətdə bir sıra təsirlərə məruz qalaraq yaranmış və inkişaf etmiş yeni dil variantı olan amerikan ingiliscəsi bir çox fərqli xüsusiyyətlərə malikdir. Bir fərqlilik  həm dilin leksik tərkibində, həm qrammatik quruluşunda, həm də fonetik sistemində özünü biruzə verir.

     Bizə elə gəlir ki, həmin fərqlər içərisində tələffüz normaları, yəni fonetik sis­temdəki fərqlər daha önəmlidir. Tələffüz dəyişmələri həm Britaniya və Amerikan ingiliscəsi arasında, həm də Amerikan ingiliscəsinin öz daxilində rast gəlinir. Bu da dilin yayıldığı ərazidən və əhalinin yerli keyfiyyətlərindən asılıdır. Bu səbəbdən də dilçilərin əksəriyyəti Amerika Birləşmiş Ştatlarını aşağıdakı ərazi bölgüsünə ayırır lar:

  1. Şimal-Şərqi ərazi: Bu ərazi Qudzon çayı daxil olmaqla Nyu-York ərazisini Nyu İnqlənd əhatə edir.
  2. Cənub ərazi: Bu əraziyə qədim quldarlıq ştatları olan Missisipi çayının şərq sahili, Virginiya və Kentuki, Arkanzas və Missuridən ibarət ərazilər daxildir.
  3. Ümumi Amerika. Bu əraziyə Nyu-Yorkdan başlayaraq Orta Atlantika ərazisi, Nyu Cersi məntəqəsi daxildir.

     Bu üç dialektin hər biri işlənmə dairələrinə görə bərabər mövqeyə malik deyil. Belə ki, Birləşmiş Ştatların ərazisində işlənmə dairəsinə və anlaşılma sına görə Ümumi Amerikan tələffüzün standart norması hesab edilir. Təqribən 100 milyon adam bu tələffüz növündən istifadə edir. Cənubi və Şərqi Amerikan tələffüz növləri əsasən  regional xarak terə malikdir və Amerikan Birləşmiş Ştatlarının müəyyən bir ərazisində aiddilər.

     Belə bir fikir irəli sürülür ki, Amerikada, ümumiyyətlə, hər hansı bir yerli tələffüz tipi əsasında meydana gələn standart tələffüz tipi mövcud deyil. Lakin Şveytserlə razılaşaraq demək olar ki, Amerikada vahid bir tələffüz normasının olmaması və yalnız müxtəlif dialektlərə məxsus tələffüz tiplərininin mövcud olması fikrinə gəlmək yalnış olardı, çünki Birləşmiş Ştatlarda az-çox böyük ərazilərə malik rayonların sərhədləri daxilində müəyyən fonetik hadisələr ədəbi tələffüzə uyğun gəlib-gəlmələrinə əsasən fərqləndirilirlər. Bunun əsasında “standart” və “substandart” normalar müəyyən olunur.

     Ümumi AmeRikan tələffüzü Nyu-York şəhərinin dialekti əsasında meydana gəlmişdir. Radio, televiziya və mətbuatda işlənməsi ilə digər dialektlərdən fərqlənir.

     Şərqi AmeRikan tələffüzü həm Ümumi Amerikan (ÜA), həm də ümumi tələffüzlə (ÜT) oxşar və fərqli cəhətlərə malikdir. Bu tələffüz növündəki fionem sistemi bəzi fərqləri çıxmaq şərtilə ÜT fonem  sisteminə daha yaxındır.

     Beləliklə ingilis dilinin amerikan variantının yaranma tarixi və inkişafını araşdıraraq və ümumiləşdirərək aşağıdakı nəticəni vermək olar.

1.Amerika Birləşmiş Ştatlarında işlədilən ingilis dili yerli əhalinin özünəməxsus xüsusiyyətlərinə uyğun olaraq dəyişmiş, inkişaf etmiş və hazırkı dövrdə müstəqil bir dil statusu almışdır. Lakin ingilis dilinin əsasında formalaşsa da amerikan ingiliscəsi çox az bir vaxtda tam fərqli xüsusiyyətlərə malik olmuşdur.

2.Amerikan ingilis tələffüzü üç əsas dialektə bölünür:                                         

a)                       Cənubi amerikan tələffüzü

b)                      Ümumi amerikan tələffüzü

c)                       Şərqi amerikan tələffüzü

3.Ümumi amerikan tələffüzü bütün Amerika ərazisinin 90%-ni əhatə edir və ABŞ-da standart tələffüz forması hesab olunur.

                                                                                        

Ədəbiyyat

  1. Veysəlov F., German dilçiliyinə giriş B., 2001.
  2. Hüseynov B.Q., Müasir ingilis dilində variativlik.(amerikanizmlər), dokt.dis, B, 1996.
  3. İlish B., History of the English language, Leningrad,1973.
  4. Markwardt A.H. Amerikan English? N.Y.,1969
  5. Arakin B.D.История ангийского язылф, М.,1985.
  6. Рфстаруеиф, Нistory of the English Language, M.,1972.
  7. Шейцер. Ф.Д. Литуратурный фнглийский и США и Англии. М.,1972.

                                                                                          

 Summary

The history of the origin and development of

American  variant of the English language.

      In general, the spread of the language has been through settlement and colonization. The English language has changed and developed due to the characteristic features of the local population. Now Amerikan English has its status as an indepent language.

 

Резюме

История возникновения американского варианта английского языка

     В общем, язык распространялся через поселения и колонизацию. Английский язык изменялся и развивался благодаря характерным чертам местного населения. На данный момент американский английский имеет статус независимого языка.

Açar sözlər: Amerika Birləşmiş Ştatları, Amerikan ingiliscəsi, tarixi dövr, tədqiqatçılar, tələffüz, Ümumi Amerikan tələffüzü.

Key words: The United States of Amerika, American English,Historical period,Investigators, Pronunciation, General American pronunciation.

Ключевые слова: Соединённые Штаты Америки, Американский английский, исторический период, исследователи, произношение, Общее Американское произношение.

                                            

Rəyçi :  dos.A.Q.Abbasov

 


Səbinə İsmayılova

CERUNDUN ÖZƏLLİKLƏRİ VƏ CERUNDUN AZƏRBAYCAN DİLİNDƏ TƏRCÜMƏ VARİANTLARI

Qeyd etmək lazımdır ki, ingilis dilində cerund və məsdərin oxşar cəhətləri çoxdur.Hər ikisinin həm feli, həm də ismi xüsusiyyətləri vardır.Lakin cerundda ismi, məsdərdə isə feli xüsusiyyətlər çoxdur.Müasir ingilis dilində cerund və məsdərin hər birinin özünəməxsus morfoloci əlaməti vardır.Məsdərin morfoloci əlaməti “to” ədatı, cerundun morfoloci əlaməti isə “-ing” suffiksidir.Formaca müxtəlif olan cerund və məsdər başqa bir suffikslərə görə də fərqlənir. Cerund məsdərə nisbətən ümumi, mücərrəd  xarakterə malikdir, məsələn: “He likes swimming” – ümumiyyətlə mənasında. “He does not like to swim on such a cold day” - bu gün mənasında.

Birinci cümlədə söhbət konkret hərəkət deyil, ümumiyyətlə, üzməkdən gedir.Belə halda, bir qayda olaraq, cerund işlənir.İkinci cümlədə isə, söhbət müəyyən bir vaxtdan, konkret bir hərəkətdən gedir.Belə halda isə, məsdər işlənir.

Məsdər cümlədə mübtədaya aid olur, cerund isə mübtədanın göstərdiyi icraçıya aid olmaqdan başqa digər bir icraçıya da aid ola bilər.

Bir sıra fellər və söz qrupları var ki, onlar həm cerund, həm də məsdərlə işlədilə bilər. Belə fel və söz qruplarının ən çox işlədilənləri aşağıdakılardır: “to be afraid, to begin, to cease, to continue, can afford, to dread, to fear, to forget, to hate, to intend, to like (dislike), to neglect, to prefer, to remember, to recollect, to start, to stop”, məsələn: At last he began to speak. – He began speaking again.

Bəzən “to be afraid, to forget, to hate, to like (dislike), to prefer” felləri məsdərlə işlələndikdə müəyyən bir hadisəyə aid olduqları halda, cerundla işlədildikdə ümumi xarakter daşıyır, məsələn: “Don’t forget shutting the window when you leave home” - ümumiyyətlə mənasında. “Don’t forget to shut the window when you leave home. It is windy today” - söhbət konkret bu gündən gedir. 

“To remember” feli məsdərlə işləndikdə gələcək zamana, cerundla işləndikdə keçmiş zamana aid olur, məsələn: I remember speaking to him. – Remember to speak to him.

“To stop” feli məsdər və ya cerundla işlənməsindən asılı olaraq cümlədə müxtəlif vəzifə daşıyır. Məsdərlə “to stop” feli işləndikdə məsdər səbəb zərfliyi olur, məsələn:  He stopped to tell us good news.

Cerundla işləndikdə isə, mürəkkəb feli xəbərin bir hissəsi olur, məsələn: They stopped speaking when he came in.

Qeyd etmək lazımdır ki, bəzən tərcümə prosesində rast gələn cümlələrdə cerund yoxsa məsdərin işlədilməsi çox vacibdir. Ona görə də hansı hallarda cerund və məsdərin işlənməsinə nəzər yetirək:

1) Tamamlıq məsdərlə ifadə olunubsa, onda bu fellərdən sonra məsdər gəlir: “to agree, to desire, to prepare, to attend, to fail, to forget, to learn, to want, to wish, to seem” və s., məsələn: At last Mary learned to serve the people. She seemed to be depressed by this accident. He is planning to travel by this train next year. 

2) Bəzi sifətlərdən sonra məsdər gəlir: “anxious, eager, pleased, difficult, usual, easy, common, ready, dangerous, strange”, məsələn: She is anxious to see her family. It is difficult to solve this matter.

3) Bir sıra fellərdən sonra cerund işlənir: “to encoy, to regret, to suggest, to admit, to delay, to recall, to avoid, to deny, to consider, to mind” və s., məsələn: We encoyed seeing them again after so many years. We regretted not going to the party last evening. He suggested going to the seaside.

4) Bir qrup sözönlü fellərdən sonra cerund gəlir “to give up, to insist on, to rely on, to worry about, to keep on, to think about, to put off, to depend on, to approve of” və s., məsələn: Cohn gave up smoking because of his doctor’s advice. He insisted on coming there together.

5) “Sifət + sözönü + cerund” konstruksiyası aşağıdakı fellərdən sonra: “accustomed to, afraid of, intend of, interested of, capable of, fond of, tired of”, məsələn: We are accustomed to sleeping late on week-ends.

6) “İsim + sözönü + cerund” konstruksiyası aşağıdakı ifadələrdən sonra: “reason for, excuse for, choice of, possibility of, intention of, method of”, məsələn: There is no reason for leaving for this early. Cohn has no excuse for dropping out of school.

7) Bir sıra fellərdən sonra: “to begin, to lie, to start, to hate, to prefer, to love, to continue, can’t stand” həm cerund, həm də məsdər gələ bilər. Bu halda cümlənin mənasına xələl gəlmir, məsələn: He started to study after dinner. He started studying after dinner.

8) Bir qrup fellərdən sonra: “to stop, to remember, to forget” həm cerund, həm də məsdər gələ bilər. Bu halda cümlənin mənası dəyişir, məsələn: Cohn stopped reading. – Con oxumağını saxladı. Cohn stopped to read. – Con oxumaq üçün dayandı.

Beləliklə, məsdər təsirli və təsirsiz fellərdən sonra işlənə bilər, cerund isə, yalnız təsirli fellərdən sonra gəlir.Bəzən isə, özündən əvvəl gələn leksik mənasından asılı olaraq, həm gerund, həm də məsdər işlənə bilir.

İndi isə cerund, feli isim və feli sifətin oxşar və fərqli xüsusiyyətlərini təhlil edək.

Cerund və indiki zaman feli sifəti fərqləndirmək bir o qədər də çətin deyil. Müasir ingilis dilində həm cerund, həm də indiki zaman feli sifəti eyni olaraq, felin əsasına “-ing” suffiksi əlavə etməklə düzəlir. Bu, o deməkdir ki, ingilis dilində mövcud olan felin bu iki müxtəlif forması morfoloci baxımdan bir-birindən fərqlənmir. Buna görə də ancaq morfoloci formalarını nəzərə aldıqda, felin iki müxtəlif  forması olan bu sözləri bir-birindən fərqləndirmək olmur. Lakin nitqdə işlənmə və digər sözlərlə əlaqəyə girmə baxımından cerund və indiki zaman feli sifəti bir-birindən əsaslı surətdə fərqlənir. Məsələn, cerund sözönü ilə işlənə bilir, yiyəlik halında olan isim, yaxud yiyəlik əvəzliyi ilə təyin oluna bilər, isim kimi cümlədə mübtəda, predikativ, tamamlıq və s. sintaktik funksiyalarda çıxış edə bilir. Lakin indiki zaman feli sifəti bu xüsusiyyətlərin heç birinə malik deyil. Müasir ingilis dilində “-ing” şəkilçisi bu və ya digər sözün cerund və ya indiki zaman feli sifəti olmasını müəyyənləşdirmək üçün hökmən yuxarıda deyilən xüsusiyyətləri nəzərə almaq vacibdir. Əgər yuxarıda deyilmiş həmin xüsusiyyətlərdən heç olmazsa biri “-ing” şəkilçisinə malik olan sözdə müşahidə edilərsə, demək həmin söz cerunddur. Əksinə “-ing” şəkilçisi ilə qurtaran söz bu xüsusiyyətlərdən heç birinə malik deyilsə, həmin söz indiki zaman feli sifətdir. Müasir ingilis dilində “-ing” suffiksinə malik olan söz bəzən mürəkkəb ismin komponenti, bəzən isə ismin təyini kimi işlənə bilir, məsələn: a dancing hall – a dancing girl.

Nümunədə gördüyümüz kimi, hər iki tərkibin birinci komponenti formaca bir-birindən fərqlənmir.Ancaq formaya əsaslanaraq, onları nitq hissəsi kimi, fərqləndirmək mümkün olmur.Ona görə də bu sözləri fərqləndirmək üçün onların mənasını nəzərə almaq lazımdır. Əgər “-ing” suffiksli söz həmin birləşmədə hərəkət bildirirsə (dancing girl, running boy) o feli sifətdir. Əgər “-ing” formalı söz hərəkət bildirmirsə (dancing hall, cooking stove) cerunddur.

Cerundu feli sifətdən fərqləndirən cəhətləri aşağıdakılar kimi yekunlaşdırmaq olar:

1) cerund önlüklə işlənir;

2) cerund yiyəlik halda isim və ya yiyəlik əvəzliyi ilə təyin edilir;

3) cerund mübtəda, tamamlıq və predikativ vəzifəsində olur;

4) zərflik və təyin vəzifəsində həm feli sifət, həm də cerund işlədilir, lakin bu halda cerunddan əvvəl həmişə önlük işlədilir.

Müasir ingilis dilində feli isim də “-ing” suffiksi ilə düzəldilir. O həm morfoloci forma, həm də sintaktik funksiya baxımından, demək olar ki, cerunddan fərqlənmir. Buna görə də çox vaxt “-ing” formasına malik olan və cümlədə isim funksiyasında çıxış edən sözün feli isim, yaxud cerund olduğunu müəyyənləşdirmək çətindir. Bununla belə onlardan hər birinin özünəməxsus xüsusiyyətləri vardır.Bu xüsusiyyətləri nəzərə almaqla müasir ingilis dilində cerundu feli isimdən fərqləndirmək olur. Müasir ingilis dilində cerundla feli ismin arasında aşağıdakı fərqlər mövcuddur:

1) feli ismin yalnız ismi xüsusiyyətləri olduğu halda, bütün şəxssiz fellər kimi, cerund isə ikili xarakterə, ismi və feli xüsusiyyətlərə malikdir;

2) feli isimlə artikl işlədilir, məsələn: I want you to give my trousers a good ironing. Cerundla isə, heç bir artikl işlədilmir, yəni “-ing” formalı söz artiklla işlənərsə, o feli isim hesab edilməlidir;

3) feli ismi cəm şəkilçisi (-s) qəbul edərkən cəmdə işlənir, məsələn: Their comings and goings disturb me. Cümlədə “-ing” formalı söz cəm şəkilçisi qəbul edərsə, demək o, feli isim hesab edilməlidir. Cerund isə, heç bir cəm şəkilçisi qəbul etmir;

4) cerund zərflə, feli isim isə sifətlə təyin olunur, demək “-ing” formalı sifətlə təyin edilərsə - feli isim, zərflə təyin edilərsə - cerund hesab edilməlidir, məsələn: Drinking even temperately was a sin. (cerund); He took a good scolding about clodding Sid. (feli isim).

5) təsirli fellərdən düzəldilmiş cerunddan sonra vasitəsiz tamamlıq işlədilir, feli isim vasitəsiz tamamlığı qəbul etmir, o “of” önlüklü vasitəli tamamlıq qəbul edir, məsələn: Meanwhile Gwendolen was rallying he nerves to the reading of the paper. Yəni, “-ing” formalı sözdən sonra vasitəsiz tamamlıq işlənibsə, o cerunddur.

Məlum olduğu üzrə, cerund felin şəxssiz forması kimi, hərəkətin prosesini idarə edərək, həm ismin, həm də felin xüsusiyyətlərinə malikdir, feli isim isə, yalnız ismi xüsusiyyətlər daşıyır (4, s.221; 5, s.178-180). Onların hər ikisi “-ing” suffiksi ilə bitir. Yalnız bu xüsusiyyət onların oxşarlığına dəlalət edir.Lakin bu oxşarlıqlarına baxmayaraq, onları qarışdırmaq olmaz.

İngilis dilində cerund, feli isim və feli sifətin oxşar və fərqli xüsusiyytlərini tədqiq edərkən, belə nəticəyə gəldik ki, onların bir sıra fərqli cəhətlərini aşağıdakı nümunələrdən görmək olar:

1) Cerund həm ismin, həm də felin xüsusiyyətlərinə malikdir, məsələn: “Crying will not help you. I couldn’t help smiling”. Feli isim yalnız ismi xüsusiyyətlərə malikdir, məsələn: “The singing of the birds gave me pleasure”.

2) Cerund artiklsiz işlənir. Feli isim artiklla işlənir, məsələn: “It’s the only way I got to make a living”. 

3) Cerundun qarşısında işarə əvəzliyi olmur. Feli isim işarə əvəzliyi ilə işlənir, məsələn: “I don’t think this building is as clean as it should be”.

4) Cerundun qarşısında sifət işlənmir. Feli isim qarşısında sifət işlənə bilər, məsələn: “It’s a clean building”.

5) Cerund cəm şəkilçisi qəbul etmir. Feli isim cəm halında işlənə bilir, məsələn: “These comings and goings disturb me”.

6) Cerunddan sonra vasitəsiz tamamlıq gələ bilər, məsələn: “They started loading the ship”. Feli isimdən sonra sözönlü ismi birləşmə gəlir, bu da təyin vəzifəsində işlənir, məsələn: “They started the loading of the ship”.

7) Cerunddan sonra zərb gələ bilər, məsələn: “Would you mind our running fast to catch the train?”.Feli isimdən sonra zərb gələ bilməz.

8) Cerundun növ kateqoriyası var, məsələn: “Do you prefer teaching anybody or being taught?” Feli ismin isə növ kateqoriyası yoxdur.

9) Cerundun Perfect və Non-Perfect formaları var, məsələn: “She keeps on talking. I regret having wasted so much time on it”. Feli ismin isə bu formaları yoxdur.

 Cerund və feli sifətin differensiyası məsələsi gələndə, qeyd etmək lazımdır ki, feli sifətlər felin şəxssiz formalarından olub, feli xüsusiyyətlərindən əlavə, həm sifət, həm də zərf xüsusiyyətlərinə malikdir və feli sifət I gerund kimi, “-ing” şəkilçisi ilə bitir (3, s. 229). Lakin onların bir sıra fərqli cəhətləri də mövcuddur. Onlar aşağıdakılardır:

1) Cerund sözönü ilə işlənə bilir, məsələn: “I was careful not to move the body in making my examination”. Feli sifət I və feli sifət II isə sözönlü ilə işlənmir.

2) Cerund bağlayıcı ilə işlənmir. Feli sifət I və feli sifət II isə bağlayıcı ilə işlənir, məsələn: “While coming here he met many relatives in the street”.

3) Cerund yiyəlik halında olan isim və ya mənsubiyyət əvəzliyi ilə işlənir, məsələn: “I remember Mary’s telling me that. She denies his knowing anything about our plans.”.Feli sifət I və feli sifət II isə yiyəlik halında olan isim və ya mənsubiyyət əvəzliyi ilə işlənmir.

Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, cerund həm ismi, həm də feli xüsusiyyətlərinə malikdir.Cümlədə cerundun mübtəda, xəbər, tamamlıq, təyin, zərflik funksiyalarını göstərə bilərik. Cerundun həmin funksiyalarına cümlə daxilində nəzər yetirək:

 “Looking for food had lasted for more that two hours” (R.Kipling, “Cungle Books”). – Qida axtarmaq iki saatdan artıq davam etdi. (mübtəda funksiyasında işlənir). “Eating is always good” (R.Kipling, “Cungle Books”). – Yemək həmişə yaxşıdır. (mübtəda funksiyasında işlənir). “An elephant’s trumpeting is always nasty, especially on a dark night” (R.Kipling, “Cungle Books”). – Filin bağırtısı həmişə vahiməlidir, xüsusilə də qaranlıq otaqda gecədə. (mübtəda funksiyasında işlənir).

Misallardan göründüyü kimi, ingilis dilində mübtəda vəzifəsində olan cerundlar Azərbaycan dilində də mübtəda vəzifəsində çıxış edir.Lakin nümunələrdən aydın olur ki, mübtəda birinci və ikinci cümlədə məsdərlə, üçüncü cümlədə isə üçüncü növ təyini söz birləşməsi ilə ifadə olunuşdur.

 “The main thing is getting there in time” (Ch.Dickens, “Dombey and Son”). – Əsas şey ora vaxtında çatmaqdır.“His idea is finding the alibi” (Ch.Dickens, “Dombey and Son”). – Onun fikri alibi tapmaqdır. (predikativ funksiyasında işlənir).

Yuxarıda verilmiş cerundları Azərbaycan dilinə tərcümə etdikdə fellə ifadə olunmuş xəbər olur.

“He began asking her abit governess” (Ch.Dickens, “Dombey and Son”). – (mürəkkəb feli xəbərin ikinci komponenti funksiyasında) – O, qulluqçu barədə ondan sorğu-sual etməyə başladı. “M.Bouc began listening attentively” (Ch.Dickens, “Dombey and Son”).– Müsyo Buk diqqətlə qulaq asmağa başladı. “He started thinking about American lady” (Ch.Dickens, “Dombey and Son”). – O, Amerikalı qadın haqqında düşünməyə başladı.

Burada da cerundlar hər iki dildə eyni mürəkkəb feli xəbər funksiyasını daşıyır.Lakin Azərbaycan dilində onlar məsdərdən ibarət olur.

“Don’t you mind my smoking”- said the valet (Agatha Christie, “Murder on the Orient Express”). – Mənim siqaret çəkməyimə etiraz etmirsiniz, deyə qulluqçu soruşdu. (sözönsüz tamamlıq funksiyasında işlənir). “Excuse me, for making you wait, Dr.Sonstantine” (Agatha Christie, “Murder on the Orient Express”). – Doktor Sonstantin, sizi gözlətdiyimizə görə üzr istəyirəm. (sözönlü tamamlıq funksiyasında işlənir).

Birinci cümlədə cerund Azərbaycan dilində tamamlıq vəzifəsində, ikinci cümlədə isə səbəb zərfliyi vəzifəsində işlənmişdir.Fərqli xüsusiyyət ondan ibarətdir ki, cerund Azərbaycan dilində birinci cümlədə məsdərlə, ikinci isə feli bağlama ilə ifadə olunmuşdur.

“I had no intention of staying at that inn” (Ch.Dickens, “Dombey and Son”). – Mənim o mehmanxanada qalmaq niyyətim yox idi. (təyin funksiyasında işlənir). “Will you now tell me your reason of going there?” (Conan Doyle, “Selected Stories”). – Sən indi mənə oraya getməyinin səbəbini deyə bilərsənmi? (təyin funksiyasında işlənir). “Nagaina saw that she had lost her chance of killing Teddy” (R.Kipling, “Cungle Books”). – Naqayna başa düşdü ki, Tedini öldürmək şansını əlindən buraxmışdır. (təyin funksiyasında işlənir).

Nümunələrdən göründüyü kimi, birinci halda cerund Azərbaycan dilində məsdərlə ifadə olunmuş mübtəda vəzifəsində, ikinci və üçüncü cümlələrdə isə məsdərlə ifadə olunmuş tamamlıq vəzifəsində işlənmişdir.

“Something for our govenor, eh?”- said Caleb, after pondering a little while (Conan Doyle, “Selected Stories”). – “Sahibimiz üçün bir şey var?” – deyə Kaleb bir az fikirləşdikdən sonra dilləndi. (zərflik funksiyasında işlənir). “On sliping his hand under the pillow he drew out the automatic pistol” (Agatha Christie, “Selected Stories”). – O, əlini balışın altına soxub oradan bir revolver çıxardı.

Yuxarıdakı cümlələrdə cerundlar Azərbaycan dilində feli bağlama ilə ifadə olunmuş zərflik funksiyasındadır.

Apardığımız araşdırmalar zamanı belə qənaətə gəlirik ki, müasir ingilis dilində də felin şəxssiz formalarından biri olan cerund Azərbaycan dilində isim, məsdər və feli bağlama ilə ifadə olunmuş mübtəda, xəbər, tamamlıq, təyin, zərflik vəzifəsində çıxış edir. Qeyd etdiyimiz qarşılaşdırmalarda uyğun hallardan başqa, ingilis dilində zərflik və bəzi hallarda tamamlıq vəzifəsi daşıyan cerundlar Azərbaycan dilində feli bağlama yerində işlənir.

İSTİFADƏ EDİLMİŞ ƏDƏBİYYAT:

1. Vəliyeva N.Ç. Müxtəlifsistemli dillərdə feli birləşmələrin tipoloci təhlili.Dərs vəsaiti, Monoqrafiya, Bakı, “Avropa” nəşriyyatı, 2008, 862 s.

2. Ward G., Birner B., Huddleston R. Information Packaging. In: The Cambridge Grammar of the English Language. Cambridge University Press, 2002, 1860 p.

3. Бархударов Л.С., Штелинг Д.А. Грамматика английского языка, М., В.ш.,  1973, 423 с.

4. Ильиш Б.А. Современный английский язык, Теоретический курс, М., Изд. 2, Изд. лит. на ин. языке, 1948, 347 с.

5. Шубин Е.П., Сытель В.В.  Грамматика английского языка. М.1968, s. 178-180.

Açar sözlər: gerund, feli isim, feli sifət, tərcümə variantları.

Р Е З Ю М Е

Специфические особенности герундия иварианты его перевода на азербайджанский язык

Данная статья посвящена изучению характерных черт герундия в современном английском языке. В статье рассматриваются сходные черты герундия, инфинитива, причастия и отглагольного существительного, а также даётся сопоставление герундия в английском языке и деепричастия в азербайджанском языке; приводятся различные примеры из художественной литературы таких авторов какА.Кристи, К.Дойла, Р.Киплинга, Ч.Диккенса. Герундий при переводе предложений на азербайджанский язык выступает в роли существительного, инфинитива, деепричастия и выполняет функции обстоятельства и дополнения.

 

SUMMARY

The peculiarities of the gerund and its translation variants

This article is devoted to the learning of the characteristic features of the gerund in modern English. The similar peculiarities of the gerund, infinitive, participle and verbal noun are investigated here. There is comparison, collation of the gerund in modern English and the adverbial participle in the Azerbaicani language. There are various examples of belles-lettres of such writers as A.Christie, C.Doyle,  R.Kipling, Ch.Dickens. The gerund during the translation of the sentences into Azerbaicani perform the role of the noun, infinitive, adverbial participle and fulfil the functions of the adverbial modifier and the obcect.

 

Rəyçi: dos.A.Abbasov


Anar Nağıyev

AZƏRBAYCAN DİLİNDƏ ONOMASTİK  VAHİDLƏRİN  TƏDQİQİ TARİXİ

«Ad insan mədəniyyətinin «məhsul»larından biridir. O, kollektivdə və kollektivin tələbatından yaranıb, insan inkişafının müəyyən səviyyəsinə çatmış kollektivi üçün əhəmiyyətli xüsusiyyəti əks etdirir. Epoxa və insan birlikləri haqqında məlumatlar adlarda öz izini saxlayır» (1, 5).

Adların yaranma tarixi çox qədimdir. Müasir dilçilikdə adların ilk insan birliklərinin əmələ gəldiyi dövrdə yaranması qəbul edil­mişdir. Aydındır ki, şəxs adlarının verilməsinin ən birinci məqsədi adamları bir-birindən fərqləndirmək olmuşdur. Bu adlar şərti sə­ciyyə daşımış, yalnız fərqləndirmə funksiyasını yerinə yetirmişdir. «Ilk dəfə qədim insanların cəmiyyət şəklində birləş­dikləri dövrlərdə onları bir-birini fərqləndirmək zərurətini hiss etmişlər. Bu adlar cəmiyyət üzvlərini bir-birinə qarışdırmamaq məqsədilə meydana çıxmışdır. Hal-hazırda onlar rəsmi şəkil almışlar (2, 36).

 Hər şeyddən əvvəl, onu qeyd etməliyik ki, onomastikanın tarixlə sıx bağ­lılığı heç bir şübhə doğurmur. Sonralar onomastika ilə coğrafiya, etnoqrafiya arasında əlaqələr artmışdır. Bütün bu cəhətlər xüsusi adları öyrənən onomastikanın hansı elmə aid olması haqqında mübahisələr doğurmuşdur. Bu sahənin coğrafiyaya və ya diçiliyə, etnoqrafiyaya yoxsa tarixə aidliyinə münasibətdə elmi ədəbiyyatda fərqli fikirlər vardır. Coğrafi adlar şəxs adları kimi bu və ya digər fərdin iradəsindən asılı olmadan yaranmışdır. Bu adların əmələ gəlməsində müəyyən tarixi, ictimai-siyasi hadisələr öz rolunu oynamışdır. Xüsusi adlar müəyyən ərazidə yaşayan əhalinin, kollektivin və ya hakim dairənin və i. a. təşəbbüsü ilə əmələ gəlmişdir. Lakin necə yaranmasından asılı olmayaraq xüsusi adlar müəyyən bir sistem təşkil edir.  Bu sistem ayrı-ayrı yarımsistemlərin birləşməsi nəticəsində formalaşmışdır. Ona görə də ilk olaraq antroponimlər və toponimlərin təsviri aspektdən öyrənilməsinə başlanmışdır. Müəyyən tarixi dövrdən sonra toponimika ayrıca istiqamət kimi ayrılmışdır. A.A.Reformatski toponimika haqqında yazmışdır: «Toponimika yalnız dilçiləri deyil coğrafiyaçıları və tarix­çi­ləri də həqiqətən maraqlandırdığı üçün burada bütün tərəflərin maraqlarını nəzərə almaq və bu sahədə əməyin bölüşdürülməsi konturlarını müəyyənləşdirmək lazımdır» (3,33-34). Şübhəsiz ki, toponimlər üçün belə bir bölgü vermək olar, Lakin antroponimlərə münasibətdə də eyni məsələni qoymaq mümkündür. Qeyd edilən cəhətdən onomastikanın özünün bir sahə kimi fərqləndirilməsinə əsas yaradır.

Onomastikanın ictimai elmlər sistemində yerindən bəhs edən Çingiz Hüseynzadə məsələyə öz münasibətini bildirərək yazmışdır: «Hazırda ono­mastika dilçiliyin xüsusi adları öyrənən müstəqil və ayrıca sahəsi kimi formalaşmışdır» (4, 23-24).

V.A.Nikonov qeyd edir ki, onomastik vahidlər aid olduqları dilin daşıyıcıları haqqında məlumat daşıyır. Adların müəyyən yerə aidliyi həmin ərazidə yayılmış qədim dili bərpa etmək, yayılma ərazisinin hüdudlarını müəyyənləşdirmək imkanı yaradır (5, 11).

Etnonimlər onomastikanın daha mürəkkəb və çoxspektrli elmi tədqiqat tələb edən qrupudur. Tarixi, coğrafi, etnoqrafik və linqvistik faktlar zəminində qruplaşdırılıb bir topluya gətirilə bilən etnonimlərin dəqiqləşdirilməsi əlavə biliklər tələb edir. Tayfa, qəbilə, xalq, millət adları digər onimlərdən fərqli olaraq eyni denotata müxtəlif aspektlərdən münasibət baxımından çoxvariant­lılığa malikdir. Bütün bu məsələlərin müvafiq sahə çərçivəsində öyrənilməsi zərurətini ortaya atır.

Ümumiyyətlə, onomastikanın bir elm kimi tədqiqi tarixinə iki aspektdən yanaşmaq lazım gəlir. Birinci istiqamət bu sahənin lokal deyil, dünya miqyasında götürülməsi lazım gəlir. Belə yanaşma onomastik tədqiqatların ilk əvvəl hansı dillərdə aparılmasını nəzərə almır. Ədəbiyyatla tanışlıq göstərir ki, onomastik vahidlər haqqında məlumatlar ən qədim yazılı abidələrdə qeydə alınır. Deməli, qədim yazılı abidələr, xüsusən lüğətlər şəxs və yer adlarının toplanması üçün ilkin mənbə rolunu oynayır. Orxon-Yenisey abidələrində, «Kitabi-Dədə Qorqud dastanları»nda, Mahmud Kaşğarinin lüğətində kifayət qədər şəxs və yer adları vardır. Bu adlar türk dilləri onomastikasının inkişafı ilə bağlı bir çox məlumatların qruplaşdırılması və linqvistik aspektdən araşdırılması üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Onu da qeyd edək ki, abidələrdə işlənmiş onomastik vahidlər üzrə bir çox monoqrafik tədqiqatlar aparılmışdır. Şübhəsiz ki, başqa dillərin, deyək ki, german dillərinin onomastikasına aid də bu cür işlər az deyildir. Xristianlığın yaranması ilə kilsələrdə şəxs adlarının qeydə alınmasına başlanmışdır. Bu da xüsusi adların toplanması sahəsində fundamental əhəmiyyət daşıyan işlərdən biri olmuşdur. Qeyd olunanlar onomastikanın tədqiqat tarixinə xüsusi adların toplanması dövründən başlamağın əhəmiyyətini təsdiq edir. Təbii ki, onomastikaının inkişaf tarixinə bu aspektdən yanaşmaq olar.

Onomastikaının tədqiqat tarixinin öyrənilməsinin ikinci istiqaməti lokallaşdırmanı nəzərdə tutur. Azərbaycan onomastikası elminin tədqiqi tarixini belə lokal istiqamət kimi qəbul etmək olar. Türk dillərinin onomastik sisteminin öyrənilməsi Azərbaycan dili onomastikası ilə müqayisədə daha geniş məsələdir.

T. Əhmədov toponimikanın XX əsrin ikinci yarısından sonra başlayaraq inkişaf etməsini qeyd etmişdir. Bu dövrdən başlayaraq yazılmış elmi məqalələr, dissertasiya və monoqrafiyalar, lüğət və dərs vəsaitləri sahənin inkişafında xüsusi rol oynamışdır. «Məhz göstərilən əsərlər sayəsində onomastika və onun əsas komponentlərindən birini təşkil edən toponimika özünün müstəqil inkişaf mərhələsinə qədəm qoymuşdur» (6, 7).   

Azərbaycan onomastikasına dair hazırda çoxlu sayda tədqiqat işləri aparılmışdır. Bu tədqiqatlar daha çox toponimiya və konkret olaraq müəyyən ərazilərin toponimiyası ilə bağlıdır. Bununla yanaşı, onomastikamıxzın başqa məsələlri də tədqiqatçıların diqqətindən kənarda qalmamışdır. Etnotoponimlər, antroponimlər, hidronimlər də araşdırma obyekti olmuşdur. Tədqiqat işlərində ərazidəki yalnız toponimlər deyil hidronimlə də bir qayda olaraq öyrənilir.

Müasir onomastikada etnotoponimlər xüsusi maraq doğuran adlar qrupunu təşkil edir. T.İ.Hacıyev yazır: «etnoslar gəlib-gedirlər, toponimlər isə yerində durub müşahidə aparır, gələnləri qəbul edir, gedənləri yola salır, ona ilk dəfə verilən adı özü ilə yaşadır. Azərbaycan toponimləri də bu torpağın qədim tərcümeyi-halını bizə çatdırır»(7, 72).

Azərbaycanın bugünkü ərazilərində etnonimlərdən düzəlmiş külli miqdarda etnotoponimlər vardır. Onların əksəriyyəti R.M.Yüzbaşovun, Q.Ə.Qeybullayevin, Ə.A.Hüseynzadənin, Q. Voroşilin, S.M.Mollazadənin, Ə.I.Əliyevin, eləcə də digər coğrafiyaçı, tarixçi və dilçi toponimçilər tərəfindən tədqiq edilmişdir. Bu tədqiqatçıların işlərində etnonimlər, etnotoponimlər təhlil və tədqiq edilir.

Azərbaycan xalqının etnogenez məsələləri ilə daha dərindən məşğul olmuş Q.Qeybullayev bu sahədə müxtəlif tədqiqat işləri aparmış monoqrafiyalar yazmışdır. Onun  “Топонимия Азербайджана”, “K этногенезу азербайджанцев”, “Azərbaycan türklərinin inkişafı tarixindən“ adlı kitabları,  çoxsaylı məqalələri Azərbaycan ərazisindəki etnonimlərinin tədqiqi üçün mühüm materialdır (8; 9). Onun B. Budaqovla birgə qələmə aldığı «Ermənistanda Azərbaycan mənşəli toponimlərin izahlı lüğəti» kitabında Ermənistan ərazisindəki bütün türk mənşəli toponimlər əksini tapmışdır. Bu kitabda yalnız kənddən kiçik məntəqələrin adları və yaşayış ərazisinini daxili toponimik layları nəzərə alınmamışdır (10).

Ərazinin onomastik mənzərəsinin tədqiqi zamanı həm linqvistik, həm də tarixi-coğrafi baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyan məsələlərdən biri də onimik arealın müəyyənləş­diril­məsidir. Əgər müəyyən ərazi daxilində xüsusi adlar, onların modelləri, tipləri, ünsürləri təkrarlanırsa onda bu oblast onimik areal adlanır. Onimik arealda təkrararlanan onimlər, onların modelləri, tipləri, ünsürləri uyğun olaraq areal onimlər, areal modellər, areal ünsürlər və s. adlanır. Müəyyən ərazidə təkrarlanan etnotoponimlər isə areal etnotoponimlərdir.

Azərbaycan etnogenezi problemlərinin həlli ilə dərindən məşğul olan, M.H.Vəliyevin (Baharlının) əsərləri də onomastikamız üçün əvəzedilməz mənbədir. Müəllifin tədqiqatlarında Azərbaycanın etnik tərkibi, etnosların təşəkkül tarixi, Azərbaycanda yaşamış və yaşayan əksər tayfalar haqqında etnoqrafik məlumatlar vermişdir. Əsərdə  bulqar, xəzər, zıq, qazax, şıxlı, salahlı, quş, xələc, kəngər, cəlair, şamlı, bəydili, inallı, əhmədli, imirli, dügər, ilxıçı, bayat, çobani, baharlı, padar, lək, xəlilli, və s. (etnonimlər), Xəzər, Zıq, Qazax, Quşçu, Xələc, Kəngərli, Ilxıçı, Şamlı, Bəydili, Qaramanlı, Əhmədli, Bayat və s. (yer adları) ifadəsini tapır (11).

Areal onimlər onimin özünün və ya onun elementlərinin müəyyən ərazidə təkrarlanması ilə müəyyənləş­dirilir. V.A.Nikonov onimlərin təkrarlanması və ərazidə yayılmasının əsas səbəbini miqrasiyada görür. O yazır: «Eyniliyin əsas səbəbi əhalinin miqrasiyası və onimin paralel yaranmasıdır. Yeni əraziyə köçənlər təzə yerə döğma yurdlarının, köhnə yaşayış yerlərinin adlarını gətirirlər» (5, 114).

A.A.Axundov belə coğrafi adların əksəriyyətini «Omonim yer adları» hesab edir(12, 40-72).

Qeyd etmək lazımdır ki, areal onimlər tam onimə görə deyil, onimin ünsürlərinə görə də müəyyənləşdirilir. Belə olan halda etnoponimin tərkib hissələrində dəyişmə aparılması qeydə alınır. Onomastik tədqiqatlardan aydın olur ki, xüsusi adların öyrənilməsi üçün bütün hallarda onomastikonu qurmaq lazım gəlir.

Onomastikanın daha çox öyrənilən istiqamətlərindən biri də antroponimikadır. Antroponimika - antroponimlərin (şəxs adı), familiya, lə­qəb, təxəllüs, titul, fəxri ad, əzizləmə və kiçiltmə adlar) əmələ gəlməsi qanunauyğunluqlarını, ad sistemində yerini, inkişafını, dəyişilməsini, digər ad kateqoriyaları ilə qarşılıqlı əlaqəsini, leksik-semantik və qrammatik xüsusiyyətlərini öyrənir. Antroponimiya-Azərbaycan dilində mövcud olan antroponimlərin məcmusu deməkdir. Antroponimlərin təşkil olunmuş izahlı və ya izahsız lüğətlərə antroponimikon deyilir.

Öz funksiyalarına və antroponimik sistemdə tutduqları yerə görə Azərbaycan antroponimlərinin iki qrupa ayırmaq olar: 1. Əsas ad kateqoriyaları; 2.Köməkçi ad kateqoriyaları.

Müxtəlif xalqların istifadə etdikləri antroponimlər dayanıqlığı və ənənəviliyi ilə seçilir. Bu cəhət müəyyən amillərlə səciyyələnir. Iqtisadi, coğrafi, bioloci və s. amillərin ümumiliyi xalqın istifadə etdiyi xüsusi adlarda da ifadəsini tapır. Insanın bioloci təbiəti, onun antropoloci xüsusiyyətləri şəxs adlarına keçərək onlarda yaşayır.

Azərbaycan onomastikasının öyrənilməsində A.Qurbanovun böyük əməyi vardır. O, bu sahədə bir çox əsərlər yazmış, Azərbaycanda xüsusi onomastika laboratoriyası yaratmışdır. Onomastikanın elmi-nəzəri məsələlrinin həllində A.Qurbanov və onun ardıcıllarının gördükləri işlər müstəsna əhəmiyyət kəsb edir. Onomastik vahidlərin hər bir qrupu daxili yarımqruplara ayrılır. Bu qrup və yarımqrupların müəyyənləşdirilməsi müəyyən meyarlar üzrə təsnifatın aparılmasını tələb edir. Azərbaycan onomastikasında ilk dəfə bu məsələ A.Qurbanov tərəfindən öyrənilmişdir. O göstərir ki, toponimlərin təsnifi modelində antropo­toponimlər, etnotoponimlər, hidrotopo­nimlər, zootoponimlər, fitotoponimlər, ictimai-siyasi xarakterli toponimlər, memuar-xatirə toponimləri, kosmo­toponimlər və təsviri toponim qrupları vardır (13, 322-339).

Təbii ki, onomastikanın elmi-nəzəri məsələlri geniş əhatə dairəsinə malikdir. Onomastikanın tədqiqat tarixindən bəhs edərkən bu məsələlr də diqqət mərkəzinə çəkilməli, müxtəlif tədqiqatçıların bu sahədəki işlərinə baxılmalıdır. Bütün bu cəhətlər bir də onu göstərir ki, onomastikanın tədqiqat tarixini çoxcəhətli problemdir və onun dilçilik tarixi aspektində öyrəinlməsi xüsusi yanaşma tələb edir.

 

ƏBIYYAT

  1. Историчесая ономастика. Москва, Наука, 1977
  2. Sədiyev Ş. Dil haqqında hekayələr. Bakı, 1959
  3. Реформатский А.А. Топонимика как лингвисический факт /Топонимика и транскрипция - Москва. Наука.1964. - S.26-41/
  4. 4.Гусейнзаде Ч.М.Тюркская антропонимия в средневековых арабоязычных письменных  памятниках до Х11 века. - Дисс...канд.филол.наук.Баку.1988
  5. Никонов В.А. Введение в топонимику. М.Наука. 1965
  6. Əhmədov T. Azərbaycan toponimikasının əsasları. Bakı, BU nəşri, 1991
  7. Hacıyev T.I., Vəliyev K.N. Azərbaycan dili tarixi. Oçerklər və materiallar. - Bakı: Maarif, 1983.
  8. Гейбуллаев Г.А. Топонимы Азербайджана. Баку: Glm, 1986.
  9. Гейбуллаев Г.А. K этногенезу Азербайджанцев. -Баку: Glm, 1991.
  10. Budaqov B., Qeybullayev Q. Ermənistanda Azərbaycan mənşəli toponimlərin izahlı lüğəti. -Bakı: Oğuz eli, 1998.
  11. Vəliyev/Baharlı. M.H. Azərbaycan. -Bakı: Azərbaycan, 1993.
  12. Axundov A. Torpağın köksündə tarixin izləri. - Bakı: Gənclik, 1983
  13. Qurbanov A. Azərbaycan dilinin onomalogiyası. Bakı: Maarif, 1998.

    ar zlər: xüsusi adlar, onomastika, toponimika, antroponimika, etnogenez

 

РЕЗЮМЕ

 

В статье рассматриваются такие проблемы, как становление ономастики и её связь с другими науками. Также говорится о развитии азербайджанской ономастики и об исследованиях, проведенных в этой области, обосновывается необходимость изучения ономастики с различных аспектов.

 

 Ключевые слова: собственные имена, ономастика, топонимика, этногенез антропонимика,

 

 

SUMMARY

In the  article is analysed such problems as becoming of onomastics and its connection with other scienes. It is also talked about the develorment of Azerbaican onomastics and resarches. Conducted in this area. Is based the necessity of study of onomastics from different aspects.

 

Key words: specific names, onomastics, topography, antroponimica, ethnogeny

 

 

 


Sədrəddinova Tahirə Nəriman qızı

MÜASİR İNGİLİS DİLİNDƏ İSMİN HAL KATEQORİYASI HAQQINDA

Müasir ingilis dilçiliyində ismin hal kateqoriyası ciddi mübahisə doğuran məsələlərdən biridir. Bu sahədə mübahisə o dərəcəyə çatmışdır ki, son zamanlar ingilis dilini tətqiq edən bəzi rus dilçiləri hətta müasir ingilis dilində ismin hal kateqoriyasının olmadığını deyirlər (22; 181-183).    

Qeyd etmək lazımdir ki, müasir ingilis dilində ismin hal kateqoriyası ilə əlaqədar olaraq qarşıya çıxan və dilçilər arasında mübahisə doğuran məsələlərdən ən başlıcası bu dildə ismin neçə hala malik olmasıdır. Bu barədə dilçilər arasında ciddi fikir ayrılığı var: bir qrup dilçilər, məsələn, O.Yespersen (12, 138), B.İlyiş (10, 44), B.Xaymoviç, B.Roqovskaya (13, 59-65) və b. müasir ingilis dilində ismin iki, H.Vaythol və b. üç, (19, 66, 67), O.Körm (6, 27-36) dörd, C.Nesfild (16) isə beş hala malik olduğunu deyirlər.                                                                         

Qısaca olaraq yuxarıda qeyd edilənlərdən qanuni olaraq belə bir sual meydana çıxır: hansı səbəbə görə yuxarıda adları çəkilən qrammatistlər eyni bir məsələdən-müasir ingilis dilində ismin hal kateqoriyası məsələsindən danışdıqları halda müxtəlif nəticələrə gəlmişlər?                                                        

Həmin suala cavab verərkən qeyd etmək lazımdır ki, müasir ingilis dilində ismin hal kateqoriyası məsələsinə iki baxımdan yanaşmaq mümkündür: ənənəvi formal baxımdan və funksional baxımdan.                              

Dillərin tətqiqi tarixindən məlumdur ki, ənənəvi olaraq, ismin hal kateqoriyası isməəlavə edilən sözdəyişdirici şəkilçi ilə düzələn forma kimi başa düşülmüşdür. Məsələn, Azərbaycan türkcəsindəkitab sözünə xas olan kitab, kitabın, kitaba, kitabı, kitabda, kitabdan formaları onun hal formaları hesab edilir. Məsələyə bu baxımdan yanaşdıqda müasir ingilis dilində ismin ancaq iki halı olduğunu demək lazım gəlir. Şübhəsizdir ki, O.Yespersen, B.İlyiş, bu sətirlərin müəllifi və b. Da müasir ingilis dilində ismə xas olan hal kateqoriyasına bu baxımdan yanaşmış və bu dildə ismin iki hala malik olduğunu demişlər:

1.         Ümumi hal (Common case) sister

2.         Yiyəlik hal ( Genitive case) sister’s

Qeyd etmək lazımdır ki, yuxarıda deyildiyi kimi, müasir ingilis dilində ismə xas olan hal kateqoriyasına bir də funksional baxımdan yanaşmaq olar. Bu o deməkdir ki, burada nəzərə alınan əsas cəhət ifadə edilən qrammatik məna olur. Onun nə ilə ifadə edilməsi hesaba alınmır.                Məsələn,“bacımın ailəsi” birləşməsi ingilis dilində iki cür verilə bilər: my sister”family”,” the family of my sister”.Birinci halda yiyəlik hal mənasışəkilçi (‘s), ikinci halda isə həmin qrammatik məna , yəni yiyəlik mənası sözönü (of) vasitəsilə ifadə edilmişdir.

Məsələyə funksional baxımdan, başqa sözlə, dilə xas olan kommunikativ funksiya baxımından yanaşdıqda bu iki hal arasında heç bir fərq görünmür: onların hər ikisi eyni qrammatik məna ifadə edir, eyni funksiya yerinə yetirir-isimlə isim arasinda olan yiyəlik mənasını ifadə edir. Yaxud dilimizdə olan universitetə sözündəki istiqamət mənası -ə şəkilçisi ilə ifadə edilmişdir, ingilis dilində isə həmin qrammatik məna to sözönü vasitəsilə ifadə edilir: tothe university. Məsələyə funksional cəhətdən yanaşdıqda, bu iki hal asarasında da elə bir ciddi fərq görünmür: hər iki halda istiqamət bildirilir. Müasir ingilis dilində ismə xas olan hal məsələsinə bu baxımdan yanaşan dilçilər bu dildə ismin iki deyil, daha cox hala malik olduğunu qeyd edirlər. Məsələn, M.Doyçbeyn belə hesab edir ki, müasir ingilis dilində ismin adlıq və yiyəlik halları ilə yanaşı, yönlük (Dative) və təsirlik (Accusative) halları da vardır. Ona görə də müasir ingilis dilində ismin yiyəlik halı to sözönü və ya söz sırasıilə, təsirlik halı isə söz sırası vasitəsilə ifadə edilir. Beləliklə də M.Doyçbeynə görə müasir ingilis dilində ismin dörd halı var:

1.         Adlıq hal (Nominative case);

2.         Yiyəlik hal (Possessive case);

3.         Yönlük hal (Dative case);

4.         Təsirlik hal (Accusative case).

Yuxarıda qısaca olaraq deyilənlərdən məlum olur ki, müasir ingilis dilində ismə xas olan hal kateqoriyası haqqında dilçilərin müxtəlif fikir söyləmələri onların bu məsələyə müxtəlif cəhətdən yanaşmaları ilə əlaqədardır.                                                                    Qeyd etmək lazımdır ki, müasir ingilis dilində ismin hal kateqoriyası ilə əlaqədar olaraq qarşıya çıxan ikinci problem müasir ingilis dilində ismin hal kateqoriyasına aid olub-olmaması məsələsidir. Yuxarıda deyildiyi kimi, son zamanlar bəzi rus dilçilər /Q.N.Vorontsova/ müasir ingilis dilində ismin hal kateqoriyasına malik olmasını inkar edirlər. (22; 23; 181-183).

Hər şeydən əvvəl qeyd etmək lazımdır ki, məsələn, Q.N.Vorontsova hal kateqoriyasını ənənəvi mənada başa düşür, onun ismə sözdəyişdirici şəkilçi artırmaq vasitəsilə düzəldilməli olduğunu qəbul edir. Müasir ingilis dilində isə bu məqsədlə, yəni ismin hal formasını düzəltmək üçün ancaq bir şəkilçi var: -‘s. Müasir ingilis dilində ənənəvi mənada ismin hal kateqoriyasının olması fikridə həmin bu şəkilçiyəəs aslanır. Buna görə də təsadüfi deyildir ki,  Q.N.Vorontsova ingilis dilində ismin hal kateqoriyasının olmadığını sübut etmək üçün, hər şeydən əvvəl –‘s şəkilçisinin hal şəkilçisi olmadığını sübuta yetirməyə çalışır; -‘s şəkilçisinin müasir ingilis dilində hal şəkilçisinin müasir ingilis dilində hal şəkilçisini olmadığını sübuta yetirmək üçün o, aşağıdakıları qeyd edir:

1.         –‘s şəkilçisinin işlənməsi məcburi deyil, ixtiyaridir, yəni müasir ingilis dilində “my sister’s flat”;the teacher’s question; my friend’s name;və s.  deyə bildiyimiz kimi,” the flat of my sister”,the question of the teacher,the name of my friend də deyə bilərik.

2.         –‘s şəkilçisi müasir ingilis dilində olan bütün isimlərlə deyil, müəyyən bir qrup isimlə işlədilir.

3.         –‘s şəkilçisi həm tək, həm də cəm isimlərlə işlənə bilir, bu hal şəkilçisi üçün qeyri-adidir.

4.         –‘s şəkilçisi sözün ayrılmaz hissəsi ola bilmir, bəzi hallarda o əsas isimdən distant vəziyyətdə işlənir, məsələn: The prime-minister of Germany’s speech at the Parliament.

5.–‘s şəkilçisi cəmdə ancaq cəm forması arxaik üsulla, yəni kökdəki saitin dəyişməsi yolu ilə düzələn isimlərlə işlənir, məsələn, children’s, men’s və s.Yuxarıda qeyd edilən bu cəhətləri əsas götürərək Q.N.Vorontsova belə qənaətə gəlir ki, -‘s hal şəkilçisi deyil. Buna əsaslanaraq o, müasir ingilis dilində ismin hal kateqoriyasının mövcud olmadığı qərarına gəlir.

Qeyd etmək lazımdır ki, B.S.Xaymoviç və B.İ.Roqovskaya Q.N.Voront­sovanın bu fikri ilə razılaşmırlar (13, 64-65) və belə hesab edirlər ki, hazırdakı vəziyyətdə -‘s hal şəkilçisi kimi fəaliyyət göstərir (13, 64).

Haqqında danışılan məsələ barəsində yalnız onu qeyd etmək istərdik ki, biz bu mübahisədə B.S.Xaymoviç və B.İ.Roqovskayanı haqlı hesab edirik. Öz mövqeyimizi əsaslandırmaq üçün aşağıdakıları qeyd etmək istərdik.

Məlum olduğu kimi –‘s şəkilçisi tarixən hal şəkilçisi olmuş, dilin sonrakı inkişaf prosesində onun işlənmə miqyası qismən daralmışdır. Müasir ingilis dilçilərindən olan Ç.Barberin  dediyinə və dil faktlarının sübut ettiyinə görə -‘s şəkilçisinin işlənmə miqyası müasir ingilis dilində yenidən işlənməyə başlamışdır. Bu isə o deməkdir ki, –‘s şəkilçisi ilə düzələn isim forması onun paradiqmində daha möhkəm qərarlaşmaq üzrədir. Bu da öz növbəsində bizdə belə bir inam yaradır ki, –‘s şəkilçisi diaxron planda hal formantı olmuş və müasir dildədə hal formantıdır, hal şəkilçisidir.

Müasir ingilis dilində ismin hal kateqoriyası ilə əlaqədar olaraq mübahisə doğuran digər bir məsələ də müasir ingilis dilində ismin analitik hal formasına malik olub-olmamasıdır. Bu da öz növbəsində hal mənası bildirən sözönlərinin daha dəqiq desək, sözönlarinin leksik mənaya malik olub-olmaması məsələsi ilə sıx bağlıdır. Bu sahədə də dilçilər arasında fikir aydınlığı var: bəzi dilçilər (H.Suit, O.P.Sunik) belə hesab edirlər ki, sözönlari leksik mənaya malik deyil, digər dilçilər (V.N.Yartseva, B.S.Xaymoviç, B.İ.Roqovskaya) belə hesab edirlər ki, sözönlari leksik mənaya malikdir. Məsələyə birinci qrup dilçilərin dedikləri kimi yanaşsaq, yəni belə hesab etsək ki, sözönləri leksik mənaya malik deyil, o zaman müasir ingilis dilində ismin analitik hal formasına malik olduğunu qəbul edə bilərik, lakin bu halda ikinci qrup dilçilərin fikri ilə razılaşsaq, yəni belə hesab etsək ki, sözönləri leksik mənaya malikdir, o zaman müasir ingilis dilində ismin analitik formaya malik olduğunu demək olmaz. Lakin belə bir cəhəti qeyd etmək lazım gəlir ki, flektiv və xüsusən də aqqlütinativ dillərdə ismin hal şəkilçilərinin ifadə etdiyi qrammatik mənalar analitik dillərdə, o cümlədən də ingilis dilində, ismin analitik hal forması olduğu barədə qənaət yaradır.Belə ki, əşya bildirən isimlərin yiyəlik halı həm tək həm də cəm formada analitik üsulla-yəni of sözonü vasitəsilə ilə düzəlir. Məs.the question of the teacher  -müəllimin sualı;

        the window of the room             -otağın pəncərəsi;                           

        the cover of the book                 -kitabın cildi;  və s.

Yiyəlik halda olan isimlər özündən sonar gələn sözlərlə əlaqəyə girərək şəxslər arasında aidlik,mənsubluq mənası yaradır. Dilimizdən fərqli olaraq ingilis dilində şəxs ifadə edən isimlərin yiyəlik halında bu ardıcıllıq pozulur.Mənsubluq bildirən isim əvvəldə,yiyəlik halda olan isim isə ondan sonra işlədilir. Şəxs ifadə edən isimlərin yiyəlik halında isə ardıcıllığa əməl edilir. Məs: The teacher’s question – müəllimin sualı; The answer of the question – sualın cavabı və s.Nümunə üçün verilən cümlədə teacher’s sözü yiyəlik edən,question sözü ilə mənsub olan,ikinci nümunədə isə answer sözü mənsub olan,question sözü isə yiyəlik edən söz mövqeyində­dir.Yiyəlik halda olan ismin cümlədə düzgün mövqedə işlədilməsi üçün bu incəliklərə diqqət yetirmək bilavasitə dilə düzgün yiyələnməyə kömək etmiş olar.Deyilənlərdən eyni zamanda belə qənaətə gəlmək olar ki,ingilis dilində ismin hal kateqoriyası morfoloci ifadə baxımından çox zəifdir.Sintetik dil olan Azərbaycan dilində ismin hal şəkilçilərinin ifadə etdiyi qrammatik mənalar müasir ingilis dilində analitik ifadə vasitələrindən sözönü və söz sırası,nadir hallarda isə sintetik formalarla –daha dəqiq desək şəkilçilərlə ifadə edilir.                           

Ümumiyyətlə isə son olaraq nəticədə qeyd etmək olar ki, müasir ingilis dilində ismin hal kateqoriyası məsələsi bu gün də yəni müasir dövrümüzdə də  mübahisəli bir problem olaraq qalmaqdadır. Qətiyyətlə onu da demək yerinə düşər ki,bu və ya digər xarici dili öyrənmək prosesində həmin dilə xas olan dil hadisələrini başa düşüb mənimsəmək işin başlanğıcıdır.Bu prosesdə əsas və başlıca məsələ dilin ictimayi funksiyasına müvafiq olaraq onun qrammatik qayda-qanunlarından praktik istifadə etmək bacarıq və vərdişləri qazanmaqdan ibarətdir. 

 

ƏDƏBİYYAT

  1. Voronchova Q.N. Ocherki  po qrammatike anqliyskoqo yazıke. Moskva, 1960.
  2. Vinoqradov   V.V. Russkiy yazık.   Moskva,  1972.
  3. İ.Rəhimov,T.Hidayətzadə, S. Mircəfərova.  İngilis dilinin praktik qrammatikası  Bakı, 2003.                                              
  4. O.Musayev. İngilis dilinin qrammatikası   Bakı, 2007.
  5. Hüseynzadə M. Müasir Azərbaycan dili,   Bakı.  1963.
  6. .Khaimovich B.S, Roqovskaya B.   A Course in English Grammar, Moskva,  1967.

 

Резюме

Категория падежа существительного в современном английском языке

В статье рассматривается категория падежа в современном английском языке, являющаяся предметом серьезных спросов. Если обратиться к высказы­ваниям различных языковедов об одном и том же вопросе –т е категории падежа существительных, мы столкнемся с различными взглядами на этот вопрос. В итоге можно сделать вывод, что и сегодня, в современное время, категория падежа английского языка по – прежнему остается спорной проблемой. 

Ключевые слова:категория падежа, существительное, суффикс, словесный ряд, предлог, родительный падеж, лингвист, исследовать, разные мысли, основная проблема.

 

Summary

The category of case of noun in modern English

The article deals with the category of case in modern English which caused the subcect of serious dispute in English linguistics. If we pay attention to what  various   linguists said about the category of case of noun, we are faced with different  views  on this problem.

As the result it can be concluded that even today – in modern time the category of case of noun in English still remains desputable problem.

 

Key words: category of case, noun, suffix, word order, preposition, genitive case,linguist,investigate,various opinions,main problem.

Açar sözlər: şəkilçi, hal kateqoriyası, yiyəlik hal, isim, sözönü,söz sırası,dilçi,tədqiq etmək,müxtəlif fikirlər,əsas problem.

 

 

 


Идаятова Мирвари Султан гызы, Аббасова Натаван Бакир гызы,

НЕКОТОРЫЕ ФРАЗЕОЛОГИЧЕСКИЕ ЕДИНИЦЫ РУССКОГО ЯЗЫКА

 И ИХ СООТВЕТСТВИЯ В АЗЕРБАЙДЖАНСКОМ ЯЗЫКЕ

При обучении русскому языку как иностранному студентов-азербайджанцев, особое значение имеет учет особенностей функционирования фразеологических единиц в русском языке и их соответствий в азербайджанском языке. В предлагаемой статье рассматриваются некоторые фразеологические единицы русского языка и их соответствия в азербайджанском языке. Рассматриваемый здесь материал может быть использован на уроках русского языка как иностранного в студенческой аудитории для развития речи студентов и пополнения их словарного запаса.

Язык - это чудо, созданное человеческим обществом в рамках национально-этнических объединений людей. Он обладает сложной природой. Язык является орудием общения, выражения чувств, мыслей, отношений между людьми. Он неразрывно связан с сознанием и внеязыковым миром. При помощи своих единиц - слов, словосочетаний, фразеологизмов - язык называет предметы и явления, признаки, действия и состояния, отражает их связи и сложные отношения. Он принадлежит одновременно всем и каждому, он находится в сознании всех и каждого индивида, члена данного языкового коллектива. Им пользуются все, подчиняясь общепринятым правилам и законам этого языка. В мире много языков. Каждый язык принадлежит народу, творцу и носителю этого языка, употребляется и изменяется в соответствии с требованиями к языковому обслуживанию этого народа в качестве средства общения во всех сферах жизни.

Каждый язык обладает собственным лексико-фразеологическим составом, средствами и правилами образования новых слов и грамматическим механизмом организации речи.

Люди пользуются языком, общаются, выражая свои мысли. Единицами общения выступают лексико-грамматически и интонационно законченные высказывания — предложения. Но речь гораздо больше и шире, чем одно высказывание, она обычно состоит из системы, или цепи взаимосвязанных высказываний, употребляемых в определенных социальных условиях в форме монолога, диалога, полилога. Высказывания служат для выражения мыслей, формирующихся на материале конкретного языка. Каждое высказывание содержит определенный смысл, отличный от значений конкретных лексических и фразеологических единиц; вместе с тем смысл высказывания образуется на основе значений и связей значений слов и фразеологизмов, входящих в высказывание. Таким образом, слова и фразеологизмы служат базовым материалом при создании высказываний и формировании их смыслов [1].

Слова, фразеологизмы и другие типы устойчивых номинативных сочетаний (составные термины, составные наименования, названия) образуют один общий уровень языка - лексико-фразеологический, противопоставленный фонетическому, морфологическому и синтаксическому уровням языка.

Нет сомнения, что лексико-фразеологический уровень в основном и прежде всего состоит из лексических единиц, играющих решающую роль в корпусе языка, в языковом сознании и языковой памяти людей [2].

Фразеологизмы не образуют самостоятельного уровня, они лишь дополняют лексический состав. Но это не значит, что фразеологический подуровень не играет существенной роли в системе языка. Он представляет собой очень важную номинативно­-оценочную часть словарного состава. Фразеологические единицы как номинативно- характеризующие средства обогащают язык, в значительной степени усиливают экспрессивные и эмоциональные качества речи людей.

Фразеологизмы образуются на базе синтаксических сочетаний, словосочетаний, высказываний в процессе их употребления в общении, в разных формах речевой деятельности и речевого поведения.

В процессе фразеологизации синтаксическая конструкция, сохраняя внешний свой синтаксический облик, изменяется семантически, приобретая новые качества. Слова в процессе фразеологизации сочетаний лишаются своей семантической самостоятельности. По мере ослабления самостоятельных значений слов-компонентов усиливается фразеологическое значение, принадлежащее всему сочетанию в целом. Сочетание, которое приобретает целостное значение, преобразуется и функционально: все сочетание в новом фразеологическом качестве выполняет функцию одного члена высказывания (предложения). Таким образом, во фразеологизированной единице слова, лишившись семантической и функциональной самостоятельности, становятся конструктивными элементами фразеологизмов; они сохраняют лишь словоизменительные формы.

Фразеологический состав каждого языка охватывает неоднородные по структуре, семантике, стилистическим качествам группы единиц. Поэтому и наука, изучающая фразеологический состав, с одной стороны, привлекает к себе внимание ученых разных направлений и интересов, с другой стороны, вызывает нескончаемые споры и дискуссии по вопросам объекта фразеологии и методов исследования фразеологического состава в структурном, функциональном, семантическом, стилистическом, лексикографическом, сопоставительно-историческом планах.

Фразеологическими считаются те сочетания слов, значения которых в той или иной степени не мотивированы и не адекватны в отдельности значениям составляющих слов. Фразеологические единицы сохраняются в памяти говорящих на этом языке как семантически неразложимые языковые единицы, которые по необходимости извлекаются из памяти и употребляются в речи. Фразеологизмы как готовые единицы языка играют важную роль в процессе и производства, и в восприятия речи. Эти сочетания неоднотипны. Структурно и семантически они могут быть более и менее устойчивыми.

Фразеология как научная дисциплина объединяет и изучает два типа устойчивых сочетаний: идиомы и фраземы. К фразеологическому составу примыкают и так называемые паремии - пословицы и поговорки.

Идиомы. Это устойчивые, воспроизводимые в речи сочетания, целостное значение которых не мотивировано, не вытекает из сложения значений компонентов этих единиц; идиомы буквально не переводимы на другие языки. Этот состав фразеологических единиц очень специфичен для каждого языка, поэтому при изучении языка представителями других национальностей эти единицы, как правило, создают дополнительные трудности. Таких единиц очень много как в русском, так и в азербайджанском языках. К идиомам относятся прежде всего фразеологические единицы типа собаку съел на чем-л., души не чаять, бить баклуши, сломя голову - в русском языке, gözüm su içmir, buğda yeyib cənnətdən çıxıb - в азербайджанском языке.

В группу идиом включаются и фразы. Кроме специфического значения, не соотносительного со значением компонентов, эти единицы отличаются устойчивой и ярко выраженной интонацией, эмоционально-экспрессивной окраской. Фразы функционируют в диалогической и монологической формах разговорной речи при определенном согласии с внешними условиями речевого поведения. Это своего рода готовые формулы, типа: вон оно чтоbelə söylə, боже упаси – allah eləməsin, ничего подобного – elə şey yoxdur, с приездомxoş gəlmisiniz, добро пожаловать – qədəminiz mübarək, həmişə  siz  gələsiniz, xoş gəlmişsiniz, с легким паром – həmişə təmizlikdə, до свадьбы заживет – yekələndə yadından çıxar, что я там потерял – nə itim azıb.

Однако, как в русском, так и в азербайджанском языках очень много и таких фраз, которые прямого семантического соответствия в другом языке не имеют. Ср.: русские фразы черт побери, черт возьми, черт знает что, вот так шутка.

В азербайджанском языке также очень много совершенно оригинальных единиц, передача на русском языке которых представляет большую трудность. Ср.: yeriniz məlum, sözünün arxasında əzizin dursun, sizdən yaxşı olmasın и под. Проблема перевода этих единиц, представляющих основу азербайджанского речевого поведения, является объектом специального исследования.

Раздел фразеологии, изучающий структуру, семантику, функционирование, стилистическую историю, этимологию идиоматических единиц, называется идиоматикой.

Фраземы. В состав фразем входят устойчивые сочетания, значение которых выводится из семантики составляющих слов, в значении которых имеет место явный намек и указание на значение всей единицы. Например: взять (брать) в свои рукиöz əlinə almaq, топтаться на месте – yerində saymaq, кусок хлеба – bir parça çörək, правая рукаsağ əli, молоко на губах не обсохлоağzından süd iyi gəlir, говорить на разных языкахbaşqa-başqa dillərdə danışmaq.

К группе фразем относятся и устойчивые сочетания аналитического характера, у которых лишь один из компонентов обладает несвободным значением, при этом связи компонентов воспроизводятся по установившейся речевой практике и традиции. Эти сочетания могут образовать фразеологические серии, группирующиеся вокруг тех или иных лексических единиц. Причем фразеологические серии широко употребительны и продуктивны в современной речи на обоих языках: использовать момент –məqamdan istifadə etmək, использовать опыт – təcrübədən istifadə etmək, использовать положение – vəziyyətdən istifadə etmək, давать (дать) обещаниеvəd etmək, выполнять (выполнить) обещание – vədini yerinə yetirmək, нарушать (нарушить) обещаниеvədini pozmaq, давать слово – söz vermək, давать банкет – ziyafət vermək, давать взаймы borc vermək, давать времяvaxt vermək, давать наставление – nəsihət vermək и т.д.

Как было отмечено, к фразеологическому составу в собственном смысле слова примыкают так называемые паремии, т.е. пословицы и поговорки. Паремии включаются во фразеологический состав языка над всеми специалистами. Действительно, пословицы и поговорки в речевом потоке всегда выделяются своей семантикой, функцией в речи и законченностью. Они отличаются и от идиом и от фразем, вместе с тем эти единицы являются устойчивыми, они известны в народе, сохраняются в памяти людей, при надобности воспроизводятся и включаются в речь. Будучи произведениями устного народного творчества, они являются и единицами языка, и примыкают к основному составу фразеологических единиц.

К группе паремий относятся единицы типа:

Цыплят по осени считаютCücəni payızda sayarlar.

Что посеешь, то и пожнешь – Nə əkərsən, onu biçərsən..

Сто раз отмерь, один раз отрежь – Yüz ölç, bir biç.

О понятии устойчивости фразеологических единиц и об устойчивости порядка следования компонентов фразеологизмов.

В любом языке существуют два типа сочетаний слов - свободные (или неустойчивые) и несвободные (или устойчивые). Свободные сочетания слов образуются в ходе речи для выражения каких-то отношений предметов, явлений. Например: страница книгиkitabın səhifəsi, читать книгу – kitab oxumaq, читать с интересом – maraqla oxumaq и т.д. Эти сочетания не устойчивые, они свободно образуются и преобразуются в речи. Ср.: читаю журнал - журнал охуйурам, читаю газету – qəzet oxuyuram.

Конструирование таких сочетаний зависит от ситуации речи. А вот сочетания типа, положа руку на сердце, ни пяди земли не отдавать, в добрый путь и др. являются устойчивыми. Они не разрушаются, сохраняясь в языковой памяти как известные стереотипы.

Однако, следует остановиться и на другой стороне значения этого термина. Сначала приведем фразеологизмы русского языка. Остановимся на вопросе о степени устойчивости порядка следования компонентов фразеологических единиц. Этот вопрос очень важен для описания речеобразования.

Фразеологические единицы, состоящие из сочетания прилагательного с существительным, неоднотипны. Одни из них, как правило, в языке обладают прямым порядком следования компонентов (прилагательное плюс существительное). Постпозиция определения используется для эмоционального и экспрессивного выделения:

казанская сирота - сирота казанская;

коломенская верста - верста коломенская;

вольная птица - птица вольная;

Вольный казак - казак вольный;

Ветреная голова - голова ветреная и т.д. [1].

В составе фразеологизмов этого типа много и таких единиц, которые оформились и стали устойчивыми в обратном порядке следования компонентов. У этих единиц компоненты занимают устойчивые обратные позиции: чучело гороховое, мать честная, голова садовая, веки вечные, голь перекатная, горе луковое и др.

Устойчивым порядком компонентов обладают фразеологизмы, состоящие из прилагательного и существительного в одном из косвенных падежей:

в родительном падеже: высокого полета, высшей марки, чистейшей воды, блаженной памяти, большого сердца, большой руки, с большой буквы, от всего сердца, ради красивых глаз;

в дательном падеже: по щучьему веленью, по всем статьям, к глубокому сожалению;

в винительном падеже: на свою голову, на большой палец, на всякий случай, в первую голову, с булавочную голову, с коломенскую версту;

в творительном падеже: всеми силами, гигантскими шагами;

в предложном падеже: на свежем воздухе, во всяком случае и др.

Эти сочетания в данной форме утвердились в языке, и в этой форме без изменения места компонентов, употребляются, выполняя функции соответствующих частей речи в предложении.

Фразеологизмы, состоящие из сочетания глагола и имени существительного в косвенном падеже, также неоднотипны.

Фразеологизмы, которые имеют формы изменения, т.е. парадигму спряжения, обычно могут употреблять как с прямым порядком компонентов, так и обратным порядком. Ср.:

бить тревогу - тревогу бить,

брать за горло - за горло брать,

ставить на рельсы - на рельсы ставить,

взять на заметку - на заметку взять и мн. др. [3].

Фразеологические единицы, компоненты которых устойчиво употребляются в обратном порядке, и единицы, не обладающие формами изменения, сохраняют и устойчивый порядок компонентов: с души воротит, от нечего делать, хлебом не корми, честь имею кланяться, добро пожаловать, раз-два и обчелся, рукой подать, как ни в чем не бывало, каши не сваришь, пиши пропало, что и говорить, откуда ни возьмись, ешь не хочу и т.п. Подобные единицы одноформны, и это влияет и на устойчивость места компонентов.

Фразеологические единицы, состоящие из предлога и имени существительного в косвенном падеже, сохраняют устойчивый порядок следования компонентов: без головы, до точки, до смерти, под носом, под руками, в глаза, в лицо, на лице, под ногами, по рукам, за глаза: ср. сочетания с двойным предложно-именными формами: от аза до ижицы, от альфы до омеги, от мала до велика, с глазу на глаз, с головы до ног, ср. сочетания типа: буква в букву, слово в слово, для отвода глаз, до глубины души [4].

Устойчивым порядком следования компонентов характеризуются одноформные фразеологизмы с частицами: ни под каким предлогом, ни дать, ни взять, ни бе, ни ме, ни за какие блага, вот где сидит, не все дома, не по адресу, хоть волком вой, хоть глаз выколи; фразеологизмы, начинающиеся с как: как две капли воды, как сумасшедший, как вкопанный, как на грех, как баран на новые ворота [1].

Устойчивостью обладают двухкомпонентные фразеологизмы, которые по структуре соответствуют модели простого двусоставного предложения; бабушка надвое сказала, кот наплакал, бог знает, кончен бал, велика важность, не велика хитрость.

В азербайджанском языке фразеологические единицы обладают устой­чи­вым порядком компонентов. Приведем лишь несколько примеров разных типов: abrını almaq, но нельзя almaq abrını; ağ eləmək, но нельзя eləmək ağ. Ср. еще: ağ günə çıxarmaq, ağzı günə qalmaq, ağzı nədir, ağına-bozuna baxmamaq; nə istidir, nə soyuq; nə var nə yox  и т.д. В редких случаях, в эмоциональном диалоге, в поэзии компоненты некоторых типов фразеологических единиц могут быть переставлены. Но эти случаи всегда бросаются в глаза своим несоответствием общепринятой норме.

Фразеология как лингвистическая дисциплина имеет много актуальных проблем и с точки зрения практики употребления в речи, составления словарей, систематизации для обучения языку [5].

 

ЛИТЕРАТУРА

1.  Жуков В.П. Русская фразеология. М., Высшая школа, 1986

2. Виноградов В.В. Избранные труды. Лексикология и лексикография. М.: Наука, 1977

3. Мокиенко В.М. Загадки русской фразеологии. М., Высшая школа, 1990

4. Молотков А.И. Основы фразеологии русского языка. Л., Наука, 1977

5. Телия В.Н. Русская фразеология. Семантический, прагматический и лингво-культурологический аспекты. М., 1996.

 

Ключевые слова: фразеологические словосочетания, фразеологические единицы, фраземы, идиомы

 

Xülasə

Açar sözlər: frazeoloji sözbirləşmələri, frazeoloji vahidlər, frazemlər, idiomlar. Məqalədə dilin leksik ehtiyatının zənginləşməsində  frazeoloji birləşmələrin əhəmiy­yətindən bəhs edilir. Frazeoloji birləşmələrin mənşəyinə, yaranma şəraitinə müraciət olunur, onların təsnifatı verilir. Qeyd edilir ki, həm rus, həm də azərbaycan dillərində işlənən frazeoloji birləşmələr azərbaycanlı tələbələrin söz ehtiyatlarının artırılmasında müstəsna rol oynayır.

 

Summary

 

In this article showed importance of phraseology combinations in enrich of lexis store of language. It was given origin of phraseology combinations, environment of appearance and their classification. It noted that phraseology combinations, not only in Russian, but also in Azerbaijan  language enlarge lexis base of students.

Key words: phraseology combinations, phraseology stats, phrasems, idioms


Севиндж Гейдар кызы Раджабова

РАЗВИТИЕ НЕМЕЦКОГО ЯЗЫКА ДО И ПОСЛЕ 1945 ГОДА

В условиях феодальной раздробленности и отсутствия единого политического и культурного центра в Германии особо важная роль в формировании национальной языковой нормы принадлежала письменной форме речи. Возникнув из живой  устно-разговорной речи и находясь с ней в постоянном взаимодействии, письменная форма, поднимаясь над диалектами, приобретала  авторитет регулирующей нормы в области орфографии, грамматики,  лексики.

После разгрома фашистской Германии в 1945 г. на территории Германии возникли два германских государства: на востоке – народно-демократическая, социалистическая Германская Демократическая Республика, на западе – капиталисти-ческая Федеративная Республика Германии. Принципиальные различия в социально-экономических, политических и культурно-идеологических основах и характере развития обоих государств не могли не отразиться на языке, и прежде всего на новой лексике, непрерывно наполняющей с конца 40-х гг. словарный состав.

В языке населения ГДР нашли отражение демократические преобразования в стране в виде многочисленных лексических неологизмов, например: Arbeiter-und-Bauernstaat «государство рабочих и крестьян», Staatsrat «Государственный совет», Volkskammer «Народная палата», Völkerfreundschaft «дружба народов», volkseigen «народный, являющийся собственностью народа». Много понятий было  заимствовано из социалистической действительности СССР, например: Kulturhaus «дом культуры», Neuerer «новатор, рационализатор», verdienter Lehrer «заслуженный учитель», Elternausschuβ «родительский комитет», vorfristig «досрочно». В связи с процессом сглаживания  социальной дифференциации и ростом уровня образования населения в ГДР происходило во все возрастающей степени сближение разговорно-обиходного и литературного языка [1, c.93]. В ФРГ в некоторой части новой лексики находило отражение тенденция к затушевыванию социальных противоречий внутри капиталистического общества. Это  относилось, например, к таким понятиям, как Wohlstandsgesellschaft  «общество всеобщего благоденствия», soziale Marktwirtschaft «социальное рыночное хозяйство», Normalbürger «гражданин (среди себе подобных)», Arbeitnehmer   «работающий по найму» (вместо «рабочий» или «служащий»). Влияние капиталистических кругов США на экономику, а «американского образа жизни» на общественную жизнь ФРГ привело к массовому проникновению в немецкий язык англо-американизмов, например: Crew «спортивная команда», Swimming-Pool «плавательный бассейн» (в частном владении), Fiction «роман», fighten «бороться». Многие из этих заимствований не выражали новых понятий и употреблялись ради их «социальной  престижности» [2, c.105-106]. Существенные различия в языке ГДР и ФРГ  касались той части слов из области общественно-политической лексики, в различном толковании которых отражалось различие идеологий. Это, например, такие слова, как Demokratie, Kapitalismus, Moral, Freiheit «свобода», Recht «право», fortschrittlich «прогрессивный». В схеме, предложенной лейпцигским германистом Р.Гроссе [3, c.167], наглядно отражены взаимоотношения между письменной формой литературного языка, обиходно-разговорным языком и диалектами в области произношения, морфологии, лексики, словообразования и синтаксиса; на схеме отображается различная степень приближения  отдельных аспектов обиходно-разговорного языка к соответствующим аспектам письменной формы литературного языка:

 

                

Заселение «Восточной марки» («Ostmark») при Каролингах в 9-10 вв. переселенцами-баварцами определило на века  тесные связи внутри баварско-австрийского языкового ареала. В 996 г. впервые засвидетельствовано название двн. Östarrichi. С 1156 г.  Aвcтрийская марка (Mark Österreich), отделившись от Баварии, стала самостоятельным герцогством, а в 1282 г. Перешла во владения Габсбургов. Постепенное расширение владений Габсбургов (1526 г. – Богемия и Западная Венгрия, 1699 г. – Трансильвания, в 18 в. – вся Венгрия, Буковина, Галиция, Хорватия, Босния, Далмация, в 1814 г. – Ломбардия и Венето) сделало Австрию центром многоязычного государства. Официальным языком и языком образования в нем оставался немецкий язык, в который со временем проникло  множество заимствований из венгерской, славянских и итальян-ских частей государства; заимствования явились также следствием тесных  культурных связей венского двора с Римом, Парижем и Мадридом. Кроме того, письменный литературный язык Австрии пополн