MÜNDƏRİCAT-CONTENTS-ОГЛАВЛЕНИЕ
DİLÇİLİK – ЯЗЫКОЗНАНИЕ...................................................5-139
N. VELIYEVA. The peculiarities of stylistic using of the phraseological units on the material of Azerbaijani, English and Russian....
N. BAĞIROVA. İngilis və Azərbaycan dillərində fel və onun qrammatik kateqoriyaları.....
E. İNANC. Türk toponimikasında tarixi fono-semantik təhriflər.........
M. ƏSƏDOVA. Azərbaycan dilçiliyində frazelogiyanın tədqiqi .................................
Z. İSMAYILOVA. Müasir linqvistikada ədəbi dil problemi..................................................................
E. ГАРАШОВА. Способы передачи в азербайджанский язык модальности в английских конструкциях
T. АСКЕРОВА . Роль Насими в развитии и становлении азербайджанского литературного языка........
A. BƏKİROVA . Метафоры в языке печатных CМИ............
İ. ЯЛИЙЕВ. Сай тяркибли сюз бирляшмяляринин тяснифи щаггында.........
Y. ƏLİYEVA. İngilis və Azərbaycan atalar sözü və məsəllərinin frazeologiyaya münasibəti.
V. İBİŞOVA . Azərbaycan dilində mətnin məntiqi-semantik əlaqə (bağlılıq) tipləri........
С. МАМЕДОВА. К проблеме функционально-семантического описания лексики....
У. МАМЕДОВА . Английский язык - всеобщий мировой язык...........
Н. НАГИЕВА. Теория перевода: нечто надуманное или реальность.....
Х. МАНАФЛЫ. Азярбайъанда натиглик сянятинин тарихи..........................
Э. ГАДЖИЕВА.К вопросу о классификации сложноподчиненных предложений в русском синтаксисе
A.YUNUSOV. Müasir türk dilində cümlənin ikinci dərəcəli üzvlərinə fərqli baxışlar............................
A. ABBASOV. Lüğətlərin tipologiyası və təsnifi haqqında..........................
F. MEHDİYEV. Морфолоэийа вя онун дил системиндя йери............................
S. SEFEROVA. The perfect tense forms in Azerbaijani and English……………..
Ф. МАМЕДОВА. Теория фразеологии в азербайджанском языкознании......
G. ABDULLAYEVA. Sami dilləri və xalqları: ibri əlifbasına daxil olan samitlərin fonetik təsnifatı.
А. ГЯРИБЛИ. Азярбайъан тяригят шеиринин лексикасы: классик йазы цслубундан халг данышыг цслубуна.
F. QURBANOVA. Müasir ingilis dilində norma və variativlik.......
Ç. ŞAHBAZLI. İngilis ədəbiyyatında nəzakət bildirən söz və ifadələr...
Kh. HAMIDOVA. Semantic structure of One- member sentences…
A. HACIYEV, S. SÜLEYMANOV. Heydər Əliyev və Azərbaycan dili....
T ABDULLAYEVA . Məhəmmədağa Şahtaxtlı və ana dili.............
И. ЩАЪЫЙЕВА. Ы Цмумиттифаг Тцрколожи гурултайын тарихи ящямиййяти.........................
N. HƏSƏNOVA. Nitq normaları və istisnalar..................................
M. MƏHƏRRƏMOVA. Prefikslər vasitəsilə düzələn feillər və onların Azərbaycan dilində qarşılığı......
L. MƏMMƏDOVA. Nizami Gəncəvinin “Şərəfnamə” əsərində substantivləşmiş nitq hissələri.......
G. QASIMOVA. İbri dilində müəyyənlik kateqoriyası.....................................................................................
R. BABAYEVA. İngilis dilinin leksikasının zənginləşməsində ekstralinqvistik amillərin rolu………
И. НУРИЕВА. Определительные слова в современном английском языке................
A. HACIYEVA. Fars dilində sinonim məsdərlər.....................................
E. ABDULLAYEVA. M.F.Axundzadənin bədii dili.............................................................
G. RƏFİBƏYLİ. Qeyri-müəyyən artiklın ingilis dilində işlənməsi və onun Azərbaycan dilindəki ifadə vasitələri
B. ГУСЕЙНЗАДЕ .Семантическая классификация азербайджанских и русских паремий с концептом «труд».

ƏDƏBİYYATŞÜNASLIQ – ЛИТЕРАТУРОВЕДЕНИЕ....................140-262
C. КАРАНАЕВА, Г. АБДУЛЛИНА. Башкирские космонимы в фольклорных образцах и в художественной литературe.
L. MAXSUDOVA. Xalq nəsri kontekstində toponomik əfsanələr.........
L. ALLAHVERDİYEVA, Ş. MAHMUDOVA . Q. Səidin “Əli və Nino” əsərində qadına münasibət və dini baxışların təsviri
G. ASLANOVA .Azərbaycan şifahi xalq yaradıcılığının müxtəlif janrlarında olan qadın surətləri................
S. HƏSƏNOVA. Repressiya illərində ədəbi tənqid H.Cavidə qarşı....
V. KƏRİMOVA . Çarlz Dikkens əsərlərinin ideya istiqamətləri..............................
N. MUXTARZADƏ. Mənkabələrin tarixi-mifoloji köklərinə dair.........
K. OSMANOVA. Oğuz epik ənənəsində sınaq motivi.........................................
S. MƏMMƏDOVA . Rəsul Rzanın "Qızılgül olmayaydı..."poemasında bəzi bədii təsvir vasitələri haqqında.
S. MUXTARLI. İskəndər Palanın “Babildə ölüm, İstanbulda eşq” romanında Füzulinin təsiri...
F. ZÜLFÜQAROVA. Con Qolsuorsi yaradıcılığında qadın problemi............
Q. SAYILOV. Nağıllarda mifdən İslama keçid............
V.AĞAYEVA. Molla Vəli Vidadi və Şərq poetikası...........................................
A.XƏNDAN. Rza Tofiq poeziyasının bəzi məqamları haqqında..................................................
S. ƏLİYEVA . Nağıl və təmsillərdə oxşar və fərqli janr xüsusiyyətləri.....................
N. HƏKİMOVA. Azərbaycan folklorunda türkəçarələr: mamaçalığın çağdaş durumu......
V. NƏSİBOVA. Mirzə İbrahimov və aşıq poeziyası........
M. RİAZİ. Nizami Gəncəvi müasir İran ədəbiyyatşünaslığında..........
A. RÜSTƏMOVA. Türk poeziyasında qurtuluş savaşının inikası..................
L. ŞƏRİFOVA . Bəkir Çobanzadənin ilk qələm təcrübələri.................
Н. БАБАЗАДЕ. Образ Персии и Персидской литературы в произведениях русских классиков XIX в.
O. ABBASOVA. Çağdaş Azərbaycan hekayələrində bədii dilin rolu və imkanları
Ş. QƏDİMOVA . Klassik türk ədəbiyyatının formalaşmasında dastanların rolu.......
S. AĞAYEVA. Milli-tatixi koloritin yaradılması məqsədi ilə V.Skottun “Ayvənhəu” romanında işlətdiyi arxaizmlər......
M. DEĞER. Samiha Ayverdi vә Әzizә Cәfәrzadәnin tarixi roman janrının inkişafında vә formalaşmasında rolu
G. ƏMRAHOVA. Cəfər Cabbarlının “Aslan və Fərhad” hekayəsinin təhlili..

G. ARIF QIZI. Cəfər Cabbarlı hekayələrində qadın emansipasiyası .........
L.İSMAYILOVA . Hüseyn Cavidin tərcümeyi-halının tədqiqinə dair.........
Y. ƏLƏSGƏROVA. O.Henri dünya ədəbiyyatında yeni tipli novellanın yaradıcısı kimi.
T. İSMAYILOVA. Psixologizm: nəzəriyyədən bədii yaradıcılığa doğru....
D. АДИЛОВА. «Думанлы Тябриз» романында бядии щягигят; тарихи эерчяклик...
A. RÜSTƏMZADƏ. Çingiz Hüseynovun romanlarında insan və mühit problemi............
Ə. MƏMMƏDBAĞIROĞLU. Taninmiş Qorqudşünas alim Şamil Cəmşidov – 95.........
P. NURƏLİYEVA. Anarın “Gürcü familiyası”, “Mən, sən, o və telefon” hekayələrində zamanın və mühitin insan talelərinə təsiri
V. SAKIT QIZI. Molla Vəli vidadi yaradiciliğinda folklor motivi.....
X. ZƏRRABQIZI. Millilikdən bəşəriliyə və ya gerçəkliyin şərti simvolikası........

PEDAQOGİKA-ПЕДАГОГИКА…............................................263-316
C. ПАШАЕВА. Проблемы глобализации в современном образовании и идеи просветителей Азербайджана
A. ЗЕЙНАЛОВ. Система обучения русскому языку как иностранному.................
İ. MƏHƏRRƏMOVA. Əcnəbi tələbələrə Azərbaycan dili dərsliklərinin tərtibinə dair aktual məsələlər........
N. ƏLİYEVA. Milli auditoriyada cüttərkibli və təktərkibli sadə nəqli cümlələrin tədrisinə dair.......
Ş. ƏHMƏDLİ. H.Əliyev ideyalarında Naxçıvan təhsilinin inkişaf yolu....
Q. DADAŞOVA. H. Əliyev nəzəri irsində təhsil siyasətinə bir nəzər........
T. MƏMMƏDOV. Şəxsiyyətin formalaşmasında sosial işinin rolu.........
M. İSMİXANOV, R. BƏXTİYAROVA. Şagirdlərdə təlimə müsbət münasibətin formalaşdırılması yolları.....
G. AXUNDOVA. Azərbaycan xor ifaçılığının inkişafında Gülbacı İmanovanın rolu..
N. MİRMƏMMƏDLİ. Musiqi müəlliminin peşə fəaliyyətində xor işləməsinin və tərtibatının əhəmiyyəti......
B. XƏLILOVA. Communicative language teaching
Л. АЛЕКПЕРОВА. Анализ трудностей изучения русского языка азербайджанцами.......
T.ДЖАФАРЛИ. Индивидуальные различия обучающихся в усвоении второго языка ................
L. ELMAN QIZI . “Peyğəmbər” dramının interaktiv təlim üsulları ilə tədrisi.....................
A. ЗЕЙНАЛОВА. Роль ситуативной беседы в обогащении словарного запаса студентов............................
N. CƏFƏROVA. İnteqrasiya təlim prosesində başlıca prinsip kimi..........
Н. АХМЕДОВА. Текст как единица обучения...........
Д КАЗИ-ЗАДЕ . Индивидуализация обучения русскому языку и коммуникативные потребности
JURNALİSTİKA - ЖУРНАЛИСТИКА……………………....……………………...………......................................................317-327
R. İSMAYILOV. KİV-də söz azadlığının reallaşdırılmasında beynəlxalq və yerli jurnalist təşkilatlarının rolu.
İ. İSAQ. Xəzərin karbohidrogen ehtiyatlarının istismarı və nəqli ətrafında.
Y. ƏSGƏROVA. Səməd Mənsurun felyetonlarında “Ziyalilar”..................................
KİTABŞÜNASLIQ - КНИГОВЕДЕНИЕ......................................................................328-335
A. ƏLIYEV, R. QARDAŞOV. BDU Elmi kitabxanasında elektron kataloqun təşkili və inkişaf perspektivləri..
R. SÜLEYMANOV. Ulu öndər Heydər Əliyevin irsinin öyrənilməsində kitablarin əhəmiyyəti və rolu

İNSANŞÜNASLIQ-ЧЕЛОВЕКОВЕДЕНИЕ..................................336-367
Ч. ГУСЕЙНОВ. По следам коранических айатов, или Глас вопиющего в пустыне.........
B ВОЛКОВ. .Христианство и Ислам в Tуркестане: опыт мирного сосуществования.....
В. ЛИТВИНОВ. О доисламской традиции культа святых в религии Пророка....
K. SALAMOVA. İdarəetmədə rəhbərin işgüzar fəaliyyəti.....................................................
G. AXUNDOVA. Azərbaycanın ilk qadın dirijorları......................................................
Ə. QAFAROV. Haqq yolunun fədaisi...........................
S. QULİYEV. Əhməd bin Məhəmməd Ərdəbilinin “Əqaidül-İsləm” əsərində İmamət bəhsi və imamın xüsusiyyətləri haqqında...
Ç. QULİYEV. Milli mənlik şüurunun meyarı olan ağlın pedaqoji-psixoloji əsasları...
MƏRUZƏLƏR - ДОКЛАДЫ.................................................................................368-391
Ə. ABBASOV. Könül və can -hər ikisi Azərbaycan və yaxud Səməd Vurğunun diplomatik nitqi.........
S. HÜSEYNOVA. Molyer yaradıcılığında Don Juan mövzusu.................................................
F. HÜSİYEV. Azərbaycan-Rusiya mədəniyyət əlaqələri: tarixi təcrübə və çağdaş prioritet istiqamətlər.............
G .AXUNDOVA . Məmməd Səid Ordubadi yaradıcılığında felyeton janrı......
P. MƏMMƏDOVA. Yusif Məddahın “Vərqa və Gülşah” poemasında qəhrəmanlığın səciyyəsi....................
S. QULIYEVA. Bədii portret elementlərinin uyğunluğu və təzadı...........................................................................................................................
Ş. BÜNYADZADƏ. Xüsusi və ümumi isimlərin xüsusiyyətləri............................................................................................
Ф. ШИРИНОВА.Коммуникативный метод, подготовка к тестам и квалификационным экзаменам...

ДИЛЧИЛИК-ЯЗЫКОЗНАНИЕ

Nigar Veliyeva
THE PECULIARITIES OF STYLISTIC USING OF THE PHRASEOLOGICAL UNITS ON THE MATERIAL OF AZERBAIJANI, ENGLISH AND RUSSIAN
It is well-known that there are phrases called unfree, bound, or phraseological. In such phrases the words lose their individual lexical meaning and form a new meaningful whole, which is semantically equivalent to a single word. For instance: “abrını almaq” (bərk danlamaq) - to make the air blue / Amer. to give someone a nice shake-up - показать, где раки зимуют / дать прикурить / задавать трёпку; “acı həqiqət” (qəbul edilməsi ağır olan həqiqət) – the bitter truth / the home truth – горькая правда; “avara gəzmək” (veyllənmək) – to fritter away one’s time / to twiddle one’s thumbs / to twirl one’s fingers / to eat lotus / Amer. to sit like a bump on a log / Cf. to mill the wind / to beat about (around) the bush / to keep on putting things off – бить баклуши / коптить небо / бобы разводить / вертеть (крутить) вола / тянуть волынку (слоняться без дела, бездельничать, канителиться).
Phraseological units are widely used in different styles of speech. In fiction, in journalism, in colloquial use of phraseological units due to their expressive power. Imagery, expression, characteristic for a large part of set phrases, help to avoid banality, dryness, anonymity in speech communication. The idioms of book’s character have “elevated” expressive-stylistic coloring, their usage gives solemnity, poetry, literariness to speech.
For colloquial speech’s idioms is typical “lowest” expressive-stylistic coloring, which allows expressing irony, familiarity, contempt, etc. It must be particularly considered the reduced character of set expressions that are on the periphery of the literary language, colloquial idioms, such as: “qudurqanlıq etmək – to run wild – пускаться вовсе тяжкие / не знать удержу / с жиру беситься (обнаглеть)”, “duza getmək (axırı bilinməyən bir işə çox meyllilik göstərmək) – mania / down (someone is carried away by smth. not knowing how it will be end) – сильно увлекаться чем-нибудь, не зная, чем кончится это увлечение”, “çox asan – to perform smth. with clock-work precision / like a dream – раз плюнуть / как по нотам разыграть что-либо (очень легко)” , “çox duzlamaq (nədəsə həddini keçmək) – to do something to death / to go to extremes / to overshoot the mark / to cut it too fat / to pass all bounds / to overstep the limits / to run to extremes / to lapse into extremity / to go a bit too far / to put it a bit too strong / to lay on the colours too thickly / to make it sound too thick / to cut it too fat – переходить границу / пересолить / переборщить (перестараться, обнаглеть)” and coarsely colloquial, for example: “çox baha oturmaq (saysız-hesabsız pula başa gəlmək) – to cost someone a pretty penny / to cost someone a tidy sum / Cf. to pay a heavy figure – влететь (вскочить, обойтись, стать, влезть) в копейку (стоить очень дорого, потребовать больших затрат)”, “Çox bilən quş dimdiyindən tələyə düşər. – The more haste, the less speed. / Haste makes waste. / Fool’s haste is no speed. / Hasty climbers have sudden falls. – Быстрая вошка - первая на гребешок попадает. / Поспешишь - людей насмешишь”.
As a rule, phraseological combinations are fixed in the language as a result of frequent and prolonged, sometimes centuries-old practice use. The same combination that can act as free, as connected, depending on the context and meaning. For example: “göz bağlamaq” və yaxud “göz yummaq” (özünü elə göstərmək ki, guya görmürsən) – to shut (close) one’s eyes to smth. / to turn a blind eye to smth. / to blink at smth. / to wink at smth. / to pay no attention to smth. / to pay no heed to smth. / to overlook smth. / to look the other way (to pretend not to have seen / known) – закрывать на что-либо глаза / смотреть сквозь пальцы на что-либо (намеренно не обращать никакого внимания на что-либо).
It is used as free combination in the following examples: - “O gözünü bağladı və tez yuxuya getdi” - “He closed his eyes and quickly fell asleep” - “Он закрыл глаза и быстро уснул”. On the contrary, for example: “Dekan tələbənin pis davranışa gözünü bağladı” - “Dean closed his eyes for student misbehavior” - “Декан закрыл глаза на недостойное поведение студента”.
Above mentioned examples are lexically indivisible totality, holistic meaningfully, reproduced in the form of ready speech units, called phraseological word-combinations. As is known the word “phraseology” is derived from the Greek “phrasis” - expression and “logos” - teaching science. Phraseological units can be grouped in terms of origin and tradition of its using. Idioms can be grouped in terms of origin and tradition of using.
The expressions of colloquial everyday speech: “boşboğazlıq etmək - to palaver the great - заговаривать зубы”, “başını itirmək - to lose one’s head - потерять голову”, “Adam olmayan yerdə adamdır. / Qazan olmayan yerdə, güvəc də qazandır. / Cf. Heç olmamaqdansa, az olsun. – Among the blind one-eyed man is king. / Cf. Half a loaf is better than no bread. / A bit in the morning is better than nothing all day. / There’s a small choice in rotten apples. / Any port in a storm. – На безрыбье и рак рыба. / На безлюдье и Фома дворянин. / На безлюдье и сидни в честь. / На бесптичье и кулик - соловей. / В лесу и медведь архимандрит”.
The expressions of professional field’s using of slang: “çıxılmaz vəziyyətə salmaq - to fickle / to outdo someone - ставить в тупик / подводить под монастырь”, “yaşıl küçə - green street - зелёная улица” - usage of railway workers’ speech; “zibil (keyfiyyətsiz iş haqqında) – clumsy work / cobble / like hell - топорная работа”, “super (əla görülən iş haqqında) without a hitch - без сучка, без задоринки” – usage of carpenter’s speech; “gopa basmaq (bir kəsi aldatmaq) - to dust someone’s eyes / to hoodwink / to flannel / Amer. to shuck - втирать очки / вешать лопшу на уши / дуру гнать / дуру пороть / заливать (обманывать, вводить в заблуждение)”, “kartı vurmaq – to beat one’s card - карта бита” – usage of gambler’s speech.
The expressions of books and literary speech: a) the terms and expressions of scientific articles: ağırlıq mərkəzi - the center of gravity - центр тяжести, zəncirvari reaksiya - the chain reaction - цепная реакция, aşağı getmək – to go downhill - катиться по наклонной плоскости, divara çıxartmaq - bring to a white heat - довести до белого каления; b) the expressions of works of fiction and journalism: “Mücrü sadəcə açıldı” - “А ларчик просто открывался” (И. Крылов) – “A casket just opened”, “hisslə, məzmunla, asta-asta” - “с чувством, с толком, с расстановкой” (А. Грибоедов) – “with feeling, really, with the arrangement”, “ayaq üstə qırxı çıxıb / ölüb sabaha qalıb (pis kökdə) / ölüb sabaha qalmaq (çox zəif, arıqlamış insan haqqında) – живые мощи / одна кожа да кости / одни кости / краше в гроб кладут (об очень слабом, истощённом человеке) / “живой труп (Л. Толстой) – “all skin and bone / a rack of bones / someone looks like death warmed up / Cf. I’ve seen happier corpses”, “Tüstü iyi gəlir” - “Дело пахнет керосином” (М. Кольцов). – “it smells like kerosene”.
These specific properties of set phrases most clearly seen when compared with the commonly used lexical synonyms. Compare: “dünyasını dəyişmək (ölmək) – to hand in one’s checks / to shuffle off this mortal coil / to check out / to shut up shop / to bite the dust / to conk out / to pass on / to go west / to depart this life / to die off / to die away / to curl up one’s toes / to join the great majority / to kick off / to push up the daisies / to turn up one’s toes / to turn up one’s toes to the daisies / to go to a better world / to lay (to tip, to topple, to tumble) up one’s heels / Cf. to buy the farm / to push up daisies / to kick the bucket / to cut (to slip) the cable / to come to a sticky end / to croak / to drop (to pop) off the hooks / to hop the twig / to kick up the daisies / to go belly up / to go to heaven (to die) – сойти с дистанции / сыграть в жмурки / откинуть тапочки / заказать жить / ласты завернуть / ласты склеить / лапти отбросить / загнуть салазки / сандалии откинуть (умереть)”, “barmağına dolamaq (bir kəsi aldatmaq) – to pull the wool over someone’s eyes / to give someone some bull about smth. / to wind someone round one’s finger / to take in / to cheat / to dupe / to deceive / to take in / to twist someone round one’s little finger / to have (or to get) the better of (try to fool someone, to mock or to scoff at someone) – крутить пуговку (стараться обмануть, ввести в заблуждение кого-либо) / водить за нос / обводить вокруг пальца / обернуть кого-либо вокруг пальца (ловко, хитро обманывать, мошенничать, одурачивать)”.
In all speech styles are widely used and stylistic phraseological units with “zero” colour, such as “bu gün sabah - со дня на день - from day to day, gizli səsvermə - тайное голосование - by secret ballot, ağlını itirmək - сойти с ума - go crazy”.
The problem of our scientific work consists not only in resolving the contradiction between the need for a certain generalization and classification means, but also in clearing up the stylistic meanings of words and phrases, understanding their meaning and their using in the texts on various subjects. We studied and systematized the stylistic devices as specific means of expression in the style of the language. The subject of our attention became means of emotional expression on the material unrelated languages.
Analyzing the peculiarities of stylistic using of the phraseological units on the material of non-cognate languages, such as: Azerbaijani, English and Russian, we had to explain the essence of Stylistic Lexicology. Investigation, study and systematization of stylistic devices in the language give the opportunity to say confidently that the Stylistics Lexicology is the science that studies the expressive means of language and modalities. It examines the principles and effect of selection and use of lexical, grammatical and other linguistic means to convey thoughts and emotions in different contexts of communication. The idea of distinction of speech and language has helped to identify Stylistic Lexicology as a separate science.
Resuming our investigation we come to conclusion that in non-cognate languages, i.e. Azerbaijani, English and Russian the stylistic using of the phraseological units, which are lexically indivisible totality, holistic meaningfully, reproduced in the form of ready speech units is wide-spread in different styles of speech: bbelles-lettres style (poetry, emotive prose, drama), in colloquial everyday speech, in professional fields, in literary speech, in diplomacy, in fiction, in journalism, publicist (oratory and speeches, essay, article), newspaper (brief news items, headlines, ads, editorial), scientific prose due to their expressive power by means of various stylistic means.
Thus, the learning of modern Stylistic Lexicology is actual, as it studies the semantic structure of the word and the interrelation (or interplay) of the connotative and denotative meanings of the word, as well as the interrelation of the stylistic connotations оf the word and the context. After studying the classification of the stylistic means, their values in human life, its meaning in use, it’s time to notice that up to day the stylistic devices remain relevant not only in the work of the writers, but also in our social life.
It is necessary to remember just only that well-educated man should follow the main recommendations laid down in the quote from Jonathan Swift: “Proper words in proper places” – “Правильные слова в нужном месте” – “Yerində deyilən söz”, by the way, with an appropriate intonation.

References
1. Лагута О.Н. Метафорология: теоретические аспекты, Новосибирск, 2003.
2. Лакофф Д., Джонсон М. Метафоры, которыми мы живём.М., Едиториал УРСС, 2004.
3. Москвин В. П. Русская метафора: Очерк семиотической теории. 3-е изд., М., 2007.
4. Прозоров В.Г. Основы теории и практики перевода с английского языка на русский, М., 1998.
5. Федоренко Н.Т., Сокольская Л.И. Афористика, М., Наука, 1990.
6. Фибегер Д. Лингвистика текста в исследованиях учёных ГДР, Синтаксис текста, М., 1978.
7. Харитончик З.А. Лексикология английского языка, Минск, Вышейшая школа, 1992.
8. Хендрикс У. Стиль и лингвистика текста, Новое в зарубежной лингвистике, вып.9, М., Прогресс, 1979, с.172-211.
9. Haverkamp A. Metapher. Die Ästhetik in der Rhetorik. München: Wilhelm Fink Verlag, 2007.
10. Veliyeva N.Ch. The Great Azerbaijani-English-Russian Phraseological Dictionary, Baku, “Azerneshr”, 2 volumes, 1 v., 988 s., 2 v., 987 s., 2010, 1975 p.
11. Veliyeva N.Ch. Actual problems of language typology. Актуальные проблемы языковой типологии. Баку, Elm və Təhsil, 2011, 512 c.
12. Veliyeva N.Ch. Some Aspects and Peculiarities of Intercultural Communication in the Process of Globalization. Belgrade, 2013, 241 p.
Key words: phraseologism, expressiveness of speech, the culture of speech.
Açar sözlər: frazeologizm, nitqin ekspressivliyi, nitq mədəniyyəti.
Ключевые слова: фразеологизм, экспрессивность речи, культура речи.

Р Е З Ю М Е
Стилистическое использование фразеологизмов
на материале азербайджанского, английского и русского языков

В современном обществе проблемы любого уровня и в разнообразных аспектах решаются посредством личных взаимоотношений людей. Спектр проблем может быть разнообразным: от государственных, политических, общественно-социальных, деловых, экономических, вплоть до научно- образовательных, медицинских, профессиональных, житейско-бытейных. Правильное и уместное употребление фразеологических единиц в процессе общения любого уровня, а самое главное их правильное понимание – основная задача изучения стилистического использования фразеологизмов на материале азербайджанского, английского и русского языков.

X Ü L A S Ə
Frazeologizmlərin üslubi işlənmə xüsusiyyətləri Azərbaycan, ingilis və rus dillərinin materialları əsasında
Müasir cəmiyyətdə müxtəlif səviyyələrdə və fərqli aspektlərdə məsələlər şəxsi əlaqələrinin zəminində öz həllini tapır. Problemlərin spektri çox genişdir: dövlət səviyyəli, siyasi, ictimai-sosial, işgüzar, iqtisadi, elm-təhsil və tibblə bağlı, ixtisas, məişət məsələləri. Ünsiyyət zamanı frazeoloji vahidlərdən vaxtında və yerində istifadəsi, ən əsas məsələ isə onların düzgün başa düşülməsi – Azərbaycan, ingilis və rus dillərinin materialları əsasında frazeologizmlərin üslubi işlənmə xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi – tədqiqatın əsas məqsədidir.

Nigar Bağırova
İngilis və Azərbaycan dillərində fel və onun qrammatik kateqoriyaları
Bir çox dillərdə, misal üçün, Hind-Avropa, Semit və Uqro-Fin dillərdə fellər çoxlu fərqli xüsusiyyətlərinə malikdir və hətta onlarda bəzi hallarda bu və ya digər xarakterik cəhət olmasa da belə, yenə də onları xüsusi dərəcəli sözlər kimi ayırmaq tamamilə zəruridir.
Fellər (1-ci, 2-ci, 3-cü) şəxslərə, zamana, növə, tərzə və şəkilə görə xarakterizə olunur. O ki qaldı fellərin mənalarına, onlar, H.Svitə görə, hadisələri bildirir. H.Svitin fikrincə, felləri belə ayırmaq olar: hərəkət bildirən, proses bildirən və vəziyyət bildirən, lakin belə də fellər mövcuddur ki, onları heç bir qrupa ayırd etmək olmaz (4).
Demək olar ki, həmişə bu və ya digər anlayış feli və yaxud qeyri-felidir təyin etmək olar. Felin əvəzliklə və ya isimlə birləşməsində aşkar olunur ki, fel bitkinliyin xüsusi xarakteri barədə məlumat verir və az-çox bitkin fikir yaradır, bu hal isə ismin və ya əvəzliyin sifətlə və ya zərflə birləşməsində müşahidə olunmur. Fel cümləyə həyat verir və bu səbəbə görə cümlələrin yaranmasında xüsusi rol oynayır. Cümlənin tərkibində, dəmək olar ki, həmişə fel mövcuddur. Bitkin xarakter daşıyan, felsiz olan birləşmələr istisna hal təşkil edir.
Bəzi qrammatistlər felin mövcudluğunu hətta vacib şərt hesab edir ona görə ki, bu və ya digər söyləmi cümlə kimi tanımaq mümkün olsun. Beləliklə, fel - əsas nitq hissələrindən biridir. Fel müxtəlif proseslərin (iş, hərəkət, hal, eşitmə, görmə və s.) adını bildirən, morfoloji cəhətdən zaman, təsirlik, növ, inkarlıq, şəkil və s. üzrə dəyişə bilən, sintaktik cəhətdən, əsasən, xəbər vəzifəsində işlənən, “nə etmək?”, “nə eləmək?”, “nə olmaq?” və s. suallarından birinə cavab verən nitq hissəsinə deyilir.
Fellər zəngin məna, quruluş, qrammatik (morfoloji və sintaktik) xüsusiyyətlərə malikdir. Fellər dilin ən qədim söz qatlarından biridir. İngilis dilinin ilk formalaşma dövründə də fel morfoloji cəhətdən rəngarəngliyi ilə digər nitq hissələrindən fərqlənmiş və, demək olar ki, iyirmiyə qədər qrammatik anlayışı ifadə edir, morfoloji əlamətə malik olmuşdur. Fellər dilin orijinallığını, ən qədim ünsürlərini başqa nitq hissələrinə nisbətən daha yaxşı mühafizə edib saxlayır. Fel həm də öz ekspressivliyi, emosionallığı, çoxmənalılığı, obrazlılığı, canlılığı cəhətdən də səciyyəvidir. Dilin ünsiyyət vasitəsi rolu oynamasında, başqa sözlə, fikirlərin dil cildinə düşməsində fellər mühüm rol oynayır (5, s. 186). Danılmaz faktdır ki, ingilis dilində felin qrammatik kateqoriyaları ingilis dilinin qrammatik quruluşunun tarixi və nəzəriyyəsi ilə bağlı ümumi və xüsusi xarakterli çoxlu sayda tədqiqatlarının predmetidir. Adı çəkilən problemin tədqiqatı ilə B.A.İlyiş, L.S.Barxudarov, A.İ.Smirnitskiy kimi liqvist-tədqiqatçıları ciddi və əsaslı məşğul olub (8; 7; 10). İngilis dilində fel – öz xüsusi çəkisi və kəmiyyətinə, həmçinin qrammatik formalarının yaranma üslublarına görə, şübhəsiz ki, əsas mərkəzi nitq hissəsidir. İngilis dilində qrammatik formalarının sayına görə felə bərabər nitq hissəsi mövcud deyil. Zaman, növ, tərz, şəkil formalarının müqayisəsi zamanı həm bu qrammatik formalarının həcmi, həm də kateqoriyalarının əsas mahiyyəti baxımından əhəmiyyətli fərqliliklər mövcuddur. Belə ki, məsələn, rus dilində növ kateqoriyası bitmiş və bitməmiş tərzlərinin tutuşdurmasını əks etdirir, ingilis dilində isə növ – davamedici hərəkətin və davamiyyət cəhətinə malik olmayan hərəkətin tutuşdurmasını əks etdirir, həmçinin rus dili üçün kateqoriyalarının mövcudluğu xas deyil, yəni perfekt, keçmiş nəzərdən gələcək zaman.
Bunlar hamısı və başqa məqamlar ingilis qrammatikasının öyrənilməsində feli birinci yerə qoyur.
Felin çox inkişaf etmiş zaman formalarının sistemi, məlum və məchul növlərinin, xəbər, lazım, əmr formalarının tutuşdurulması mövcuddur. Bunlar felin, ümumiyyətlə, bütün sistemini əhatə edən əsas kateqoriyalarıdır. Bundan savayı, yerdə qalan, ziyanlı şəxs və say formaları mövcuddur. Onları kateqoriyalara aid etmək olarmı, mübahisəli məsələdir, ona görə ki, onlar sistemli formalarının sırasını təşkil etmir, lakin istisna hal “to be” felidir.
Fel – elə nitq hissəsidir ki, hərəkətin qrammatik mənasını bildirir. “Hərəkətin qrammatik mənası” anlayışı geniş mənada başa düşülür: bu yalnız sözün əsl mənasında fəaliyyət deyil, həmçinin vəziyyətdir və ona qeyddir ki, həmin predmet, əşya mövcuddur və müəyyən əşya sinifinə xasdır.
Beləliklə, demək olar ki, ingilis dilinin qrammatik strukturunun ən mürəkkəbi felin sistemidir.
Məlumdur ki, baş üzvlərdən biri kimi xəbər cümlələrin qurulmasında başlıca amildir. Xəbərin də əsas ifadə vasitəsi feldir. Bu mənada da fellərin dildə əhəmiyyəti böyükdür.
Biz insan nitqini ayrı-ayrı varlıqların və mücərrəd anlayışların adını bildirən isimlərsiz təsəvvür edə bilmədiyimiz kimi, həmçinin onun başlıca vəzifəsini (ünsiyyət vəzifəsini) bu varlıqlarla əlaqədar yaranan iş, hal və hərəkətin adını bildirən fellərsiz də təsəvvür etmək mümkün deyildir.
Fellərdə hər şeydən əvvəl, onun leksik-qrammatik mənası diqqəti cəlb edir.
Fellər lüğəvi məna cəhətdən rəngarəngdir. Onlar ümumi şəkildə proses bildirsələr də, bu proses anlayışı müxtəlif məna variantları şəklində təzahür edir. Bu cəhətdən fellər Azərbaycan dilində aşağıdakı məna növlərinə ayrılır:
1. İş prosesi ilə bağlı olan anlayışları bildirən fellərə “iş felləri” deyilir. Məsələn: “yazmaq, qazmaq, biçmək, əkmək, becərmək, belləmək, asfaltmaq, tapdalamaq, suvarmaq” və s. İş fellərinin əksəriyyəti təsirli olur, məsələn: “yazmaq, qazmaq, dərmək, əkmək” və s. Bu fellərin təsdiqi və inkarı eyni dərəcədə işlənir: “yazmaq - yazmamaq”, “belləmək – bellənmək” və s. Belə fellər məchul, icbar növdə daha çox işlənir. Qayıdış və qarşılıq növdə onlara az təsadüf olunur.
2. Hərəkət prosesinin adını bildirən fellər “hərəkət felləri” adlanır. Məsələn: “qaçmaq, uçmaq, üzmək, oynamaq, yüyürmək, sürünmək, iməkləmək, dığırlanmaq, hoppanmaq, keçmək, sürüşmək, qalxmaq, atmaq, izləmək, səndələmək” və s. Hərəkət felləri, əsasən, təsirsiz olur. Məsələn: “yüyürmək, sürüşmək, çimmək” və s. Bu fellər məlum və qayıdış növdə daha çox işlənir.
3. Nitq prosesi ilə bağlı olan fellərə “nitq felləri” deyilir. Məsələn: “danışmaq, dinləmək, söyləmək, söhbət etmək, çağırmaq, bağırmaq, qışqırmaq, pıçıldamaq, mübahisə etmək, təşəkkür etmək, ifadə etmək” və s. Nitq fellərin əksəriyyəti təsirlidir. Nitq felləri felin bütün növləri ilə işlənə bilir. Qarşılıq və müştərək növlərdə bunlara daha çox təsadüf edilir.
4. Görmə və eşitmə prosesini bildirən fellər vardır. Məsələn: “baxmaq, görmək, diqqət etmək, tamaşa etmək, eşitmək, dinləmək” və s. Görmə və eşitmə felləri həm təsirli, həm də təsirsiz olur, məchul, qarşılıq növlərdə daha çox işlənirlər.
5. Təfəkkür felləri qrupuna, adından məlum olduğu kimi, təfəkkürlə bağlı olan fellər daxildir. Məsələn: “düşünmək, fikirləşmək, götür-qoy etmək, qavramaq, anlamaq, duymaq, mənimsəmək, xatırlamaq, inanmaq, qavramaq” və s.
6. Hal-vəziyyət felləri əşyanın aldığı vəziyyəti, əlaməti, keyfiyyəti, insanın keçirdiyi hissi halları ifadə edir. Məsələn: “yaxşılaşmaq, gözəlləşmək, sağalmaq, yaşamaq, oturmaq, dincəlmək, incəlmək, susamaq, ağıllanmaq, büzüşmək, düzəlmək, dəyişmək, yapışmaq, xoşu gəlmək, dostlaşmaq, sirdaş olmaq” və s. Misallardan göründüyü kimi, bu fellərin əksəriyyəti quruluşca düzəltmədir və təsirlidir (5, s.188).
Başqa nitq hissələrində olduğu kimi, fellər də quruluşca üç növə ayrılır: sadə, düzəltmə və mürəkkəb.
Sadə fellər sözdüzəldici şəkilçisi olmayan əsli fellərdir, məsələn: “getmək, yazmaq, qaçmaq, uçmaq, etmək, olmaq, gəlmək” və s.
Sadə fellər məna inkişafına görə bir neçə qrupa bölünür: tam müstəqil fellər, yarımmüstəqil fellər, köməkçi fellər, yarımçıq və ya şəkilçiləşmək üzrə olan fellər.
Tam müstəqil fellər müstəqil leksik-qrammatik mənaya malik olur, cümlə üzvü vəzifəsində işlənir. Məsələn: “O, hekayəni oxudu. Durnalar qatarla uçurdu. Günorta hava açıldı”. Bu cümlələrdə işlənən “oxudu, uçurdu, açıldı” kəlmələri müstəqil fellərdir.
Yarımmüstəqil fellər həm müstəqil, həm də yarımmüstəqil şəkildə işlənən fellərdir. Məsələn: “Dostum axşam bizə gəldi. Adamlar dəstə-dəstə axışıb gəlirdilər. Qatar sürətlə gedirdi. Taxıl zəmiləri göz işlədikcə uzanıb gedirdi”.
Birinci və üçüncü cümlələrdəki “gəldi, gedirdi” felləri müstəqil, ikinci və dördüncü cümlələrdə isə həmin fellər yarımmüstəqildir. Ona görə ki, üçüncü və dördüncü cümlələrdəki fellər işlənməsə də cümlədə elə bir məna dəyişikliyi yaranmır.
Müqayisə edək: “Adamlar dəstə-dəstə axışıb gəlirdi. - Adamlar dəstə-dəstə axışırdı”. “Taxıl zəmiləri göz işlədikcə uzanıb gedirdi. - Taxıl zəmiləri göz işlədikcə uzanırdı”.
Köməkçi fellərə “et(mək), elə(mək), ol(maq), bil(mək)” fellərini misal göstərmək olar. Məsələn:
Xanlar, bəylər talan etmiş rəiyyətin yurdunu,
Eyləyirlər mühafizə xain İran qurdunu (A.Səhhət).
“Yaxşı danışmağı, yaxşı yazan müəllifləri oxumaqla öyrənmək olar” (Volter).
Yarımçıq və şəkilçiləşmək üzrə olan fellərə “idi, imiş, isə” sözlərini (hissəciklərini) misal göstərmək olar. Belə fellər, son dövrlərdə artıq tam şəkilçiləşmiş vəziyyətə düşmüş, felin zaman, şəkilləri ilə işlənərək zaman və modallıq anlayışını ifadə edir, məsələn: “yazırdı, yazardı, yazarmış” və s.
Düzəltmə fellər, əsasən, başqa nitq hissələrindən müəyyən sözdüzəldici şəkilçilər vasitəsilə yaranır.
Bəzi dilçilik əsərlərində düzəltmə fellərin fellərdən əmələ gələ bilməsi də göstərilir. Belə düzəltmə fellərə felin növ, təsirlik, tərz, inkarlıq, feli sifət, feli isim, feli bağlama şəkilçiləri ilə işlənən fellər aid edilir. Başqa dilçilik ədəbiyyatında isə bu şəkilçilərlə işlənən fellərin düzəltmə olmadığı göstərilir.
Əlbəttə, növ, təsirlik, inkarlıq, feli sifət, feli bağlama şəkilçilərini, onların işləndiyi felləri düzəltmə adlandırmaq o qədər də düzgün deyildir. Çünki bunlarda qismən sözdüzəldicilik xüsusiyyəti olsa da, onlar tam yeni dil vahidləri yaratmır, fellərdə müəyyən qrammatik kateqoriyanın ifadəsinə xidmət edir.
Müxtəlif mənalı iki və daha artıq sözün birəşməsindən əmələ gələn vahidlərə mürəkkəb fel deyilir. Mürəkkəb fellərə aşağıdakı tipli birləşmələr daxil edilir:
1. adlarla – “etmək, eləmək, olmaq” köməkçi fellərindən ibarət birləşmələr, məsələn: “fikir eləmək, ifadə etmək, tuş olmaq” və s.
2. adlarla – məcazi mənada işlənən “salmaq, vurmaq, düşmək, tutmaq, gəlmək” və s., məsələn: “göbək salmaq, yoldan vurmaq, gözdən düşmək, gözü tutmaq, gözə gəlmək”.
Yusif Seyidova görə isə, Azərbaycan dilində mürəkkəb fel yoxdur (3, s.234).
Ümumiyyətlə, bir sıra dilçilər yuxarıda mürəkkəb fel kimi, təqdim olunan birləşmələrin əksəriyyətinin mürəkkəb fel olmasına etiraz edərək bunların bir qismini analitik (qaynamağa başladı, qaçmaq istədi), bir qismi tərkibi (kömək etmək, söhbət eləmək), bir qismini perifrastik (zəif olmaq, oxumuş olmaq) fellər adlandırsalar da, amma onların neçə dil vahidləri-leksik, morfoloji, sintaktik olmaları və nəyə xidmət etmələri barədə aydın bir fikir söyləməmişlər. Hələlik, dilçiliyimizdə bu məsələ həll olunmadığına görə ənənəyə uyğun olaraq belə söz komplekslərindən mürəkkəb fel kimi bəhs etməyi münasib bildik.
Müasir Azərbaycan dilində olduğu kimi, ingilis dilində də iş, hərəkət və ya hal-vəziyyət bildirən sözlərə fel deyilir, məsələn: “to work, to walk, to sleep, to swim”. İngilis dilində də fel mürəkkəb xüsusiyyətlərə malik olan əsas nitq hissələrindən biridir. O, malik olduğu qrammatik mənalar və həmin mənalar zəminində mövcud olan qrammatik kateqoriyalar, onların ifadə, üsul və vasitələri baxımından digər kimi hissələrindən fərqlənir.
Müasir ingilis dilində fel şəxs, kəmiyyət, zaman, növ, tərz və forma (şəkil) kateqoriyalarına malikdir. Fellər təsirli və təsirsiz ola bilər.
Çağdaş ingilis dilində fellər morfoloji quruluşuna, sintaktik roluna, obyektə və subyektə olan münasibətinə keçmişi zamanın qeyri-müəyyən qruplara bölünür ki, buna da fellərin təsnifi deyilir.
İngilis dilində fellər morfoloji quruluşuna görə aşağıdakı qruplara bölünür:
1. Bir kökdən ibarət olan fellərə sadə fellər (simple verbs) deyilir, məsələn: “read, live, hide, speak, go”.
2. Kök və suffiksdən ibarət olan fellərə düzəltmə fellər (derived verbs) deyilir, məsələn: “magnify, modify, captivate, disappear, recognize”.
Müasir ingilis dilində fel düzəldən affikslər iki qrupa bölünür: suffikslər və prefikslər. Geniş miqyasda işlənərək fel düzəldən suffikslər aşağıdakılardır: “-en, -fy, -ize, -ate”. Məsələn: “widen, signify, organize, demonstrate” və s. Fel düzəldən prefikslər isə bunlardır: “re-, dis, un-”. Məsələn: “rename, discard, unbuild”.
3. İki kökdən ibarət olan fellərə mürəkkəb fellər (compound verbs) deyilir, məsələn: “daydream, browbeat, whitewash”.
4. Fel və zərfdən törəmiş qoşmadan (a postposition of adverbial origin) ibarət olan fellərə tərkibi fellər (composite verbs) deyilir, məsələn: “sit down, go away, give up”.
Qeyd etmək lazımdır ki, XV əsrin əvvəllərindən başlayaraq dilin fel sistemində əhəmiyyətli dəyişikliklər baş vermişdir. Felin müxtəlif növləri arasında münasibət dəyişir.
Fransız dilindən alınma fellərin hesabına zəif fellərin sayı artmağa başlayır. Paralel vəziyyətdə güclü fellərin sayı azalmağa başlayır. Bəziləri dildən tamamilə çıxır, digər qrup fellər isə zəif fellər sırasına keçir.
Müasir dövrdə də güclü fellərin aradan çıxma prosesi davam edir. Alınma sözlər hesabına isə zəif fellərin sayı artır, məsələn,
Latın dilindən: “-ute” səkilçisinin köməyi ilə: “distribute, contribute”; “-ite” – “unite”, “-ate” – “demonstrate, create, concentrate”.
Fransız dilindən: “-ish” – “finish, perish”.
Nadir hallarda həmin dövrdə zəif fellərin güclü fellərə keçməsinin şahidi oluruq, məsələn: “ring, wear”. Bu fellərin güclü fellər sisteminə keçməsinə çox güman ki, fonetik və semantik xüsusiyyətləri təsir etmişdir. Bəzi fellərin keçmiş zamanda ya tək, ya da cəm halı saxlanılmışdır. Fellərin zaman formalarını saxlanılması, əsasən, şimal dialektlərində baş vermişdi ki, bunlar da qədim ingilis dili dövründən götürülmüşdür, məsələn: “write-wrote-written, drive-drove-drive, sing-sang-sung”, qədim ingilis dilində: “writan-wrät-writon, sinzan-sanz-sunzon-sunzen”.
Müxtəlif dialektlərin mövcudluğu, xüsusilə ədəbi dildə, güclü fellərin vahid formalarına gətirib çıxarır. Bəzən orta ingilis dili dövründə vurğusuz saitlərin redaksiyaya uğraması nəticəsində sözlərin son şəkilçiləri tez-tez omonimlik yaradırdı ki, bu da keçmiş zamanın feli sifəti ilə felin zaman forması arasında ziddiyyət yaradırdı, məsələn: “written - written, drunken - drunken, bitten - bitten”. Zəif fellərin bu prosesini qeyd etməmək olmaz. Belə ki, fellərin keçmiş zaman formaları ilə, keçmiş zamanın feli sifətləri omonim kimi çıxış edirdilər, məsələn: “wanted-wanted, taught-taught, kept-kept”. Dildə yaranan müxtəlif tendensiyalar və köhnə sözlərin dildən çıxma prosesi fellərin əsas formalarının yaranmasına təkan verdi. Ədəbi dilə daxil olan bu sözlər tədricən güclü fel sistemini tamamilə zəiflətdi ki, sonralar özlərinin morfoloji xüsusiyyətlərinə görə belə fellər müstəsna hal təşkil edən fellər kimi, qəbul edirdilər. XV əsrə qədər istifadə edilən müxtəlif formalar, məsələn: “I taken, I have took, I took” dildə vahid formada “I have taken” kimi qəbul edilərək işlənməyə başladı. Müasir dildə də vahid norma olmasına baxmayaraq, müxtəlif dialektlərdə hələ də qeyri-standart formalara rast gəlmək olar.
Yeni ingilis dili dövründə dilin morfoloji quruluşunda başqa əhəmiyyət kəsb edən dəyişikliklər də baş verir. Bu yeniliklər əsasən, yeni fel formalarının yaranması ilə, yəni “cerund” və “davamedici zamanların analitik formaları”nın yaranması və “to do” felinin müxtəlif köməkçi funksiyalar kəsb etməsi ilə bağlı idi.
Cerundun əmələ gəlməsi ilə bağlı müxtəlif fikirlər olsa da, onu aşağıdakı kimi, ümumiləşdirmək məqsədə uyğundur. Orta ingilis dövründə feli sifət feldən əmələ gələn isimlərlə formaca uyğun idi və bu oxşarlıq onların düzgün seçilib təhlil edilməsində çətinlik törədirdi. Bu çətinliyi aradan qaldırmaq və felin sintetik funksiyasını düzgün müəyyən etmək məqsədi ilə yeni fel forması – “cerund” yaradıldı ki, bu da öz növbəsində həm feldən yaranan isimlərdən və feli sifətdən fərqləndirdi və onlar hər ikisinin də funksiyalarını özündə əks etdirirdi.
Qeyd etmək lazımdır ki, bütün german dillərində olduğu kimi, ingilis dilinin də inkişaf dövrlərində sintaktik dəyişmələr baş vermişdir və bunlar müasir ingilis dilinin formalaşmasında əhəmiyyətli rol oynamışdır. Bu stabilliyi dilin nominativliyində və feli xüsusiyyətlərində görmək mümkündür.
Müasir ingilis dilində felin əsas formaları: məsdər (the Infinitive), keçmiş zamanın qeyri-müəyyən forması (the Past Indefinite), keçmiş zamanın feli sifət forması (Participle II) mövcuddur.
Keçmiş zamanın qeyri-müəyyən formasının və keçmiş zaman feli sifət formasının düzəldilməsinə görə ingilis dili fellərini dörd qrupa bölmək olar: qaydalı fellər (regular verbs), qaydasız fellər (irregular verbs), qarışıq fellər (mixed verbs), amorf fellər (amorphous verbs).
Qaydalı fellər - keçmiş zamanın qeyri-müəyyən forması və keçmiş zaman feli sifət forması və üstə gəl “-ed” suffiksi vasitəsilə düzəlir. “-d” suffiksi isə yalnız “-e” saitlə bitən fellərə aiddir, məsələn: “to land – landed, to walk - walked”, ya da “to live – lived, to dance – danced”.
Qaydasız fellər - keçmiş zamanın qeyri-müəyyən forması və keçmiş zaman feli sifət forması müəyyən qaydaya əsasən deyil, müxtəlif üsullarla düzəlir, məsələn: “to win – won – won; to sing – sang – sung; to go – went – gone”.
Qarışıq fellər - keçmiş zamanın qeyri-müəyyən forması qaydalı, keçmiş zaman feli-sifət forması qaydasız fellər kimi (və ya əksinə) düzəlir, məsələn: “to sow – sowed – sown; to show – showed – shown; to crow – crew – crowed”.
Amorf fellər. Keçmiş zamanın qeyri-müəyyən forması və keçmiş zaman feli-sifət formasında öz şəklini dəyişmədən işlənən fellərə - amorf fellər deyilir, məsələn: “to put – put – put; to cost – cost – cost; to set – set – set”.
Sintaktik roluna və leksik mənasına görə müasir ingilis dilində fellər dörd qrupa bölünür: əsas fellər (notional verbs), köməkçi fellər (auxiliary verbs), bağlayıcı fellər (link verbs), modal fellər (modal verbs).
Özünün müstəqil leksik mənası olan və cümlədə təkbaşına xəbər rolunda çıxış edə bilən fellərə əsas fellər deyilir, məsələn: “to read, to speak, to ask”.
Dilin inkişafı tarixində öz leksik mənasını itirərək, əsasən, qrammatik məna bildirən, qrammatik formaların düzəldilməsinə kömək edən fellərə köməkçi fellər deyilir, məsələn: “to do, to have, to be, shall, will, should, would”. Bu felin analitik forması üçün xarakterikdir, məsələn: “is working, have worked, should work”.
Misal: “But all this time James was musing” (J.Galsworthy).
“He would have succedded splendidly at the Bar” (J.Galsworthy).
Öz leksik mənasını müəyyən dərəcədə itirmiş və cümlədə subyektlə predikat arasında əlaqə yaratmağa xidmət edən fellərə bağlayıcı fellər deyilir, məsələn: “She  is  a doctor. I  am  a teacher”.
Misal: “The house was too big (J.Galsworthy).
“Manson no longer felt despondent, but happy, elated, hopeful” (A.J.Cronin).
Müasir ingilis dilində “to look, to grow, to get, to turn, to remain, to keep, to seem” və s. fellər də bağlayıcı fel kimi işlənə bilir, məsələn: “The girl looked pale. He grew nervous. The strangers seemed very kind. The children remained silent. The girl turned pale”.
Bağlayıcı felləri xarakterizə edən əsas cəhətlərdən biri də ondan ibarətdir ki, onlar həm də əsas fel kimi işlənə bilir, məsələn:
“…She turned her head suddenly away from me” (Collins) – (notional verb).
“She ... turned deadly pale” (Collins) – (link verb).
Danışanın fellə ifadə olunmuş hərəkət və ya vəziyyətə münasibəti bildirən fellərə mövcud olan modal fellər bunlardır: “can, may, must, ought, dare, need, shall, will”.

İSTİFADƏ EDİLMİŞ ƏDƏBİYYAT:
1. Quliyev H.K. Müxtəlif sistemli dillərdə felin semantik təsnifatı, Bakı, Elm, 2005, 255 s.
2. Mirzəyev H. Azərbaycan dilində fel, Bakı, 2006, 504 s.
3. Seyidov Y.M. Azərbaycan dilinin qrammatikası, Morfologiya, Bakı, BDU, 2000, 374 s.
4. Sweet H. A New English Grammar, Logical and Historical, Part I, Oxford: At the Clarendon Press, 1930, 499 p.
5. Vəliyeva N.Ç. Müxtəlifsistemli dillərdə feli birləşmələrin tipoloji təhlili. Bakı, “Avropa” nəşriyyatı, 2008, 862 s.
6. Yunusov D.N. Müasir ingilis dilində fellərin leksik-semantik xüsusiyyətlərinin bəzi məsələləri, Elmi Xəbərlər N 3, Bakı, ADU, 2011, s.3-11.
7. Бархударов Л.С., Штеллинг Д.А. Грамматика английского языка, М., В.ш., 1973, 423 с.
8. Ильиш Б.А. Строй современного английского языка, М-Л., 2-е Изд., Просв., 1971, 368 с.
9. Ионина А.А. Английская грамматика XXI века: универсальный эффективный курс, М., Экспо, 2012, 416 с.
10. Смирницкий А.И. Морфология английского языка, М., Изд. лит. на ин. языке, 1959, 440 с.
Açar sözlər: fel, kateqoriya, zaman.
SUMMARY
The Verb and its grammatical categories in modern English and Azerbaijani
The given theme is very actual and in a certain extent - difficult for the learners of the English language as foreign one. In the grammatical structure of the English language the verb has completely exceptional place – as a result of wide dichotomy of the whole system and that great role which had played the forms in the building of the sentence. A verb – is a part of speech, which names the action or presents the condition, the manifestation of the indication, the change of the sign and so on as action. In the modern English language the verb in comparison with any other part of speech has a more developed system of the means of word-changing and form-building. The grammatical criteria of the verb which are showed in the forms of word-changing and form-building are the categories of person, number, aspect, time, mood and voice.
Р Е З Ю М Е
Глагол и его грамматические категории в современном английском и
азербайджанском языках
Данная тема весьма актуальна и в определенной мере сложна для изучающих английский язык как иностранный. Глагол в грамматическом строе английского языка занимает совершенно исключительное место – вследствие широкой разветвленности своей системы и той большой роли, какую глагольные формы играют в построении предложения. Глагол – это часть речи, которая называет действия или представляет состояние, проявление признака, изменение признака и т.п. как действия. В современном английском языке глагол имеет более развитую систему средств словоизменения и формообразования, чем какая-либо другая часть речи. Грамматическими критериями глагола, впрежающимися в формах словоизменения и словообразования, являются категории лица, числа, вида, времени, наклонения и залога.

Rəyçi: dos.E.Vəliyeva, dos. E.Kərimov
Etibar İnanc
TÜRK TOPONİMİKASINDA TARİXİ FONO-SEMANTİK TƏHRİFLƏR
Tarixən toponimik leksikada baş vermiş enantiosemik və polisemik proseslər, əlifba-yazı fərqləri, hətta qohum dillərdə belə, fonetik özəlliklər eyni coğrafi adın təhrifinə, fərqli dərk edilməsinə səbəb olmuşdur. Toponimiyada konversiya hadisəsi – hansısa bir dilin fonoloji, morfoloji və leksik elementlərinin, xüsusən də qohum olmayan dilin, yazısının vasitəsilə ötürülməsi tarixi fono-semantik təhriflərə səbəb olmuşdur. Toponimlərin bu cür tarixi, yaxud məqsədli təhrifləri nəticəsində obyektin adı həqiqi mənasını itirmiş, milli toponimik landşaftda destruksiyalar baş vermiş, nadir tarixi-coğrafi, tarixi-etnik məlumat pozulmuşdur.
Bu məqalədə sözügedən məsələlər baxımından, bəzi qədim Azərbaycan toponimlərinin, qohum və qohum olmayan dillərin materialları da cəlb olunmaqla, araşdırılmasına cəhd göstərilmişdir.
Türk dilləri də daxil olaqla, bütün dünya dillərində sözlərin tarixən fonetik və semantik cəhətdən dəyişikliklərə məruz qaldığı məlumdur. Misal üçün, ən yaxın qohum dillər olan Türkiyə türkcəsində, azəri türkcəsinin əksinə olaraq, “ata” mənasında baba, “baba” mənasında isə dede sözləri işlədilməkdədir. Azəri və digər türk dillərində məlum mənada işlədilən alçaq [1: 143-144] sözü, müasir türkməncədə qədim türkcədəki “təvazökar, sadə, sakit, mülayim” [2: 34] mənasına yaxın “ədəbli, nəzakətli, mehriban, səmimi” manalarını daşımaqdadır. Türk dillərində “pələng”, “şir, aslan” “bəbir”, “çöl pişiyi” mənalarında işlədilən alabarıs / jolbarıs / ilbarıs* / ilvirs / ilviz / ... sözlərinin azəri türkcəsindəki məlum mənada ilbiz [3: 58] variantı deyilənlərə bariz nümunələrdəndir. Tarixən antroponimiyada da təhriflər baş vermişdir. Misal üçün, tamır / tamer / temir ~ (< Teymur) “dəmir” sözü və yırtıcı, güclü heyvan adlarında rast gəlinən –lan (arslan, kaplan, tərlan) formantından ibarət olan Tamerlan adı tarixən təhrif olunmuş, Əmir Teymurun adı Teymurləng formasına düşmüş və hökmdarın “axsaq” (< fars ləng) olduğu barədə əfsanənin yaranmasına səbəb olmuşdur. Oxşar misallar çoxdur.
Sözügedən fono-semantik təhriflər onomastikanın ən problemli sahəsi olan toponimiyada daha qabarıqlığı ilə seçilir. Bu mövzuda yetərincə araşdırmalar aparılmış və aparılmaqdadır. Misal üçün, ingilis toponimiyasında York oykonimi deyilənlərə bariz nümunədir. Bu şəhərin adı ilk dəfə Ptolomeyin əsərlərində Eboracon [eborakon] şəklində qeydə alınmışdır. V.D. Belenkayaya görə, o, bu adı kelt mənbələrindən götürmüşdür. IX ə. Uels salnaməçiləri də bu formanı qeyd etmişlər. Romalılar bu adanı işğal etdikdən sonra bu şəhər şimal bölgəsinin mərkəzinə çevrildi və adı latınlaşdırılaraq Eboracum [eborakum] şəklinə düşdü. Anqllar bu toponimdə dilləri üçün yad olan -cum şəkilçisini özlərinin wīc “yaşayış yeri, kənd” sözü ilə əvəz etdilər: Eborawīc. Müəyyən dövrdən sonra anqllar bir az da irəli gedərək, adın onlar üçün aydın olmayan Ebora- hissəsini qədim ingilis eofor “qaban” sözü ilə əvəz ediblər: Eoforwic. IX əsrdə şəhər skandinavlar tərəfindən işğal olunur və onlar bu adı öz dillərinin fonosisteminə uyğun olaraq Iorvic kimi tələffüz edirlər və yazırlar. Skandinavlar getdikdən sonra isə XIII əsrdə şəhərin adı ingiliscədə York şəklinə düşür [4: 60-61].
Fonetik təhriflərə misal olaraq yunan mənşəli Konstantinopol toponiminin XV əsrdən başlayaraq türk ağzında İstanbul, Anatoliya > Anadolu, Smirna > İzmir, Azərbaycanda monqol mənşəli Derbet / Dörben, Cuyrat / Curyat, Sarai, Sakait / Suqait, Noxay / Nuxa etnotoponimləri “xalq etimologiyası” nəticəsində farslaşdırılaraq, müvafiq olaraq, Dərbənd (˃ fars dər- “qapı” + -bənd “bağlı”), Corat, Saray, Sumqayıt, Novxanı (fars nou- “yeni” + -xanə “ev, məskən”) sözlərindən yarandığı barədə mühakimələr yer almışdır. kas / qas / xaz (˂ kaspi / xəzər) etnonimi ilə bağlı məlum qalanın (*Qas qalası) adı Qız qalası şəklinə düşmüşdür. Sumqayıt və Qız qalası ilə bağlı əfsanələr də məlumdur. Abşeronun Maştağa kəndində Xunxarlar məhəlləsinin adını kənd sakinləri xalq etimologiyası əsasında: xun- (farsca “qan”) və -xor (farsca xordən “içmək”), yəni “qaniçən” mənasında yozurlar. Əslində isə bu söz əsrlərlə konservləşmiş qədim türk hunqar / xunqar etnoniminin fonetik variantıdır.
Bu gün Həştərxan kimi tanıdığımız yer adı tarixən rus mənbələrində müxtəlif səyahətçilərin, səfirlərin dillərində Хаджи Тархан, Ас-Тархан, Цытрахань, Цитархан, Дастархан, Аштархан, Гинтра хань, Аджи Дархан, Адяш Дархан, Асторогань və s. şəkillərdə qeydə alınmışdır [5: 94]. Ümumiyyətlə, ruslar tərəfindən işğal olunmuş və Rusiya imperiyasına qatılmış bölgələrdə toponimlər ruslaşdırılmış, yaxud sovetizm amilləri ilə bağlı olaraq dəyişdirilmiş, yaxud rus dili qaydalarının təsiri altında təhrif olunmuşdur. Azərbaycan ərazisində adları tam dəyişdirilmiş (Gəncə > Елизаветпол > Кировабад, Nağaraxana > Кировка, Dəvəyatağı > Насосны və b. ), təhrif olunmuş Şamaxı > Шемаха, Hövsan > Говсаны, Buzovna > Бузавны, Zuğulba > Загульба və s. və i.a. toponimləri misal göstərmək olar.
Türkmənlər Taşavuz toponimini “daş hovuz” kimi yozurdular. Son dövrlərdə isə, nəhayət, həqiqəti bərpa etdilər: taş~dış + oğuz. Türkmənistanın paytaxtı Aşxabad isə *Ağcaabad (müq. et: Türkiyənin Trabzon vilayətində Akçaabat, Azərbaycanda Ağcabədi) toponimində metateza hadisəsinin nəticəsidir. Məlumatı olmayan azərbaycanlı Sabunçu, Saatlı, Tovuz kimi toponimləri, müvafiq olaraq, sabun, saat və tovuz zoonimi ilə izah edər. Lakin bu toponimlərin sözügedən anlayışlarla heç bir əlaqəsi yoxdur [6]. Oğuz etnoniminin qədim oqur (~ uyqur) variantı ilə bağlı *Oqurlar < *Oğurlar toponiminin əsrlər keçdikcə xalqın dilində əvvəlki mənası unudularaq təhrif edilmiş və Oğrular şəklinə düşdüyü üçün, sakinlər bu adın dəyişdirilməsi məsələsini qaldırdıqları üçün, kəndin adı dəyişdirilərək Yenikənd adlandırılmışdır. Ölkədə Yenikənd / Təzəkənd toponimlərinin əksəriyyəti oxşar hadisələrin nəticəsidir.
Müasir Azərbaycan toponimiyasında təhrifə məruz qalmış toponimlər külli miqdardadır və bu yöndə xüsusi araşdirmaların aparılması aktuallıq kəsb edir. Misal üçün, Badamlar > Badamdar* (sovet dövründə rus variantı Патамдарт), Şorlar (türk. şor “göl” ~ Böyükşor) > Şollar (suyu) və s. və i.a.
Dilçilik elminin məlum olmadığı bütün dövrlərdə, bütün xalqlarda buna bənzər təhriflər olmuşdur və tarixi mənbələrdə öz əksini tapmışdır. Hətta müasir dövrdə də bu cür təhrtiflərlə rastlaşmaq olur: televiziya kanallarından birində müxbir Balakən toponimini “bal əkilən yer” kimi izah edir (?!). Tarixən toponimiyada məqsədli təhriflər də aparılmışdır. Misal olaraq, Rusiyada türk-tatar mənşəli Sarıtav (˂ sarı- + -tav ~ -dağ) < rus Саратов, Sarısı (˂ sarı- + -sı ~ -su) < Царыцин (“çara məxsus”) və s. kimi toponimləri göstərmək olar. Rusiyada bu qəbildən olan toponimlər küllü miqdardadır. Руслан antroponimi ruslarda türk alınmasıdır. Rus dilində söz a səslisi ilə başlamadığı üçün (türk dillərində r səssizi ilə başlamadığı kimi) türk mənşəli Arıslan antroponinmdə anlautda a ileziyası nəticəsində ad Ruslan formasına düşmüşdür. Rus латунь “bürünc” (˃ türk altun “qızıl”) sözündə olduğu kimi. Rusiya toponimi ilə bağlı fərziyyə mahiyyətli bir çox fikirlər olsa da, bu toponim Taş~Dış Oğuz bəylərinin başçısı, Qazan xanın dayısı Alp Aruzun adı ilə bağlıdır. Aruz antroponimində də anlautda ileziya nəticəsində ruz~ruz~rus variantları və nəticədə Rusiya toponimi yaranmışdır. Mövzu ilə bağlı ətraflı araşdırma aparılması nəzərdə tutulub. Rus dilində türk mənşəli сарай sözünün “anbar, tövlə”, турок, монгол etnonimlərinin təhqir, söyüş mənalarında istifadə olunmasını da məqsədli təhriflərə misal göstərmək olar.
Yuxarıda deyilənlərdən çıxış edərək, ölkəmizdə mövcud olan bəzi toponimlərlə bağlı fikirlərimi bildirmək istəyirəm. Qeyd etmək lazımdır ki, məqalədə sözügedəcək toponimlər bir çox alimlərimizin (Z.Bünyadov, Q.Qeybullayev, S.Mollazadə, K.Əliyev, A.Axundov, T.Əhmədov, Q.Məşədiyev, Ç.Mirzəzadə, N.Məmmədov, R.Yüzbaşov, S.Aşurbəyli, R.Eyvazova, və b. ) tədqiqat obyekti olmuşdur və bu araşdırmalar iki cildlik “Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti”ndə də öz əksini tapmışdır [7].
Mövcud mənbələrdə Balakən (rus, avar ağzında Belokan) oykoniminin Balakən hidronimindən, sonuncunun isə bel “təpə, yüksəklik” və kan/kən “çay” sözlərindən yarandığı qeyd olunur. Balakənd oykoniminin isə bala “kiçik” və kənd “yaşayış məntəqəsi” sözlərindən ibarət olduğu göstərilir. Eyni mənşəli toponimin müxtəlif fonetik variantlarının semantik cəhətdən ziddiyyətli yozumu göz qabağındadır. Beyləqan oykoniminin Altay dillərindəki pilə “düzən, açıq yer” və məkan bildirən -qan komponentlərindən ibarət olduğu izah edilir və qədim mənbələrdəki Biləqan variantı da qeyd olunur. Balaxanı oykoniminin isə fars dilindəki bala- “uca, yüksək, yuxarıda olan” və -xanı / xane “ev, otaq” sözlərinin birləşməsi kimi şərh edilir. Bu sözlərin fars dilinə heç bir aidiyyəti yoxdur və bu barədə aşağıda ətraflı təhlil aparılacaq.
Bu başdan qeyd etmək lazımdır ki, yuxarıda sadalanan yer adları da eyni bir toponimin tarixən fono-semantik dəyişikliklərə uğramasının bariz nümunəsidir. Türk dillərində “böyük”, “güclü”, “”nəhəng”, “dolu”, “şahin, tərlan”, “təlim edilmiş ayı” və s. müsbət mənalarda işlədilən balaban / balban / balaman / balağan / bılkın / ... sözlərinin enantiosemik – “kiçik” və “böyük” mənalı bal(a)- 1) “uşaq, bala” və 2) “nəhəng”, “həddindən artıq”, “çox”* “güclü” və s. əsası müəy¬yən¬ləşdirilmişdir. Əksər türkoloqlar bu sözün türk mənşəli olduğunu qeyd etmişlər [9: 49-50]. Yuxarıda sözügedən toponimlərin birinci hissəsinin (bala- / beylə- / bilə-) də “uca”, “böyük” mənalarında bala- əsasının fonetik variantları olduğu şübhəsizdir.
–kən / -kənd / -qan / -xanı hissələrinə gəlincə, qeyd etmək lazımdır ki, bu formantın qədim türkcədə ken [2: 297], känd [2: 290] “şəhər” mənalı söz və şərq vilayətlərində şəhər adlarına əlavə olunan sonluq variantları qeydə alınmışdır. Misal olaraq, Özbəkistanda Səmərqənd, Daşkənd, Qırğızıstanda Kant və s. toponimləri göstərmək olar. Lakin Azərbaycanda da –kənd topoformantlı toponimlər külli miqdardadır: Xankəndi, Qonaqkənd, Qayakənd, Kəndoba, Kəndxan / Gəndəxan, Qırmızıkənd və b. Əvvəllər Qarabağda da Daşkənd yer adı olmuşdur. Sonralar sovet dövründə bu ad kalka yolu ilə erməniləşdirilərək Daşuşen adlandırılmışdır. Bəzi tədqiqatçılar türk dillərində кент / гент / кəнт / кенд / кəнд / кен “şəhər”, “böyük qışlaq” mənalı sözlərin soqdi, yaxud İran mənşəli [knδh] “şəhər” sözlərindən olduğunu iddia edirlər [10: 44]. İş burasındadır ki, fars dilində heç bu sözün törəmələri belə, yoxdur və “yaşayış məskəni”, “kənd”, “şəhər” mənalarında ده [deh], قریه [γærijǣ], روستا[rustǎ], شهر [ʃæhr] sözləri işlənmişdir və işlənməkdədir. Lakin fars dilində دهقان [dehγan] “kəndli” sözünün fars deh- “kənd” və türk -γan “kənd” elementlərindən ibarət qoşa söz olduğu istisna deyil. Məlumdur ki, simbioz mürəkkəb sözlərdə öncə doğma, sonra isə alınma söz gəlir. Misal üçün, azəricə uzundraz sözü türk uzun- və fars -draz~deraz “uzun” sözlərindən ibarətdir.
Əsasən türk dillərində qeydə alınmış yuxarıda sözügedən topoformantlar (кен / кент / кəнд / ... ) “yaşayış yeri / məskəni” anlayışlı *kaŋ arxetipinin törəmələridir. Tarixi inkişaf prosesində dilarxası kipləşən partlayışlı ŋ (sağır nun) samiti haçalanaraq n və q sonantlarına diferensiallaşmış, sonuncuda intervokal mövqedə q~ğ~x~h~v~y səsəvəzlənməsi baş vermişdir (misal üçün, yanmaq ~ yaxmaq < yandırıb-yaxmaq, sanmaq ~ saymaq və s.). Analoji fonetik prosesə misal olaraq türk dillərində 1. “vurmaq, döymək”; 2. “tikə-tikə, parça-parça etmək, sındırmaq, sökmək, dağıtmaq, uçurtmaq” mənasında bir prototipin töq- ~ tök- ~ döq- ~ dög- ~ döv- ~ döy- ~ töy- ~ tüy- ~ tuy- variantlarını göstərmək olar [11: 270-272]. Eyni fonetik variasiya *kaŋ arxetipinin də törəmələrində iki istiqamətdə - anlautda: -kan* / -ğan / -xan(a) / -han / -van / -yan / ... və auslautda baş vermişdir: -qax / -gah / -qov / -koy / -xoy / ... . [-şen] “kənd, qəsəbə” topoformantını, misal üçün, sovet dövründə Azərbaycan ərazisində mövcud olmuş Noraşen, Vartaşen, Qutqaşen toponimlərində, bəzi tədqiqatçılar erməni mənşəli sayırlar [12: 118]. Lakin bu belə deyil. Türk dillərində k ~ ç ~ ş səsəvəzlənməsi nəticəsində -şan variantı türkdilli arealda Ala-şan, Tyan-şan, Çaybayşan və b. toponimlərdə mövcuddur və *-kan arxetipinin fonetik variantıdır. İstisna deyil ki, Çində Şanxay toponimi də türk mancurların 300 illik hakimiyyəti dövründə yaranmış yer adlarından biridir. Beləliklə, türk mənşəli bu topoformantların fonetik variantlarına, yuxarıda sözügedən toponimlərdən savayı, Mərdəkan, Balasakan / Balasaqun, Şağan, Suraxanı, Balaxanı, İsfahan (müq. et: Qırğızıstanda İsfana), Naxçıvan, Şirvan (Sarvan, r ~ v ˂ b metatezası nəticəsində Şabran toponimlərinin fonetik variantı), Salyan (müq. et: Uzaq Şərqdə saxa türk etnonimindən yaranmış Saxalyan etnotoponimi), Qax, Qovlar, Digah, Bilgəh, Qaşqay, Xoy və s. və i.a. toponimlərdə də rast gəlinir. Yerigəlmişkən: Mərdəkan toponiminin mərdə- hissəsi qıpçaq tayfalarından olan berendey etnoniminin vərəndə / mərəndə şəklinə düşmüş variantı ilə bağlıdır. Bu etnonim xalq arasında:
Keçəl-keçəl mərəndə,
Arpa-buğda sərəndə,
Bir arpanı beş edər,
Yeddi qazan aş edər...
bayatısında və Güney Azərbaycanda Mərənd toponimində hifz olunmuşdur.
-koy variantının türk dillərində кѳй / köv / кү / коу / куй / кóй / күй törəmələri “yol, küçə” (müq. et: azəricə küçə - E.İ.), “məhəllə”, “kənd, şəhər” mənalarında işlədilir. T.Tsenker və V.V.Radlov Türkiyə türkcəsindəki köy “kənd” sözünü fars کوی [kuj] sözü ilə müqayisə edirlər. M. Rəsənen isə bu sözün İran mənşəli olduğuna istinad etmir. L.Z.Budaqov isə fars, türk , Krım variantlarını ayrı-ayrı lüğət məqalələrində verir [10: 88]. Tsenkerin və Radlovun təhlili səthi mahiyyət daşıyır.
M.Fasmer Cənub-Şərqi Avropada Balkan dağ silsiləsinin adına Türkiyə türkcəsindəki balkan “böyük, uca dağ sırası”, cığataycada balkan “dağ silsiləsi” sözlərini, Türkmənistanda Büyük Balkan, Küçük Balkan oronimlərini, köhnə Moskvanın rayonlarından biri olan Балкан adını paralel gətirir və Q.Ramstedtə istinad edərək, kalmıkcada balχɒn “uca sahillər, susuz vadilər” sözünü qeyd edir [5: 116]. Ümumiyyətlə, Rusiyada türkdilli ərazilərdə sözügedən toponimə paralellər çoxdur. Misal üçün, İrkutsk vilayətində Anqara çayının sol sahilində Балаганск adlı rayon mərkəzi.
Yuxarıda aparılmış müqayisələr və təhlillər Cənub-Şərqi Avropada məlum Balkan oroniminin Balakən / Car-Balakən / Beyləqan / Balaxanı / ... toponimləri ilə eyni sıraya qoyulmasına tam əsas verir.
Antik yunan və latın dilli mənbələrdə Atropatena, pəhləvi dili mənbələrində Aturpatkān, sasani hakimiyyəti dövründə Atropataqan, Adurbadaqan, Atərpatağan, Adərbadaqan, ərəbdilli mənbələrdə Adabarqan, Adərbican (ərəb dilinin bəzi dialektlərində q ~ c səsəvəzlənməsi mövcuddur, misal üçün, İraq ərəbcəsində Camal, Cəmilə antroponimləri Misir ərəbcəsində Qamal, Qəmilə kimi tələffüz olunur), Azərbaycan toponiminin əhəmənilər dövründə Midiya satrapı olmuş, sonralar Böyük Midiya torpaqlarının böyük bir hissəsinin, Qafqaz Albaniyası da daxil olmaqla, bütün Azərbaycanın hökmdarı olmuş, III Daranın, Makedoniyalı İskəndərin müasiri və müttəfiqi Atropatın (e.ə. 323 – e.ə. 300) adı ilə bağlı olduğu məlum məsələdir. Antroponimdən antropotoponim yaranmasına misal olaraq Qızıl Orda xanı Özbək xanın (1281-1342) adından Özbəkistan, I Osmanın adından Osmanlı imperiyasının (XIII-XX əsrlər) adını göstərmək olar. Məhz bu antroponim (Atropat) və ondan yaranmış antropotoponim (Atropatena) tarixən, metateza hadisəsi də daxil olmaqla, fonetik dəyişikliyə (a~o səsəvəzlənməsi, t~r metatezası, p~b, t~d səsəvəzlənməsi) məruz qalaraq Azərbaycanda Ordubad toponimində konservləşmişdir. Dilçilərimizin bu toponimi “ordu” və “abad” sözlərinin simbiozu kimi şərh etmələri, sadəcə, milli-vətənpərvərlik hisslərinin təcəssümüdür. Bir şeyi də qeyd etmək lazımdır ki, Atropatın vaxtında onun hökmranlıq etdiyi dövlətdə yunan dili rəsmi və kargüzarlıq dili funksiyası daşıyırdı – sonrakı tarixi mərhələlərdə türk tayfa və xalqlarında yəhudi (yəhudi dininə etiqad edən xəzərlərin hakimiyyəti dövründə), ərəb, fars və rus dilləri olduğu kimi. Atropatena variantında yunan mənşəli –ena topoformantı sonrakı mərhələlərdə dil daşıyıcılarının dilində, yuxarıda sözügedən türk kökənli –(a)kan topofrmantı ilə əvəz olunmuşdur – Aturpatkan / Atropataqan.
Mingəçevir toponimi ilk dəfə türk səyyahı Evliya Çələbinin (XVII ə.) “Səyahətnamə” əsərində qeydə alınmışdır. Toponim haqqında müxtəlif mülahizələr mövcuddur. Akad. Z.Bünyadova görə, bu ad türk kökənli ərəb sərkərdəsi Mingəçevir əl-Fərqaninin (IX ə.) adı ilə bağlıdır. Babəkə qarşı döyüşlərdə iştirak etmiş, Babək hərəkatı yatırıldıqdan sonra 839-cu ildə Xilafətə qarşı çıxmış və Arranda qalaların birini möhkəmləndirib müdafiə mövqeyi tutmuşdu. Akademik ehtimal edir ki, Mingəçevirin sığındığı həmin yaşayış məntəqəsi onun adı ilə adlandırılmışdır. Sözsüz ki, bu belədir, amma etimoloji şərh verilmir.
Yuxarıda sözügedən toponim (Mingəçevir) və müsəlman ölkələrində geniş yayılmış Mənuçehr antroponimi mancur türk etnoniminin tarixi fonetik təhrif olunmuş variantıdır. Qədim türk tayfaları mancurlar (<moyun-çur < bayan-çor) hunların, göytürklərin tərkibində Avro-Asiya, Ön Asiya, Yaxın Şərq məkanında tarixi izlər qoymuş, hətta 1644-1911-ci illər arasında bütün Çini öz hakimiyyətləri altında saxlamışlar. Hal-hazırda Çində tunqus-mancur muxtariyyəti var. Təhrifə əsas səbəb ərəb qrafikası ilə bağlıdır. Belə ki, مینگچور sözündə 1) ɑ ~ ə ~ i səsəvəzlənməsi, 2) türk dillərinə xas olan sağır nun səsinin ərəb qrafikasında ن [n] və گ [g] hərfləri vasitəsilə qələmə alınması, 3) ərəb əlifbasında و [vav] hərfinin üç cür: [u], [o] və [v] kimi oxuna bilinməsi nəticəsində [maŋcur] etnonimi təhrif olunaraq [mingəçevir] və [mənuçehr] formalarına düşmüşdür.
Qusar toponiminə ilk dəfə Kusayr formasında XVII əsrdə yazılmış, VI-VII əsrlərin hadisələrindən bəhs edən “Dərbəndnamə” əsərində rast gəlinmişdir. Bəzi tədqiqatçılar oykonimi kosar / kusar türk etnonimi ilə bağlayırlar. Q.Qeybullayev bu sıraya Türkmənistanda Kovzar toponimini, XIX əsrdə Azərbaycanda kəngərlilər ittifaqında olmuş qara-kosarlı etnonimini, Şamaxıda Kosarlı məhəllə adını əlavə edir və Əbülqazi xan Xivəliyə istinad edərək, bu tayfa adının Qara Qızılbəy Oqurca-alpın oğlu Qusarın adı ilə bağlı olduğunu qeyd edir, lakin bu adın mənşəyi ilə bağlı fikir yürütmür [12: 64-65]. Qusar toponimi və qeyd olunmuş paralelləri ən qədim zamanlardan indiki Cənubi Rusiya, bütün Qafqaz və Ön Asiyanın aborigen etnosu olmuş kaspi ~ kaser ~ xəzər tayfa adlarının fonetik variantlarıdır. Bu sıraya Avropada yayılmış Kesar və müsəlman ölkələrində Qeysər antroponimləri də daxildir.
Bir vacib məqamı da qeyd etmək lazımdır ki, müasir dövrdə Azərbaycan ərazisində Xəzər dənizi sahilində - Lənkəran r-nunda Xəzər, Xaçmaz r-nunda Xəzərli toponimləri sırf dəniz adı ilə bağlıdırsa, Füzuli r-nunda Xəzər, Babək rayonunda Xəzərdərə, Ordubad r-nunda Xəzəryurd oronimləri, Türkiyədə Xəzərabad, Kiçik Xəzəryan, Xəzər-şah, Xazar, Kayseri toponimləri qədim xəzər etnonimi ilə bağlıdır. Bu toponimin Güney Azərbaycanda (Xazarian, Xəzərxəndi, Xəzərgəran, Xəzərabad, Xəzərli, Xəzər-böyük, Xəzər-çoban, Xəzərşah), Türkmənistanda, Əfqanıstanda da paralelləri mövcuddur. Sözügedən etnotoponimin Azərbaycan ərazisində tarixən fonetik təhriflərə məruz qalmış Xızı, Xıdırlı (< Xıdır) formaları da var.
Azərbaycan ərazisindəki Qarabağ adına ilk dəfə 1284-cü ilə aid mənbədə təsadüf olunmuşdur. XVII əsrə aid mənbədə isə Güney Azərbaycandakı variant qeydə alınmışdır. Ümumiyyətlə, bu ad türkdilli areallarda - Türkiyə, Türkmənistan, Şimali Qafqaz, Əfqanıstan, Tacikistan, Özbəkistanda (Qarabağlı) da mövcuddur. Bu adın qara “böyük” və bak “el”, “tayfa”, “soy” sözlərindən ibarət olduğunu ehtimal edənlər qədim kəngər-peçeneqlərin tərkibindəki qarabağ adlı tayfanın olduğunu və eranın əvvəllərində Azərbaycan ərazisində yaşadıqlarını əsas götürürlər.
Qədim türklərdə papaq tayfa üçün rəmz, əlamət, bir növ, gerb, bayraq mahiyyəti daşımışdır. Buna misal olaraq, qızılbaşların (“qırmızıpapaqlar”) 12 qırmızı zolaqdan ibarət çalmalarını göstərmək olar. Məncə, bu, döyüş meydanında əlbəyaxa savaş zamanı özününküləri rəqiblə səhv salmamaq üçün strateji-praktik mahiyyət də daşımışdır və bu gün də hər bir dövlətin əsgər və hərbi texnikasının özünəməxsus nişanları var. Təsadüfi deyil ki, hətta müasir dövrdə belə, türk xalqlarının, əsasən əyalətdə yaşayan əhalisi, qonaq gələrkən, mövsümdən asılı olmayaraq, ayaqqabılarını çıxarsalar da, papaqlarını çıxarmırlar. Bundan başqa, türk xalqlarında papağın onun daşıyıcısı üçün (müasir dövrdə vətəndaş üçün onun dövlət bayrağının, gerbinin mahiyyəti kimi) şərəf, qeyrət, namus mahiyyəti daşıması da məlum məsələdir. Türk dillərində papaqla bağlı məsəllər, atalar sözləri, frzeologizmlər də mövcuddur. Misal üçün, “papaq altında igidlər yaşar”, “papağını qabağına qoyub fikirləşmək”, “papağını yerə soxmaq” (yəni şərəfsiz etmək, namusuna toxunmaq) və s.
Tarixən türk xalqları üçün papağın məlum əhəmiyyət kəsb etməsi ilə bağlı olaraq, qarapapaq, qaraqalpaq (< qalpaq “papaq” < Özbəkistanda Qaraqalpaq muxtar vilayəti) qarabörk (< börk “papaq”) etnonimləri yaranmışdır. Qarapapaq etnoniminin tərkibində tarixən baş vermiş səsdüşümü nəticəsində dil daşıyıcılarının dilində təhrif baş vermiş, Qarabağ variantı yaranmış və XIII əsrdə yazılı mənbədə bu variantda qeydə alınmışdır.
T.Əhmədov Cəbrayıl r-nunda Tulus oykonimini mənbələrdə qeydə alınmış tölös / teles / tolis / tolos / tulus etnonimləri ilə paralel olduğunu göstərir. E.ə. III əsrdə Orta Asiyada, Ordosdan qərbdə yaşayan teleslər, eramızın 938-ci ilində Cunqariyaya köçərək, Qərbi Monqolustana gəlmişlər. Orxon yazılarında bu etnonimə tolis formasında rast gəlinmişdir. Bu tayfa 626-cı ildə Qərbi Türk Xaqanlığına qarışmışdı (L.N.Qumilyov). Tatarların, qaraqalpaqların tərkibində tolos tayfası mövcuddur. Tolos / teles / tele Dağlıq Altayda telengitlərin bir qoludur (N.A.Baskakov). Monqolların tərkibində tulas tayfası olmuşdur (Rəşid-əd-din) [13: 79-80]. T.Əhmədov sözügedən etnonimləri talış etnonimi ilə müqayisə etmir.
N.Məmmədov, Q.Qeybullayevə istinad edərək, talış etnoniminə ilk dəfə IX-X əsrlərdə ərəb mənbələrində rast gəlindiyini və bu toponimin Quba, İsmayıllı, Ağdərə, Şəmkir, Sabirabad və s. inzibati ərazilərdə mövcud olduğunu və talışları İran mənşəli xalq kimi qeyd edir [14: 157]. Lakin Tulusludağ / Tulusdağ oroniminin əsasını qədim tolos, tulus türk tayfa adları, Altayda telengit tayfasının bir qolu olan tolos və qaraqalpaqların bir tayfası olan teles etnoniminin əsası ilə paralelləşdirir [14: 160]. Bu sıraya tele türk tayfasının törəmələri olan teleutları da əlavə etmək lazımdır.
Toponimlərin ensiklopedik lüğətində talışlar İran mənşəli xalq kimi və talış sözünün talış dilində “doğrucul, sadə, saf” məna daşıdığı qeyd olunur [7: 230]. Lakin İran dillərinin materialları əsasında belə etimoloji təhlilin özünü doğrultmadığını qeyd etmək vacibdir.
Bir şey də əlavə olunmalıdır ki, T.Əhmədovun araşdırmasında talas (müq. et: Qırğızıstanda Talas toponimi) tayfasının hun tayfa konfederasiyası tərkibində IV əsrdə Atilla tərəfindən Güney Qafqaz (indiki Quzey Azərbaycanda Talış dağları ərazisində) İran sərhədlərində avanpost məqsədi ilə yerləşdirildiyi barədə məlumat yoxdur və bu etnonim talış etnonimi ilə müqayisə edilmir. Orta əsrlərdən başlayaraq irandilli tayfalarla sıx təmasda olmuş talışlar tədricən doğma dillərini unutmuşlar. Yuxarıda qeyd olunmuş tölös / teles / tolis / tolos / tulus / teleut / telengit etnonimləri talış etnonimi ilə homogendir və tele etnoniminin törəmələridir. tele sözünün “cəsur, döyüşkən, igid” semantikası Koroğlunun dəliləri “döyüşçüləri, igidləri” (dəli sözündə enantiosema hadisəsi) və dalaşmaq feilinin kökündə (*dala-) hifz olunmuşdur. Bəzi müasir türk dillərində дели / тели / делү / дəлү / телбе / тилбе / ... sözləri “dəli, nadan, gic” mənfi mənaları ilə yanaşı, bəzi türk dillərində “şücaətli, hünərli, səmimi, vicdanlı” kimi müsbət mənaları qoruyub saxlamışdır. Bu sözün qədim müsbət mənalı variantları bolq. delija, delikanlio (müq. et: dəliqanlı), serb deli “cəsarətli, məğrur”, delija “hərbçi”, rum. deliu “qvardiyaçı”, pol. delijunak, mac. deli, dali, dalija “cəsur” sözlərində konservləşmişdir [11: 214-216].
Antropoloji, DNK və etnopsixoloji göstəricilərindən fərqli olaraq, dil genetik göstərici deyil. Eramızın əvvəllərində Balkanlarda məskunlaşmış türk bulqar tayfaları - müasir bolqarların əcdadları, başda Xan Asparux olmaqla, provaslav dinini qəbul etmiş, bu təriqətin əsas dili olan slavyan dilinə tədricən keçərək slavyanlaşmışlar. Sovet rejimi dövründə bu tarixi faktı hallandırmayan bolqarlar bu gün, hətta yüksək səviyyələrdə belə, özlərinin türk kökənli olduqlarını etiraf edirlər. Analoji tarixi assimilyasiya prosesi orta əsrlərdən başlayaraq İslam dinini qəbul etmiş və bu dinin ərəb dili vasitəsilə ərəbləşmiş Şimali Afrika (Misir, Əlcəzair, Liviya, Tunis, Mərakeş) xalqlarına da aiddir. Tarixən Ön Asiyada deetnizasiyaya uğramış türk etnoslarından biri də “qurd (canavar)” zoototeminin daşıyıcıları kürdlərdir. Bu barədə, başqırdları da kürd adlandıran, Ön Asiyada məskun olmuş kürdlərin zatən türk kökənli olduqları, müəyyən tarixi mərhələlərdə dil təmasları nəticəsində irandilliyə çevrildikləri barədə tanınmış başqırd alimi Salavat Qallyamovun fundamental əsərində tutarlı faktlar var [15].
Tarixi faktlara söykənərək bir vacib məsələni xüsusi qeyd etmək lazımdır ki, türklər, yazıya alınmış tarix ərzində, günçıxandan günbatanadək at oynatdıqları, hökmranlıq etdikləri ərazilərdə olan başqa etnosları assimilyasiya etməmişlər, əksinə - özləri tarix boyu assimilyasiyaya uğramışlar.
Azərbaycanda şərqşünaslıq, tarix və dilçıliyin toponimik leksika sahəsində külli miqdarda sanballı elmi araşdırmalar aparılmışdır və aparılmaqdadır. Araşdırmaların əsas nəticələri iki cildlik “Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti”ndə öz əksini tapmışdır. Bu məqalədə isə bəzi toponimlərlə bağlı fərqli münasibət bildirilir. Bu sahədə aparılacaq araşdırmalarda fono-semantik təhriflərin nəzərə alınmasının və “xalq etimologiyası”ndan yan keçməyin vacibliyi vurğulanır.

ƏDƏBİYYAT
1. Севортян Э.В.Этимологический словарь тюркских языков (общетюрк¬ские и межтюркские основы нa гласныe). М., «Наука», 1974 (767 стр.).
2. Древнетюркский словарь. Л., «Наука», 1969 (676 стр.).
3. İnanc E. Azərbaycan dili leksikasının nəzəri problemlərinə dair (üçüncü məqalə). – “Tədqiqlər” №3, B., AMEA Dilçilik İnstitutu, 2007 (səh. 54-64).
4. Беленкая Д.В. Очерки англоязычной топонимики. М., «Высщая школа», 1977 (227 стр.).
5. Фасмер М. Этимологический словарь русского языка. Т. I. М., «Прогресс», 1986 (576 стр.).
6. İnanc E. Toponimiya onomalogiyanın ən problemli sahəsi kimi. – Onomastika, №1-2, B., APU, 2008 (səh. 67-73).
7. Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti (iki cilddə). B., “Şərq – Qərb”, 2007 (I c. – 299 səh., II c. 303 səh.).
8. İnanc E.Türk və german dilləri arasında leksik paralellər. – Azərbaycan MEA Xəbərləri (humanitar elmlər seriyası) № 1. B., 2014 (səh. 182-187).
9. Севортян Э.В.Этимологический словарь тюркских языков (общетюрк¬ские и межтюркские основы нa букву “Б”). М., «Наука», 1978 (349 стр.).
10. Этимологический словарь тюркских языков (общетюркские и межтюркские основы нa буквы «К», «Қ»). М., «Языки русской культуры», 1997 (363 стр.).
11. Севортян Э.В. Этимологический словарь тюркских языков (общетюрк¬ские и межтюркские основы нa буквы «В», «Г», «Д»). М., «Наукa», 1980 (393 стр.).
12. Гейбуллаев Г.А. Тoпонимия Aзербайджанa. B., «Элм», 1986 (191 стр.).
13. Əhmədov T. El-obamızın adları. B., “Gənclik”, 1984 (126 səh.).
14. Məmmədov N. Azərbaycanın yer adları. B., Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı, 1993 (180 səh.).
15. Галлямов С. Великий Хай Бен. Уфа, 1997 (322 стр.) – www.book.org
Açar sözlər: etnotoponim, enantiosemiya, metateza, eliziya, deetnizasiya
Key words: ethnotoponym, enantiosemy, metathesis, elision, ethnic assi-milation
Ключевые слова: этнотопоним, энантиосемия, метатеза, элизия, деэтнизация

THE HISTORICAL PHONOSEMANTIC DEFORMATION IN THE TURKIC TOPONYMY
SUMMARY
As a result, of the processes of the enantiosemy and polysemy, dissimilarities of the writing, phonetic peculiarities of a language, the name of the same geographical object historically subjected to changes, distortion, different interpretation. As a result of such historical or deliberate distortion of the name of the object lost its original meaning.

ИСТОРИЧЕСКИЕ ФОНОСЕМАНТИЧЕСКИЕ ИСКАЖЕНИЯ В ТЮРКСКОЙ ТОПОНИМИКЕ
РЕЗЮМЕ
В результате процессов энантио- и полисемии, несхожества письменности, фонетические особенности языков, название одного и того же географического объекта исторически подвергалось искажению, переосмыслению. В результате таких исторических или преднамеренных искажений название объекта теряло свое исконное значение.

Əsədova Məlihə Fəxrəddin qızı
Azərbaycan dilçiliyində frazelogiyanın tədqiqi
Dildə olan bütün sabit söz birləşmələrinin, bölünməz ifadə və ibarələrin məcmusu frazeologiya adlanır. Məlumdur ki, frazeologiya mənşəcə yunan sözü olub, phrases-ifadə, logos-nəzəriyyə, elm sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmişdir. O, sabit söz birləşmələrinin qanunauyğun inkişafını, mənşəyini və yaranmasını, xüsusiyyətlərini, forma və məzmun zənginliyini, işlədilmə imkanını, semantik və qrammatik strukturunu, söz və sərbəst birləşmələrlə əlaqəsini və.s. tədqiq edir. Hər bir dilin əsasında minilliklərdən bəri yaranan ifadələr, atalar sözü, zərb məsəllər durur. Əsrlər boyu xalqın dilində mövcud olmuş bu kəsərli ifadələr həm şifahi, həm də yazılı ədəbiyyatımızda izlərini saxlayaraq dilin inkişafını təmin etmişdir. “İnsanın gündəlik həyatı, məişəti, etnoqrafiyası, onun düşüncəsi, təfəkkürü, fəaliyyəti ilə bilavasitə bağlı olan frazeoloji ifadələrdə bütün dillər üçün ümumi cəhədlər olmaqla yanaşı, milli xarakter daşıyır, hər bir dilin daxili qanunauyğunluqlarına söykənir və onun sistemi çərçivəsində baş verir” (5, s.76). Məlumdur ki, bu ifadələrin sinxron istiqamətdə dilin bütün səviyyələrində işlənməsi frazeloji ifadələrin kompleks şəklində tədqiq olunması üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir. Frazeoloji ifadələr xalqın düşüncəsi, ruhu, həyat tərzi ilə birbaşa bağlı olduğu üçün o, hər bir dövrdə siyasi, ictimai mühitlə bağlı olaraq daim zənginləşir, yeniləşir. Bu haqda İ.Kazımov “Axısqa türklərinin dili” əsərində qeyd edir ki, frazeoloji ifadələr xalqın tarixini yığcam və obrazlı şəkildə özündə əks etdirir. Həmçinin bədii əsərlərin dilinin yığcam, obrazlı və milli zəminə malik olması baxımından frazeoloji ifadələrin böyük əhəmiyyəti vardır (2, s.38).
Dilçilikdə frazeologiya da iki hissəyə ayrılır: 1) ümumi frazeologiya; 2) xüsusi frazeologiya. Ümumi frazeologiyada bir sıra inkişaf etmiş dillərin frazeoloji materiallarının tədqiqindən alınan nəticələr ümumiləşdirilir, bunun əsasında frazeologiyanın ümumi problemləri müəyyənləşdirilir. Xüsusi frazeologiyada isə hər bir konkret dilin faktları əsasında həmin dilin frazeoloji sistemi, semantik strukturu və.s. cəhətləri təsvir olunur.
Tədqiqatlar zamanı məlum olur ki, frazeoloji ifadələr dilin leksik, semantik, sintaktik, morfoloji vahidləri ilə birbaşa bağlıdır. Odur ki, bu ifadələrin leksik, semantik, qrammatik cəhətdən tədqiq edilməsinin dilin yaradıcılıq imkanlarını, semantik zənginliyini aşkar etmək baxımından da böyük əhəmiyyəti vardır. Lakin frazeologiya dilçiliyin gənc sahələrindən biri olduğundan, onun tədqiqi tarixi o qədər də qədimlərə gedib çıxmır. Frazeologiya 1990-cı illərə kimi, əsasən, leksika bəhsinin bir qolu kimi leksikologiyanın tərkibində verilmişdir. Frazeologiyanın öyrənilməsinin əsası fransız dilçisi Ş.Ballı tərəfindən qoyulsa da, onun nəzəri və praktik istiqamətdə sonrakı inkişafı rus dilçiliyi ilə bağlıdır. Belə ki, “Türk dillərinin frаzеоlоgiyаsı (Qıpçaq qrupu türk dillərinin frazeologiyası)” adlı monoqrafiyada qeyd edilir ki, türk dilləri, xüsusən də Azərbaycan dilinin frazeologiyasının tədqiqatçılarının əksəriyyəti nəzəri cəhətdən rus dilçiliyinə əsaslanmışdır (4, s.28-29). Lakin son dövrlərdə Azərbaycan dilçiliyində frazeologiya ilə bağlı müxtəlif istiqamətlərdə aparılan tədqiqatlar, nəşr olunan kitab və lüğətlər, bir sözlə, bütün elmi araşdırmalar frazeologiyanın artıq dilçiliyin müstəqil bir sahəsi kimi formalaşmasını təsdiq edir. Həmçinin qeyd olunan monoqarfiyada göstərilir ki, frazeologiya leksikologiyanın bir qolu yox, transdil bir fonemendir.
Dilin frazeoloji sistemində sözlə, söz birləşməsi ilə, cümlə ilə, mürəkkəb cümlələr ilə mikrotekstlə ekvivalent olan frazeoloji vahidlərin mövcudluğu bunu sübut edir (3, s.36-37). Məhz bu baxımdan da xalq yaradıcılığının və yazıçıların əsərlərinin dilinin bütün səviyyələrdə tədqiq olunması həmişə aktuallıq kəsb edir. Belə ki, bədii ədəbiyyata gətirilmiş hər bir yeni frazeoloji ifadə dil üçün, dil yaradıcılığı üçün çox maraqlıdır və fərdi üslubun əsas əlamətlərindəndir. “Müasir Azərbaycan dilinin frazeologiyası” (1963) əsərində göstərilir ki, frazeoloji ifadələr mənsub olduğu dilin səviyyələri əsasında (leksik, qrammatik, semantik) formalaşır. Belə ki, frazeoloji ifadələrin tərkibini dildəki müstəqil mənalı leksik vahidlərlə yanaşı, çoxmənalı, məcazi, sinonim, antonim sözlər təşkil edir (3, s.94).
Dilçilikdə frazeloji ifadələr dilin bütün səviyyələri ilə bağlı xüsusi bir qrup kimi səciyyələndirilir. “Dilin lüğət tərkibində, daha doğrusu leksik sistemində elə birləşmələr vardır ki, onlar öz məna xüsusiyyətlərinə görə hazır vahidlər olub, xüsusi bir qrup yaradır. Həmin qrupa daxil olan sözlər öz leksik-semantik səciyyəsinə görə ümumi sözlərdən və xüsusi adlardan fərqlənir” (1, s.184). Dilin frazeoloji tədqiqatları aparılan zaman burada frazeoloji vahidlərə xüsusi önəm verilməlidir. Frazeoloji vahid birmənalıdır, avtosemantik nitq hissəsi və ya cümlə səviyyəsindədir və özündən daha böyük mətnin tərkibində işlədilməsi üçün nəzərdə tutulmuşdur. Frazeoloji birləşmələrin tərəfləri məcaziləşmə imkanlarına görə də fərqlənir. Bəzi birləşmələrdə məcazilik güclü, bəzilərində isə zəif olur. “Müasir Azərbaycan dilinin frazeologiyası” əsərində göstərilir ki, məcazilik az və zəif olduqda sərbəst birləşmə ilə frazeoloji birləşmələri fərqləndirmək çətin olur (3, s.146).
Frazeoloji birləşmələrə frazeoloji vahidlər, frazeologizmlər, frazeoloji tərkiblər, frazemlər və s. də deyilir və onlar tarixən sərbəst birləşmə modelləri əsasında, sərbəst birləşmələrin tərəflərinin məcaziləşməsi, bir məfhumun ifadəçisinə çevrilməsi əsasında formalaşmış olmuşdur. “Frazeologiyanın üslubi imkanları” monoqrafiyasında göstərilir ki, frazeoloji vahidlərin müəyyən qismi ta qədimlərdən - müstəqil ümumxalq türk dillərinin formalaşmağa başladığı dövrlərdən mövcud olmuş, sonralar ümumxalq, daha sonralar isə milli dil səciyyəsi daşıyan bu dillərin frazeologiyası tərkibində işlənərək indiyə qədər gəlib çıxmışdır (5, s.78). Odur ki, frazeoloji ifadələrin leksik, semantik, qrammatik cəhətdən tədqiq edilməsinin dilin inkişaf tarixini,yaradıcılıqimkanlarını və semantik zənginliyini aşkar etmək baxımından da böyük əhəmiyyəti vardır.
Beləliklə, aparılmış araşdırmalar zamanı məlum olur ki, Azərbaycan dilçiliyində frazeoloji ifadələrin böyük bir qismi mücərrəd ismlərin əsasında yaranır. Antonim ifadələrdə bu özünü daha qabarıq şəkildə göstərir. Belə ifadələrin bir qismi ad, bir qismi feil, bəzi birləşmələr isə həm ad, həm də feil komponenti ilə formalaşır. Antonim ifadələrdə antonim sözlər təkrar işləndikdə üslubi effekt daha qabarıq olur. Ümumiyyətlə, frazeologiyanın tərkibində xüsusi bir lay təşkil edən atalar sözü və zərb məsəllər bitmiş fikri ifadə edən cümlə şəkilli ifadələrdir. Frazeoloji cümlələrin isə məzmununda bitmiş bir fikir ifadə olunur və strukturuna görə atalar sözlərinin bəzi tiplərinə çox uyğun gəlir. Bir sözlə frazelogiya dilin leksik-semantik kateqoriyaları ilə sıx bağlıdır. Burada sinonimlər, omonimlər, antonimlər frazeloji ifadələrin çoxmənalılığı, frazeloji kontaminasiya kimi dil hadisələri mühüm rol oynayır.
Fikrin qüvvətli, rəngarəng ifadəsində isə sinonimlər müstəsna rol oynayır. Məlumdur ki, sinonimlər, xüsusilə frazeoloji sinonimlər dilin bütün səviyyələri ilə bağlıdır. Frazeoloji ifadələrdə sinonim zənginlik məhz leksik sinonim sözlərin hesabına yaranır və burada həm semantik, həm də qrammatik amil əsasdır. Buna görə də adlardan ibarət sinonim frazeloji ifadələr daha çox isim+isim, sifət+isim şəklində formalaşır. İsmi frazeoloji ifadələr I, II, III növ təyini söz birləşmələri modelində formalaşır, bütöv bir sintaksis söz birləşməsi kimi işlədilir. Birinci növ ismi söz birləşməsi modelində olan frazeoloji ifadələr heç bir qrammatik əlamət qəbul etmədən yanaşma sintaktik əlaqəsi ilə yaranır. İkinci növ ismi söz birləşməsi tipində yaranan frazeoloji vahidlərdə həm yanaşma, həm də uzlaşma əlaqəsi mövcuddur. Üçüncü növ ismi söz birləşməsi modelində olan ifadələrin əsas komponentləri somatik leksika, coğrafi terminlər, əksəriyyəti isə mücərrəd isimlərdən ibarətdir. Bundan başqa, feili sinonim frazeoloji ifadələrdə baş komponent feil olduğundan, əsas fikrin verilməsi məhz feillərin mənalarından asılıdır. İkinci növ təyini söz birləşməsi tipində yaranan frazeoloji birləşmələrdə həm yanaşma, həm də uzlaşma əlaqəsi vardır. Belə ki, ikinci tərəf üçüncü şəxsin mənsubiyyət şəkilçisini qəbul edərək birinci tərəflə şəxsə görə uzlaşır. Feili frazeoloji birləşmələr də bu birləşmənin başqa növləri kimi semantik elastikliyə malikdir.
Xalqımızın tarixi yaddaşından gələn yüzlərcə frazeoloji ifadələr vardır ki, bunlar da poeziyamızın zənginləşməsinə xidmət etmişdir. Bu ifadələr işlənmə məqamına, müxtəlif məna çalarlarına, poetik vüsətinə görə yüksək sənətkarlıq nümunələri kimi dilin yaradıcılıq gücünü meydana çıxarır. Dildə olan bütün frazeoloji ifadələr yalnız sözlərin məcazi mənada işlənməsi ilə reallaşır. Bu da özünüdaha çox poetik ifadələrdə tapır. Yəni məcazlaşma qarşı sözün tələbi ilə, daha doğrusu, birləşmələrdə birinci komponent normativ, ona yanaşan söz isə məcazi mənada işləməklə obrazlı ifadələrin yaranmasına xidmət edir. Frazeoloji birləşmələrin tərkibi dəyişməz olur və bu ifadələr dildə hazır şəkildə mövcud olur. Azərbaycan dilindəki frazeoloji ifadələr dilin bütün səviyyələri, ilk növbədə, semantikası, sintaksisi ilə bağlı olduğundan, üslubi ifadələrin ayrıca işlənməsi dilin bütün imkanlarını üzə çıxmağa əsas verir. Çünki məcazlar, sözün çoxmənalılığı, poetik fiqurlar, bədii dilin gözəlliyi, obrazlı təfəkkür öz əksini əsasən frazeoloji ifadələrdə tapır.

Ədəbiyyat
1. Axundov A.A. “Ümumi dilçilik”, Bakı, “Şərq-qərb”, 2006, 280 s.
2. Kazımov İ.B. “Axısqa türklərinin dili”, Bakı, Elm, 1999, 278 s.
3. Qurbanov A.M. “Müasir Azərbaycan dilinin frazeologiyası”, Bakı, Maarif, 1963, 268 s.
4. Mahmudova Q.Ç. “Türk dillərinin frаzеоlоgiyаsı. II cild. “Qıpçaq qrupu türk dillərinin frazeologiyası”, Bаkı, Nurlаn, 2009, 284 s.
5. Süleymanova İ.C. “Frazeologiyanın üslubi imkanları”, Bakı, Elm, 2013, 300 s.

Açar sözlər: Frazeologiya, leksikologiya, frazeoloji vahidlər, sabit söz birləşmələri, mürəkkəb cümlə
Key words: Phraseology, lexicology, phraseological units, stable phrases, complex sentences
Ключевые слова: Фразеология, лексикология, фразеологические единицы, словосочетаний, сложное предложение
Xülasə
Məqalədə Azərbaycan dilçiliyində frazeoloji tədqiqatlara diqqət yetirilmiş və frazeologiyanın üslub imkanları araşdırılmışdır. Məlum olmuşdur ki, frazeoloji ifadələrin böyük bir qismi mücərrəd ismlərin əsasında yaranır. Antonim ifadələrdə bu özünü daha qabarıq şəkildə göstərir. Antonim ifadələrdə antonim sözlər təkrar işləndikdə üslubi effekt daha qabarıq olur.
Summary
In this article, the attention were paid to the phraseological studies in Azerbaijan linguistics and the style opportunities of phraseology were investigated. It was clear that the great part of the phraseological phrases are formed on the basis of abstract nouns. It shows itself more clearly in antonym expressions. When antonym words are used again and again in antonym expressions the stylistic effect becomes even more pronounced.

Резюме
В статье говорится о стилистических возможностях фразеологии в языкознании и трудах, посвященных этой теме. Особое внимание обращается на то, что большая часть фразеологических единиц образовываются при момощи абстрактных существительных. Стилистический эффект чаще всего проявляет себя при использовании антономических выражений.

Rəyçi: Prof. Əzizxan Tanrıverdiyev.

Zinhar İsmayılova
Müasir linqvistikada ədəbi dil problemi
Bildiyimiz kimi, ədəbi dil problemi uzun müddət dilçilərin mübahisələrinə səbəb olmuşdur. Bu problemin qəlizləşməsinə səbəb “dil”, “nitq”, “yazılı nitq”, “şifahi nitq”, “ədəbi dil” kimi terminlər bir-birindən fərqləndirilməməsi idi. Problemin həllində ilk addım XIX əsrdə “dil” və “nitq” anlayışlarının fərqləndirilməsi oldu. Bu dövrə qədər bu iki termin eyniləşdirilmiş, biri digərini əvəzinə işlədilmişdir.
İlk düzgün fikir görkəmli İsveçrə dilçisi Ferdinand de Sössür tərəfindən irəli sürülmüşdür. Onun nəzəriyyələri, izahları tələbələri tərəfindən Şarl Balli və Alber Seşe ölümündən sonra 1916-cı ildə “Ümumi dilçilik kursu” adlı əsəri çap edilmişdir. Burada belə fikir deyilmişdir: “Nitq adamların danışdıqlarının cəmidir və fərdi xarakter daşıyır. Dil isə bir xəzinədir ki, nitq təcrübəsi vasitəsilə ictimai kollektivə mənsub olanlara çökdürülür. Bu, hər bir beyində mövcud olan qrammatik sistemdir, bütövlükdə dil onların heç birinə məxsus deyil, o bütünlükdə yalnız kütlədə mövcud olur”. İki anlayışı bir-birindən fərqləndirən F.de Sössür onların qarşılıqlı əlaqələrindən də bəhs edir: “Nitqin aydın olması və özünün bütün təsirini göstərməsi üçün dil vacibdir, nitq öz növbəsində, dilin bərqərar olması üçün vacibdir. Tarixən nitq mövcudluğu həmişə dildən əvvəl olur” (8).
Vilhelm Kristian fon Humboldt da dil və nitq məsələlərində bəhs edərək yazırdı: “Dil onun məhsullarının məcmuyu kimi ayrı-ayrı nitq fəaliyyəti aktlarından fərqlənir. Bütün adamlar sanki bir dildə danışır, ancaq eyni zamanda hər kəsin öz dili var. Canlı nitq dilin ilkin və həqiqi vəziyyətidir. Biz dilin canlı mahiyyətinə daxil olmaq istəyiriksə, dillərin tədqiqində bunu heç cür unutmaq olmaz. Dillər xalqların yaradıcılıq məhsuludur, onlar eyni zamanda ayrı-ayrı fərdlərin ağzında yaradılır və yaşayır. Danışan ayrı-ayrı şəxslərdir, bu cəhətdən dil fərdlərin yaratmasıdır. Lakin dil ayrıca fərdin ixtiyarı yaradıcılığı deyil, bütün xalqa məxsusdur ” (12).
Bu anlayışlarla bərabər XIX-XX əsrlərdə dilçilər “ədəbi dil” anlayışına da aydınlıq gətirmək istəyirdilər. Buna görə də bu terminin izahında müxtəlif dilçilərin fərqli fikirlərinə rast gəlmək olar. İlk öncə, onu qeyd etmək lazımdır ki, bu anlayışa verilən ad heç də beynəlmiləl xarakter daşımır. Müxtəlif dillərdə bu anlayışı “yazılı dil”, “ümumi dil”, “vahid dil”, “mədəni dil” və s. kimi terminlərlə ifadə etmişlər. Ədəbi dil problemi təkcə adının dəyişikliyi ilə deyil, bu sahədə olan fikirlərinin müxtəlifliyi ilə qəlizləşir (4). “Ədəbi dil” dedikdə bəzən yalnız “yazılı dil” başa düşülür, bəzən isə tarixi proseslərlə əlaqədar olaraq dominionluq etmiş xarici dillər qeyd edilir, əsasən isə yazılı və şifahi dillərin vəhdəti nəzərdə tutulur (Ə.Dəmirçizadə, D.Cons və s.).
Dilçilikdə ədəbi dil sahəsində belə müxtəlif fikirlər problemin həllini uzatmış, ona maneçilik törətmişdir. Həqiqətən də, əgər ingilis və Azərbaycan ədəbi dillərinin formalaşmasından danışarkən onları yalnız yazılı aspektdən təhlil etsək yazılı ədəbiyyatın müxtəlif dövrlərdə müxtəlif dialektlərdə yazılmış formalarını tədqiq etmiş olarıq. Əgər xarici dilləri ədəbi dil hesab etsək, onda orta əsrlərdə Azərbaycanda işlənən ərəb və fars dillərini, İngiltərədə isə fransız dilini Azərbaycan və ingilis ədəbi dilləri kimi qəbul etmiş olarıq. Təbii ki, bu iki fikir problemə səhv yanaşmadır və yanlış nəticələr verəcək. Bu sahədə ədəb dilə üçüncü yanaşma forması (həm yazılı, həm də şifahi dilin tədqiqi) öz müsbət nəticəsini verəcək.
Şübhəsiz ki, ədəbi dili dialektdən fərqləndirən xüsusiyyətlərdən də bəhs etmək lazımdır. Dilçimiz A.A.Axundov adı çəkilən məsələni belə təsnif edir: “... mahiyyətcə - ədəbi dil düzəltmə, normalaşdırılmış, qanuniləşdirilmiş, subyektivdir; dialekt isə təbii, normalaşdırılmış və obyektivdir; vəzifəcə - ədəbi dil geniş, ümumi, çoxşahəli; dialekt isə məhdud, xüsusi və təkşaxəlidir; inkişaf tempinə görə - ədəbi dil nisbətən dəyişkən, fəal, asılı, dialekt isə sabit, neytral və nisbətən müstəqil ünsiyyət formasıdır, dil mövcudluğudur” (2, s.101).
Ədəbi dili dialektdən fərqləndirən xüsusiyyətlərə baxmayaraq, ədəbi dil məhz dialektlər əsasında formalaşır, onlardan biri daha üstün götürülür, lakin onlarla tam üst-üstə düşmür.
“Ədəbi dil” termini dilçilər tərəfindən “İzahlı dilçilik terminləri” kitabında aşağıdakı kimi izah edilir: “Xalqın öz mədəni ehtiyaclarını ödəmək üçün işlətdiyi normalaşdırılmış dil. Ədəbi dil elmi və bədii əsərlərdə, mətbuatda və idarələrdə, televiziya və radioda, məktəblərdə işlədilən dildir. Ədəbi dilin normalaşdırılması o deməkdir ki, onun lüğət tərkibi ümumxalq dilinin zəngin söz xəzinəsindən seçilir, ayrılır, ədəbi dil dialektlərə, loru dilə, jarqonlara qarşı qoyulur. Ədəbi dilin iki qolu – şifahi və yazılı vardır. Danışıq dilindən çox-çox sonralar meydana gələn ədəbi dildə məhdud qaydalar, normalar hakimdir. Ədəbi dil üçün səciyyəvi bir cəhət də zəngin üslublar sisteminə malik olmasıdır” (1, s.140).
Ədəbi dilin izahından göründüyü kimi o, müəyyən norma və üslublara malikdir. Bəzi dilçilər isə dildə normaların olmasını zəruri hesab etməmişlər. Onların fikrincə dilin inkişafına heç nə qarışmamalıdır, yoxsa dil öz təbiiliyini itirər və məhv olar. Buna baxmayaraq, peşəkar dilçilər dilin məhz normalarla tənzimləndiyini qeyd edir. Məsələn, dilçimiz A.M.Qurbanov yazır: “Ədəbi dil norması dedikdə cəmiyyət üzvləri tərəfindən qəbul edilmiş məcburi hər hansı bir qayda nəzərdə tutulur” (6). Təbii ki, dildə bu qaydalar müəyyənləşdirilməsə həmin dildə hərcmərclik hökm sürər.
Qərb dilçiliyində isə bu sahədə baxışlar müəyyən qədər fərqlənir: ədəbi dil normaları əhalinin daha çox hissəsi tərəfindən istifadə edilən olmalıdır. D.Cons bu fikrə qarşı çıxaraq bildirirdi ki, dilin hər hansı formasının normalaşdırılmış ədəbi dil şəklinə gəlməsi bu ədəbi dildən istifadə edənlərin sayı ilə müəyyənləşdirilmir (7). O, buna misal olaraq ingilis ədəbi dilini göstərir və qeyd edir ki, əhalinin yalnız 1/3 hissəsi ədəbi dildə və ya cənubi ingilis dilində danışır. Qalan hissə isə qərb və şimal dialektlərindən istifadə edir.
Digər dilçilər isə belə hesab edirlər ki, ədəbi dil normaları üçün coğrafi, iqtisadi, siyasi, hərbi və mədəni faktorları əsas götürülməlidir. Belə ki, məhz bu faktorlar ingilis dilinin cənub dialekti əsasında formalaşmasında və özünü ədəbi dil kimi təsdiq etməsində iştirak etmişdir. Əgər Amerikada məskunlaşan əhali cənubi İngiltərədən olmasaydı, bu region siyasi proseslərdə iştirak edib iqtisadiyyata nəzarət etməsəydi, hərbi gücdən istifadə edib bu dialekti yer kürəsinin müxtəlif istiqamətlərində yaymasaydı və beləliklə mədəniyyətin, ədəbiyyatın inkişafına bu ərazilərdə şərait yaratmasaydı, bəlkə də heç bu dialekt ədəbi dilə çevrilməz və müəyyən normalar çərçivəsinə düşməzdi.
Dil öyrənilməsində yalnız o variant seçilir ki, o bütün ölkələrdə aydınlığı, səlisliyi və başa düşümlülüyü ilə fərqlənsin. İngilis dilində belə variant “Received Pronunciation” adlanan ədəbi dildir. Digər variantlar ondan törəyərək sonradan müəyyən fərqlərlə seçilmişdir. İnteqrasiya prosesi nəticəsində bir-birinə oxşar, anlaşıqlı dialektlər birləşərək vahid ədəbi dil yaratmışdır.
İngiltərədə London dialekti, Azərbaycanda isə Bakı-Şamaxı dialekti ədəbi dilə çevrilmişdir (7).
Ədəbi dil normaları çərçivəsində inkişaf edən ingilis ədəbi dili bütün ingilis dilində danışan ölkələrdə başa düşülür. Məhz bu variant dilçilər tərəfindən daim tədqiq edilib, çətinliklər araşdırılıb və dil öyrənmə üçün hər cür şərait yaradılıb. Bütün bunlar dilin mənimsənilməsini, yayılmasını və sıx istifadəsini asanlaşdırır.
Dili tənzimləyən qaydalar hər bir xalqın mədəniyyəti, tarixi ilə bağlı olur, illər boyu cilalanır. Dilin özülünü təşkil edən normalar adətən bütün dillərdə ümumiləşmiş adla qeyd olunur. Lakin bu adın tərkibi hər dilin özünə müvafiq xüsusiyyətlərini cəmləşdirir. Yəni əgər biz leksik normanı götürsək, bunu müxtəlif dillərə aid edə bilərik, ancaq təbii ki, bu norma əsasında hər dilin özünəməxsus qaydaları cəmlənəcək. Dildə müəyyən edilmiş normalar qarşılıqlı vəhdət şəklində fəaliyyət göstərir. Onların fəaliyyətinin inkişafı və təkmilləşməsi həmin dildən daim istifadə edən mədəniyyət və elm xadimlərindən asılıdır. Normalara əməl edilməsi – dilin qorunması və gələcək nəsillərə saf şəkildə çatdırılması deməkdir. “Saf şəkildə çatdırma” dedikdə heç də dili başqa dillərdən kənarda, məhdudiyyət içərisində qorumaq nəzərdə tutulmur. Çünki dilin inkişafında başqa dillərlə qarşılıqlı əlaqə, sözalma və s. əsas yer tutur. Lakin sözün digər dillərdən alınmasına ehtiyac olmadan bu proses getdikdə dil normaları pozulur. Bunda isə günahkar məhz bu dildə danışanlar, ondan istifadə edənlər olur.
“Dilin leksik layı” dedikdə dilin lüğət tərkibinin layları nəzərdə tutulur. Lüğət tərkibi bütün ədəbiyyatlarda qeyd olunduğu kimi, dildə olan bütün sözlərin toplusudur (9). Məlumdur ki, heç kəs öz ana dilindəki sözlərin hamısını bilmir. Bəzi kiçik dillər inkişaf etmədiyindən onların lüğət tərkibində ancaq gündəlik işlədilən sözlər mövcuddur. Zəngin dillərdə həyatın müxtəlif sahələri inkişaf etdikcə dil də inkşaf etdiyindən hər sahənin özünə məxsus sözləri, terminləri olur və insanların bütün sahələri bilməsi sadəcə imkansızlaşır. Buna baxmayaraq, dilin lüğət tərkibində bir qrup söz vardır ki, hamı tərəfindən başa düşülür və gündəlik fəaliyyətdə istifadə edilir, bu sözlərin toplusu “lüğət fondu” adlanır.
Leksik layın tərkib hissəsi olan sözlər, dildə heç də xaotik şəkildə toplanmayıb. A.M.Qurbanov onları iki sistem şəklində qruplaşdırır: apelyativ və onomastik (6, I h., s.392).
Apelyativ sistemə daxil olan sözlər əşya və hadisələr haqqında anlayışları ümumi şəkildə ifadə edir və özü də qruplara bölünür: ilkin sözlər, törəmə sözlər, alınma sözlər, ümumişlək sözlər, köhnəlmiş sözlər, neologizmlər, terminlər, dialektizmlər, arqo sözlər, jarqon sözlər və s.
Onomastik sistemə daxil olan sözlər isə xüsusi sözlərdir və adlardan ibarətdir, əsasən digər dillərə tərcümə olunmadan olduğu kimi işlədilir. Bu sistemdəki sözlər isə aşağıdakı qruplara bölünür: antroponimlər, etnonimlər, toponimlər, hidronimlər, zoonimlər, kosmonimlər, ktematonimlər və s.
S.Cəfərov isə lüğət tərkibindəki sözləri başqa prinsiplər üzrə qruplaşdırır:
1) ədəbi dilin aktiv və passivliyinə görə - lüğət fondu, köhnəlmiş sözlərə və yeni sözlərə;
2) istifadə dairəsinə görə - dialekt leksikası, peşə-sənət leksikası, terminoloji leksika, jarqon leksikası;
3) üsluba görə - ədəbi dil (kitab dili) leksikası (bədii üslub, elmi üslub, istehsalat texniki üslub, ictimai-publisist üslub, rəsmi üslub) və şifahi dil leksikası (ümumxalq danışıq-məişət leksikası, saya-danışıq leksikası, vulqar leksika);
4) mənşə etibarilə - ərəb sözləri, fars sözləri, rus dili və onun vasitəsilə başqa dillərdən keçən sözlər.
A.M.Babayev dilin lüğət tərkibindəki sözləri üslubi laylara bölür: poetik sözlər, terminlər, ümumişlək sözlər, tabu, evfemizm, arqo və jarqon, vulqar sözlər. lakin bu laylar arasında kəskin sədd yoxdur, yəni gündəlik danışıqda ümumişlək sözlərlə birgə söhbətin məzmununa uyğun olaraq digər layların sözləri də işlədilə bilər (3, s.320).
İ.R.Qalperin lüğət tərkibindəki sözləri stilistik baxımından üç qrupa bölür və onların özünün də alt qruplarının mövcudluğunu qeyd edir: 1) neytral leksika, 2) xüsusi bədii leksika, 3) xüsusi danışıq leksika (11, s.51-52). O, birinci qrupa aid olan sözlərin istənilən sahədə işləndiyini nəzərə alaraq, onalrı neytral adlandırır. İkinci qrupdakı sözlərin termin, poetik sözlər, arxaizm, neologizm, varvarizm kimi alt qruplara bölür və onların əsasən xüsusi sahələrdə, ədəbiyyatda işləndiyini qeyd edir. Üçüncü qrupdakı sözlər isə xüsusi danışıq sahələridir və bir neçə alt qrupu var: professionalizmlər, slenq, jarqon sözlər, dialektizmlər, vulqar sözlər.
V.D.Şevçenko bu bölgünün xüsusi bədii leksika ilə xüsusi danışıq leksikası adlı qruplarına formal leksika və qeyri-formal leksika adı verir (13, s.11).
Dilçilər leksik layı təşkil edən sözləri müxtəlif prinsiplər əsasında qruplaşdırsalar da əsasən iki prinsipdən istifadə edirlər: sözlərin işlədilmə dairəsinə və etimoloji mənbəyinə görə təsnifi. İnsanların müxtəlif dünyagörüşünə malik olmaları, bilik-təhsil səviyyəsinin fərqli olması və müxtəlif iş yerlərində işləmələri ilə bağlı olaraq onların söz ehtiyatı eyni miqdarda olmur, birinin ümumi söz ehtiyatı çox, digərin isə azdır (5, s.168).
Beləliklə, işlədilmə dairəsinə görə dilin leksik layındakı sözləri aşağıdakı qruplara bölmək olar: 1) ümumişlək sözlər; 2) arxaizmlər; 3) neologizmlər; 4) terminlər; 5) poetik sözlər; 6) varvarizmlər; 7) profesionalizmlər; 8) dialektizmlər; 9) arqo-jarqon sözlər; 10) vulqar sözlər.
Dilin leksik layı üçün təklif olunan digər bölgü isə sözlərin etimoloji mənbəyinə əsaslanır və lüğət tərkibində mövcud olan sözləri iki qrupa ayırır: dilin öz sözləri və digər dillərdən alınan sözlər. Bu bölgüyə əsasən Azərbaycan dilində olan alınma sözlər üç qrupa bölünür: ərəb-fars, qafqaz və rus-Avropa mənşəli. İngilis dilində isə latın, skandinaviya, fransız, italyan, ispan, holland, ərəb, fars, hind dillərindən alınma sözlərini qeyd etmək olar. Alınma sözlər ingilis dilinin lüğət tərkibinin 70%-nı təşkil edir. Onlardan 41% fransız, 15% latın, 2% daniya, 1% holland, 10% digər dillər (10). Azərbaycan dilinin leksik layında isə alınma sözlər 15%-ə yaxındır.
Dilin leksik layına xarici mənbələrdən keçən sözlər müəyyən tarixi, siyasi, iqtisadi, dini, mədəni və sosial proseslərin nəticəsidir. Bu proseslər həm də dilin inkişafına təsir edir. “Dilin inkişafı dilin tərkib hissəsini təşkil edən səslərin, sözlərin, söz birləşmələrin, şəkilçilərin və qrammatik əlaqələrin onun müxtəlif komponentlərinə məxsus ünsürlərinin müntəzəm olaraq dəyişməsi və zənginləşməsidir.
Dilin dəyişilməsi və inkişafı onun təbii halı və başlıca keyfiyyətidir. Dilin inkişafı hər bir xalqın ümumi inkişafı ilə bağlıdır. Buna görə də dilin hər hansı bir sahəsindəki dəyişiklik, inkişaf yaratmış daxili və ya xarici şəraitlə əlqədar olur” (6, I c., s.402). Bu məsələ Vilhelm Humboldt da qeyd edib: “Dildə hər şey daim dəyişir. Dil həmişə dəyişir, eyni zamanda o, qeyri-adi dərəcədə sabitdir” (12).
Beləliklə, dilin inkişafı daxili və xarici faktorlardan asılıdır.

İSTİFADƏ EDİLMİŞ ƏDƏBİYYAT:
1. Аdilov М.İ., Verdiyeva Z.N., Аğayeva F.М. İzahlı dilçilik terminləri, Bakı, 1989, 364 s.
2. Аxundov А.A. Ümumi dilçilik, Bakı, 1979, 256 s.
3. Babayev A.M. Dilçiliyə giriş, Bakı, Maarif, 1992, 504 s.
4. Dəmirçizadə Ə.M. Azərbaycan ədəbi dilinin tarixi, I hissə, Bakı, Maarif, 1979, 268 s.
5. Həsənov H.Ə. Müasir Azərbaycan dilinin leksikası, Bakı, 2001, 351 s.
6. Qurbanov A.M. Ümumi dilçilik, I c., Bakı, Maarif, 1989, 568 s., II c., 556 s.
7. Vəliyeva N.Ç. Dilçilikdə ədəbi dil problemi və dilin leksik layı. АMEA-nın M.Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutu. Filologiya məsələləri № 3, Elm və Təhsil, Bakı, 2012, s.3-15.
8. Saussure de F. Course in General Linguistics. In Bally Ch. & Sechehaye A. (Eds.), London, Open Court Publishing, 1986, 236 p.
9. Veliyeva N.Ch. Processes in Language Development. National Academy of Sciences of Azerbaijan. Institute of Manuscript. Philological Issues № 6, Science and Education, Baku, 2014, 14 s.
10. Williams M.Joseph. Origins of the English Language. New York: Free press, 1986, 436 p.
11. Гальперин И.Р., Черкасская Е.Б. Лексикология английского языка, М., 1956.
12. Гумбольдт В. О влиянии различного характера языков на литературу и духовное развитие, Избранные труды по языкознанию, М., Прогресс, 1984, с.324-326.
13. Шевченко В.Д. Основы теории английского языка. Учебное пособие, Самара, Сам ГАПС, 2004, 72 с.
Açar sözlər: dialekt, şivə, ədəbi dil.
SUMMARY
The Problem of Literary Language in Modern Linguistics
Suggested to your attention this article is devoted to the problem of the literary language in the whole, and especially to the lexical layer in modern Azerbaijani and English languages. It is very actual in modern Linguistics to investigate not only the general used words, archaisms, neologisms, terms, poetic words, barbarisms, professional terms, dialecticisms, argot-jargons, vulgar words, but also the borrowings as in cognate, so in non-cognate languages.
It is well-known, that in the word-stock of the language the borrowings are the result of certain historical, political, economic, cultural and social processes which had taken place in the society and they are reflected in the language.
The development of the language is the constant changing and enrichment of various components, which constitute the Basic Word Stock of the language, especially sounds, words, word groups, set-expressions, and also grammatical relations.
Р Е З Ю М Е
Проблема литературного языка в современной лингвистике
Предложенная вашему вниманию данная статья посвящена проблеме литературного языка в целом, и в особенности лексического слоя в современном азербайджанском и английском языках. В современном языкознании очень актуально исследовать не только общеупотребляемые слова, архаизмы, неологизмы, термины, поэтические слова, варваризмы, профессионализмы, диалектизмы, арго-жаргоны, вульгаризмы, но также и заимствования, как в родственных, так и в неродственных языках.
Известно, что различные заимствования в лексическом составе языка являются результатом определённых исторических, политических, экономических, культурных и социальных процессов, происходящих в обществе и находящих своё отражение в языке.
Развитие языка это постоянное изменение и обогащение различных компонентов, составляющих основную часть языка, а именно звуков, слов, словосочетаний, выражений, а также грамматических отношений.

Гарашова Егане Муса к.
Способы передачи в азербайджанский язык модальности в английских конструкциях
В языкознании существуют различные подходы к определению модальности, но общепринятой считается, что модальность - это отношение говорящего или пишущего к действительности. Оценка действительности отправителем является не формальной, а содержательной категорией языка, причем категорией текста, т.к. общение предполагает обмен текстами в процессе речевого общения (устного или письменного), осуществляемого отдельными лицами в конкретных ситуациях, следовательно, содержащих отношение кого-либо к чему-либо.
Модальность можно рассматривать как текстовую категорию с двух позиций: в содержательном плане, как возможная оценка человеком того, что он сообщает в тексте; и, с другой стороны, в языковом плане - как вариативность в способах ее выражения средствами языка.
В лингвистической науке модальные слова и словосочетания считаются одной из самых противоречивых лексико-грамматических разрядов слов и привлекают внимание ученых со второй половины XX столетия. Однако модальные слова до сих пор не получили полного объяснения в связи с их многоплановостью специфичностью языкового выражения и функциональными особенностями.
Важно отметить, что модальность реализуется то на грамматическом, то на лексическом, то на интонационном уровне, то на участках высказывания в целом и имеет различные способы выражения она выражается различными грамматическими и лексическими средствами: специальными формами наклонений; модальными глаголами (например, азербайджанскими: “gərək”; английскими: must can); другими модальными словами (например, азербайджанскими: belə çıxır, belə alınır; английскими: perhaps likely); интонационными средствами. Различные языки грамматически по-разному выражают разные значения модальности. Так английский язык выражает значение ирреальной модальности при помощи специального наклонения Subjunctive II например: If you had come in time we should have been able to catch the train. При анализе модальности можно придерживаться концепции о том, что предложение, отражая действительность в ее практическом общественном осознании, выражает отнесенность к действительности, поэтому с предложением с разнообразием его типов тесно связана категория модальности. Каждое предложение включает в себя как существенный конструктивный признак, модальное значение, т.е. содержит в себе указание на отношение к действительности. Категория модальности принадлежит к числу основных центральных языковых категорий в разных формах, обнаруживающихся в языках разных систем. Содержание категории модальности и формы ее обнаружения исторически изменчивы. Семантическая категория модальности в языках разных систем имеет смешанный лексико-грамматический характер.
В группу модальных глаголов входит небольшое число глаголов выделяющихся среди всех глаголов целым рядом характерных особенностей в значении употреблении и грамматических формах. Эти глаголы не имеют ни одной собственно глагольной грамматической категории (вида временной отнесенности залога); у них могут быть лишь формы наклонения и времени являющиеся показателями сказуемого. В силу этого, а также в силу отсутствия у них непредикативных форм (инфинитива, герундия, причастий) модальные глаголы стоят на периферии глагольной системы английского языка.
По роли в предложении модальные глаголы являются служебными. Они обозначают возможность способность вероятность необходимость совершения действия выраженного смысловым глаголом. Поскольку они выражают лишь модальное отношение, а не действие, они в качестве отдельного члена предложения никогда не употребляются. Модальные глаголы всегда сочетаются только с инфинитивом, образуя с ним сочетания, которые в предложении является сложным модальным сказуемым.
По своей этимологии большинство модальных глаголов являются претерито-презентными. Модальные глаголы являются недостаточными глаголами (Defective Verbs) т.к. они не имеют всех форм, которые имеют другие глаголы. Отсутствие у них флексии –s в 3-м лице единственного числа настоящего времени изъявительного наклонения объясняется исторически: современные формы настоящего времени были когда-то формами прошедшего времени, а 3-е число единственного числа прошедшего времени не имело личного окончания.
Рассмотрим некоторые из них. Модальные глаголы must should - ought will-would can-could may-might need могут выражать различные оттенки предположения. Лингвисты предполагают, что модальные глаголы выражают объективную реальность в то время как вводные слова – субъективную. Можно предположить что глаголы can и may специализируются на передаче возможных предполагаемых действий, а глаголы must should might помимо значения долженствования передают и предполагаемые вероятные действия, тесно касаясь таким образом со значением вводных слов таких как perhaps possibly probably certainly. Когда модальные слова и вводные слова употребляются одновременно. В таких случаях мы имеем дело с синонимичными конструкциями.
В предложении модальные глаголы всегда сочетаются с инфинитивом (перфектным и неперфектным), образуя с ним одно сочетание которое называется составным модальным сказуемым. В качестве отдельных членов предложения модальные глаголы не употребляются.
Глагол must выражает предположение, обычно основанное на фактах на знании и почти граничащее с уверенностью. Сочетание глагола must с неперфектным инфинитивом означает что предполагаемое действие (или состояние) является одновременным со сделанным предположением, причём само предположение может относиться как к настоящему, так и к прошедшему времени. Существуют различные способы передачи этих конструкций в азербайджанском языке:
Your father must be nearly eighty now. Эту конструкцию можно передать в азербайджанском языке так: Gərək ki, sizin atanızın səksən yaşı olsun..
You must be hungry after your long walk.- Uzun gəzintidən sonra deyəsən əməlli başlı acımısan.
We must have taken a wrong turning. –Deyəsən biz oradan dönmədik.
В этом случае, глагол must употребляется в значении предположения вероятности, т.е. большой степени уверенности. Говорящий считает предположение вполне правдоподобным. В этом значении глагол must примерно соответствует модальным словам: evidently apparently certainly most likely probably.
Для выражения предположения глагол must употребляется:
В сочетании с Indefinite Infinitive для выражения предположения относящегося к настоящему. Must в этом случае переводится на азербайджанский язык посредством : yəqin ki, güman ki.
Сочетание must с инфинитивом может переводиться на азербайджанский язык также co словами yəqin ki, güman ki.
He must know her address.
Yəqin ki, o, onun ünvanını bilir.
He must be in the Library now.
Yəqin ki, o, indi kitabxanadadır.
После must употребляется Continuous Infinitive, когда высказывается предположение что действие совершается в момент речи:
Where is he? - He must be walking in the garden
O, haradadır? – O, gərək ki, bağda gəzir.
Также must в значении вероятности употребляется с простой формой инфинитива глаголов обычно не употребляемых в форме продолженного вида (to be to think и т.п.)
В сочетании с Perfect Infinitive для выражения предположения, которое относится к прошедшему. Сочетание глагола must с перфектным инфинитивом означает что предполагаемое действие предшествует высказыванию предположения в то время как само предположение может относиться как к настоящему так и к прошедшему времени. Must в таких случаях переводится на азербайджанский язык посредством yəqin ki,:
They must have forgotten to send us a copy of the telegram with their letter.Yəqin ki, onlar teleqramlarını öz məktublarının içinə qoymağı unudublar..
The cases must have been damaged during the unloading of the vessel.
Yəqin ki, gəmi boşaldılanda yeşiklər zədələnmişdir.
Можно предположить, что для выражения предположения относящегося к будущему must не употребляется. Такие азербайджанские предложения как Hava yəqin ki, sabah dəyişəcək. Mühazirə yəqin ki, maraqlı olacaq переводится на английский язык: The weather will probably change (is likely to change) to-morrow The lecture will probably be interesting (is likely to be interesting).
Важно отметить, что глагол must в значении предположения употребляется почти исключительно в утвердительных предложениях. В отрицательных предложениях он не употребляется совсем, а в вопросительных предложениях встречается редко причём эти вопросы носят риторический характер.
Такие азербайджанские предложения как “O, gərək bu haqda biləydi. O, gərək onu görəydi.” переводятся на английский язык: He probably doesn’t know about it He probably didn’t see her.
В отрицательных предложениях предположение выражается с помощью модального слова evidently.
Evidently she did not know my address.
Многообразием отличается употребление глагола may - might
Обычно, когда к возможности примешивается оттенок сомнения, неуверенности употребляется глагол may. Он означает предположение о возможности действия, которое может произойти но может и не произойти. Глагол may в этом значении может употребляться как с перфектным так и с неперфектным инфинитивом.
It may rain tomorrow.
Sabah deyəsən yağış olacaq.
I may be away from home tomorrow.
Mən deyəsən sabah evdə olmayacağam.
Модальный глагол may употребляется для выражения предположения в правдоподобии, которого говорящий не уверен:
1. В сочетании с Indefinite Infinitive для выражения предположения относящегося к настоящему или будущему. В этом случае глагол may переводится на азербайджанский язык посредством “ola bilsin”. Сочетание may c инфинитивом может также переводиться на азербайджанский язык следующим образом:
He may not know her address.
O, ola bilsin onun ünvanını bilmir.
He may come to Baku in the summer.
Ola bilsin o, Bakıya yayda gəldi.
После may употребляется Continuous Infinitive когда высказывается предположение что действие совершается в момент речи:
Where is he? - He may be walking in the garden.
O, haradadır? – O, ola bilsin bağda gəzir.
Для выражения предположения may употребляется также в отрицательной форме:
He may not know her address. O, ola bilsin ki, onun ünvanını bilməsin.
You may not find him there. Ola bilsin ki, siz onu tapa bilmədiniz.
2. В сочетании с Perfect Infinitive глагол may означает относящееся к настоящему времени предположение о возможности совершения какого-либо действия (или наличия состояния) в прошлом.
May переводится на азербайджанский язык ola bilsin, bəlkə.
Сочетание may с Perfect Infinitive может также переводиться на азербайджанский язык таким образом:
He may have left Baku. – Ola bilsin o, Bakını tərk edib.
He may have lost your home- address. Оla bilsin o sizin ev ünvanınızı itirib.
Интересно отметить что глагол may в значении предположения очень распространён как в художественной так и в научной литературе; для последнего более характерно употребление глагола may с перфектным инфинитивом.
Глагола might часто употребляется для выражения предположения в косвенной речи зависящей от глагола в прошедшем времени:
1. В сочетании с Indefinite Infinitive когда в соответствующей прямой речи следовало бы употребить may с Indefinite Infinitive:
He said that she might know their address.
O, dedi ki, ola bilsin onların ünvanını bilir.
2. В сочетании с Perfect Infinitive, когда в соответствующей прямой речи следовало бы употребить may с Perfect Infinitive:
He said that she might have lost their address.
О, dedi ki, ola bilsin onların üçvanını itirib.
В сочетании с перфектной формой инфинитива might выражает догадку о возможности чего-либо, а также предположение с большой степенью неопределённости и сомнения ("кто знает" "почём знать").
"I don't know how long the silence lasted. It might have been for half and hour."
Сочетание might c перфектной формой инфинитива может выражать также предполагаемое действие осуществление которого заведомо невозможно.
"Had she been fourteen instead of twenty-four she might have been changed by then (but she was twenty-four conservative by nature and upbringing).
Следует заметить, что форма might в значении предположения используется главным образом в утвердительных предложениях. Если же после might имеется отрицание оно относится не к предположению, а к действию (или состоянию) выраженному инфинитивом. Составному модальному сказуемому с might в значении предположения противоречащего действительности соответствует в азербайджанском языке "elə bil ki" "belə düşünmək olar ki …".
Глаголы should и ought являются двумя формами одного глагола выражающие обязанность. Но с развитием языка они стали обозначать различные значения и в современном языке эти глаголы уже используются отдельно и они рассматриваются как два отдельных глагола. Аналогично другим модальным глаголам глагол should теряет своё значение желательности и кроме значения обязанности также обозначает предположение, основанное на фактах.
It should be about five now.
Indi deyəsən saat beş olmalıdır.
Глагол should не так часто используется в этом значении и как правило значение предположения передаётся глаголом must.
Глагол ought употребляется аналогичным образом выражая обусловленную основанную на определённых обстоятельствах вероятность.
Ought теряет своё первоначальное значение и также выражает предположение основанное на фактах.
Сочетание глаголов should и ought с неперфектным инфинитивом указывает на одновременность предположения и предполагаемого действия (или состояния) сочетание с перфектным инфинитивом – на предшествование предполагаемого действия высказываемому предположению.
Следует отметить, что глаголы should и ought взаимозаменяемы.
If he started at nine he ought to be (should be) here by four.
Əgər o saat doqquzda yola düşürdüsə, saat dörddə burada olmağı vaacib deyildi.
They left at nine so they ought to (should) have arrived by now.
Onlar saat doqquzda yola düşüblərsə, deməli indi gəlib çıxmalıdırlar.
The author is a well-known expert so his book ought to be (should be) reliable.
Müəllif tanınmış mütəxəssisdir, odur ki onun kitabına yəqin ki, inanmaq olar.
That should (ought to) please you.
Bu deyəsən sizə ləzzət verir.
Глаголы should и ought в значении предположения могут употребляться не только в утвердительном, но и отрицательном предложении причём отрицание относится не к предположению а к действию (или состоянию) выраженному инфинитивом:
It ought not to be very hard to find a man who is prepared to come and talk German to me for an hour. – "Deyəsən adam tapmaq o qədər də çətin deyil …"
В значении предположения глагол ought употребляется не очень часто, так как в данном значении он обычно заменяется глаголом must. Однако существует несколько устойчивых выражений с глаголом ought:
He/you ought to know it (=he is/ you are supposed to know it).
You ought to be ashamed of yourself.
Для выражения вероятности или предположения употребляется также глагол will - would. Глагол will может выражать предположение, основанное не на фактах а на субъективном мнении говорящего. Часто глагол will употребляется при наличии в предложении таких глаголов как to suppose – "предполагать" to expect – "ожидать".
Сочетание глагола will с неперфектным инфинитивом означает, что предполагаемое действие (или состояние) относится к настоящему времени и не может относиться к будущему.
This will be the book you're looking for.
Yəqin ki, bu sizin axtardığınız kitabdır.
That will be the postman I expect.
Bu yəqin ki, poçtalyondur.
Сочетание глагола will с перфектным инфинитивом означает что в настоящем высказывается предположение по поводу предшествующего ему действия; перфектный инфинитив при этом передаёт то же временное значение какое обычно передаётся посредством Present Perfect т.е. выражает действие уже совершившееся но связанное с настоящим:
The reader will have noticed that some words were given as examples both of substantives and adjectives. – " Oxucu deyəsən daha gördü …"
Сочетание формы would с неперфектным и с перфектным инфинитивом означает предположение высказанное в настоящем относительно действия (или состояния) имевшего место в прошлом т.е. действия (или состояния) которое обозначается посредством Past Indefinite.
She would be about fifty when she died.
O, öləndə onun yəqin ki, əlli yaşı olardı.
That happened a long time ago. I would be about twenty at that time.
Bu hadisə çoxdan olmuşdu. O zaman mənim yəqin ki, iyirmi yaşım olardı.
Составному модальному сказуемому с глаголом will – would соответствует в азербайджанском языке простое или составное немодальное сказуемое, выраженное глаголом в настоящем времени (при сочетании глагола will с неперфектным инфинитивом) или в прошедшем времени (при сочетании глагола will с перфектным инфинитивом или формы would с любой формой инфинитива) которому предшествует вводное слово "yəqin ki".
Иногда глагол will (чаще в форме прошедшего времени would) с неперфектным инфинитивом выражает уверенность говорящего в неизбежности совершения действия или наличия какого-то состояния:
And she was completely demoralized – she would be the silly creature! – "…Yəqin ki, o, demoralizə olmuşdu …"
Образование с вспомогательным глаголом в форме would встречается реже; иногда – в косвенной речи иногда – для смягчения уверенности в предположении как например в:
Hearne smiled…Then Myles wouldn’t have heard him last night."
Would his name be Ben Rowe do you remember?"
В письменной речи особенно в письмах наиболее распространена перфектная форма соответствующая презенсу перфектной формы в индикативе:
But we hope that you will have gathered from the review of your book in this morning’s Whirlpool that our scientific staff has been quick to seize even remoter implications of your discovery.
Но и в устной речи эта форма вовсе не является редкостью например:
"I don’t think you will have met him"
"You know – you will have heard – how I left that man.."
Перфектные формы инфинитива служат обычно для обозначения действия либо нереализованного в сфере прошлого (относительного) либо не могущего быть реализованным (действительно или по мнению говорящего) также и в будущем.
Глагол can – could в значении предположения употребляется главным образом в отрицательных предложениях (редко в вопросительных) или же в таких утвердительных по форме предложениях в которых лексически указывается на отсутствие действия или на его ограниченность (посредством слов few little only hardly scarcely и т.п.). Глагол can может употребляться как с неперфектным так и с перфектным инфинитивом. В сочетании с перфектным инфинитивом глагол can с отрицанием означает невероятность совершения действия или наличия какого-то состояния в настоящем. Глаголу can в этом значении свойствен эмфатический оттенок, и он несёт на себе ударение:
You can't really love me or you wouldn’t hesitate. – "Ola biməz ki, sən məni sevmisən …"
Сочетание отрицательной формы глагола can с перфектным инфинитивом означает сделанное в настоящем предположение о невероятности того что данное действие (или состояние) имело место в прошлом: You can't have tried. – "Ol bilməz ki, sən səy göstərməyəsən"
Оттенок значения невероятности удивления модальный глагол can сохраняет и в вопросительных предложениях: What on earth can he be doing? – " O, daha nə edə bilər? " Составному модальному сказуемому с глаголом can (с отрицанием) в значении предположения соответствует в азербайджанском предложение начинающееся словами "ola bilməz ki, …"
But the war can't last forever. – "Ancaq ola bilməz ki, müharibə daima davam etsin".
He can't have been a real gardener can he? – "Ola bilməz ki, o, həqiqi bağban olsun".
Форма could с отрицанием означает предположение, относящееся к настоящему времени и сделанное гораздо более осторожно чем при употреблении формы can; сочетание could с отрицанием выражает сомнение в том что данное действие (или состояние) может иметь место (при неперфектном инфинитиве) или имело место (при перфектном инфинитиве). She is married. – Married!..But to whom? – To an English lawyer. – But she could not love him? – "…Ola bilməz ki, o, onu sevsin ( olmaz ki, o, onu sevsin.)".
It was a little gold watch that could not have cost more than ten pounds – "on funtdan artıq ola bilməzdi.
Когда глагол need имеет модальное значение он функционирует в отрицательных предложениях, и в сочетании с отрицанием означает необязательность того что данное действие (или состояние) имеет место в настоящем будет иметь место в будущем (при неперфектном инфинитиве) или имело место в прошлом (при перфектном инфинитиве). It needn't take you very long. – "…Ola bilməz ki, bu çox vaxt aparsin ".
Глагол need в значении предположения употребляется довольно редко хотя и встречается как в художественной, так и в научной литературе.
Составному модальному сказуемому с глаголом need с отрицанием в значении предположения соответствует в азербайджанском языке простое сказуемое выраженное глаголом в настоящем будущем или прошедшем времени (в зависимости от формы инфинитива) которому предшествуют слова "не обязательно" или сочетание слов " не обязательно должно" и инфинитива.

Использованная литература
1. Бархударов Л.С. Штелинг Д.А. Грамматика английского языка. М.1973
2. Гордон Е.М. Грамматика современного английского языка. (A Grammar of Present-day English) М. 1986
3. Жигадло В.Н. Иванова И.П. Иофик Л. Л. Современный английский язык. М.1956
4. Качалова К.Н. Израилевич Е.Е. Практическая грамматика английского языка. М.1998
5. Крылова И.П. Гордон Е.М. Грамматика современного английского языка. (A Grammar of Present-day English/ Practical Course)М.1999
6. РусскийсловарьиностранныхсловM.1996
7. В.В. Виноградов "Исследования по русской грамматике"
8. Голубева Т.М. Модальные глаголы (английский как второй язык)
9. Блох М. Я. Теоретическая грамматика английского языка: Учебник. Для студентов филол. фак. ун-тов и фак. англ. яз. педвузов. — М.: Высш. школа 1983
10. РаевскаяН. Н. Modern English Grammar: Учебник. М.: Высш. школа 1976
11. И.П.Иванова В.В.Бурлакова Г.Г.Почепцов Теоретическая грамматика современного английского языка: Учебник./ — М.: Высш. школа 1981
12. Б.А.Ильиш Строй современного английского языка: Учебник по курсу теоретической грамматики для студентов педагогических институтов Ленинград "Просвещение" 1971

Xülasə
Məqalədə modal sözlərin cümlədə rolundan, onun cümlənin zənginləşməsində və ifadə olunmasında vacibliyindən danışılır. Eyni zamanda ingilis modal sözlərinin işlədilməsi qaydalarından və onların Azərbaycan dilində verilməsinin bəzi problemləri təhlil olunur..
Резюме
В статье рассматривается роль модальных слов в предложении, а также анализируется возможности модальных слов для четкой передаче нужной мысли. В ней анализируются модальность в английском языке, ее основные значения, а также проблемы передачи модальных слов в азербайджанский язык.

Ключевые слоав: модальность, лингвистика, английский язык.
Açar sözlər: modal sözlər, linqvistika, ingilis dili.
Keyüords modality, linguistics, English.

Rəyçilər: dos. L.Ələkbərova, dos. E.Vəiyeva

Аскерова Тюркан
Роль Насими в развитии и становлении азербайджанского литературного языка
на основе народного языка XIV-XV веков
(на материале глагольных фразеологических единиц)
Насими первый крупномасштабный представитель, поэт-философ, полиг¬лот азербайджанского литературного языка, который писал и творил на трех языках востоко-на персидском, на арабском и на родном азербайджанско- турецком языках с большим успехом одновременно. Но болъшую частъ его художественного наследия составляет шедевры азербайджанской поэзии на родном азербайджанском языке[1-112]. Яркий талант великого поэта всегда привлекал внимание народа и исследо¬вателей его неповторимого оригиналь¬ного, и в то же время глубоко националь¬ного творения
Насими еще при жизни завоевал поэзией глубокую любовь и уважение народа - своих соотечественников.
Насими возвысил азербайджанский народный язык до уровня классичес¬кого стиля литературного языка. Насими широкомасштабно вводил языковые единицы, фразеологические слова и словосочетания, грамматические конструк¬ции народного языка в литературный язык, придавал им права литературного статуса.
Развитие и становление азербайджанского литературного языка тесно связаны с вовлечением великого поэта из живого народного азербайджанкого языка, фразеологических единиц и оборотов, которые ярко отражают национальную специфику и народный колорит родного языка.
Исследованием фразеологического богатства языка Насими показывает, что стержневую ткань художественого наследия великого поэта составляет азер¬бай¬джанский народный язык со всей своей красотой. Почти все фразеоло¬ги¬ческие единицы и обороты привлеченные поэтом из живого языка, продолжают функционировать в народном азербайджанском языке поныне.[2-46].
Поэзия Насими окрашена красочными глагольными фразеологическими едини¬цами и идиомами азербайджанского языка, qədrini bilməmək (недо¬оценивать), ayağının tozuna dəyməmək (не стоить пыли ноги возлюбленной), aşını bişirmək (заварить кашу в поэтическом значении), nəfsini öldürmək, nəfsini oda atmaq, nəfsin çərisin basmaq (убивать в себе чувство алчности), nigaran olmaq (беспокоиться о ком-то), misli yoxdur (нет подобного), nə əcəb? (неуже¬ли?), dad vermək, dada gətirmək (возвысит, значение слова), eşqdən yan¬maq (сго¬рать от любви) а также именными фразеологизмами типа damu odu ( тяжелая жизнь), eşq dənizi (большая любовь), əcəl yeli (смерть, конец жизни), quş dili (философская речь поэта).
Все газели Насими полны фразеологическими единицами, которые обес¬печивают высокую поэтическую красочность и окраску языка и стиля поэта.
Yanaram eşqindən, axar gözlərimdən yaşlar! Firqətin dərdi çıxardı, yürəgimdə başlar! Сгораю от любви к тебе, текут слезы из моих глаз! От тоски на сердце у меня образовались раны! Qəmindən incəldi vücudim oldu yengi ay kimi,
Gözlərimə tuş olalı o hilali qaşlar! От горя я исхудал, стал как новорожденный месяц, С той минуты как я увидел твои тонкие брови! Öldü eşqindən Nəsimi üştə dünyadan gedər, Sən muradilə cahanda sür, şahım, çox yaşlar!От любви к тебе Насими умер, ушел в мир иной, Ты же живи со своей мечтой многие годы!
В данном отрывке стихотворения нашли отражения фразеологизмы yanaram eşqindən (сгораю от любви), yürəgimdə baş çıxarmaq (рана на сердце), vücudi incəlmək (похудеть), yengi ay kimi olmaq (становиться как тонкая луна), tuş olmaq (увидеть, встретить), hilali qaşlar (тонкие брови), dünyadan getmək (покипуть этот мир, умереть), yaş sürmək (продолжать жить), хяйаля дцшмяк (влюбитъся), щала дцшмяк (попасть в трудное положение), эюйляря чыхмаг (уси¬литься, умножиться до небес), яля эирмяз (недоступный), башына гахмаг (упрекать), мурада ирмяк (достичь желаемого), зяфярана дюндярмяк (пожел¬теть), чюпя саймамаг (ни в грош не ставить), ожаьа атмаг (сжечь), пыча-пыча дцшмяк (перешептываться), сачына долашмаг (любитьия), щечя саймаг (ни во что не ставить), айаьына дцшмяк (умолять), играриня дурмаг (терпеть), şярщиня эялмяз (неописуемый), щечя дяймяз (не стоющий), башына эиллямяк (вчосатъ), ортайа гоймаг (не пожалеть ничего), говьайа салмаг (обречь на гонения), гейлц-гала салмаг (обречь на споры), дара салмаг (обречь на трудности), тахтя чыхмаг (взойти на трон, в поэтическом смысле), жушя эялмяк (прийти в экстаз), хуришя эялмяк (прийтивэксаз), алямя чахмаг (растрезвонить на весь свет), дашра бурахмаг (осрамить), жязайя дцшмяк (быть наказанным), базара дцшмяк (оскандалиться) и т.п.
В языке Насими глагольные фразеологические единицы привлекают внимание по своему построению. Итак, поэт в целях усиления своих поэти¬ческих средств, для внесения ясности в них в глагольные фразеологические единицы включает разъясняющие слова, что в конечном счете становится разъясняющим членом глагольной фраземы: жаныны тярк етмяк – умереть, ичин¬дян тцтцнц чыхмаг – сгореть дотла, су олуб ахмаг – течь, превратившись в воду. Подобные глагольные фраземы состоят как минимум из трех компо¬нентов: дуди эюйляря чыхмаг- дым коромыслом, тцстцсц эюйляря чыхмаг – сгорел дотла, йарын ятяэин итирмяк – расстаться с любимой, бойнуна фяраьын ипини тахмаг – надеть на шею веревку разлуки, тозлу жащана ятяк силкинмяк – стать грязной тряпкой мира, йужа йердян дям урмаг – говорить о высоких материях, дилини янсясиндян чякмяк – наказать, башына хумары чыхмаг – опьянеть, гялбини ожаьа атмаг – бросить сердце в огонь, няфсин чярисин басмаг – уничтожить ежелание, няфсин ода атмаг – сжечь желание, яжял йели ясмяк - подул ветер смерти, ешг одиля ашын биширмяк – отдаться целиком во власть любви, тагяти таг олмаг – расстроиться, басараты баьлы олмаг – лишиться удачи, доьруйа завал олмамаг – истина восторжествует, жийяри тутушуб йанмаг – сердце сгорело ярким пламенем и т.д
Глагольные фразеологические единицы, образованныу с участием вспомо¬га¬тель¬ного глагол qılmaq (делатъ) и их семантико-стилевые особенности.
Глагольные фраземы, первый компонент которых составляют существи¬тельные: кцл гылмаг – сжечь дотла, сайру гылмаг – обречь на болезнь, фяdа гылмаг – пожертвовать собой и т.п.
Глагольные фраземы, образуемые соединением вспомогательного гла¬го¬ла и qılmaq(делатъ) прилагательными: баща гылмаг – удорожать, йаралы гылмаг – ранить и т.п.
Все сложные глаголы, образованные с помощью глагола гылмаг (сделать) в современном азербайджанском языке употребляются со словами етмяк, олмаг (сделать, быть): баща гылмаг (баща етмяк) –удорожать, йаралы гялмаг (йаралы олмаг) – быть раненым и т.п.
Глагольные фразеологические единицы, образуемые с помощью глагола ейлямяк (сделать).
Глагольные фраземы, первый компонент которых составляют существи¬тельные: сяфяр ейлямяк (выйти в путешествие), ган ейлямяк (пролить кровь), щейран етмяк (удивить), дярман ейлямяк (вылечить), лцтф ейлямяк – простить, шикайят ейлямяк (пожаловаться, высказать обиду) и т.п.
В ряд глагольных фразеологических единицах, образованных с помощью глагола ейлямяк (сделать) первую частъ словосочетания составляют слова, выражающие качества, т е, особенности прилагательные: яйан ейлямяк (обчявлятъ), пцнщан ейлямяк (утаить), асан ейлямяк (облегчить), фаш ейлямяк (распространятъ), мяст ейлямяк (опьянеть), бяйан ейлямяк (изложить) и т.п.
Такит оброзот яйан ейлямяк, пцнщан ейлямяк, бяйан ейлямяк, глоголные фразеологичкие единице, сегоднаяне требуют дополнительного объяснения, ибо их значение знакомо современному читателю: они имеют одинаковое значение как в языке Насими, так и в кароднот азербайжанском языке поныне . Эти фраземы сохранились и в языке поэтов, творивших после Насими.
Глагольные фразеологические единицы, образуемые с помощью вспомо¬га¬тельного глагола олмаг (быть): диваня олмаг (сойти с ума от любви), дярман олмаг (излечиться), йцряэи ган олмаг (сердце обливается кровью), су олуб ахмаг (превратиться в воду), дал олмаг (обессилить, потерять голову), тяşnə олмаг (влюбиться, попасть в плен) и т.п.
В языке Насими указанные фразеологические единицы достигают поэтической эмоциональности и содержания, создают высокую эстетическую образность и т.п. Так, что ясир олмаг (плениться) в языке Насими становится выражением большой любви поэта. Ган олмаг (отомстить) жизненные наблюдения поэта выражают в высоко эмоциональноме значение. В языке Насими идиома су олуб ахмаг (утечь, превратившись в воду) – становится выражением любви, усталости, психологического состояния поэта.[3-157] В некоторных глагольных фразеологических единиах – первая часть словосочетания состоит из прилагательных: пяришан олмаг (загрустить), кям олмаг (быть недостаточным), азад олмаг (освободиться) и т.п.
Глагольные фразеологические единицы, образование с участиет различ¬ных глоголов, в переносны значених. В подобных случаях выступающие второй частью фразем глаголы имеют самостоятельное значение, теряют свою семантическую нагрузку, становятся вспомогательным глаголом и основным средством образования глагольных фразео¬логических единиц различной семантики. Следует отметить, что подоб¬ного типа глагольные фразеологические единицы используются и в современ¬ном азербайджанском языке. К ним относятся: вурмаг (бить), атмаг (бросить), тутмаг (поймать), вермяк (отдать), дцшмяк (попасть), басмаг (надавить) и т.п., которые составляют ведущую часть фразем, первым компонентом которых являются имена сушествительные4.
В научной литературе одновременно отмечается и то, что они превращаются в сложные глаголы5.
В этом смысле в языке Насими активна роль глагола дцшмяк (упасть, попасть). Выступая второй частью фраземы слово дцшмяк (упасть, попасть) отходят от своего семантического значения, осваивают семантическое значение как бы первой части фраземы, становятся фактором образования нового значения.
В роэзние Насими также активен глаголом тутмаг (поймать), в пере¬посном значений уловить используются ив современном азербайджанском языке, и болъшинство из них принадлежит перу Насими: щясяд тутмаг (зави¬довать), сющбят тутмаг (разговориться), гянимят тутмаг (овладеть трофеем) а талжу щюрмятини тутмаг (уважатъ), щясяд тутмаг (завидовать), гянимят билмяк (считать себе трофеем), сющбят етмяк (поговорить).
Группа гдогалъных фразеологических единиц, нашедших свое место в поэзии Насими, образуются путем присоединения к глогалам, различных имен существительных: чичяйи ачылма (расцвести от радости), ганы гайнамаг (полю¬бить), жцшя эялмяк – вдохновиться, хуруша эялмяк (попасть в экстремальное положение) и т.п. В языке Насими наблюдоются глагольные фразеологические единицы, которые употребеются, основном, в утвердитееной форме, илиже в отрица теънай форме.
В аспекте подтверждения: чичяйи ачылмаг (расцвести от радости), даш олмаг (умереть), баш чыхармаг (покрыться ранами), ял вермяк (соответствовать) и т.д.
Глагольные фразеологические единицы, используемые в аспекте отрицания:
Наблюдаются фразеологические единицы, принадлежащие перу Насими, типа cuşə gəlmək, xüruşə gəlmək –переживать экстремальное состояние, dad vermək, sözü dada gətirmə k- придавать высокое значение слову.
Поэзия Насими глубокофилософична. Но при всей философичности эта поэзия всегда была доступна народной массе. Следует отметить, что в азербайджанском языкознании к числу глагольных словосочетаний относят также ряд сложных глоголов с метафорическим значением.
В языке Насими много глагольных фразеологических единиц, которые соответствуют сложным глаголам и по структуре, образовавшихся в результате соединения имен с глаголами. Подобные глагольные фразеологические еди¬ни¬цы, почерпанные из живого народного языка привлекают внимания богатыми семантическими значениями, а также по структуре: глагольные фразеологии¬ческие единицы, в которых первый компонент состоит из существительных в именительном ad eyləmək (прославиться), qanad tökmək (бояться, дательном) suala düşmək (вызвать сомнения), başına qaxmaq (упрекать), daşra buraxmaq (осрамить), ayağına düşmək (умалять) винительном, çiçəyi açılmaq (радоваться, смеяться), içi yanmaq (страдать), üzün döndərmək (обидеться, предложном), aradan çıxmaq- (уйти тайком), dünyadan getmək (умереть), suçundan keçmək (простить), qamundan keçmək (отказаться от всего).
В целях усиления ясности семантического значения поэт часто включает разъясняющие слова в ткань глагольной фразеологической единицы, в резуль¬тате чего образуются многокомпонентные фразеологические единицы canını tərk etmək – умереть, içindən tütünü çıxmaq - сгореть дотла, su olub axmaq – течь как вода. [4-135]
Часть глагольных фразем образуется путем присоединения вспомога¬тельных глаголов qılmaq, eyləmək, etmək, olmaq (делать, сделать, творить, быть) к развличным частям речи (в основном к существительным) при этом первый компонент (имя существительное) в семантике глагольного фразеологического сочетания играет основную роль: kül qılmaq (сжечь дотла), sayru qılmaq (причинить к болезнь), baha qılmaq (продавать), dərman eyləmək –(вылечить), səfər eyləmək (уходить), məst eyləmək (опянеть), bəyan eyləmək (изложить), divanə olmaq (сойти с ума от любви), təşnə olmaq (влюбиться), dal olmaq (обес¬силиться).
Часть глагольных фразеологических единиц образовались с участием различных глаголов, потерявщих свое первичное семантическое значение в составе фразеологизма, приобретая служебное значение типа düşmək (dərdə düşmək- заболиеть), ala düşmək (попасть в беду), qənimət tutmaq-(овладеть трофеем), söhbət tutmaq (разговаривать), hörmətini tutmaq (уважать), qənimət bilmək- (овладеть трофеем).
В языке Насими наблюдаются глагольные фразеологические единицы, которые употребляются, в основном, или в утвердительной форме (baş çıxarmaq-покрыться ранами, daş olmaq (умереть), əl vermək (соответствовать), или же в отрицательной форме ələ girməz (не найти, невозможный), xəyal irəməz (немыслимо). Величие поэта в том, что он, в основном, подобные фразеологические единицы с богатыми семантическими значениями черпал из живого (повседневнего) народного азербайджанского языка и таким образом обогатил свой поэтический стиль и азербайджанский литературный язык XIV начала XV вв. Именно потой причине большинство фразеологических единиц продолжает функционировать в азербайджанском языке как в литературном, так и в его диалектах и говорах.
Вот уже более 600 лет азербайджанский народ гордо несет имя своего вели¬кого сына, выдающегося поэта-патриота, бесстрашного борца за справед¬ли¬вость и права человека, уникального поэта Сеида Имадеддина Насими. Пройдет еще 600 лет, но дань и любовь к Насими не увянет, как об этом пророчески заявил сам поэт: Bir günəşdir Nəsimi kim anın, Neçələr zərrəsinə möhtacdır! Насими –это Солнце, Многие жаждут крупицы его!
ЛИТЕРАТУРА
1. Кулузаде. З. Хурифизм и его представители в Азербайджане. Баку. «Елм», 1960. 275 с
2. Кулузаде. З. Насими философ и поет Азербайджане. Баку. 1973. 60с
3. Тагиев. М.Т. Глагольная фразеология русского языка. Баку. 1970. 250с.
4. М.Мирзоева. Фаразеологии тюркских языков. «Нурлан» 2009. 218 с (на азербайджанском языке)

Summary
Nasimi s role in finding formation and devolopment of literary language of Azerbaijan within XIV- XV.
Nasimi being as large-scale poet and philosopher of classical of Azerbaiyan, was differing with his multilingual abilities and achieved great success for creating in Persian? Arab and Azerbaijan (Azeri Turkish) language. But, the most part of his artistic heritage was dedicated to crefting poetry pearls in our Azerbaijan language.
Brilliant talent of great poet was always attracted by the population with unique, principles and deep nationalities of his investigations. Nasimi even in his liferime could gain the sympathy and deep love by the population.
Nasimi could raise the national language of Azerbaijani to the classic artistic language style. Nasimi in a large-scale manner could enter unit of language, grammatical constructions, phraseologicale üord and üord-combination of peoples language to the literary language.

Key words: Nasimi, National language of Azerbaijani, Arab and Azerbaijan (Azeri Turkish) language, of peoples language, literary language.
Rəyçilər: f.e.d.prof. Sevil Mehdiyeva
fil.ü.f.d. Zirəddin Xasıyev

Bəkirova Aynurə Nizami qızı
МЕТАФОРЫ В ЯЗЫКЕ ПЕЧАТНЫХ СМИ
Любое осмысленное высказывание имеет своей целью воздействовать на реципиенте. Данная цель, пожалуй, не всегда осознаваема субъектом речи, но не в случаях создания публичного письменного текста. Пресса всегда является орудием воздействия на читателя, а следовательно, на общественное мнение. Даже самые «безобидные», «желтые» листки, пишущие о «чудесах» и преступлениях, и печатающие на своих страницах кроссворды и анекдоты, имеют своей целью то или иное воздействие на читающего. Результатом такого воздействия может быть смех, встревоженность, успокоенность или равно¬душие и прочие эмоциональные состояния. Когда же речь, идет о прессе «серьезной», т.е. о таких изданиях, среди которых преобладают политика, социология, экономика, бизнес, статистика, культура и тому подобные сферы, то направленное воздействие на читателя в плане формирования его политических пристрастий и покупательского спроса – это одна из основных их целей.
Феномен речевого воздействия представляет собой многообразное явление, поэтому описание тех или иных его аспектов предполагает экспликацию очерченных самим автором ограничений в проблематике. Метафоры в языке печатных СМИ – неотъемлемый и яркий элемент системы технологий речевого воздействия. Именно язык прессы берется для исследования, потому что метафора и вообще технологии речевого воздействия наиболее применяемы и эффективны именно в языке печатных СМИ. Безусловно, пресса не является исключительной сферой применения метафоры – она функционирует и в бытовых разговорах, и в анекдотах, и в деловой речи, но по количеству единовременных реципиентов того или иного речевого воздействия СМИ оставляют далеко позади любые другие области функционирования информации.
Технологии речевого воздействия в прессе сегодня разработаны настолько, что могут реально и существенно влиять на поведение масс, на исход выборов, на популярность того или иного продукта, политика или политического проекта, вообще публичного деятеля и т.д.
Дальнейшими рассуждениями попытаемся обосновать актуальность исследования именно метафоры.
Среди приемов воздействия на реципиента, в средствах массовой информации применяются и другие, часто не менее действенные : публикация статистических данных, относящихся к деятельности того или иного субъекта (политика, политической партии, организации, государства и т.д.); «тенденциозная» (например, выборочная) демонстрация действий субъекта, последствий этой деятельности или реалий, с этой деятельностью тем или иным образом связанных, без словесного комментария (определенным образом подобранные фотографии или видеоряд); изложение предпочтительной точки зрения на тот или иной вопрос (политической или экономической программы, плана действий, группы оценок) и т.д. Но статистические материалы часто бывают непонятны без комментария специалиста, да и трудны для более или менее полного и подробного воспроизведения в дальнейших обсуждениях, в бытовых беседах, в семейных и прочих разговорах, диалогах, где любая точка зрения, принятой людьми, чья позиция, чье мнение по той или иной причине релевантной для конкретного читателя, избирателя, покупателя. Комментарий же к публикации статистических данных, подытоживающий их, выражающий чью-то точку зрения, вполне может содержать и часто содержит метафоры, которые, собственно, и запоминаются и становятся впоследствии предметом цитирования, воспроизведения, обсуждения, т.е. реальным инструментом воздействия.
Метафора как термин в газетном тексте призвана передавать более точно смысл явлений, подчеркнуть новый и важный нюанс. Она нужна газете для того, чтобы соединить прошлое с будущим, старые теории с новыми. Познание неизвестного возможно только лишь через хорошо знакомое, а адекватное языковое отражение этого нового возможно при использовании хорошо знакомых слов, помещенных в новые контексты.
В терминообразовании метафора сохраняет одно из своих основных свойств – принцип языковой экономии, исключительно важный в публицистическом стиле. Именно здесь метафора полностью удовлетворяет требованию газетного текста – в лаконичном высказывании содержится информативно емкое содержание.
Метафора позволяет мгновенно осознать, схватить мысленно самую сущность статьи, проникнуть в ее содержание. Вот несколько терминов метафор: infrared slavery, nuclear democracy, noble metal. В том числе в газетном тексте выражение гипотетического множества идет с помощью следующих существительных: army, troop, platoon, crew, crowd, band, gang, choir, chorus, party, swarm, shoal, flock, herd и т.д.
Символами множества существительные становятся в условиях их семантической транспозиции, ведущей к переходу из конкретных понятий в абстрактные. Такие сдвиги реализуются в определенных лексико-фразеологических формах слова. Кроме значения множества, каждое существительное в семантической транспозиции может вносить различные оттенки эмоциональной окраски (например, положительные и отрицательные оценки иронии, одобрения, неодобрения и др.), которые изменяются в зависимости от контекста. Построение семантической системы языка обязательно требует тщательного изучения стилистических характеристик метафорических единиц в условиях контекста.
Теперь на примере политической метафоры давайте выявим, как может интерпретироваться метафора, и изучим ее характер в этих ситуациях.
Наиболее частотным и детально структурированным среди политических текстов является употребление метафоры в контексте выборов президента. Для текстов предвыборной агитации Соединенных Штатов характерна повышенная «насыщенность» милитарнойметафорикой, что, отчасти, обусловлено конкурентным характером политической культуры современного американского общества. В связи с этим можно наблюдать случаи интерпретации метафоры в виде модели «выборы президента – это война».
В соответствии с семантикой сферы – источника метафорическая война ведется на территории всей страны по заранее разработанной стратегии, ее участники беспрерывно сражаются, нападают, атакуют, стреляют и вынуждены противостоять друг другу, в войне участвуют враги и союзники, есть победители и проигравшие, агрессоры и жертвы и т.д.:
Q and A: McCain on His Stagy to beat Obama in November (заголовокстатьи, освещающийпрезидентскуюгонку, Newsweek, 10.06.2008)
Kerry is maintaining a front war, against Bush.(Newsweek, 15.10.2004) / Americans were interested in the battle for Florida, but more as an entertaining curiosity than a struggle that will deeply affect their lives. (Newsweek, 23.10.2004)
EverywhereandBeyond: WillObamawinWyoming? (Newsweek, 23.06.2008)
Этот вид метафоры включает следующие образы: «Война и виды войн», «Военные действия», «Участники войны», «Оружие и укрепления», «Исход войны и ее последствия», представляя собой детально-структурированное образование. Милитарная концептуальная метафора наполнена агрессивным прагматическим потенциалом, эксплицируя смыслы жестокости, враждебности, выявляя антагонистический, бескомпромиссный характер президентской гонки.
Bush’s war on children in Iraq (заголовокстатьи Counterpunch 25.05.2008)
Mrs. Clinton now stands between the devil and the deep sea. (TheListener)
Метафорическая модель выборов президента – это театр, представленный широким спектром метафорических словоупотреблений в агитационно-политическом дискурсе США. Распространение театральной метафорики на современном этапе связывают, в первую очередь, с развитием СМИ. Считается, что театрализация избирательной кампании достигла наиболее завершеннойформыв США.
В соответствии с тематикой исходной понятийной сферы, субъекты политики выступают на театральных подмостках, исполняя написанные специально для них разнообразные роли. Как и любое шоу политическое имеет своих сценаристов, режиссеров, постановщиков, а также публику в лице электората, следящего из зала за развитием событий на сцене. Иногда театральная метафорика переходит в метафору кино, цирка или других видов зрелищного искусства. Метафора представлена тематическими образами: «Виды и элементы зрелищных представлений», «Работники театра», «Зал театра и театральный реквизит».
But Bradley compares the primary schedule to a movie. Iowa and New Hampshire “are like previews”, he says, and the November contests “are the feature”. (Time 11/12/2004)
Gore and Bush could consider 2004 a dress rehearsal. (Time 4/12/2000).
Al Gore has played supporting actor to Bill Clinton’s leading man.
В целом, представленная метафора содержит наименования, несущие негативную эмотивную окраску, метафорические словоупотребления актуализируют периферийные семы лицемерия, «ненатуральности», имитации политической действительности, акцентируют внимание адресата на идее постановочной.
Метафорическая модель «выборы президента- это соревнованиe» представляет собой еще одно актуализированное понятийное поле в российском и американском политическом дискурсе. Спортивная тематика является универсальным средством для метафорического переосмысления сферы политики. Точка соприкосновения политического дискурса со спортивно-игровым – элемент атональности, состязательности, который проявляется как непрекращающийся диалог – поединок между партией власти и оппозицией.
Obama vs McCain : the polls (9.06.2008, Times online)
В данном примере использовано характерное для бокса сокращение vs (= против)
В публицистических текстах периода президентских выборов широко распространена концептуальная метафора «выборы президента –это дорога». Восприятие социальных и политических изменений как движения обусловливает актуализацию сем «перемещение в пространстве», «динамика», «изменение» или, наоборот, «замедленность действий», «остановка». Для концептуальной метафоры с сферой-источником «путь» характерны такие свойства как отсутствие строгих границ, диффузность, синергетичность.
Модель представлена метафорами движения, служащими для отображения разнообразных действий участников президентской кампании. Дополнительные характеристики деятельности кандидатов в президенты репрезентированы наименованиями, характеризующими способ и среду перемещения, а также средство передвижения.
Bush is sweeping through the like a tomato through a trailer park (Time 20.11.2004)
Концепты «путь», «дорога», проецируемые на сферу – мишень (выборы президента), в процессе познания и преобразования политической действительности, способны вызвать пучок ожиданий и ассоциаций: «протяженность», «направленность», «препятствие».
Whatalong, strangetrip (заголовок статьи, освещающей президентскую гонку, Newsweek 2008)
Описываемая метафора в американском политическом дискурсе представлена темами: «Перемещение в пространстве», «Пребывание в пути». Для американской лингвокультуры более характерно осмысление политической сферы как путешествия, сопряженного с определенного рода трудностями. На основе анализа рассмотренных материалов, можно сделать следующие выводы о функ¬цио¬нировании метафорических моделей в нарративе «Выборы президента» США.
В американском политическом дискурсе в рамках президентской кампании активно функционируют и проявляют высокий потенциал к развертыванию метафорические модели «выборы президента – это война», «выборы президента – это театр», «выборы президента - это соревнование», «выборы президента – это дорога».
Особенности отдельных концептов и слотов, составляющих метафорические модели, связаны с национальной культурой, образом жизни носителей языка, например, образ «GamesofChance» представлен более широким спектром метафор в американском политическом дискурсе. Своеобразие культуры народа- носителя языка проявляется и в метафорах, составляющих образ «AmericanFootball».
Президент – это нанятый народом управляющий, своего рода менеджер. Метафора «выборы президента- это подбор менеджера», являясь продуктивной в американском политическом дискурсе, представлена следующими темами: «Капитал и финансовые операции», «Субъекты экономической деятельности».
In fiscal policy Bush now a deficit spender, advocate of bigger government, a micromanager of macro economy. (Newsweek, 29.10.2004)
A President needs to know how big and disparate country is. In an election driven by nothing but the nationwide popular vote, would a campaign focus on America’s geographic diversity? Or would it act like a company marketing a product and see the country as a collection of demographic subsets. (Time 20.10.2004)
Bush may have spent more political capital defending his picks (Time, 12.10.2004)
Представленная метафорическая модель проявляет значительную продуктивность в американском политическом дискурсе, т.к. активно используется для характеристики профессиональных качеств субъектов политики, деятельности кандидатов в президенты. Метафора не несет отрицательных коннотаций. Финансовая сфера, основанная на товарно-денежных отношениях, представляет собой нейтральный, а в ряде случаев позитивно окрашенный источник метафорического словоупотребления в американском политическом дискурсе.
На примере американской президентской кампании 2004 года отчетливо видно, каким образом дискурсивные факторы, явления общественной, политической жизни могут оказать существенное влияние на активизацию метафор. На протяжении всей агитационной кампании по выборам президента США метафоры болезни использовались крайне редко. Однако после скандала с подсчетом голосов и проблемой выявления политического победителя подобные образы стали чрезвычайно активными. Скандал и его последствия метафорически представлялись как terribletrauma, wound, которая hurtthenation, соответственно Америка должна heal the wounds и т.д.
Метафоры, особенно ключевые, будучи посредниками между человеческим разумом и культурой, играют значительную роль и в самой культурной эволюции, т.е. вводят нас в контекст определенной культуры. Сам метафорический строй того или иного языка непосредственно связан с культурными традициями. Смена приоритетов, ценностных ориентиров диктует новые способы метафоризации и отказ от прежних метафор.
Так исследуемый публицистический материал демонстрирует приспособление традиционных метафор к контекстам современной политической тематики. Вступая в контекстуальные связи с лексикой естественного языка, специальная лексика постепенно подвергается детерминологизации, на ее основе нередко создаются метафоры.
Под пером журналистов общеязыковые метафорические сочетания выглядят актуальными. Например, в последнее время наблюдается активное употребление военной лексики (мозговой штурм идеи, стратегия уборки, бюджетная баталия, высший эшелон государственной власти), музыкальной лексики (символическое экономико- политическое соло, первая политическая и финансовая скрипки и др.), медицинской лексики (чеченский синдром, паралич власти, вирус инфляции), спортивной лексики (гонщики в президентской гонке, предвыборный марафон, экономика в глубоком нокауте) и др.
Метафора активно реагирует на изменения, происходящие в жизни общества, и время оставляет свою печать на словах, вовлекаемых в метафорический процесс. При этом не только обновляются тематические ряды метафор, но и уже существующие метафоры могут получать дополнительные смысловые и эмоциональные наслоения.
Метафоры в газетном тексте функционируют как лексико-семантические единицы. Процесс метафоризации обусловлен, прежде всего, семантическим фактором слова. С семантической точки зрения следует отметить, что подавляющее большинство современных метафор развивается из слов конкретной семантики (глубокая реформа, горячие головы).
По отношению к употреблению слова в метафорическом значении выделяются две группы слов, употребляемых в публицистическом тексте: а) слова, переносные значения которых зафиксированы в толковых словарях; б) слова, переносные значения которых не регистрируются толковыми словарями. Эти переносные значения, возникшие на базе русской языковой картины мира, а также заимствованные из лексикона зарубежной прессы.
При функционировании метафор в публицистическом тексте выделяются значения, которые используются без изменений, и переносные значения, испытывающие в контекстах современной общественно-политической тематики изменения в семантике, лексической сочетаемости и экспрессивно-оценочной окраске.
Оценочный характер метафоры может определяться наличием у слова в его прямом значении тех или иных коннотаций. Содержащаяся в метафорах оценка является образным представлением чувства-отношения к обозначаемому классу объектов, а, следовательно, осознанной эмоцией. И именно коннотация несет в себе тот семантический комплекс, который выражает на нейтральное отношение пользующихся языком людей к обозначаемым объектам действительности, что и составляет основу содержания категории экспрессивности.
Благодаря своей гибкости и многоликости метафора оказывается очень продуктивным образным средством языка публицистики в постоянно меняющейся действительности. Она может описывать предмет и его признаки (номинативная и концептуальная функции), выражать оценку какого-либо явления действительности субъектом (оценочная функция) или же его отношение к чему-либо (оценочно-экспрессивная функция), либо представлять объект сквозь призму образа. Метафора также может вычленять наиболее важные черты обозначаемых концептов политики (моделирующая функция). При этом она способна задавать тот определенный и несколько упрощенный взгляд на объекты социальной действительности, который ведет к созданию и упрочению моментальных стереотипов.
Важной чертой СМИ является их способность быстро реагировать на изменения в обществе. Это проявляется в отборе материала и его интерпретации. На динамику, присущую языку СМИ, указывает проф. Т.Г. Добросклонская: «С изменением общественных и идеологических структур неизбежно меняются способы отражения и интерпретации. Чем больше социокультурных и идеологических изменений в обществе, тем активнее динамика СМИ.» (Добросклонская 2010:18).
Американский лингвист NickE. Renton в работе, посвященной изучению метафор, высказывает мысль о том, что речи политиков, опубликованные в прессе, часто содержат в себе метафоры, в которых завуалировано содержатся новые идеи. Использование метафор в речи политиков является специальным приемом для выявления реакции общественности на то или иное планируемое нововведение: «… the test in gof public reaction to contemplate edlegislationbyleakingbroaddetailsofittothemedia» (Renton 1992: 22).
В настоящее время имеется три подхода к интерпретации явления метафоры. А. Вежбицкая рассматривает метафору как сокращенное сравнение. М. Блэк, Д. Дэвидсон, Г. Н. Скляревская интерпретируют метафору как набор общепринятых ассоциаций. Третий подход (Мак-Кормак, Дж. Лакофф и М. Джонсон) объединяет в себе первые два и понимают метафору как «эволюционно познавательный процесс», позволяющий «понимать довольно абстрактные или по природе своей неструктурированные сущности в терминах более конкретных или, по крайней мере, более структурированных сущностей.» Дж. Лакофф и М. Джонсон выделили и описали три основных типа метафор: ориентационную метафору, онтологическую метафору, структурную метафору.
Общение на одном языке вынуждает людей мыслить в рамках одной системы ценностей, пользоваться едиными способами категоризации и концептуализации поступающей информации об окружающем мире. Такого рода познавательный процесс, или «совокупность психических и мыслительных процессов», служащих для получения и обработки информации человеком при восприятии окружающего мира и определения своего места в нем, получил название когниция.
Однако, помимо особенностей когнитивного осмысления действительности носителями одной лингвокультуры, существует набор фоновых знаний, на которые говорящие на одном языке могут опираться при сообщении новой информации. Ссылки на определенные явления культурной сферы, образные ассоциации, закрепившиеся оценки исторических событий, скрыто (имплицитно) присутствующие в тексте сообщения, будут понятны носителю языка, активизируясь в его когнитивной системе знания, и совершенно непонятны иностранцу. Такого рода культурную составляющую текста проф. Т. Г. Добросклонская именует метафорическим контекстом. Его основой могут служить крылатые фразы, пословицы, поговорки, высказывания известных людей, цитаты из литературных произведений и фильмов, аллюзии, слова из песен, рекламные слоганы, знания представления о недавних и/ или сохраняющих свою актуальность вещах и событиях, устойчивые ассоциации с определенными объектами или явлениями окружающего мира и т.п. Такого рода аллюзии встречаются практически во всех типах медиатекстов, от коротких газетных заголовков и рекламных слоганов до информационно-аналитических текстов и комментариев.
Итак, метафора широко применяется как способ манипулирования сознанием, навязывания определенных субъективных оценок, установления нужных ассоциативных связей и ослабления нежелательной реакции аудитории на определенную информацию. С точки зрения вербальной репрезентации метафора может быть выражена словами, словосочетаниями, предложениями. Наряду с лексическими и семантическими повторами и инверсивными конструкциями метафора является незаменимым средством формирования субъективной оценки читательской аудитории на определенную информацию в СМИ.

Список литературы
1. Теория метафоры, М, 1990
2. Харченко В.К. Функции метафоры. Воронеж, 1992
3. Никитин М.В. Курс лингвистической семантики, СПб, 1997
4. Метафора в языке и тексте. М, 1988
5. Black M. Metaphor., NY. 1984
6. Black M. Models and Metaphors. Ithaca, NY, 1962
7. Авеличев А. К. Метафора и контекст. / Вестник МГУ, Сер. Филология. 1974,№ 3 –с. 30-40

Summary
İn this article is described the usage of metaphor in american political discourse. The metaphoric model is actively using for characteristics of professional qualities of subjects of politics and activity of candidates in president

Xülasə
Bu məqalədə Amerika siyasi diskursda metaforanın işlənməsi haqqında söhbət açılır. Bu metaforik model prezidentliyə namizədlərin siyasət fəaliyyəti, subyektlərin peşə keyfiyyətlərini xarakterizə etmək üçün, geniş istifadə olunur.

Açar sözlər : metafora, siyasət, qəzet materialları, prezident seçkiləri
Key words: metaphor, politics, newspaper materials, presidential election
Ключевые слова: метафора, политика, газетные материалы, выборы президент

Ялийев Илщам Бахыш оьлу
Сай тяркибли сюз бирляшмяляринин тяснифи щаггында
Синтактик сявиййя ващидляри ейнидир. Дилдя бу сявиййядя сюз бирляшмяси, ъцмля фяргляндирилир. Гейд едилян ващидлярин дахили бюлэцсц тяснифат мейарынын сечилмясиндян асылыдыр. Мясялян, исми бирляшмяляр, фели бирляшмяляр; табесизлик ялагяли бирляшмяляр, табелилик ялагяли бирляшмяляр; садя ъцмля, мцряккяб ъцмля; баш ъцмля, будаг ъцмля; сярбяст сюз бирляшмяляри, сабит сюз бирляшмяляри вя с.
Сюз бирляшмяси мцстягил дил ващиди олуб сюзля ъцмля арасында аралыг мювге тутур. Бязи тядгигатчылар бу ъящяти ясас эютцряряк сюз бирляшмясини мцстягил дил ващиди кими айырырлар. Ян азы ики мцстягил сюздян ибарят олан «Сюз бирляшмясини синтаксисин хцсуси обйекти кими, нитгин ян важиб ващиди ъцмля щаггында тялими дяринляшдирир (1,15)/Мцхтялифсистемли дилляр цчцн сюз бирляшмясинин универсал ъящятляри цчдцр: 1) синтактик мцнасибятлярин характери-атрибутив, обйект вя адйектив мцнасибят; 2) синтактик ялагя формасы-йанашма, узлашма, идаря; 3) асылы сюзцн табеедижи сюзя эюря мювгейи-препозисийа. Постпозисийа. Бу принсиплярин бирляшмяси яламятлярин дайа¬ныглы топлусуну тяшкил едир вя сюз бярлишмясинин типини мцяййянляшдирмяйя имкан верир (2,141).
Сюз бирляшмяляриндяки синтактик мцнасибятин юзцнц атрибутив, обйект вя адйектив мцнасибят кими эюстярмяси щяр цч форма цчцн структур типлярин тяйин едилмясиня имкан верир.
Атрибутив мцнасибят ашаьыдакы структур типляри ящатя едир: 1)сифят+исим; Азярбайъан дилиндя исим+сифят структур типи (адамын писи, китабын мараглысы) дя гейдя алыныр; 2) явязлик+исим (мй боок); 3) фели сифят+исим (гачан ит; брокен эласс); 4) сыра сайы+исим; (биринъи эцн, тще фирст дай, тще сежонд лессон); 5) исим+исим: (даш щасар, кярпиъ дивар, гоншунун баьы; фатщер’с щоусе, бротщер’с боок вя с.); 6) фели исим+зярф: (охума йери; инэилис дилиндя бу структур тип цчцн модал «исим+бй (сюзюнц)+исим» формасындадыр. Мясялян, а травеl бй cар. Обйект мцнасибятини ифадя едян 5 адйектив мцнасибятдя ися 2 структур типи айырмаг олур. Сюз бирляшмяляри арасындакы синтактик ялагя инэилис вя Азярбайъан дилляриндя йанашма, идаря вя узлашма ялагяляриндян бири иля реаллашыр. Щяр ялагя типинин бу дилляр цчцн фяргли ифадя васитяляри вардыр (3).
Мцасир инэилис дилиндя ъинся, кямиййятя вя щала эюря узлашма тиположи яламят дейилдир. Чцнки инэилис дилиндя ъинс вя щал категорийалары йохдур. Кямиййятя эюря узлашма ися мящдуд сяъиййя дашыйыр вя тиположи яламятя чевриля билмир. Азярбайъан дилиндя эениш йайылмыш ялагя идарядир. Инэилис дилиндя йанашма ялагяси даща эениш истифадя олунур. Мцхтялиф дил системляриндя сюз бирляшмяляри бир-бириндян фяргли шякилдя формалашыр. Айры-айры диллярдя сюз бирляшмялярини ямяля эятирян васитяляр дя башга-башгадыр. Сюз бирляшмяляринин ямяля эялмя гайдалары, моделляри дилин грамматик гурулушуна табе олдуьуна эюря щяр бир дилдя спесифик хцсусиййятляри иля мейдана чыхыр. Лакин буна бахмайараг, сюз бирляшмяляри мяна ялагяляри нюгтейи-нязяриндян цмуми характер дашыйыр (4, 78). Азярбайъан дилиндя сюз бирляшмяляринин йаранмасында идаря ялагясинин даща чох ишлянмяси фактындан чыхыш етсяк, сайларла идаря мясялясини нязярдян кечирмяк лазым эялир. Сайлар исмин бцтцн дейил, мцяййян щалларыны идаря етмяк имканына маликдир. Сайларла идаря олунан щаллар йийялик, йерлик вя чыхышлыг щалларыдыр. Азярбайъан дилиндя сайларын йюнлцк щалы идаря етмясиня дя раст эялиндийини вя бунун эениш йайылмадыьыны Й.Сейидов гейд етмишдир. О, биря-беш, мяня чохдур, сяня аз? кими бирляшмялярдя беш, чох, аз сайларынын исмин йюнлцк щалыны идаря етдийини эюстярир (4, 105). Йийялик, йерлик вя чыхышлыг щалларынын сайла идаря олунмасы Азярбайъан дилиндя эениш йайылмышдыр. Сайлар йийялик щалыны идаря едяркян субстантивляшир, Йийялик вя чыхышлыг щалларынын сайларла идаря олунмасы заманы субстантивляшмя тясадцфи сяъиййя дашыйыр. Беля бирляшмялярдя сайлар юз хцсусиййятлярини сахлайыр.
Мцасир Азярбайъан дилиндя кяср сайларынын рийазиййатда мяхряъ адланан щиссяси ади кясрлярдя сурятля мцгайисядя даща бюйцк мигдары билдирир. Дцзэцн олмайан кясрлярдя мяхряъ сурятдян кичик олур. Дцзэцн вя йа дцзэцн олмайан кяср олмасындан асылы олмайараг мяхряъи ифадя едян сай исмин йерлик щалында олур вя суряти ифадя едян сайла идаря олунур. Й.Сейидов эюстярир ки, «грамматик нюгтейи-нязярдян вя цмумхалг данышыг дилинин гайдаларына ясасян беля бирляшмялярин табе олан тяряфи исмин чыхышлыг щалында олур. Бу заман сай башга бир сюзц исмин йерлик щалында дейил, чыхышлыг щалында идаря едир» (4, 105).
Азярбайъан дилиндя йанашма ялагяси иля йаранан сюз бирляшмяляриндя сайлар бирляшмянин биринъи компоненти кими ишлянир. Сай билдирян вя йа сайкюклц сюзцн икинъи компонент кими ишлянмяси (дцзэцн цчбуъаг, шах бешлик, гызыл онлуг вя с.) щалында бу компонент сай олдугда субстантивляшмя вя йа сюзцн бир нитг щисся¬синдян диэяриня кечиди мцшащидя едилир. Мясялян, йаьлы беш, сон онлуг, илк ики вя с.
Дейилянляр эюстярир ки, сюз бирляшмяляри мцхтялиф мейарлар цзря тясниф олуна билир. Тясниф синтактик ялагя ясасында апарылдыгда тяркибиндя сай олан сюз бирляшмяляринин мцхтялиф хцсусиййятляри цзя чыхыр.
Сюз бирляшмяляринин тяряфлярин нитг щиссяляриня аидлийиня эюря груплаш¬дырдыгда да фяргли ъящятляр ашкар олунур. Сайын Азярбайъан дилиндяки щяр цч нюв тяйини сюз бирляшмясиндя ишлянмяси фярглидир. М.Щцсейнзадя йазыр: «Мигдар сайлары биринъи нюв тяйини сюз бирляшмясинин, йяни щяр ики тяряфи сюздяйишдириъи шякилчиси олмайан бир¬ляш¬мянин йалныз биринъи тяряфи кими ишляниб, юзцндян сонра эялян яшйанын мцяййян бир мигдарыны эюстярир. … Мигдар сайлары икинъи нюв тяйини сюз бирляш¬мясинин щеч бир тяряфиндя иштирак етмир. Мигдар сайлары цчцнъц нюв тяйини сюз бирляшмясинин икинъи тяряфи оларкян исимдян сонра ишлянир вя мянсубиййят шякилчиси гябул едяряк щалланыр» (5, 106, 107).
Сюз бирляшмялярини компонентлярин сайына эюря дя тясниф етмяк мцм¬кцндцр. Бу щалда цзя чыхан мараглы ъящятлярдян бири сайларын (мигдар, сыра, кяср, еляъя дя гейри-мцяййян) адларынын чохсюзлц бирляшмялярдян тяшкил олунмасында юзцнц эюстярир. Мясялян, йцз он адам, ики йцз манат, мин доггуз йцз гырх биринъи ил вя с. Бу ъцр номинантлар сюз бтирляшмясинин бир компоненти олараг гябул олуна биляр. Диэяр тяряфдян бирляшмядяки сюзляр сайынын чохлуьу мясялянин башга аспектдян тящлили просесиндя нязяря алына биляр. Тяркибиндя сай олан сюз бирляшмялярини онларын дилдя ишлянмя вя семантик формалашма, йахуд семантик сабитляшмя мейары цзря дя тясниф етмяк мцмкцндцр. Тяряфлярин лексик-семантик хцсусиййятляриня эюря сюз бирляш¬мя¬ляринин ики нювц вардыр: 1) сярбяст бирляшмяляр; 2) сабит бирляшмяляр. «Сярбяст биляшмялярин компонентляри мцстягил мяналы (таммяналы) сюз¬лярдян ибарят олур вя щямин сюзляр бирляшмя дахилдиндя илкин лексик мянасыны – мяна мцстягиллийини мцщафизя едиб сахлайыр. Сабит бирляшмянин тяряфляри щям мя¬наъа, щям дя грамматик ъящятдян бир-бири иля баьлы олур. Тяряфлярин номи¬на¬тив мянасы вя тяряфляр арасында синтактик ялагяляр айдын мцшащидя олунур» (6, 62-63).
Структур гапалылыьа, тяркиб дяйишмязлийиня вя семантик бцтювлцйя малик олан фразеоложи ващидляр ямяля эялмя дюврцндяки гурулушуну, бязян дя мя¬насыны там горуйуб сахлайа билмир. Дилдя эедян просесляр фразеоло¬эизм¬ляр¬дян дя йан кечмир. Баш верян лексик-грамматик, структур-семантик дяйишмяляр дил ва¬щиди кими фразеолоэизмлярдя дя юз яксини тапмалыдыр. «Шцбщясиз, кямиййят анлайышынын, сайларын тарихи йалныз рийазиййатла дейил, дил иля дя гырылмаз сурятдя баьлыдыр. Тяфяккцрцн тарихи инкишаф просесиндя кямий¬йят анлайышы, о ъцмлядян сайлар эетдикъя даща чох мцъяррядляшмишдир» (7,4). Нятиъядя тяркибиндя сай олан кифайят гядяр фразеолоэизм вя йа сабит сюз бирляшмяляри йаранмышдыр. Дилин инкишаф просесиндяйени сайтяркибли сабит сюз бирляшмяляринин йаранмасы мцшащидя олунур. Дилдя ишлянян вя мцасир дюврдя сярбяст сюз бирляшмяляриня аид едилян бир чох ифадялярдя сабитляшмя просеси эедир. Тясадцфи дейил ки, Р.Хялилов дилдя сайтяркибли бязи ифадялярдян сющбят ачыр. О эюстярир ки, «дилимиздя сайкюклц сюзлярля йанашы, тяркибиндя сай олан ифадяляр дя вардыр ки, бунлар адятян бир сюзцнцн кюмяйи иля дцзялир; мяс.:Бир сыра, бир нюв, бу бири, о бири, бир кяс, бир кимся, биртящяр, бирсайаг, биртювр, бирсясля, бираьыздан, бир ужадан, бир эцн, бир вахт, бир заман, бир аздан, бир ара, бир мцддят, бир ан, бир йан, бир тяряф, бир йердя, бир даща, бир сюзля вя с.» (7, 53). Бу ифадяляр сабит сюз бирляшмяляри групуна дахил олмаса да, онлар кямиййят ифадя едир, дилдя мцяййян груп йарадыр. Беля бирляшмялярля йанашы дилдя еля сайтяркибли сюз бирляшмяляри вардыр ки, онлар артыг йа сабитляшмиш, йа да сабитляшмя дюврцнцн сон мярщялясини йашайыр. Мясялян, мин бир эеъя, мин бир хырдават, мин бир ойун кими биляшмялярдян биринъиси, дилдя артыг сабитляшмишдир. Бу бирляшмя башга диллярдя ейни шякилдя калка олунараг ишлянир. Лакин мин бир хырдават бир¬ляшмясинин там сабитляшмясини гейд етмяк чятиндир. Дилимиздя «баша мин (бир) ойун ачмаг» кими ишлянян бирляшмя дя сабитляшмянин сон дюврцнц йашайыр. Щазырда базар игтисадиййатына кечиддян сонра инэилис дилиндян калка едилмиш «икинъи ял» бирляшмяси дя сабитляшмякдядир. Совет дюврцндя данышыг дилиндя ишлянян «икинъи ял» ифадяси инди башга мязмун да дашыйыр. Мясялян «икинъи ял маллары», «икинъи ял маллары маьасы» вя с. Цмумиййятля бир дилдя сабитляшмиш бирляшмянин башга дил цчцн айдын олмамасы щаллары да аз дейилдир.
« Узагданмы эялир, о нал сясляри,
Сонунжу атлы да ютцб кечдими?
Эялян Короьлуму, билмядим йохса,
Йедди мин йедди йцз йетмиш йеддими?» (Н,Кясямянли)
Нцсрят Кясямянлинин шериндя ишлянмиш «йедди мин йедди йцз йетмиш йедди» мигдар сайы Азярбайъан вя демяк олар ки, тцрк дилляриндя сабит сюз бирляшмясиня чеврилмиш, Короьлунун дялиляринин сайыны ифадя едир. Данышыг дилиндя «филанкясин йедди мин йедди йцз йетмиш йедди адамы (дялиси) вар» ифадяси сабит сюз бирляшмяси мягамында истифадя олунур. Сабитляшмиш сайтяркибли сюз бирляшмясиня аид башга бир нцмуняни нязярдян кечиряк.
«Дюрд ил ачылмайыб бурда кюнцлляр,
Дюрд ил Бакымда да йаз олмайыбдыр.
Гящряман шящярляр чякдикляриндян ,
Бакынын чякдийи аз олмайыбдыр!» (Н.Кясямянли).
«О илин отлары узун,
Дюрд ил иди бичян йохду,
Узанмышды бойлары.
О илин гызлары узун,
Дюрд ил иди чалынмырды тойлары,
Узанмышды, узанмышды бойлары.
О дюрд или йаллара бойланмагдан
Гоъа-гоъа гарылар да
Бялкя бой атмышдылар…(Рамиз Рювшян)
Ики мцхтялиф мцяллифдян эятирилмиш нцмунялярдян щяр бириндя «дюрд ил» бирляшмясиндян истифадя олунмушдур. Бу сайтяркибли сюз бирляшмяси рус вя Азярбайъан шаир вя насирляринин йарадыъылыьында кифайят гядяр ишлянир. Бурада «дюрд ил» ЫЫ дцнйа мцщарибясинин давам етдийи мцддяти ифадя едир. Бирляшмя артыг сабитляшмишдир. Доьрудур, бу бирляшмянин мящз гейд едилян мянада ишлянмяси йалныз контекст щцдудунда ашкарланыр. «Дюрд ил» сярбяст бирляшмя кими дя истифадя олунур. Гейд олунан ъящят сайтяркибли бязи сярбяст вя сабит бирляшмялярин адекватлыьында юзцнц эюстярир. Саби сюз бирляшмяляринин йаранмасында истифадя олунан сайлар юз ишлянмя тезликляриня эюря бир-бириндян фярглянир. Бир, ики, цч, дюрд, беш, йедди, сяккиз, дог¬гуз, гырх, ялли, йетмиш, дохсан доггуз, йцз, мин, чохсайлары сабит сюз бирляш¬мя¬ляринин тяркибиндя даща чох гейдя алыныр. Ейни ъящят башга диллярдя дя юзцнц эюс¬тярир. Мясялян, эерман дилляриндя доггуз сайы сабит бирляшмяляр тяркибиндя даща мящсулдардыр.
Дилдя мцгайися мягсяди иля ишлянян бирляшмяляр компаратив фразеолоэизмляр адландырылыр. Бядии ядябиййат вя данышыг дилиндя фразеолоэизмлярдян эениш истифадя олунур. Компоратив фразеолоэизмляр бир сыра мцгайися ядатлары иля ишлянир. Азяр¬байъан дилиндя компаратив фразеолоэизмляр хцсуси структура маликдир. Диля мях¬сус компаратив фразеолоэизмляр цмуми сяъиййя дашыйыр. Нитг фразеолоэизмляри (фяр¬ди, поетик компаратив фразеолоэизмляр) цнсиййят просесиндя, данышыг про¬сесиндя дцзялдилир, нитгя щазыр шякил дахил едилмир. Диля мяхсус мцгайися тяркибляри ися щяр дяфя йенидян дцзялмяйиб, сабит бирляшмяляр кими нитгя щазыр шякилдя дахил едилир.
Щяр бир дилдя мцвафиг дилхариъи вя дилдахили факторлар иля ялагядар чох сяъиййяви компаратив фразеолоэизмляр вардыр. Мясялян, «бцлбцл кими ютямяки» тяркиби Азярбайъан дилиндя сялис, ряван нитги сяъиййяляндирир, рус дилиндя «тутугушу кими тякрарламаг» юз фикри олмамаг, бошбоьазлыг мянасындадыр. «Кечи кими» тяркиби Азярбайъан дилиндя арыг, балаъа, дяъял гыз ушаьына, алман дилиндя гоъа, арыг, кифир гадыны сяъиййяляндирир. Эюзялин бойуну сяъиййяляндирмяк цчцн Азярбайъан дилиндя сярв (сярв кими), алман дилиндя кцкнар (кцкнар кими), рус дилиндя говаг (говаг кими) аьаъларын адларындан истифадя олунур. Гейд едилян ъящят сайтяркибли фразеоложи бирляшмялярдя дя юзцнц эюстярир. Азярбайъан дилиндя олдуьу кими инэилис дилиндя дя компаратив сабит бирляшмяляр мцхтялиф васитялярин (сюзюнц, баьлайыъы, кюмякчи, йелляр вя с.) кюмяйи иля дцзялдилир. Мясялян: Ас…ас баьлайыъыларынын иштиракы иля: Ас плаин ас two анд two макес фоур; As like as two peas- ики нохуд кими. Азярбайъан дилиндя ейнилийин мцгайисяси заманы «алма» сюзцндян истифадя олунур: Еля бил бир алманын йарысыдыр. Шцбщясиз ки, сайтяркибли компаратив фразеолоэизмлярин структур тяркибиндя сцгайися апармаг вя йа мцгайисяни реаллашдырмаг цчцн ялавя васитялярдян истифадя едилир. Ву васитяляр щяр бир дил цчцн фярглидир. Нятиъядя сайтяркибли мцга¬йися фразеолоэизмлярин структур бахымдан тяснифиндя фяргли ъящят мейдана чыхыр. Бцтцн бу ъящятляр онларын тяснифиня башга шякилдя йанашма тялябини ортайа атыр. Бу да ону эюстярир ки, инэилис вя Азярбайъан дилляриндя сайлар сабит сюз бирляшмяляринин тяркибиндя мцхтялиф вязиййятдя вя мцхтялиф мящсулдарлыгла истифадя олунур. Сайтяркибли сабит сюз бирляшмяляри тяркибдя нечя сайын ишлянмясиня эюря дя тясниф олунур. Бу бахымдан тяркибиндя сай олан сабит сюз бирляшмялярини ашаьыдакы ики група айырмаг олар:
1.Тяркибиндя йалныз бир сай олан сабит сюз бирляшмяляри.
2.Тяркибиндя ики вя даща артыг сай олан сабит сюз бирляшмяляри.
Е.Таьыйева мцасир Азярбайъан дилиндя бир сайынын сюз йарадыъылыьында ролундан бящс едян намизядлик диссертасийасында бу сайын иштиракы иля йаранман сабит сюз бирляшмялярини дя нязярдян кечирмишдир. Мцяллиф фразеоложи бирляшмядя нечя сайын ишлянмяси иля баьлы тясниф вермишдир. О эюстярир ки, «икигат сайларын иштирак етдийи бязи фразеолоэизмляр дя вардыр ки, онларда яввял башга сай, сонра ися «бир» сайы ишлянир. Башга сайла ялагяляндийиндян бу ифадялярдя «бир» диэяр мяналарда йох, мящз сай функсийасында чыхыш едир. Ону да гейд едяк ки, беля фразеолоэизмляр дилимиздя азлыг тяшкил едир. Бу сайлар ичярисиндя ися «ики» сайы цстцндцр: «ики гочун башы бир газанда гайнамаз», «ики айаьыны бир башмаьа диря¬мяк» (тахмаг), «ики дцнйа бир олса да», «ики кюнцл бир олмаг», «ики жан, бир гялб», «ики жцт, бир тяк», «ики бядяндя бир цряк олмаг», «ики гушу бир эцлля иля вурмаг», «ики эюздян галмаг», «ики эюздян бир тцк чякмяк», «ики эюзцнц бир дешикдян чыхармаг», «беш мянзили бир елямяк», «йедди архын суйуну бир арха жаламаг» фразеолоэизмляри беляляриня мисал эятирмяк олар» (8, 95).
Беляликля, айдын олур ки, сайтяркибли сюз бирляшмяляри мцхтялиф аспектлярдян тясниф олуна биляр. Бу, тяснифат мейарынын сечилмясиндян асылыдыр. Тящлил вя тядгигат эюстярир ки, сайтяркибли сюз бирляшмяляринин арашдырылмасы заманы мцмкцн тяснифатларын щяр бири нязяря алынмалыдыр. Чцнки щяр бир тяснифат сайтяркибли сюз бирляшмяляринин мцяййян хцсусиййятлярини ачмаг цчцн ящямиййятли рол ойнайыр.
ЯДЯБИЙЙАТ
1. Прокопович Н.Н. Вопросы синтаксиса русского языка. Москва, Высшая школа, 1974, 350 с.
2. Распопов И.П. Строение простого предложения в современном рускком языке. Москва, Просвещение, 1970
3. Джандар Б.М. Словосочетания в русском, английском и адыгейском языках// Материалы международной научной конференции. Майкоп, Изд-во АГУ, 2003. –С. 82-
4. Сейидов Й. Азярбайъан ядяби дилиндя сюз бирляшмяляри. Бакы, Маариф, 1966.
5. Щцсейнзадя М. Мцасир Азярбайъан дили. Бакы, Маариф, 1973.
6. Казымов Г.Ш. Мцасир Азярбайъан дили. Бакы, «Цнсиййят», 2000
7. Хялилов Р. Сайлар. Бакы, Азярняшр, 1978
8. Таьыйева Е.И. Мцасир Азярбайъан дилиндя «бир « сайынын сюз йарадыжылыьында ролу: Филол. …фял. докт. диссертасийасы. Бакы, 2013, 144с. Хялилов Р. Сай//Мцасир Азярбайъан дили. ЫЫ ж. Бакы, Елм, 1980
Summary
In the presented article the features of numeral-rooted word combinations are investigated. The problems of classification on different aspects of word combinations are studied. The analyses show that the general classification principles of word combinations are coincided with numeral-rooted word combinations as well.

Резюме
В представленной статье рассматриваются особенности числительно - сос¬тавляющих словосочетаний. Изучается вопросы классификации слово¬сочетаний по различным параметрам. Анализ показывает, что общие прин¬ципы классификации словосочетаний оправдывают себя и по отношении чис¬ли¬тельно - составляющих словосочетаний. Наряду с этим, обнаруживается воз¬можность выбора специфических мерок для классификации числительно - сос¬тавляющих словосочетаний.
Key words: numeral. Numeral-rooted word, numeral constituented word com¬binations, fixed word combination, independent word combination
Ключевые слова: числительное, фразеология, словосочетание, клас¬сификация, особенность
Ряйси: дос.А.Г.Аббасов

Yaqut Əliyeva
İngilis və Azərbaycan atalar sözü və məsəllərinin
frazeologiyaya münasibəti
Atalar sözü və məsəllər şifahi xalq ədəbiyyatının qədim janrlarındandır. Atalar sözü sabit söz birləşmələrinin mühüm bir qismini təşkil edir. Öz quruluşu və mənası etibarı ilə hikmətli sözlərə oxşayan atalar sözləri bir sıra xüsusiyyətlərinə görə onlardan fərqlənir.
1. Atalar sözü, əsas etibarı ilə folklorda özünü göstərdiyi halda,hikmətli sözlər, əsas etibarı ilə yazılı ədəbiyyatda geniş yayılmışdır.
2. Atalar sözlərinin mənşəyi konkret olaraq məlum olmadığı halda, hikmətli sözlərin mənşəyi demək olar ki, məlum olur.
3.Atalar sözləri özündə istər müsbət, istərsə də mənfi hadisələrə qarşı münasibət ifadə etdiyi halda, hikmətli sözlərdə, əsasən müsbət münasibət ifadə olunur.
4. Hikmətli sözlərdə ifadə olunan məfhum atalar sözlərində ifadə olunan məfhumlardan daha çox ümumi xarakter daşıyır .
5. Hikmətli sözlər məfhum atalar sözlərinə nisbətən daha çox kütləvi bir xarakterə malik olur.
Atalar sözü müəyyən ibrətamiz fikirləri bir məfhum kimi qısa, obrazlı, bitkin bir şəkildə ifadə edir.
The pot calls the kettle black = Kor kora kor deməsə, bağrı çatlayar.
Before you make a friend eat a bushel of salt with him = Dostu tanımaq üçün onunla bir pud duz yeməlisən.
As you sow, so shall you reap = Nə əkərsən, onu da biçərsən.
Yuxarıdakı atalar sözünün birincisi insanı başqalarına rişxənd etməməyə, ikincisi, dost seçməkdə ehtiyatlı olmağa, ikincisi isə səhv hərəkət etməməyə, hər bir işin sonunu düşünməyə çağırır. Atalar sözlərinin mənşəyi, kimin tərəfindən və nəzaman deyildiyi konkret olaraq məlum olmasa da, hər bir atalar sözünün müəyyən bir dövrün məhsulu olduğu və müəyyən bir hadisə ilə əlaqədar yarandığı məlumdur. Demək olar ki, bütün atalar sözü hər hansı həyati hadisələrlə əlaqədar yaranır və zaman keçdikcə, daha doğrusu öz mənşəyindən uzaqlaşdıqca abstraktlaşır və öz həqiqi mənasını tamamilə itirir.
Atalar sözləri xalqın inkişaf tarixini öyrənmək üçün mötəbər mənbələrdən birini təşkil edir. Çünki onların içərisində hər xalqın qədim dövrlərdən başlamış indiyə qədər məişətimizin bütün sahələrinə aid atalar sözlərinə təsadüf etmək mümkündür.
Azərbaycan dili frazeologiyasının problemlərinin gözəl tədqiqatçılarından biri olan H. Bayramovun fikrincə azərbaycan dilində atalar sözləri obrazlılığa görə iki qrupa ayrılır :
1. Obrazlılar
Könül sevən göyçək olar = Beauty lies in lover’s eyes.
Qozbeli qəbir düzəldər = He who is born a fool is never cured.
2. Obrazlı olmayanlar
A word is enough to the wise = Arifə bir işarə bəsdir.
Little knowledge is a dangerous thing = Dad yarımçıq əlindən.
(Savadsızlıq yarımçıq bilikdən yaxşıdır)
Daha sonra H. Bayramov atalar sözlərinin dilin frazeologiyasına olan münasibəti üzərində apardığı müşahidələr əsasında yazır :
“Atalar sözü və məsəllər” məhz ona görə yaranır və yazılır ki,geniş xalq kütləsi onu şifahi xalq ədəbiyyatının qolu kimi tərbiyəvi, təsiredici, düşündürücü və s. müsbətkeyfiyyətlərə malik olan dil xəzinəsi hesab edir və öz ünsiyyət əlaqəsində bunlardan istifadə edir.
İngilis dilinin frazeoloji fondunu tədqiq edən dilçilərdən biri olan L.P. Smitin “English Idioms”adlanan əsərində onun atalar sözü və məsəllərə münasibəti ətraflı şəkildə açıqlanır. Müəllif frazeoloji söz birləşmələri arasındakı fərqli xüsusiyyətlərə bir o qədər də diqqət yetirməyərək, onları “idiom” termini adı altında birləşdirir və bu tərkibə atalar sözü və məsəlləri də daxil edir. L.P. Smitin qruplaşdırdığı idiomların məna quruluşu səciyyələndirilir. O yalnız ingilis dili frazeologiyasının rəngarəngliyini və zənginliyini göstərməyə çalışır və həmin frazeologizmlərin dildə təşəkkül tapma yollarını aşkar edir .L.P. Smit etiraf edir ki, o özünü dilçilik məsələləri ilə yox, bir leksikoqraf kimi lüğət tərtibçiliyi ilə məşğul olan alim hesab edirdi. Bununla belə qeyd etmək lazımdır ki, onun müşahidələri əsasında topladığı zəngin material onun doğma dilin üslubi və məna çalarlığını necə dərindən hiss etdiyinin sübutudur.
İngilis dili atalar sözləri məzmun etibarı ilə zəngin olub, həyatın bütün sahələrini əhatə edir.Varlıların həyatını tənqid atəşinə tutan atalar sözləri:
A thief passes for a gentleman when stealing has made him rich – Varlı oğru da özünü centlemen kimi qələmə verir.
Müharibəni pisləyən atalar sözləri: War is the sport of kings—Müharibəni edən xalq deyil, şahlardır.
Bəzi atalar sözlərində axmaqlar tənqid hədəfinə çevrilir.
A fool may throw a stone into a well which a hundred wise men can not pull out.- Bir dəli bir quyuya daş atdı, yüz ağıllı yığıldı, çıxara bilməd.
A fool and his money are soon parted—Dəli nədir, pul nədir və yaxud eşşək nə qanır xurmanın dadını.
İngilis və Azərbaycan atalar sözü və məsəllərində həm məna, həm də məzmun eyniliyi yaşadığı coğrafi məkandan asılı olmayaraq müxtəlif xalqların hiss və düşüncələrinin məhsulu olmaqla heyrət doğurmaya bilmir. Belə atalar sözü və məsəllər olduqca maraqlıdır. Atalar sözü və məsəllər bir qayda olaraq məcaziləşərək işlədilir və bəzən heç bir məntiqə əsaslanmayaraq müəyyən bir obraz yaradır. İnsan fəaliyyətinin bütün sahələrinin öz leksik tərkibi var və bu leksika məcaziləşərək bədii dilə daxil edilir. İnsanların müxtəlif həyat sahələrindən bəhs edən atalar sözləri və məsəllər nitqdə öz geniş əksini tapmışdır. Dənizdəki dənizçilər, ovdakı ovçular, tarladakı kəndlilər, mətbəxdəki aşbazlar, kiməsə əmr vermək, xəbərdarlıq etmək, kimisə danlayıb töhmət etmək üçün öz fəaliyyətləri ilə bağlı rəngarəng təşbehlərdən və sözlərdən mahir şəkildə istifadə edə bilirdilər.
Yeri gəlmişkən qeyd edək ki,İngilis və Azərbaycan atalar sözü və məsəllərin məzmun xüsusiyyətlərindən danışarkən ağac və meşə, külək, yağış, günəş, ay, ulduz, iqlim dəyişkənliyini əks etdirən atalar sözlərini də vurğulamaq maraqlıdır. Bu silsilə atalar sözlərinə bağçılıq və kənd təsərrüfatı, dərman bitkilərindən bəhs edənləri də daxil etmək olar. Əvvəldə qeyd etdiyimiz kimi, həyatın elə bir sahəsi tapılmaz ki, atalar sözlərinin məzmununda əks olunmasın. Ev, ailə-məişət , od-ocaq, yemək və qida məhsulları da atalar sözlərində özünə yer taparaq xalqın frazeoloji fonduna daxil edilmişdir. Maraqlısı budur ki, müxtəlif məzmuna malik olmalarına baxmayaraq atalar sözlərindəki fikir və ideyalar həm İngilis, həm də Azərbaycan atalar sözlərində üst-üstə düşür, bəzən tənqidi, bəzən isə nəsihətamiz və maarifləndirici məqsəd güdür. Aşağıdakı atalar sözlərinə nəzər salaq.
Little strokes fell great oaks= Damcı ilə daş yarılar.
You can not judge a tree by its bark. = Hər parıldayan qızıl deyil .(Ağaca qabığına görə qiymət verməzlər )
The morning sun never lasts a day= Heç nə əbədi deyil.
To be born under a lucky star = Anadan xoşbəxt doğulmaq
To build a fire under oneself = Özü özünə quyu qazmaq
Walls have ears = Yerin də qulağı var
A new broom sweeps clean = Təzə bardaq, sərin su.
Atalar sözü və məsəllərin məzmun xüsusiyyətləri ilə bağlı, eyni zamanda musiqi, rəqs, teatrla bağlı yaranan böyük bir qisim atalar sözü, həmçinin idman oyunları, müxtəlif sənət və sənət alətlərinin əks olunduğu çoxsaylı frazeoloji vahidlərə rast gəlirik. Məsələn, İngiltərədəəsrlər boyu geniş yayılmış kart oyunu və bir sıra stolüstü oyunlar da frazeoloji fonda öz töhvəsini vermişdir. Ən qədim və geniş yayılan idman növlərinin xüsusi terminləri məcaziləşərək ümumxalq sərvətfrazeolojiinə çevrilmişdir.
Beləliklə, belə bir nəticəyə gəlirik ki, adi nitq insanın hisslərini və insanı əhatə edən gerçəkliklərin zənginliyini tam ifadə etməkdə acizdir. Nitqi gözəlləşdirən və zəngin edən, frazeologizlərin dildə geniş yayılıb sevilməsində məhz atalar sözlərinin rolu əvəzsizdir.

Ədəbiyyat
1. 1.Azərbaycan folkloru. Bakı. 1985
2. 2.А.В. Кунин «Курс фразеологие современного английского языка», Москва. 1986
3. M. Zöhrab-Məcid, Y.Həsənova “Azərbaycanca-ingiliscə atalar sözləri ” Bakı 2002.

Английские и азербайджанские пословицы
в контексте фразеологии
Резюме
В данной статье пословицы отмечены как объекты фразеологии, так и фольклора и в ней говорится одновременно о значении и структурных особенностях азербайджанских и английских пословиц.

The English and Azerbaijani proverbs in the context of phraseology
S u m ma r y
The written article is dedicated to the Azerbaijani and English proverbs considered as an object of phraseology and folklore. Identity of content of the proverbs is taken into account and it is presented in the examples. The meaning and ideas is almost the same both in the Azerbaijani and English proverbs.

Key words: similarity, content, prazelogical fund , metaphorical meaning.
Ключевые слова: содержание, фразеологические единицы, метафорические значение
Açar sözlər: oxşarlıq, məzmun, frazeoloji vahidlər, metaforik mənalar
Rəyçi: F.e.n. Dos. Şabanov R.

İbişova Vəfa Nadir qızı
Azərbaycan dilində mətnin məntiqi-semantik əlaqə (bağlılıq) tipləri
Mətnin özünəməxsus linqvistik kateqoriya əlamətləri mövcuddur. Bu əlamətlər əlaqəlilik, bütövlük, müəllif niyyətinə görə bitkinlik cəhətləridir. Bundan əlavə, mətnə birbaşa daxil olan mühüm əlamətlər də vardır ki, bunlar da aşağıdakılardır: üslubi tərtibat və ekstralinqvistik işarələr; müəllifin fikri, adresanta münasibəti; müəllifin dünyabaxışı; əsərin bilik fonu; mətnin yarandığı şərait, mətndə dil vahidlərinin seçilməsi və təşkilinə təsir edən amillər; praqmatiklik, səmərəlilik, oxunaqlıq, informativlik, yenilik, qiymətləndirmə və s.
Q.Kazımovun fikrincə, mətnin semantik bütövlüyü mikrotemanın şərhi ustalığı ilə bağlıdır. Mikrotemanın şərhi başlanğıc, inkişaf və nəticədən ibarət üç mərhələdə başa çatır. Başlanğıc mərhələdə tema haqqında ümumi məlumat verilir; ikinci mərhələdə (inkişaf) tema şərh edilir, üçüncü mərhələdə ümumiləşdirilir, yekunlaşdırılır. (1, s.434).
Var olan tədqiqatlarda mətnin 3 əsas funksiyası qeyd olunur: 1) məlumatın ötürülməsi; 2) yeni fikrin yaranması; 3) yaddaş mədəniyyəti (2).
F.Veysəlli yazır ki, mətn məntiqi-semantik baxımdan retrospektiv səviyyədə ola bilər, yəni mətndə irəliyə işarə edən elementlər də ola bilər. Bağlılığı şərtləndirən əlamətlərdən ən mühümü ç ə r ç i v ə (frame) anlayışıdır. Bu minimal strukturlaşmış informasiyadır ki, o, ziddiyyətsiz olaraq obyektin eyni sinifini göstərir. Mətn sonu məlum sözlərdən sonu məlum olmayan cümlələr toplusu kimi də müəyyənləşdirilə bilər.(3, s.356).
Bu amillər mətnə «sistemlər sistemi» kimi yanaşmağı tələb edir. Bu sistemin içində mətnin bütövlüyünə şərait yaradan məntiqi-semantik əlaqə tipləri də öyrənilməlidir.
Mətndə kommunikativ və məntiqi-semantik bitkinlik olmalıdır. Onun qurulması məntiqi şərtlərlə yanaşı, qrammatik qaydalara əsaslanır. Məntiqi şərtlər morfoloji-sintaktik və fonoloji əlamətlərlə formalaşmış məna ifadə edən strukturdur. Mətnin məntiqi-semantik baxımdan bütövlüyü, tamlığı hələ tam öyrənilməsə də, o, metodoloji baxımdan çox mühüm məsələdir.(3, s.352).
Mətn formal əlaqə tipləri ilə yanaşı, məntiqi-semantik bütövlük yaradan əlaqə, bağlılıq tipləri ilə də reallaşır. Bu cəhətdən Azərbaycan mətnlərində (istər bədii, istərsə də elmi) məntiqi-semantik əlaqənin iki növü özünü göstərir:
Parallel məntiqi-semantik əlaqə tipi; Paralel məntiqi-semantik əlaqə mətnin tərkib komponentlərində özünü göstərən ümumi üzvün köməyilə formalaşır, başqa sözlə desək, bu forma təmiz sintaktik zəmində baş verir. Bu hal bir daha sübut edir ki, mətndaxili əlaqələrin müxtəlif vasitələri bir-biri ilə sıx, qarşılıqlı münasibətdədirlər. (4, s. 258.
Paralel mətniqi-semantik əlaqə -yanaşı gələn sintaktik vahidin eyni və ya bənzər quruluşa malik olması deməkdir. Bu əlaqənin həm sintaktik, həm də semantik növləri vardır. Sintaktik paralelizm mətnin komponentləri arasında əlaqə yaratmaqda spesifik xüsusiyyətlərə malikdir. Sintaktik paralelizmlər əsasən mətnin komponentləri arasında işlənərkən, avtosemantik funksiya daşısa da, mənanın dəqiqləşdirilməsində, dərinləşməsində mühüm rol oynayaraq özündən əvvəlki və sonrakı komponentləri bir-birinə bağlayır. Elə məqamla da rastlaşmaq olur ki, mətn sintaktik paralelizmlə başlayıb sadalayıcı intonasiya ilə deyilib ümumiləşdirici cümlə, söyləmlə ekviva¬lent¬lik yaradır.
Q.Kazımov yazır ki, sintaktik bütövlərin tərkibində cümlələrin məntiqi-semantik əlaqə üsullarından biri də paralel əlaqədir. Paralel əlaqələr əsasında qurulan mətnlərdə əvvəlcə ümumiləşdirici bir cümlə verilir, sonra həmin cümlədəki subyekt ideyası paralel cümlələrlə müxtəlif cəhətdən şərh edilir, ümumi fikir konkret məna ifadə edən cümlələrə paylanır. Açıq sıralı olduğundan cümlələrin sayı müəllif istəyindən asılı olur. Bu cür mətnlərdə bir cümlənin reması o birinin temasına çevrilmir, ümumiləşdirici cümlədəki fikir əsasən eyni quruluşlu (və ya əksər üzvləri paralel olan), eyni tipli, eyni söz sırasına malik olan cümlələrlə hərtərəfli izah edilir, anafora və epiforadan geniş istifadə edilir» (1, s.459).
Əlaqələndiricilərin üzdə olması məqamında bir mətn özündən əvvəlki və sonrakı mətni sintaktik paralelizm ilə ayrılması və həm də qonşu mətnlərdəki mənanın qabarıq nəzərə çarpdırılmasına, onların birbaşa əlaqələnməsi, konyuksiya olunması halına tez-tez rast gəlmək mümkündür.
Paralelizm ən qədim dövrlərdən bəri Azərbaycan dilində özünün elə zəngin ənənələrini yaşatmışdır ki, həmin ənənənin təsiri ilə formalaşmış mətnin ifadə vasitələrindən indi də geniş istifadə edilir.
Onu da göstərmək lazımdır ki, mətndə paralel vahidlərin mühüm qismini, bir qayda üzrə, sıralananlar təşkil edir. Belə paralellərdə ortaq vahidlər aparıcı olduğundan cümlənin bütün informasiya gücü də məhz onların üzərinə düşür. Mətnin müvafiq cümlələrində informasiyanın verilməsi zamanı hər hansı hadisə iş və ya obyektlə bağlı konkretlik zərurəti tələb olmadıqda isə ortaq üzvün hər bir komponentində işlənməsinə ehtiyac görünmür. Mətndə ortaq sözlü cümlə növləri sırasına daha çox atalar sözləri, məsəllər və həmçinin də ifadə cəhətdən sabit qaydaya düşə bilən bir çox cümlə növləri daxildir. Ortaq üzv cümlədə və mətndə müvafiq tərkiblər və cümlələr üçün qrammatik və məna cəhətdən eyni hüquq əsasında aid olan vahidlərdən ibarətdir.
Misal üçün: Məsələ təkcə vətənpərvərlik ideyasının qloballaşan dünyanın nüvəsində, mərkəzində verilməsində deyil. Məsələ ondadır ki, zorla kəsilib ayrılan, başqa bir super dövlətin ərazisinə məcburən qatılan vətənin bir parçası sözün ecazkar gücü ilə yenidən birləşir (Hafiz Rüstəm. Nəzər qöqtələri. «Kredo» qəzeti, 06 yanva 2015-ci il, s.13).
Ortaq üzvlər xalq deyimlərində bu cür sıralanır: Ağa ağ deyiblər, qaraya qara; Qoyunu qoyun ayağından asarlar, keçini keçi və s.
Mətnin içindən götürülmüş bu sintaktik paralelizmdə ortaq sözün ilkin komponentində işlənməsi ilə ifadə edilmişdir.
Azərbaycan dili mətnlərində ortaq sözün ikinci komponentində işlədilməsi ilə təzahür olunan paralellər də mövcuddur. Misal üçün: Dağ səfasız, gözəl vəfasız; Quş dimdiyindən (bəlaya düşər), insan bildiyindən; Qız baxışından (tora düşər), maraq buynuzundan və s.
Bədii mətnlərdə ortaq komponentin hər iki hissəsinin təsəvvür edilməsi ilə paralellik yaranır. Misal üçün: Comərd maldan (keçər), igid candan (keçər); Əti sənin (olsun), sümüyü mənim (olsun).
Azərbaycan dili mətnlərində paralel məntiqi-əlaqə tipinin belə işlənən maraqlı struktur-semantik modelləri vardır. Bu ortaq üzvlər bir-birilə məntiqi-semantik bütövlük yarada bilirlər.
Məntiqi-semantik bütövlük çərçivəsində paralelizmlər informasiyanın verilməsini intensivləşdirir. Misal üçün, Orxon-Yenisey yazılarından bir nümunəni verək:
İlqəri gün toğusuna
Birqəri kün ortusu naru
Kurqaru kün batsıkına
Yurqaru tün ortusunaru (5, s. 71)
Tərcüməsi: İrəli gün doğana (sərqə)
Sağa mərkəzə (ortaya)
Geriyə günbatana (qərbə)
Sola qaranlığa (gün düşməyən yerin mərkəzinə)
Bu mətndə məntiqi-semantik cəhətdən bütövlük yaradan «gün» sözüdür.
Başqa bir mətnə nəzər salaq:
Üzə kök tənri
Asra yağız yir kılıntukda
Ekin ara kisi oğlu kılınmıs (5, s. 74)
Tərcüməsi: Yuxarıda mavi səma, aşağıda qonur yer (torpaq) yarandıqda ikisi arasında insan oğlu yaranmışdır.) Bu mətni isə məntiqi-semantik cəhətdən «kılınmak» (yaranmaq) sözü qurmuşdur.
Bu qədim ümumtürk abidəsindən verilmiş nümunələrdə qədim türkün mətn qurarkən paralel məntiqi əlaqə növlərindən canlı istifadə etməsi aşkar olur. Bu nümunələr göstərir ki, qədim türklər qurduqları mətnin məntiqi-semantik sırasına cidldi fikir vermişlər. Yuxarıdakı mətnlərin paralelizm əsasında qurulması fikrimizə aydınlıq gətirir. Həm də belə paralelizm məntiqi-semantik tamlıq yaratdığı kimi, informasiyanın istənilən səviyyədə verilməsini də təmin edir.
«Kitabi-Dədə Qorqud» mətnlərindəki məntiqi-semantik bütövlükdən nis¬bə¬tən çox danışılıb (K.Abdullayev, Q.Kazımov, Q.Bəyzadə və b.) Bizim seçdiyimiz bir mətni burada təhlil etmək fikrindəyik: Keyiki qovardı, gətirərdi babasının önündə sinirlərdi. Babam at səyirdişimə baxsın, qıvansın, ox atışına baxsın, sevinsin derdi (6, s. 84)
Bir gün Qamğan oğlu Xan Bayandır yerindən durmuşdu. Şamı günlyü yer üzünə tikdirmişdi. Min yerdə ipək xalçası döşənmişdi (yenə orada, s. 31)
Bu mətnlərə əsasən demək olar ki, ortaq üzv paralel komponetlərin əvvəli üçün xarakterikdir. İnformasiya yükü əvvələ düşür. İnformasiya yükü emosionallığın güclənməsinə təsir göstərir. Birinci nümunədə ortaq üzv üçüncü şəxsin təki (oğlan) anlayışından ibarətdir. Bu nümunədəki hər iki cümlə üçün şəxs müştərəkdir və onların paralelliyini təmin edir. İkinci nümunədə isə üç cümlə işlənir və bu cümlələr üçün ortaq üzv Qamğan oğlu Xan Bayandır olur. Hər üç cümlənin paralelliyi bir üzv vasitəsi ilə təmin edilir.
Paralellik mətnin müstəqil cümlələri daxilində analitik qayda üzrə işlənir. Bu cür paralellərin formalaşmasında ortaq sözlərin mətndaxili rolu dominant yer tutur. Misal üçün:
Sağ tərəfdə Qara Təkür Məlikə (Qıyan) Səlcük olğu Dəli Dondar qarşı gəldi. Sağ yanını qılıcladı, yerə saldı.
Sol tərəfdə Buğacıq Məlikə Qagünə oğlu Dəli Budaq qarşı gəldi (yenə orada, s. 43-44).
Burada məntiqi-semantik baxımından paralellik yaradan ortaq üzv aşağıdakı kimi təsəvvür olunur. Sağ tərəfdə Qara Təkur Məlikə (Qıyan) Səlcük oğlu Dəli Dondar qarşı gəldi (Qıyan Səlcük oğlu Dəli Dondar Qara Təkur Məlikin) sağ yanını qılıcladı, yerə saldı. Bütün bunlardan göründüyü kimi, paralelizmin formalaşmasında ortaq üzvlər çox mühüm rol oynayır. Amma onlar, bir sıra hallarda mətndə təkrarlanmaqla ağırlıq yaradır. Ona görə də ortaq üzvlər ağırlıq yaratdıqda ortadan çıxır, onlara aid informasiya və emosonallıq isə paralellərin üzərinə, öhdəsinə düşür.
Beləliklə, paralelizmin mətndə bədiilik yaratması, başlıca olaraq, onun emosional təsiri ilə, həmçinin də, psixoloji canlandırmaya xidmət etməsi ilə ölçülür.
Bu məqamda paralellik yaradan vahidin həcmi və mövqeyi (paralellik yaradan tərəflər-xətlər arasında) ilk baxımdan nəzərdə tutulmaya da bilər, lakin belə paralellik nisbətini açıqlamaq bizdən tələb edir ki, nəinki onun tərəflərinin tutduğu mövqe və yerləşmə qütbləri açıqlanmalıdır, həm də elə aydınlığa nail olmalıyıq ki, onun ifadə vasitələri haqqında danışmaq da mümkün olsun.
Həcm məsələsi ilə bağlı onu deyə bilərik ki, bu tipli paralelizmlər nəinki mətn daxilində (konkret bir mətn nəzərdə tutulur) simmetrik tutumlu paralellik yaradırlar, həmçinin də mətnlər fövqündə də duraraq bir neçə mətn dairəsində öz həcmlərini qoruya-qoruya eyni zamanda da bu mətnlərin özləri arasında da əlaqələndirici vasitəyə çevrilə bilirlər; bir nöqtə ətrafında fikri cəmləşdirir, hər hansı bir konkret fikri ifadə edir, başqasını başlamaq üçün zəmin hazırlayır. Beləliklə də, son nəticədə, bu tipdə olan paralelizmin özü də sintaktik vasitəçilikdən «canını qurtara» bilmir, uğurla tapşırılan işin öhdəsindən gələ bilir.
Belə bir məsələyə də münasibətimizi bildirək ki, istər sintaktik paralelizm, istərsə də semantik paralelizm arasında analoji müqayisə aparmalı olsaq, təxminən belə bir nəticə çıxara bilərik ki, sintaktik paralelizmin, demək olar ki, bütün funksiya və vəzifələri semantik paralelizmin üzərinə köçürülmüş sayıla bilər.(Ancaq bunlar arasında bəlli fərqli cəhətləri nəzərdən qaçırmamaq şərti ilə). Misal üçün; əgər sintaktik paralelizmdə onun komponentləri ardıcıl işlənərək sıralanmış formada qarşı-qarşıya durmalıdırlarsa, semantik paralelizmdə həmin komponentlər arasında həcmlə-məsafə arasına bəlkə də bir neçə konkret mətn və ya sintaktik bütöv, period, elə sin¬taktik paralelizmin özü də, frazafövqi vahidin başqa ifadə formasınının hər hansı biri də mane ola bilməz, əksinə, özləri qütblərin birinin hansıylasa bu və ya digər ba¬xım¬dan əlaqəli olub onun ya izahına, ya təsvirinə, ya da elə məntiqi nəticəsi kimi bağlı və ya asılı olmalıdır. Bununla belə, demək olmaz ki, semantik paralelizmin qütblər mütləq aralı-məsafəli yerləşməlidir, aparılan araşdırma bu suala «xeyr» cavbını verir.
Paralelizm məzmunca anafora və epiforaya çox yaxındır. Əgər anafora başlanğıç, epifora eyni sonluq deməkdirsə, paralelizm adı altında eyni (oxşar) sintaktik struktur dərk edilir. Bu bütöv situasiyanın paralelizmi olaraq sintaktik paralellər və eləcə də leksik təkrarlarla təzahür olunur. Bununla yanaşı, qeyd etməliyik ki, digər sintaktik fiqurlar kimi, paralelizmin də dəqiq definisiyasını modullaşdırmaq mümkün deyil, ona görə ki, hər birinin öz istifadə olunma pozisiyası, məqamı, deyim tərzinə, kəsb etdiyi funksiyaya görə istər mətn daxilində, istərsə də mətnlər kontekstində oynadıqları rola görə, semantik yükün ağırlığının nisbətinə və s. cəhətlərinə görə müxtəlif funksiyaya malikdirlər.
Sintaktik paralelizmdən fərqli olaraq, frazafövqi vahidin ifadəsi olan semantik paralelizm əksəriyyət vəziyyətdə mətnin yaxud mətnlər semantikasının ağırlıq yükünü öz çiyinlərində daşıdıqları kimi, mətnin özəyini-nüvəsini təşkil edə bilirlər. Bu da çox zaman mətnin bitməsi, həmin özəyin aydınlaşması ilə əlaqədardır. Maraqlı bir məqam da vardır ki, sintaktik paralelizmin təzahür imkanları zəif, bəsit təsir bağışlasa da, semantik paralelizmin ifadə vasitələri, demək olar ki, konkret bir söyləm, konkret bir cümlə, sintaktik bütöv, period, mətn və mətnlər, başqa sözlə, bütün frazafövqi vahidin təzahür formaları işlənə bilər.
Mətndə paralel komponentlərin semantik paralel sırası həm yanaşı, həm də məsafəliliyi şəklində yerləşərək, «siqnalın tanınması» rəmzi olduğunu nümayiş etdirir. O ki, qaldı komponentlərin yanaşı işlədilməsi, adi sintaktik paralelizmin ana¬loqu ola bilməsi və bunun özünün də ifadə biçimlərinin müxtəlifliyinə gətirib çıxarır.
Demək olar ki, paralelizm mətn daxilində qapalı bir konstruksiyadır və mütləq təkrarlıq onun başlıca şərtidir. Burada modullaşdırıcı kimi kontekst çıxış edir. Kontekstin mətnin məntiqi-semantik bütövlüyünü təmin etməsində «himayəçilik» funksiyası ilə yanaşı, qarşılıqlı təsirləri də meydana çıxarır.
Beləliklə, paralel sintaktik-məntiqi əlaqə tipi müqayisə edilən obyektlərin (fakt və hadisələrin) əlavə münasibətləri ilə səciyyələnir. Çoxmiqyaslı, çoxsaylı strukturda həmin əlaqələrin sayı çoxalır.
Beləliklə, müəyyən mənada mətn komponentləri arasındakı paralel məntiqi-semantik əlaqə tipini daha dərindəki əlaqə tipi kimi xarakterizə etmək olar. Bu cür əlaqə zamanı subyekt sanki detal biçimində və hərtərəfli təsvir olunur. Mənasına görə ayrı-ayrı predikatlar sanki resipiyentin dil şüurunda bir-birin üzərinə yüklənir və nəticədə bütöv mənzə yaradır. «Mətn sanki dərininə inkişaf edir. Bu dərəcədə inkişafın özü ən ümumi şəkildə, nəhayət etibarilə dolayısı ilə olsa da, mətnin proqressiyasına xidmət edir» (7, s. 258).
Demək, sintaktik konstruksiyaların təkrarı simntaktik paralelizm hadisəsini yaradır. Bu, dildə çox geniş biçimdə istifadə olunan bədii fiqurdur. Belə kons¬truk¬siyalar, xüsusilə də təkrirlərin iştirakı ilə yaranır, həm akustik, həm də vizual ba¬xım¬dan yüksək tarazlıq yaradır, əhəmiyyəti artır. Məs.: Sevirəm səni, sən sevməsən də.
Paralelizmin növlərindən biri də düzxətli xüsusiyyətə malik olanlardır. Düzxətli paralelizm- mətnin əsas aparıcı xətlərindən olub, məzmunun açılışının xətli istiqamətdə aparıcı rol oynamaqla, əsas hegemonluğu öz əlində saxlamaqla fraza¬fövqi vahid kimi tanıdıcı kod səviyyəsindədir. Belə paralelizm mətnin semantik ağırlıq mərkəzini təşkil edir. Bunu «şəbəkəli semantik paralelizm» də adlandırlar. Bu tip iç-içə geydirilmiş konstruksiyanın bir neçə qapalı paralelliyi şəbəkə kimi toxunaraq həm sintaktik paralelizm, həm də semantik paralelizmi əhatə edə bilmək qabiliyyətinə malikdir, bunların hər birinin özlərinə məxsus daxili bölgüsü mümkün olan haldır; ya tamam sintaktik paralelizm kimi, ya bütünlükdə semantik paralelizm kimi, ya da hər ikisinin növbələşməsi, yaxud «qaynayıb-qarışması» kimi təzahür olunurlar.
Komponentdaxili sintaktik paralelizm silsilə biçimindədir. Misal üçün, Dəli Ozan gəldi\\baş endirdi\\bağır basdı\\salam verdi.
Mətndə zəncirvari məntiqi-semantik əlaqə tipi. Mətn zəncirin halqaları kimi birləşərək geniş bir sintaktik vahid yaradır. Bəllidir ki, mətndə komponentlər zəncirvari biçimdə də inkişaf edir.
Azərbaycan dilində mətndə komponentlər arasında zəncirvari əlaqənin spesifik prinsipləri mövcuddur. Belə bir əlaqənin mahiyyəti mövcud ədəbiyyatda bu cür şərh olunur: «Azərbaycan türk dilində komponentlərin zəncirvari əlaqəsi tekstin proqressiyasını əvvəlki komponentdəki predikatın inkişaf etdirilməsi ilə bağlayır. Əvvəlki komponentin predikatı sanki fikrin müəyyən verilmiş mətn sərhədlərində sonrakı forması üçün çıxış nöqtəsi olan məntiqi-semantik bazasına çevrilir. Sonrakı komponentdə əvvəlki komponentin predikatı subyektə dönür. Belə transformasiya və ya çerilmə tam təkrar vasitəsilə ifadə oluna bilir» (8, s.178).
Zəncirvari əlaqənin əsas xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, əvvəlki cümlənin reması sonrakının teması kimi çıxış edir və bu proses sintaktik bütöv boyu davam edir, cümlələr bir zəncirin həlqələri kimi bir-biri ilə bağlanır. Bu prosesdə həlledici rol təkrarın üzərinə düşür. Hətta bəzən əvvəlki cümlənin reması sonrakında tema şəklində olduğu kimi saxlanılır. (1, s.457).
Mətn müxtəlif dil hərəkətlərinin düzxətt boyunca ardıcıl düzülüşüdür. Ancaq mətndə gələn cümlələrdəki danışıq hərəkətləri sərbəst fikir bazasında təşkil olunur.
Nümunələrə müraciət edək: Qədirin qulluq yeri yəqin ki, bura olacaqdır. Bəli, buradır (Mir Cəlal. Seçilmiş əsərləri, I, 1956, s.33).
Əslində isə o, əbədiyyətə köçürdüyü şah misralarda, ölməz obrazlı deyim¬lərdə, həkimanə kəlamlarda yaşayır. Nəinki yaşayır, dünya durduqca görünəcək (Hafiz Rüstəm)
Əvvəlinci cümlədəki «bura olacaqdır» predikası mətnin sonra gələn cümləsi üçün məntiqi-semantik əsasa çevrilir. Sonra gələ cümlədə də zəncirvari həlqə yaranır. Bu həlqəni «buradır» predikatı təkrarlayır.
Kəndimizin adamları bu məsələni çoxdan bilirdilər. Kəndimizin adamları hətta bu işi çözməkdə də acizlik göstərirdilər. Onlara hərəkət əmri verildi. Hərəkət əmri verildi ki, işə başlasınlar (Seyidov V. İntiqam, s.5)
Mətnin komponentləri arasında məntiqi-semantik əlaqənin- zəncirvari əlaqəsinin bir sıra tipləri müəyyən olunmuşdur:
1) tam təkrar tipi: Tamamlıq budaq cümləsinin predikatı mətnin sonrkı cümləsində təkrarlanır, bu zaman zəncirvari əlaqənin tam tipi formalaşır. Misavl üçün: Səni bal deyib yalayanda görərsən ki, Sayalı xalanın feli nə feldir, əməli nə əməldir. Onda görərsən! (Mir Cəlal. Seçilmiş əsərləri, s. 53).
Burada digər bir təkarar da mətni qapayır: Bu söz Bəbir bəyin çox xoşuna gəldi. Özü bir də təkrar etdi «Varam elə felə də, əmələ də»! Çəpəl Sayalının «feli nə feldir, əməli nə əməldir» cümləsi Bəbir bəy tərəfindən təkrarlanır: «Varam elə felə də, əmələ».
1) əvəzlikli təkrar tipi. Qeyri-müəyyənlik bildirən əvəzlik əvvəlki cümlədəki subyektin əvəzinə işlədilir: Arvadlar çadraların altında məşğul idilər. Kimi biçinçilçəri doyurmaq üçün ayran verir, kimi inək sağır, kimi boş süfrəsini sərir, doğmuş qoyun kimi, bir nöqtəyə baxıb köyşüyürdü (Mir Cəlal, s.54).
Bu əlaqədə qeyri-müəyyənlikdən müəyyənliyə doğru inkişaf baş verir. Ə.Cavadov Azərbaycan dilçiliyində ilk dəfə olaraq mətnlərin zəncir kimi bir-birinin ardınca bağlandığını göstərmişdir. Sintaktik bütöv qeyri-müəyyənlikdən müəyyənliyə doğru inkişaf edir. Belə ki, mürəkkəb sintaktik bütövün mərkəzində duran cümlə, əsasən, qeyri-müəyyənliyi bildirir. Mərkəzi cümlədən sonra gələn izahedici cümlə qeyri-müəyyənliyin müəyyənləşməsinə xidmət edir. Qeyri-müəyyənliyin müəyyənləşməsi mətndə zəncir kimi bir-birinin ardınca bağlanır. Belə bir təfəkkür prosesi cümlənin quruluşuna təsir edir. Belə ki, qeyri-müəyyənlik bildirən cümlələr ikinci dərəcəli üzvlə başlayır. İstər mübtəda, istərsə də ikinci dərəcəli üzvlər müəyyənləşdikdə cümlənin əvvəlində yerləşir» (9, s.108-109)
Fikri əsaslandırmaq üçün aşağıdakı mətnə nəzər salaq: «Hər il bu zaman bu yolun ətəklərinə qədər çadırlar, obalar düşərmiş. Ara qarışandan bəri dağın da ləzzəti qaçmışdı. Gələn az idi. Dəyələrdə də həmişə çal-çap olurdu. Bu il hələ yay köçünə xeyli qalmışdı. Belə olsa da hökumət yaylaqların əldən getməsindənmi və ya ermənilərin hücumundanmı qorxmuş, burada tez-tələsik çadırlar qurmuş, dəftərxana gətirmişdi. Görünür, rəis yaylaqda asayiş düzəldəcək, çapovulların qabağını alacaqdı.
Yarımdairə şəklində bir-birinə söykənib oturmuş ağ çadırlar tamaşaya gələn qadınlara bənzəyirdi. Ortadakı çadırın başında əsən göy bayraq ələmə oxşayırdı. Məhərrəmliyin girməsinə baxmayaraq, içəridən musiqi səsi ucalırdı. Hərbənbir paqonlu şeşəbığ, çəkməsi məhmizli, başı açıq adamlar çadırdan görünür, yenə səsin içində batırdılar.
Qədirin qulluq yeri yəqin ki, bura olacaqdır. Bəli, buradır» (Mir Cəlal. Seçilmiş əsərləri, I, s.33).
Əvvəla mətndəki qeyri-müəyyənlik ifadə edən cümlələr ikinci dərəcəli üzvlərlə başlayır. Sonda Qədrin qulluq yeri müəyyənləşir. Bunlar mətndaxili əlaqə tipləridir.
Zəngirvari əlaqədə mətnin əvvəlinci cümləsində işlənən feli xəbər ikincidə yenidən təkrarlanır: Mən yuxuda da allaha yalvarırdım. Yalvarırdım ki, onunla işi olmasın (s.255)
Nəticə olaraq deyə bilərik ki, məntiqi-semantik əlaqə tipləri mətni qapayan, fikri bir mərkəzdə birləşdirən bağlılıqdır. İki tip məntiqi-əlaqə tipi Azərbaycan dilinin öz daxili qanunauyğunluqlarından irəli gəlir.

Ədəbiyyat
1.Kazımov Qəzənfər. Sesilmiє əsərləri. X cilddə, V cild, Bakı, «Nurlan», 2008
2. Грановская Л.М. Структура и семантика текста. Баку, «Мутаржим», 2006
3. Veysəlli F.Y.Dilзiliyin əsasları. Bakı, Mьtərcim, 2013
4. Abdullayev Kamal. Azərbaycan dili sintaksisinin nəzəri problemləri. Bakı, «Maarif», 1998
5. Стеблова И.В. Поэзия Тюрков ВЫ-ВЫЫЫ веков (Малая надпись памятника Кюль Тегина). М.: 1965
6. «Kitabi-Dədə Qorqud». Bakı, 1978
7. Abdullayev K. Azərbaycan dili sintaksisinin nəzəri əsasları. Bakı, «Maarif», 1998
8.Abdullayev K., Məmmədov A., Musayev M və b. Azərbaycn dilində mьrəkkəb sintaktik bьtцvlər. Bakı, 2012
9. Cavadov Ə.M. Mьasir Azərbaycan ədəbi dilində sintaktik vahidlərin sırası. Bakı, «Elm» nəşriyyatı, 1977

Резюме
В статье рассматриваются межпредложные логико-семантические типы связи, формирующие текстовые компоненты. Подвергаются анализу цепные и параллельные типы логико-семантической связи. Здесь же изучаются методы логико-семантической связи между компонентами текста. Главным признаком цепной связи является то, что в качестве ремы предыдущего предложения служит тема последующего, и этот процесс прослеживается на протяжении всего текста, конструкции связываются друг с другом как звенья одной цепи. В текстах же, созданных на основе параллельных связей, даётся обобщающее предложение, затем идея субъекта того же предложения объясняется парал¬лельными предложениями с разных точек зрения, общий смысл же рас¬пространяется посредством предложений с конкретным значением.

Summary
The article also examines logical-semantic types of relations forming text components. Chain and parallel types of logical-semantic relations are analyzed. Here the methods of logical and semantic relations between the components of the text are studied. The main feature of a chain connection becomes apparent in the following: the rheme of the preceding sentence is the theme of the following one, and this process is traced throughout the text, constructions get connected with each other as links of a chain. In the texts, created via the parallel connection, generalizing sentence is given, the idea of the subject of the same sentence is explained from different points of view, the general sense is distributed by means of sentences with a concrete meaning.
Açar sözlər: paralelizm, paralel sintaktik əlaqə tipi, zəncirvari əlaqə tipi, məntiqi-semantik bitkinlik, frazafövqi vahid.
Ключевые слова: параллелизм, параллелüно-синтаксический тип связи, цепной тип связи, логико-семантическая çаконченностü, сверхфраçовых единство
Keywords: parallelism, parallel syntactic type of connection, chain connection, parallel connection, logical-semantic completeness, superphrasal unit

Rəyзilər :prof.İ.B.Kazımov, prof.İ.O.Məmmədli

С.М.Мамедова
К проблеме функционально-семантического
описания лексики
В настоящее время в практике преподавания русского языка как иностранного (РКИ) исходным положением является системность словарного состава. Однако исследовать сразу весь лексический фонд такого развитого языка, как русский, практически невозможно. Поэтому каждый раз изучению особенностей функционирования лексико-семантической системы языка обычно подвергаются определенные участки системы, реализующие её существенные признаки.
Попытаемся перечислить те пучки слов, которые свидетельствуют о системности лексики: 1) семантическое поле, 2) лексико-семантическая группа, 3) тематическая группа, 4) ситуативная группа, 5) коммуникативная группа, 6) родо-видовая группа, 7) синонимический ряд, 8) антонимическая пара, 9) словообразовательное гнездо, 10) эпидигматическая группа (совокупность всех значений, или ЛСВ одного многозначного слова) [1, 119]. Представляется правомерным следующий путь при разбиении лексико-семантической системы языка на ряд подмножеств:
1) Традиционное деление лексики на части речи на основе категориального признака даёт ряд систем (системы существительных, прилагательных, глаголов и т.д.).
2) В свою очередь эти системы могут быть разбиты на ряд подсистем на основе предметно-понятийного фактора, который является основанием для выделения той или иной группы лексики, при этом анализу подвергаются не предметы внешнего мира, а слова, несущие информацию об этих предметах (система имён прилагательных членится на подсистемы вкуса, пространства, цвета, формы, размера и т.д.).
3) Слова в составе подсистем образуют лексико-семантические группы (ЛСГ), вступают в антонимические и синонимические отношения.
Лексико-семантическая группа (ЛСГ) есть объединение ЛСВ с однородными, сопоставимыми значениями: вполне, очень, совсем, совершенно, абсолютно, полностью, целиком, весьма, которое не подводится под понятие синонимического ряда. «Под лексико-семантическими группами понимаются объединения слов на парадигматической оси с учётом их смысловой близости» [6, 80]. И.П.Слесарева также сближает их как бы с вольным, широким истолкованием синонимии: глава, руководитель, начальник, заведующий, вождь, вожак, лидер, шеф, главарь, бригадир, президент, патриарх, мэр и т.д.
Можно предполагать, что участки семантических полей – это ЛСГ, т.е. семантическое поле – родовое понятие по отношению к ЛСГ. Если допустить, что существует в языке семантическое поле модальности, то модальные частицы, модальные (вводные) слова и выражения составят несколько ЛСГ, являющихся членами семантического поля модальности в русском языке [1, 127].
ЛСГ объединяет слова, принадлежащие к какой-либо одной части речи, т.е. в них могут объединятся или существительные, или прилагательные, или глаголы, или наречия и т.д. ЛСГ – объединения слов с близкими и, по крайней мере, с сопоставимыми значениями. Тематические же группы, ядро которых формируется именами существительными, могут реализовать категории «часть - целое» (лицо: нос, ухо, глаз, подбородок, щека и т.д.); «предмет – его функция» (замок и ключ, кошелёк и деньги, комната и её интерьер: стены, мебель, дверь, а также слова, переходящие в родо-видовые отношения: кабинет, детская, ванная, кухня, коридор, прихожая, холл и т.д.).
В качестве примера ЛСГ, совпадающей с тематической группой, приводится следующий ряд слов: город – пригород – предместье – селение - поселение – посёлок – село – сельцо – слобода – посад – станица – деревня – хутор [3].
Несколько слов следует сказать о ситуативных группах, соотносящихся с понятием ситуации, которая подразумевает место, время, обстоятельства, участников, отношения между ними и т.д.
Что касается ситуативно-коммуникативной группы, то прежде всего следует отметить, что она отличается от ЛСГ и тематической группы тем, что может состоять из слов разных частей речи, а также из сочетаний слов, частично варьируемых, и стереотипных речевых формул. Внешность человек (как описание, как связная речь), приветствие, прощание и другие формулы речевого этикета – вот примеры ситуативно-коммуникативных групп слов [2]. Темы «Транспорт», «Спорт», «Магазин», «Театр» могут обслуживаться тематическими группами слов, но если речь идёт о том, «как пользоваться общественным транспортом», «как проехать и пройти по Баку», «каким видом спорта занимается студент» и предлагаются ситуации «В магазине», «Посещение театра», то вовлекаемые в обсуждение вопросов и ситуаций слова и обороты составят ситуативно-коммуникативные группы, изучение которых представляет большой интерес. Не меньший интерес вызывает так называемая характерологическая лексика, которая активно используется в повседневной речи носителей языка. Это обусловливается тем, что описывая предметы и события, а также характеризуя внешний вид и внутренние качества людей мы употребляем прежде всего разнообразные семантические группы имен прилагательных. Значительная часть адъективной лексики используется при характеристике внешности человека. В настоящей статье речь идёт именно о данной группе характерологической лексики.
Сначала рассмотрим особенности внутренней организации исследуемой лексико-семантической группы имён прилагательных, т.е. прилагательные, характеризующие человека путем оценки отдельных атрибутов его наружности. В этом случае адъективную лексику с характерологическим значением целесообразнее изучать в отдельности. Вначале рассмотрим прилагательные, выражающие характеристику внешности человека путем оценки черт лица, например, курносый, черноглазый, тонкобровый, губастый, круглощёкий и т.п. Затем проанализируем прилагательные, выражающие характеристику внешности человека, путем оценки частей тела: широкоплечий, большеголовый, длиннорукий, четырёхпалый и т.п. [4, 10].
В лингвистической литературе выделяется ряд критериев, на основе которых прилагательные упомянутых выше подгрупп подразделяются на микрогруппы в зависимости от того, характеристика какого атрибута представлена в них. Например,
1) глаза: кареглазый, черноглазый, глазастый и т.п.
2) брови: густобровый, тонкобровый, чернобровый и т.п.
3) нос: курносый, горбоносый, длинноносый, носатый и т.п.
4) губы: толстогубый, тонкогубый, губастый и т.п.
5) щёки: круглощёкий, пухлощёкий, щекастый и т.п.
6) лоб: крутолобый, широколобый, низколобый и т.п.
7) лицо: круглолицый, толстолицый, узколицый и т.п.
В качестве отличительных признаков атрибутов наружности выступают следующие маркеры:
1) наличие - усатый, бородатый, кудлатый и т.п.
2) отсутствие - безусый, безволосый, безбородый и т.п.
3) форма - тупоносый, прямоносый, курносый и т.п.
4) размер - длинноволосый, коротковолосый и т.п.
5) цвет - синеглазый, румянощёкий, черноволосый и т.п.
6) количество - одноглазый, четырёхпалый, однорукий и т.п. [4, 10].
Наблюдения показывают, что все перечисленные признаки в одинаковой мере характерны для прилагательных всех микрогрупп. Различные микрогруппы определяются разными комбинациями признаков, иначе говоря, признак, который является характерным для одной микрогруппы, может оказаться нерелевантным для другой и наоборот. Например, признак «цвет» релевантен для прилагательных, характеризующих человека по свойствам волос, бровей, глаз и т.д., и нерелевантен для прилагательных, характеризующих человека по особенностям таких частей тела, как руки, ноги, грудь и т.д., а признак «толщина - худоба», являющийся релевантным для последних, оказывается нерелевантным для первых. Один и тот же признак, будучи характерным для ряда микрогрупп, оказывается неодинаково представленным, неодинаково активным в разных микрогруппах. Ср. например признак «количество», как правило представлен в таких прилагательных, которые указывают на отклонение от нормы, т.е. на какой-нибудь физический дефект человека: однорукий, одноглазый, одноногий и т.п. Этот признак нерелевантен для характеристики головы, шеи, туловища. Иногда в качестве отличительного признака может выступать комбинация каких-либо двух маркеров, например: «цвет-форма»: светлокудрый, русокосый. В ходе описания семантических особенностей рассматриваемых прилагательных выявлены синонимические ряды, антонимические пары, определены особенности употребления данных прилагательных в переносных значениях. Синонимические отношения среди сложных слов обусловлены синонимией как первой части сложений, так и второй. Синонимические отношения первой части сложений вызваны:
а) узуальной синонимией мотивирующих слов:
седоголовый – сивоголовый
пухлощёкий – толстощёкий.
б) контекстуальной синонимией мотивирующих слов:
безглазый – одноглазый
румянощёкий – розовощёкий.
Синонимические отношения второй части сложений вызваны:
а) синонимией мотивирующих основ, принадлежащих к разным стилистическим пластам лексики русского языка:
седоволосый - седовласый
черноголовый – черноглавый
синеглазый – синеокий
криволицый – криворожий и т.п.
б) метонимической связью мотивирующих слов:
седоволосый – седоголовый
смуглокожий – смуглотелый [4, 12].
Анализируемый фактический материал показывает, что модели образования сложных прилагательных по схеме: «указатель какого-либо признака + несамостоятельные слова - морфемы» являются открытыми, т.е. служат для новообразований как узуальных, так и окказиональных: влажногубый рот (И.Гре¬кова); звонконогие гимнасты, рука миллионопалая (В.В.Маяковский); кислолицая лимонноволосая дама (А.Крон); наглоглазый офицер (М.Шолохов); лохматобровый мужичок (Ю.Грейко) и т.п.
Наблюдения показывают, что состав сложных прилагательных обогащается в основном за счёт пополнения несамостоятельных слов – морфем – их количество ограничено, так как ограничены сами атрибуты наружности человека. Важным моментом в исследовании функциональной сущности характерологической лексики служит выявление организации лексико-семантических особенностей прилагательных, характеризующих человека путем оценки его наружности в целом. В зависимости от того, какая характеристика внешности человека представлена в них, указанные прилагательные распадаются на несколько микрогрупп. Здесь выделяются прилагательные, характеризующие человека:
1) в связи с ростом: высокий, рослый, высокорослый и т.п.
2) в связи с толщиной / худобой: толстый, упитанный, дородный, худой, тощий и т.д.
3) в связи с состоянием здоровья: здоровый, ядрёный, бескровный, чахлый и т.п.
4) в связи с физическим состоянием: сильный, слабый, усталый, истощённый и т.п.
5) в связи с возрастом и физическим развитием: молодой, старый, возмужалый и т.п.
6) в связи с весом: тяжёлый, грузный, лёгкий и т.п.
7) в связи с эстетическими признаками: красивый, приятный, несимпатичный, непривлекательный и т.п.
8) в сравнении с кем-либо: слоноподобный, мужеобразный, цыганистый и т.п. [4, 13].
Как видно из приведённых примеров, слова данной группы в отличие от слов предыдущей группы в большинстве своём представлены однокорневыми производными. И это обстоятельство способствует более широкому распространению синонимических связей среди характерологической лексики. Например: большой – высокий – долговязый – длинный – огромный. Особый интерес представляют синтагматические и словообразовательные свойства прилагательных русского языка со значением характеристики внешности человека. Поскольку прилагательные первой подгруппы мотивированы существительными, обозначающими какие-либо черты лица, части тела, или другие атрибуты наружности человека, они по сравнению с прилагательными второй подгруппы (выражающими характеристику внешности человека путем оценки частей тела) обладают меньшей лексической валентностью. Это обусловлено прежде всего логико-предметным значением самих прилагательных. Следовательно, прилагательные, мотивированные существительными, обозначающими какие-либо черты лица, части тела и другие атрибуты, в первую очередь сочетаются с существительными, содержащими в качестве обязательного компонента своего значения сему «человек» [4, 14]. Например:
синеглазый юноша, ребёнок,
Чернобровый девушка, мальчик
Прямоносый мужчина, парень и т.п.
Раскрывая деривационную специфику исследуемых прилагательных, следует обратить внимание и на то, как влияет на их валентность метонимическая связь мотивирующего существительного с существительным, обозначающим более крупные черты лица. Ср.: шестипалый мальчик и шестипалая рука, русоволосая дама и русоволосая голова и т.п. Необходимо заметить также, что фактический материал для данной статьи выбран в основном из языка художественной литературы, который «представляет собой наиболее полное выражение литературного языка и во многих случаях выходит за его пределы в область языка национального, общенародного» [8, 208].
Итак, функционально-смысловой анализ словарного фонда русского языка, в том числе и его отдельных лексико-семантических групп имеет существенное значение для выявления особенностей протекания синтагматических, парадигматических и деривационных процессов, пронизывающих лексическую систему в целом.
Литература
1. Денисов П.Н. Лексика русского языка и принципы её описания. М.: Рус.язык, 1980.
2. Денисов П.Н. Лексические минимумы русского языка. – В кн.: Лексические минимумы русского языка. М., 1972
3. Караулов Ю.Н. О некоторых лексикографических закономерностях //Вопросы языкознания, 1974, № 4.
4. Менон Р.Н. Лексико-семантическая группа прилагательных русского языка со значением характеристики внешности человека. М., 1985.
5. Новиков Л.А. Основные вопросы и задачи описания русского языка как иностранного //Русский язык в современном мире. М., 1974
6. Принципы описания языков мира / Отв.ред. В.Н.Ярцева, Б.А.Сере¬брен¬¬ников. М., 1976
7. Ряшенцев К.Л. Сложные слова и их компоненты в современном русском языке. Орджоникидзе: Изд-во СОГУ, 1976
8. Стилистика русского языка: Учеб. пособие. (В.Д.Бондалетова и др.). Под ред. Н.М.Шанского. Л., 1989
ХЦЛАСЯ
Мягаля лексиканын функсионал-семантик тясвириня щяср едилмишдир. Рус дилинин лексикасында характериоложи сюзляр бир лексик-грамматик груп кими юзяллийи иля сеъилир. Онлар инсанларын хариъи эюрцнцшцнцн вя дахили аляминин хцсусиййятлярини ифадя едир.
SUMMARY
The article devoted to functionally-semantically display of lexis. Characteriological words are differented as one of lexically-semantically group in the Russian language. They are expressed an important features of human’s external and internal world.
Ключевые слова: функционально-семантическое описание лексики, лексико-семантическая система, семантическое поле, тематическая группа, характерологическая лексика.
Ачар сюзляр: лексиканын функсионал-семантик тясвири, лексик-семантик систем, семантик сащя, тематик груп, характероложи лексика.
Key words: functionally-semantically description of lexis, lexically-semanti¬cally system, a semantically field, thematic group, characteriological semantic.
Рецензент: проф.М.М.Джафаров
Мамедова Ульвия Юсиф г.
Английский язык - всеобщий мировой язык
Ни один из искусственных языков, когда-либо изобретенных человеком, так и не стал всеобщим мировым языком. В качестве средства международного общения люди используют естественные языки. Так, Организация Объединен¬ных Наций (ООН), исходя из реального распространения языков в мировом сообществе (с учетом общего числа говорящих и количества стран, исполь¬зующих тот или иной язык) выбрала своими официальными, или рабочими языками следующие шесть языков: английский, французский, испанский, русский, арабский и китайский. Особое место среди них принадлежит в настоящее время английскому языку.
Английский язык является родным для более, чем 400 миллионов чело¬век, живущих в 12 странах мира, в том числе: США, Великобритании, Канаде, Австралии, Новой Зеландии. В более чем 30 странах, таких, например, как Индия, Пакистан, Бирма, Филиппины, Малайзия, Гана, Замбия, Сингапур и других, он широко используется в государственных масштабах наравне с другими национальными языками. Английский язык занимает первое место в мире среди иностранных языков, изучаемых в средней и высшей школах, в кружках и на курсах системы образования взрослых. Во Франции, например, обязательный четырехлетний курс обучения английскому языку проходит 85% учащихся средней школы. В России английский язык изучает около 70% учащихся средних и высших учебных заведений. В ФРГ во время одного из опросов общественного мнения 44% опрошенных заявили, что владеют англий¬ским языком. В Италии знание английского языка выступает как обязательное условие при занятии многих должностей, связанных с эксплуатацией современ¬ной техники. Владение английским языком становится нормой для научно-технической интеллигенции большинства развитых стран. Он является основ¬ным средством общения при контактах иностранных туристов с обслуживаю¬щим персоналом на всех континентах. Полагают, что в настоящее время около 1 миллиарда людей, то есть одна пятая населения нашей планеты, в той или иной степени владеют английским языком.
В современном мире английский язык играет исключительно важную роль в таких областях человеческой деятельности как наука, техника, эко¬но¬мика, торговля, дипломатия, туризм. Когда шведские, немецкие или даже японские ученые хотят сообщить своим иностранным коллегам о своих откры¬тиях или поделиться интересными результатами, они публикуют научные статьи в журналах, выходящих на английском языке. Этот язык является меж¬ду¬народным языком в авиации и судоходстве, 80% всей информации, зало¬женной в компьютеры мира, представлено на английском языке. Он выступает в качестве рабочего языка абсолютного большинства международ¬ных научных, техничес¬ких, политических и профессиональных международных конгрессов, конферен¬ций, симпозиумов и семинаров. Таким образом, английский язык в наше время выполняет ту же роль, которую в Европе в средние века играла латынь.
Среди различных вариантов современного английского языка особое положение занимают два: британский (Великобритания, Австралия, Новая Зелан¬дия) и американский (США, Канада). Влияние британского варианта связано с тем, что он традиционно используется в качестве предмета изучения в системе образования большинства стран мира. Возрастание роли американ¬ского варианта объясняется тем местом, которое занимают Соединенные Штаты Америки в современной экономической, научной и культурной жизни и прежде всего деятельностью средств массовой информации (кино, телевидение, видео, печать). Американский и британский варианты не являются различными языками, и это подтверждается практикой: американцы, канадцы, англичане, австралийцы и новозеландцы без труда общаются, между собой. Однако полагая, что общего в данных вариантах английского языка намного больше, чем разного, не следует забывать, что такая оценка носит качественный характер. Естественно, что конкретных отличий достаточно много, причем особенно они заметны в лексике. Несколько слов о природе лексических особенностей американского варианта английского языка.
В XVII веке на Атлантическое побережье американского континента прибыли первые переселенцы из Англии, говорившие на разных диалектах. В самый ранний «колониальный» период у переселенцев появилась потребность дать названия местным растениям, животным, реалиям и традициям. Источ¬ни¬ками новых слов стали многочисленные индейские языки: Igloo-иглу (ледяная хижина эскимосов), skunk-скунс (животное).
Другой культурный контакт, оказавший влияние на формирование лексики американского варианта, был с французским языком переселенцев из Франции: Brave-храбрый, bureau-бюро, depot-депо, склад, prairie-прерия, pumpkin-тыква, rapids-речной порог. Много слов было заимствовано из испанского языка: Corral-загон для скота, lasso-лассо, mustang-мустанг, sombrero-сомбреро. Датская колония Нью-Амстердам на месте современного Нью-Йорка тоже оставила свой лингвистический след: Boss –босс, хозяин, bush-куст, sleigh-сани, waffle-вафля. Заимствования из африканских языков были очень незначительны. Например: Okra -окра (растение), voodoo-колдун.
Самый большой приток новых слов наблюдался в XIX-XX веках, когда в США прибыли миллионы иммигрантов из многих стран мира. Итальянцы привезли, в частности, свою национальную кухню и соответствующие слова:
Pizza- пицца, spaghetti-спагетти. Есть в американском варианте английского языка и различные слова немецкого происхождения:
Hamburger –гамбургер, liverwurst -ливерная колбаса.
Еще одним источником новых слов стали американские политические институты, традиции, жизненный клад, научные открытия и изобретения: Assembly –ассамблея. Слова, связанные с развитием современной культуры: кино, театра, музыки, телевидения. Многие из них быстро вошли в британский вариант и даже другие языки мира: Jazz, pop music, rock group, TV serial.
Таким образом, лексика американского варианта очень разнообразна и ее специфические черты определяются, с одной стороны, заимствованиями из других языков, а с другой, различного рода инновациями, словотворчеством и в целом динамичным развитием американского общества. Сравнивая лексику американского и британского вариантов, можно выделить три основные категории: I. Общие слова; II. Общие понятия-разные слова; III. Слова без аналогов. I. Общие слова: Man-мужчина, sky-небо, treе-дерево и тысячи, и тысячи других одинаковых в обоих вариантах. Это одна из причин, почему американцы и англичане без труда понимают друг друга. Важно понимать, что при всех ее различиях лексика британского и американского варианта опирается на один мощный фундамент. II. Общие понятия – разные слова. Вторая группа включает большое число примеров, когда для обозначения понятий или реалий, существующих в британской и американской культурах, используются разные слова: Брюки-pants (amer.), trousers (брит.), пальто-coat ((амер.), overcoat (брит.), метро-subway (амер.), underground (брит.), бензин-gas (амер.), petrol (брит.), учащийся (в школе)-student (амер.), pupil (брит.), футбол (европейский)-soccer (амер.), football (брит.). III. Слова без аналогов. К третьей группе относятся слова, обозначающие понятия или предметы, не имеющие аналогов в другой стране. Например, географические термины, названия растений и животных, национальных видов спорта и их терминология. Canyon (амер.)-каньон, caribou (амер.)-карибу (канадский олень), cricket (брит.)-крикет (спорт), baseball (амер.)-бейсбол.
Спеллинг: наибольшее влияние на американский спеллинг оказал Уэбстер (Webster), который в свое время предложил ряд реформ, простивших написание целой категории английских слов Наиболее характерные отличия следующие: Honour (брит.)-honor (амер.)- честь, programme (брит.)- program (амер.)-программа, theatre (брит.)- theater (амер.)-театр, speciality (брит.)- specialty (амер.)-специальность, tyres (брит.)- tires (амер.)-шины, advertise (брит.)- advertize (амер.)-рекламировать.
Что касается фонетики и грамматики, то отличия в этих областях невелики. Разница в произношений отдельных звуков и слов, интонации, ударении и ритме, употреблении отдельных грамматических структур не является препятствием при общении образованных людей.
Какой же вариант английского языка следует изучать иностранцу? Любо¬пытный эксперимент был проведен в одном из польских университетов. Одна группа студентов обучалась американскому, а другая-британскому варианту. Испытания по окончании курса выявили не значительные отличия в грамм¬матике и лексике. Что же касается фонетики, то большинство студентов го¬во¬рило по английские с ярко выраженным польским акцентом. Вывод прост: необходимо изучать не британский или американский вариант, а английский язык, корректируя те или иные элементы содержания в зависимости от целей обучения.
Разговорный стиль употребляется в обыденной речи, в беседах. Цель разговорного стиля-общение, обмен мыслями, впечатлениями. Обычная форма реализации этого стиля-диалог.
В разговорном стиле отсутствует предварительный отбор языкового материала. В нём употребляются, наряду с нейтральными, сниженные разговорные языковые средства: слова и фразеологизмы разговорного стиля (например: брякнуться, ледяшка, наболтаться, ни б ни ме, с жиру бесится, бедовая голова); просторечные слова например: давеча, завсегда); эмоцио¬нально окрашенные слова (например: тётенька, мальчонка, духотища, род¬ненький); слова с переносными значениями; частицы, междометия; обращения, вводные лова, слова-предложения, неполные предложения, повторы слов, ослабление синтаксических связей между словами и др.
В разговорном стиле большую роль играют внеязыковые факторы: мимика, жесты, окружающая обстановка. У американцев, как и у каждого народа, есть свои характерные особенности. Что же отличает американцев?
Во первых, это индивидуализм. Это не значит, что американец игнорирует окружающих его людей, или агрессивен по отношению к ним, или ведет себя эгоистично. Индивидуализм американцев зиждется на убеждении, что каждый человек лучше всего сам позаботится о своих интересах. Корни этого убеждения уходят в протестантскую религию, где считается, что каждый человек отвечает перед богом за свои деяния и что богу угодны люди, добросовестно работающие и многого достигшие. Поэтому в системе воспитания в США большой акцент делается на индивидуальном развитии каждой личности. Отсюда и дух соперничества даже в отношениях между друзьями, и стремление молодежи как можно раньше начать самостоятельную жизнь и многие другие особенности. Популярны высказывания: «Каждый за себя, (Every man for himself), «Каждому свое» (To each his own) и особенно «Займись своим делом» (Do your own thing).
Во вторых, равенство. Это понятие чрезвычайно важно для американцев и предполагает, что человек относится к другим людям как к равным, даже если они таковыми и не являются, и что у всех людей равные возможности достичь жизненных выгод. Американцы осознают классовые различия, но стараются вести себя так, как будто их нет. Этим во многом и объясняется то, что американцы, даже малознакомые и независимо от возраста, обращаются друг к другу по имени.
В третьих, дружелюбие. Большинство населения страны не живет на одном месте и очень часто переезжает. Естественно, что люди владеют прекрасно развитыми навыками коммуникации и легко знакомятся с новыми людьми. С первого момента знакомства можно почувствовать их сердечность и дружелюбие, однако это не предполагает стремление к продолжительной, тесной дружбе. Следует иметь в виду, что для образования действительно тесных дружеских связей необходимо время, которого у большинства аме¬риканцев нет, т.к. они часто меняют местожительство, место работы или учебы.
В четвертых, добросовестный труд. Американцы рассматривают добро¬совестный труд как путь к достижению личного успеха и материального благополучия. У каждого американца с детства сформировано убеждение, что каждый человек, благодаря настойчивости, таланту и, главным образом, добросовестной работе может достичь в жизни необычайно многого. Именно поэтому поощряется желание детей подработать, именно поэтому высоко ценятся такие качества, как аккуратность, пунктуальность, профессионализм.
Необходимо отметить и некоторые особенности в поведении амери¬канцев. Не принято часто касаться друг друга, женщинам ходить под куру друг с другом. Частые телесные контакты между мужчинами не принято. Однако при прощании и встрече мужчины здороваются за руку, хорошие друзья, осо¬бенно если они расстаются надолго, при прощании обнимут друг друга, но никогда не целуются. Женщины при прощании могут обнять друг друга, по¬целоваться один или два раза или просто прикоснуться друг к другу щеками. При прощании мужчина и женщина могут пожать друг другу руку, при этом ини¬циатива, как правило, исходит от женщины; могут дружески обнять друг друга.
При разговоре американцы стараются находиться от собеседника на расстоянии приблизительно в полметра и часто, но не постоянно, смотрят в глаза собеседника. Дистанция между людьми обычно увеличивается, если один из собеседников подчиненный, а второй начальник, и уменьшается, если это близкие друзья.
Использованная литература
1. Фрепсис Бекон, русско-английский разговорник.
2. М.Т.Баранов, Т.А.Костяева, Русский язык.

English is the universal world language
In the modern world the English language plays a crucial role in the areas of human activity as science, technology, economics, trade, diplomacy, and tourism. When Swedish, German or Japanese scientists want to inform our foreign colleagues report their findings or share interesting results, they publish scientific articles in journals, coming in English. This language is the international language of aviation and shipping, 80% of all information stored in the computers of the world, presented in English.
The article studies the role of English in the modern world.
Keywords: English, modern world, human activity, international language

İngilis dili universal dünya dilidir
Bu gün dünyada ingilis dili elm, texnologiya, iqtisadiyyat, ticarət, diplomatiya və turizm kimi insan fəaliyyəti sahələrində mühüm rol oynayır. Alman, isveç və ya yapon elm adamları xarici həmkarları onların elmi nəticələri, hesabat, məlumat və ya maraqlı nəticələrini bölüşmək istədikləri zaman, yalnız ingilis dilindən istifadə edirlər, ingilis dilində olan jurnallarda elmi məqalələr dərc edirlər. Bu dil, aviasiya və göndərmənin beynəlxalq dilidir, dünyanın kompüterdə saxlanan bütün məlumatlarının 80%-i ingilis dilində təqdim olunur.
Məqalədə müasir dünyada ingilis dilinin rolu öyrənilir.
Açar sözlər: İngilis dili, çağdaş dünya, insan fəallığı, beynəlxalq dil

Нурлана Нагиева
Теория перевода: нечто надуманное или реальность
Наверно логика становления любой научной теории дублирует универсальные модели. Если это действительно так, то в области нашей специализации воспроизводство такого рода моделей, несмотря на наполнение их конкретным содержанием, есть всего лишь частный случай. Такой универсальной моделью формирования научной теории является, например, накопление эмпирических знаний, предполагающих рациональное осмысление, а затем и соответствующее рациональное осмысление. Эмпирическое накопление фактов в области переводоведения означает не что иное, как ознакомление с переводом и его изучение на фоне сопоставления с оригиналом. Никакой другой эмпирики здесь быть не может. Наивная оценка перевода обычно сводится к утверждениям типа нравится или не нравится. Рациональное осмысление само по себе предполагает некоторое знакомство, если не с теорией, то хотя бы с минимумом общепринятых принципов и подходов. Тут возникает вопрос о реальности теории или хотя бы об относительной завершенности процесса формирования, позволяющего собственно говорить о соответствующей теории. Что касается теории перевода, то существуют книги, обобщающие опыт в области конкретных переводов, что дает основание говорить о теории перевода. Ведь любое обобщение опыта и его описание и означает становление теории. Переводоведение, несмотря на огромную практическую значимость исследований, до сих пор не имеет собственного индекса по защите диссертаций. Всё зависит от доминирования в конкретной работе лингвистического или литературоведческого аспекта (2, 153). В первом случае диссертация защищается по двум лингвистическим индексам, соответствующим языкам сопоставляемых текстов, или по одному индексу – сопоставительное языкознание. Во втором случае соответственно диссертация защищается по двум литературоведческим индексам. Индекса по компаративному литературоведению также не существует.
Складывается не совсем понятная ситуация. Значимость переводческой деятельности растет с каждым годом. Накоплен огромный опыт по накоплению стандартных ошибок. Растет число рациональных предложений по улучшению работы. Об этом единодушно говорят все знатоки переводоведения (1; 2; 3; 4; 5). И все же индекса по переводу не было ни в советское время, ни сегодня. Значит, чего-то не достает переводоведению. Переводоведение, как свидетельствует опыт анализа многочисленных исследований, оперирует из года в год одними и теми понятиями, что само по себе может восприниматься как свидетельство их фундаментального характера. Важнейшим среди этих понятий является «адекватность».
На наш взгляд, «адекватность» может оцениваться с двух сторон. В первом случае адекватность вполне может быть воспринята как закономерное явление. И в самом деле, если речь идет о переводе, то по необходимости мы ищем соответствия оригиналу. Всегда актуален вопрос о том, сумел или не сумел переводчик передать содержание оригинала. Во втором случае решается проблема намного более сложного порядка. Мы критически оцениваем перевод, отыскивая в нем черты, восхитившие нас в оригинале. Проблема усугубляется в том случае, когда перед нами перевод гениального произведения. Понятно, что ни один, даже самый талантливый, переводчик не способен воспроизвести гения. Имеем ли мы право требовать от переводчика адекватного перевода, иными словами, воспроизведения в полном объеме содержания произведения, созданного гениальным писателем. Возможно ли создать на другом языке адекватного «Искендернаме» или «Гамлета»? Конечно же, нет! Здесь ответ должен быть совершенно однозначным и категоричным. Но в таком случае что же понимать под адекватностью? Означает ли это, что требование адекватности актуально в том случае, когда переводят обычного писателя, а когда речь идет о писателе гениальном, то требование адекватности снимается само собой?
Как в первом, так и во втором случае встает вопрос о сущности того феномена, который определяется как содержание произведения? Что такое содержание произведения, которое мы ищем в переводе и когда не находим, начинаем ругать переводчика. Лингвистический анализ сродни математическому. Как правило, идет анализ непосредственно составляющих, а затем сложение данных. Правда, поскольку науки-то гуманитарные, всегда остается некоторый остаток, определяемый то как фоновая информация, то как экспрессия, то как подтекст и т.п. На самом деле в тексте оригинала присутствует тот дух автора, который всецело индивидуален и который не передается в переводе. Понимание сложности или невозможности адекватной передачи содержания оригинала побуждает переводчиков искать рациональные объяснения этому, поскольку, как показывает опыт, отказываться от претензий на адекватность переводчики не желают. Начинают говорить о том, что перевод обязательно должен отходить от оригинала и приближаться к адресату перевода. Иными словами, произведение должно быть понятно именно той публике, которой оно предназначено. Следовательно, отход от оригинала и мотивирован, и закономерен. С этим можно соглашаться, можно и не соглашаться, однако всякое явление так или иначе должно соответствовать каким-то логическим нормам. Например, принято считать, что перевод служит мостом, соединяющим различные культуры. Но если мы приближаем оригинал к адресату перевода, то мосты просто не нужны. И сближения культур, следовательно, также не происходит.
Ключевым понятием в контексте этих рассуждений вновь оказывается «содержание оригинала». Как будто бы данное понятие вполне может быть понято однозначно и не предполагает различных трактовок. На деле оказывается, что, даже будучи однозначным, оно достаточно сложное. Речь идет не о том, что кто-то понимает словосочетание содержание оригинала или вообще содержание произведения в прямом смысле, а кто-то в переносном. Дело в том, что могут быть более или менее узкие и широкие подходы к феномену «содержание оригинала».
Чаще всего под содержанием оригинала понимают сюжет и фабулу художественного произведения. На самом деле исследователи отмечают, что содержание имеет отношение к двум разным уровням текста. Первый уровень, о котором обычно не говорят, это уровень языка произведения. Именно содержание языка произведения составляет первый, если не основной, уровень текста. Именно на этом уровне реализуются системные связи между отдельными единицами языка, живущие своей независимой от автора жизнью. Сегодня когнитивная лингвистика говорит о такой реальности текста, как языковая картина мира. Более обычным термином, который в силу приобретения широкой употребительности потерял свое терминологическое значение, является национальный менталитет. Согласно фундаментальным положениям когнитивной лингвистики, миропонимание народа отражается в языке и реализуется в речи самопроизвольно, репродуцируется независимо от желаний и коммуникативных интенций говорящих. Именно поэтому чрезвычайно сложно передать смысл описываемых в оригинале ситуаций. Дело в том, что они реализуются в пространстве языковых стандартов, модели которых носят оригинальный характер. Разумеется, в этой области не исключены и универсальные модели, характеризующие общечеловеческое мышление. В данном случае речь идет о сложностях перевода, поэтому не общечеловеческое, а национально-культурное становится предметом исследования. Говоря о своеобразии национального характера и невозможности его передачи в переводе, чаще всего обращают внимание на самые яркие языковые средства, такие как фразеологизмы, пословицы и поговорки. Важно понять, что первостепенная важность в этой области принадлежит самым обычным словам. Именно слово как элемент семантической системы языка несет на себе основную нагрузку по манифестации национально-культурной информации.
Стоит еще раз повторить банальную мысль о том, что сама по себе эквивалентность слов двух языков носит искусственный характер. Отдельные слова оказываются именно в силу отдельности в состоянии искусственной изоляции от системы. Все решают не слова, а их комбинации, релевантные для той или иной национально-исторической системы смысла. Говоря о препятствиях лексического характера для перевода, следует обязательно упомянуть такой фактор, как внутренняя форма. Общеизвестно, что внутренняя форма это всего лишь этимологическое значение, которое ни в коем случае не стоит смешивать с актуальным значением. Проблема в том, что контекст способен актуализировать внутреннюю форму, а художественный контекст делает это очень часто. Понятно, что переводу подлежат слова в их актуальном значении, но не в этимологическом.
В заключении следует отметить, что собственно событийное содержание художественного произведения невозможно вырвать из рамок, организуемых национальным языком. Можно использовать самые разные термины когнитивного языкознания и когнитивного литературоведения, но ясно одно – вне языка нет литературы. Переводчик решает свои проблемы на двух уровнях, каждый из которых чрезвычайно серьезен и просто не предполагает «переведение» смысла в другую систему кода.
На наш взгляд, переводчик, как и перевод в целом, не должен претендовать на адекватность, если под адекватностью действительно понимать отсутствие несовпадений. Такое просто невозможно, поскольку содержание реализует себя в пространстве кода, память которого игнорировать нельзя. Перевод должен стремиться найти наиболее оптимальное выражение заданного смысла, а не наиболее адекватное выражение в языке перевода. В этом, на наш взгляд, состоит существенное различие между нашими претензиями и нашими возможностями. Точнее, возможностями языка, который живет своей жизнью и которому предлагают на время забыть о собственной судьбе и воплотить нечто иное.
ЛИТЕРАТУРА
1. Самсонов В.Ф. Значение и перевод. Спецкурс. Челябинск: ЧГПИ, 1978.
2. Федоров А.В. Основы общей теории перевода. М.: Высшая школа, 1983.
3. Швейцер А.Д. Перевод и лингвистика. М.: Воениздат, 1973.
4. Экспрессивность текста и перевод. Сборник статей. Казань: Изд-во КГУ, 1991.
5. Эткинд Е.Г. Художественный перевод: искусство и наука // Вопросы языкознания, 1970, № 4, с.15-29.
XÜLASƏ
Məqalə müasir tərcümə nəzəriyyəsinə həsr olunub. Məqalədə tərcüməşünaslıq diskursunun ən vacib məsələləri ön plana çəkilir və müzakirə olunur. Qeyd olunur ki, müasir tərcüməşünaslıqda tərcümənin orijinala tam uyğun olması heç şübhə altına qoyulmur. Təhlil isə bu fikri şübhə altına qoyur. Ən vacib sual isə tərcümənin orijinala oxşaması nə dərəcədə vacibdir sualıdır. Bəlkə heç tərcümə orijinala tam uyğun olmamalıdır.
SUMMARY
The article deals with the theory of the modern translations. The article emphasizes and discusses the most important issues of translation discourse. It is noted that, to date, there is no doubt that translation is fully compatible with the original. The analysis casts doubt on this idea. The most important question is how important is the similarity of translation to the original. Maybe it should not be compatible with the original.
Ключевые слова: перевод, адекватность, теория, практика, эмпирика, рациональность
Açar sözlər: tərcümə, uyğunluq, nəzəriyyə, təcrübə, empirik, rasional
Key words: translation, adequacy, theory, practice, empiricism, rationality
Рецензент: проф.М.Джафаров
Хаnımana Fətəli qızı Манафлы
Азярбайъанда натиглик сянятинин тарихи
Бцтцн халгларын тарихиндя сюз вя сюз сяняти юз башланьыъыны лап гядим заманлардан алмышдыр. Сюзц дцнйанын бязяйи адландырмышлар. Ата-аналар ювладларына щямишя «сюзцнцн гядрини бил», «данышыьына фикир вер», «артыг данышма», «йерсиз данышма» - дейя юйцд-нясищят вермишляр. «Гылынъ йарасы саьалар, сюз йарасы саьалмаз», «Сюз вар даьа галдырар, сюз вар даьдан етдиряр», «Сюз вар эяляр кечяр, сюз вар дяляр кечяр», «Ширин сюз иланы йувасындан чыхарар» вя с. бу кими аталар сюзляринин дярин мянасы вардыр. Биз адамлары сюзляри вя ишляри иля гиймятляндиририк. Йяни мараглы сющбятляри иля гялбляря тясир едян, инсанлара севинъ эятирян, онларын дцнйасыны зянэинляшдирян щяр бир натигя дярин щюрмят вя ещтирам бясляйирик. Лап гядим дюврлярдя ата-бабаларымыз нитг мядяниййятинин илк тяблиьатчылары олмушлар. Бунларын ися эюзял нцмуняляри Азярбайъан шифащи халг ядябиййатында горунуб сахланмыш, аталар сюзляриня, мясялляря, устаднамяляря чеврилмишдир: «Ъан де, ъан ешит», «Аъы дилля щамыны юзцндян инъик саларсан», «Яввял дцшцн, сонра даныш», «Аъы йесян дя ширин даныш», «Сюзц билмяйян аьыз баша тохмаг вурдурар», «Камиллийин кяламындан бялли олур» вя с. Улу бабаларымыз сюзц кимя вя щарда демяйи дя эяляъяк нясилляря тювсийя етмишляр. Эюрцндцйц кими, фолклор нцмуняляриндя беля юйцд-нясищятляря, эяляъяк натигляря верилян мяслящятляря тез-тез раст эялирик. Сюзц неъя демяк мясяляси сяняткар ашыгларын йарадыъылыьында да мцщцм йер тутур. Мясялян:
Еля сюйля, еля давран эярдишдя,
Бир тямиз гялб сяндян гараланмасын. (Ашыг Алы)
Динляйяня тясир етсин дейя, сюзц неъя сюйлямяк щаггында «Китаби – Дядя Горгуд» дастанында, «Оьузнамя»дя, халг байатыларында йцзлярля мараглы нцмуняляр вардыр.
Натиг цчцн сюзцн дейим тярзи иля йанашы, неъя сюз сечмяк мясяляси дя ваъибдир. Шифащи халг ядябиййаты нцмуняляриндя буна аид дя чохлу мисаллар вардыр. Мясялян, «Оьузнамя»дя «Билмядцэин сюйлямя», «Сюз вар, аш битиряр, сюз вар баш йетцряр» вя с.
Шифащи халг ядябиййатынын бцтцн жанрларында натиглик мящаряти, натигин шяхси кейфиййятляри щаггында улуларымызын халг йарадыъылыьы чешмясиндян сцзцляряк эялян йцзлярля фикирляри вардыр. Нитг, щяр щансы фикир, динляйиъийя тясир етмяли, онда мцяййян щиссляр ойатмалыдыр. Йяни йахшыны тяблиь етмяли, писи ися тянгид етмялидир. Бу бахымдан шифащи халг ядябиййатынын нитг мядяниййятинин тяблиьиндя бюйцк ролу вардыр. Натиг нитгинин тясирли олмасы цчцн халг ядябиййаты инъилярини йахшы мянимсямяли, ону башгаларына да ашыламалыдыр.
Азярбайъан халгынын натиглик сянятинин кюкляри кечмишляря эедиб чыхыр. Щяля гядим дюврлярдян тойларымызда ат чапмаг, эцляш тутмаг, гылынъ ойнатмаг, нишан алмагла бярабяр, чыхыш етмяк адяти дя чох гядимдир. Бу эцнцмцздя онлара «масабяйи» - дейирляр. Яввялляр ися онлара «саги» дейярдиляр. Бу, натиглийин мяишят нювцня аиддир. Той вя шянликлярдя мцхтялиф сявиййяли, мцхтялиф характерли, мцхтялиф йаш дюврцня аид инсанлар иштирак едирляр. Бурада йерсиз бир сюз, габилиййятсиз бир ифадя, лазымсыз щярякят щяр шейи мящв едя биляр. Она эюря дя тойларымызда бу мцщцм вязифя тяърцбяли натигляря, аьыл-камал сащибляриня тапшырылыр. Бундан башга ел-обанын аьсаггаллары, аьбирчякляри, дцнйаэюрмцшляри, зийалылары юз натиглик мящарятляри, нитгляри иля йас мяълисляриндя дя апарыъы рол ойнамыш вя ойнайырлар. Тарихдян «дявриш» ады иля танынмыш шяхсляр матям мяълисляриндя олар, мцхтялиф щадисяляри, мцхтялиф мясяляляри натиглик сянятинин эцъц иля данышмагла адамларын диггятини ъялб етмяйи баъарырдылар. Онлар юз чыхышлары иля йасда оланларын диггятини башга мясяляляря ъялб едир, онлары овундурурлар. Башга халгларын тарихиндя олдуьу кими Азярбайъан халгынын тарихиндя дя натиглик сяняти чятин бир йол кечмишдир. Азярбайъанын зянэин сярвяти олдуьу цчцн даим торпагларымыз бир-биринин ардынъа йаделлилярин басгынларына мяруз галмышдыр. Бу заман дцшмяня гаршы щям гылынъла, щям дя сюзля вурушмушлар. Сянят адамлары дцшмянлярин чиркин ниййятлярини тясвир едяряк халгын эюзцнц ачыр вя онлары мцбаризяйя чаьырырдылар.
Шаир вя йазычыларымызын, елм хадимляримизин Азярбайъанда натиглик сянятинин инкишафында бюйцк хидмятляри олмушдур. Орта яср Азярбайъан натиглик сянятинин ян эюркямли нцмайяндялярин¬дян бири Нясряддин Туси олмушдур. Туси истяр юз дюврцнцн, истярся дя тарих бойу Шяргин ян истедадлы, нцфузлу, эюркямли алимляриндян бири кими дяйярляндирилмишдир. Онун «Яхлаги-Насири» ясяриндя сюзцн гцдрятиня йцксяк гиймят верилмишдир: «Чох данышмамалы, башгасынын сюзцнц йарымчыг кясмямяли, башгасынын наьыл етдийи щекайя вя рявайяти билирся, буну цзя вурмамалы вя онун данышыб гуртармасына имкан йаратмалыдыр. ...Бюйцклярля данышаркян кинайя ишлятмямяли, ня бяркдян, ня йавашдан, мцлайим сясля сюзцнц демялидир. Данышдыьы мясяля гялиздирся, айдын мисалларла изащ етмяйя чалышмалыдыр, гыса вя йыьъам данышмалыдыр. Йабанчы кялмяляр ишлятмямяли, гондарма ибаряляр дцзялтмямяли, она дейилянляря ахыраъан гулаг асмамыш ъаваб вермямяли, дейяъяйи фикри бейниндя биширмямиш дилиня эятирмямяли, ещтийаъ олмадыгда сюзц тякрар етмямялидир. Налайиг сюзляр ишлятмямяли, дилини сюйцшя юйрятмямялидир. Сюз вахты ял-голуну ишя салмамалы, гаш-эюзцнц ойнатмамалыдыр. Беля щярякятляри йалныз данышылан ящвалат тяляб етдикдя нязакятли вя эюзял бир тярздя эюстярмяк олар» Беляликля, верилян нцмунялярдян дя эюрцнцр ки, Н.Туси мядяни нитгя верилян бцтцн тялябляря тохунмушдур. О, нитгя вя натигя мцвяффягиййят газандыран бцтцн амилляри сайыр. Тусийя эюря инсан щисс вя дуйьуларыны йахшы ифадя едя билмяк цчцн мцнасиб сюзляр сечиб, онлары йерли-йериндя ишлятмяйи баъармалыдыр, нязакятли олмалы, гейбят, бющтан, ифтира, йаланчылыгдан чякинмяли, о хасиййятдя олан инсанларла цнсиййят сахламамалы, аз данышмалы, чох ешитмялидир. Цмумиййятля, эюзял вя айдын данышмаг габилиййятинин эцъц, бцтцн дюврлярдя габагъыл инсанлар тяряфиндян йцксяк гиймятляндирилмишдир.
Азярбайъанын эюркямли сюз усталары да щямишя нитг мядяниййятини инкишаф етдирмяйя, йыьъам вя тясирли данышмаьа, нитгдя ишлядилян сюзлярин сафлыьына, йерли-йериндя дейилмясиня вя с. бу кими тяляблярин эюзлянилмясиня хцсуси диггят вермишляр. Дащи шаир Низами Эянъяви гыса, лакин кясярли вя тясирли данышмаг, данышаркян сюзляри мящарятля сечиб ишлятмяк барядя беля дейирди:
«Инъи тяк сюзляр сеч, аз даныш, аз дин,
Гой аз сюзляринля дцнйа бязянсин.»
Бюйцк мцтяфяккир сюзц дцнйанын бязяйи вя ачары адландырырды. Низаминин «Исэяндярнамя» ясяриндя натиг сурятинин йарадылмасы да чох мараглыдыр. Бюйцк шаир Нясиминин йарадыъылыьында натиглик сяняти хцсуси бир мярщяля тяшкил едир. О, философ шаир олмагла йанашы, ейни заманда аловлу натиг иди. Нясиминин нитгиндя мярдлик, яйилмязлик, мцбаризлик щиссляри чох эцълц иди. О, Бакыда, Сурийада, Иранда, Тцркийядя атяшли нитгляр сюйлямишди.
Щюкмдар вя шаир Шащ Исмайыл Хятаинин дюврцндя Азярбайъан дилинин дювлят дилиня чеврилмяси Азярбайъанда натиглик сянятинин инкишафына мцсбят тясир эюстярмишдир. Шащ Исмайыл Хятаи юзц дя ана дилиндя нитгляр сюйлямиш вя сюз сяняти щаггында шеирляр йазмышдыр:
Сюз вардыр кясдиряр башы
Сюз вардыр кясяр савашы
Сюз вардыр аьулу ашы
Бал илян едяр йаь бир сюз.
Халгыны, ана дилини юз ъанындан артыг истяйян, онун горунмасы вя инкишаф етдирилмяси цчцн бюйцк фядакарлыг эюстярян дащи Фцзулийя эюря сюз вя дил инсанын юзцдцр, онун варлыьыдыр, онун гядир-гиймятидир. Фцзулинин фикринъя, гиймятли сюз сюйлямяк асан дейил. О, гиймятли сюзц дянизин дибиндяки инъи щесаб едир вя ону ялдя етмяк цчцн мярифят дянизиндя цзмяйин ваъиблийини эюстярир.
Олмайан гявваси-бящри мярифят ариф дейил,
Ким сядяф тяркиби-тяндир, люлюи-шящвар-сюз…
Шаир бурада сядяфин тяркибиндя гиймятли инъи олмасы иля инсанын сюзцнцн дя онун дахили аляминин ифадяси олдуьуну бядии шякилдя мцгайися едир. Азярбайъанда натиглик сянятинин инкишафында китаб чапындан чох-чох яввял ашыглар бюйцк рол ойнамышдырлар. Чалмаьы, ойнамаьы баъаран ашыглар щюкмян мараглы, ряван данышмаьы да баъармалы идиляр. Бунсуз динляйиъилярин гялбиня йол тапмаг мцмкцн дейилди. Бурадан да беля нятиъя чыхыр ки, Азярбайъанда натиглик сянятинин инкишафында ашыг йарадыъылыьынын да тясири аз олмамышдыр. Ашыг Гурбан, Сары Ашыг, Ашыг Алы, Хястя Гасым вя башгаларынын Азярбайъан дилинин ъилаланмасында бюйцк хидмятляри олмушдур. Бу бахымдан юмрцнц-эцнцнц саз вя сюз сянятиня баьлайан Ашыг Ялясэяр йарадыъылыьы сяъиййявидир. Вятяни эязиб-долашан халг сяняткары щяр йеря юзц иля мцдрик сюз вя ширин сющбят апармыш, халгы эюзял инсани кейфиййятляря малик олмаьа, азадлыьа вя мцбаризяйя сяслямишдир. Драматурэийанын баниси, философ М.Ф.Ахундов юзцнцн бядии, ядяби-елми йарадыъылыьында эюзял, ифадяли вя мядяни нитг нцмуняси вермякля бярабяр, цмумиййятля, нитг мядяниййяти вя натиглик сяняти, сящня сяняти, сящня нитги, йазылы нитг вя с. щаггында чох гиймятли нязяри мцлащизяляр иряли сцрмцшдцр.
М.Ф.Ахундов нитгин мязмун вя ифадя эюзяллийини, онун ян мцщцм яламяти кими дюня-дюня гейд едиб диггят мяркязиня чякир. Бу ъцр фикирляря онун «Тянгид рисаляси», «Критика» мягаляляриндя раст эялирик. О, эюстярир ки, фясащятли кялам ондан ибарятдир ки, мцхтясяр вя айдын олсун. Билирик ки, орфоепийа дцзэцн тяляффцз гайдаларыны, орфографийа ися дцзэцн йазылыш гайдаларыны ящатя едир. Азярбайъан дилиндя бу мясялялярля илк дяфя М.Ф.Ахундов мяшьул олмушдур. Сящня данышыьы, сящня нитги проблемляриндян дя илк дяфя бящс едян М.Ф.Ахундов олмушдур.
ХХ ясрин ян бянзярсиз натиги, мцтяфяккири Щейдяр Ялийев иди. Натиглик уникал бир сянят, илащи верэиси, икинъи «мян» демякдир. Бюйцк шяхсиййят, хцсусиля сийасятчи вя дипломат, дювлят башчысы цчцн натиглик олдугъа ваъибдир. Натиглик дцнйа шющрятли сийасятчи, бюйцк ъясарят вя ирадя, феноменал йаддаш сащиби, мцстягил Азярбайъанын гуруъусу Щейдяр Ялийевя мяхсус фитри истедадлардан бири иди. Бир чох мцтяхяссисляр щяля дя улу юндярин нитгиндяки эюзяллийин, ъазибянин, сямимилийин сиррини ача билмяйибляр. Щ.Ялийев щяр щансы бир мювзуда данышанда тягдим едилян сащянин ясл билиъиси кими чыхыш едирди. Истяр ядябиййат олсун, истяр тарих, мусиги, театр, ряссамлыг, игтисадиййат, сийасят – фярг етмирди. О, лидер иди! Щяр кяс бу унудулмаз инснын гейри-ади йаддашына, натиглик габилиййятиня щейран галырды. Еля ширин, еля ъазибяли данышырды ки, щамы вурьунлугла гулаг асарды. Дяфялярля етираф едилиб ки, Щ.Ялийевин натиглик мящарятинин аналогу йохдур.
Щ.Ялийевин нитги эцълц мянтигя ясасланыр, онун сюйлядийи сюзляр чатдырмаг истядийи мяна вя мязмуну ян дольун вя тясирли шякилдя ифадя едян сюзляр иди. Онун чыхышларында юзцня яминликдян доьан бир никбинлик варды.
Яслиндя Щ.Ялийев юз дярин мязмунлу парлаг нитгляри иля гядим вя эюзял дилимизин ифадя потенсиалыны ашкара чыхарырды. Чцнки о, «Китаби-Дядя Горгуд»ун дилини, Фцзулинин дилини, Хятаинин вя Вагифин дилини, Сабирин вя Вурьунун дилини эюзял билирди.
Щ.Ялийев юз нитгляриндя тякъя щазыркы реаллыгдан доьан проблемляри тящлил етмяк вя дяйярляндирмякля кифайятлянмирди. Ады дцнйа тарихиня дахил олмуш бюйцк бир шяхсиййят кими юлкянин инкишафы, миллятин тарихи, талейи иля баьлы прогнозлар верирди.

Ядябийат сийащысы
1. Н.Абдуллайев. Нитг мядяниййятинин ясаслары. Бакы, 2013, 287 с.
2. А.Бабайев. Азярбайъан дили вя нитг мядяниййяти. Бакы, 2011, 621 с.
3. А.Абдуллайев. Мцяллимин нитг мядяниййяти щаггында. Бакы, 1966, 75 с.
4. Щ.Щясянов. Нитг мядяниййяти вя цслубиййатын ясаслары. Бакы, 2003, 395. с.
Резюме
В статье приводятся сведения об ораторском искусстве в древнем и средневековом Азербайджане, мысли гениальных мастеров слова об ораторском мастерстве, единстве формы и содержания и т.д. Здесь также говорится об ораторских способностях видного представителя азербайджанского ораторского искусства ХХ века Гейдара Алиева. В целом, здесь прослеживается нелегкий путь ораторского искусства, начиная с красноречивых образцов нашего фольклора и до речей знаменитых ораторов современности.
Ключевые слова: речь, оратор, ораторское искусство, культура речи, норма, требование.

In the article are resulted data on oratory in ancient and medieval Azerbaijan, thought of ingenious masters of a word on oratorical skill, unity of the form and the maintenance etc. There is too spoken about oratorical abilities of Heydar Aliyev, as the prominent representative of the 20th century Azerbaijani oratory. As a whole, there is traced hard way of oratory, since eloquent samples of our folklore and before speeches of the well-known orators of the modernity.

Keywords: speech, the orator, oratory, a standard of speech, norm, the requirement.

Эльмира Гаджиева
К вопросу о классификации сложноподчиненных предложений в русском синтаксисе (функциональная классификация)
Предложение – это грамматически оформленная по законам данного языка единица, являющаяся главным средством формирования, выражения и сообщения мысли. Выражая законченную мысль, предложение обладает рядом грамматических признаков, указывающих на его единство и самостоятельность. Предложение, как и другие единицы и категории языка, характеризуются началом обобщенного значения и средств его выражения.
Предложение как главная грамматическая форма выражения и сообщения мысли в процессе общения сначала служило основой для логического анализа суждения как формы мышления. Поэтому уже в античной грамматике теория предложения и теория суждения переплетались, а иногда прямо смешивались. На почве такого смещения, на основе античной теории предложения-суждения и была создана в XVII – XVIII веках универсальная схема предложения и его членов, которая долгое время принималась для анализа предложений всех языков мира. Традиционная школьная теория предложения окончательно сложилась на основе логических учений о суждении в XVIII веке. Логическое направление учения о предложении на Западе опирается на философию И. Канта и Гегеля, а также связано с именем Беккера.
В русской грамматике основы теории предложения, развиваемые в логико-грамматическом плане были заложены М.В. Ломоносовым и углублены его учеником профессором Барсовым, затем свой вклад в учение о предложении внесли А.Х. Востоков, А. Потебня и А.А Шахматов, разрабатывавшие свои оригинальные теории предложения, законы изменения форм предложений в русском языке и определившие разнообразие типов простых предложений (2, с. 44).
С именем А. Потебни связана идея исторической изменчивости языковой формы предложения, идея развития типов предложения.
В синтаксисе русского языка обычно различаются простое предложение и сложное предложение. Простое предложение имеет не только разнообразные формы, но оно может быть осложнено наличием обособленных и однородных членов.
Строительным материалом для сложного предложения является простое предложение. Хотя части сложного предложения по внешнему строению однородны с простыми предложениями, но в составе целого они не имеют смысловой и интонационной законченности, характерной для категории предложения, и, следовательно, не образуют отдельных предложений. Между частями сложного предложения наблюдаются многообразные структурно-семантические отношения, которые выражаются с помощью различных союзов и союзных слов или же бессоюзной связью во взаимодействии с элементами внутренней структуры простых предложений, образующих сложную конструкцию. По этим признакам все сложные предложения разделяются на союзные и бессоюзные. Союзные сложные предложения, в свою очередь, разделяются на сложносочиненные и сложноподчиненные.
Унаследованное от давней традиции деление всех сложных предложений на сложносочиненные и сложноподчиненные очень схематично и условно. В связях, которые по внешности кажутся сочинительными, при более глубоком структурном анализе выступают элементы подчинения. Подчинение иногда оказывается не односторонним, а обоюдным, взаимным. Так, о двойных союзах – лишь, только - как, едва-как, только что-как и т.д. А.М. Пешковский писал: "…решить, что чему подчиняется, невозможно. Случаи эти приходится поставить вне подчинения и сочинения как особый вид связи, при котором необходимое отношение выражено одновременно и однородно в обоих соотносящихся. Условно такое соединение предложений можно назвать "взаимным подчинением". Вместе с тем в подчинении обнаруживается и элементы сочинения.
Изучение всех способов выражения структурных отношений, создающих внутреннее единство сложного предложения, является одной из основных задач синтаксиса. Эта задача сохраняет всю свою силу и по отношению к сложноподчиненным предложениям. Но тут она значительно осложняется. Напряженные поиски новых принципов группировки сложноподчиненных предложений, основанной на глубоком анализе конструктивного соотношения их частей, еще не привели к вполне современным общим результатам. Поэтому в общедоступном изложении русского синтаксиса пока целесообразно воспроизводить, например, классификацию сложноподчиненных предложений на одночленные и двучленные. Эта классификация мало способствует выяснению структурных особенностей разных типов сложноподчиненных предложений. Данное классификационное членение легло в основу структурно-семантической классификации сложноподчиненного предложения, закрепленную за В.А. Белошапковой, которая выделила два типа сложноподчиненных предложений (расчлененные / нерасчлененные) по характеру соотнесенности придаточной части к главной.
По вопросу классификации сложноподчиненных предложений существует много разных точек зрения, которые можно сгруппировать по трем основным направлениям:
традиционное (функциональная); формальное; структурно- семантическое.
Согласно традиционному взгляду сложноподчиненное предложение обнаруживает некоторое сходство с простыми предложениями. Представители этого взгляда считают, что придаточное предложение выполняет роль, аналогичную роли членов предложения. В основе этой классификации лежит идея о параллелизме между придаточными предложениями и членами предложения. В соответствии с этой основной идеей придаточные предложения подразделяются на пять типов:
придаточное подлежащее; придаточное сказуемое; придаточное дополнительное; придаточное определительное; придаточное обстоятельственное.
Эти ученые рассуждают примерно так: сколько членов предложения, столько и типов придаточных предложений. Между тем эта идея не является достаточно последовательной. В языке существуют типы придаточных, которые не имеют аналогов среди членов предложения.
Например: Отец долго не возвращался, что нас беспокоило (присоединительное придаточное предложение).
В связи с этим в пределах данной классификации приходится выделять группу придаточных предложений, связанных с содержанием всего главного предложения в целом, а не с отдельными его членами: придаточные следствия, придаточные присоединительные, придаточные сравнительные. Эти придаточные не имеют параллелей с членами.
Согласно формальной классификации все сложноподчиненные предложения следует подразделять на два подкласса:
1. предложения с союзами; 2. предложения с союзными словами.
Эту точку зрения защищают Пешковский, Петерсон, Шапиро (школа Фортунатова) (2, с. 94).
Представители структурно-семантической классификации пытаются учесть как структурные, так и семантические признаки сложноподчиненного предложения (2, с. 96). Основные идеи структурно-семантической классификации были высказаны еще в прошлом столетии многими русскими языковедами, в частности А.М. Пешковским, согласно которому сложноподчиненное предложение следует разделять на две большие группы, в зависимости от того, что поясняет придаточное предложение. Пешковский считал, что одни придаточные предложения поясняют какое-то понятие в главном предложении, а другие придаточные предложения поясняют все главное предложение в целом.
Идея Пешковского получила в дальнейшем развитие в работах советских лингвистов. Поспелов первый из языковедов предложил делить сложноподчинительные предложения на одночленные и двучленные. К одночленным Поспелов приписывает предложения, где придаточная часть распространяет то или иное слово в главном предложении.
Например: Опасен зверь, который получил рану.
Она сказала, что собрание не состоится.
К двучленным Поспелов относит предложения, где придаточная часть распространяет все главное предложение в целом.
Традиционное деление придаточных на придаточные подлежащие, придаточные сказуемые, придаточные дополнительные, определительные и обстоятельственные места, времени, цели, причины и т.д. сохранилось до нашего времени в уточненном, дополненном и усовершенствованном виде.
О близости по функциям придаточных предложений и членов простого предложения свидетельствует ряд данных. Прежде всего, эта близость подтверждается синонимичностью тех и других, чаще всего сходством функций с одной стороны, причастных и деепричастных оборотов, и с другой – придаточных предложений разных типов и возможностью замены одной конструкций другим.
- Садясь за стол, я взглянул в лицо девушки, подававшей мне стакан (А.П. Чехов).
- Ср.: Когда я садился за стол, то взглянул в лицо девушки, которая подавала мне стакан.
Придаточное подлежащее употребляется для конкретизации подлежащего определяемого предложения, когда оно выражено указательным, отрицательным или определительным местоимениями, которое в таком случае является соотносительным словом "тот", "весь", "всякий", "каждый".
- Кто ясно мыслит, тот ясно излагает (М. Горький).
- Счастлив тот, кто постоянен в любви.
Придаточное подлежащее отвечает на вопросы именительного падежа кто? что?
Придаточное подлежащее связывается с главным при помощи союзов "что", "чтобы", "зачем", "как будто", а также при помощи союзных слов "кто", "что", "который", "чей", "какой".
- Ему казалось, что он давно уже едет и подпрыгивает, что солнце давно уже печет в спину (А.П. Чехов).
- Ведь те, которые почитают себя здешними аристократами, утаив зависть, примкнулись к ней (М.Ю. Лермонтов).
-Казалось, будто оно (море) погрузилось в сои (К. Арсеньев).
-Незаметно было, чтобы вино охмеляло монаха (М. Горький).
-В тот день для меня было безразлично, вокруг чего соберутся, к какой теме будут притянуты, как магнитом, мои мысли о прелести земли (К.Г. Паустовский).
-То, что говорят его глаза, лицо, слова – все это задевает за сердце (М. Горький).
Союзные слова показывают, что в содержании придаточного предложения в центре внимания стоит лицо, предмет, признак, количество, место, время и т.д. Все эти средства связи употребляются и в дополнительных предложениях, а некоторые также в определительных и сказуемостных. Некоторые из этих средств выступают в сочетании с местоименными подлежащими в главном. Форма союзных слов зависит от их положения в придаточном предложении:
1. При указании на лиц, обозначаемых подлежащими в форме местоимений мужского рода "тот", "всякий, "каждый", а также во множественном числе те, все в придаточном употребляются "кто", в формах, определяемых структуру придаточных предложений.
- Зажигает только тот, кто жил уже сознательной жизнью в то туманное время, помнит общий тон тогдашнего настроения (В.Г. Короленко).
2. При обозначении предметов, явлений, событий подлежащим главного предложения служат местоимения в форме среднего рода единственного числа "то", "все" и употребляются то-что, все-что.
- То, что я говорил вам, вовсе не значит, что я хозяйственник (А.С. Макаренко).
- Все, что непосредственно наблюдалось мною, было почти совершенно чуждо сострадания к людям (М. Горький).
Среди предложений, не имеющих в главном подлежащего, есть несколько разновидностей со своими особенностями структуры, отличающих их от предложений, имеющих местоименное подлежащее в главном.
Сюда относятся следующие разновидности в выражении сказуемого главного предложения.
1. Сказуемое выражается возвратными глаголами: чувствуется, чудится, кажется, помнится и т.д.
2. В качестве сказуемого главного предложения употребляются невозвратные глаголы: радует, веселит, воодушевляет, беспокоит и т.д.
Краткие прилагательные в форме среднего рода также относятся или к подлежащему или к придаточному подлежащему. Сюда относятся прилагательные: очевидно, плохо, важно, верно, известно, интересно.
К придаточным сказуемым относятся придаточные предложения, которые конкретизирует значение именной части составного сказуемого главного предложения, выраженной указательным местоимением.
Придаточное сказуемое отвечает на вопросы каков? какова? каково?
Для связи с главным предложением в придаточном сказуемом используются союзные слова "каков", "какой", "который", "чей", "что", "куда" и союзы "что", "чтобы", "как будто", "словно", "точно".
- Но Власия не из тех, которые дерутся на дуэли (А.П. Чехов).
- Но против моих ожиданий она осталась почти такою же, какою была прежде (И.С. Тургенев).
- Не такое было теперь время, чтобы прощать (А. Н.Толстой).
Иногда придаточное может выступать сказуемым при отсутствии местоименного сказуемого в главном. По смысловым отношениям между главным и придаточным предложениями и средством связи придаточного с главным придаточные сказуемые близки к определительным. Из средств связи, не используемых в придаточных определительных, в них используются только союзное слово "кто".
В настоящее время функциональная классификация сложноподчиненных предложений положена в основу школьного изучения.
Список использованной литературы
1. Бабайцева В.В., Максимов Л.Ю. Современный русский язык. Москва, 1986.
2. Белошапкова В.А. Современный русский язык. Синтаксис. Москва, 1960.
3. Вопросы синтаксиса современного русского языка. Москва, 1950.
4. Грамматика русского языка. Под ред. В.В. Виноградова. Синтаксис, т.2, ч.2. Москва, 1960.
5. Гвоздев А.Н. Современный русский язык. Москва, 1958.
6. Современный русский литературный язык. Под редакцией П.А. Леканте. Москва, 1982.

X ü l a s ə
Rus sintaksisində tabeli mürəkkəb cümlənin klassifikasiyası (funksional klassifikasiyası)
Rus sintaksində tabeli mürəkkəb cümlələrə daer bir necə klassifikasiya mövcüddür. Onların biri funksional klassifikasiyadır. Həmin klassifikasiyaya görə budaq cümlələr cümlə üzvlərinə uyğun olur. Məqalədə həmin klassifikasiyanın mənfi cəhətləri təhlil edilir.
Açar sözlər: Sintaksis; funksional; klassifikasiya; tabeli mürəkkəb cümlə.

Summary
About the classification of compound sentence (funksional classification)
The article deals with the classification of compound sentence in the Russian linguistics. At present the functional classification of compound sentence is the basis of school study of syntax.
Key words: Syntax; funksional; classification; compound; sentence.

Рецензент: проф. Л.Г. Гулиева

Arif Yunusov
Müasir türk dilində cümlənin ikinci dərəcəli üzvlərinə fərqli baxışlar
Müasir türkoloji araşdırmalarda sintaksislə bağlı çox iş görülsə də mübahisəli məsələlər hələ də qalmaqdadır. Belə məsələlərdən biri də cümlənin ikinci dərəcəli üzvlərinə fərqli yanaşma ilə əlaqədardır. Cümlənin ikinci dərəcəli üzvləri sayılan tamamlıq, təyin və zərfliklərə Türkiyə dilçiliyində standart yanaşma yoxdur. Ardıcıl qaydada onlara olan münasibəti nəzərdən keçirək.
Tamamlıq. Türk dilçisi Muharrem Erginin mülahizəsinə görə, tamamlıq, “yüklemi geçişli fiil olan temel veya yardımcı cümlelerde öznenin eyleminden etkilenen belirtme ekli veya eksiz kelime veya kelime grubu şeklindeki ögeye denir.” (Ergin, s.377) Başqa dilçi Kaya Bilgegil bu mülahizələrin qəbul olunmazlığını irəli sürür. Onun əsalandığı dəlil qrammatik dəlildən daha çox məntiqi mühakimədir. Bilgegilin məntiqinə görə, “Ben Allah’ı severim” cümləsindəki “Allahı” sözünü tamamlıq (nesne) olaraq qəbul etmək mümkün deyildir. Başqa sözlə, Allaha “nesne demək olmaz. Bilgegil, “Hasan Ali’yi görmüş” cümləsindəki “Ali’yi” sözünü də “nesne” hesab etməyin yanlış olduğunu iddia edir. Onun fikrincə, “nesne” yerinə Osmanlıcadakı kimi, “maf’ul-i bih” termini işlətmək daha doğru olardı. Bu sözün mənası “hərəkətin yönəldiyi varlıq” deməkdir. ( Bilgegil,s. 85)
Həm M. Ergin, həm də K. Bilgegil tamamlığın adlıq və qeyri-müəyyən təsirlik hallarda işləndiyi fikrindədirlər. Onların fikrinə qarşı çıxan C. Akın “Ahmet kapıyı açtı”, “Ahmet kapıya vurdu” cümlələrindəki “kapıyı” və “kapıya” sözlərinin tamamlıq olduğunu, amma yönlük və müəyyən təsirlik halda işlənmiş sözlə ifadə edildiyini vurğulayır. T. Banguoğlu da barışdırıcı mövqe nümayiş etdirərək “nesne aynı zamanda yönelme hali eki alabiliyor” tezisini irəli sürür. (Banguoğlu, 409). Digər bir türk dilçisi Musataf Durak, ümumiyyətlə, vasitəli tamamlıq (dolaylı tümleç) ifadəsinin türk dilinə zidd olduğunu düşünür və bu ifadəni fransız dilindən tərcümə nəticəsi olaraq dəyərləndirir. Dilçi hesab edir ki, fransız dilində türk dilindən fərqli olaraq hal kateqoriyası yoxdur. (Durak, 342)
Ahmet Akçataşın dilçilik baxışına görə isə, yönlük, yerlik və çıxışlıq hallarında işlənən cümlə üzvləri vasitəli tamamlıqdır: “Eylem tümcelerinde adların –e, -de, -den durum takılarını alarak yüklemin anlamını yönelme (yön), kalma (yer), çıkma (başlangıç) ilgileriyle tümleyen tümce ögesine de dolaylı tümleç denir.” (Akçataş, 26)
T. Banguoğlunun mülahizəsinə görə, cümlədə xəbərə dair canlı və cansız varlıqları ifadə edən, yönlük və yerlik hallarda olan adlar və əvəzlikləri “isimleme” termini ilə adlandırmaq daha məqsədəuyğundur. T. N.Gencan ( s.100) və Ediskun isə vasitəli tamamlıqları ismin yönlük, yerlik və çıxışlıq hallarında olan isim olaraq dəyərləndirmişlər (s.353). K. Bilgegil də hesab edir ki, cümlədəki mənanı, başlanğıc, təzahür və tərəf baxımından tamamlayan sözlərin hamısı vasitəli tamamlıqdır (Bilgegil, s.37). M. Erginin zənninə görə, məkan tamlayıcısı olan sözlər hərəkətin icra yerini və yönünü müəyyən edən cümlə üzvüdür. L. Karahan iddia edir ki, cümlənin xəbərini yanaşma və uzaqlaşma baxımından açıqlayan cümlə ünsürü yer tamlayıcısıdır (Karahan, s. 55).
Digər tədqiqtçı M. Kükey möcud məsələyə fərqli baxış nöqtəsindən yanaşır və “e, da, den” hal şəkillərindən birini qəbul edən hərəkətin nəyə, haraya, kimə doğru yönəldiyini, nədə, harada, kimdə olduğunu bildirdiyini, nədən, haradan və kimdən təsirləndiyini bildirən köməkçi sözü vasitəli tamamlıq olaraq qəbul edir (Kükey, s.131). H. Dizdaroğlunun ehtimalına görə, “eylem tümcelerinde adların -e, -de, -den durum takılarını alarak yüklemin anlamını yönelme (yön), çıkma (başlangıç) ilgileriyle tümleyen tümce öğesine ‘dolaylı tümleç” deyiir (Dizdaroğlu, s.95). Tədqiqatçı Çatıkkaş hesab edir ki, feilin ifadə etdiyi hərəkətin zaman və məkan içində yeri və tərəfi olduğu üçün “yer ve yön tamlayıcısı”, hareketin mekân ve istikametini gösteren tamlayıcıdır”. (Çatıkkaş, s.262). Türkiyə türkoloqlarının tamamlıq haqqında fərqli fikirlərinə dair nümunələrin sayını daha da artırmaq mümkündür. Örnəklərdən məlum olur ki, türk dilçiləri vasitəli tamamlığa “yer tamlayıcısı, isimleme, dolaylı nesne ve yer ve yön tamlayıcısı” kimi adlar vermişlər. Nümunələrə görə, vasitəli tamamlıq, yer və tərəf bildirən, başlanğıc, təzahür və yönəlmə bildirən, yönlük, yerlik və çıxışlıq hallarından birinin şəkilçisini qəbul edən, hərəkətin haraya, nəyə, kimə doğru yönəldiyini bildirən, üzərində hərəkət icra olunan obyekti ifadə edən cümlə üzvüdür.
Zərflik. Türk dilçiliyində zərflik ifadəsinə təsadüf olunmur. Azərbaycan dilçiliyində mövcud olan zərflik terminin əvəzinə türk dilçiliyində “zarf tümleci” vardır. Kaya Bilgegilin mülahizəsinə görə, “yüklemdeki kavramı; zaman, durum, derece veya ölçü fikirlerinden biriyle tamamlayan kelimeler, kelime grupları zarf tümleçlerini teşkil eder” (Bilgegil, s.43). Məsələn:
Dün İstanbul’a geldim. Bu kitabı geçen yıl okumuştum. Ali, güzel yazıyor. Haydar, saçını sık sık tarar. Burada rüzgar gayet hafif esiyor.
Ümumiyyətlə, türk dilçiliyində zərfliklərə üç fərqli baxış açısı müşahidə olunur. Tahir Nejat Gencan belə hesab edir ki, zərfliklər “yüklemleri berkiten sözcük”dür (Gencan, s.109). Burada onun “berkiten” deyərkən nəyi düşündüyünü müəyyənləşdirmək çətindir. Gencanın örnək olaraq gətirdiyi cümlələrdə də zərfliyin nəyi “berkit”diyi bəlli olmur:
Çok çalıştım. Pek yorgunum. Dün geldik. Yarın gideceğiz. Koşa koşa ilerleyiniz. Yavaş yavaş gidelim. Yukarı çıktılar.
Örnəklərdəki “çok, pek, dün, yarın, koşa koşa, yavaş yavaş, yukarı” sözləri cümlənin xəbərinə aid olub kəmiyyət, zaman, tərz və yer məfhumları ifadə etmişdir. Gencandan fərqli olaraq Haydar Ediskun zərfliklərə daha dəqiq müəyyənlik gətirmişdir: “Zarf tümleçleri, yüklemi zaman, yer ve yön, durum ya da tarz, nicelik ilgileriyle tamamlayan kelimelerdir”. (Ediskun, s.360) Cüneyt Akın isə Ediskunun bu fikri ilə razılaşmayaraq məkan və tərəf bildirmək xüsusiyyətinin zərfliklərə deyil, tamamlıqlara aid olduğunu bildirir. T. Banguoğlu zərflikləri “determinant adverbal və ya zarflama” termini ilə adlandırmağın daha doğru olduğu qənaətindədir. Onun düşüncəsinə görə, “zarflama”lar cümlədə xəbərin hal və şərtlərini müəyyənləşdirən adverbial sözlərdir. (Banguoğlu, s.530) Banguoğlunun yanaşmasında bir məsələ məchulluğunu qoruyur: onun “hal və şərtlər” qavramına zaman anlayışı da daxilmidir?
Muharrem Ergin qeyd olunan mülahizədəki zəif nöqtəni hiss etdiyindən zərfliklərə verdiyi tərifi daha da genişləndirərək “zarf tümlecinin, fiilin muhtelif şartlarını ve zamanını gösteren cümle unsuru”dur şəklində təqdim etmişdir. (Ergin, s. 378). Başqa bir tədqiqatçi Kükey bu məsələyə bir qədər də fərqli yanaşaraq zərflikləri “yüklemi, yüklemdeki kavramı, zaman, nitelik, nicelik, yer-yön ve soru ilgilerinden birisiyle tamamlayan sözcük ya da sözcük öbeği biçimindeki tümleçlere ‘belirteç tümleci” adlandırmışdır. (Kükey,s.158) Ediskunun da zərfliklərin məkan və tərəf mənaları ifadə etdiyini yuxarıda qeyd etmişdik. Kükeyin zərfliklərə vərdiyi tərifin fərqli tərəfi, zərfliklərin xəbərə aid sual mənası bildirməsini iddia etməsidir. Kükey öz fikrini isbat etmək üçün nümunələr də vermişdir:
Niçin kondun a bülbül kapımdaki asmaya?
Ben yârimden ayrılmam götürseler asmaya.
Erkek çocuklarla kızlar, karma karışık otururlar, beraber okur, beraber oynarlardı. (Kükey,158).
Leyla Karahanın zərfliklərə olan yanaşma tərzi yuxarıda qeyd olunan dilçilərdən daha əhatəlidir: “zarf tümleçleri, yön, zaman, tarz, sebep, miktar, vasıta ve şart bildirerek yüklemi tamamlayan cümle unsurudur”. Tədqiqatçı fikrini təsdiqləmək üçün belə örnəklər vermişdir:
İnsan, alemde hayal ettiği müddetçe yaşar.
Bir deva bulmak için bağrındaki yaraya
Toplanmıştı garipler şimdi kervansaraya. (Karahan, s. 57)
Karahanın verdiyi nümunələrə əsasən belə qənaətə gəlmək olar ki, o, zərfliklərin sadəcə tərfəf mənası ifadə etdiyi görüşündədir. Başqa sözlə, L. Karahan Ediskun, Dizdaroğlu ve Kükeyin linqvistik baxışlarından fərqli müddəa irəli sürmüşdür. Bizim fikrimizcə isə, türk dilçiləri arasında zərfliklərə daha əhatəli yanaşan tədqiqatçı C. Akındır. Onun “yüklemin gösterdiği işi, hareketi veya oluşu zaman, nitelik (durum), yer-yön, azlık-çokluk, sebep, şart (koşul), vasıta, karşılık veya soru anlamları katarak tamamlayan kelime veya kelime grubu biçimindeki tümleçlere “zarf tümleci” denir”-fikri Azərbaycan türkoloqlarının fikri ilə səsləşir.
Türk dilçiliyində mübahisəli məsələlərdən biri də “edat tümleci” adlanan cümlə üzvüdür. Bu cümlə üzvünün əslində nə olduğunu aydınlaşdırmaq o qədər də çətin deyildir. Hər şeydən əvvəl qeyd edək ki, Ediskun, Gencan, Kükey və Dizdaroğlu kimi araşdırıcılar “edat tümleci”ni əlahiddə bir zərflik növü kimi dəyərləndirdikləri halda, Banguoğlu, Bilgegil, Karahan, Ergin vb dilçilər “edat tümleci”ni ümumiyyətlə müstəqil cümlə üzvü saymırlar. F. Bozkurt, “edat tümlec”ini “tümceye türlü anlam ilgileri katan, ilgeçlerden veya ilgeç öbeklerinden oluşan tümleçler” olaraq dəyərləndirir. Onun düşüncəsinə görə, önəmli olan sözlərin quruluşu yox, cümlə daxilindəki qrammatik funksiyası olduğuna görə “edat tümlec”lərinə müstəqil zərflik növü kimi baxmaq yanlışdır.(Bozkurt, 294). T. Gencan düşünür ki, –ilə (lə), için- qoşmaları ilə işlənərək xəbəri tamamlayan söz birləşmələrini “ilgeç (edat)” tümleci” adlandırmaq məntiqli olar. Məsələn:
Örümcek acele ile iniyor, çıkıyor; kim bilir hangi muzibin harap ettiği ağını tamir için duman renkli ibrişimi ile müdevver bir dantela örüyor. (Gencan, 106)
Haydar Ediskun “edat tümleci”nə aydınlıq gətirir: “cümleye çeşitli anlam ilgisi getiren yardımcı öğelere edat tümleci diyoruz denir”. (Ediskun, s.362) .Dilçi Sıtkı Sağlam “edat tümleci”nin qrammatik mənasını açıqlamadan öncə edatın özünün morfoloji təbiətinin şərhini verməyi lazım bilmişdir: “Tek başına bir anlamı olmayan, anlam ve görevleri daha çok, cümle içinde birlikte kullanıldığı sözcüklerle, sözcük öbekleriyle beliren, sözcükler arasında ilgi kurmaya yarayan ögelere ilgeç (edat) denir”. (Sağlam, s.116). Araşdırmaçının fikrinə görə, cümlə daxilində cümlə üzvləri ilə sintaktik baxımdan heç bir bağlılığı olmayan ünsür yoxdur. Onun zənincə, ədatlarla əlaqəli cümlələr də mövcuddur.
Türkoloq Tahir Kahraman, özge, gayrı, beri, böyle, değin, dek, diye, doğru, dolayı, geri, gibi, göre, için, ile, ilişkin, kadar, karşı, karşın, önce, öte, ötürü, rağmen, sonra, üzere, yana… gibi vs ədatların xəbərlə bağlanaraq əmələ gətirdikləri söz birləşmələrini “ilgeçli tümleç” adlandırmışdır. Kahraman hesab edir ki, məqsəd, vəzifə, bənzərlik, birlik, tərz, miqdar, ölçü, həcm, tərəf, zaman vs mənalar ifadə edən “ilgeç tümleç”ləri ümumi baxımdan zərflik təsiri bağışlasa da bir sıra xüsusiyyətlərinə görə zərflərdən fərqlənir. (Kahraman, 195).
N. Atabay öz araşdırmalarında kiçik fərqlərlə T. Kahramanın müddəasını dəstəkləyir: “ilgeçli tamlamaların cümlede tümleç görevi yaptığını, bunun dışında, başka tamlamaların da bir ilgeçle yeniden oluşturdukları tamlamalarla, cümlede ilgeçli tümleç olarak kullanıldığını belirtirler”.(Atabay, s.60). Başqa bir tanınmış türk tədqiqatçısı Mehmet Hengirmen də bəzi məqamlar nəzərə alınmazsa, bu fikirlərlə razılaşır: “ilgeçlerle kurulmuş tümleçlere ilgeç tümleçleri denir.” (Hengirmen, s. 338).
Araşdırıcı Kükey mövcud fikirləri ümumiləşdirərək “edat və ya ilgeç tümleci”nin mümkün qədər müfəssəl sərhədlərini və qrammatik tərifini müəyyənləşdirməyə səy göstərmişdir. Onun təsbit etdiyi tərifdə aparıcı türk tədqiqatçılarının əsas fikirləri öz əksini tapmışdır. Başqa sözlə ifadə etsək, Kükey öz tərifində barışdırıcı və birləşdirici mövqe tutmuşdur: “cümlenin temel ögeleriyle, yardımcı ögelerden düz tümleç, dolaylı tümleç ve belirteç tümlecinin
tanımları dışında kalarak yüklemin anlamını çeşitli yönlerden tamamlayan tümleçlere ya da cümlenin hiç bir ögesiyle doğrudan doğruya ilgisi bulunmayan sözcük, sözcük öbeği, deyim ya da cümle niteliğinde sözlere ‘ilgeç tümleci’ denir”. (Kükey, s.172). Göründüyü kimi, Kükey öz mülahizələrində türk dilçiliyindəki ənənənin çərçivəsindən kənara çıxa bilmir, başqa sözlə, zərflə, zərfləşmiş (adverbiallaşmış) sözləri qarışıq salır və nəticədə qrammatik yanlışlığa yol verir. Məsələ burasındadır ki, türk dilində mövcud olan “ile- qoşmasıyla zərf şəkilçisi –la/lə- şəkilçisini düzgün fərqləndirmədikdə tamamlıq ilə zərflik qarışa bilir. Örnəklərə diqqət yetirək:
1. Araba hızla bize yaklaşıyordu. 2. Arkadaşım bu resmi kalemle çizmiş.
Birinci nümunədəki –hızla- sözü cümlənin zərfliyidir. Hızla sözünü hız ilə şəklində söyləmək və ya yazmaq olmaz. İkinci nümunədəki –kalemle- sözü cümlənin tamamlığıdır. Bu sözün tərkibindəki-lə- şəkilçisini –ilə- şəklində söyləmək və yazmaq mümkündür. Kükeyin yanlışlığını Hikmet Dizdaroğlu da təkrarlamışdır. Onun təsbit etmək istədiyi qrammatik tərifdə də qüsurlar vardır: “ilgeçlerden ya da başka dil bilgisi birliklerinden oluşan; ilgeçlerle kurulanlarda yüklemle bağlantısı bulunan, öbürlerinde yüklemle ilgisi olmayan; her iki durumda da tümceye çeşitli anlam (araç, benzerlik, eşitlik, nedenlik, yöneliş, yer, yanıt, seslenme, güçlendirme, gösterme, yineleme, soru, araç, onaylama, yadsıma...) ve anlatım özelliği katan tümleçlere ilgeç tümleci denir”. (Dizdaroğlu, s.153)
Bizcə, gətirdiyimiz nümunələrdəki yanlışlığın başlıca səbəbi türk dilçiliyində köməkçi nitq hissəsi ədata fərqli münasibətlərdir. Yəni, indiyə qədər türk dilçiliyində ədatın dəqiq qrammatik sərhəddi müəyyənləşdirilməmişdir. Nə qədər qəribə olsa da keçmiş zamandan bəri türk dilçiləri hər hansı nitq hissəsinə aid edə bilmədikləri istənilən sözü “ədat” adlandırmışlar. Geniş əhatəli anlayış olan ədatlara çox vaxt yanlışlıqla digər nitq hissələri də daxil edilmişdir. Ona görə də türk dilçilərinin ədatlara verdikləri qrammatik təriflər də ziddiyyətlidir. Məsələn, T. Banguoğlunun düşüncəsinə görə, “ edat, bir ismin başka bir sözcük ile ilgisini belirten sözcüktür ve böylelikle de ünlem ve bağlaçtan ayrılır” (Banguoğlu,s.385). Unutmaq olmaz ki, ədat köməkçi nitq hissəsidir, müstəqil leksik mənası yoxdur, heç bir suala cavab vermir, cümlədə heç bir sintaktik funksiya daşımır. Nəticə etibarı ilə də ədatlara hər hansı bir cümlə üzvü kimi baxmaq olmaz.
Bu baxımdan tədqiqatçı Mehmet Tuğrulun irəli sürdüyü mülahizələr maraqlıdır: “sonuna edat getirilerek kurulan ve edat grubu diye adlandırılan öbeklerin temel kavramı edatlarda değil, edatın önünde bulunan sözcük ve öbeklerdedir”. M. Tuğrul öz fikirlərini əsaslandırmaq üçün belə nümunələr gətirir:
Babanıza karşı daha saygılı davranmalısınız. Bu kuş, bülbül gibi ötüyor. Evimizin onarımı için çok para harcadık. Bu tipli cümlələrdə sintaktik vəzifə daşıyan sözlər –karşı, gibi, için- deyil, onların önündə işlənmiş –babanıza, bülbül, evimizin onarımı- sözləridir. (Tuğrul, s.20). Təəssüf ki, Tuğrul da digər türk dilçiləri kimi ədatla qoşmaların fərqini görə bilməmişdir. Ümumiyyətlə, türk dilçiliyində pərakəndəlik sürdükçə bir-birinbə zidd olan dilçilik görüşlərindən xilas olmaq asan olmayacaqdır.

Ədəbiyyat
1. Akçataş Ahmet. Nesnenin Etki Alanı, Afyon Kocatepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Dergisi, 2001, с.III, №.2, s.137-143.
2. Banguoğlu Tahsin. Türkçenin Grameri, TDK Yayınları, Ankara, 1995.
3. Bilgegil M. Kaya. Türkçe Dil Bilgisi, Dergah Yayınları, 2. Baskı, İstanbul, 1982
4. Çatıkkaş M. Ata. Örnekli ve Uygulamalı Türk Dili Kılavuzu, Alfa Yayınları, İstanbul, 2001
5. Delice Halil İbrahim. Türkçe Söz Dizimi, Sivas, 2001
6. Demiray Kemal. Edat Tümleçleri Konusunda Doğan Düşünceler, Türk Dili Dergisi, №:193, s.16-18.
7. Dizdaroğlu Hikmet. Edat Tümleçleri Üzerine, Türk Dili Dergisi, 1968 №.17, s.579-582.
8. Durak Mustafa. Türkçe’de Dolaylı Tümleç Yoktur, Çağdaş Türk Dili Dergisi, 2001, s.342-343.
9. Ediskun Haydar. Türk Dil Bilgisi, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1988
10. Ergin Muharrem. Türk Dili, Bayrak Basımevi, 3. Baskı, İstanbul, 1987.
11. Gencan Tahir Nejat. Edatlar ve Edat Tümleçleri, Türk Dili Dergisi, 1968,№:198, s. 680-684.
12. Kahraman Tahir. Çağdaş Türkiye Türkçesindeki Fiillerin Durum Ekli
13. Tamlayıcıları, TDK Yayınları, Ankara, 1996
14. Karahan Leyla. Türkçede Söz Dizimi, Akçağ Yayınları, 3. Baskı, Ankara, 1995
15. Kükey Mazhar. Türkçenin Söz Dizimi, Ankara, 1975
16. Sağlam Sıtkı. Türkçenin Söz Dizimi, Örneklerle Cümle Çözümlemeleri, Diyarbakır, 1977

SUMMARY
Different views on the secondary members of the sentence in the modern Turkish language
İn this article we’ll analyze complement types in sentence under four main in Turkic. İt may be considered object as a part of sentence which showes the thing effected by the verb, indirect object is also a part of sentence which express direction, existence and leaving by taking the suffixes of position “adverbial” complement is a part of sentence which complete the work, action attitude indicated by the verb as adding time, position place, direction, scarcity abundance, reason, condition, device, opposition and question meaning.
Key words: analyze, part, sentence, express, verb
РЕЗЮМЕ
Различные взгляды на второстепенные члены предложения в современном турецком языке
В этой статье мы будем анализировать типы второстепенных членов
предложении по четырем основным в турецком языке. Можно считать объект как часть сказуемого, которая показывает самое, осуществляется глаголом, косвенное дополнение также часть сказуемого, выражающие направление, существование и оставляя путем принятия суффиксы положение "наречного" дополнением является частью предложения, которое завершает работу, действий положение, обозначенное глаголом, как добавление времени, положение места, направление, дефицит изобилия, причину, состояние, устройство, оппозицию и вопрос.
Ключевые слова: анализ, часть, предложение, экспресс, глагол

Abbasov Abbas Qurban oğlu
Lüğətlərin tipologiyası və təsnifi haqqında
Linqvistik tədqiqatlardan əldə olunan nəticələr lüğətlərə daxil edilir və özünün sintezləşdirici, eləcə də çoxplanlı xarakteri ilə seçilir. Lüğətlərdə, xüsusən də ensiklopediyalarda dilin metadil funksiyası geniş istifadə olunur. Dilin sözləri həmin dilin başqa sözləri ilə izah və təsvir olunur (izahlı lüğət, ensiklopediya, məlumat kitabı və s.). Terminoloji lüğətlərdə terminlər metadilin köməyi ilə izah olunur (terminoloji izahlı lüğətlər). Bütün bunlar göstərir ki, ümumi və terminoloji terminoqrafiya elmi bilikləri birləşdirməklə leksikoqrafiyanın metodologiyasında mühüm yer tutur [1, 27]. Son dövrlərdə sahə terminologiyalarının öyrənilməsi və təsviri üçün dörd addımlı taksonomiyanın qurulması metodikasından geniş istifadə olunur. Taksonomiya faset prinsipinə əsaslanır. Faset təsnifi adlanan xüsusi yanaşma taksonomiyanı qurmağın vasitəsi rolunda çıxış edir [2; 3]. «Təsnifatın faset sistemi meyarları həm bir-birindən, həm də təsnifin semantik mahiyyətindən asılı olmayaraq müəyyənləşdirilir. Təsnif əlamətləri faset adlandırılır. Faset «çərçivə» mənasındadır. Hər bir faset təsnif əlamətinin eynicinsli mənalar toplusunu özündə birləşdirir. Faset mənaları ixtiyari şəkildə yerləşir. Onların nizama salınması, düzülməsi əhəmiyyətlidir» [4].
Taksonomiya dörd mərhələni əhatə edir: 1) lüğətlərin mövcud tipologiya və təsnifinin təhlili; 2) sahə terminlərinin təsviri üçün fasetlərin təyin edilməsi; 3) fasetlərin təsviri; 4) fasetlərin birləşdirilməsi.
Birinci addımda lüğətlərin mövcud tipologiya və təsniflərini nəzərdən keçirmək tələb olunur. Koqnitiv terminşünaslıqda informasiyanın qurulması, təşkili, təkmilləşdirilməsi və təqdimatında dilin mühüm rol oynamasına istinad edilir [5, 135]. Lüğətlərin müxtəlif tipologiya və təsnifatları verilmişdir. Bir sıra tədqiqatçılar mövcud tipologiya və təsnifatları müqayisəli şəkildə təhlilə cəlb etmişlər [6; 7; 8; 9]. Lüğətlərin növlərə bölgüsü problemi XX əsrin ortalarında tədqiqatçıların diqqətini daha çox cəlb etmişdir. Fransız leksikoqrafları J.Dübua və K.Dübua «Leksikoqrafiyaya giriş. Lüğətlər» kitabında, demək olar ki, ilk əsaslandırılmış təsnifatı verməyə çalışmışlar [9]. Lüğətlərin təsnifi məsələsinə Y.Malkil, B.Kemada, R.Vaqner, C.Rey-Debov da təqribən həmin dövrlərdə müraciət etmişdir. Aydındır ki, lüğətlərin təsnifi üçün meyarlar müəyyənləşdirilməlidir. Fransız leksikoqrafları aşağıdakı meyarları irəli sürmüşlər: 1) istifadə olunan dillərin sayı; birdilli, ikidilli və çoxdilli lüğətlər; 2) lüğətdəki sözlərin sıxlığı. Əgər lüğət dilin, dialektin və ya texniki dilin bu və ya digər dərəcədə tam leksikasını əhatə edirsə, onda lüğət ekstensiv adlanır. Bütün leksika əhatə olunmadıqda və bu zaman hər dil üçün daha çox məlumat (tərif, ətraflı izah, tarixi məlumat və s.) verildikdə lüğət intensiv sayılır; 3) lüğət məqaləsindəki informasiyanın ümumi xüsusiyyətləri. Bu halda lüğətlər ensiklopedik, filoloji növlərə bölünür [9,13].
Verilmiş təsnifat müasir leksikoqrafiyanın nailiyyətlərini əhatə etmir. Elm və texni¬kanın, ümumiyyətlə müxtəlif sahələrin inkişafı, cəmiyyət üzvlərinin fərqli məlumatlara olan tələblərinin artması lüğət tiplərinin və növlərinin də çoxalmasına səbəb olmuşdur. Bəzi tədqiqatçıların fikrinə görə sözlük və ya terminlər siyahısı xüsusi tip lüğət olub ensiklopedik və izahlı lüğətlərlə (filoloji) lüğət maddəsindəki informasiya ilə müqa¬yisə oluna bilər. Sözlük və siyahı tipli lüğətdə hər bir söz haqqında əlavə infor¬masiya sıfra bərabərdir. Belə sözlüklərdə vahidlər mövzular üzrə bölündükdə informasiya minimal həcm alır. Məsələn, fonetikaya, leksikaya, qrammatikaya və s. aid sözlərin böl¬mələr üzrə qruplaşdırılması terminin hansı bölməyə aid olması barədə informasiya verir [10, 275].
Onu da qeyd edək ki, lüğətlərin tipologiyası və təsnifi, ümumiyyətlə müxtəlif lüğətlərin tərtibi, çap olunmuş lüğətlər barədə məlumatların, məqalələrin yazılması, habelə lüğətlərin tərtib prinsiplərinin yaradılması prosesində, həmçinin leksikoqrafiya nəzəriyyəsinin yaradılması zamanı diqqət mərkəzinə çəkilmişdir. Azərbaycan dilçiliyində leksikoqrafiya problemi elmi-tədqiqat işi kimi «Azər¬bay¬can dilinin izahlı lüğəti»nin yazılması ilə paralel getmişdir. Dilçiliyimizdə bu məsələni ilk olaraq Ə.Orucov işləmişdir. Şübhəsiz ki, leksikoqrafiyaya dair elmi-tədqiqat işləri o dövrdə Azərbaycan dilçiliyinə SSRI miqyasında və bir qədər də irəli getsək Rusiyada bu sahəyə dair tədqiqatların inkişafı zəminində gəlib çıxmışdır. Bu baxımdan lüğətlərin təs¬nifi məsələlərinə münasibətdə Azərbaycan leksikoqrafiyasında varislik dəst-xətti aşkar müşahidə olunur. Son dövrlərə qədər rus-sovet dilçiliyinin leksikoqrafiya nəzəriyyəsində lüğətlərin tipologiyasına aid L.V.Şerba və Y.N.Karaulovun nəzəri fikirləri aparıcı olmuşdur. Bundan başqa lüğətlərin təsnifinə dair xeyli sayda həm ümumiləşdirici, həm də xüsusi səciyyəli işlər ortaya qoyulmuşdur. Buna baxmayaraq müasir dövr üçün universal təsnifat yaradılmamışdır. Istənilən təsnifin qeyri-universallığı praktik leksikoq¬ra¬fiyanın parametrlər siyahısının daim zənginləşməsindən irəli gəlir. Leksikoqrafiya in¬ki¬¬şaf və təkmilləşmə baxımından digər sahələri üstələyir. Digər tərəfdən, leksikoqrafiya¬nın tətbiq və istifadə imkanları həddən artıq sürətlə genişlənir. «Parametrik təhlil tipoloji təsvirin ən effektiv vasitələrindən biridir. Bu təhlil parametrlər siyahısının daim zənginləşdirdiyinə görə universaldır» [6, 58]. Y.N.Karaulov parametrik təhlildə leksikoqrafik, parametrləri əsas götürmüşdür. Onun fikrinə görə «leksikoqrafik parametr dil strukturu haqqında elə informasiya kvantıdır ki, bu, lüğətdə spesifik ifadəsini tapır [8, 51]. Rus dilçiliyində lüğət tipologiyasını ilk öyrənən L.V.Şerba olmuşdur. O, lüğət tiplərini təyin etmək üçün 6 qarşılaşdırmadan istifadə etməyi təklif etmişdir: 1) akademik tipli lüğət - adi lüğət; 2) ensiklopedik lüğət - ümumi lüğət; 3) tezaurus -adi (izahlı/tərcümə) lüğət; 4) adi (izahlı/tərcümə) lüğət - ideoqrafik lüğət; 5) izahlı lüğət-tərcümə lüğəti; 6) qeyri-tarixi lüğət - tarixi lüğət [11, 265-304].
L.V.Şerbanın təsnifatında terminoloji lüğət başqa lüğət növü ilə qarşılaşdırılmır. V.F.Romenskaya faset təsnifatına əsaslanır. O, verilmiş faset üzrə müvafiq əlamətlərə görə lüğət tiplərini ayırır. Müəllif bunun üçün 8 faseti fərqləndirir: 1) sözlük vahidinin mənasını təyin etmək prinsipi; 2) leksikanın təşkil üsuluna görə fərqləndirmə prinsipi; 3) sözlüyün həcminə görə fərqləndirmə prinsipi; 4) ünsiyyəti tipinə münasibətə görə fərqləndirmə prinsipi; 5) dil normasına münasibətə görə fərqləndirmə prinsipi; 6) sözün leksik mənasını təqdimetmə üsuluna görə fərqləndirmə prinsipi; 7) tarixə münasibətə görə fərqləndirmə prinsipi; 8) təyinata görə fərqləndirmə prinsipi. Qeyd edilən 8 fasetin hər biri üzrə müvafiq olaraq aşağıdakı lüğət tipləri müəyyənləşdirilir:
1. Ensiklopedik - filoloji - ensiklopedik-filoloji
2. Əlifba - yuva - digər
3. Böyük - kiçik - digər
4. Ümumi - sahə - digər
5. Normativ - qeyri-normativ
6. Məlumat-sorğu - tədris - informasiya-axtarış [12, 186-187].
Z. I. Komarova terminoloji lüğətləri 11 əlamət əsasında təsnif etmişdir. Həmin təsnifatda müvafiq meyarlar üzrə aşağıdakı lüğət tipləri təyin edilir: 1) lüğətdəki dillərin sayına görə: birdilli - ikidilli - çoxdilli; 2) əsas vəzifələrə görə: izahedici -tərcümə - sistem; 3) təqdim olunan sahə və sahələrə görə: ümumi - sahə - dar sahəli -çoxsahəli; 4)xüsusi təyinata görə: anlayış - tezlik -əks-lüğət - tədris - digər; 5) terminlərin semantikləşmə prinsipinə görə; ensiklopedik - izahlı - izahsız; 6) sözlüyün tərkibinə görə: tam - orta - qısa; 7) təyinatına görə: təhsil mütəxəssisləri üçün - elmi işçilər üçün - təcrübə keçənlər üçün - tələbələr üçün - peşə texniki məktəblər üçün-məktəblilər üçün - digər; 8) geniş təyinata görə; adamlar üçün - kompüter üçün; 9) terminlərin düzülüşünə görə: əlifba - əlifba-yuva - permutasion - ideoqrafik -əks lüğətlər - tezlik lüğətləri -iyerarxik; 10) uzusun normativlik dərəcəsinə görə: normativ - standart; 11) tarixilik dərəcəsinə görə: yeni - uzus - tarixi [13, 74-75].
V.V.Dubçinski leksikoqrafik əsərləri tədris və digər praktik məqsədlər baxımından təhlil və təsnif etmişdir. Bu təsnifat prinsiplərin fasetlər üzrə yerləşməsi tipologiyası ilə yaxındır. V. Dubçinskinin tipologiyası 7 faset və ya 7 prinsipə əsaslanır. Həmin prinsiplər üzrə lüğətlərin tipləri müəyyənləşdirilir. Müəllifin irəli sürdüyü prinsiplər və onlara görə fərqləndirilən lüğət tipləri aşağıdakılardır: 1) dillərin sayına görə birdilli, ikidilli və çoxdilli lüğətlər; 2) leksikanın əhatə olunmasına görə sözlərə heç bir məhdudiyyət qoyulmadan tərtib olunan və müəyyən leksik layı əhatə edən lüğətlər; 3) həcmə görə böyük, qısa və leksik minimum lüğətləri; 4) informasiyanın formalaşdırma vasitəsinə görə elektron və kitab lüğətlər; 5) funksionallığa görə funksional-sahə, funksional-dil və funksional obrazlı lüğətlər; 6) leksik materialın verilmə ardıcıllığına görə semasioloji, əlifba (izahlı/orfoqrafik və s.), onomasioloji (tezaurus/ideoqrafik və s.), əks-əlifba (sözdüzəltmə və s.); 7) kulturoloji baxımdan onomastik (toponimlər, antroponimlər və s.), ölkəşünaslıq (realiyalar), nitq mədəniyyəti və ədəbi dil normaları (orfoqrafik, orfoepik və s.). Müəllif bundan əlavə tipologiyaya qarışıq və ya kompleks lüğətləri (izahlı birləşmələr lüğəti, izahlı tərcümə lüğəti və s.), tədris lüğətlərini (ölkəşünaslıq, frazeoloji və s.) əlavə etmişdir [14, 432].
A.S.Gerdin fikrinə görə, xüsusi lüğətlər iki əsas qrupa bölünür. Birinci qrup adamlar, ikinci qrup lüğətlər isə kompüterlər üçün nəzərdə tutulur. Onun təsnifatına əsasən adamlara ünvanlanan lüğətlərin birdilli, terminoloji, tərcümə, identifikator, tezlik, rubrikator və klassifikator növləri müəyyənləşir. Kompüter lüğətlərinin müxtəlif tipli informasiya sistemləri üçün nəzərdə tutulmuş informasiya-axtarış tezaurus və maşın lüğətləri tipləri vardır [15, 287-301]. I.S.Kulikova və D.V.Salmina 9 tipoloji qarşılaşdırma ilə linqvistik terminlər lüğətlərinin təsnifatını vermişdir. Burada tematik istiqamət ön plana çəkilmişdir. Qeyd edilən tipologiyada çap olunmuş lüğət elektron lüğət ayırması yoxdur. Təsnifatda qarşılaşdırma aşağıdakı şəkildə qoyulmuşdur:
1. Ensiklopediya- lüğət-məlumat kitabı
2. Akademik lüğət- tədris lüğəti
3. Əlifba lüğəti- tematik lüğət
4. Tərcüməsiz- tərcümə lüğəti
5. Metadil lüğəti- metadialekt lüğəti
6. Ümumi lüğət- sahə lüğəti
7. Lüğət- məlumat (sorğu)kitabı
8. Sitatlı lüğət- sitatsız lüğət
9. Birdilli lüğət- ikidilli (çoxdilli) lüğət [16, 58].
Y.S.Maslovun fikrinə görə, tərtib olunan lüğətlər təyinatlarına, həcmlərinə və mate¬rialın daxil edilməsi formalarına əsasən fərqlənir. O, altı lüğət tipini ayırır: 1) linqvistik; 2) qeyri-linqvistik; 3) aralıq; 4) keçid; 5) qarışıq; 6) universal lüğətlər. Keçid lüğətləri elm və texniki sahələrə, həmçinin dilə (birdilli, ikidilli, çoxdilli) görə yarımqruplara bölünmüşdür [17, 130, 135]. Fikrimizcə, müəllifin istifadə etdiyi keçid, aralıq lüğət tipləri qeyri-müəyyəndir. Əgər «keçid lüğətləri» bölgüsündə sahələr üzrə fərqləndirmə müəyyən informativlik yaradırsa, aralıq lüğətlərdə ayırma kriteriyası bəlli deyildir. Lüğət materialının əhatə dairəsinə görə tipologiya verərkən Y.S.Maslova ilk olaraq ümumi və xüsusi lüğətləri ayırır. Bundan sonra o, xüsusi lüğətləri heç bir kriteriya göstərmədən üç qrupa bölür. Birinci qrupa frazeoloji, ikinci qrupa tərcümə və birdilli, üçüncü qrupa isə «qanadlı sözlər» lüğəti, atalar sözləri və məsəllər lüğəti, sinonimlər, antonimlər, omonimlər, «tərcüməçinin yalançı dostları, differensial dialekt lüğətləri, əcnəbi sözlər lüğəti, ixtisarlar lüğəti, adlar lüğəti, qafiyə lüğəti daxil edilmişdir. Ümumi lüğətlər arasında ideoqrafik (tematik), şəkilli, ikidilli, çoxdilli, izahlı, tərcümə, tezlik, qrammatik, etimoloji, tarixi, tam dialektli, orfoqrafik və orfoepik lüğətlər yer almışdır [17, 135].
V.M.Leyçik terminoloji lüğətlərin təsnifatının praktik əhəmiyyət daşıdığını qeyd edir. Onun fikrinə görə, təsnif lüğətin həcmini, leksikanın tematik əhatə dairəsini, funk¬siyasını, oxucu təyinatını, tərtib formasını müəyyənləşdirməyə imkan verir. O, termino¬loji lüğətləri 6 differensial əlamət üzrə təsnif edir. Bu təsnifatda leksikanın əhatə dairəsi differensial əlaməti əsasında çoxsahəli, sahə (tematik), darsahəli lüğətlər fərqlən¬dirilir. Maraqlıdır ki, V.M.Leyçik lüğətin sol tərəfinə, yəni lüğət maddəsinə və sağ tərəfinə (izah, məlumat, tərcümə) əsasən də bölgü verir. Lüğət maddəsinə görə terminlər və ter¬min-elementlər lüğətləri fərqləndirilir. Sağ tərəfə əsasən tərcümə, izahlı, məlumat, termin sadalanması (qlossari; ideoqrafik və deskriptor) lüğətlərinə ayırma verilir. Sözlüyün düzəlməsi əlifba, qeyri-əlifba (tematik), yuva, əlifba-yuva, statistik (əlifba, qeyri-əlifba) lüğətlərinə bölgüyə imkan yaradır. Lüğətin məqsədi və funksiyası kriteriya¬sına görə növlərin sayı artır. Bura uzus lüğətləri (qeydedici, inventarlaşdırıcı), reqla¬ment¬ləşdirici (normativ, qeyri-normativ), elmi-populyar, tədris, məlumat (informa¬siya-axtarış tezaurusu, klassifikatorlar, rubrikatorlar), sistemləşdirici (terminosistem, tezlik və əks) lüğətlər daxil edilmişdir. Əhatə olunan dillərə münasibətdə ənənəvi birdilli, ikidilli, çoxdilli lüğətlər qeyd olunur. Nəhayət, yenilik prinsipinə görə müəllif yeni sözlər lüğətini ayırır [18, 205-206).
V.D.Tabankova və M.A.Kovyazinanın funksional əlamətə əsaslanan təsnifatı da maraq doğurur. Müəlliflər dörd lüğət funksiyası və buna görə dörd növ lüğəti ayırmışlar: 1) yönəltmə funksiyası - məlumat lüğətləri; 2) sistemləşdirici funksiya -ideoqrafik lüğət; 3) pedaqoji funksiya -tədris lüğəti; 4) normativ funksiya - normativ lüğət [19, 170]. R.Hartman leksikoqrafiyaya ümumi məlumat prizmasından yanaşır. O, məlumat vasitələrinin tipologiyasın verir və bunu leksikoqrafik məlumat işləri - Lexicographic reference Works (LRW) adlandırır. R.Hartmana görə LRW-nin dörd əsas növü fərqlənir: 1) lüğətlər (Dictionary); 2) tezaurus (Tesaurus); 3) ensiklopediya (Encyclopedia); 4) hibridlər (Hybrids). Lüğətlərin daxili bölgüsündə dil daşıyıcıları üçün lüğətlər -ingilis dilini öyrənənlər üçün lüğətlər; birdilli - çoxdilli lüğətlər; ümumi - xüsusi lüğətlər yer alır. Göründüyü kimi, müasir nəzəri leksikoqrafiyada lüğətlərin tipologiyası və təsnifi məsələlərinə diqqət böyükdür. Yuxarıda verilmiş şərhlər xronoloji qaydada nəzərdən keçirilmişdir. Təhlil etdikcə, məlumat və lüğət növləri artdıqca təsnif mürəkkəbləşir. Yeni informasiya texnologiyalarının sürətli tərəqqisi, internetin yaranması və maşın tərcüməsi avtomatik və maşın lüğətləri problemini ortaya atmışdır. Elektron lüğətlər leksikoqrafiyada ayrıca istiqamət kimi sürətlə inkişaf edir. Elektron lüğətlərin, həmçinin informasiya-axtarış tezauruslarının növləri artır. Zənnimizcə, müasir leksikoqrafik tədqiqatlarda elektron lüğətlərə xüsusi yer verilməlidir. Başqa sözlə desək, müasir leksikoqrafik tədqiqatlar elektron lüğət problemi qoyulmazsa, natamam təsir bağışlaya bilər, daha çox tarixi aspekti əhatə edəcəkdir.
Lüğətlərin tipologiyası məqsədilə seçilmiş əlamətlər, prinsiplər müqayisə və tutuşdurma obyekti ola bilər. Eyni zamanda, ayrı-ayrı tipologiyalarda verilmiş lüğət növlərinin müqayisəsi, onların linqvistik parametrlər üzrə təsviri, ekstralinqvistik xüsusiyyətləri açıqlanmalıdır. Belə olduqda, linqvistik terminologiya müstəvisində həm tipologiya prinsiplərini, həm də müasir fasetləri və lüğət növlərinin əsas dairəsini təyin etmək mümkün olacaqdır.
ƏDƏBİYYAT
1. Дубичинский, В. В. Место и роль современной лексикографии в методологии науки // Прикладная лингвистика. Харьков: МСУ, 2005. С. 27.
2. Ранганатан, Ш. Р. Классификация двоеточием: основная классификация. М. : ГПНТБ СССР, 1970
3. Sukiasyer E. Classification Systems in their Historical Development: Problems of Typology and Terminology Proceedings: 5th Int. ISKO-Conference «Structures and Relations in Knowledge Organization», Lille, 25–29 August 1998 (Классификационные системы в их историческом развитии: проблемы терминологии и типологии // Науч. и техн. б-ки. 1998. № 11. С. 5–16.).
4. Кассификация и кодирование информации //Информационные технологии. URL: www.ssti.ru.
5. Маслова, В. А. Когнитивная лингвистика. Минск : Тетра Системс, 2005. С. 135.
6. Табанакова, В. Д. Идеографическое описание научной терминологии в специальных словарях : дис. … д-ра филол. наук. Тюмень, 2001. 281 с.
7. Каламбет, Е. В. Проявления антропоцентризма в современной отечественной лексикографии: на материале лингвистических словарей: автореф. Краснодар, 2007. 23
8. Караулов, Ю. Н. Лингвистическое конструирование и тезаурус литературного языка. М. : Наука, 1981. С. 51.
9. Dubois J., Dubois C. Introduction a’la Lexicographie: le Dictionaraire. Paris, 1971.
10. Денисов П.Н. Основные проблемы лексикографии: Автореф. дис. …док. филол. н. Москва, 1976
11. Щерба, Л. В. Опыт общей теории лексикографии // Языковая система и речевая деятельность. М. : Наука, 1974. С. 265–304.
12. Роменская, В. Ф. О классификационной схеме «тип словаря» // Структурная и прикладная лингвистика. Л, 1978. С. 186–187.
13. Комарова, З. И. Семантическая структура специального слова и ее лексикографическое описание. Свердловск : Изд-во Урал. ун-та, 1991. С. 74–75.
14. Дубичинский, В. В. Лексикография русского языка : учеб. пособие. М. : Наука ; Флинта, 2008. 432 с.
15. Герд, А. С. Научно-техническая лексикография // Прикладное языкознание. СПб. : Издво С.-Петерб. ун-та, 1996. С. 287–301.
16. Куликова, И. C. Введение в металингвистику: системный, лексикографический и коммуникативно-прагматический аспекты лингвистической терминологии. СПб. : Сага, 2002. С. 58.
17. Маслов, Ю. С. Введение в языкознание. Спб. : Филол. фак-т СпбГУ; М. : Академия, 2006. С. 130; 135.
18. Лейчик, В. М. Терминоведение: предмет, методы, структура. М.: КомКнига, 2006. С. 205–206.
19. Tabanakova, V. D. The Functional Model of Scientific Bilingual Dictionary // Essays on Lexicon, Lexicography, Terminography in Russian, American and Other Cultures. Cambridge Scholars Publishing, 2007. P. 170–183.
20. Hartman, R. R. K. Teaching and Researching Lexicography. Pearson Educated Limited, 2001. P. 4–5.
XÜLASƏ
Məqalədə müasir leksikoraqafiya nəzəriyyəsinin lüğətlərin tipologiyasına dair müx¬təlif elmi – nəzəri fikirləri nəzərdən keçirilir, mövcud təsnifat modelləri araşdırılır. Tədqiqat göstəriri ki, lüğətlərin tipologiyasında istifadə olunan meyarlardan asılı olaraq lüğət növlərinin təsnifində qarşılaşdırma prinsipi daha çox tətbiq edilir. Lüğətlətlərin tipo¬logiyası lüğət növlərinin qruplara və yarımqruplara bölgüsü üçün əhəmiyyətli material verir.
Açar sözlər: lüğət, leksikoqrafiya, faset, ümumi lüğət, teminoloji lüğət, birdilli lüğət, çoxdilli lüğət
Summary
This article is dealt with the problem of various scientifico – theoretical thoughts on the typology of dictionaries and their existing classification models in modern lexicography. The research shows that depending on the contemporary usage of criterions met in the typology of dicitionaries there are some differences in various dictionary types. And on the other hand, the comparative principle can more frequently be used in the classification of dictionary types. The typology of dicitionaries always gives considerable material when classifying dictionaries for groups and semigroups of course.
Key words: dictionary, lexicography, facet, common dictionary – terminological dictionary, monolingual dictionary, multilingual dictionary
Mehdiyev Firuz
Морфолоэийа вя онун дил системиндя йери
Tədqiqat işinin mahiyyəti müxtəlif dillərdə morfologiyada olan müxtəlifliyi öyrənmək olmuşdur. Elmi iş üç mərhələdə yerinə yetirilmişdir. 2012-ci ili əhatə edən I mərhələdə «Morfologiyanın əhatə dairəsi», 2013-cü ili əhatə edən II mərhələdə «Morfologiyanın dil sistemində yeri», 2014-cü ildə isə III mərhələdə «Morfoloji vahidlər tədqiq edilmişdir». Morfologiya adlanan I mərhələdə morfologiyanın sözün quruluşunu öyrənən dilçilik sahəsi olduğu göstərilərək, kök və əsas anlayışları haqqında məlumat verilmiş və bu barədə tədqiqat aparan dilçilərin fikirlərinə, istinad edilmişdir. Tədqiqatda müxtəlif dillərdə sözün strukturuna nəzər salınmış və bunlar arasında olan müəyyən oxşarlıq və fərqlər göstərilmişdir. Dünya dillərində qrammatik mənanın ifadə vasitələrinin müxtəlifliyi araşdırılmışdır. Morfologiyanın sözün quruluşunun müxtəlif aspektlərini, sözün formasının incəliklərini öyrənən dilçilik sahəsi olduğu aydınlaşdırılmışdır. Morfologiyada sözlərin dəyişməsi, düzəldilməsi qaydaları öyrənilir. Sözlərin dəyişməsi hal, mənsubiyyət, xəbərlik, kəmiyyət, zaman, şəxs kateqoriyaları, felin növləri, şəkilləri və s. üzrə olur.
Dillərin morfoloji strukturunun müxtəlifliyi nəzərə alınaraq dilçilikdə, morfologiyanın bir neçə növü müəyyənləşdirilmişdir: 1. İltisaqi (aqqlütinativ) morfologiya; 2. Analitik morfologiya; 3. Flektiv morfologiya. İltisaqi morfologiya – morfemlərin bir-biri ilə yanaşı gəlməsi və bu zaman bir morfoloji dəyişiklik baş verməsi əsasında qrammatik kateqoriyanın ifadəsi: Analitik morfologiya – qrammatik kateqoriyaların sözlərin analitik formaları ilə ifadə edilməsi. Flektiv morfologiya – qrammatik əlaqələrin ifadəsi üçün fleksiyadan istifadə edən morfologiya. Məlum olur ki, dillər bir-birindən təkcə bu və ya digər qrammatik mənaları ifadə edib-etməməsinə görə fərqlənmirlər, bəlkə də həmçinin daha çox necə istifadə etmələri ilə fərqlənirlər.
Morfologiyanın predmeti dildə ifadə planı ilə məzmun planının qarşılıqlı münasibətlərini öyrənməkdən ibarətdir. Bu münasibətlər forma və funksiyanın qarşılıqlı münasibətləri ilə səciyyələnir. Bu münasibətləri müəyyənləşdirmək xeyli çətinlik təşkil edir. Morfologiyada əsas sözün strukturunun təhlili əsas yer tutur. Bu da o səbəbdən irəli gəlir ki, dilin morfoloji qanunları çox mürəkkəb mahiyyətə malik olmaları ilə fərqlənir. Səs sistemindən fərqli olaraq burada işarələyən ilə işarələnən arasında uyğunluq mövcud deyildir. Dünya dillərində qrammatik cəhətdən sözün quruluşu müxtəlifdir. Öz səs tərkibi ilə əşyalar, proseslər, hadisələr və onların arasındakı əlaqələr haqqında məfhumu ifadə edən ən kiçik, əsas dil vahidi sözdür. Sözdə fonetik (yəni səs), leksik-semantik (yəni məna) həmçinin qrammatik (morfoloji struktur və potensial cümlə) əlamətlər toplu halda birləşmiş olur. Bu səbəbdən də onu müxtəlif şəkildə izah etməyə çalışmışlar. Bu nöqteyi nəzərdən də dilçilikdə fonetik söz, leksik söz, qrammatik söz kimi terminlər meydana gəlmişdir. Hələ qədim dövrlərdən sözə dilin bölünməz vahidi kimi baxmışlar. On doqquzuncu əsrin sonlarına yaxın morfoloji sistem haqqında görüşlər dəyişir. Əsas, prefiks, postfiks, fleksiya kimi anlayışlar dəqiqləşir, morfem termini mövqeyini sabitləşdirir. Dilin ən kiçik mənalı ünsürü morfem adlandırılır. Mövcud olan dillərdə qrammatik cəhətdə sözün quruluşu müxtəlifdir. Söz kök və şəkilçilərdən ibarətdir. Bir sıra dillərdə (məs. türk dillərində olduğu kimi) sözün kökü dəyişmir, bəzi dillərdə isə (ərəb, rus, alman, latın və s. olduğu kimi) dəyişir. Kök sözün leksik mənasını bildirən ilk hissədir. Dilçilikdə «sözün kökü» və «sözün əsası» terminlərindən istifadə edirlər. Kök və əsas anlayışları, onlara aid terminlər flektiv dillərin faktlarına əsasən meydana gəlimişdir. Ona görə ki, həmin dillərdə sözün kökü ilə əsası bir-birindən fərqlənir. Ancaq bu dillərə aid tədqiqat əsərlərində kök və əsas məsələlərində ideal aydınlıq yoxdur. Həmin fikir ayrılıqlarını belə qruplaşdırmaq olar:
1) Sözün tərkibində kök və əsas, eləcə də sonluq və şəkilçi görmək. Beləliklə, sözün kökü ilə əsasını bir-birindən fərqləndirmək.
2) Sözün tərkibində kök, sonluq və şəkilçi ayırmaq, yəni sözdə kök və əsas fərqi görməmək.
3) Sözün tərkibində əsas, sonluq və şəkilçi ayırmaq, deməli yenə də kök və əsas fərqi görməmək.
4) Sözün hər cür formasını söz və əsası hesab etmək.
5) Kökü sadə, əsası isə düzəltmə söz hesab etmək.
Müşahidə etdiyimiz qeyri-müəyyənlik və müxtəliflik içərisində bir ümumi xətti görmək olur ki, o da sözün kökü ilə əsasının prinsip etibarilə müxtəlif anlayışlar olduğunu izah etməyə imkan verir. Flektiv dillərdə kök sözün o hissəsinə deyilir ki, o morfoloji cəhətdən parçalanmır, leksik mənaya malik olmur və ayrıca müstəqil leksik vahid kimi fəaliyyət göstərmir. Məs: rus dilində будет sözünün бу hissəsi, знать sözünün зна hissəsi həmin sözlərin kökləri hesab olunur. Sözün kökü morfoloji baxımdan hissələrinə ayrılmadığı kimi fonetik cəhətdən də, əsasən sabit qalır və həmin kök əsasında meydana gələn bütün sözlərin və söz formalarının ümumi hissəsi kimi çıxış edir. Söz kökündə konkret leksik məna olması da, leksik – qrammatik məna abstraksiyası olur. Bu o deməkdir ki, məsələn, бу kökünün konkret leksik mənası yoxdur, o heç bir məfhumun adı deyil, isim və fel olması da məlum deyil. Lakin buradakı ümumi məna abstraksiyası onun görmək məfhumu ilə bağlılığına işarə edir. Kökü yalnız samitlərdən ibarət olan ərəb dilində də məsələ bir qədər fərqlidir. Məsələn, ktb, drs sözlərini götürək. Bu samit tərkibi və samitlərin sırası sözün əsasında (kətabə, dərasə) və əsasda yaranan sözlərin hamısında (məktubun, kitəbun, kətubun, mədrəsətun, dərsun, ədrusu, tədrusu, yədrusu) sabit qalır. Dilçilik ədəbiyyatında morfem anlayışından çox geniş istifadə olunur. Nəzəri dilçilikdə bu terminə böyük diqqət ayrılır. Müxtəlif dillərin qrammatik sistemləri bu morfemlər üzrə təhlil əsasında nəzərdən keçirilir. Bütün bunlara baxmayaraq, dilçilikdə morfem problem idə həll olunmamış qalır. Bu termin tam aydınlaşdırılmamışdır. Morfem terminini ilk dəfə dilçiliyə gətirən Boduen de Kurtene olmuşdur. Sözün ən kiçik mənalı hissəsi olan morfem sözdən və cümlədən fərqli olaraq, adətən ayrılıqda işlənmir, sözün tərkib ünsürü kimi çıxış edir və ya söz forması təşkil edir. Dilçilikdə morfem anlayışı geniş və dar mənada işlənir. Morfemin dar anlayışını Moskva dilçilik məktəbinin nümayəndələri müdafiə edirlər. Onların fikirincə, sözün ən kiçik hissələrinə (kök, ön şəkilçi, son şəkilçi, daxili şəkilçi) morfem deyilir. Geniş mənada götürüldükdə morfemlərə həm də qrammatik mənanın ifadəsinə xidmət edən köməkçi sözlər (qoşma, bağlayıcı, artikl, ədat) də daxil edilməli olur.
Şəkilçi sözdüzəldici və sözdəyişdirici morfem anlamına uyğun hesab edilir. Onların müstəqil leksik mənası yoxdur. Növündən, rolundan, işlənmə yerindən asılı olmayaraq, şəkilçilərin hamısında qrammatik, məna və ya qrammatik məna çalarları var. – lı, -li, -lu, -lü şəkilçisi hansısa məfhumun varlığına, təsdiqinə, -sız, -siz, -suz, -süz şəkilçisi isə yoxluğuna, inkarına işarə edir. Bunlar qrammatik mənalardır. Şəkilçilər əsasən, iki məqsəd üçün işlədilir: yeni söz yaratmaq və sözlər arasında əlaqə qurmaq məqsədilə. Kök və şəkilçilərin fonetik tərkibi ayrı-ayrılıqda, hətta ayrı-ayrı nitq hissələri, sözdüzəltmə və sözdəyişmə paradiqmaları üzrə bir-birindən fərqlənə bilən xüsusiyyətə malikdir. Ona görə də köklər ayrı-ayrı nitq hissələri və hətta konkret nitq hissələri daxilində leksik-semantik qruplar üzrə şəkilçilər isə sözdüzəltmə və sözdəyişmə paradiqmaları üzrə morfoloji təhlilə cəlb olunur.
Dünya dillərində şəkilçilər həm işlənmə yerlərinə görə, həm də vəzifələrinə görə şəkilçilər ön(pretiks), orta(infiks), son(suffiks) olmaqla üç yerə; vəzifələrinə görə isə məna və forma düzəldən kimi iki yerə bölünür.
1) prefikslər sözün əvvəlinə əlavə olunan şəkilçilərə deyilir. Bu şəkilçilər ən çox flektiv dillərdə işlədilir. Məs: rus dilində вход (giriş), выход (çıxış, доход (gəlir), приход (mədaxil), уходить (çıxıb getmək), приходит (gəlmək) sözlərindəki в, вы, до, при kimi hissəcikləri göstərmək olar.
2) İnfiks sözün ortağında gələn şəkilçidir. Bu şəkilçi bəzi dillərdə vardır. Məsələn latın dilində findere (parçalamaq, doğramaq).
Deməli, işlənmə yerindən asılı olmayaraq, şəkilçi sözlərə əlavə olunmaqla müəyyən məna düzəldir.
3) Suffiks sözün sonuna əlavə olunan morfemdir. Onlar həm sözlərin düzəldilməsinə və həm də qrammatik kateqoriyaların əmələ gəlməsinə xidmət edir. Məs: rus dilində школьник və школьница sözlərində olan ник və ница postfiksləri həm sözlərin düzəldilməsinə, həm də qrammatik cins kateqoriyasının (kişi və qadın) formalaşmasına xidmət edir.
Dünya dillərində aşağıdakı qrammatik vasitələr mövcuddur: şəkilçilər, daxili fleksiya, təkrarlar, köməkçi sözlər, söz sırası, vurğu, intonasiya, suppletivizm, artikllar, önlüklər və s.
Qeyd etmək lazımdır ki, bir sıra dillərdə sıfır şəkilçilər çox mühüm rol oynayır. Məsələn, rus dilində birinci növ hallanmaya daxil olan isimlərin hamısından, həmçinin ikinci növ hallanmaya daxil olan bəzi isimlərdən fərqli olaraq, qalın saitlə qurtaran sözlər adlıq halda sıfır şəkilçi qəbul edir və belələiklə, həmin sözün adlaq halda və təkdə olduğunu bildirir. Azərbaycan dilində kitab, dəftər və bu qəbildən olan başqa bir sıra sözlərin sıfır şəkilçisi həmin sözlərin adlıq halda və təkdə olduqlarını, gəlir, gələr sözlərindəki sıfır şəkilçisi isə indiki və qeyri-qəti gələcək zamanda icra olunacaq hərəkətlərin üçüncü şəxsin təkinə aid olduğunu göstərir. Bu da Azərbaycan dili üçün böyük əhəmiyyət kəsb edən proses deyildir. Супплетивизм дилин грамматик анламында мараглы мювзулардан бирини тяшкил едир. Супплетивизм ейни бир грамматик сырайа дахил олан сюзляри ящатя едир. йяни бу вя йа диэяр бир сюз юз лексик мянасыны мцщафизя едяряк башга бир сюзя чеврилир вя чеврилмя заманы мцяййян бир грамматик мянаны якс етдирир. Супплетивизм флектив диллярдя эениш йайылмышдыр. Буна мисал олараг рус дилиндя явязликлярин ъямлянмясиндян башга, щалланмасы да супплетивизм йолу иля олур. Мясялян: я(мян), меня (мян, мяни), мне (мяня) вя с. Эюстярмяк лазымдыр ки, рус дилиндя щямин грамматик васитяляр юзцнц бязи исимлярин ъямлянмясиндя дя эюстярир: человек (адам), люди (адамлар).
Авропа дилляринин яксяриййятиндя сифятин мцгайися дяряъяси супплетивизм васитясиля мейдана чыхыр:
Ади дяряъя Мцгайися дяряъяси
Рус дили
Инэилис дили
Франсыз дили
Алман дили хорошо
эоод
бон
гут лучше
беттер
меиллеур
дессер
Лакин бунунла беля, супплетивизм дцнйа дилляриндя фяалиййят даиряси мцяййян гядяр мящдуддур. Бир сыра диллярдя ися беля бир грамматик васитя цмумиййятля мювъуд дейилдир.
Юз грамматик гурулушуна эюря мцхтялиф нювляря айрылдыьы цчцн дилляр айры-айры грамматик васитялярдян ейни дяряъядя истифадя етмир. Бунлардан бязиляри даща чох морфоложи, диэярляри ися даща чох синтактик сяъиййядя олан грамматик васитяляря мейл эюстярирляр.
Ədəbiyyat
1. M.İ.Adilov, Z.N.Verdiyeva, F.M.Ağayeva. İzahlı dilçilik terminləri. B., 1989;
2. Y.Seyidov. Azərbaycan dilinin qrammatikası. Morfologiya. B., 2000;
3. N.Məmmədov, A.Axundov. dilçiliyə giriş. B., 1980.
Резюме
В статье рассматриваются роль морфологии в языковой системе, в ней анализируются различные подходы к этому вопросу.
Xülasə
Məqalədə mорфолоэийа вя онун дил системиндя йери təhlil olunur, eyni zamanda bu məsələlərlə bağlı dilçilərin yanaşmaları nəzərdən keçirilir.
Açar sözlər: morfologiya, dil, sistem
Ключевые слова: морфология, язык, система.

Sona Seferova
The perfect tense forms in Azerbaijani and English
Unlike the Azerbaijan language the perfect tense forms gain a special place in the tense system of English. In this language the prefect tense groups unite past, present, future and future in the past in itself. All these forms have their own specific grammatical structure, semantic features and means of expression in the Azerbaijan language. But up to day the perfect tense group of English hasn’t been the proper object of investigation typologically with the tenses of the verb of the Azerbaijan language. There isn’t unity of views about the perfect tense forms among the scientist in the linguistic literature. Opinions on including the perfect tenses to the category of manner or to different one are the cause of argument among linguists. But the matter to which grammatical category the perfect tense forms belong hasn’t found its solution in the linguistic literature and is still one of the actual problems of the English grammar. In the article it is strived to investigate the actual comparative and typological issues of the problem mentioned above on the basis of the materials of both languages Azerbaijani and English.
The tense system in the English language is broader than Azerbaijani. In this language the grammatical tense covers the following forms:
1. Indefinite Tense Forms (qeyri-müəyyən zaman formaları)
2. Continuous Tense Forms (davamedici zaman formaları)
3. Perfect Tense Forms (bitmiş zaman formaları)
4. Perfect Continuous Tense Forms (bitmiş davamedici zaman formaları)
These grammatical tense forms create special groups in the present, past, future and future in the past. In English the grammatical tense category embraces four present tenses. They are as follows:
1. Indiki qeyri-müəyyən (Present Indefinite)
2. Indiki davamedici(Present Continuous)
3. Indiki bitmiş(Present Perfect)
4. Indiki bitmiş davamedici(Present Perfect Continuous)
These tense forms also concern the past, the future and the future in the past tenses. Thus, in English there exist 16 tenses. And this characteristic abruptly distinguishes the category of tense of the same language from the tense system of the Azerbaijan language. Out of the tense forms mentioned above only two are formed with a synthetic way, the rest with analytically. They are Present Indefinite (indiki qeyri-müəyyən) and Past Indefinite (keçmiş qeyri-müəyyən). In the linguistics the tenses of the verb are defined with the attitude of work, a state and an action to the speaking time. From this point of view the Russian academic E.C Istrina’s opinion on the subject is noteworthy. He says: “The tense category denotes the relation of the action to the speaking moment or another tense moment accepted as the basis of time relations” (6, p 474). The emergence of the tense category arises from the need for the chronological link of the given news and information with the speaking time. The link of work, a state and an action with a certain time underlie the essence of the grammatical tense category. In the grammar the present tense is regarded the criterion of the speaking time for all tenses. The past and future tense is determined with the actions which are before or after speaking moment.
E.g. Leyla dünən Bakıya getdi – Leila went to Baki yesterday.
Mən sabah sizə gələcəyəm – I will come to you tomorrow.
In the sentences to which tense the verbs belong is identified on the basis of speaking time. In the first sentence action is performed before the speaking time, for this reason it concerns the past, but in the second one it is after it and belong to the future. The use of different past, present and future tenses in one another’s functions shows itself in the world languages whose structures differentiate genealogically or morphologically.
For instance, in English the present indefinite tense has the characteristics to express the actions which are going to be done. E.g. The bus leaves at 2 o’clock – Avtobus saat 2-də yola düşəcək.
We go to Baki tomorrow – Biz sabah Bakıya gedirik.
It must be noted that the very case is observed in Azerbaijani too. In our language in order to express the actions which will be absolutely performed in future the present tense is used instead of the future.(3, p 123)
E.g. Avtobus 5 dəqiqə sonra yola düşür. Mən sabah Bakıya gedirəm.
According to the attitude of the action to the speaking moment time is divided into three tenses: past, present and future. In English it isn’t similar. It is true that also in English the grammatical tense is determined due to the attitude of the action to the speaking moment. The grammatical time determined according to the speaking moment unites indefinite, continuous, perfect and perfect continuous tenses in English. Inspite of these different features there is a similar point in the tense category of the verb of both languages. The similar point is that every state and action happens in the framework of three tenses: past, present and future. The perfect tense forms are chosen with their specific properties. The perfect tense forms are analytic. These tenses are formed by means of the conjugation of the auxiliary verb “to have” and participle II. The origin of the perfect form proves the idea once more. In the Old English “to have” was used in the function of the predicate of a sentence. Owing to the word order in the sentence a direct object and the past participle of a transitive verb used to come after the verb “to have”. “To have” carried out the function of the predicative adjective combining with the past participle form of the verb. The past participle agreed with the direct object due to the quantity, gender and state.
E.g. ewriten = he has that book written. He hæfp pā bōc – O yazılmış həmin kitaba malikdir.
In this situation the state and position of the object was the result of the finished action and the speaker started to get interested in the same action. In this construction the action expressed with the past participle isn’t performed by the subject or the other decisive subject. Exactly from the same constructions the perfect tense forms that making the tense system richer has derived. The participle lost the forms of sequence with the noun or the object and by changing its place in the sentence approached with the verb “to have” more. Losing their independent meanings the both elements combined as a morpheme – an analytic form of the perfect in modern English.
E.g. He has written the book – Kitabı o yazıb.
In this sentence the doer of the action to write is the subject expressed with the pronoun “he” and the result of the action is the writing of the book. So originally the construction regarded as a self-dependent syntactic combination turned into an analytical tense form in passing time. The observations on the basis of factual materials of modern English show that the morphological structure has been developing from analytic characteristics into synthetic one. One or maybe chief of the factors displaying this development in modern English is that some auxiliary words existing in the very language pass the period of affixation (1, p 8). This circumstance shows itself in the perfect tense forms. The personal forms of the auxiliary verb “to have” which is used in the composition of the present, past, future and future in the past and shall/will, should/ would may be used as both a word-morpheme and an affix-morpheme while joining the word before it.
Compare:
I have seen = I’ve seen
He has seen = He’s seen
I had written = I’d written
I shall have finished = I’ll have finished
He will have finished = He’ll have finished
I should have gone = I’d have gone
You would have gone = You’d have gone
In these examples, the auxilary verbs in the left side of the equality are processed as an independent word, verbs in the right side of the equality combined with the words that come before them and being affixed. O.Gesperson included perfect forms to the same category of tense with the past, the present, the future in his book “The Philosophy of Grammar. Expressing his attitude on this issue, B.A.Ilyish writes: "The past, present and future tenses are firmly settled and unquestionably tense forms. If perfect tense forms also were included to the category of tense, then they would be composed of two different tense forms Present Perfect: present and perfect, Past Perfect: past and perfect, Future Perfect: future and perfect. But this is impossible." [5, с.91]. The comment of the perfect as “Firstly to the science” (предшествование) is reflected in the book “Psychology of the English language” written by M.Brayent and Q. Yeygeni. Here in contrast to the well-known scheme of O.Gesperson they give a very perfect scheme of the category of manner and tense of the verb in the English language by including present perfect tense forms to the “before present”. O.I.Musayev says that there are no separate morphological means between the category of manner and tense of the verb in the English language. He shows that the same form is able to express both categories.(1, p 187). For instance, in the sentence “I had written the article” the perfect tense shows the manner of action i.e. it has finished, as well as the tense of the action, i.e. it was carried out in the past. Therefore, O.I.Musayev explains the perfect tense forms by means of including them to the category of manner along with the category of tense.
In the Modern English language there are the following forms of the perfect tense.
1. The Present Perfect Tense Form (İndiki zamanın bitmiş forması)
2. The Past Perfect Tense Form (Keçmiş zamanın bitmiş forması)
3. The Future Perfect Tense Form (Gələcək zamanın bitmiş forması)
4. The Future Perfect in the Past ( Keçmişə nəzərən gələcək zamanın bitmiş forması)
Each of them has an appropriate expression system in the Azerbaijan language.
Present Perfect and its means of expression in Azerbaijani
In the modern English language an action happened in the frame of the present tense and is continued until some time or another action that has finished, or the actions started at certain time and has extended to the present are called the Present Perfect Tense Form.
Məsələn: Ali has written a letter.
– Əli məktubu yazmışdır. (yazıb)
In English the last form of the present tense form- The Present Perfect Continuous Tense Form has the ability to express the actions beginning before a certain time in the past and going up to present. (4, p 345)
For example: Ali has been writing a letter for three hours. -Üç saatdır ki, Əli məktub yazır.
As it is seen, there are different tense forms reflecting the present tense in English. We put aside three of them and will be satisfied only with one - The Present Perfect Tense Form (İndiki bitmiş zaman) here.
The Present Perfect tense is formed in analytical way with a present tense form of "to have" (have, has) plus the past participle of the verb (which can be either regular or irregular). i.e. have, has + Past Participle is used
For example: I have lost my way-Məm yolumu itirmişəm. We have seen that movie – Biz bu filmi görmüşük.
Past Perfect and its means of expression in Azerbaijani
The past tense indicates that an action, a state or work has happened previous the speaking moment. Compared with the other tenses – the present and future it is very common and relatively broad term. Z.Taghizadeh mentioned about three forms of the past tense in the Azerbaijan language: indicative past, relative past. (2, p 345)
In the Modern English language there are 4 forms of the past perfect tense:
1. The Past Indefinite Tense Form (Keçmiş zamanın qeyri müəyyən forması)
2. The Past Continuous Tense Form (Keçmiş zamanın davamedici forması).
3. The Past Perfect Tense Form (Keçmiş zamanın bitmiş forması)
4. The Past Perfect Continuous Tense Form (Keçmiş zamanın davam edib bitmiş forması)
There is no consensus among linguists about the past perfect tense. Some grammarians such as Sh.Poutsma, K.I. Onionz, E.Kreyzinka try to prove that the past perfect tense of the verb, in whole or in part is compatible with the present perfect tense. Other scholars – O.Gespersen, Q.N.Borontsova, B.A.Ilyish believe that, the Past Perfect tense only is partially consistent with the past time the Present Perfect.
Future Perfect and its means of expression in the Azerbaijan language
In the all world languages the future tense form generally marks the action that will happen in the future. To express this tense grammatically variety of formal features are used in different languages. The signs of stabilization belong to the periods of languages development. In modern English the auxiliary verb "Will" processing of all persons increasingly limits the scope of activity of the verb "Shall". Some linguists link the use of the "Will" in the first person with the variants of English dialect. The Future Perfect Tense ( Gələcək zamanın bitmiş forması ) is also included to the perfect tense group. The Future Perfect tense is formed in an analytical way with a future tense form of "to have" (shall/will have) plus the past participle of the verb (Particple II) i.e shall/will have + Past Participle form is used For example: We shall have finished our work in time if our dean helps us.
- Əgər dekan bizə kömək etsə, biz işimizi vaxtında qurtarmış olacağıq -If you ring me up after 8 o’clock, I shall have spoken to the family.- Əgər saat 8-dən sonra mənə zəng etsən, mən katib ilə danışmış olacam.
It should be noted that, the future perfect tense can be expressed in the Azerbaijan language with verbal and by the definite future tense form of the verb - "qurtarmaq"
For example: I shall have read the article before he returns.
O qayıtmazdan öncə mən məqaləni oxuyub qurtaracam.
Future Perfect in the past and its means of expression in Azerbaijani
Unlike Azerbaijani there is the Future in the Past tense (Keçmişə nəzərən gələcək zaman) in English. It is one of the facts that proves the specific and colorful features of English language tense forms. The Future Perfect in the Past ( Keçmişə nəzərən gələcək zamanın bitmiş forması ) is one of the Future in the Past forms. The Future Perfect in Past tense is formed with the auxiliary verbs should (for the first person singular and plural) would (the rest of person singular and plural) and plus Perfect Infinitive.
Singular
I should have spoken
You would have spoken
He, she, it would have spoken
Plural
We should have spoken
You would have spoken
They would have spoken
Reference
1. Oruc Musayev “İngilis dilinin qrammatikası”. Baki 2003
2. Adil Babayev. “ Müasir Azərbaycan dilçiliyi.”
3. Ə. Dəmirçizadə və D. Quliyev: Azərbaycan Dilinin Qrammatikası, Bakı 1938
4. Murphy “English grammar in use”.
5. Ilyish B. The Structure of Modern English. Leningrad. 1971, 366 p
6. Ganshina M.A. M.A., Vasilevskaya N.M – English Grammar. Moscow, Higher School Publishing House, 1964, 546 p.
Summary
The perfect tense forms in Azerbaijani and English
The article deals with the perfect tense forms and ways of their expression in Azerbaijani. Means to express perfect tenses of English into Azerbaijani have been explained and detailed information has been given about the perfect tenses in English and how to convey them in Azerbaijani.
Key words: Perfect tense, perfect continuous tense, Azerbaijani, English, means of expression
Pезюме
Данная статья повествует о формах cовершеннoго времени и об их спосо¬бах выражения на азербайджанском языке, а также дает обширную информа¬цию о совершенном прошедшем времени английского языка и о способах его перевода на азербайджанский язык.
Ключевые слова: прошедшие время, прошедшие длительное время, Азербай¬джанский язык, английский язык, формы выражение
Rəyçi: prof.Bəylər Hacıyev

Мамедова Фарах Алихан гызы
Теория фразеологии в азербайджанском языкознании
Понятие «несвободного значения» может анализироваться совсем в иной плоскости. Видимо, несвободным может считаться любое значение, поскольку в этом случае мы исходим из особенностей сочетаемости, которая всегда детерминирована семантической структурой слова и в этом смысле, конечно же, не является свободной. Иными словами, сочетаемость слов не может быть свободной. Просто В. В. Виноградов несвободным называет именно сочетание с одним словом или со словами, составляющими единую семантическую парадигму.
Свобода сочетаемости никак не согласуется с таким фундаментальным признаком системности, как ограничение. Доминирование системы над каждым отдельным знаком как раз и проявляется в ограничении сочетаемости. Следует отметить, что ограничение сочетаемости присутствует всегда и везде. Даже в тех случаях, когда сочетаемость конкретного слова представляется довольно широкой, она ограничена, поскольку именно ограничение создает конфигурацию. Невозможно говорить о системном статусе знака вне ограничения валентности и конфигурации.
В случае фразеологических сочетаний В. В. Виноградов фактически говорит о структурных ограничениях. Однако для него характерно, что это делается на внутризнаковом уровне и соответственно имеет отношение к лексическому уровню. Забегая вперед, можно отметить, что то же самое делает и его ученик, выдающийся азербайджанский ученый М. Т. Тагиев, который, однако, выходит за рамки внутри знаковых (внутрикомпонентных) отношений и анализирует структурные ограничения на фразеологическом уровне (79).
Принцип семантической слитности с логической последовательностью от устойчивости на компонентном уровне приводит к прозрачности или непрозрачности фразеологического значения. Вполне логично, что дифференциация ФЕ на основе степени слитности приводит к другому признаку – сохранению образности. Таким образом, концепция В. В. Виноградова должна считаться классической, ученый не выходит за рамки историко-культурного отношения к ФЕ, которое характеризовало как обычное языковое мышление носителей языка, так и лингвистическую теорию. Говоря об обычном языковом мышлении носителей языка, мы имеем в виду представления о метафоричности сочетания слов. Разумеется, теорию В. В. Виноградова нельзя сводить к такого рода обывательским представлениям, тем не менее в основе концепции семантической слитности лежит два принципа. Первый – это переосмысленность словосочетания на основе семантической слитности компонентов с точки зрения нового значения. Второй – это соответствие только лишь одного означаемого двум и более означающим. Впоследствии теория фразеологии, опирающаяся на взгляды В. В. Виноградова, стала говорить о таких дифференциальных признаках ФЕ как глобальность номинации и раздельнооформленность
Несмотря на традиционность взглядов В. В. Виноградова, именно его концепция оказалась ведущей в системе теоретических положений фразеологии в период ее становления как отдельной и самостоятельной лингвистической дисциплины. Необходимо отметить, что при том множестве фразеологических исследований, которое характеризовало русскую и советскую лингвистику во второй половине прошлого столетия, с точки зрения теоретической базы фразеология не была столь богатой и разнообразной. Сегодня можно однозначно констатировать, что в 60-70-е гг. ХХ в., в период так называемого фразеологического бума, в основном разрабатывались частные вопросы. Почти все исследования фразеологического фонда русского языка, как и языков народов мира, изучались на теоретической платформе, созданной академиком В. В. Виноградовым. Иными словами, в центре внимания фразеологов находились вопросы внутренней семантической организации ФЕ, семантики и стилистики, этимологии, вариантности. Долго и упорно выяснялась природа пословиц. Фразеологи никак не могли решить, относится пословица к фразеологии или нет.
Взгляды академика В. В. Виноградова в направлении фразеологической традиции, восходящей к классическому языкознанию, развивались его учениками. Среди них можно в первую очередь назвать Н. М. Шанского, М. М. Копыленко, Ю. А. Гвоздарева, А. М. Молоткова, Ю. А. Рубинчика и некоторых других ученых, исходящих в своих исследованиях именно из характера связи между компонентами внутри ФЕ. Как оказалось впоследствии, главным признаком фразеологизации для большинства этих ученых является воспроизводимость. В качестве дифференциальных признаков ФЕ всегда назывался более или менее устойчивый набор показателей, таких как устойчивость, воспроизводимость, раздельно оформленность, глобальность номинации, десемантизация компонентов, биакцентность (Н. М. Шанский), переносный характер значения (метафоричность) по отношению к исходному значению и, возможно, некоторые другие. Однако именно воспроизводимость в готовом виде, характер речевого штампа, который не создается в речи, а берется в готовом виде, оказался самым важным признаком ФЕ для многих последователей В. В. Виноградова. При этом они исходили из того, что и сам В. В. Виноградов относил к фразеологии «полностью аналитические речения». Правда, В. В. Виноградов исходил, хотя бы, из признака семантической слитности компонентов и фразеологической связанности. Что же касается его последователей, то для них оказалось достаточным обладание синтагмой воспроизводимостью.
Следует отметить, что и в азербайджанском языкознании такая позиция нашла свое отражение. Например, видный азербайджанский языковед А. Курбанов считал, что даже отрывки из драматических произведений являются фразеологическими единицами, если они постоянно употребляются в речи носителей языка, т.е. воспроизводятся. В своей монографии, посвященной проблемам современного азербайджанского литературного языка, он отмечает, что полностью следует за теоретическими взглядами академика В. В. Виноградова (96, 363). Он отмечает, что в азербайджанском языкознании концепция В. В. Виноградова была полностью и безоговорочно принята Г. Байрамовым и С. Муртузаевым, а он (А. Курбанов) присоединяется к ним (96, 363). Здесь уместно отметить, что, например, Г. Байрамов не считал пословицы фразеологическими единицами (91, 44), что же касается самого А. Курбанова, то он не только пословицы, а, как отмечалось, целые отрывки из пьес и драматических произведений считал ФЕ. Например, монолог Вагифа или шаха Гаджара из трагедии С. Вургуна «Вагиф» он считал объектом фразеологии всего лишь на том основании, что они встречаются в речи носителей азербайджанского языка (96, 367).
Вообще в азербайджанском языкознании вопрос о соотношении свободных словосочетаний, устойчивых словосочетаний и фразеологических единиц не был решен однозначно. Конечно, можно было бы сказать, что такое положение дел отражало уровень фразеологической теории того времени, т.е. времени так называемого фразеологического бума. Однако важно то, что положение дел в теории фразеологии азербайджанского языкознания не изменилось и по сегодняшний день. И сегодня в отдельных трудах по фразеологии, как и по общему языкознанию, лексикологии и семасиологии устойчивость не определяется вовсе, и на этой зыбкой теоретической основе делается попытка определить сущность фразеологической единицы. Понятно, что в этом случае сущность фразеологизации как системного процесса остается невыясненной, а к фразеологии относят даже свободные словосочетания. Достаточно просмотреть современные фразеологические словари, которые выходят в Азербайджане, чтобы убедиться в этом. Сегодня очень актуально издание двуязычных словарей. Даже поверхностный анализ этих словарей показывает, что в них включаются единицы обоих языков, не подвергавшиеся фразеологизации. В этом смысле, конечно, положение дел в азербайджанском языкознании не изменилось.
Среди учеников академика В. В. Виноградов был и М. Т. Тагиев, который отказался от исследования ФЕ на уровне внутрифразовых отношений. М. Т. Тагиев пошел совершенно новым для отечественной фразеологии путем. Он стал исследовать ФЕ на уровне ее внешних структурных связей. Следует отметить, что Э. Бенвенист определяет структуру как ограничение связей знака. Ограничение связей создает специфические конфигурации, которые французский ученый и определяет как структуру.
М. Т. Тагиев называет такие специфические конфигурации, построенные на ограничении, значимом для ФЕ в целом, а не его компонентов, фразеологическими конфигурациями или конфигурациями вообще. Конфигурация, по М. Т. Тагиеву, состоит из собственно фразеологизма и его окружения. Окружение он называет собственно структурной связью фразеологизма. Иными словами, окружение не является частью фразеологизма, но оно совершенно обязательно, поскольку только в конфигурации с ним ФЕ способно реализовать себя (79, 50-55).
Следует отметить, что М. Т. Тагиев в своей теории фразеологии реализует фундаментальную мысль структурализма о системно-структурном характере языка. Значение этой теории проявилось еще и в том, что в ней было наглядно продемонстрировано подлинно системно-структурное отношение к объекту языкознания. Дело в том, что системность языка и якобы учет данного обстоятельства декларативно провозглашались почти в каждом лингвистическом исследовании. На деле же чаще всего оказывалось, что анализ конкретных языковых фактов никак не демонстрирует системно-структурную методику. Характерно, что М. Т. Тагиев ничего не говорит о важности структурного метода, он просто проводит исследование на уровне требований современности.
Окружение как собственно структурная связь фразеологизма или его наличие служит признаком ФЕ, показателем того, что та или иная воспроизводимая синтагма является ФЕ. Следовательно, метод М. Т. Тагиева позволяет разграничить языковые и речевые единицы. Таким образом, как методика, так и ее применение оказываются в русле лингвистической парадигмы, созданной Ф. де Соссюром.
Следует отметить, что термин собственно структурная связь, введенный М. Т. Тагиевым в теорию фразеологии, является чрезвычайно удачным. С одной стороны, он фиксирует внимание на том, что именно данная языковая единица и в данном структурном оформлении является системным признаком фразеологизации, не будучи при этом компонентом ФЕ, с другой стороны, становится очевидным, что сам по себе фразеологизм является принадлежностью системы языка.
М. Т. Тагиеву удается создать новое направление в советской фразеологии. Как его непосредственные ученики, так и фразеологи других регионов страны стали использовать возможности этого метода. Это направление резко выделялось на фоне исследований второй половины прошлого века и не только характером поставленных и решаемых задач, а строгостью метода. Следует отметить, что формализованных методов во фразеологии вообще не было, в случае же теории окружения мы можем говорить о строго формализованном методе.
Особое значение метод окружения имел для фразеографии, хотя нельзя сказать, что он стал повсеместно применяться при составлении фразеологических словарей. В свое время о необходимости использования возможностей метода окружения во фразеографии много писалось. Тем более непростительно, что словари, которые сегодня готовятся и издаются в нашей стране, совершенно не учитывают теорию фразеологического окружения.
Теория фразеологии сегодня ориентируется на возможности когнитивного подхода. Считается, что наиболее актуальным сегодня является изучение фразеологических фондов национальных языков с точки зрения отражения этнического мышления и психологии, национально-языковой картины мира, существенных образов, ориентиров и стереотипов поведения и т.д.
Изучение фразеологического состава языков мира в когнитивном аспекте полностью соответствует актуальной проблематике современных исследований. Следовательно, оно характеризует современное языкознание во всем мире. Однако, поскольку русская лингвистическая мысль во второй половине прошлого столетия отдала особую дань углубленному анализу этих единиц языка, сложившаяся традиция не ослабевает и в настоящее время. На наш взгляд, особое место в этой парадигме принадлежит российскому ученому В. Н. Телия. Именно она возглавила новое когнитивное направление во фразе

ЛИТЕРАТУРА
1. Тагиев М.Т. Глагольная фразеология современного русского языка. Баку: Маариф, 1966
2. Тагиев М.Т. Русско-азербайджанский фразеологический словарь. Баку: Маариф, 1974
3. Бенвенист Э. Общая лингвистика. М.: Прогресс, 1974
4. Qurbanov A. Müasir Azərbaycan ədəbi dili. 1-ci cild. Bakı: Nurlan, 2003

XÜLASƏ
Məqalə frazeologiya nəzəriyyəsinə həsr olunub. V.V. Vinoqradovun konsepsiyası bu günə kimi aktuallıgını qoruyub saxlamışdır. Mütəmadi olaraq nitqdə işlənmə prosesi uzun müddət frazeoloji birləşmənin mühüm xüsusiyyəti kimi qəbul edilmişdir. Azərbaycan alimləri də qəbul olunmuş nəzəriyyəni təsdiq edib bu sahədə araşdırrmalarını aparmışlar.
SUMMARY
The article deals with theory of phraseology. There are a lot of theoretical views. V.V. Vinoqradov’s concept is leading as a separate and independent linguistic discipline. Reproducibility has been considered as an important feature of the Phraseological Units for a long time. Azerbaijan scientists also consider such kind of theoritcal view.

Ключевые слова: Теоретические взгляды, фразеологические единицы, исследование, устойчивое словосочетание, структура,cловарь сочетаемости
Açar sözlər: Nəzəri fikirlər,frazeoloji vahidlər,tədqiqat,sabit söz birləşmələri, struktur, söz birləşmələri lüğəti
Key words: Theoritical views, phraseological units, research, collocations, structure, dictionary of collacations

Рецензент: проф.Эльдар Пириев

Abdullayeva Gülnara
Sami dilləri və xalqları: ibri əlifbasına daxil olan samitlərin fonetik təsnifatı

Xüsusi dil ailəsi qrupuna aid olan xalqları ifadə edən “Sami” termini elmə gör¬kəmli alman alimləri A.L.Şlöçer və İ.Q.Eyxqorn tərəfindən gətirilmişdir. Bu termin xüsusi dil ailəsinə mənsub olan müxtəlif dillərdə danışan, eyni ərazidə yaşayan, ümumi mədəni və dini köklərə malik olan Yaxın Şərq xalqlarını ifadə etmək üçün istifadə olunurdu. Müasir dövrdə bu termindən aşağıdakı hallarda istifadə olunur:
 Ön Asiyada bir sıra dövlərin əsasını qoyan etnik qrupların danışdığı dili bildirmək üçün;
 Ümumilikdə Sami-Hami dil ailəsinə mənsub olan dillərdə danışan xalqları bildirmək üçün.
"Sami dilləri" termini nisbi anlamda işlədilir. Belə ki, bu dil ailəsinin adı nə ona daxil olan dillərin qrammatik quruluşları, nə də yaranma və yayılma yeri ilə bağlı deyildir. Bu dil ailəsinin adı Bibliyada adı çəkilən xalqların genealoji təsnifatından götürülmüşdür (8,523). Bu dillərdə danıışan xalqların çoxu Nuhun oğullarından biri olan Samın nəslinə aid edilir.
Sami dillərinə aşağıdakı dillər aiddir:
• finikiya- Müasir Livan əhalisi tərəfindən b.e.ə II-I minilliklərdə istifadə olun¬muş¬dur;
• assur dili və akkad dilinin babil dialektləri- hər iki dil b.e.ə III-I minilliklərdə müasir İraq ərazisində geniş yayılmışdır;
• qədimyəhudi dili və ibri;
• ərəb dili;
• arami dili- qədim Mesopotomiya və müasir Suriya ərazisində b.e-nın I minil¬liyin¬də danışıq dili olmuşdur;
• amxar dili;
Sami xalqlarının mənşəyi haqqında bir sıra fərziyyələr mövcuddur. Güman olunur ki, qədim prasamilər qədim zamanlarda Saxara səhrasında məskunlaşmış, b.e.ə V minillikdə kəskin iqlim dəyişməsi səbəbindən şərqə doğru hərəkət etməyə başlamışdılar. Alman alimi T.Nöldek və ingilis alimi U.R.Smitin fikrinə görə samilər zamanla Ərəb yarımadasında məskunlaşmış oradan isə minilliklər ərzində İkiçayarası və Suriya çöllərinə, Aralıq dənizinin sahillərinə hərəkət etmişlər. Lakin İ.M.Dyako¬nov hesab edir ki, Nil deltasını keçdikdən sonra sami tayfaları iki qrupa ayrılmışlar. Onlardan bir qismi cənuba hərəkət etmiş və Ərəb yarımadasına gəlmiş, digər qrup isə şimal və şimal-şərqə hərəkət etmişdir. J.Küppe isə "Sami xalqlarının tarixi" kitabında qeyd edir ki, bu tayfalar Saxaradan çıxdıqdan sonra bir müddət öz birliyini saxlamış və məhz Suriya çöllərinə gəldikdən sonra müxtəlif yerlərə köçlər başlamışdır. Bir qrup alimlərin fikrinə görə isə, Sami-Hami xalqlarının tarixi Ərəb yarımadasından başlanır.
Ən geniş yayılmış fərziyyəyə görə b.e.ə IV minilliyin sonu III minilliyin əvvəllərində samilər iki böyük qrupa ayrılırlar: şərq və qərb. Şərq və ya şimal-şərq qrup ilkin dövrlərdə İkiçayarasının şimal hissəsinə gəlmiş və burada şumerlərlə qaynayıb qarışmışdır (b.e.ə III minilliyin əvvəlləri). Bu qrupa aid olan tayfalar akkad dilində danışırdılar. B.e.ə III minilliyin ortalarından başlayaraq bu tayfalar İkiçayara¬sının cənub hissəsinə köç edir və tezliklə qədim şumer dilini mənimsəyirlər. Bu tayfaların sonrakı tarixi Akkad, Babilistan və Assuriya tarixi ilə sıx bağlıdır.
Sami tayfalarının qərb qrupu isə iki və ya üç qola ayrılır. Şimal-qərb qolu qədim Kənaan torpaqlarında, Suriya və Şimali Mesopotomiyada məskunlaşmışdır. Bu qrupun ilk məşhur nümayəndələri amoreylər (b.e.ə III-II minilliklər), sonradan finikiyalılar və yəhudilər (b.e.ə II minilliyin sonundan başlayaraq) və xüsusi qrup olan aramilər olmuşdur. Cənub qolu isə b.e.ə II minillikdə Ərəb yarımadasında məs¬kunlaşmışdır. Güman olunur ki, bəhs olunan dövrdə Ərəb yarımadasının cənub hissəsinin əsas əhalisi Cənubi Ərəbistan dövlətləri- Mayna, Saba, Kataban, Hadra¬maut dövlətlərinin sakinləri idi. Şimal qolu isə b.e.ə II-I minilliklərdə lixyanit və samudlarla təmsil olunurdu. Bu tayfalar b.e.ə I minilliyin əvvəllərində vahid ərəb adı altında tanınmağa başladı Ərəblərin b.e. VII əsrində Ərəbistan yarımadasından kənara çıxması (Ərəb istilaları) samilərin tarixində ən böyük köç dalğası hesab olunur
Tarix boyu hər hansı bir xalqın dili müəyyən inkişaf mərhələləri keçmiş, dəyişmiş, bəziləri tamamilə sıradan çıxmış, ölü dillər ailəsinə daxil olmuş (latın dili kimi) və yaxud müəyyən bir dövr üçün danışıq dili kimi istifadədən çıxmışdır (ibri dili kimi). Lakin bəzi dillər var ki, onlar protodillər hesab olunur, bu gün dünyadakı əksər dillərin məhz bu dillərdən törəndiyi güman olunur. Buna misal olaraq Finikiya dilini göstərmək olar. İbri dili də məhz Finikiya dilindən törəmə hesab olunur. Sami dil ailəsinə aid olan ibri dili b.e.ə. XIII-VII əsrlərdə müstəqil dil olaraq digər sami dillərindən ayrılır. Bu dilin ən qədim yazılı abidəsi "Hakimlər kitabı"nda rast gəlinən “Deboranın nəğməsi” adlanır ki, bu yazılı abidə də təxminən b.e.ə XII əsrə aid edilir (8,631). İbri dilində ən qədim yazı isə b.e.ə. X əsrə aid edilən "Qezərdən olan təqvim"dir. İbri dili ilkin formalaşdığı vaxtlarda dövrünə görə güclü dövlətə malik bir xal¬qın dili olub və zaman-zaman ətrafındakı dilləri sıxışdırmağa da nail olub. Lakin tarixin müxtəlif dövrlərinə nəzər salsaq görərik ki, müəyyən dövrlərdə ibri dili də digər dillər tərəfindən sıxışıdırılmış və danışıq dili funksiyasını itirmişdir. Eyni zaman¬da zaman keçdikcə bu dil inkişaf etmiş, yeni-yeni formalara yaranmış, tarixi dövrlər dəyişdikcə dilin inkişaf mərhələləri bir birini əvəz etmiş, hər bir dövrdə bu dil daha da təkmilləşmişdir. Bu dilin dövrləri həmin dildə yaranan ədəbiyyatın xarak¬terinə, əks etdirdiyi tarixi hadisələrə görə bölünür. Uzun müddət tarixi zərurətdən doğan səbəblər üzündən ibri dili danışıq dili olmamış, dilin daşıyıcıları olan xalqın dövləti olmadığı üçün bu dil uzun zaman ölü dil olmuşdur. Bu müddət ərzində ibri dili yalnız dini kitabələrin oxunmasına, dini ayinlərin icrasına xidmət etmiş və ibadət dili kimi qorunub saxlanılmışdır. XIX əsrin məşhur ədəbiyyatşünas, yazıçı və ictimai xadimlərindən biri hesab olunan Qustav Karpelas (1848-1909) 1886-cı ildə özünün ikicildli “Geschichte der jüdischen Literatur” (“Yəhudi ədəbiyyatının dövrləri”) əsərində yəhudi ədəbiyyatının ilk bölgüsünü aparmışdır. O, qədim yəhudi ədəbiyyatını Bibliya ədəbiyyatı dövrü, Bibliyadan sonrakı ədəbiyyat dövrü, Talmud ədəbiyyatı dövrü, orta əsrlər yəhudi ədəbiyyatı dövrü, XIII - XVIII əsrlər ədəbiyyatı dövrü və müasir dövr ədəbiyyatı dövrlərinə ayırmışdır. İbri dilinin aşağıdakı tarixi inkişaf mərhələləri olmuşdur:
1. Bibliya ibri dili
2. Bibliyadan sonrakı dövr
3. Talmud və Mışna dövrü
4. Masorçuların fəaliyyəti dövrü
5. İlkin paytanlar və piyutlar dövrü
6. Ota əsr yəhudi filoloqlarının fəaliyyəti və ilk filoloji əsərlərin yazıldığı dövr
7. Xasid ədəbiyyatı dövrü
8. Kabbala və mistik cərəyanın inkişafı dövrü
9. Dilin dirçəldilməsi dövrü.
Uzun illər ərzində yəhudilər ya yaşadıqları dövlətin dilində, ya da xüsusi danışıq dilində danışırdılar: Qərbi və Şərqi Avropa yəhudiləri idiş (bu dilin əsasında alman dilinin dialektlərindən biri dayanır), Şərqin yəhudiləri isə yəhudi-ərəb, yəhudi-ispan, yəhudi-tatar və başqa dillərdə danışırdılar. İbri isə "müqəddəs dil" olaraq qalırdı və yalnız dua, dini ayinlərin icrası və dini kitabların oxunması zamanı istifadə olunurdu. Çox nadir hallarda müxtəlif ölkələrdən olan yəhudilər ümumi dil kimi bu dildə danışırdılar. Gündəlik həyatda istifadə olunmadığı üçün bu dil "ölü dil "adlandırılırdı. İnsanların uzun illər ərzində yaratdığı şeylər onda əks olunmurdu. Yeni əşya və hadisələrin ifadəsi üçün ibri dilində münasib sözlər yox idi. Məsələn, qatarı ifadə etmək üçün yəhudilər "zolaqlar üzərində hərəkət edən və at, alov və dəmirdən ibarət olan şey" birləşməsindən istifadə edirdilər.
XIX əsrdə Avropada maarifçilik hərəkatı onun yəhudi sakinlərindən yan keçə bilməzdi. Bu dövrə qədər başqa xalqların arasında dini və etnik fərqləri ilə kimliyini qoruyub saxlamış yəhudilər maarifçilik hərəkatına qoşulduqda milli kimlik məsələsi ortaya çıxmış oldu. Beləcə, milliliyin əsas ünsürlərindən olan milli dilə maraq artdı. Yəhudilər ibri dilini tam unutmamışdılar və dini mətnləri bu dildə oxuyaraq anlayırdılar. Əsrin sonlarında ibri dilini dirçəltmək ideyaları bütün Avropa yəhudilər arasında yayıldı. Ziyalılar artıq Fələstinə köçmüş yəhudilər arasında ibri dilini yaymağa başladılar. Bu ziyalılardan biri- Eliezer Perelman 1881-ci ildə İsrailə mühacirat edir və ibri dilini dirçəltmək qərarına gəlir. Bu arzusunun reallaşmasına o, bütün ömrünü həsr edir. Hətta özünün soyadını o "Ben Yehuda" ("Yəhudanın oğlu") ilə əvəzləyir.Ölkəyə gələn kimi Ben Yehuda ibricə danışmağa başlayır: həyat yoldaşı ilə, dükançı, yoldan ötən hər kəslə. Övladı dünyaya gəldikdən sonra isə o, nəinki onunla ibricə danışırdı, hətta ona digər uşaqlarla oynamağı belə qadağan etmişdi ki, övladı "yad səslər" eşitməsin. Dilin dirçəldilməsi ilə əlaqədar olaraq yaranan problemləri həll etmək üşün Ben Yehudanın təşəbbüsü ilə 1890-cı ildə İbri dili Komitetinin əsası qoyulur. Onun əsas vəzifəsi "ibri dilini yaymaq və bütün xalq kütlələri arasında vahid ünsiyyət dilinə çevirmək" idi. Ben Yehuda ömrünün ən vacib işinə- izahlı ibri dili lüğətinin hazırlanmasına başlayır. O, onlarla yeni söz və temin tapır, onları qəzeti vasitəsilə geniş xalq kütlələrinə çatdırırdı.
Nəhayət 1948-ci ildə BMT-nin qərarı ilə İsrail dövləti yarandı və ibri dili yeni¬dən dövlət dili səviyyəsinə yüksəldi. Bu hadisədən sonra dil üzərində tədqiqatlar ge¬niş¬ləndirildi, dil institutları yaradıldı və ibri dilinin hər bir dövrü ayrı-ayrılıqda tədqiq olunmağa başladı. Lakin bu məsələ də ortaya çıxan müxtəlif ağır problemlərsiz ötüş¬mədi. Dil əsasən qədim yəhudi dili əsasında bərpa olundu (8, 636). Lakin aradan keçən minilliklər dövründə bəşər tarixində elə minlərlə də yeni əşyalar, məfhumlar, anlayışlar yaranmışdı və bu anlayışlarında yenidən dirçələn dildə öz əksini tapması zəruri idi. Müasir dilin formalaşması prosesində klassik dil təməl rolunu oynadı və dilin demək olar ki, fonetik, morfoloji, qrammatik, leksikoloji, sintaktik əsası məhz qədim dildən götürüldü. Lakin bu zaman müəyyən klassik dil normalarının tamamilə isti¬fadədən çıxarıldığı, eyni zamanda yeni formaların işlənib hazırlandığı da istisna olunmur. İbri əlifbasına nəzər salsaq görərik ki, onun qədim- tarixi kökləri var. B.e.ə. I minil¬likdə yəhudilər qədim yəhudi yazısından istifadə etməyə başladılar. Bu sistem bütün Şərqdə iki minillik boyunca işlədilən finikiya sisteminə yaxın idi.
Babil əsarəti dövründə yəhudilər yavaş-yavaş qədim yazıdan istifadəni dayandırırlar və təqribən b.e.ə 535-ci ildə babil-arami yazı sisteminə keçirlər. Bu yazı sistemi də mənşə etibarilə finikiya yazısından yaranmışdı. Sonradan yəhudilər bu yazını kvadrat yazı adlandırmağa başlayırlar. İlk yəhudi mətnləri kvadrat yazı ilə yazılmışdır və bu da öz növbəsində klassik yəhudi kvadrat yazısının qorunub saxlanılmasında vacib olmuşdur. Müasir dövrdə kvadrat yazıdan memarlıqda müxtəlif növ abidələrin bəzədilməsində geniş istifadə olunur.
İbri əlifbası ibri, idiş, ladino kimi yəhudi və karaim və krım kimi dillərdə isti¬fadə olunur. İbri dilində konsonant yazı sistemindən istifadə olunduğundan ibri əlif¬bası yalnız samitlərdən təşkil olunmuşdur. İbri əlifbasına 22 samit daxildir. Bundan başqa alınma sözləri ifadə etmək 3 əlavə samitdən də istifadə olunur. Hərflərin çap və yazı variantı fərqlidir, sağdan sola istiqamətində yazılır, böyük variantına rast gəlinmir, istər çap, istərsə də yazı formalarında hərflər bir-birinə bitişik yazılmır. Orta əsr yəhudi mistik təfəkkürünə görə hər bir samit müəyyən rəqəmi ifadə edir. Saitlər isə oxunu asanlaşdırmaq məqsədi ilə hərlərin solunda və altında qoyulan hərəkələr vasitəsilə göstərilir və "nekudot" adlandırılır. İbri əlifbası ilə tanış olaq:
İbri əlifbasına daxil olan samitlər bir sıra xüsusiyyətlərinə görə qruplaşdırılırlar (6, 142):
1. Beqad-kefat qrupu samitləri. Bu qrupa 6 samit daxildir:ב, ג, ד, כ, פ, ת- bet, qimel, dalet, kaf, pe, tav. Bu samitlərdən üçü nöqtəli və nöqtəsiz oxunmasından asılı olaraq iki cür tələffüzə malikdir. ב, כ və פ samitləri partlayan samitlər adlanır və ikili tələffüzə malikdir. Bu samitlər zəif daqeşlə işlənməsindən asılı olaraq fərqli tələffüz olunur. Belə ki, ב, כ, פ samitləri zəif daqeşlə işlənərkən [bet, kaf, pe], zəif daqeşsiz işlənərkən [vet, xaf, fe] səsini verir. Zəif daqeş ג, ד, תsamitlərinə təsir etmir. Bu samitlər vahid tələffüz formasına malikdir. Beqad kefat qrupu samitləri sözün əvvəlində gələndə (כסף –kesef-pul) və səssiz şvadan sonra gələrkən (כלבי-kalbi-mənim itim) həmişə zəif daqeşlə işlənirlər.
2. Zəif samitlər qrupu. Bu qrupa daxil olan samitlərdən י və ו -yud və vav həm sait, həm də samit kimi çıxış edir,נ - nun isə müxtəlif fel bablarında təsrif olunarkən assimilyasiyaya uğrayır.
3. İkicür yazılan samitlər qrupu. Bu qrupa 5 samit daxildir: כ-ך, מ-ם, נ-ן, פ-ף, צ-ץ. Bu qrupa daxil olan samitlər sözün əvvəlində və ortasında bir cür, sözün sonunda isə fərqli yazılırlar.
4. Boğaz samitləri qrupu. Bu qrupa 4 samit daxildir: א, ה, ח, ע - alef, he, xet və ayn. Bu samitlərin əsas xüsusiyyətləri növbəti fəsildə ətraflı işıqlandırılacaq.
5. Əlavə samitlər qrupu. Bu qrupa daxil olan samitlər yalnız alınma sözlərin yazılışına xidmət edir. Əlavə samitlər ibri əlifbasına daxil olan ג, ז. צ- qimel, zayn və tsadi hərflərinə çəpəki xətt-qereş qoymaqla düzəlir: ג'-c, ז'-j, צ'-ç.
Deməli ibri əlifbasında mövcud olan 22 samiti bir neçə qrupa ayırmaq olar. Hər bir qrupa daxil olan samitlər xarakterik xüsusiyyətləri ilə seçilirlər. Boğaz samitləri qrupuna 4 boğaz samiti daxildir. Bu samitlərdən ikisi – [alef] və [ayn] müstəqil səsə malik deyillər və yalnız sait işarələrlə tələffüz olunurlar. Boğaz samitləri özlərindən sonra gələn sait səslərə müəyyən dərəcədə təsir göstərirlər. Boğaz samitləri daqeşlə işlənmirlər, yəni qoşalaşmırlar və bu səbəbdən də özlərindən sonra gələn saiti uzadırlar. Bu qrupa daxil olan samitlər şva ilə işlənmədiklərinə görə mürəkkəb şva və ya xateflərlə işlənirlər. Bu xüsusiyyətlərə malik olduqlarından boğaz samitləri sözlərin tərkibində işlənərkən ismi və fel əsaslarında bir sıra dəyişikliklər yaradırlar. İsmi əsaslarının (seqolat isimlər) tərkibində boğaz samiti olarsa bu zaman bu isimlərin sait səs tərkibində müəyyən dəyişikliklər baş verir. Tələffüzün asanlaşdırılması məqsədilə seqol pataxla əvəz olunur. Boğaz samitləri artiklın hərəkəsinə də müəyyən dərəcədə təsir göstərirlər. İbri dilində feli əsaslar tərkibindəki samitlərin xüsusiyyətlərinə görə səlim və qeyri- səlim olmaqla iki qrupa ayrılırlar. Tərkibində boğaz samitləri və zəif samitlər olan əsaslar qeyri- səlim əsaslar adlanır. İbri əlifbasının iki samiti – vav və yud zəif samit hesab olunur. Bu samitlər həm samit, həm də sait kimi funksiya daşıyırlar. Feli əsasların tərkibində isə boğaz samitləri hərəkə sisteminə təsir edir, daha çox xateflərlər işlənir. Tərkibində boğaz samitləri və zəif samitlərin olduğu əsasların müxtəlif formalarda dəyişməsi, bu samitlərin ibri dilində olan bəzi qrammatik qaydalara tabe olmaması ilə izah olunur. Boğaz samitləri daqeş və şva kimi deokratik işarələri qəbul edə bilmir. Buna görə də sözün fonoloji sistemində dəyişikliklər yaradırlar.
Ədəbiyyat siyahisi
Azərbaycan dilində:
1. A. Axundov, N. Məmmədov, “Dilçiliyə giriş”, Bakı 1980
2. Ə.Abdullayev “Müasir Azərbaycan dili” III hissə, Bakı 1974
3. A.Qurbanov. “ Ümumi dilçilik”, Bakı 1987
4. “Müasir Azərbaycan dili II”, Bakı 1980
5. Rus dilində:
6. А.Ю.Айхенвальд «Современный иврит», Москва 1990
7. В.Гезениус «Еврейская грамматика» Спб- 1879
8. Б.М.Гранде «Введение в сравнительное изучение семитских языков», Москва. 1972
9. Иврит язык. Краткая еврейская энциклопедия. Иер., 1982, кол. 631-638
10. А.А.Крюков «Краткая история возрождения разговорного иврита», Москва, 2003
11. В.Н. Немченко «Введение в языкознание», Москва 2008
12. İbri dilində:
13. א.לאודן ורות שושן "שעת עברית,, תל-אביב 1991
14. İnternet resursları:
15. http://www.garshin.ru/linguistics/scripts/proto-abc.html
16. www.krugosvet.ru/articles/80/1008048/1008048a4.htm
17. http://www.seforimonline.org
Açar sözlər: İbri, Samidilləri, Xasid ədəbiyyatı.
Ключевые слова: Иврит, Семитские языки, Хасидская литература.
Key words: Hebrew, Semitic languages, Middle East, Literature of Khasid.

Семитские языки и народы: группа согласных
в ивритском алфавите
Резюме
Евреи являются одним из древнейших народов Востока. Их алфавит сос¬тоит из 22 букв (согласных). Эти буквы делятся на несколько групп. В этой статье говориться именно об этих группах, влияние некоторых согласных на гласных.
Semitic language es and peoples, consonants
In the Hebrew alphabet
Summary
Jews are among the most ancient peoples of Middle East. Their alphabet consists of 22 letters (consonants). These letters are divided into several groups. This article discusses these very groups, particularly the influence of consonants over vowels.

Айсел Гярибли
Азярбайъан тяригят шеиринин лексикасы: классик йазы цслубундан халг данышыг цслубуна
Азярбайъан тяригят шеиринин Кярбяла мцсибяти мювзусунда илк мцкяммял нцмунялярини йарадан Фцзулинин щямин шеирлярдяки лцьят тяркибиндя алынма сюзляр вя йа классик йазы цслубу лексикасы цстцнлцк тяшкил едир:
Мащи- Мящяррям олду мясяррят щярамдыр,
Матям бу эцн шяриятя бир ещтирамдыр.
Тяъдиди- матями- шцщяда няфсиз деэил,
Гяфлятсярайи- дящрдя тянбищи- аммдыр.
Говьайи- Кярбяла хябярин сящл санма ким,
Нягси- вяфайи- дящря дялили- тямамдыр.
Щяр дцрри- яшк ким сачылур зикри- Ал иля,
Сяййарейи- сипещри- цлцвви- мягамдыр.
Щяр мядди- ащ ким чякилцр ящли- Бейт цчцн,
Мифтащи- баби- рювзейи- Дарцссяламдыр.
Шад олмасын бу вагиядян шад олан кюнцл,
Бир дям мялалц гцссядян азад олан кюнцл. (1, с. 375).
Эюрцндцйц кими, мятндя тцрк мяншяли мцстягил сюзляр бу эцн, говьа, сан(маг), сачыл(маг), чякил(мяк), бу, кюнцл; кюмякчи сюзляр ися ол(маг), бир, деэил, ким, цчцн – дян ибарятдир. Галан сюзляр алынмадыр. Бунунла беля хейли алынма сюз вардыр ки, Азярбайъан тцркъяси цчцн тамамиля вя йа гисмян анлашыглыдыр: Мящяррям, матям, шярият, ещтирам, шцщяда, няф, хябяр, вяфа, дялил, тямам, мягам вя с.
Лакин еля сюзляр дя вардыр ки, Азярбайъан тцркъяси мювгейиндян анлашыглы дейил: мясяррят, тяъдид, дящр, тянбищ, сящл, нягс, сипещр, цлувв, мядд, мифтащ, рювзя, Дарцссялам вя с.
Бу ъцр лексик ващидляр «Щядигятцс- сцяда»нын шеир дилиня нисбятян няср дилиндя даща чох, даща функсионалдыр.
Мясялян:
«Тямамийи- яшряфи- бцгейи- Кябя вя хявасц явами- Мяккя бир мянзил ол шящрийари- алимигдар вя султани- камэарын мцлазими- зикаби- щцмайуни олуб тяриги- мцлазимят риайят гылдылар» (1, с. 247).
ХЫХ яср Азярбайъан тяригят шеиринин лцьят тяркибиня эялдикдя ися бурада диггяти ъялб едян ясас хцсусиййят ондан ибарятдир ки, бир тяряфдян, классик йазы цслубу цчцн, Фцзулинин «Щядигятцс- сцада»сындан башлайараг сяъиййяви олан идейа- мювзу давам етдирилир (йяни Кярбяла мювзусунун лексиконуну Фцзули йухарыда нцмуняляр вердийимиз мятнлярдяки тярздя мцяййянляшдирмиш, ъидди яняня формалашдырмышды ки, сонракы дюврлярдя бунунла щесаблашмамаг мцмкцн дейилди), диэяр тяряфдян, щямин идейа- мювзунун ХЫХ ясрдя эениш халг кцтляляринин анлайаъаьы бир дилдя тягдим етмяк ещтийаъы йараныр. Вя нятиъя етибариля, щям артыг моделляшмиш, йахуд клишеляшмиш сюз- анлайышлардан имтина едилмир, щям дя мювзунун идйеа- естетик потенсиалында олан емосионал- експрессив тяяссцраты бяситляшдирмямяк шярти иля кцтля цчцн даща анлашыглы сюзляр ишлядилир.
Мясялян, Няввабдан:
Ярьяван кими бойанмыш Гасими- эцлпейкярим,
Сярвгядд гардашларым, эцлцзлц назлы Якбярим.
Гюнчявяш пцрхун дцшцб хакя Ялиййи- Ясьярим,
Билмяням сцнбцл нядир, сусян нядир, ряна нядир (2, с. 235).
Сейид Язимдян:
Сяня гурбан олум, ей нювэцли- эцлзари- Щясян,
Сяни гурбан верирям шювгля ол сярвяря мян.
Лейли юз Якбяринин эярдяниня салды кяфян,
Чешминя инди ня дцнйавц ня цгба эюрцнцр. (2, с. 269- 270).
Сцряййадан:
Сяс эялди о дям Зейнябя шащи- шцщядадан,
Гуртармайын, ей, Кярбцбяла ичря бяладан.
Чох етмя, баъы, ащу фяьан ъюври- ъяфадан,
Бундан сора сябр ейля гямц ъюври- ъяфайя. (2, с. 347).
Эюрцндцйц кими, «Щядигятцс- сцяда»дан фяргли олараг ХЫХ ясрдя фарс мяншяли сюзляр кямиййятъя яряб мяншяли сюзлярдян хейли чохдур.
Классик цслуб вя йа классик китаб (йазы) цслубу лексикасы ХЫХ яср тяригят шеиринин дили цчцн янянявидир.
Мясялян, Гумридян:
Нари- щиъраня йанан синейи- сузаныма бах,
Яшки- хунин тюкцлян дидейи- эирйанимя бах.
Мющнятц дярдц ялямдян цзцлян ъаныма бах,
Гойма фиргятдя бу нюв иля эирифтар мяни (2, с. 172).
Дяхилдян:
Тутмуш ъащаны налейи- ва гцрбята гяриб,
Эуйа эялибдц наляйя бир бинява гяриб.

Билмям ня шцурдур ки, тутуб ящли- алями,
Мяълис гяриб, нювщя гяриб, щям яза гяриб.

Билмям нядир ъязасы бу гцрбятдя юлмяйин,
Щям янбийа гяриб олуб, щям ювлийа гяриб (2, с. 179).
Сяррафдан:
Гардаш, ня анам вар, ня баъым, харц зялилям,
Бу нярэиси- мястин кими бимарц ялилям.
Эял салма нязярдян мяни, рящм ейля, дяхилям,
Ахыр сяня бу дярди- дилим шярщц бяйандыр (2, с. 365).
Йухарыдакы мятнлярдя ишлянян вя щямин мятнлярин, цмумян шеирлярин идейа- мязмунуну, цслуби овгатыны мцяййянляшдирян щиъран, сузан, хун, эирйан, мющнят, дярд, ялям, фиргят, эирифтар, наля, гцрбят, гяриб, бинява, хар, зялил, бимар вя с. алынма сюзлярин щамысы дярд, гям, кядяр ифадя едир ки, буна да тябии бахмаг лазымдыр. Йалныз она эюря йох ки, бурада сющбят Кярбяла мцсибятиндян эедир (бу, мясялянин защири тяряфидир), щям дя (вя даща чох) она эюря ки, тяригят шеири мцяллифляри дярдин, гямин, кядярин инсан (вя ъямиййят) талейиндяки метафизикасынын, дини- фялсяфи мащиййятинин бядии- естетик интерпретасийасына ъящд едирляр. Вя бу заман ясас принсип яряб, фарс вя тцрк дилляриндя йазылмыш дини- фялсяфи ядябиййатда (цслубда) гярарлашмыш сяъиййяви лексикондан эениш истифадя етмякдян ибарятдир.
Тамамиля тябиидир ки, «Кярбяла мцсибяти» йахуд «ислам шящидлийи» мювзусу ясасян яряб мяншяли олмагла юз спесифик лексиконуну (терминолоэийасыны) формалашдырмышды. Илк дяфя бу мювзуйа мцраъият едян, оржинал (вя мющтяшям) бир ясяр йарадан Фцзули ясярин «Дибачя»синдя тцркъя мцвафиг сюзляр тапмаьын чятинлийиндян дя шикайятлянмиш, танрыдан кюмяк истямишди:
«Яэярчи ибаряти- тцркидя бяйани- вягайе дцшвардцр, зира яксяри- ялвазы рякик вя ибаряти нащямвардцр, цмид ки, щиммяти- ювлийа итмаминя мцсдид ола вя янъаминя мцавинят гыла. Шеир:
Ей фейзрясани- ярябц тцркц яъям,
Гылдын яряби яфсящи- ящли- алям,
Етдцн фцсящайи- яъями Исадям,
Бян тцркязябандан илтифат ейлямя кям» (1, с. 31).
ХЫХ яср Азярбайъан тяригят шаирляриня гядяр дащи Фцзули Кярбяла мцсибятини даща чох тцркъя анлатмаг бахымындан олдугъа бюйцк иш эюрмцшдц.
Мясялян:
Ей фяляк, шярм ет, ня бидятдир ки, бцнйад ейлядин,
Ханядани – Ящмяди- Мухтара бидад ейлядин.
Ящли- Бейти- Мустафайа бин ситям эюрдцк рява,
Та Йезиди- пцръяфанын кюнлцнц шад ейлядин.
Бу ня фикри- батилц яндишейи- бищудядир
Ким, йыхыб бин Кябя бир бцтханя абад ейлядин.
Ей Йезиди- пцрсяфа, щяр кимся бир ад ейлямиш,
Сян дяхи бу зцлм иля алямдя бир ад ейлядин (1, с. 361).
Тцрк мяншяли сюзляр, хцсусиля феилляр (онларын яксяриййяти кюмякчи феилляр олса да, мятнин анлашыглыьына ящямиййятли тясир эюстярир), еляъя дя артыг тцркдилли тяфяккцрдя тамамиля гярарлашмыш алынма лесикон мятляби кифайят гядяр ращат чатдырыр. Шярм, бидят, бцнйад, пцрсяфа кими мцяййян гядяр чятин анлашылан сюзляря эялдикдя ися онлар щям кямиййятъя аздыр, щям дя асан анлашылан, ращат баша дцшцлян лексик- семантик контекстдя верилмишдир.
Фцзулинин ХЫХ ясрдя йашамыш хяляфляринин лцьят тяркиби даща миллидир.
Мясялян, Гумридян:
Мян гой йаным бу эцн габаьында кабаб тяк,
Сал Якбяр цстя сайя, оьулсуз анасы вар.

Билмям сябяб нядир, мяни эюздян салыб анам,
Мейдана Зейнябим эяля билмяз, щяйасы вар.

Дурма, юзцвц йетир Няъяфя, сюйля, йа Яли,
Оьлум Щцсейн юлцр, сяня чох- чох дуасы вар.

Эял Кярбялайя, башыны ал бир диз цстцня,
Эюрсцнляр ящли- куфя, Яли тяк атасы вар.

Гям эцлшяниндя Гумрийи- эцлзари- хястянин
Фярйади- «ва Щцсейн!» иля шури- няваси вар (2, с. 171).
Раъидян:
Бир эеъя эялди эеня дярди- Сякиня ъушя,
Аьлади, гойди йцзин торпаьа, эетди щушя.
Эюрди рюйадя алубдур бабасы аьушя,
Чякяр ял чили вуран Шцмри- бядяхтяр йериня (2, с. 219).
Бакидян:
Наляви шуря дяхи кцлли- ъямадят эялиб,
Ва Щцсейн, зикри иля дярдя нябатат эялиб.
Щям нявайи дил ачыб ъцмлейи- зяррат эялиб,
Аьыл матямзад олуб, аьлады идрак бу эцн (2, с. 398).
Бу мятнлярин дилинин лцьят тяркибиндя дюрд мцщцм ъящят диггяти илк нювбядя чякир.
Биринъиси ондан ибарятдир ки, тцрк мяншяли сюзляр кямиййятъя апарыъы мювгейя маликдир: мян, йанмаг, бу эцн, габаг, оьул, ана, эюздян салмаг, эяля билмяк, дурмаг, юзцнц йетирмяк, сюйлямяк, юлмяк, эеъя, эялмяк, йцз(цз), торпаг, эюрмяк, баба, дил ачмаг, аьламаг вя с.
Икинъиси, алынма сюзлярин яксяриййяти артыг Азярбайъан тцркъясинин няинки ядяби- норматив, ейни заманда цмумишляк лексиконуна дахилдир: кабаб, сябяб, мейдан, щяйа, дуа, эцлшян, эцлзар, хястя, фярйад, дярд, рюйа, аьуш, наля, аьыл, идрак вя с.
Цчцнъцсц, шеирлярин ясас идейа- мязмун йцкцнц тцрк мяншяли сюзляр, еляъя дя миллиляшмиш алынма лесикон чякир: йанмаг, юзцвц йетир, юлмяк, башыны ал бир диз цстцня, гям эцлшяни, фярйад, дярд, ъушя эялмяк, наля, аьламаг вя с.
Дюрдцнъцсц, Кярбяла мцсибяти мювзусу, даща доьрусу, щямин мцсибятин гурбанлары (гящряманлары) охуъулара вя йа динляйиъиляря оьул, ана, эюрсцнляр, эеъя, эюрдц, баба, дил ачмаг, аьламаг вя с. исти, сямими, мящрям сюзлярля мунисляшдирилир. Вя бу ъцр мунисляшдирмя тцрк мяншяли сюзлярин щесабына едилир.
Беляликля, ХВЫ ясрдян – Фцзулинин «Щядигятцс- сцяда»сындан фяргли олараг ХЫХ яср Азярбайъан тяригят шеириндя цмумишляк вя йа халг данышыг цслубу лексикону щям норматив, щям идейа- естетик, щям дя фярди- стилистик бахымдан щялледиъи олур.
Ядябиййат
1. Мящяммяд Фцзули. Ясярляри, ВЫ ъилд, Бакы, «Шярг- Гярб» няш., 2005, 384 сящ.
2. ХЫХ яср Азярбайъан шеири антолоэийасы, Бакы, «Шярг- Гярб» няш., 2005, 424 сящ.

XЦЛАСЯ
Азярбайъан тяригят шеиринин илк мцкяммял нцмунялярини Фцзули юзцнцн «Щядигятцс- сцяда» яаяриндя верир. Щямин шеирлярин дилиндя тцрк мяншяли сюзляр чох аздыр. Яряб мяншяли сюзляр цстцнлцк тяшкил едир. Фарс мяншяли сюзляр дя ишлянир.
ХЫХ яср Азярбайъан тяригят шеириндя ися дилин лцьят тяркибинин анлашыглылыг сявиййяси хейли йцксякдир. Щям тцрк, щям фарс, щям дя яряб мяншяли сюзлярдян тяхминян бярабяр шякилдя истифадя олунур. Лакин алынма сюзляр дя артыг азярбайъанлы тяфяккцрц тяряфиндян мянимсянилмиш, тамамиля вя йа гисмян анлашыглы ващидлярдир.
Бунун сябяби тяригят шеиринин эениш халг кцтляляри гаршысында хцсуси мярасимлярдя ифа едилмясиндян ибарятдир.

SUMMARY
M.Fuzuli notes the first perfect samples of the Azerbaijan sect (tarigat) poem in his work “Hadikat us – Sueda”. The words from the Turkish origin are few in the language of those poems. But there are many words from the Arabic origin. The words from the Persian origin are used as well.
The level of understanding of the vocabulary is rather high in the Azerbaijan sect (tarigat) poem of the 19th century. Both the words from the Turkish, Persian and Arabic origin are used equally. But the borrowings had been already mastered by the Azerbaijani thought: they are completely or partially understandable units.
The main reason of this is that, the sect (tarigat) poem is performed before the masses in the special ceremonies.

РЕЗЮМЕ
Первые резюме и уникальные образцы азербайджанской поэзии встречаются в «Хадигатус- суада» («Сад счастливцев») Физули.
В языке этих стихов мало турецких слов, большинство составляют слова арабского происхождения. Также употребляются слова персидского происхождения.
В тарикатской поэзии ХЫХ века словарный состав языка доступен и понятен. Тюркские, персидские и арабские слова употребляются примерно в равном количестве. Заимственные слова уже усвоены и приняты в мышление азербайджанцев. Поэтому, тарикатская поэзия ХЫХ века читалась перед большой народной публикой в специальных религиозных мероприятиях.

Firəngiz Furman qızı Qurbanova
Müasir ingilis dilində norma və variativlik
XXI əsrdə mədəniyyətlərarası əlaqələr daha da inkişaf etdiyindən müxtəlif xalqların mədəniyyətləri bir-birinə güclü şəkildə təsir edir. Qloballaşma şəraitində mədəniyyətlərarası və dinlərarası dialoqun inkişaf etdirilməsi beynəlxalq siyasətdə prioritet vəzifələrdən hesab olunur. Müasir dövrün beynəlxalq münasibətlər sistemində mədəniyyət faktoru dövlətlər və xalqlar arasında əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi, dövlətlərin beynəlxalq imicinin möhkəmlənməsi və dünya dövlətləri sırasında layiqli yer tutması üçün xüsusi rola malikdir.
Politoloqların fikrincə ABŞ-ın müasir dövrdəki rolunu və dünya ağalığını Roma, Çin və Monqol imperiyası ilə müqayisə etdikdə belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, keçmişdə mövcud olan bu imperiyalardan ABŞ-ın əsas fərqi mədəni üstünlüyündədir. Keçmiş imperiyalar güclü olsa da cəlbedici, operativ və çevik deyildi. Böyük Britaniya ingilis dili və mədəniyyətini yayan əsas ölkə olsa da müasir dövrümüzdə adı ABŞ-dan sonra sıralanır. İngilislər öz dilləri ilə həddən çox qürur duyurlar, əslində buna haqqları da var. Məsələn, “Complete Oxford Dictionary” 23 cilddən ibarətdir 500 000-dən çox sözü əhatə edir. İngilis dilində bu qədər çox sözün olması səbəbi onun kontakta girdiyi bütün dil və mədəniyyətlərdən sözlər qəbul etməsidir. Ona görə də ingilis dilinin lüğət tərkibində əsl ingilis sözləri çox az faiz təşkil edir. Həmçinin hər bir dil ayrılıqda öz istifadəçilərinin məxsusi cəhətlərinin daşıyıcısı olsa da digər dünya dillərilə də daim kontaktdadır. Dillər arasında əlaqələrin olması dillərin inkişafında başlıca amillərdən biridir. Hər bir dil özündə dünya tarixinin bir hissəsini yaşadır, əvvəlki dövrləri araşdırmaqda əvəzolunmaz rol oynayır və ən əsası, ondan istifadə edən xalqların, tayfaların tarixini, mədəniyyətini, inkişafını özündə əks etdirir. Məhz buna görə, dil - mədəniyyətin güzgüsüdür.
“Yer üzündə dünya xalqları bir-birilə çoxcəhətli əlaqələrə malik olduğuna görə onların dilləri də qarşılıqlı şəkildə bir-birinə təsir göstərir və bir-birini zənginləşdirir. Dilin lüğət tərkibinin inkişafı prosesi xalqın tarixi inkişafı ilə vəhdət təşkil edir” (2). Dilçilərin əksəriyyəti dünyada kontaktlaşmayan dilin olmadığı fikrindədir. Boduen de Kurtene öz məqaləsində bu məsələyə toxunaraq qeyd edirdi ki, “Dillərin bir-birilə qaynayıb qarışması məsələsinə baxsaq, razılaşmalı olacağıq ki, saf və digər dillərə qarışmayan dil yoxdur və ola da bilməz” (6, s.363). Dillərin bu şəkildə kontaktlaşmasının əsas səbəbi kimi mədəniyyətlərarası əlaqəni və digər mədəniyyətli insanlarla ünsiyyətə olan tələbatı göstərmək olar. E.Sepir bununla bağlı yazırdı: “Ünsiyyətə olan tələbat, hər hansı bir dildə danışanların qonşu və ya mədəniyyət baxımından dominant dillər ilə vasitəsiz və ya vasitəli kontaktına səbəb olur...İzolyasiya edilmiş hər hansı bir dil və ya dialekt göstərmək çətin olardı” (4, s.17). Variativlik kateqoriyası bədii normanın xarakterizə etmək üçün əsas sayılır. Variativliyin diapazonu isə kifayyət qədər müxtəlif bədii dillərinin normalarının spesifikasını xarakterizə edir. O, həmçinin tarixi hadisələrin inkişafında müəyyən məqamların vurğulanması üçün zəmin yaradır. Dil vahidlərinin əsas mənalarının dəyişməsi ilə əlaqəsi olmayan, müəyyən leksem, söz forması, sintaktik konstruksiya çərçivəsində bu və ya digər formal modifikasiyaların mövcudluğu onların variarivliyini əmələ gətirir.
“Variant” termini adı altında eyni məzmunun müxtəlif formaları başa düşülür. Məsələn, bir dil vahidin müxtəlif forma dəyişiklikləri, və modifikasiyalara məruz qalaraq hər bir halda dil vahidi olduğu kimi qalır. O halda ki, invariant, konkret modifikasiyalardan, yəni variantlardan fərqli olaraq, bir vahidin abstrakt işarəsidir.
İnvariantın variantla tutuşdurulması dil və nitqin müqayisəsi ilə bağlıyırlar. Dil invariantlardan ibarətdir, nitq isə - variantlardan. Dilin variant-invariant strukturu dünyanın variant-invariant strukturunu modelləşdirir. Linqvistik ədəbiyyatı araşdıraraq, belə qənaətə gəldik ki, invarianta qarşı vahid bir fikir mövcud deyil. Qeyd etmək lazımdır ki, istənilən müasir ədəbi dil üçün normativ realizasiyaların müəyyən stabillik dərəcəsi ilə yanaşı müəyyən seçim etmək üçün variativ vasitələrin komplekti xasdır. Nəzəri materialı araşdıraraq, belə nəticəyə gəlmək olar ki, faktiki olaraq hər dil bir çox müxtəlif formalarda və yaxud “allosistem” şəklində mövcuddur. Bura daxildir idiolektlər, dialektlər, şivələr, yerli şivələr, ləhcələr, ərazi variantları, provinsiya variantları, region variantları, milli variantlar, milli dil. Hər bir formanın özünəməxsus linqvistik ələmətləri, öz sosial və kommunikativ funksiyaları mövcuddur.
Dil variantlarının nəzəriyyəsi, yəni dil variativliyi, dil inkişafının formalarının öyrənilməsi - linqvistik biliklərin xüsusi sferasının predmeti olub. Bədii dillərin variarivliyinin öyrənilməsi, onların inkişafının üsulu kimi, bir çox tədqiqatçılar diqqət mərkəzində saxlayır. Sosial və funksional variarivliklə yanaşı, xüsusi bir maraq bədii dillərin ərazi variarivlik məsələsi kəsb edir.
İngilis dilinin geniş yayılması onun qlobal dili olmağı ilə əlaqədardır. İngilis dilinin dünya dili kimi statusunun yüksək və möhkəm olmasının səbəbi onun qlobal işlənməsi ilə bağlıdır, yəni bütün sahələrdə. Bu sahədə ilk addımlar XVI əsrin son onilliklərində olub. O vaxtlar ingilis dilini öz ana dili kimi işlədən insanların sayı təxmini 5-7 million olub və qeyd etmək lazımdır ki, onların əksəriyyəti Britaniya adalarında yaşayıblar. Amma XX əsrin ortalarında bu rəqəm, demək olar ki, 50 dəfə çoxalıb. Hal-hazırda ingilis dilində danışan insanların çoxu Böyük Britaniyadan kənarda yaşayanlardır.
Dilin dünyada geniş yayılması problemi “beynəlmiləlçilik” və “eynilik” iki anlayışlarının arsında mövcud olan ziddiyyətindədir. “Beynəlmiləlçilik” anlayışı o deməkdir ki, millət dünyaya bir vəhdət kimi baxır və öz tələbatlarını bu dünyaya münasibətindən təyin edir. “Beynəlmiləlçilik” - qarşılıqlı anlama deməkdir və o bir razılaşmış dil standartını tələb edir. “Eynilik” məsələsinə gələndə, ilk növbədə demək lazımdır, ki millət yaşadığı cəmiyyətinin strukturunu, insanlarının psixologiyasını, milli mənsubiyyət hissindən irəli gələn tələbatlarını dərk edərək təyin etmək istəyir. Lakin identilik, yəni eynilik həm də individuallıq, fərqlilik də nəzərdə tutur.
Müasir ingilis dilinin bir çox variantları mövcuddur. Onlardan Amerika, Kanada, Avstraliya və Çin variantları daha geniş yayılıb.
Norma və variativlik hadisəsini araşdırmaq üçün ilk öncə dünyanın ən güclü və iri ölkələrində - Böyük Britaniya, ABŞ, Kanada, Avstraliya və Çin-də ingilisdilli insanlarının sosiolinqvistik vəziyyətini dəqiq öyrənmək lazımdır. Sadalanan ölkələrdə bu vəziyyət ingilis dilinin milli-mədəni spesifikası və həmçinin bu dilin ayrı-ayrılıqda hər ərazidə mövcudluğu və istifadəsi ilə bağlıdır. Bu ölkələrdə ingilis dili vasitəsilə əksər vacib sosial funksiyalar yerinə yetirilir. Lakin Kanadada, Çində, Avstraliyada, bildiyimiz kimi, bilinqvizm, yəni ikidillik, mövcuddur. Onu da qeyd edək ki, orada ingilis dilinin milli variantları var.
İstənilən dilin variativliyinin spesifik xüsusiyyətlərindən biri onun milli-mədəni spesifikasıdır. Müasir ingilis dilinin variantlarının milli-mədəni spesifikasının öyrənilməsi göstərir ki, vahid german kökünə baxmayaraq bu variantlar böyük ingilisdilli dünyada bir mədəniyyət çərivəsində özlərinin müstəqil inkişaf yollarını əldə ediblər.
Böyük Britaniya dövlətinin rəsmi dili – standart ingilis dilidir (Standard English). O öz polifunksionallığına, nüfuzuna və hakimiyyət tərəfindən göstərilən proteksiyasına görə bu ölkənin dil situasiyasında əsas yer tutur. Standart ingilis dili ilə yanaşı ümumqəbul olunmuş, sonradan qazanılmış tələffüz (Received Pronunciation və ya RP) kimi forma var. Bu variant da normativ kimi xarakterizə edilir və xüsusi olaraq nüfuzlu özəl imtiyazlı orta məktəblərin məzunları tərəfindən qəbul edilir. Bu ingilis dilinin standart Britaniya variantının qeyri-regional dialektidir (Received Standard English), yəni ümumqəbul olunmuş normative ingilis nitqidir. Böyük Britaniyada ingilis dilinin ərazi dialektlərini, bir qayda olaraq, dörd əsas qruplara bölürlər: şimali, mərkəzi-qərbi, şərqi-mərkəzi və cənubi.
İrqi və milli tərkibinə görə ABŞ-ın əhalisi çox müxtəliflik təşkil edir. Baxmayaraq ki, 200 ildən çox ABŞ bir dövlət kimi mövcuddur, bu ölkənin dil situasiyası dövlət dili olmaması ilə xarakterizə edilir. Bu dövlətdə ingilis dili əsas dil kimi olub və var. İngilis dilində müxtəlif sahələrdə iş qurulur, fəaliyyət mövcuddur, təhsil ocaqlarında tədris aparılır, məktəbin proqrammlarında bu dilin öyrənilməsi nəzərdə tutulur. ABŞ-da dövlət dili haqqında qanun yoxdur. Lakin indiki zamanda ölkənin 28 ştatında ingilis dili - rəsmi dil (States with Official English Laws) elan edilib.
ABŞ-ın müasir hakimiyyət nümayəndələri, xüsusilə olaraq ingilis-alman mənşəli konservativ ağ elitasını təşkil edənlər tərəfindən ingilis dilinin, amerika cəmiyyətinin həyatının bütün sferalarında və səviyyələrində yeqanə rəsmi dil kimi, güclü dəstəklənməsinə baxmayaraq, bu dili ana dili kimi sayan insanların sayı ildən ilə azalır, başqa dillərdə danışan insanların sayı isə çoxalır.
Kanadada sosiolinqvistik situasiyasının özünəməxsus xüsusiyyəti bilinqvizmdır. Ölkədə iki rəsmi dil elan edilib: ingilis və fransız. Bu səbəbə görə ölkənin əhalisi üç linqvistik qruplara bölünür:
anqlofonlar – ana dili ingilis dili olan kanadalılar;
frankofonlar – ana dili fransız dili olan kanadalılar;
allofonlar – ana dili başqa dil olan kanadalılar.
Bilinqvizm vəziyyəti müxtəlif linqvistik qrupların arasında olan münasibətlərinin həcmi ilə bağlıdır. İri linqvistik qrupun nümayəndələri, güman ki, daha az ikidilli olur, əsasən, bu kiçik dil qrupun preroqativasıdır, müstəsna hüququdur, yəni onlara xasdır.
Avstraliyanın tarixi avropalıların oraya gəlişindən xeyli əvvəl başlanır. Bu qitədə ağ məskunlaşan insanlardan əvvəl minlərlə il ərzində aborigenlərin tayfaları yaşayırdı. Avropalıların gəlişi aborigenlərin sayının azalmasına və onların mədəniyyətinin sonluğuna gətirdi. Lakin XX əsrdə aborigenlərin mədəniyyətlərinə, ənənələrinə və dillərinə maraq artmışdır. Bu marağın nəticəsi kimi “cindiuorobakizm” ədəbi prosesin əmələ gəlməsi oldu, və bu hərəkətin nümayəndələri müasir Avstraliyanın mədəniyyətini aborigenlərin varisliyi ilə əlaqələndirirdi.
Qeyd etmək lazımdır ki, aborigenlərin dilləri flora və fauna obyektlərini, və yerli əhalinin həyatı ilə bağlı olan anlayışlarını adlandırmaq üçün əsas mənbə rolunu oynayıblar. Baxmayaraq ki, aborigenlərin alınma sözlərinin sayı ümumiyyətlə avstralizmalılardan azdır, onlar öz dəyərini və özünəməxsusluğunu qoruyub saxlayıblar. “Canlı” material rolunu oynayaraq onların əsasında dil vahidlərinin spesifik özünəməxsus leksik-semantik xüsusiyyətlərini, adaptasiyasını, dəyişiklikliyini və mövcudluğunu tədqiq etmək olur. Birinci nominasiyalı leksik vahidlərinin arasında aborigenlərin mövcud alınma sözlərinin çoxluğu, onların müasir Avstraliya ingiliscəsinin lüğət fondunda boş olan yerləri, yəni lakunaların doldurmasında vacib rolunu oynamasını təsdiq edir. İkinci nominasiyalı vahidlərin arasında mövcud olan aborigenlərin alınma sözləri, onların dildə qalmaq qabiliyyətini, dil və mədəniyyət üçün lazım olduqlarını sübut edir.
Leksik laylarının alınma sözlərinin çoxluğunu təşkil edən yer - toponimiyadır. Avstraliyanın toponim sisteminin inkişafı aborigen dillərinin güclü təsiri altında baş verib.
İki yüz ildən artıq Avstraliya ərazisində işlənən ingilis dili müəyyən dəyişikliklərə məruz qalıb və ingilis dilinin milli-ərazi variantlarından biri kimi formalaşıb, məsələn, Britaniya, Amerika, Kanada və s. variantlar kimi. Avstraliya ərazisində işlənən ingilis dilinin differensial xüsusiyyətlərinin mövcudluğunu araşdırmaq və izah etmək üçün ölkənin tarixi irsini və milli mədəni cəhətlərini öyrənmək lazımdır. Belə halda dil bütün xalqın özünəməxsusluğunun təcəssümü olur. İngilis dilinin Avstraliya variantının milli spesifikasının problemini tədqiq etmək üçün bu variantın yaranma səbəblərini və manifestasiya vasitələrini təhlil etmək lazım olur. Şübhəsiz ki, dillərin variativliyi, ədəbi dilin variantının differensial xüsusiyyətlərinin formalaşma prosesi zamanında ekstralinqvistik və linqvistik faktorlarının əlaqəsi, üslubi appelyativ leksika kimi slenqin tədqiqi, dillərin qarşılıqlı təsirinin nəticəsi kimi alınma sözlərinin təhlili və s. məsələlər bu problemin analizində araşdırılır. İngilis dilinin Avstraliya variantı bir mikrosistemdir ki, ədəbi ingilis dilinin makrosisteminin tərkib hissəsini təşkil edir. Eyni zamanda, onun müəyyən differensial cəhətlərinin mövcudluğu Avstraliya ingiliscəsi - ingilis dilinin bir variantı kimi qeyd olunmasına səbəb oldu. Avstraliya ingiliscəsinin lüğət fondunun spesifikası leksik vahidlərinin mövcudluğu ilə formalaşır. Biz onları avstralizmlər kimi araşdırırıq. Avstralizmlər mənalarında mədəni komponenti olan sözlərin nümunələridir. Mənalarında mədəni komponenti olan sözlərin leksikasının daxilində əsas qruplar mövcuddur: ekvivalenti olmayan leksika, konnotativ (əlavə məna çaları olan) leksika və fonlu leksika.
Avstraliya ingiliscəsində ekvivalenti olmayan leksikasının böyük qismi – aborigen dillərindən olan alınma sözlərdir, məsələn, “mulga, wallaby”. Konnotativ leksikasının misalları: “cockatoo, wattle, galah”. Konnotativ leksikasına gələndə, o ingilis dilinin başqa variantlarının leksikasından fərqlənmir, lakin bununla yanaşı, Britaniya və Amerika ingiliscələrindən fərqli olaraq, milli-spesifik assosiasiyaların və emosional-üslubi çalarların mənbəsi olur. Bu hal isə müxtəlif mədəni-tarixi və coğrafi şəraitlərin nəticəsidir. Nəhayət, fonlu leksika, məsələn, “tar, bush” - əşya və hadisə bildirən sözlərdir. Bu sözlər başqa mədəniyyətdə ekvivalentləri olanlardır. Bu sözlər eyniyyət təşkil etmir, əşya mənası ilə fərqlənir. Leksisentrik yanaşma əsasında fonlu leksikanın öyrənilməsi, avstraliyalı sosiomədəni komponentlər kimi xarakterizə olunan, differensial fonlu semaların aşkar olunmasına kömək edir.
İngilis dilinin Avstraliya variantının leksik-semantik xüsusiyyətləri Avstraliya yazıçılarının əsərlərində büruzə olunur. Belə ki, avstralizmlər mətnsentrik yanaşmadan da tədqiq edilir. Avstraliya ingiliscəsinin spesifikasının tədqiqatı zamanı aydın olur ki, bu ingilis dilinin bu variantında danışıq leksika və slenq üstünlük təşkil edir.
Avstraliyada ingilis dilinin üslubi stratifikasiyasının tarixi səbəblərini araşdırma zamanı belə nəticəyə gəlirik ki, ingilis dili bu ölkədə yaşayan kasıb, əksər hallarda savadsız insanların dilidir, və onun istifadəsinin başlanğıcında sürgün olan insanların qeyri-ədəbi dili olub. Buna baxmayaraq, slenqin elementləri özünəməxsus obrazlı və original olduqlarına görə zaman keçdikcə ümumişlək olub. Avstraliya ərazisində slenqin istifadəsinin xüsusiyyəti onun rifmli olduğundadır. Avstraliya ingiliscəsinin nitqində çoxlu sayda vulqarizmlərdən istifadə edilir. Beşinci kontinentin ərazisində ingilis dili ilə paralel bir sıra aborigen dillər mövcud idi və onların sayəsində ingilis dilinin Avstraliya variantı formalaşıb. Aborigen dillərdən götürülmüş alınma sözlərinin rolu Avstraliya ingiliscəsinin inkişafı ilə dəyişib. Bu səpkidə alınma sözlərin sayı yeni torpaqların işğalı zamanı və kolonizasiyanın əvvəlində daha çox olub. Müasir zamanda Avstraliyanın ədəbi ingilis dilində geniş istifadə olunan təxminən 130 aborigen dillərdən alınma söz və ifadədir. Bir çox hallarda, Blumfildin adlandırdığı “mədəni alınmalar” hadisəsi aşkardır. Mədəni alınmalar - əşyaların və adət-ənənələrinin adlarının alınmalarıdır.
İngilis dilinin Avstraliya variantının leksik-semantik xüsusiyyətlərini tədqiq edərək, leksik alınma sözlərinin iki qrupunu ayırmaq olar:
1) flora və fauna obyektlərinin adları, məsələn: “dingo, koala, malee”;
2) aborigen həyat tərzini əks etdirən leksikasından olan sözlər, məsələn: “bunyip, corroborée”.
Müasir ingilis dilinin Avstraliya variantında işlənən aborigen dillərdən alınma sözlərin arasında ilkin və ikinci nominasiyalı vahidlər mövcuddur. Bu günə qədər Avstraliyanın coğrafi nomenklaturasında və toponimik sistemində külli miqdarda aborigen alınma yer adları var.
İngilis dilinin Çin variantını - “Chinglish” adlandırırlar, yəni “Chinese English”. Hərdən bir “Chingrish” səslənir. İlk dəfə olaraq 1637-ci ildə Britaniya işğalçıları Macao və Guangzhou və ya Canton ərazilərinə gələndə Çində ingilis dilinin istifadəsi başlayıb. XVII əsrdə Britaniya və Çin (Cantonese) ticarət əlaqələrinin inkişafı üçün linqva franka kimi “Chinese Pidgin English” dil variantı formalaşıb. “Pidgin” sözü “business” deməkdir. 1839-1842 illərdə Pidgin English Şanxayın şimalına və başqa port olan şəhərlərə yayılır. XIX əsrin axırlarında Pidgin English variantının istifadəsinin sonu gəldi. Bu onunla əlaqədardır ki, Çin və missioner məktəbləri Standart ingilis dilinin öyrənilməsini başladılar. 1982-ci ildə Çin Xalq Respublikası təhsildə ingilis dilini əsas xarici dil kimi elan etdi. Son məlumatlara görə Çində ingilis dilini öyrənənlərin sayı 500 milyondur.
İngilis dilinin Çin variantında “Chinese Pidgin English”-dən ingilis ifadələrinin kalkası və yaxud alınma sözləri mövcuddur, məsələn: “lose face” – “təhqir olunmuş” mənasında işlənir; “long time no see” – ingilis dilinin Amerika variantından götürülüb, zarafatcasına işlədilir, “uzun müddət görüşməyən insanları salamlamaq” məqsədilə işlədilir. 2008-ci ilin Yay Olimpiya Oyunları zamanı Beijingda və 2010-cu ildə Şanxayda Expo-da Çin höküməti ingilis dilinin Çin variantının nüfuzunu azaltmaq istəyib. Çin höküməti elan edib ki, hamı ingilis dilində səlis danışmağı öyrənməlidir, ən azı o səbəbə görə ki, onlar istəmirlər gələn çoxsaylı turistlərin gülüş obyekti olsunlar.
Bu gün ingilis dilinin Çin variantı Çin Respublikasında geniş istifadə edilir: parklarda olan stendlərdə, turist saytlarında, dükanların adlarında, onların sloqanlarında, reklamlarda, ədəbiyyat əsərlərinin adlarında, paketlərdə, otellərin və restoranların adlarında, menyularda, aeroportda, dəmir yol stansiyalarında, taksilərdə, küçələrdə, yol işarələrində.
Lakin belə ifadələr var ki, Standard ingilis dilində və ingilis dilinin Çin variantında fərqli işlənir, məsələn:
“work like a horse” – “çox işləmək” mənasındadır, lakin Çində bu “work like cattle” formasında deyilir;
“please steek gently” – hökümət binasının qapısında yazılır, “steek” sözü ingilis dilinin Şotlandiya variantından götürülüb və “close” – “bağlamaq” deməkdir;
“bumf box” – “toilet paper box / case” – “tualet kağızı” deməkdir, “bumfodder” – “tualet kağızı” – “lazımsız sənədlər” mənasında işlənir;
“fried enema” – menyuda olan “qızardılmış sosis” deməkdir;
“do not want” – “I don’t want to go” – yəni “yemək istəyirsən?” – deməkdir;
“go straight on public” – “tualet ikinci mərtəbədədir” deməkdir.
İngilis dilinin Çin variantının gələcəyi bəlli deyil. Hal-hazırda ingilis dili dünya və qlobal dil kimi inkişaf edir. Lakin güman edilir ki, müəyyən vaxtdan sonra bu yeri Çin dili tuta bilər. Beləliklə, ingilis dilinin variantlarını təhlil edərkən belə qənaətə gəlirik ki, Britaniya, Amerika, Kanada, Avstraliya, Çin variantları - universal ingilis dili deyil. Bu variantların danışıq dillərində allomorf və izomorf cəhətləri mövcuddur. Onların fərqli cəhətlərinin əsas səbəbi ölkələr arasında olan uzaq məsafələrdir. Bu fərqli xüsusiyyətlər tələffüzdə özünü büruzə verir. Məsələn, ingilis dilinin Amerika variantında sözün sonunda olan “r” həmişə səslənir. İngilis dilinin Avstraliya və Britaniya variantlarında bu səs eşidilmir. İngilis dilinin Britaniya, Amerika, Kanada, Avstraliya, Çin variantlarında sözlərin hecalarında olan vurğu variarivlik edir. İngilis dilinin Britaniya variantında “adult” sözündə vurğu birinci hecaya düşür, ingilis dilinin Amerika variantında isə bu ikinci hecada olur. İngilis dilinin Avstraliya variantı unikaldır ona görə ki, bir çox sözlərdə səslər eşidilmir, məsələn: “good day” deməyin əvəzinə “g’day” deyilir. Bu variantların əsas tələffüzdə olan fərqi saitlərin səsləndirilməsindədir. İngilis dilinin yuxarıda sadalanan variantlarının orfoqrafiya sahəsində də bir çox fərqləri mövcuddur. Bir çox hallarda orfoqrafiyada olan fərqlər tələffüzdə də öz əksini tapır. Amerikanlar “airplane” sözünü nəqliyyatın hava növünü adlandırmaq üçün istifadə edirlər. Böyük Britaniyada isə “aeroplane” sözü “o” səsi ilə tələffüz edilir.
Yaxud ingilis dilinin Britaniya variantında “aluminium” sözü yazılır, ingilis dilinin Amerika variantında “aluminum” yazılır. Bu fərq sözün tələffüz fərqi ilə izah edilir. İngilis dilinin Avstraliya və Çin variantları bu sözün yazılışında Britaniya variantı ilə üst-üstə düşür. İngilis dilinin Britaniya variantında sözlər “colour, flavour, honour, labour, favour” və s. “our”-lə yazılır. İngilis dilinin Amerika variantında bu sözlər “color, flavor, honor, labor, favor” – “or”-la yazılır. İngilis dilinin Avstraliya variantında bu sözlər ənənəvi olaraq “-our” yazılır.
İngilis dilinin Amerika variantında sözlər “theater”, “fitness center” işlənir, Böyük Britaniyada isə “theatre” və “fitness centre” formalarına rast gələ bilərsiz. İngilis dilinin Amerika variantında bəzi sözlər “ize” - [aiz]-la bitir, məsələn: “realize, recognize, neutralize, improvize, promize, nomadize, normalize, operatize, ozonize, raize, rationalize, totalize, satirize”, halbuki ingilis dilinin Britaniya variantında isə bu sözlər “-ise”-la bitir: “realise, recognise, neutralise, improvise, promise, raise, rationalise, totalise, satirise”. İngilis dilinin Britaniya variantında “l” samiti ilə bitən sözlərə “-er” şəkilçisi əlavə olunanda iki “l” olur, məsələn: “traveller”. İngilis dilinin Amerika variantında bu hal baş vermir. İstənilən ingilis dilinin variantları üçün özünəməxsus lüğət fondu mövcuddur. Amerikada və Çində avtomobilin kapotunu – “hood” adlandırırlar, Böyük Britaniyada və Avstraliyada isə ona “bonnet” deyirlər. İngilis dilinin Avstraliya variantında “bloke” – “insan”, “arvo” – “günün ikinci yarısı” – deməkdir. Bu sözlər yalnız ingilis dilinin bu variantına xasdır. İngilis dilinin Avstraliya variantında belə ifadələr var ki, onlar Britaniya və Amerika variantlarının sözlərindən əmələ gəlib, məsələn: “rubbish truck” – “zibil daşıyan maşın”. Birinci söz Britaniya, ikinci söz isə Amerika variantına xasdır. İngilis dilinin Britaniya, Amerika, Kanada, Avstraliya, Çin variantlarında qrammatik fərqlər də mövcuddur. Britaniya variantında “the army are coming” – “ordu gəlir” cəmdə işlənir. Amerika variantında isə “the army is coming” deyilir. Britaniya variantında feli sifətin keçmiş zamanında olan “learn” sözü “learnt” yerinə “learned” işlənir. Artikl “the” bir çox hallarda işlənmir, məsələn: “in the hospital, in the school, in the University” yerinə “in hospital, in school, in University” . İngilis dilinin Avstraliya və Çin variantları bu hallarda Britaniya variantı ilə üst-üstə düşür.
İngilis dilinin Böyük Britaniya (BE), ABŞ (AE), Kanada (CanE), Avstraliya (Australian E) və Çin (Chinglish - Chinese English) variantlarını müqayisəli şəkildə tədqiq edərək biz nəticəyə gəldik ki, variativlik hadisəsi dilin bütün səviyyələrində baş verir və ələlxüsus fonetik və leksik-semantik. Seçilmiş leksik materialın təhlili göstərir ki, ingilis dilinin tədqiq olunan variantlarının birində sözlərin yenidən dərk olunması yeni mənaların yaranması üçün zəmin yaradır, sözlərin köhnə mənaları istifadədən çıxır, təzə mənaları isə onların yerinə gəlir, dildə mövcud olan sinonimlərlə yanaşı öz yerini tutur.

İSTİFADƏ EDİLMİŞ ƏDƏBİYYAT:
1. Həsənov Ə.M. Müasir beynəlxalq münasibətlər və Azərbaycanın xarici siyasəti, Bakı, Azərbaycan nəşriyyatı, 2005.
2. Qurbanov A.M. Ümumi dilçilik, I cild, Bakı, Maarif, 1989, 568 s.
3. Vəliyeva N.Ç. Dil tipologiyasının aktual problemləri. Elm və Təhsil, Bakı, 2011, 512 s.
4. Sapir E. Language. New York: Kessinger Publishing, 2005, 268 p.
5. Veliyeva N.Ch. Some Aspects and Peculiarities of Intercultural Communication in the Process of Globalization. Baku, 2013, 501 p.
6. Бодуэн де Куртенэ И.А. О смешанном характере всех языков, Избранные труды по общему языкознанию, т.1, Москва, 1963, с.362-372.
7. Черникова Н.В. Признаки языковой нормы. Великий Новгород: Изд-во НовГУ, 2000, с. 336-337.
Açar sözlər: dil, norma, variativlik.
SUMMARY
The given article is devoted to the investigation of the problem of the English language’s norma and variation, problem of the literary language in the whole, and especially to the lexical layer in modern English variants. It is very actual in modern Linguistics to investigate not only the general used words, archaisms, neologisms, terms, poetic words, barbarisms, professional terms, dialecticisms, arqo-jargons, and also vulgar words.

Р Е З Ю М Е
Данная статья посвящена исследованию проблемы английской языковой нормы и вариативности, проблеме литературного языка в целом, и в особенности лексического слоя в современном английском языке. В современном языкознании очень актуально исследовать не только общеупотребляемые слова, архаизмы, неологизмы, термины, поэтические слова, варваризмы, профессионализмы, диалектизмы, арго-жаргоны, но также и вульгаризмы.
Çinarə Zahid qızı Şahbazlı
İngilis ədəbiyyatında nəzakət bildirən söz və ifadələr
Sözlər böyük gücə malik olan ünsiyyət vasitəsidir. Lakin hər hansı məqsədə çatmaq üçün onları diqqətlə seçmək lazımdır. Bir halda münasib olan söz, digər halda yersiz ola bilər. Düzgün istifadə edilmədikdə söhbəti canlandırmaq üçün söylənilən söz «sərt söz» kimi səslənər. İnsanın belə sözlərdən istifadə etməsinə səbəb düşünmədən danışması, başqalarının hisslərini nəzərə almaması ola bilər. Bəzi sözlər, bir mənası alçaldıcı və ya təhqiramiz olmaqla, ikimənalıdır. Digər tərəfdən isə, insanın ürəyini şad edən ruhlandırıcı, ‘xoş sözlər’ də var. Düzgün sözləri tapmaq üçün, hətta müdrik insandan belə səy tələb olunur.
Bəzi dillərdə özündən böyüklərə, yaxud səlahiyyətli şəxslərə müraciət edərkən istifadə olunan sözlər həmyaşıdlarla və ya özündən kiçiklərlə danışarkən işlədilən sözlərdən fərqlənir. Bu kimi nəzakət qaydalarına riayət etməmək tərbiyəsizlik hesab olunur. Həmçinin hörmət ifadə edən və yerli adətlərə görə başqalarına müraciət edərkən işlədilən sözləri özünə tətbiq etmək də düzgün olmazdı. Bunu ürəkdən edən kəs hər yaşdan olan insanla hörmətlə danışacaq.
Həqiqi məsihçi olmayan bir çox insanlar kobud və təhqiramiz sözlərdən istifadə edirlər. Onlara elə gəlir ki, belə sözlər dediklərini daha təsirli edir. Yaxud bu, onların söz ehtiyatlarının son dərəcə kasad olmasından irəli gəlir. Əgər kimsə belə sözlərdən istifadə etməyə vərdiş edibsə, bundan yaxa qurtarmaq çətin ola bilər. Ancaq bu mümkündür. Ətraf mühiti, təhsili, dünya görüşü insana nitqini dəyişməyə kömək edə bilər. Amma insanın özündə də söz ehtiyatını yaxşı — xoş, ruhlandırıcı sözlərlə doldurmaq istəyi olmalıdır, sonra isə bu sözlərdən müntəzəm istifadə etməlidir.
Nitqin yaxşı olması üçün əsas tələb onun asan başa düşülən olmasıdır. Əgər dediyin sözlər asanlıqla başa düşülmürsə, dinləyicilər üçün sanki əcnəbi dildə danışan adam kimi olacaqsan.
Bəzi sözlər sırf peşə sahibləri arasında işlədilir və müəyyən məna daşıyır. Belə terminlər bizim gündəlik nitqimizə daxil ola bilər. Ancaq onlardan lazım oldu-olmadı istifadə etsək, dediklərimiz anlaşılmaz olacaq. Bundan başqa, adi sözlərdən istifadə etdikdə belə, lazımsız yerə təfərrüatlara varsaq, dinləyicilərin fikri başqa istiqamətə yönələcək.
Dinləyicilərinə qarşı diqqətli olan natiq elə sözlər seçir ki, hətta savadı az olanlar da başa düşsün. Əgər natiq hansısa tanış olmayan sözdən istifadə etməyin vacib olduğunu düşünürsə, həmin sözlə yanaşı onun mənasını izah edən sadə sözlər də işlətməlidir.
Yaxşı seçilən sadə sözlər fikirləri daha təsirli edir. Qısa cümlələr və sadə sözlər asanlıqla başa düşülür. Nitqin qırıq-qırıq olmaması üçün hərdən uzun cümlələr də işlətmək olar. Ancaq dinləyicilərə çatdırılan, xüsusiylə yadda saxlanılmalı fikirləri sadə sözlərlə və qısa cümlələrlə ifadə edilməlidir.
Dildə gözəl sözlər də az deyil. Hər vəziyyətdə eyni sözlər işlətməkdənsə, müxtəlif sözlərdən istifadə etdilməlidir. Belə olduğu halda, nitq həm rəngarəng, həm də dolğun olacaq. Bəs söz ehtiyatını necə artırmaq olar?
Oxuyarkən mənası tam başa düşülməyən sözləri işarələməklə və ana dilində lüğət varsa, ondan istifadə etməklə anlamaq olar. Bu məqamda diqqətli olmaq lazımdır ki, onları düzgün tələffüz edəsən və asanlıqla başa düşülən kontekstdə işlədəsən. Belə olduğu halda, diqqəti özünə cəlb etməyəcəksən. Söz ehtiyatını genişləndirməklə, nitq daha rəngarəng olacaq. Sözləri düzgün tələffüz etməyəndə və ya yerində işlətməyəndə ətrafdakılar elə qənaətə gələ bilər ki, insanın danışdığı şeydən heç özünün də başı çıxmır.
Söz ehtiyatımızı genişləndirməkdə məqsədimiz dinləyicilərimizi valeh etmək yox, biliyi yaxşı çatdırmaqdır. Adətən mürəkkəb nitq və uzun sözlər diqqəti danışana cəmləyir. Bizim məqsədimiz isə dəyərli məlumatı insanlarla bölüşmək və onu dinləyicilər üçün maraqlı etmək olmalıdır. Asan başa düşülən, yaxşı, münasib sözlər nitqimizi yeknəsəq, darıxdırıcı olmağa qoymayacaq, əksinə, onu təravətləndirici və təşviqedici edəcək.
Söz ehtiyatını genişləndirdikcə, düzgün sözlərdən istifadə etməyə diqqət yetir. İki söz oxşar, lakin bir-birindən cuzi fərqlənən mənalara malik ola və müxtəlif vəziyyətlərdə işlənə bilər. Əgər bunu başa düşürsənsə, nitqini daha aydın edə biləcək və dinləyicilərin hissinə toxunulmayacaq. Yaxşı danışan insanlara diqqətlə dinləmək lazımdır. Bəzi lüğətlərdə hər sözün altında onun həm sinonimləri (oxşar, lakin eyni mənaya malik olmayan sözlər), həm də antonimləri (əks mənalı sözlər) verilir. Beləliklə, bir fikri müxtəlif sözlərlə çatdırmağın mümkünlüyünü, həmçinin müxtəlif məna çalarlarının olduğunu görə bilərik. Müəyyən vəziyyətdə istifadə etmək üçün düzgün söz axtararkən bunun çox böyük köməyi dəyə bilər. Öyrəndiyimiz yeni sözü işlətməyə başlamazdan əvvəl onun mənasını, necə tələffüz edildiyini və hansı hallarda işlədildiyinin fərqinə varmalıyıq.
Ümumi ifadələrdən fərqli olaraq, konkret sözlər hər hansı fikri dinləyicilərin təsəvvüründə daha aydın canlandırır. Məsələn, natiq deyə bilər: «Həmin vaxt çoxları xəstələndi». Ancaq bunu belə də demək olar: «Birinci Dünya müharibəsindən sonra bir neçə ayın içində təxminən 21 000 000 insan ispanka qripindən məhv oldu». Natiq «həmin vaxt», «çoxları» və «xəstələndi» sözləri ilə nəyi nəzərdə tutduğunu deyəndə gör insanda necə aydın təsəvvür yaranır. Fikirlərini belə ifadə etmək üçün mövzu ilə bağlı olan faktları bilmək, eləcə də sözləri diqqətlə seçmək tələb olunur.
Düzgün sözlərdən istifadə etmək həm də uzun-uzadı danışmadan fikrini çatdırmağa kömək edəcək. Çox danışanda fikir itir. Ancaq sadə danışanda başqaları fikirləri asanlıqla başa düşür və vacib faktları yadda saxlayır.
İngilid dilində nəzakət formaları dedikdə bu və ya digər dildə ünsiyyətdə olanların qarşılıqlı münasibəti ilə müəyyənləşən danışıq davranışı qaydaları nəzərdə tutulur. Məlumdur ki, bu cür qaydalar dilin daşıyıcısı olan xalqın bütünlükdə, yaxud da yaşından, ictimai mənsubiyyətindən, ünsiyyət şəraitindən asılı olaraq dəyişən, irili-xırdalı sosial qrupların qəbul etdiyi danışıq normasıdır. Həmin qaydalar ədəbi və danışıq dilində üst-üstə düşə bildiyi kimi bir-birindən fərqli də ola bilər.
Aristotel yaxşı nitq üçün materialın düzgün seçilməsi, planın tutulması, onun mükəmməl öyrənilməsi, söyləmə zamanı uyğun üslubun müəyyənləş- dirilməsi, orfoepik və intonasiya qaydalarına əməl edilməsi, emosiyaların özünəməxsus forma ilə verilməsini mühüm şərt sayırdı.
Nitq mədəniyyəti insanlara məxsus ümumi mədəniyyətin ən vacib və aparıcı tərkib hissələrindən biridir. Bu anlayışa danışıq mədəniyyəti ilə yanaşı, yazı mədəniyyəti də daxildir. Belə yüksək keyfiyyətə yiyələnən şəxs cəmiyyətin ictimai həyatında, onun hər hansı bir sahəsində fəal və məhsuldar iştirak etmək imkanına malik olur. Xüsusən, ziyalıların nitq mədəniyyətinə yiyələnməsi vacib sayılır. Yazıçılar, müəllimlər, aktyorlar, radio və televiziya işçiləri, jurnalistlər, bədii söz ustaları nitqinin təsirliliyi, obrazlılığı, ifadəliliyi, məntiqliyi, zənginliyi ilə fərqlənməli, başqaları onların danışığından, oxusundan, yazdıqlarından nümunə götürməlidirlər.
Müasir dövrdə müxtəlif mədəniyyətlərə aid olan insanlar günü-gündən daha çox əlaqələr qururlar. Müxtəlif dillərdə danışmaq mədəniyyətlərarası ünsiyyət üçün maneədir, müxtəlif mədəniyyətlərdə “danışmaq” isə daha böyük maneədir. Baxmayaraq ki, biz xarici dildə sözləri, qrammatik qaydaları öyrənə bilirik, müxtəlif mədəniyyətlərin ünsiyyəti prosesində böyük maneələr yaranır. Ünsiyyət üzrə mütəxəssislər bizim ünsiyyətimizin ¾ hissəsinin qeyri-verbal davranışlarımız vasitəsilə həyata keçdiyini bildirirlər. Mədəniyyətimiz doğuluşdan bütün ömrümüz boyunca bizimlə addımlayır. Hansı jestlərin qəbul olunan, hansıların qəbul olunmaz olduğu, alınan hədiyyəni insanlar arasında açıb-açmamaq, süfrə arxasında davranış qaydaları, insanlarla söhbət zamanı arada olan məsafə və s. insanların daşıyıcısı olduğu mədəniyyətlərə görə dəyişir. Məsələn, Yaponiya və Meksikada “yox” cavabı vermək nəzakətsiz hesab olunur. Bu mədəniyyətlərdə “ola bilər” və ya “çalışaram” ifadələri “yox” anlamını verir. Lakin ABŞ, Almaniya kimi mədəniyyətlərdən olan insanlar üçün bu ifadələr “yox” anlamını vermir. Onlar fikirlərini birbaşa sözlərin verdiyi mənaya yönəldirlər.
Amerikalı antropoloq Edvard Holun fikrincə, mədəniyyət ünsiyyət, ünsiyyət də mədəniyyətdir. O, öz araşdırmalarında göstərir ki, ABŞ-da bir kişi tanımadığı digər kişi ilə söhbət edərkən aralarındakı məsafə təqribən 0.5 metr olur. Əgər kişi tanımadığı qadınla söhbət edirsə, bu məsafə bir az da artır. Kişilərin arasındakı çox yaxın məsafə aralarındakı aqressivliyə işarədir. Lakin Latın Amerikası və Orta Şərq ölkələrində insanların çox yaxın məsafədə söhbət etməsi daha rahat hesab olunur. Zaman anlayışı müxtəlif mədəniyyətlərdə müxtəlif əhəmiyyətə malikdir. Orta Şərq ölkələrində uzun müddət əvvəlcədən görüş təyin etmək əhəmiyyətsiz hesab olunur, lakin əvvəlcədən planlarını qurmaq, görüşləri uzun müddət əvvəlcədən təyin etmək Amerikalılar üçün çox vacibdir. Çünki onlar vaxtın dəqiqliyinə, zaman itkisinin olmamasına qarşı çox həssasdırlar.
Fərqli mədəniyyətlərdən olan insanlarla müvəffəqiyyətli ünsiyyət qurmaq üçün təkcə onların dillərini öyrənmək kifayət etmir. Mədəniyyətlərarası ünsiyyət zamanı bir-birlərinin dillərini başa düşmələrinə baxmayaraq, onlar bir-birinin davranışlarını başa düşmür və günahlandırmağa başlayırlar. Hər hansı sözü və ya ifadəni işlətmək utanc gətirə bilər, ünsiyyətdə olduğunuz insanın yazılmamış mədəniyyət qaydalarını pozar, bu da xoşagəlməz hallarla nəticələnə bilər. Fərqli mədəniyyətlərdən olan insanların bizim davranışlarımızı necə başa düşdüyünü bilmək çox vacibdir. Bir ölkənin dilini, tarixini, adət-ənənələrini öyrənmək sadəcə ilk addımdır. Bunlarla bərabər, ölkənin qeyri-verbal dilini də öyrənmək olduqca əhəmiyyətlidir.
Danışıq mədəniyyəti nitq fəaliyyətinin müxtəlif sahələrini salamlaşma, müraciət, tanışlıq, dəvət, razılıq və rədd, üzrxahlıq, təşəkkür, xudahafizləşmə və s. əhatə edir. Hər bir sahənin özünəməxsus söz və ifadələri var, bunların öyrənilməsi ingilis ədəbi dili normaları çərçivəsində düzgün danışmaq üçün son dərəcə vacibdir.
1. Müraciət, çağırış, birinin diqqətini cəlb etmə. Müasir ingilis dilində rəsmi müraciət forması kimi aşağıdakı sözlər qəbul edilmişdir.
a) Kişilər üçün: Mr
b) Qadınlar üçün:Mrs,Miss .
Bu sözlər, əsasən, təkbaşına müraciət məqsədilə işlədilmir, yalnız müraciət olunan şəxsin adı, yaxud da familiyası ilə qoşa söylənilir və bütün hallarda ayrı və böyük hərflə yazılır. Bir qayda olaraq, bu sözlər isə ad və soyadlardan əvvəl işlədilir:
Mrs. Harden, be it observed, was the housekeeper: a woman after Mr. Brocklehurst's own heart, made up of equal parts of whalebone and iron."Oh, very well!" returned Miss Temple; "we must make it do, Barbara, I suppose." And as the girl withdrew she added, smiling, "Fortunately, I have it in my power to supply deficiencies for this once."[1,83]
Ingilis dilində müraciət formasında işlədilən ''madam,sir'' kimi ifadələr azərbaycan dilinə ''xanım,cənab'' ifadəsi kimi tərcümə olunur:
"Madam, Mrs. Harden says she has sent up the usual quantity."[1.83]
2. Salamlaşma. ingilis dilində salamlaşmaq üçün müxtəlif sözlərdən istifadə edilir:
hello,hi,good day,wellcome. Bu sözlərdən günün bütün saatlarında işlədilir.
"good morning" ifadəsi yalnız səhər vaxtı, Azərbaycan dilindəki "Sabahınız xeyir" ifadəsinin qarşılığı olaraq işlədilir.
Günorta vaxtı - good afternoon, axşam - good evening, gecə - good night ifadələrini işlətmək lazımdır.
3. Xudahafizləşmə. Bu məqsədlə türk dilində aşağıdakı söz və ifadələr işlədilir:
Good bye- salamat qal; sağlıqla qalın.
see you - xudahafiz; görüşərik.
see you soon, see you later- tezliklə görüşərik
have good trip-xoş səyahətlər
Yaxın, səmimi münasibətləri olanlar, tanışlar, həmyaşıdlar arasında "bye" (hələlik) ifadəsi də geniş yayılmışdır.
4. Təşəkkür etmə. Bu məqsədlə "sağ ol" (sağ olun), "thank you", "thank's",thank's a lot və s. ifadələri işlədilir.
"Thank you, sir. No need for seeing the letter to say I'll accept it.
I must leave Manchester; and I'd as lief quit England at once when I'm about it."[2,36]
Öz təşəkkürünü, minnətdarlığını bildirən adama cavab verilərkən "not at all" ifadəsindən istifadə edilir ki, bu da Azərbaycan dilindəki "siz də sağ olun", "dəyməz", "borcumuzdur", "təşəkkürə ehtiyac yoxdur" və s. mənalara uyğun gəlir.
"And so you're glad to leave me?"
"Not at all, Bessie; indeed, just now I'm rather sorry."[1,44]
5. Üzrxahlıq. Üzrxahlıq məqsədilə işlədilən söz və ifadələri iki yerə ayırmaq mümkündür:
a) Tanış olmayan adama müraciət edərkən, müsahibin diqqətini cəlb etmək üçün işlədilən sözlər. Adətən bu sözlərdən sonra sual, xahiş və s. gəlir:sorry,excuse me,pardon
'It's a hard matter to get to see you, lady. If I had taken offence, and gone away, as many would have done, you'd have been sorry for it one day, and not without reason either.'
'I am very sorry if anyone has behaved harshly to you,' replied Rose. 'Do not think of that. Tell me why you wished to see me. I am the person you inquired for.''[3,346]
I am terribly sorry.I wonder if you would mean
A: I need to be out the rest of the week. My cousin died.
L: I am so sorry to hear that. Was it unexpected?
A: Yes, totally unexpected. He committed suicide.
L: Oh no. Had there been any indications?
A: Well, no not really. [4,70]
A is the author, B is a female student worker in the office.
B: I was so sorry to hear of your loss.
A: Well, thanks. It′s been hard. A is the author, C is a close female colleague. C: I am so sorry to hear about your cousin. That′s just terrible.
A: Thanks, it is just awful. D is a close female friend writing an email.
D: I am so sorry to hear about your cousin. That must have been awful for you and your family. There is nothing much I can say.
A is author, E is author′s husband, F is male neighbor.
E: We′re going up to see A′s family. Her cousin committed suicide and we′re going to go up to the funeral.
F (to A): I′m sorry to hear that. I lost a brother to suicide.[4.90]
Bu ifadələr Azərbaycan dilinə "zəhmət olmasa", "bağışlayın", "üzr istəyirəm", "bağışlayın, narahat elədim" və s. şəklində tərcümə edilir.
b) Bu qrupa daxil olan söz və ifadələr:
Həmin ifadələrdən müstəqim mənada üzrxahlıq edildiyi zaman, bu və ya digər məsələyə görə, istənilən vaxt istifadə edilir. Gözəl danışan qarşısıdakı adamlarda nə qədər xoş təəssürat yaradırsa, gözəl dinləyən də özü haqqında eyni təəssüratı yaradır. Bunlar hamısı nəzakət, əxlaq qaydaları üçün mühümdür.
Ünsiyyət mədəniyyətinin özülü də ailədən qoyulurr. Çünki uşaq ilk səsləri, sözləri məhz ailədə eşidir, danışmaq öyrənir, sonra özü həmsöhbətə çevrilir. Deməli, həm danışır, həm də dinləyir. Həm soruşur, həm də cavab verir. Odur ki, bu məsələyə, sadəcə, təkcə nitq vərdişlərinə yiyələnmək kimi yox, həm də ünsiyyət vərdişlərinə yiyələnmək kimi baxmaq lazımdır. Sokrat haqlı olaraq demişdir ki, danış, səni görüm. Kiminləsə danışarkən onun psixikasını, daxili aləmini nəzərə almaq, temperamentini duymaq lazımdır. Çünki insanlar hamısı eyni deyillər: ətrafımızdakılardan kimlərsə qəmli, şən, utanacaq, inadkar, lovğa və s. olduğu şəksizdir. Kimsə hamıyla eyni cürə danışsa, ya dinlənilməyəcək, ya da qəlblərə, beyinlərə yol tapa bilməyəcəkdir. Amerika alimlərinin ali idarəetmə işçiləri üçün tövsiyələri eləcə də bütün insan qruplarına aid edilə bilər. Onlar deyirlər ki, elektrik qığılcımları kimi insanların əməli ideyalarının əksəriyyəti başqalarının fikirləri ilə təmasda yaranır. Buna görədə həmsöhbətinə diqqətlə qulaq asmaq, sözünü kəsməmək, mətləbə daxil olmayanları söhbətə qoşmaqla məzmunsuzluq yaratmamaq lazımdır. Bununla siz müsahibinizdən yeni ideyalar və məlumatlar əldə edə biləcək, eyni zamanda çox böyük mədəniyyətlə dinlədiyiniz üçün ehtiram qazanacqsınız. Yüksək dinləmə mədəniyyəti müsahibini həm də daha gözəl və canlı danışmağa sövq edir.
Sizi danışarkən söylədiklərinizin dinləyənə necə təsir göstərdiyini diqqətdən qaçırmamalısınız. Çünki istər yazılı, istərsə də şifahi nitqinizdə ağır söz işlətmədən də sözün arxasında gizlənən məna ilə adamın qəlbinə dəymək mümkündür. Ünsiyyət zamanı hər sözü məharətlə işlətmək lazımdır. Səs tonu da diqqətdən qaçırılmamalıdır. Daha gözəl və canlı danışmaq üçün bunlar hamısı şərtdir. Bu zaman jest və mimikaların da ahəngini gözləməlisiniz. İnsanda hər şey gözəl olmalıdır. Geyiminiz, hərəkətləriniz (müsahibinizə necə baxırsınız, ayaq üstəsinizsə duruşunuz, əl-qol hərəkətləriniz və s) bu gözəlliyi tamamlamalıdır. Ünsiyyət mədəniyyəti yalnız gözəl və mənalı danışmaqdan ibarət deyildir.
Biz hər gün ictimai həyatın müxtəlif sahələrində taqnıyıb-tanımamağımızdan asılı olmayaraq çoxlu insanlarla ünsiyyətdə oluruq və ya ətrafımızda bunları seyr edirik. Səmimi, mehriban ünsiyyət xoşumuza gəldiyi kimi, əl-qol ata-ata kobud, küçə leksikonunda danışanları görəndə əsəbiləşirik. Belə mənzərələrin yaranmasında hər birimizin məsuliyyət payı var. Biz uşaqları bu ünsiyyətə necə hazırlayırıq? Biz uşaqlarımıza dinləmək mədəniyyətini necə öyrədirik, özümüz onlara necə nümunə oluruq?
Fransız yazıçısı V.Hüqo yazırdı ki,yaşadığımız dünyada səmadan da gözəl mənzərə vardır, bu, insan qəlbinin dərinliyidir. Bu dərinliyə baş vura bilmək üçün gözəl danışmağı, müraciət formalarını, dinləməyi bacarmaq lazımdır.

Ədəbiyyat:
1. Brown, Penelope & Stephen C. Levinson. Politeness: Some universals in language usage. Cambridge: Cambridge University Press.1978
2. Charlotte Bronte.Jane Eyre. London, 1998
3. Charles Dickens. Oliver Twist. Мockвa, 1971
4. Elizabeth Cleghorn Gaskell. Mary Barton. Riga, 1848

Açar sözlər: danışıq etiketi, söz ehtiyatı, ədəbi dil normaları
Key words:speech etiquette, word stock, norms of literary language
Ключевые слова: речевой етикет, словарный запас, нормы литературного языка

Summary
İn this article, specific of English polite expressions is investigated. This polite expressions is compared with Azeri language and reflected with many example which is presented in this article.

Резюме
В этой статье рассматриваются особенности выражений речевого етикета на английском языке, а также дается сопоставления этих выражений с азербайджанским языком, что находит свое отражения в приводимых примерах.

Rəyçi: prof. A.Məmmədov

Qərb Universitetinin İngilis dili kafedrasının 13.02.2015-ci il tarixli iclasının 06 saylı protokolundan çıxarış.

Khayala Hamidova
Semantic structure of One- member sentences
Ellipsis is a deletion of an expression that is expected in the given syntactic structure .Ellipsis generally is conditioned by the topic focus articulation. It is a typical mean of spoken language, in writen texts it occurs mainly in certain types of texts ( adresses, questionnaires, forms, etc.) The deletion is not determined by its syntactic function but rather by the fact weather the expression concerned is a part of the topic or the sentence or its focus as a rule the focus of the sentence cannot be deleted.
The sentence, as a unit of a certain level, is a sequence of relatively independent lexical and phrasal units, and what differentiates a sentence from a word is the fact that sentence structure is changeable; it does have any constant length; it can be shortened or extended complete or incomplete, simple, compound or complex. Sentences can be classified according to their structural, semantic and pragmatic properties. The elementary sentence coincides structurally with the so-called unexpanded simple sentence , a monopredicative sentence, which includes only obligatory nominative parts.The expanded simple sentence includes also some optional parts, i. e. don’t make it into a composite or semi-composite sentence.
The two principal parts of the sentence, the subject and the predicate , with the subordinate secondary parts attached to them are the two constitutive members or “axes “ of the sentence. On the basis of their representation in the outer structure of the sentence, sentences are subdivided into complete sentences and incomplete sentences: in complete sentences both the subject group and the predicate group are present; they are also called “two-member sentences “ or two axis sentences”, if only one axis is expressed in the outer of the sentence, the sentence is defined as incomplete, it’s also called one-member sentence or one axis sentence.
So, to analyze the sentence stylistically in the syntactic level, we will admit that most common and currently used are two member sentences containing subject and predicate and perhaps some secondary elements having normal word order and the function. [1, p.250]However, there are sentences which do not contain two such separate parts, in this sentences there is only one main part: the other main part is not there and it could not even be supplied, at least not without a violent change in the structure of the sentence. Examples of such member sentences, which are accordingly termed one-member sentences, are the following: Fire! Come on! Or the opening sentence of “ An American tragedy”: Dusk- of a summer night. (Dreiser) There is no separate main part of the sentence, the grammatical subject, and no other separate main part of the sentence, the grammatical predicate. Instead there is only one main part (fire, come on. and dusk, respectively). These then, are one-member sentences.
Henry Sweet described sentence words as "a variety of words which have the peculiarity of always forming a sentence by themselves" and gave words such as "Come!", "John!", "Alas!", "Yes." and "No." as examples of sentence words.
One of the predominant questions concerning children and language acquisition deals with the relation between the perception and the production of a child's word usage. It is difficult to understand what a child understands about the words that they are using and what the desired outcome or goal of the utterance should be.]
Holophrases are defined as a "single-word utterance which is used by a child to express more than one meaning usually attributed to that single word by adults."[5]The holophrastic hypothesis argues that children use single words to refer to different meanings in the same way an adult would represent those meanings by using an entire sentence or phrase. There are two opposing hypotheses as to whether holophrases are structural or functional in children. The two hypotheses are outlined below.
Sentence word formation
Many sentence words have formed from the process of devaluation and semantic erosion. Various phrases in various languages have devolved into the words for "yes" and "no" (which can be found discussed in detail in yes and no), and these include expletive sentence words such as "Well!" and the French word "Ben!" (a parallel to "Bien!").
However, not all word sentences suffer from this loss of lexical meaning. A subset of sentence words, which Fonagy calls "nominal phrases", exist that retain their lexical meaning. These exist in Uralic languages, and are the remainders of an archaic syntax wherein there were no explicit markers for nouns and verbs. An example of this is the Hungarian language "Fecske!", which transliterates as "Swallow!", but which has to be idiomatically translated with multiple words "Look! A swallow!" for rendering the proper meaning of the original, which to a native Hungarian speaker is neither elliptical nor emphatic. Such nominal phrase word sentences occur in English as well, particularly intelegraphese or as the rôte questions that are posed to fill in form data (e.g. "Name?", "Age?").
Sentence word syntax sentence word involves invisible covert syntax and visible overt syntax. The invisible section or "covert" is the syntax that is removed in order to form a one word sentence. The visible section or "overt" is the syntax that still remains in a sentence word. [15] Within sentence word syntax there are 4 different clause-types: Declarative (making a declaration), exclamative (making an exclamation), vocative (relating to a noun), and imperative (a command).
Sentence Word Syntax Examples
Overt Covert
Declarative 'That is excellent!'

'Excellent!'

Exclamative 'That was rude!'

'Rude!'

Vocative 'There is Mary!'

'Mary!'

Imperative 'You should leave!'

'Leave!'

Locative 'The chair is here.'

'Here.'

Interrogative 'Where is it?'

'Where?'

The words in bold above demonstrate that in the overt syntax structures, there are words that can be omitted in order to form a covert sentence word.
Other languages use sentence words as well.
In Japanese, a holophrastic or single-word sentence is meant to carry the least amount of information as syntactically possible, while intonation becomes the primary carrier of meaning.[16] For example, a person saying the Japanese word e.g. "はい" (/haɪ/) = 'yes' on a high level pitch would command attention. Pronouncing the same word using a mid tone, could represent an answer to a roll-call. Finally, pronouncing this word with a low pitch could signify acquiescence: acceptance of something reluctantly.[16]
Japanese Word "はい" (/haɪ/) 'Yes'
High tone pitch Mid tone pitch Low tone pitch
Command attention Represent an answer to roll-call Signify acquiescence acceptance of something reluctantly
Modern Hebrew also exhibits examples of sentence words in its language, e.g. ".חַם"
One -member sentences are generally used in descriptions and in emotional speech.
One -member sentence is a sentence having only one member, which is neither the subject nor the predicate. [2,p.61]This does not mean, however, that the other is missed, for one member makes the sense complete. The examples in the section above all show well formed the following examples aer proper sentences
Ham and eggs. And onions.
Too much informations!
Not at all , Joe.
If it ever became public.
One –member sentences in English language are distinguished for the following types:
Nominal sentences
Verbal sentences
Nominal sentences are those in which the principal part is expressed by a noun, or a noun like element (gerund, numeral):
Living room in the house of Philip Phillimore. (l. Mitchell)
The noun may be modified by attributes:
Freedom! Bells ringing out, flowers, kisses, wine.( Heym)
English spring flowers!
The dull pain and the life slowly dripping out of him.(Heym)
Nominal sentences may be :
a) Unextended: Silence. Summer. Midnight. Morning, April, problems
b) Extended: The grass, this good, soft, lash grass. English spring flowers!
A sequence of nominative sentences are used to expressively depict the time of action, the place of action, the attendant circumstances of the action, the participants of the action.[3, p.42]
Verbal sentences are those in which the principal part is expressed by non-finite form of the word, either an infinitive or a gerund. Infinitive and gerundial one-member sentences are mostly used to describe different emotional perception of reality:
To think of that. To think that meeting her again in this way.
Living at the mercy of a woman!
To have his friendship, his admiration, but not at that price.(Galsworthy)
To be lonely and to grow older and older.
To die out there- lonely, wanting them, wanting home! (Galsworthy)
A Lady’s bad chamber in Bulgaria, in a small town near the Dragoman Pass,late November in the year 1885.(B.Shaw)
From semantic-structural point of view types of one-member sentences in Azerbaijani language are differed from English language.
One-member sentences in Azerbaijani language

¶¶Subjective one – member sentences↔ Nominal sentences
Predicative one-member sentences ↔Impersonal sentences-↔Indefinite personal sentences ↔Common personal sentences
Predicative one-member sentences uses with predicate and secondary members of the sentences. It includes the following types:
• Impersonal sentences
• Indefinite personal sentences
• Common personal sentences
It’s impossible to imagine using subject in impersonal sentences. It means that this type of sentences take part as “thing”, in other words, it uses without any persons. When we say “Kitab- bilik mənbəyidir”, “kitab” expresses here the meaning “thing”(The book is the source of knowledge). Indeed, sentences without any subject is a conditional term. But sometimes we come across with the sentences without any subject, but it is impossible to add it. For instance, “Hərdən bir dərsə gecikir”.(It translates here as “Sometimes he’s missed the lesson”. Thus, generally, the subject of this type of sentences are used before this sentences and it’s ommitted in order to be thrifty. So, it’s mistake to rename this type of sentences as predicative sentences, because it’s possible to imagine it and here we may use the subject. [7, p. 464]We may illustrate it by the simple samples:
• Eldarı dekanlığa çağırırlar.(Eldar is called by the deanery)
• Nə əkərsən , onu da biçərsən. (What you reap is what you sow)
• Cücəni payızda sayarlar. (Chicken is counted in Autumn)
The samples which are chosen by author denote that there are some differences using one- member sentences in both languages.

Literature
1B.Ilyish “The structure of Modern English”, Leningrad 1971
2 B.M.H. Strang “ Modern English Syntax structure”, California 1963
3 Vasilyeva E.P. “Communicative Types and Syntactic Structures of the Simple Sentence”, Samara 1998
4 Gezenfer Pashayev “ Modern Azerbaijan language”, Baku 2000
5 N. Novruzova “Structural- semantic characteristics of syntactic combinations”, Baku 1985
6 Radford A. “Syntax”, Cambridge 1999
7 Y.Seyidov “Modern Azerbaijan language”, Baku 1985

Key words: one-member sentences, subjective one -member sentences, predicative one- member sentences, nominal sentences, verbal sentences, infinitival sentences, unextended sentences, extended sentences
Ключевые слова: односоставные предложения, cубстантивное предложение, предикативное предложение, назывные предложения, вербальные предложения, инфинитивные предложения, нераспростространенные предложения, распространенные предложения
Açar sözlər: təktərkibli cümlələr, mübtəda əsasında formalaşan təktərkibli cümlələr, xəbər əsasında formalaşan təktərkibli cümlələr, аdlıq cümlələr, feli xəbər tərkibli cümlələr, məsdər tərkibli cümlələr, müxtəsər və geniş təktərkibli cümlələr
Xülasə
Təktərkibli cümlələrin struktur-semantik xüsusiyyətləri
Bu məqalə bir-birinə tamamilə yad olan dillərdə (İngilis və Azərbaycan dillərində) Təktərkibli cümlələrin oxsşar və fərqli cəhətləri struktur-semantik baxımdan araşdırılmasına həsr olunmuşdur.

Резюме
Cтруктурно-семантические особенности односоставных предложений
Данная статья посвящена сходствам и различиям структуры и особенности односоставных предложений в неродственных языках(Английском и Азербайджанском)

Akif Haciyev, Səlahəddin Süleymanov
Heydər Əliyev və Azərbaycan dili
XX əsrdə dünya səmasının türk bürcündə iki ulduz parladı. Bu ulduzlardan biri Türkiyə Cümhuriyyətinin banisi Mustafa Kamal Atatürk, digəri isə həmin əsrin axırlarında, yəni 1991-ci ilin oktyabrında müstəqillik qazanmış Azərbaycanın bir dövlət kimi, müstəqilliyini itirmək təhlükəsindən xilas edib onun əbədiyaşarlığını təmin edən Heydər Əliyev idi.
Atatürk ölkəni xarici müdaxilədən və daxili təxribatlardan xilas edib 600 ildən çox yaşamış Osmanlı imperiyasının yeritdiyi daxili və xarici siyasətə son qoyub inkişafın Avropa modelinə əsaslandı, ölkəni dünya dövlətlərinin çoxunun arzusunda olduğu demokratik inkişaf yoluna çıxartdı. Türkiyənin ictimai-siyasi, sosial-iqtisadi həyatında, beynəlxalq əlaqələrində dönüş yaratdı. Ölkənin hərbi qüdrətini artırdı, beynəlxalq aləmdə nüfuzunu gücləndirdi.
Mustafa Kamal Atatürk ölkəni xilas etdiyi dövrdə Türkiyənin vəziyyəti necə idisə, Heydər Əliyev də Azərbaycanı xilas etdiyi dövrdə ölkəmizin vəziyyəti o cür idi. Bir tərəfdən Ermənistanın torpaqlarımıza təcavüzü, digər tərəfdən də respublikamızda hakimiyyət uğrunda gedən mübarizə, hərc-mərclik, xaos, anarxiya Azərbaycanın bir dövlət kimi müstəqilliyini uçuruma gətirib çıxarmışdır. 1993-cü ilin iyununda Heydər Əliyevin xalqın təkidli tələbi ilə siyasi hakimiyyətə qayıdışı Azərbaycanı milli müstəqilliyini itirmək təhlükəsindən xilas etdi. Bununla da ölkənin ictimai-siyasi, sosial-iqtisadi, elmi-mədəni həyatında, beynəlxalq əlaqələrində əsaslı dönüş yarandı.
Bir sözlə, Mustafa Kamal Atatürk Türkiyə Cümhuriyyəti tarixinə onun banisi, ilk prezidenti olaraq düşdüyü kimi, Heydər Əliyev də müasir Azərbaycanın tarixinə onun yaradıcısı, memarı kimi düşmüşdür. Ulu öndər özünün bütün istedad və qabiliyyətini, habelə tükənməz enerjisini özü dediyi kimi, “canından artıq sevdiyi” xalqına, onun rifahına, ölkəsinin və dövlətçiliyinin möhkəmlənməsinə, dünya birliyində öz layiqli yerini tutmasına həsr etmişdir.
1969-cu ilin sonunda Azərbaycana rəhbər təyin edilən Heydər Əliyev respublikanın iqtisadi, ictimai-siyasi və mədəni həyatında böyük dirçəliş yaratmaqla yanaşı, ana dilinin inkişafına da xüsusi diqqət və qayğı göstərmişdir. Ulu öndərin ilk gündən yeritdiyi dil siyasəti bir məqsədə xidmət etmişdir: ana dilinin dövlət statusunu reallaşdırmaq, dünya dilləri içərisində nüfuzunu artırmaq. O, Azərbaycan dilini yalnız adi ünsiyyət vasitəsi kimi deyil, qədim tarixi, zəngin mədəniyyəti, müasir dünyada ictimai mövqeyi ilə tanınan bir xalqın milli sərvəti kimi təqdim edirdi. Ana dili millətin varlığının mühüm amili olsa da Sovet dövründə SSRİ-nin başqa respublikalarında olduğu kimi, Azərbaycanda da ana dilimiz dövlət idarələrindən sanki uzaq düşmüşdür. Rəsmi yığıncaqlar rus dilində keçirilirdi. Belə bir dövrdə Heydər Əliyev Azərbaycan dilinin hüquqlarını bərpa etdi.
1969-cu il noyabrın 1-də indiki Bakı Dövlət Universitetinin 50 illik yubileyinə həsr olunmuş genişmiqyaslı toplantını Heydər Əliyev Azərbaycan dilində açmış və İttifaq mərkəzindən, bütün müttəfiq respublikalardan, xarici ölkələrdən dəvət olunmuş qonaqlar qarşısında həmin dildə parlaq nitq söyləmişdir. Bunda məqsəd Azərbaycan dilinin yüksək elmi-pedaqoji səviyyədə təbliği idi. Çünki Azərbaycan dilinin və bu dildə danışan xalqın böyük potensialı, mövcudolma, yaşayıb inkişafetmə, dünya mədəniyyətinə töhfələr vermək imkanları vardır. O zamanlar Sovet imperiyası ruslaşdırma siyasəti yürüdür, lakin bu qeyri-humanist , antibəşəri siyasət müxtəlif yollarla pərdələnir, Azərbaycan dili də dövlətçilikdən, inzibati-idarəetmə sistemindən, mədəniyyətdən, maarifdən sıxışdırılır, yalnız məişət dili səviyyəsinə endirilirdi. Belə bir siyasət isə xalqını sevən unudulmaz rəhbərdə daxili etiraz doğurmaya bilməzdi. O, əsl Azərbaycan ziyalısını, xüsusilə dillə işləyən ziyalıların bu milli sərvətimizlə bağlı sabit mənəvi ideoloji mövqelərinin nədən ibarət olduğunu bir daha yəqin etdi və bu ulu öndərə ana dili barədə fəal dövlət siyasəti yeritmək imkanı verdi. O zaman “Azərbaycan dilinin əsl sahibi bizim şair və yazıçılarımızdır, bizim bütün qələm çalan ziyalılarımızdır” − deyən Heydər Əliyev xalqın mənəviyyatının daşıyıcısı olan ana dilinin inkişafında həmişə iki amilin əsas olduğunu xüsusi vurğulayırdı: “Ana dili dövlət qayğısına və ziyalı yanğısına möhtacdır”.
1978-ci ildə Azərbaycan Konstitusiyasında dövlət dilinin Azərbaycan dili olması haqqında müddəanın müəllifi də Heydər Əliyev olmuşdur. Həmin dövrdə ulu öndər cəmiyyətdəki mövqeyini, taleyini riskə qoyaraq konstitusiyada Azərbaycan dilinin dövlət dili olması barədə müddəanın təsbit olunması üçün təşkilati işlər aparmış, elmi qurumları, ziyalıları bu işə cəlb etmişdir. Sovet imperiyası şəraitində belə bir davranış əsl vətənpərvərlik, vətəndaşlıq nümunəsi idi. O zaman bu hərəkət Moskvada çox böyük narazılıq yaratmışdı. Bəhanə də o idi ki, digər respublikaların Əsas Qanununa həmin müddəa salınmamışdır.
Bu, böyük qələbə xalqın mənəvi sərvəti olan ana dilinin qorunması tarixində xüsusi mərhələ idi. Bir faktı da qeyd edək ki, o zaman vətənpərvərliyi ilə seçilən Baltikyanı respublikaların, Belarusun, Ukraynanın konstitusiyalarında belə bir maddə yox idi. Yalnız bundan sonra yüksək məclislərdə Azərbaycan dilinə böyük səlahiyyət verildi, dövlət idarələrində ana dilinin tədricən yayılmasına, sənədlərin azərbaycanca hazırlanmasına başlanıldı. Respublika rəhbəri qurultay, konfrans, müşavirə, simpozium və digər mötəbər tədbirlərdə Azərbaycan dilində çıxış edir, ana dilinin hansı statusa və nüfuza malik olmasını hamıya bəyan edirdi.
Danılmaz həqiqətdir ki, 1930-cu illərdə SSRİ-nin dövlət mükafatı “ Rusca-azərbaycanca lüğət”ə verilirdisə, məhz ulu öndər Heydər Əliyevin qətiyyəti sayəsində 1970-ci illərdə “Azərbaycan dili” dərslikləri eyni etimada layiq görüldü. Bu mükafatların arxasında böyük siyasi mətləblər gizlənirdi. Başqa sözlə desək, birinci halda rus dilinin (ruslaşdırma) təbliğinə, ikinci halda isə doğma dilimizin (milliləşmənin) inkişafına görə ali mükafat verilmişdi. Bu, ulu öndərin millətin genetik kodunun mühüm komponenti hesab etdiyi milli dilə verdiyi əvəzsiz dəyər idi. Elə bu məntiqlə də ulu öndər Heydər Əliyev böyük səylər hesabına 1978-ci ildə qəbul edilən Azərbaycan SSR Konstitusiyasında Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi təsbit olunmasına nail olmuşdu.
Heydər Əliyev yenidən hakimiyyətə gələndən sonra da ana dilinin tətbiqi sahəsinin genişləndirilməsinə, inkişafına, qorunmasına xüsusi diqqət yetirmişdir. 1995-ci il oktyabrın 13-də Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Rəyasət Heyətinin binasında keçirilən yığıncaqda Heydər Əliyevin ana dili ilə bağlı söylədiyi nitq dil məsələsinin yalnız dövlətçilik, qanunçuluq baxımından deyil, elmi nöqteyi-nəzərdən də şərhinə görə mütəxəssislərin diqqətini cəlb etmişdir. Görkəmli dilçi alimlərin fikirlərinin əhəmiyyətini nəzərə alan dövlət başçısı bu müzakirələri Prezident Aparatında davam etdirdi. Azərbaycan dili Konstitusiyada dövlət dili statusu səviyyəsində təsbit olunsa da onun işlənməsinin dəqiq proqramı ulu öndər Heydər Əliyevin “Dövlət dilinin tətbiqi işinin təkmilləşdirilməsi haqqında” 18 iyun 2001-ci il tarixli Fərmanında daha geniş şərh olunmuşdur. Fərmanda Azərbaycan dilinin inkişafına dövlət qayğısının artırılması, ana dilimizin bütün kök çalarları ilə birlikdə dərindən öyrənilməsi, dilimizin cəmiyyətdə tətbiq dairəsinin genişləndirilməsi və dövlət əhəmiyyətli bu işə nəzarətin gücləndirilməsi məqsədilə bir sıra mühüm tədbirlərin həyata keçirilməsi mühüm vəzifə kimi qarşıya qoyuldu. Bu fərmanın ən mühüm müddəalarından biri də ölkədə Azərbaycan dilində nəşr edilən qəzet, jurnal, bülleten, kitab və digər çap məhsullarının 2001-ci il avqustun 1-dən latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasına keçilməsi idi ki, bununla da respublika kiril əlifbası ilə vidalaşıb yeni bir əlifbaya qədəm qoydu. Bununla da ulu öndər uzun illərdən sonra o qiymətli əlifbanı xalqımıza qaytarmaqla tarixi haqsızlığa son qoydu.
Dahi rəhbərin ana dili siyasətinin məntiqi nəticəsi olaraq Milli Məclis 4 yanvar 2003-cü il tarixində “Azərbaycan Respublikasında Dövlət dili haqqında” qanun qəbul etdi. Həmin qanuna əsasən dövlət hakimiyyəti və yerli özünüidarə orqanlarının, dövlət qurumlarının keçirdiyi bütün rəsmi mərasimlər və tədbirlər Azərbaycan dilində aparılır. Bir sözlə, türk dilləri ailəsində özünəməxsus yerinə, gözəl danışıq səslərinə, zəngin söz ehtiyatına və hikmətli ifadə vasitələrinə malik olan Azərbaycan dilinin işlənmə arealı daha da genişləndi.
Dünya şöhrətli siyasi xadim Heydər Əliyev ölkəmizin Prezidenti kimi xarici ölkələrə səfəri zamanı xalqımızın, respublikamızın ən mühüm ictimai-siyasi məsələlərini − müstəqilliyini, ərazi bütövlüyünü, daxili və xarici siyasətini, dünyəvi və hüquqi dövlət quruculuğunu dünyaya bəyan etdiyi kimi, gözəl Azərbaycan dilini, onun şirinliyini, axıcılığını, siyasi, diplomatik, məntiqi gücünü tanıdır, bunu təbliğ edirdi. O, hansı xarici ölkədə olurdusa, orada yaşayan azərbaycanlılarla görüşür, onların mədəni mərkəzlərində olur, milli mədəniyyətlərini, ədəbiyyatlarını, dillərini, adət-ənənələrini qoruyub saxlamaq üçün məsləhət və tövsiyələrini verirdi.
“Dil xalqın böyük sərvətidir. Ədəbi dilin tərəqqisi olmadan mənəvi mədəniyyətin tərəqqisi mümkün deyildir” − deyən Heydər Əliyev ana dilini bilməməyi, ana dilini qiymətləndirməməyi xalq qarşısında qəbahət hesab edirdi. O, deyirdi: “Bizim birinci nailiyyətimiz o olmalıdır ki, öz dilimizi hakim dil edək. Hər bir azərbaycanlı öz ana dilin bilməlidir, bu dildə səlist danışmalıdır və bu dili sevməlidir.
...Bəli, Azərbaycanda indi elə insanlar var ki, əsasən, rus dilində danışırlar. Azərbaycan dilində danışmırlar. Bizim dövlət orqanlarında da belələri var. Mən dəfələrlə xəbərdarlıq etmişəm ki, Azərbaycan dilini öyrənin”.
Heydər Əliyevin Azərbaycan dilini, nitq mədəniyyətini inkişaf etdirmək haqqında söylədiyi fikirləri belə ümumiləşdirib səciyyələndirmək olar:
1. Xalqımızın mənəvi varlığı olan ana dilini − Azərbaycan dilini sevmək.
2. Ana dilinin tədrisini yüksəltmək və onu intensivləşdirmək.
3. Dilin zəngin lüğət tərkibindən və böyük söz ehtiyatından bacarıqla istifadə etmək.
4. Dilin müntəzəm olaraq qayğısına qalmaq, onun saflığını qorumaq.
5. Azərbaycan dilinin və nitqinin gözəlliyini duymaq, öyrənmək və bu gözəlliyi hər yerdə təbliğ etmək.
Deyilənlərdən belə nəticəyə gəlmək olar ki, Azərbaycan dilinin hərtərəfli inkişafı, onun təkcə sözdə deyil, gündəlik həyatımızda ümumişlək dilə, dövlət dilinə çevrilməsi, diplomatiya aləminə yol açması, zənginləşərək nüfuz qazanması, dünyanın mötəbər kürsülərindən eşidilməsi ümummilli lider Heydər Əliyevin fəaliyyəti və yürütdüyü dil siyasəti ilə bağlı olmuşdur.
Ümummilli liderimizin ana dilimizin inkişafı istiqamətində gördükləri işi bu gün respublika Prezidenti İlham Əliyev uğurla davam etdirir. Milli ensiklopediyamızın, dünya klassiklərinin, həmçinin xalqımızın ən görkəmli şair və yazıçılarının, məşhur elm xadimlərinin əsərlərinin latın qrafikalı Azərbaycan əlifbası ilə kütləvi nəşrini nəzərdə tutan 2004-cü il 12 yanvar tarixli sərəncamı ölkə başçısının dövlət atributlarına, qədim tariximizə, zəngin adət və ənənələrimizə, milli soy-kökümüzə, elm və mədəniyyətimizə necə qayğı və həssaslıqla yanaşdığının əyani təzahürüdür.

Ədəbiyyat
1. Azərbaycan − Türkiyə əlaqələri və Heydər Əliyev. Bakı, Qafqaz Universiteti, 2002. - 180s.
2. Heydər Əliyev dil haqqında və Heydər Əliyevin dili, Azərbaycan EA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu. – Bakı, Elm,1998. -195s.
3. Heydər Əliyev dilçilik haqqında : kəlamlar, sitatlar, aforizmlər/ red. X. Vəliyev. – [s.1.] : Adiloğlu, 2008. – 168s.
4. Heydər Əliyev və mədəniyyət: müraciətlər, çıxışlar, müsahibələr, təbriklər, məlumatlar: 3 cilddə / Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi. C.2 : 1997 − 1998. [s.1.] :Nurlar, 2008. – 520s.
5. Heydər Əliyev. Müstəqilliyimiz əbədidir: çıxışlar, nitqlər, bəyanatlar, məktublar, müsahibələr. K. 10: may, 1997 – iyul, 1997: Azərnəşr, 2002. – 472 s.
6. Heydər Əliyev dünyanın gözü ilə : Bakı, “Təhsil” nəşriyyatı , 2003, 148 s.
7. Heydər Əliyev mədəni irsimizin keşiyində. Bakı, 2001, 440 s.
8. N. Xudiyev. Heydər Əliyev və Azərbaycan dili, Bakı, “Təhsil” nəşriyyatı, 1997, səh 22,23.
Açar sözlər: Heydər Əliyev, ana dili, nitq, mədəniyyət, sərvət, ünsiyyət
Key words: Heydar Aliyev, native language, speech, culture, heritage, communication.
Ключевые слова: Гейдар Алиев, родной язык, речь, культура, богатство, общение.

SUMMARY
It deals with in this article about Heydar Aliyev’ s attention and care to our mother tongue, who was a leader in our republic at the end of the 60 years of the last century. He presented Azerbaijan language not only the mean of communication, but also as a national wealth of its history and rich art.
Then it deals with Heydar Aliyev’s great works for the application of the language, as well as the importance of historical documents, which he has signed after the years of gaining independence.

Р Е З Ю М Е
В статье говорится о внимании Гейдара Алиева к развитию родного языка и заботе о нём, наряду с другими отраслями культуру и хозяйства после назначения его руководителем Азербайджана в конце 60-х годов. Он представлял азербайджанский язык не только как средство общения, но и как национальное богатство народа, имеющего древнюю историю и богатую культуру.
Далее в статье говорится о проделанной работе Гейдара Алиева в области совершенствования и развития азербайджанского языка, о значении подписанных им исторических документов по использованию родного языка после приобретения республики независимости и самостоятельности.

Rəyçi: professor Nadir Məmmədli

Abdullayeva Təranə
Məhəmmədağa Şahtaxtlı və ana dili
M.Şahtaxtlının tərəqqi konsepsiyasında Avropa mədəniyyətinə-maarifi və elminə yiyələnməklə yanaşı, milli kimlik və milli birlik ideyası, eləcə də bu ideyanın əsas təminatçılarından biri olan ana dili məsələsi də geniş yer alır. Bu problemə o, başlıca olaraq iki mövqedən yanaşır: 1. Dilə elmi yanaşma; 2. Dilə soaial-siyasi və kulturoloji yanaşma.
M.Şahtaxtlı yaradıcılığında dilə elmi yanaşmanın əsasları. M.Şahtaxtlı bir mütəxəssis-dilçi alim kimi ana dilimizi, onun qayda-qanunlarını müxtəlif aspektlərdən (fonetik, morfoloji, sintaksis, eləcə də dialektologiya, dil tarixi, müqayisəli dilçilik və s.) ardıcıl və sistemli şəkildə araşdırmışdır. Dilçilik sahəsin¬də¬ki tədqiqatları onun elmi araşdırmalarının prioritet istiqamətini təşkil etdiyindən və M.Şahtaxtlı, nəinki Azərbaycanda və Rusiyada, Avropada da özünü nüfuzlu bir linq¬vist kimi təsdiq etdiyindən mütəxəssislər onu ilk növbədə dilçi-alim kimi tanımış və tanıtmışlar. Doğrudan da o, “... ilk növbədə görkəmli dilçi alimdir. Onu Avropada, Rusiyada və Azərbaycanda mükəmməl linqvist-şərqşünas kimi qəbul etmişlər. Bəlkə də o, nəinki Qərbdə, hətta bütün dünyada ən çox xarici dil bilən yeganə şərq¬şü¬nas¬dılr. Mükəmməl yiyələndiyi xarici dillər ona Şərq və Qərb mədəniyyətlərini sintez ha¬lında mənimsəməyə və dəyərləndirməyə imkan yaratmışdır. Bu mənada, Məhəm¬məd¬ağa Şahtaxtlı Qərb üçün dərkolunmuş Şərq, eyni zamanda Şərqdən ötrü mil¬lət¬pər¬vər və maarifçi Qərb idi”.
M.Şahtaxtlını “Qərblə Şərq arasında etibarlı körpü” hesab edənlərə haqq qazan¬dı¬ran İ.Həbibbəyli özü isə bu böyük şəxsiyyəti “Qərb aləminə və mədəniyyətinə yol açmış birinci Şərq Buzqıran gəmisi” hesab edir və fikrinin davamında onun xidmət¬lə¬ri¬ni məşhur şərqşünas-dilçi alimimiz Mirzə Kazımbəyin xidmətlərinə bərabər tutur: “Görkəmli şərqşünas Mirzə Kazımbəyin Azərbaycan baxımından Rusiyada gördüyü işi Avropada Məhəm¬məd¬ağa Şahtaxtlı həyata keçirmişdir. O, bizim Avropadakı Mirzə Kazımbəyimizdir”.
Şübhəsiz, M.Şahtaxtlıya verilən bu böyük qiymət onun dilçiliyə dair tədqi¬qat¬la¬rı¬na əsaslanır. Onun linqvistik araşdırmalarının böyük bir qismi türk dillərinin tari¬xi¬nə, daha dəqiq desək, türk dillərinin eyni mənşədən olduğunun təsdiqinə istiqa¬mət¬lə¬nib.
Məqalələrindən birində Rusiyada yaşayan müsəlmanların çoxunun türk və tatar qövmünə aid olduğunu vurğulayan (məqalələrin davamında bu “vurğulama”nın əbəs olmadığı məlum olur) M.Şahtaxtlı türk dilini iki qismə bölür: 1. Şərqi türk dili; 2. Qərbi türk dili.
Müəllif Şərqi türkcənin ciğatay dili olduğunu və onunla Qazan türkcəsi arasında çox az fərq olduğunu, isim və fellərin isə bu dillərdə eyni şəkildə işləndiyini təsdiqləyir: “Arada olan təfavüt o qədər cüzidir ki, ləhcənin birini danışan adam ömründə birinci dəfə olaraq isim və feli o biri ləhcənin tələffüzü ilə eşidəndə o dəqiqə anlayır və heç bir çətinlik çəkmir”.
Osmanlı və Azərbaycan türkcəsini Qərbi türkcə hesab edən M.Şahtaxtlı bu dillər arasında da, “demək olar ki, heç bir fərq” hiss etmir, yalnız, sivə-tələffüz arasında cüzi fərq olduğunu bildirir. Müəllif türk dilinin ləhcələri arasında müqayisələr aparıb maraqlı fikirlər irəli sürür: bildirir ki, bir tiflisli Qafqaz türkü “getmək” felini indiki zamanın təkində “gedir”, cəmində “gedirik”, osmanlı türkü – təkdə “gediyor, cəmdə gediyoruz, təbrizli – cəmdə “gedirux”, marağalı “gediri” şəklində işlədir. Fikrinə davam edən Şahtaxtlı yazır: “İndi biz “gedir” və “gedirik”i Azərbaycan dili hesab edib, bunlardan fərqli olan tələffüzləri Azərbaycan dilinin xaricində hesab etsək, istanbullunun “gediyor” və “gediyoruz”u ilə bərabər marağalının “gediri” və təbriz¬li¬nin “gedirux”unu dəxi Azərbaycan dilinin xaricində hesab etməli olacağız ki, burası namümkündür. Çün Təbriz ki, Azərbaycanın paytaxtı və Marağa ki, paytaxta çox yaxın¬dır biz nə dəlil ilə bunları Azərbaycandan çıxarıb, Tiflisi Azərbaycana daxil edək? Halbuki, rəsmi dildə nə İran vaxtlarında və nə rus zamanında heç vaxt Tiflis Azərbaycana cüz hesab olunmamışdır”.
Mülahizəsini elmi cəhətdən əsaslandırmaqda müxtəlif dilləri bilməsi M.Şah¬taxt¬lı¬ya kömək edir. O, mülahizəsinin təsdiqi üçün eyni dil hadisələrinin, yəni dialekt (ruscada – qovor, fransızcada – dialekt, almancada – mondart - M.Şahtaxtlı) fərqlərinin bütün dillərdə mövcud olduğunu, amma onların dilin vahidliyini aradan qaldırmadığını diqqətə çatdırır və yazır: “Bəli, Azərbaycan türkcəmiz ilə Osmanlı türkcəsi bir dildir. Necə ki, məsələn, Pskov quberniyasının ruscası ilə Peterburq quberniyasınınki birdir. Necə ki, Vyana almancası ilə Riqa almancası birdir. Onlarda da şivə və tələffüz fərqi var ki, kimsə bu fərqi dilin vəhdətinə mane hesab etməz”.
M.Şahtaxtlıya görə, bizim Azərbaycan dilimizin eyni olan Osmanlı dili bədii ədəbiyyatın vasitəsi ilə Qazan və Cığatay türkcəsi ilə danışan türklər arasında da ədəbi dilə, elm və maarif dilinə çevrilmişdir. O tərəflərdə üləma silki-cəlilindən və ya sadə maarifməndan olsun, kamallı və tərbiyəli müsəlman mütləq osmanlıca oxur, yazar. Əsasına baxılarsa, Qazan və İstanbul türkcələri də bir dildir, iki deyildir ki, bu xüsusda Avropa şərqşünaslarının hamısı mötəqiddirlər”.
Müəllif Rusiya təbəəliyində yaşayan müsəlmanlar arasında da ünsiyyət saxlamaq üçün ümumi bir dilin zəruriliyindən söz açır və Peterburqda nəşr olunan “Mirat” qəzetiin bu istiqamətindəki fəaliyyətinə ümid bəsləyir.
Maraqlıdır ki, aralarında ciddi münaqişə səbəbindən bir neçə məqaləsində Qaspralını tənqid edən M.Şahtaxtlı dil məsələsində “Tərcüman”la “Şərqi-Rus”un eyni amala xidmət etdiklərini və “eyni dil”ə mənsub olduqlarını, bu “eyni dil”in isə “Azərbaycan-Osmanlı dili” olduğunu diqqətə çatdırır: “Bağçasarayda nəşr olunub, istiqamət və mətanətini ömrünün üçüncü onilliyinə girməklə felən sabit edən arkadaşımız “Tərcüman”ın və millətin mühəqqər və növzühur xadimi olan “Şərqi-Rus”un dili bir dildir ki, ən ortalarına, içlərinə qədər hamı türk və tatarlar oxuyub və söyləyirlər.
Bu dil Osmanlı dilidir ki, azərbaycancanın eynidir. Bu dil azərbaycancadır ki, osmanlıcanın eynidir. Azərbaycan osmanlısıdır və ya osmani azərbaycanlısıdır. Bir sözlə türkcədir. Bu türkcəni bir az intizamla işlətsək, az vaxtda gözəl ümumi bir dil olur ki, rusca, ingiliscə, ərəbcə kimi, insanların fikir alveri üçün mükəmməl bir alət olur. Ən vacib şey fellərin və isimlərin siğələrini səhih bir qayda ilə həmişə bilatəğyir bir şəkil və surətdə istemal etməkdir”.
M.Şahtaxtlı türk dilinin müxtəlif qrupları arasındakı fərqləri aradan götürmək və onları daha da yaxınlaşdırmaq, nəticədə “ümumi türk dili” formalaşdırmaqdan ötrü qrammatik qayda-qanunları təkmilləşdirməklə yanaşı, şifahi nitqə də xüsusi diqqət yetirir: “Dili bir eyləyən bu siğələrin ittihadıdır. Qaideyi-nəhkiyyə isə onun bizə, yəni dili işlətmək üçün qayda vəz edənlərə ehtiyacı yoxdur. Çün Qazandan İstanbula qədər qələmlə, ya dil ilə türklər onsuz da cümlələri bir qaideyi-müntəzimə ilə yazıb, söyləyirlər. Bu siğələri mütləq Osmanlı məktəblərində dərs verilən şəkildə yaz¬ma¬lı¬yız. Ancaq bir istisna lazımdır və vacibdir. Yazılan dildə gərək danışılsın da. Xüsusi münhəsirən ədəbi dilimizdə teatr inşaatı yazmalıyız ki, yazdıqlarımızı müsəlman olan hamı rus şəhərlərində oynaya bilsinlər ki, ancaq bu surətdə öz əməyi ilə yaşaya bilən teatr müəsənniflərimiz və artistlərimiz ola bilər ki, bu da həmişə təcəddüdə olması lazım olan teatr ədəbiyyatımızın və ömürlərini teatr sənətinə sərf edəcək artist¬lə¬ri¬mi¬zin vücuda gəlib icrayi-sənət etmələri üçün lazımdır”.
M.Şahtaxtlı “ümumi türkcə”nin əsasında Osmanlı türkcəsinin, amma bəzi kiçik dəyişikliklərlə götürülməsini lazım bilir. Məsələn, o, Osmanlı türklərinin işlətdiyi “yo” (r) şəkilçisinin (gediyor, qaçıyor və s.) həm sözün yazılışını, həm də tələffüzünü ağırlaşdırdığını bildirir və mülahizəsini digər dillərlə müqayisədə əsaslandırır da. O yazır: “Əvvələn “yo” hecası məna üçün heç lüzumu olmadığı halda, fel siğələrində ki, çox tələffüz olunan şeylərdirlər, demək ağır yük olur. İkincisi, bu “yo”dakı rusca-qlasnaya, fransızca – vovil - təsğildir və bu “yo” da siğə əlamətidir. Türk dilində qai¬də¬yi-küliyyə var. Siğə əlamətlərində olan hərəkə və qlasnılar əsl kəlmədə olan hərəkə və qlasnıya tabe olurlar. Xəfiflər xəfif, səğillər isə səğil olurlar...
Halbuki “yo”dakı hərəkə maqəblin hərəkəsinə tabe olmayıb, səğilliyində qalır ki, bu ümumi türklərin tələffüzünə müqayirdir”. Müqayir – zidd olduğuna görə də müəllif “Hal siğələrindən bu “yo”nu atıb, “gediyor” yerinə sadə “gedir”, “qaçıyor” yerinə sadə “qaçır” yazıb və söyləməliyiz” - deyir.
M.Şahtaxtlı dilçiliyə aid məqalələrində alınma sözlərə, neologizm və terminlərə də münasibət bildirmişdir.
M.Şahtaxtlıya görə, hər hansı bir fikrin ifadəsi üçün türk dilində münasib söz varsa, başqa dillərdən (istər ərəb və fars, istəsə də Avropa dilləri olsun, fərqi yoxdur) yeni söz almağa ehtiyac yoxdur. Müəllif bu “ehtiyac yoxdur”un şəxsi istək, yaxud “ədə¬bi səliqə” ilə bağlı olmadığını, bunun “hamı mədəni dillərdə cari olan qayda¬lar”ın tələbi olduğunu diqqətə çatdırır. Qənaətinin təsdiqi üçün tərkibində “sükut etdi”, “əncüm”, “süpehr”, “dirəxt” sözlərinin işləndiyi bir beyt təqdim edir və yazır: “Yuxarıda söylədiyim ümumi dillər qaydasınca bu şeirdəki sözlərdən “sükut etdi”, “əkinçi”, “süpehr”, “dirəxt” sözlərinin türk dilində işlənməsi mütləq caiz deyildir, çünki bunların türkcə hər kəsə məlum olan ərzləri var. Heç bir rus öz dilində zikr etdiyi sözlərin müqabili olan rus sözləri yerinə fransız və ya alman sözləri işlətməyi cayiz görmür. Hansı məqul səbəblə biz dilimizi əcnəbi kəlmələri ilə doldurub, öz dilimizi öz əhlimizə yad eyləyək?!”.
Xatırladaq ki, M.Şahtaxtlının “əcnəbi sözü”, “əcnəbi kəlməsi” ifadələrinin bil¬dir¬diyi anlayışa münasibəti fərqlidir. O, “əcnəbi sözü” dedikdə, “sözün iştiqaqca bu dilə mütəəlliq” olduğunu yox, istemalca əhalinin çoxuna məlum olduğunu nəzərdə tutur”. Yəni, M.Şahtaxtlının “əcnəbi söz” anlayışında “əcnəbilik” təkcə başqa dillər¬dən alınan sözlərə deyil, daxildə, xalq arasında işləklik dairəsi və dərəcəsi az olan sözlərə də şamil edilir. Bu prizmadan yanaşdıqda mənşəcə bəzi türk sözləri də M.Şahtaxtlının “əcnəbi söz” konseptosferasına düşə bilir. Problemə bu mövqedən yanaşan müəllif ərəb mənşəli “Allah” sözünü türk mənşəli “Tanrı” kəlməsindən “daha artıq türk kəlməsi” hesab edir və qənaətini birinci sözdən daha çox istifadə edilməsivə əhalimizin bu sözə “daha artıq alışması” ilə əsaslandırır.
M.Şahtaxtlının dil ilə bağlı maraqlı təkliflərindən biri də eyni mənanın ifadəsi üçün həm Azərbaycan, həm də Osmanlı türkcəsində işlədilən sözlərdən (kömək-yardım, irəli-iləri, qadağa-yasaq, meyvə-yemiş, yeni-təzə və s., sinonim kimi istifadə edilməsidir. Müəllifin qənaətinə görə, “...bunlardan gələcəkdə ya biri dildən çıxar, ya hər ikisi qalıb mütəradif sözlər təşkil edərlər ki, belə söz hamı mədəni dillərdə çoxdur”.
M.Şahtaxtlının ərəb və fars dillərindən alınan mürəkkəb sözlərə münasibəti də maraq doğurur. O yazır: “Bunlardan (yəni, ərəb və fars dillərindən alınan mürəkkəb sözlərdən – T.A.) çox azı türk dilimizdə ümumi istemala alındıqlarından bunları, saxlamaq lazımdır. Məsələn, xoşbəxt, bədnam, naçar, sərkərdə, sərdar, pişdar və sairə. Bunların cümləsində belələri var ki, yazı dilimizdə işləndiyi halında əhalimizin tələffüzünə ağır olduğu üçün türkləşməsi mümkün deyil”.
M.Şahtaxtlı belə vəziyyətdə bu sözlərin tapıb “türkcə müqabilini, həm də ləfzcə əvəzini yox, mənaca əvəzini”, məsələn – “sərdəstə” yerinə “dəstəbaşı”, “sərkatib” yerinə “katibbaşı”, “zəifbəsər” yerinə “göz işığının zəifliyi”, “səddi-sədid” yerinə “möhkəm sədd” yazmağı tövsiyə edir.
Daim dilimizin saflığı uğrunda çalışan və məqalələrindən birini də “Türkcəmizi həqiqətdə türkcə etmək” adlandıran M.Şahtaxtlı alınma sözlərlə yanaşı, alınma şəkilçilər və izafət birləşməsi haqqında da maraqlı fikirlər söyləmişdir.
M.Şahtaxtlı alınma sözlərə dilimizin qaydalarına uyğun cəm şəkilçisi artırmağı lazım bilir və yenə də Avropa dillərini nümunə gətirir. Bildirir ki, dilləri “əcnəbi isimlər ilə dolu olan” avropalılar həmin sözləri aid olduğu dilin qaydaları ilə deyil, öz dillərinin qaydalarına uyğun cəmləndirirlər. Biz isə alınma sözlərə aldığımız dilin qaydalarına uyğun cəm şəkilçisi əlavə edirik. Müəllif türklərin ərəb dilindən aldığı “din” (ədyan), rusların isə latın dilıindən götürdüyü “religiya” (reliqii) sözlərinin cəmləndirilməsini nümunə gətirir və yazır: “Ruslar deyil, hamı mədəni millətlər belədir. Ərəblər belə həmin qaydaya riayət etmişlər. Ərəblər yunan dilindən bir çox sözlər almışlar ki, indi belələri də istemal olunmaqdadır. Fəqət bunların heç birini qaydasınca (yunan dilinin – T.A.) cəmləndirməyi caiz görməmişlər və görmürlər.
Əcnəbi cəm siğələri var ki, onlar bizə heç bir təzə fikir, təzə məna öyrət¬mə¬dik¬lə¬ri halda, tamamilə əbəs yerə dilimizi yazıb oxumağı həm özümüzə və həm əcnəbi millətlərə çətinləşdirirlər”.
Bu səbəblərdən də müəllif ərəb və fars dillərindən aldığımız sözləri “yalnız kəndi türk qaydamızla cəmləndirməyi”, yəni, “din” sözünü “dinlər”, “süxənvəran” sözü¬nü “süxənvərlər”, “üləma” sözünü “alimlər”... kimi cəmləndirməyi lazım bilir.
M.Şahtaxtlı bu məqaləsində sifətlərin “ərəb qaydasınca” dərəcələndirilməsinin də əleyhinə çıxır. Bildirir ki, “Əcnəbi sifətlərin bu yolda istemalı heç bir mədəni dildə caiz olmadığından biz də bu adəti tərk edib, ərəb sifətlərini öz dilimiz qaydasınca yuxarı dərəcələrdə istemal etməliyiz. Yəni, bu iş lazımdır, bu iş isə lazımrakdır, bu isə ən lazımdır deməliyik”.
M.Şahtaxtlı türk dilində sözlər cins kateqoriyasına ayrılmadığından bu kate¬qo¬ri¬ya¬nın mövcud olduğu ərəb dilindən alınan sözlərdə öz dilimizin qanunlarına əməl etməyi-sözləri cinslərə (qadın-kişi) ayırmadan işlətməyi (“Əhməd əfəndi fazildir və Fatma xanım fazilədir” şəklində yox, “Əhməd əfəndi fazil olduğu kimi, Fatma xanım da fazildir” kimi) tövsiyə edir.
M.Şahtaxtlı yazır: “Dilimizi ən çətinləşdirən işlərdən biri də odur ki, zəbanzəd olan ərəb kəlməsindən bir özgə kəlmə çıxarmağı fikrimiz iqtiza etdikdə biz onu türk qaydasınca çıxarmaq yerinə ərəb qaydasınca çıxarırıq. Burası bir türkü kəndinə əcnəbi olan ərəb dilinin əsillərini və bu əsillərdən nə qayda ilə və məna ilə başqa sözlər çıxarıldığını öyrənməyə möhtac eləyir. Öz dilimizin bu növ qaydalarını ya heç bilmədiyimiz və ya kafi olmayan dərəcədə bildiyimiz halda əcnəbi bir lisanın əsl və fəslinə girişməyimizin nə mənası var. Ona görə də ərəb kəlməsindən yeni bir kəlmə çıxarmaq istəyiriksə, ərəbcədən bunu almayıb, ərəb kəlməsindən türk qaydasınca çıxarmalıyız”. Müəllif nümunə olaraq “itmam etdim” yerinə “tamamladım”, “səd¬rə¬zəm” yerinə “baş vəzir”, “baş vəzirin divanxanası” yerinə “baş vəzirlik” sözləri və ifadələrini işlətməyi lazım bilir. Eləcə də “sədarəti-uzma” kimi oxunması və yazıl¬ması, daha vacibi anlaşılması çətin olan əcnəbi təbirləri dilimizdən atmağı tövsiyə edir.
M.Şahtaxtlının linqvistik görüşlərinin sosial-siyasi və kulturoloji aspektləri. M.Şahtaxtlının dilə yanaşmasının ikinci istiqaməti sosial-siyasi və kulturolo¬ji mahiyyətlidir. Bu kontekstdə ana dili mədəniyyətin, elm və təhsilin, adət və ən¬ənə¬lə¬rin daşıyıcısı və sonrakı nəsillərə ötürülməsinin vacib elementi kimi M.Şahtaxtlının milli tərəqqi konsepsiyasının prioritet istiqamətinə çevrilir. Bu yöndəki araş¬dır¬ma¬la¬rın¬da o, ana dilini milli kimlik və milli birlirk ideologiyasının təməl prin¬sip¬ləri kimi dəyərləndirib onu milli mövcudluğun təminatçısı kimi də əsaslandırır: “Nasionun mabəhülqəvam-nasionluğunu maddətən – felən təşkil edən şey nədir? Əlbəttə ki, dildir. Bolqar, fransız... və ya ispaniyalı dediyimiz halda nəzərimizə nə gəlir? Əlbəttə, mafüzzəmir bu dillərdə əda edən adamlar və onların ümumi heyətdən ibarət olan nasionları gəlir.
Bu mizanla bolqarlara, yunanlara baxsaq, bunların kəndi cinslərini dünyada yaşatmağa müstəid nasionlar olduqları həmin saat aşikar olur. Çün alim və cahil, mütəxəssis və məchulülhal, dövlətli və kasıb-hamısı öz dillərini sevirlər. Dillərinə üləma, üdəba pərvəriş verirlər. Dillərinin aləmdə bəqası, intişarı və rəvacı xüsusinda mal olsun, can olsun heç şey əsirgəməzlər”.
Göründüyü kimi, ana dilini milli kimliyin meyarı olaraq dəyərləndirən M.Şahtaxtlı öz dilini qoruyan, sevən millətlərin əbədi yaşarılığına əmindir. M.Şah¬taxt¬¬lı bolqarları, yunanları əbəs yerə öz millətlərini daim yaşatmağa qadir olan millətlər sırasına təsadüfən daxil etmir. Bu millətlər ona görə öz qövmlərini əbədi yaşada biləcəklər ki, onların hər birində - kasıbı və dövlətlisində, alimi və cahilində ana dillərinə tükənməz sevgiləri var. Bu millətlərin alimi də yazıçısı da dillərinin inkişafına canü dildən xidmət edirlər. Onlar dillərinin əbədiliyi, istifadə dairəsinin genişlənməsi və rövnəqlənməsi üçün mallarından və canlarından keçməyə hazırdırlar.
M.Şahtaxtlı “Amma, bizlər necə?” – deyib yenə müqayisələrə keçir və “bizlər” deyərkən, təkcə azərbaycanlıları yox, Rusiyanın işğalı altındakı “türk və tatar dil¬lə¬rin¬¬də danışan qövmləri və elləri” nəzərdə tutur və yazır: “Doğrusu, heç bizimizdə dil dərdi, qeydi yoxdur. Çünki, biri-birimizə əl verib ümumi heyətimizi saxlamaq hissi, nəslimizi dünyada var saxlamaq dərdi yoxdur ki, nəslimizin varlığının mabəül¬qə¬vamı olan dilimizi saxlamağa və yaxşılaşdırmağa çalışaq. Ümumi ilə xüsusinin, cüz ilə küllün, nasionla ona mərbut olan fərdin arasındakı rəbt və şirazə bizim içimizdə kəsilib, pozulmuşdur. Biz tək-tək yaşayan insannüma məxluqlarız. Diri bir nasionun qövm və cinspərvər əfradı deyiliz. Tək-təkdə, fərdənfərd biz diriyiksə də, heyəti-ümumiyyətcə, nasionca biz ölüyüz. Dil isə dirilərə lazımdır. Ölülərin nəyinə yarar?”.
M.Şahtaxtlıya görə, “bizlər” ona görə ölüyük ki, ruhi-küllimiz-milli birliyimiz, milli məsləkimiz yoxdur. Əgər, milli birliyi olan nasionlar diridirlər və gələcəkdə də onların yaşayacağı labüddürsə, milli birliyi olmayan millətlər isə “...ölüdürlər, meyitdirlər. Əgər şimdiki halda dilləri və özgələrdən ayrı qövmiyyətləri görünürsə, az vaxtda məhv olub gedəcəklər. Yəni, nə nasionları qalacaq, nə dilləri nə dinləri. Çün əsrimiz də dinlər və dillər ilə qaimdir”.
Göründüyü kimi, adətən, Avropa və rus mədəniyyətini təbliğ edən M.Şahtaxtlı heç də milli və dini dəyərlərə qarşı çıxmır, əksinə onları Avropa mədəniyyəti ilə qovuşdurmağı və paralel yaşatmağı milli təhlükəsizliyin başlıca vasitəsi hesab edir. Ana dilini isə problemin həllində önə çıxarır. O yazır: “Hər dəqiqə görürüz ki, öz dilini unudub, xristian dilində danışan müsəlman, özü olmasa da, övladı mütləq İslam dinindən çıxır. Biz ki, on beş milyona qədər rusiyalı türk və tatar qövmüyüz bizim ruhi-küllimiz, qövmiyyətimizin üqbası bizdən nəyi icab edir? Onu ki, onsuz dünya¬dan məhv olub mizməhil olmamağımız təbiətin müqtəzası olduğundan vacib və lazlmdır.O nədir? Qonşularımız ruslara və rusiyalı özgə nasionlara mədəniyyətdə bərabər olmaq”.
Bir daha qeyd edirik ki, M.Şahtaxtlının “mədəniyyət” anlayışı çox genişdir və buraya elm, maarif, ədəbiyyat və b. sahələr aiddir. Doğma türk dili isə mədəniyyət konseptosferasına daxil olan və milli təhlükəsizliyi təmin edən zəruri sahələrə yiyələnməyin aparıcı qüvvəsi hesab edilir. Bu səbəbdən də müəllif ana dilinin işləklik dairəsinin genişləndirilməsi və inkişaf etdirilməsini vacib hesab edir.
M.Şahtaxtlı türklərin yaşadıqları ərazilərdə doğma dillərini ümumi işlərdə, ədəbiyyatda, elmdə, siyasətdə işlətməklərinin zəruri olduğunu, amma işlətmədiklərini diqqətə çatdırır. Bunun isə nəticəsinin çox ağır olduğunu bildirir: “Bizim qəzetimizin (“Şərqi-Rus”un – T.A.) xaricində Rusiya mülkündə türk dili ümumi işlərdə, ədə¬biy¬yat¬da, siyasətdə, fünunda heç işlənirmi? Əgər, işlənməzsə, ancaq insanların heyvani hacətlərinin ifasına xidmət edən bir dil dünyada baqi olub, onu danışan nasionun elm və maarifinə xidmət edə bilərmi? Əgər edəməzsə, bir qövm, bir nasion elmsiz, maarifsiz, ədəbi dilsiz nasıl yaşar?
Türk nasionunun həyatı türk dilinin vücuduna, bu isə “Şərqi-Rus”un rəvacına mütəvəqqifdir.
Müxtəsər, nasionumuz dirilə bilərsə, biz də yaşarız”.
M.Şahtaxtlı "Azərbaycanda darülfünun" adlı məqaləsində də ana dili məsə¬lə¬sinə toxunur və maraqlı fikirlər ortaya qoyur. Doğrudur, mövcud elmi potensialı (yerli alimlərin olmamasını) və siyasi vəziyyəti (oktyabr inqilabından sonra Rusiya profes¬sor¬larının işsiz qalmasını) nəzərə alan M.Şahtaxtlı Azərbaycanda univer¬si¬te¬tin rus professorlarının bazası əsasında yaradılmasını və tədrisin də rus dilində aparıl¬masını təklif edir. Təhsilin rus dilində aparılmasının zəruriliyini azərbaycanlı gənc¬lə¬rin xarici dillərdən yalnız rus dilini bilməsi və bu dildə ali təhsil ala biləcəkləri ilə də əsaslandırır. Amma bu, M.Şahtaxtlının universitetin ilkin fəaliyyəti üçün verdiyi təklif idi. O, universitetdə sonralar da təhsilin rus dilində aparılması ilə razılaşmır və yazır: "Fəqət, daima olmaq üzrə ali təhsilin əcnəbi lisanda kəsb olunacağı işimizə əl verməz. Fünunda olsun, idarədə, siyasətdə olsun, nərədə olursa-olsun, kəndi işlərini öz dilində əmələ gətirməyən bir millət səqət, xırda bir millət olub, həqiqi istiqlaldan saqit və həqiqi istiqlala naqabil bir millətdir. Qonşu, mən bu sözümü deyəmmirəm, bir az vəqt üçün dilini mana ver danışım, - deyən adam nə qədər zəlil və həqarətə şayan isə, mən öz qərarmədarımı öz dilimdə yazammıram, qonşu, dilini mənə ver, sözümü tez vətəndaşlarıma anla¬dım, – deyən bir nazir və ya ziyalı ondan ziyadə şa¬ya¬'ni-təhqirdir... Ona görə əv¬və¬lim¬ci günündən belə təzə və rus dilində açacağımız darülfünunumuzu milliləş¬dir¬məli və türkləşdirməliyiz. [Təkcə] Darülfünunumuzu deyil, idarələrimi¬zin hamsını türkləşdirməliyiz" .
Bütün bu deyilənlər M.Şahtaxtlının tədqiqatçılarının da yekdilliklə təsdiqlədiyi kimi, “ilk növbədə dilçi alim” olduğunu-linqvistika sahəsində dünyanın bir çox ölkələrində peşəkar mütəxəssis kimi qəbul olunduğunu təsdiq edir. Bununla yanaşı, bu vətənpərvər şəxsiyyətin doğma ana dilinə, bir qədər də dəqiq desək, bütövlükdə türk dilinə və bu dilin daşıyıcısı olan soydaşlarına rəğbəti və sevgisini də görməmək mümkün deyil. Onun soydaşlarının ünvanına məqamında söylədiyi tənqidlərin də, məhz bu rəğbət və sevgidən, təəssübkeşıikdən qaynaqlandığını və bütövlükdə türk xalqalrının tərəqqisinə xidmət etdiyini hər kəs hiss edir.
Ədəbiyyat
1. Həbibbəyli İ. Millətin canlı heykəli (müqəddimə). Şahtaxtlı M. Seçilmiş əsərləri. B., “Çaşıoğlu”, 2006.
2. Şahtaxtlı M. Hər gün bir az. “Şərqi-Rus” q., 29 avqust 1904.
3. Şahtaxtlı M. Yazı və yainki ədəbi dilimizin əskiklikləri. “Yeni yol”q., 18 oktyabr 1923.
4. Şahtaxtlı M. Türkcəmizi həqiqətdə türkcə etmək. “Yeni yol” q., 28 oktyabr 1923
5. Şahtaxtlı M. Hər gün bir az. “Şərqi-Rus” q., 25 iyun 1904
Açar sözlər: M.Şahtaxtlı, türk dili, Şərqi türk dili, Qərbi türk dili, Azərbaycan dili, Osmanlı türkcəsi, Cığatay dili.
Ключевые слова: М.Шахтахтлы, тюркский язык, Восточный тюркский язык, Западный тюркский язык, азербайджанский язык, Османский диалект тюркского языка, джигатайский язык.
Резюме
В статье исследуются взгляды на лингвистику и, в первую очередь, на тюркские языки видного ученого-лингвиста М.Шахтахтлы. Автором предпринята попытка охватить научную деятельность с двух позиций. Речь идет об отношении к языку с научной точки зрения, а также с социально-политической и культурологической. В обоих случаях достигнуты интересные результаты.
М.Шахтахтлы считал «идентичными» азербайджанский язык и Османский диалект тюркского языка, придерживался мнения, что тюркский язык является «жизненно важным для тюркской нации» и различные говоры не в состоянии повлиять на общность языка, относился положительно к идее формирования «общего тюркского языка». Все перечисленное, а также другие работы ученого, сохранившие актуальность по сей день, его предложения впервые подробно анализируются в данной статье в ракурсе современной модели исследований.
Summary
The article deals with the analysis of the linguistic views of M.Shahtakhtli, the well-known linguist, mainly his attitude as a scholar towards the Turkic languages. To this end, the author carried out his linguistic activity in two directions – scientific attitude towards the language, as well as the social-political and culturological approach to the language, as a result of which he obtained interesting results.
The standpoint of M.Shahtakhtli that the Azerbaijani and Ottoman languages are the same, implying that there was formed the common Turkic language amongst the Turkic people, from this point of view the dialects were not able to exert any influence on the integrity of the language and that he considered the Turkic language as “the life of the Turkish nation” and other researches and recommendations which are preserving their actuality up to present are researched firstly in this article.
Илщамя Hаъыйева
Ы Цмумиттифаг Тцрколожи гурултайын тарихи ящямиййяти
Ы Цмумиттифаг Тцрколожи гурултай юз дюврцнцн иътимаи-сийаси, мядяни, елми, тарихи ящямиййяти иля йадда галмышдыр. Гурул¬тайда мцхтялиф мясяляляря тохун¬¬мушларса да «дил» мясяляси ян юндя дуран проблемлярдян бири олмушдур. Тофиг Щаъыйев йазыр: «Ма¬раглыдыр: тцрк халгларынын тарихи, мядяниййяти, маарифи иля баьлы зянэин проб¬лемляр програмы олан Ы Тцрколожи гурултай адятян ян чох дил мяся¬ляляри иля хатырланыр. Ялбяття, бу тясадцфц дейил,-дил мясяляляри бцтцн нязяри чыхышлары иля, елми сявиййяси иля йанашы, тяърцби сяъиййя дашыйырды, эюзля эюрц¬нян практик-кцтляви резонансы олан мясяляляр иди. Тцрк дилляринин имла, тер¬мин, ялифба мясяляляри, тцрк ядяби дили вя ана дилинин тядриси мювзулары. Мя¬сялянин башга тяряфи дя вар: бцтцн елми-мядяни мащиййяти иля йанашы, гурул¬тайын эцндялийи о вахткы совет дювлятини, биринъи нювбядя, сийаси мязмуну иля марагландырырды. Чохмиллятли ССРИ-дя бу гурултайын эцъц, милли резонансы олмалы иди. Йени гурулмуш, ъаван совет дювлятинин эяляъяк талейинин сабит¬ляшмясиндя милли мясялянин гойулушу вя щялли олдугъа бюйцк ящямиййят кясб едирди. Славйан олмайан миллятлярля дил тапмаг, онлары разы салмаг дювлят¬чиликдя милли мясялянин баш сийасяти иди. Мялум олдуьу кими, Советляр Итти¬фагында славйанлардан сонра икинъи чохлуьу тцрк халг¬лары тяшкил едирдиляр. Беляликля, тцрк халгларынын мядяни-елми инкишаф перспек¬тивляринин тящлили, он¬ларын милли дилляри вя дилля баьлы проблемляринин мцзакиряси цчцн иттифаг ся¬виййясиндя гурултай кечирилмяси тарихи-сийаси зярурят иди. Дил сийа¬сяти дювлят дахилиндя бцтцн сийасятлярин ян кювряйи, ян шылтаьы, ян партла¬йышлысыдыр» [16, 101]. Щягигятян, проф. Т.Щаъыйевин тябиринъя десяк, гурултайын эцндялийи сий¬асятля баьлы идися, демяли, кечмиш иттифаг беля сящвляря бир даща йол вермямяли иди. Она эюря ки, бу эцн чар Русийасыны тянгид атяшиня тутан зийалылар, сабащ да буэцнкц сийасяти диля эятиряъякляр. Тядгигатчы алим Нясиб Нясибзадя гейд едир ки, гурултайын кечирилдийи дювр щяля мядяни мухтариййятин вя сийаси фикир сащясиндя мцхтялифлийин мювъуд олдуьу дюврдцр-гурултайда сяслянян бязи ачыг, тянгиди фикирляр дюврцн юзяллийи иля изащ едилмялидир. Гурултайда чар щю¬кумяти милли зцлм сийасяти дя тянгид едилирди. Советлярдя щяля тоталитар ре¬жим йаранмамышдыр. Бунун¬ла беля гурултайын планлашдырылдыьы чярчивядян чыхмасыны да ещтимал етмяк олур. Гурултайын гярарларындан бири щяр ил беля бир билимсял топлантынын тяшкили щаг¬гындадыр. Фикримизъя, совет режиминин чякдийи ъызыгдан бязи елм адамларынын чых¬дыьы вя «лазым олмайан сющбятля¬рин» едилдийи цзцндян бу гурултай биринъи вя со¬нунъу олду [16, 97]. Бу фи¬кирлярдян дя айдын олур ки, Ы Тцрколожи гурултайын нязяри вя практик ящямиййяти юлчцйяэялмяз олмушдур. Истяр бу бахымдан, истярся дя гурултайын сонракы тяшкилат комиссийасы барядяки гятнамяси диггятчякяндир. Гят¬намядя гурултайдан сонра эюрцляъяк ишляр, нювбяти гурултайын чаьырылмасы барядя гярар, йерлярдяки тцрколожи комитялярин эяляъяк планлары юз яксини тапмышдыр. Тарихилик бахымындан диггят чякян гятнамя ашаьыдакы маддяляри ящатя едир:
1. Йерлярдя тцрколожи комитяляр йаратмаг.
2. Бу комитялярин вязифяляриня ашаьыдакылар дахилдир:
а) Тцрколоэийайа даир материалларын топланмасы; чап олунмуш мате¬риалларын учоту;
б) Йерлярдяки тцрк ялйазмаларыны топлайыб учотуну апармаг;
в) Йерли лящъя вя шивяляри юйрянмяк.
3. Тцрк республикаларынын Халг Маариф Комиссарлары йерли (тцрколожи-Ъ.Г.) комитялярля чап ишляри вя материал мцбадиляси апармалыдыр.
4. Бцтцн йерли тцрколожи комитяляр араларында даими ялагя сахламалы, иш вя материал мцбадиляси апармалыдырлар.
5. Гаршылыглы ялагя вя тцрколоэийанын инкишафы цчцн топлу мцнтязям цч айдан бир чап олунмалыдыр. Орада, тцрк дилляриндя ССРИ-нин диэяр дилляри вя материаллары йерляшдирилмялидир. Илк вахтлар чап ишляри Азярбай¬ъаны Юйрянмя вя Тядгигетмя Ъямиййятиндя апарылмалыдыр.
6. Иттифагын елми идаряляринин тяшкил етдийи елми енсиклопедийаларда тцрк елми ишчиляринин фяал иштиракыны тямин етмяк цчцн мцяййян тядбирляр эюрцлмялидир.
7. Радловун ялавялярля тякрар няшр олунан сюзлцйцня эюря гурултай ССРИ Елмляр Академийасы - Тцркийя МК-сы вя Берлин Академийасыны бу ишя эюря алгышлайыр вя эяляъякдя бу нящянэ елм оъаьыны дястякля¬мяйи ваъиб сайыр.
8. Гурултайын бцтцн мярузяляри щансы дилдя охунмушдурса, о дилдя дя чап олунмалыдыр. Гурултай беля щесаб едир ки, протоколларын гыса хцла¬сясинин франсызъа чапы арзуолунандыр. Бу протоколларын чапы цчцн Азярбайъаны Юйрянмя вя Тядгигетмя йанында 3 няфярдян – проф. Чо¬банзадя, Зифелдт вя Ъябийевдян ибарят комиссийа йарадылсын.
9. Проф. Б.Чобанзадянин 14-ъц бянд иля баьлы мярузяси онун тяряфин¬дян охунмасында чап олунаъаг протокола дахил едилсин.
10. ЫЫ Тцрколожи гурултайын 2 илдян эеъ олмайараг Сямяргянддя чаьырылмасы арзуедиляндир [17, 405-406].
Истяр тяшкилат комиссийасы барядя гятнамядян, истярся дя ялифба, имла вя тер¬минолоэийа щаггындакы гятнамялярдян эюрцндцйц кими, Ы Тцрколожи гурултай топлантыдан сонра тцркдилли халглар вя етник групларын гаршысында бюйцк вя¬зифяляр гоймушдур. Бу гярарларла баьлы гурултайын гярарларынын неъя йериня йетирилмяси мягсядиля гурултайдан сонракы дювря нязяр салаг. Гурул¬тайда ян глобал проблем ялифба мясяляси олдуьундан арашдырмамыздакы ар¬дыъыллыьа ясасян тцркдилли мяканларда, хцсусиля Азярбайъанда бу проблемин чюзцлмясиня диггят йетиряк. Яввяла, гурултайдан аз сонра Бакыда Йени Тцрк Ялифбасы Комитясинин беш иллик йубилейи кечирилир. Еля щямин яряфядя дя Фяр¬щад Аьазадянин Москва шящяриндя «Материалы по унификации проектов тюркского алфавита» ясяри чапдан чыхыр [105, 3-37]. Ясярдя дя диэяр бир сыра мягалялярдя олдуьу кими, тцркдилли халгларын ялифбаларынын унификасийасындан сющбят ачылыр. Бу да Йени Тцрк Ялифбасынын Цмумиттифаг Мяркязи Комитяси¬нин йарадылмасына зямин йарадыр. Тядгигатчы Илщамя Щаъыйева гейд едир ки, бу щадисянин илк тяшяббцскары С.Аьамалыоьлу олмушдур [10, 41]. Даща сонра бу яряфядя Йени Тцрк Ялифбасы Мяркязи Комитясинин тяшяббцсц иля Бакыда биринъи плениум кечирилир. Цмумиййятля, бу иллярдя, даща доьрусу, 1927-1931-ъи иллярдя ЙТЯМК-нын 4 плениуму олмушдур. Бу барядя проф. Б.Хялилов [19, 35-37] вя бир аз яввял гейд етдийим кими, Илщамя Щаъыйева гысаъа мялумат верирляр. Булудхан Хялилов тядгигатында билдирир ки, пле¬ниумлара Аьамалыоьлу сядрлик етмишдир. Бу плениумларын иши барясиндя эя¬ляъякдя эениш бящс едяъяйик. Ялифбамызын тарихи иля баьлы айрыъа тядгигат иши апардыьымыз цчцн бир чох мясяляляря бурада йер вермирик [19, 37]. Тядги¬гатчы Адил Бабайев ися Ы плениум барядя мцфяссял мялу¬мат верир. Алим йазыр: «ЙТЯМК Ы плениуму 1927-ъи илин ийун айынын яввяляриндя Бакыда чаьырылды. Б.Чобанзадя бу комитянин тясис плениуму цчцн програм мяру¬зяси щазырлайараг эениш мярузя иля чыхыш етди. Бу плениум бир сыра халглар цчцн тяртиб едилмиш ялифба лайищялярини мцзакиря етди. Б.Чобанзадянин «Куль¬тура и письменности востока» журналынын 1928-ъи ил ЫЫЫ китабында ве¬рилян мягаляси щямин ялифба лайищяляри, бунларын бирляшдирилмяси (унификасийа едилмяси), ялифбанын гябул лайищяляриня щяср едилмишдир. Бу пленумдакы мя¬рузядя Б.Чобан¬задя лак, дярэин, лязэи, абхаз вя с. халгларын йазысы цчцн тяр¬тиб едилмиш ялифба лайищялярини верир, Б.Чобанзадя тцрк халглары цчцн цмуми вя ялверишли тяртиб вя тятбиг едилмяси принсипляринин ашаьыдакы¬лардан ибарят олдуьуну эюстярирди:
1. Унификасийа едилмиш ялифба тамамиля латын графикасы ясасында гурулмалы¬дыр. Латын графикасында мцстягил ишарялярля эюстяриля билмяйян тцрк - татар дилляринин спесифик сясляри цчцн латын системиня уйьун олан йени ишаряляр йа¬ратмалы.
2. Сясартымы вя сятирцстц ишарялярдян истифадя етмямяк.
3. Фонетик ъящятдян йахын олан сясляри график ъящятдян охшар ишарялярля вер¬мяк.
4. Даща чох ишляк сясляр цчцн даща садя ишаряляр вермяк.
5. Тцрк- татар дилляри цчцн цмуми сясляр цчцн цмуми дя ишаряляр гябул етмяк.
6. Щяр бир диалектин (тцрк дили аилясиня мянсуб олан бу вя йа башга бир дил ня¬зярдя тутулур-А.Б.) спесифик сясляринин эюстярилмяси щагда; щямин диалектин нцмайяндяляриня ихтийар верилмялидир ки, латын системиндян узаглашмамаг шяртиля юз ряйляриня эюря, юз дилляриня уйьун щярфи ишаряни сечсинляр.
7.Тцрк ялифбасынын унификасийасы цчцн Азярбайъанда гябул едилмиш олан ла¬тын ялифбасы ясас эютцрцлмялидир [4, 59]. Бу арада, ийулун 22-дя ЙТЯМК-ин 5 иллик йубилейи гейд едилир. Даща бир ил сонра 22 ийул 1928-ъи илдя Йени Ялифба декретинин гябул едилмясинин 6-ъы илдюнцмцня щяср едилмиш топланты кечири¬лир. Бу топланты да Ы Тцрколожи гурултайын кечирилдийи Тцрк Мядяниййят Са¬райында олур. Бу заман Москвалы гонаглар да топлантыда иштирак едирди. Бу щал топлантыны даща да ъиддиляшдирир вя сяксякя доьурурду. Топлантыйа рус пролетар йазычысы М.Горки дя гатылараг мярузя иля чыхыш едир. Ялавя едим ки, М.Горки ССРИ халгларындан зорла йыьылан зинят яшйаларыны гейдяалма комиссийасынын сядри иди. Онун Бакы сяфяри щаггында дюврцмцзя уйьун, обйектив мянбя тапа билмядийимиздян вя бизим арашдырмамыза дяхли олма¬дыьындан бу мясялянин цстцндя дайанмаг истямирик. М.Горки тяряфиндян хейли тярифли сюз ешидян иъласын сядри бюйцк йазычыдан сонра 1 йанвар 1929-ъу илдя бцтцн юлкя цзря йени латын графикалы ялифбайа кечилмяси баря¬дя юзцнцн, АССР ХКС-нин сядри Г.Мусабяйов вя АМИК-ин катиби Яли Мям¬мядовун имзаладыьы гярары охуйур [18, 173-175]. Цмумиттифаг Йени Тцрк Ялиф¬басынын Мяркязи Комитясинин икинъи плениуму 1928-ъи илин йанва¬рында Даш¬кянддя кечирилди. Ялавя едим ки, артыг Азярбайъанда йени ялифбайа кечидля баьлы проблем мясяля галмадыьындан комитя цзвляри бу дяфя Дашкянддя йыьышдылар. Комитянин иши барядя бир сыра чыхышлардан сонра проф. Б.Чобанзадя мярузя иля чыхыш едир. О, мярузясиндя гейд едир ки, «бизим ко¬митяйя тцркдилли халглардан кю¬мяк йохдур. Гырх няфяр олаъаьымыз щалда, Бакыдан: Чобанзадя, Аьазадя, Ху¬луф¬лу, Рущулла Ахундов, Москвадан, елми шурадан ися Шор, Йаковлев, Жирков, Поли¬ванов, Тцрйакулов иштирак едирляр. Биз бу или бу тяркибдя ишлямишик». Сонра натиг тцрк халгларынын ялифбала¬рынын унификасыйасы цзяриндя дайанараг бязи кар вя ъин¬эилтили самитлярин дя¬гигляшдирилмясиндян данышыр, Ы Тцрколожи гурултай барядя алман дилиндя йе¬ниъя чапдан чыхмыш проф. Мензелин ясярини диля эятирир. О гейд едир ки, «биз эцъляримизи бирляшдириб йени ялифбаны тятбиг етмякля, нязяри вя практик ишлярдя бирликдя олмалыйыг» [17, 59-69]. Казан шящяриндя кечирилян ЙТЯМК-нын ЫЫЫ пле¬ниумунда тцркмян Б.Кулбешеров сядрлик едирди. Бу иъласда да проф. Б.Чо¬бан¬задя эениш мярузя иля чыхыш едир. О, йолдашлары иля комитянин ишиня га¬тылмаьы, жур¬нал ятрафында бирляшмяйи вя ялифбадакы баш щярфлярин йазылышы иля баьлы фикирлярини бюлцшдц. О, проф. Шербанын рящбярлийи иля тяртиб олунан йени ялифба лайищясини ишти¬ракчыларын мцзакирясиня бурахды. Пленумда профессор¬лардан Жирков, Йаковлев, Поливанов вя академик Самойлович юз фикирлярини сюйляйирляр [18, 114-123]. Бу плениумда гярара алыныр ки, бцтцн республикалар унификасийа олунмуш ялифбайа кеч¬¬синляр. Плениумлар арасында ян галмагаллы вя ишэцзар кечян Алма-Ата шящя¬риндя чаьырылмыш ЫВ плениум олур. Артыг кечмиш Иттифаг мяканында сийаси дурум дяйишилмишди. Айры-айры зцмряляр мцлкядар, голчомаг, басмачы ады иля мящв едилир, сцрэцн олунур¬дулар. Бу цздян дя ЫВ плениум йалныз 1931-ъи илин майында йыьыла билир вя со¬нунъу олур. Бу пленумда Азярбайъандан В.Хулуфлу вя Б.Чобанзадя мя¬рузя едирляр. Сонра пленумларарасы мцддятин цч иллийи, еляъя дя ЫВ плениумун баша чатмасы иля баьлы гятнамяляр гябул едилир. Гятнамялярдя унификасийа олунмуш ялифбалар бяйянилир вя ишин давам етдирилмяси тювсийя олунур. О да билдирилир ки, бюйцк щярфляри гябул етмяйян тцркдилли республикалар да бу ишя ъялб олунмалыдыр ки, бу щал ишимиздя йанлышлыг йаратмасын. Диэяр тяряфдян, бязи ялифбаларда нязяря чарпан дифтонг щярфлярдян чякинмяк, мцхтялиф сясляри билдирян охшар йазылышлы график ишарялярдян ял чякмяк лазымдыр. Бунунла да цст-цстя 27 маддялик гярар гябул едян пленум юз ишини битмиш щесаб едир. [17, 102-111].
Мялумдур ки, тцркдилли халгларын ялифбаларынын унификасийа олунмасы 1933-ъц илядяк давам едир. Азярбайъан ялифбасы да дахил олмагла тцркдилли халглар илдя 2-3 дяфя йени ялифба лайищялярини сынагдан кечирмишляр [1, 3]. Академик Самойлович дя ЫВ плениумда бу мясяля ятрафында юз наразылыьыны билдирмиш, Азярбайъанын ябяс йеря рус ялифбасына истинад етмясини гейд ет¬мишдир. Алим билдирир ки, азяр¬бай¬ъан¬лылар рус щярфи «з»-ни «ш» анламында йаз¬дыгларындан Азярбайъан шящяри «Шуша» «Зуза» кими тясвир олунур [2, 199]. Ялавя едим ки, сонракы лайищядя «Ш» щярфи «Ш» шяклиндя тясбит олун¬мушдур. Ейни заманда апостроф кими анлашылан мялум ишаряси яламят ады алтында «'» шяклиндя гябул едилмишдир.• Гейд етмяк лазымдыр ки, ялифба дяйишиклийи, имла, дилин сафлыьы уьрунда мцбаризя тцркдилли халглардан хариъдя йашайанлары да сяфярбяр етмишдир. Йазылы мянбялярдя бир нечя дювлятин ады хатыр¬ланса да, бунларын сырасында Тцркийя хцсуси йердядир. Рус алими Гр. Йанский ЫВ плениум яряфясиндя «Тцркийядя латынлашдырманын дюрд иллийи» адлы мягаля¬синдя мараглы фактлар ортайа гойур. Мятлябдян узаглашмамаг цчцн бир-ики ъцмля иля мягаля щаггында мялумат веряк. Мягалядян мялум олур ки, йени ялифбанын гябул едилмяси Тцркийядя дя аьрылы кечмишдир. Анадолу тцркляри Азярбайъандан фяргли олараг щям дя франсыз дилинин тясириня гаршы да мцба¬ризя апармышлар. Буна бахмайараг, Анадолу тцркляри 1 декабр 1928-ъи илдян йени латын графикалы тцрк ялифбасына кечирляр. Тцрк алими док¬тор Аккан Сувер бу хцсусда йазыр: «1923 йылын¬да ъумщуриййетин еланындан сонра мяълисдя эцндямя эятирилян Яряб щярфляринин тцрк дилини йазмаьа ялве¬ришли олмамасындан долайы латын щярфляринин гябулу мювзусу 1928 йылына гя¬дяр чешидли дирянишляр долайысыйла бир кюшядя галмышдыр. О эцнлярин юнямли йа¬зарлары, Истанбул Университети Еэитим Баканлыьы кими гуру¬лушлары латын щярфля¬риня гаршыйдылар. Дюрд йылдан фазла бир заман сонра 1928 йылынын 9 август эцнц бюйцк Ататцрк, Истанбулда Эцлханя паркында тяртиблянян бир топлан¬тыда гара бир тахтаны юнцня алыр, латын щярфлярини, биряр-биряр, йазаркян беля дейирди: « Аркадашлар, бизим ащянэли, эюзял, зянэин дилимиз йени тцрк щярфляри иля юзцнц эюстяряъякдир. Йени щярфляри тез юйрянин, щяр вятяндаша, гадына, яр¬кяйя, эюйлцйя, чобана, щамбала, сандалчыйа юйрядин. Бу вязифяни йапаркян дцшцнцн ки, бир юлкянин йцздя ону, йцздя ийирмиси охумаг, йазмаг билир, йцздя сяксяни билмязся бу айыбдыр» [3, 24-25]. Ялавя едим ки, бу барядя тядгигатчы алим Пярвин Мяммядованин эениш арашдырмасы диггят чякян вя мараг доьурандыр [12, 68-97]. Ы Тцрколожи гурултайдан сонра Азяр¬байъанда ялифба лайищяляринин бир-бирини явяз етмясиндян башга еля бир ъидди щадися олмамышдыр. Тядриъян, кечмиш ССРИ мяканында сийаси дурум дяйи¬ширди. Бу щал 1934-ъц илдян даща да шиддятлянмяйя башлайыр ки, бу мяркяздя (Москвадан-Ъ.Г.) вя йерлярдя ялифба вя тцрколожи ко¬митялярин баьланмасы вя ляьви иля нятиъялянир. Мясялян, 1937-ъи илин август айынын 2-дя ССРИ Миллятляр Советиндя Цмумиттифаг Йени Тцрк Ялифбасынын Мяркязи Ко¬митяси ляьв олун¬дуьундан Азярбайъанда да бу типли комитя гапаныр [17]. Щя¬мин дюврц сяъиййяляндирян, мцстягиллик илляриндя дюврц мятбуатда йер алан йа¬зылардан бирбаша ялифба комитясиндя чалышмыш мярщум алимимиз Якрям Ъяфярин хати¬ряляриня гыса шяклиндя нязяр салаг: «Ялифбаларымызын тарихинин ъанлы шащи¬дийям. Кющня мяктябдя (моллаханада) илк тящсилими яряб ялифбасы иля алмы¬шам. Бяли, яряб ялифбасы иля яряб вя фарс дилляриндя тящсил алмышам. Октйабр ин¬гилабындан сонра йени мяктябдя дярсликляри яряб ялифбасында, амма тцрк ди¬линдя охумушуг (о заман, «Азярбайъан дили» ифадяси йох иди.) Ялифбамызы латынлашдырмаг щярякатынын ба¬шында Азярбайъан Мяркязи Иъраиййя Комитяси¬нин сядри Сямядаьа Аьамалыоьлу дурмушду. Нязяри олараг латын ялифбасынын ян фяал нцмайяндяси ися Фярщад Аьа¬задя иди. Щямин иллярдя мян академик Н.Й.Маррын аспиранты олмушам. Сонра Ъялал Горхмазовун рящбярлик етдийи Цмумиттифаг йени турк ялифбасы комитясиндя ишлямишям. Комитянин бир нечя шюбяси варды: ядяби дил, орфографийа, терминолоэийа, республикаларын йени ялифба комитяляриня рящбярлик шюбяляри. Комитя мяни Казана, Татарыстан йени ялифба комитясинин ишини йохламаьа эюндярмишди. Бир дяфя дя Горхмазовла бирликдя Бакыйа Азярбайъан комитясини йохламаьа эялмишдик. Комитямизин катиби Яли Яждяр Сейидзадя иди. Биз, Азярбайъан латын ялифбасы комитясини йохлайыб, Москвайа гайыдандан 10-15 эцн сонра мяня телефонла дедиляр ки, эял езамиййятинин щагг-щесабыны вер. Щям дя билдирдиляр ки, «Горх¬мазову халг дцшмяни кими тутублар». Бунунла да комитя ляьв едилди. Тутщатут шид¬дятлянирди. Профессор Чобанзадяни дя тутдулар. Бир мцддят кечди. АПИ-нин директору Ъябрайыл Ялясэяров деди: Миръяфяр Баьыров тяляб едир ки, акаде¬мийайа иъласа эялясиниз. Мясяля ялифбамызы дяйишдирмяк, латын ялифбасыны атыб кирил ялифбасыны гябул етмяк щаггында имиш. Бяли, «тянтяняли» бир иъласда кирил ялифбасынын габаг¬ъадан щазырланмыш тяряфдарлары данышдылар… Там обйектив¬ликля дейирям: биз латын ялифбасына кечяндя кирил ялифбасындан бир щярф дя ал¬мамышдыг, амма сонра кирил ялифбасына кечяндя латын ялифбасындан апост¬роф вя сяккиз щярф эютцрмяйя мяъбур олдуг ( я, э, ю, щ, ь, ъ, й, ц) [4, 3]. Беляликля, 8 май 1939-ъу илдя ССРИ ЕА-нын Азяр¬байъан филиалы вя Азярбайъан Йазычылар Иттифагынын цзвляри, щабеля Азяр¬бай¬ъанын габагъыл ямяк адамларынын да га¬тылдыьы, шяхсян АзК(б)П МК-нын Ы катиби Миръяфяр Баьыровун иштиракы иля Аз ССР Баш Советинин ЫЫ сессийасы ишя башлайыр. Ийулун 11-дя ися АзССР Баш Советинин сядри М.Т.Йагубовун сядрлийи иля бешинъи иъ¬лас юз ишини давам ет¬дирир. О, иъласы ачыг елан етмякля эцндялик мясяляни-Азяр¬байъан йазысынын ла¬тын ялифбасындан рус ялифбасына кечмяси барядя гануну елан едир. Мярузя иля баьлы АзССР Халг Маариф Комиссары Мирзя Мяммядова сюз верилир. О, чыхы¬шында гейд едир ки, «Ленин-Сталин милли сийасяти, бяшяриййятин дащи рящбяри И.В.Сталинин йеритдийи дахили сийасяти нятиъясиндя Азярбайъан чичяклянян со¬сиалист юлкясиня чеврилмишдир. Цчцнъц бешилликдя мядяниййят мясяляляриня диг¬гяти артырмалыйыг ки, бу да ССРИ халглары вя рус халгынын мядяниййятинин ин¬кишафы иля гырылмаз теллярля баьлыдыр». Сонра натиг Азярбайъан ялифба тарихиндян хейли данышыр. Нящайят, мятлябя кечяряк билдирир ки, Азярбайъан халгы 1923-ъц илдян латын гра¬фикалы ялифбайа кечмишдир. Бу ялифба Азярбайъан халгы¬нын щяйатында, мядяний¬йя¬тиндя юз ролуну ойнамышдыр. Имламызда йенидянгурма лазымдыр ки, даща да инкишаф едяк. Бил¬дийимиз кими, латын ялифбасынын бир сыра нюгсанлары мювъуддур. Ядяби дили¬миз вя данышыг дили бир-бириня щяддян артыг йахынлаш¬дыьындан ялифба¬мызын дяйишдирилмясини тяляб едир. Бязиляри сящв олараг еля баша дцшцрляр ки, биз рус дилиня кечирик. Ялифба, щеч дя дил дейил. Буну ССРИ халглары да тяляб едир. Ар¬тыг рус ялифбасына кечмяк цчцн зийалы вя колхозчулардан ибарят щярякат да йаранмышдыр. Йени ялифба рус дилини дя юйрянмяйя бизя кюмяклик эюстяряъяк¬дир. К.Маркс 50 йашында рус дилини юйрянмяйя башлайыб. Йени ялифбанын лайи¬щяси щамыныза пай¬ла¬ныб. Инди йерлярдя тяблиьат ишляри эюрцлмялидир. Бу гану¬науйьун щалдыр ки, мян щамынызы алгышлайырам. Сонра Сямяд Вурьун, Кубра Бабайева, Рясул Рза, Щц¬рийя Нязирова, Щясян Казымов вя Айна Ъяфярова чыхыш едирляр. Ялавя сюз демяк цчцн Сцлейман Рцстямзадя трибунайа галхыр. О, кирил ялифбасына кечидля баьлы 4 маддялик ганун лайищясини охуйур. Ганун лайищяси маддя-маддя, еляъя дя бцтцнлцкля сяся гойулур вя йекдилликля гябул едилир. АзССР баш советинин 7 ийул 1929-ъу ил тарихли ЫЫ сессийасынын 1- сайлы протоколундан мялум олур ки, Азяр¬бай¬ъан халгы 1 йанвар 1940-ъы илдян ща¬мылыгла кирил графикалы ялифбайа кечир [2, 1-80]. Бунунла баьлы Азярбайъан ССР халг Комиссарлары Совети вя АзКП(б)МК-нын бирликдя 17 сентйабр 1939-ъу ил 4275-сайлы, 132-ъи протоколундан мялум олур ки, Миръяфяр Баьы¬ров вя Теймур Гулийевин имзаладыьы 9 маддялик фярманы чыхмышдыр. Фяр¬манда бцтцн рящбяр ишчилярин нязяриня чатдырылыр ки, йерлярдя бу иши щяйата ке¬чирсинляр, йени ялифбаны зящмяткешляря юйрятсинляр, 1 нойабр 1939-ъу иля гядяр орфографийа гайдаларыны 13 нойабр 1939-ъу иля кими ися имла сюзлцйцнцн тяр¬тибини баша чатдырсынлар [23, 5]. Мятбуатда эедян мцзакирялярин ян мараглы ъящяти о иди ки, ким рус ялиф¬басыны даща чох тярифляйяр. Одур ки, бу иллярдя ики ъябщя йаранмышды:
1. Рус яифбасыны олдуьу кими гябул етмяк истяйянляр;
2. Длимизин фонетик вя грамматик хцсусиййятлярини нязяря алмаг истяйян¬ляр.
Мараглыдыр ки, бу ъяряйанларын щеч бири мцбаризядя галиб чыхмыр. Компро¬мис вариант кими йени лайищя гябул олунур ки, бурада да сящв олараг Я, Ю, Е (й+е), Ц (тсе) щярфляри ялифбамыза кючцрцлцр [37, 60]. Гейд едим ки, бу дюв¬рдя республика гязетляри йени рус ялифбасыны тярифляйир, латын графикалы ялифбаны ися «буржуа ялифбасы», «йцксяк тябягянин ялифбасы» дейя адландырырлар. «Коммунист гязети»нин 1938-1940-ъы илляриндяки сайларында йени ялифба щаг¬гында мцхтялиф мцлащизяляря раст эялмяк олар. Щямин дюврдя «Азярбайъан дилинин йени ялифбасы», «Ирялийя доьру бю¬йцк аддым», «Култур вя мцкяммял ялифба уьрунда», «Мяним гейдлярим», «Азярбайъан халгынын йени ялифбасы» вя с. кими йазыларда рус ялифбасыны тярифля йанашы, кирил ялифбасыны олдуьу кими гябул едилмясини иряли сцрянляр дя вардыр вя с. [7].
Ялавя едим ки, щямин дюв¬рдя бязи утанъ эятирян йазылара да раст эялмяк олар. Биз щямин йазылар цзя¬риндя дайанмаьа ещтийаъ эюрмцрцк. Тядгигатчы Л.Кя¬римли йазыр ки, кирил ясаслы йени Азярбайъан ялифбасы 1958-ъи иля кими дяфялярля ислащ едилир, тякмил¬ляшдирилир. Архив материалларындан мялум олур ки, бязи лайищя мцял¬лифляри «вя¬тян хаини» чыхдыьындан онларын ялифба лайищяляри, йени имла сюзлцкляри вя с. вя¬саит¬ляри мящв едилир. Ялифба мясялясиня бир дя мцстягиллик яряфясиндя гайыды¬лыр [11, 31].

Ядябиййат сийащысы:
1.Азярбайъан Республикасы ДА: ф.379, сий.1, иш 4529.
2.Азярбайъан Республикасы ДА: ф.103, сий. 1, иш 159.
3.Аккан Сувер. Ататцркц йашамак. Бакы: Азярняшр, 2003, 63 с.
4.Бабайев А. М. Бякир Чобанзадя. Бакы: Шярг-Гярб, 1998, 312 с.
5.Ъямил Щясянли. Биринъи Тцрколожи Гурултайа гыса тарихи бахыш. / 1926 Баку тцрколожи Конэренсинин 70. Йыл дюнцмц топлантысы (29-30 Касм 1996). Анкара: Тцрк Дил Куруму, Кылычаслан Матбаачылык, 1999. с.7-12
6.Чобанзаде Б.В. Итоги унификации алфавитов-тюрко-татарских народов / Жур., Культура и письменность Востока. Кн.3-ая Баку: 1928, 146 с.
7.Яфяндийев А. «Г» щярфи щаггында фикрим. Коммунист гяз., , Бакы, 1939, 5 сентйабр.
8.Якрям Ъяфяр. Ишэцзарлыьы тяляскянликля тярс салмайаг .«Коммунист» гяз.,Бакы, 1990,17 нойабр.
9.ЩаъыйевТ.И.,Ъяфяров Н.Г.Тцрк дили.10-11-ъи синифляр цчцн дярслик. Бакы: Юйрятмян, 1994, 152с
10. Щаъыйева И. Щ. Дил сийасяти вя ялифба. Бакы: Игтисад университети няшриййаты, 2004, 111 с.
11.Кяримли Л.Щ. Азярбайъанда ялифба ислащатлары. / Филоложи арашдырмалар. Бакы: Нурлан, 2000. с.21-31
12.Мяммядова П . Ататцркцн дил сийасяти. Бакы: Нурлан, 2003, 232 с.
13.Мусяви Ф. Ялифба мясяляси. Тябриз. 1369, 112 с.
14.Миллетлеарасы чаьдаш тцрк алфабелери семпозийуму. 18-20 касым 1991. Ис¬танбул: Мярмяря университети няшрийаты, 1992, 72 с.
15.Тцрк Дцнйасы Ел Китабы. Икинъи Ъилт. Дил-кцлтцр-санат. Анкара: Систем офсет Матбаачылык Лимитед Ширкети, 1992, 535 с.
16.Тевфик Исмаилоьлу. Биринъи Тцрколожи Гурултайда ядяби дил мясяляляри. / 1926 Баку тцрколожи Конэренсинин 70.Йыл дюнцмц топлантысы (29-30 Касм 1996). Анкара: Тцрк Дил Куруму, Кылычаслан Матбаачылык, 1999. с. 101-110
17.Первый Всесоюзный Тюркологический съезд. 26 февраля-5 марта 1926 г. (Стенографический отчет). Баку- АССР, изд. при БК АКП (б) «Бакинский рабочий», 432 с
18.Стенографический отчет третьего пленума Всесоюзного Централь¬ного Комитета Нового Тюркского Алфавита.. Заседавшего в гор. Казани от 18-го по 23-е декабря 1928 года. Баку: ВЦКНТА 1929, (отд оттиск.)
19.Хялилов Б. Я.Азярбайъан дили: дцнян, бу эцн. Бакы: Адилоьлу, 2004, 232с.

Açar sözlər: термин, ялифба, гурултай, ядяби дил, имла, милли мясяля, дил сийасяти, пленум, латын ялифбасы, унификасийа
Ключевые слова: термин, алфавит, съезд, литературный язык, диктант, национальный вопрос, языковые строительство, пленум, латинский алфавит, унификация
Key words: term ,alphabet , congress, literary language , dictation , the national question , language construction , the plenum , the Latin alphabet , the unification

РЕЗЮМЕ
На I Всесоюзном Тюркологическом Съезде были сделаны важные шаги в направлении будущих трудов в области языкознание. Однако сложившаяся после съезда общественно-политическая ситуация, репрессии против наших ученых не позволили завершить эту работу. Несмотря на это, языкознание является одной из самых исследуемых областей грамматики Азербайджанского языка в ХХ веке. Необходимо отметить при этом создание общей для всех тюркских языков, а точнее, для общетюркского литературного языка..

СУММАРЙ
On I All-Union Turkish Congress the important steps in a direction of the future works have been made in the field of languages. However the political situation developed after congress, reprisal against our scientists have not allowed to finish this work. Despite of it, terminology is one of the most researched areas of grammar of the Azerbaijan language in XX century. It is necessary to note thus creation of the general{common} for all Turkic languages, to be exact, for a обще-Turkic literary language.
Ряйчи: Рейщан Щбибли
Филолоъийа цзря фялсяфя доктору, досент

Həsənova Nahidə Məqsəd qızı
NİTQ NORMALARI VƏ İSTİSNALAR
Dil və nitqin ayrı-ayrı anlayışlar olması artıq dilçilikdə özünü sübut etmiş nəzəriyyələrdəndir.
Bunlardan daha dəqiqliklə qarşılaşdırılmış müqayisələrdən birini göstərmək istərdik:
1.Dil ünsiyyət vasitəsi, sistemidirsə, nitq prosesdir.
2.Dil ümumxalq, nitq fərdi səciyyə daşıyır.
3. Dil üçün sabitlik, daimilik, nitqə isə dəyişkənlik xasdır.
4.Dil məntiqi, nitq isə psixoloji səciyyə daşıyır.
5.Dil ümumi, nitq psixi və xüsusi hadisədir.
6.Dil obyektiv, nitq isə subyektivdir.
7.Dil rasional, nitq isə emosional səciyyə daşıyır.
8.Dil statistik, nitq dinamikdir.
10.Dilə sinxronluq, nitqə isə diaxronluq xasdır.
11.Dil müəyyən mənada mücərrəd, nitq isə konkretdir.
1 2.Dil mümkünlük, nitq isə gerçəklikdir.
13.Dil ictimai, nitq isə fərdi hadisədir.
14. Dil dilçilik elminin, nitq isə həm də psixologiyanın tədqiqat obyektidir.
15.Dilə ictimai-tarixi təcrübənin saxlanması və verilməsi, nitqə isə bu təcrübəni qiymətləndirmək, ümumiləşdirmək və kommunikativlik xasdır.
16.Dil ünsürləri arasındakı münasibətlər funksional, nitq ünsürləri arasındakı münasibətlər isə səbəbiyyət asılılığı əsasında mövcud olur.
Hesab edirik ki, burada verilənlər dil və nitq üçün xarakterik olanlarla yanaşı, həm də onların hər birinin istiqamətlərini də müəyyənləşdirməyə imkan verən sistemli bir müqayisədir.
Və buradan nitq üçün reallaşan xüsusiyyətləri bu şəkildə ümumiləşdirmək olar:
- Nitq ünsiyyət prosesidir.
- Nitq xüsusi hadisədir və fərdi səciyyə daşıyır.
- Nitq dinamikdir və dəyişkəndir.
- Nitq subyektivdir, psixoloji və emosional səciyyə daşıyır.
- Nitq fikrin gerçəkliyidir, daha konkretdir.
Verildiyi kimi dil isə daha ümumidir, ictimaidir və ən əsası mühafizəkardır. Bu baxımdan da dil və nitqə eyni prizmadan baxmaq, nitqdə gedən prosesləri, dəyişkən¬likləri dil faktı olaraq qiymətləndirmək düzgün deyil.
Nitq dildən törəyir, ona bağlıdır, lakin “nitq nəinki dili təzahür etdirir, həm də onu inkişaf etdirir, formalaşdırır”, onun qəlibində sabitləşib qalmır, əksinə bu qəlibi genişləndirməyə xidmət edir. Belə ki,“nitq dil işarələrinin ardıcıllığı və verilən infor¬masiyaların təbiətinə uyğunluğudur. Dil vahidləri nitqdə “müstəsna imtiyaz” alır. Onlar nitqdə seçilir, təkrarlanır, yerləri dəyişdirilir, birləşdirilir”. Beləliklə, nitq dilin əməli fəaliyyət forması olaraq fərdi xüsusiyyətlərə malikdir. Bu baxımdan nitq pro¬sesində işlədilən dil vahidləri müxtəlif məna və məna çalarlıqları qazana bilər.
Dil və nitq haqqında olan bu nəzəri baxışlar dilçilikdə daha maraqlı faktların üzə¬rində dayanmağa imkan verir. Belə ki, dilin fonetik, leksik və qrammatik yarusları üzrə müəyyən qaydaya tabe olmayan və ya qaydaların fövqündə duran istisna hallarla nitq normaları arasındakı fərqlər, eyni zamanda “dil istisnaları” və nitq istisnaları anlayışlarının ayrı-ayrı istiqamətlər olması dilçilikdə incələnməyə ehtiyac duyulan məsələlərdəndir.
Bütün dünya dillərinin özünəməxsus dil qanunauyğunluqları vardır. Azərbaycan dili də iltisaqi dillər qrupundan olmaq etibarilə daha möhkəmlənmiş linqvistik hadi¬sə¬ləri özündə qanuniləşdirən dillərdən biridir. Lakin dildə gedən müxtəlif etnolinqvistik və ya ekstralinqvistik amillərlə bağlı həmin sabitləşmiş tələblərlə yanaşı, dilin gücü xaricində qalan istisnalarla da rastlaşmaq olur. Məsələn, 1) Dərəcələrə görə dəyişmək yalnız sifətə (hətta əsli sifətlərə!) məxsus qrammatik kateqoriyadır. İstisna: sifətin morfoloji əlamətini daşıyan bütün təyini əvəzliyi də çoxaltma dərəcəsində işlənə bilir: büsbütün. 2) Sifət əşyanın əlamətini bildirən bir nitq hissəsi olmaq şərtilə cümlədə yalnız adlarla ifadə olunan sözləri təyin etmək funksiyası daşıyir. İstisna: O, çox ağıllı düşünür kimi ifadələrdə sifət şərti olaraq feli xəbərə aid olub onu izah etmişdir.
Qrammatikada bu tipli hallar danışıq nitqinin asanlaşdırılması məqsədilə özünü göstərir. Morfologiyaya aid olan yuxarıdakı nümunələrlə buna aydınlıq gətirək. Bütün təyini əvəzliyi müqayisə dərəcəsinə uyğun dəyişmiş və yalnız sifəti əvəz edə bildiyi halda, büsbütün şəkində sintaktik mövqeyinə görə zərfliyin, daha dəqiq desək, kəmiyyət zərfliyinin (eləcə də kəmiyyət zərfinin!) yerində çıxış edir. Yəni büsbütün dəyişmək (və ya tamamilə dəyişmək). Həmin sözün ifadəlilik baxımından nitqdə formalaşma mərhələsini belə göstərmək olar: gözəl, yaxşı, mükəmməl (və... s.) şəkildə dəyişmək ← bütün şəkillərdə dəyişmək ← bütün dəyişmək ← (şəkillərdə sözünün cəmi və dərəcəsi olaraq ) büsbütün dəyişmək. Ümumiyyətlə, bütün sözünün seman¬tikasında əlamətin və ya kəmiyyətin məcmusu ifadə edilir. Bu coxaltma dərəcəsinin əlaməti də həmin coxluğun ifadəsini qabartmaqdan ötrü nitqdə bu cür formalaşmışdır.
İkinci nümunədə də qrammatik funksiya baxımından fərqli halla rastlaşırıq. Əslində, əsas nitq hissələrinin sintaktik funksiya baxımından biri-birini əvəz etməsi – substantivləşmə, atributivləşmə və adverbiallaşma hallarının mövcudluğu qrammati¬kada daşlaşmış dil faktlarındandır. Burada da ağıllı sifəti aid olduğu tərzdə və ya şəkildə isimlərindən birini itirərək adverbiallaşmış və tərzi-hərəkət zərfliyinin yerində işlənmişdir.
Hər iki halda dil qaydalarına qarşı duran istisna hallar verilən, müəyyənləş (diril)ən tələblərin deyil, nitq prosesində formalaşan müstəsna halların sayəsində meydana gəlir. Deməli, yuxarıda göstərilən nümunələr təsadüfi deyil, danışıqda zaman-zaman formalaşmış nitqin basqısından yarananan hallardır.
Bu şəkildə olan qanunauyğunluq və ona əks halların olması artıq dilin yox, nitqin təzahür formasıdır. Nitqin dilə nüfuzunun bariz nümunəsidir. Və hər bir bu və ya bu sıradan olan nümunələr həmin istiqamətdə dilçiliyin qarşısında belə bir mühüm sual qoyur: dildə hər hansı qrammatik qaydaya qarşı istisna kimi göstərilən bəzi nümunələr nitqdə də mi qeyri-normativ hal kimi qəbul olunur? Bu sualın cavabı üçün bəzi məqamlara aydınlıq gətirmək lazımdır.
Bildiyimiz kimi nitqin normativliyi üçün üç halın mövcudluğu vacibdir:
1.Dilin strukturuna uyğunluq;
2.Ünsiyyət prosesində kütləvilik və müntəzəm yenilənmək;
3. İctimai bəyənilmə və qəbul edilmə.
Verilənləri əsas tutaraq deyə bilərik ki, yuxarıda verilən və yaxud o tip nümunələr dilin strukturuna uyğun şəkildə məhz nitqdə yarandığı, möhkəmləndiyi üçün tam nitq norması hesab olunur.
Burada yanlışlıq əslində istisnalarla bağlı bir məsələnin düzgün təyin edilmə¬mə¬sindədir. Buna görə də bir məqamın üzərində dayanmaq dilçiliyimizin və ya dilimizin vacib məsələlərindəndir. İstisna müəyyən tarixi-linqvistik əsası olaraq hər hansı qaydadan kənarda qalan dil faktıdır. Məsələn, “Bütün türk mənşəli sözlər ahəng qanu¬nuna tabedir” hökmünə qarşı “Azərbaycan dilində ahəng qanunu sabit və möhkəm olsa da, əsl Azərbaycan sözlərindən bir neçəsi ahəng qanununa tabe deyil: ilğım, işıq, ilan, ilxı, inam, inanmaq, ildırım, ilıq, işarmaq, iraq, quzey, tikan, işıldamaq və s.” nümunələr konkret olaraq istisna hal kimi göstərilir. Eyni zamanda yuxarıda verilənlərin ardınca “bu sözlərin bir qismi əvvəllər y başlanğıclı olub, həm də qalın variantlı olmuşdur: yılğım, yılan, yıldırım və s.” fikri ilə həmin istisnaların işlənməsinə müəyyən aydınlıq gətirilmişdir. Bu, dilçilik baxımından tarixi bir əsaslandırma olduğu üçün məqbuldur.
Lakin bəzi istisnalar da vardır ki, onların əsaslılıq gücü ya yoxdur, ya da çox zəif¬dir. Bu, xüsusilə fonetik qaydalar sistemində özünü göstərir. Belə ki, nitq və dil ara¬sında ortaya çıxan fərqli məqamlar xüsusən şifahi dil olaraq ədəbi tələffüz şəraitində daha maraqlı nümunələrlə reallaşır. Bunlardan bir neçəsini vermək istərdik.:
1. Sözün ov fonetik tərkibi ilə bitən birinci örtülü hecasındakı v samiti düşür, o saiti isə uzun tələffüz olunur: do:şan (dovşan), do:ğa (dövğa), lo:ğa (lovğa), ço:dar (çovdar), so:qat (sovqat) və s.
2.Azərbaycan ədəbi dilində ov fonetik tərkibi ilə bitən bir neçə söz var ki, bunların da tələffüzündə v hərfi düşür, o saiti ou çalarlığında azacıq uzadılır: ploȗ, aloȗ, buzoȗ, qıroȗ və s.
3.Müasir Azərbaycan ədəbi dilində birinci hecası öv səsləri ilə, ikinci hecası isə incə saitlərdən biri ilə, xüsusən ə saiti ilə formalaşan bəzi alınma sözlərin ilk hecasının sonundakı v samiti tələffüzdə düşür. Bunun əvəzində isə ö saiti azacıq uzun və sona doğru qapalı, yəni enişli diftonq (ö:̑ü)çalarlığında tələffüz olunur: tö:̑übə (tövbə), nö:̑übə (növbə), ... Şö:̑ükət (Şövkət) ... və s.
4. Azərbaycan dilində öv səsləri ilə bitən bir neçə söz də var ki, bunların tələffüzündə sondakı v düşür, ö saiti azacıq uzun və sona doğru diftonq, yəni ö:̑ü çalarlığında tələffüz olunur: bütö:̑ü (bütöv), bülö:̑ü (bülöv), kösö:̑ü (kösöv) və s.
Azərbaycan dilinə aid dərsliklərdən birində isə yuxarıdakı qaydanı müəyyən qədər (yəqin ki, orta məktəb səviyyəsinə uyğunlaşdıraraq – H.N.) ümumiləşdirərək verməklə yanaşı, həmin tərzə yatmayan bir sıra sözlər istisna olaraq qeyd şəklində verilmişdir: “o və ö saitləri ov və öv hərf birləşməsi zamanı samitin düşməsi hesabına uzanır: dovşan, dovğa, yovşan, lövbər, sovqat, növbə, ovxalamaq, novruz, lovğa, tövlə, tövbə, lövhə, bənövşə. Qeyd: Bəzi alınma sözlər bu qaydaya tabe olmur: zövq, şövq, sövq, dövran, dövrə, plov, mövsüm, mövzu, mövqe, dövr, ovlaq, bütöv, ovçu”.
Yuxarıda da qeyd etdiyimiz kimi əsası olmadan sözləri ucdantutma sıralamaqla “istisna hal” yaratmaq olmaz. Birincisi, sonuncu verilən nümunələr ondan əvvəl veri¬lən ədəbiyyatla müqayisədə elmi cəhətdən müəyyən çaşqınlıq yaradır. Bunlardan bəziləri sırf nümunə olaraq əks halda verilmiş ( plov, bütöv ), bəziləri qaydaya zidd olaraq verilmiş ( dövrə, mövsüm ), digərləri isə ümumiyyətlə, verilənlərlə birbaşa bağlılığı olmayan nümunələrdir. Belə ki, birincisi, əsas ədəbiyyat kimi göstərdiyimiz Ə. Dəmirçizadənin dərsliyində ö səsi ilə bağlı verilmiş mövcud qaydalarla bir sırada başqa bir variant olaraq “Başqa hallarda ö saiti adi kəmiyyətdə ya vurğulu, ya da vurğusuz tələffüz olunur: ördək, höcət, ... cövr, sövq, şövq,... və s.” fikri də veril¬mişdir. Burada cövr, sövq, şövq sözlərini xüsusi göstərmək istərdik. İkincisi, hər iki ədəbiyyatda verilən nümunələri əsas tutaraq bir daha deyə bilərik ki, tərkibində ov və öv birləşməsi olan sözlərin tələffüzünə aid nümunələrin seçilməsində müəyyən sistemsizlik görünür. Belə ki, cövr, sövq, şövq, zövq, dövr, hətta plov (sözügedən dərs¬liklərdə fərqli kəmiyyətlərdə göstərildiyi üçün! ) sözlərində tələffüzün olduğu kimi qalması labüddür. Çünki həmin cütlük qovuşuq şəkildə sözün vahid hecasını təşkil edir. Buna oxşar halı ovlaq, ovçu, habelə ovxalamaq (!) nümunələrində də görü¬rük. Həmin sözlərin ov hissəsi məhz lüğəvi şəraitdə tələffüz baxımından sözün kökü olmaq etibarilə sözün yeganə hecasını - özünü təşkil edir. Hesab edirik ki, bu qayda təkhecalılara və qrammatik şəraitdə tələffüzün tələblərinə uyğulaşmır. Ona görə də hər ov və ya öv birləşməli sözlərə müəyyənləşmiş qaydanın müstəvisindən baxmaq münasib deyil.
Bunları verməkdə əsas prinsip ondan ibarətdir ki, heç bir dil faktı nitqdən kənarda baş vermir. Nitqdə yaranan və nitq axınında formalaşan nümunələr sistem¬ləşərək, bir toplu yaradaraq dil qaydalarına çevrilir, daha dəqiq desək, dil qaydaları¬nın yaranmasına zəmin verir. Məhz ov, öv birləşməli sözlərin tələffüzü ilə bağlı da bu hökm keçərlidir.
Qeyd edək ki, dildə müəyyən qaydalara uyğunlaşmayan istisna hallar nitq normalarına uyğun olduğu halda, dil üçün məqbul sayılan bir sıra faktorların da nitq üçün normativləşmədiyi hallar mövcuddur. Bunlar isə artıq nitq istisnalarıdır. Nitq istisnalarına dilçilk ədəbiyyatında göstərildiyi kimi, əsasən, iki dil hadisəsi daxildir: 1) artıq nitqdə normativliyini itirən arxaik sözlər; 2) hələ nitqdə normativləşməyən yeni sözlər (neologizmlər). Bu sıraya loru sözlər, varvarizmlər, vulqarizmlər, dialekt sözləri (həmçinin fonetik və qrammatik ünsürləri) də artırmaq olar. Bunlar ədəbi dil səviyyəsində yalnız üslubi səciyyə daşıya bilər.
Nitq istisnaları ilə “dil istisnaları”nın fərqli anlayışlar olması bir daha dil və nitqin müxtəlif funksiyalardan çıxış etməsinin, hər birinin özünəməxsus keyfiyyət¬lərə malik olmasının sübutudur. Bu isə birbaşa həm danışıq, həm də yazı mədəniy¬yəti¬mizdə öz əksini tapır.
Beləliklə, dil və nitq münasibətlərində ortaya çıxan fərqli cəhətləri, istiqamətləri qarşılaşdıraraq belə bir qənaətə gəlmək olar:
- dildə müəyyən fonetik, leksik və qrammatik qaydalara sığmayan “dil istisnaları” nitq prosesi üçün səciyyəvidir;
- nitq prosesində yaranıb və ya formalaşıb kütləviləşən hər hansı dil faktı nitq normasıdır;
- nitq normasının müəyyən olunmuş tələblərinə cavab verməyən nitq nümunələri nitq istisnalarıdır;
- “dil istisnaları” ədəbi dil üçün, nitq istisnaları isə sadəcə dilin bazası üçün ixtiyaridir.

ƏDƏBİYYAT
1. Abdullayev N.Ə. Nitq mədəniyyətinin əsasları. B., 2013
2. Azərbaycan dili. Dərs vəsaiti.(Abituriyent jurnalının xüsusi buraxılışı), B., 2014
3. Dəmirçizadə.Ə.M. Müasir Azərbaycan dili. I hissə. B., 2007
4. Həsənov H.Ə. Nitq mədəniyyəti və üslubiyyatın əsasları. B., 2000
5. Məhərrəmov Q.M. Audiovizual nitq. B., 2000
6.Şiriyev F.A. Azərbaycan dilinin nitq mədəniyyəti və ritorika. B., 2014
7. Verdiyeva Z.N., Ağayeva F.M., Adilov M.İ. Dilçilik problemləri, B., 1982

Xülasə
Məqalədə dil və nitqin ayrı-ayrı anlayışlar olmasını nəzərə alaraq dil qaydaları və nitq normaları, “dil istisnaları” və nitq istisnalarının istiqamətlərini, qismən də olsa, müəyyənləşdirmək nəzərdə tutulmuşdur. Bunun üçün bir neçə nümunə əsas götürülərək izahatlar onun üzərində aparılmışdır. Nəticə etibarilə belə qənaətə gəlinmişdir ki, dildə olan hər hansı bir qaydada rast gəlinən istisna hallar nitq üçün normativdir. Eyni zamanda nitq normalarına qarşı duran dil faktının nitq istisnaları olması və “dil istisnaları”ndan fərqli olaraq dilin qanunauyğunluqlarını təmsil edən bir qolu olması məsələsi də burada öz əksini tapmışdır.

Резюме
В статье на основе дифференциального подхода к понятиям язык и речь рассматриваются языковые правила и речевые нормы частично определяются и исключения из правил. На основе конкретных примеров даются научные разъясне¬ния. Исследование позволяет прийти к такому выводу что любые исключения из языковых правил являются нормативными для речи. В то же время в статье находит научное решение и проблема языковых фактов про тивопоставленных речевым нормам и являющихся речевыми исключениями, однако в отличие от «языковых исключении» они представляют языковые закономерности.
Ключевые слова: речь, язык, норма, правила, исключения.

Məlahət Məhərrəmova
Prefikslər vasitəsilə düzələn feillər və onların Azərbaycan dilində qarşılığı
Latın mənşəli prefiks (praefixum ← prae qabaqda, öndə+ fikus nərkidilmiş, hesaba alınmış) beynəlmiləl termin kimi qəbul olunmuş və dilçilik elmində önşəkilçi (almanca Präfix) vəzifəsini yerinə yetirir 1, s. 398.
Türk dillərində, o cümlədən də Azərbaycan dilində prefiks olmasa da hind-Avropa dillərində söz yaradıcılığı prosesində önşəkilçilərdən geniş istifadə edilir. Önşəkilçilər bir qayda olaraq isim, sifət və feillərə artırılır. Biz burada yalnız feillərdən bəhs edəcəyik.
Müasir alman dilində feildüzəltmədə suffikslərə nisbətən prefikslər çoxluq təşkil edir. Həmin prefikslər bunlardır: be-, emp-, ent-, er-, ge-, miss-, ver-, zer-, dar-. Bu prefikslər içərisində dar- önşəkilçisi ayrılan, qalanları isə ayrılmayan önşəkilçilərdir. Məsələn: darbieten (gətirmək, təqdim etmək, təklif etmək) ← bitten (xahiş etmək, təklif etmək), darreichen ( 1) vermək, təqdim etmək; 2) ifa etmək) ← reichen (vermək, uzatmaq), darbringen (gətirmək, təqdim etmək) ← bringen (gətirmək), darstellen (təsvir etmək, təsəvvür etmək, təqdim etmək) —> stellen (qoymaq, mane olmaq, yerləşdirmək). dar- prefiksi vurğu daşımır.
Bəzi prefikslər haqqında qısa məlumat veririk.
Əvvəlində be- prefiksi iştirak edən feillər. Be- prefiksi feildən ayrılmayan önşəkilçidir, məhsuldar və işləkdir, qədim dövr alman dilindəki bi- önlüyü və bi- zərfindəndir.
Be- prefiksinin feildüzəltmədə aşağıdakı əlamətləri vardır:
1. feilin əsasına artırılaraq müəyyən məqsədə yönəldilmiş iş, hərəkətin, hər hansı bir şeyin, nəyinsə əlamətini bildirir, yeni məna alır: bewohnen (yaşamaq; sakin olmaq) ← wohnen (yaşamaq), beschreiben ( 1) yazıb qurtarmaq, yazıb doldurmaq; 2) təsvir etmək, izah etmək) ← schreiben (yazmaq), bereden (1. dilə tutmaq, yola gətirmək, 2) müzakirə etmək; 3) böhtan atmaq, arxasınca danışmaq) ← reden (danış¬maq), bemalen (rəngləmək, boyamaq) ← malen ( 1) rəngləmək; 2) şəkil çək¬mək, yazmaq (rəngləmək), beschneiden 1) kəsmək, kəsib qısaltmaq; 2) azaltmaq, gödəltmək) ← schneiden 1) kəsmək, doğramaq; 2) qırxmaq (saçı);3) tutmaq (dırnağı) və s.
2. təchizat, təmin etmək mənasında; bu zaman konkret və nadir hallarda abstrakt isimlərin əsasına artırılır: beringen (üzük taxmaq, üzük keçirtmək) ← der Ring (üzük), bewehren (silahlandırmaq; təchiz etmək) ← die Wehr 1) silah; 2) mühafizə.
Buna sinonim olaraq die Waffe (silah) sözündən bewaffen feili ilə yaranmışdır.
bevölkern (əhalini yerləşdirmək) ← das Volk (xalq) sözünün cəmi: die Völker sözündən və s.
Eyni mənada neytral feilin əsasından əmələ gələn sözlər; yəni onların mənası dəyişmir: befahren (miniklə getmək) ← fahren (miniklə getmək),
begrüβen (salamlamaq) ← grüβen (salamlamaq), benennen (adlandırmaq) ← nennen (adlandırmaq), beraten (məsləhət görmək) ← raten (məsləhət görmək) və s.
Bəzən be- prefiksli feil isimlə feilin törəməsindən düzəlir, nadir hallarda feilin kökü umlant qəbul edir. Məsələn: Kleiden (geyindirmək, geydirmək) və das Kleid (paltar) sözündən bekleidet feili törəyir ki, onun da mənası kleiden sözünün mənası ilə eynidir.
Das Wasser (su) ismindən və wassern (sulamaq) feilindən bewassern sözü törəmişdir ki, mənası “sulamaq”dır.
3. Be- prefiksi keyfiyyət bildirən sifətlərə artırılaraq hər hansı bir əhvalatın müəyyən vəziyyətə gətirilməsini ifadə edir: 1) təsdiq etmək (imza ilə); 2) gücləndirmək; 3) möhkəmləndirmək ← krӓftig (güclü, möhkəm), beschweren (ağırlaşdırmaq, çətinləşdirmək) ← schwer (ağır, çətin), befreien (azad etmək) ← frei (azad, sərbəst), beruhigen (sakit etmək, dayandırmaq) ← ruhig (sakit) və s.
4. Be- prefiksli feillərin bir qismi öz semantik mənasına görə əsas feildən tamamilə fərqlənir. Məsələn: suchen (axtarmaq) —> besuchen (baş çəkmək), stellen (qoymaq) —> bestellen (tapşırmaq, sifariş etmək), stehen (dayanmaq, durmaq) —> bestehen (üstün gəlmək, qalib gəlmək), kommen (gəlmək) —> bekommen (pulsuz olmaq).
5. be- prefiksi mənanı qüvvətli vermək üçün sich qayıdış əvəzliyi ilə işlənən feillərin də əvvəlinə artırılır: sich bedenken (ətraflı düşünmək) ← denken (düşünmək, fikirləşmək), sich befreien (azad edilmək) ← freien (azad etmək), sich bemalen (üz-gözünü boyamaq, ənlik sürtmək) ← malen (rəngləmək) və s.
be- prefiksi əsas feilin əvvəlində sözün semantik mənasını ya tam dəyişdirir, ya da ki, cüzi fərqlənir, yaxud geniş mənalar kəsb edir. Misallar:
sorgen (qayğısına qalmaq) ← besorgen 1) tapşırığı yerinə yetirmək; 2) məşğul olmaq; qayğısına qalmaq; 3) tədarük etmək; weinen (ağlamaq) ← beweinen (dalınca ağıamaq, oxşayıb ağlamaq) və s.
Bəzən feillərdə hal tələbetmə prosesi baş verir, cümlədə semantik məna dəyişir, bəzilərində isə dəyişmir.
Məna dəyişənlər: sein Leben beschreiben –həyatını dəyişmək, den Brief schreiben – məktub yazmaq,
Məna dəyişməyənlər: das Zimmer betreten - otağa daxil olmaq, ins Zimmer treten – otağa daxil olmaq, die Frage beantworten – suala cavab vermək, auf die Frage antworten – suala cavab vermək.
Göründüyü kimi, burada ancaq feilin hansı reksionu (idarə) tələb etməsi rol oynayır.
Əvvəlində ent- prefiksi iştirak edən feillər. Feildən ayrılmayan önşəkilçidir. Müasir alman dilində məhsuldardır, çoxişləkdir. Qədim dövr alman dilindəki ant-, int- və orta dövr alman dilindəki ent- prefikslərindəndir. Ent- prefiksi bir çox mənalarda işlədilir:
1. ayrılmanı, məhrumiyyəti, uzaqlaşmanı, bir şeyin çıxış nöqtəsini, geri çəkilməni və s. bildirir: enteilen (tərəsik çıxıb getmək) ← eilen (tələsmək), enterben (vərəsəlikdən çıxarmaq) ← erben (varis olmaq), entleihen (borc götürmək, borc vermək) ← leihen (bir kəsə borc vermək), entführen (oğurlamaq, qaçırtmaq) ← führen (aparmaq (bir şeyi), gətirmək), entgehen (qaçıb qurtarmaq, yaxa qurtarmaq, xilas olmaq) ← gehen (getmək), entlaufen (qaçmaq, qaçıb qurtarmaq) ← laufen (qaçmaq).
2. feilə artırılaraq qarşı-qarşıya olan vəziyyəti, əksliyi, ziddiyyəti bildirir:
entrollen -1) sarılmış bir şeyi açmaq; 2) gillədilmək) ← rollen -1) fırlatmaq, gillətmək; 2) gillənmək, fırlanmaq: entwirren (düyünü açmaq) ← wirren (qarışdırmaq, dolaşıq salmaq), entwickeln -1) inkişaf etdirmək; 2) ayırmaq, boşaltmaq ← wickeln -1) doldurmaq, sarımaq; 2) uşağı bələmək.
3. kənar etmə, çıxartma, ayrılma mənalarını bildirir. Bu vaxt ent- prefiksi feilin, ismin sifətin əvvəlinə artırılır. Həmçinin eyni vaxtda həm feildən, həm də isimdən törəyir:
a) feilin əvvəlində: entladen -1) boşaltmaq (tüfəngi); 2) yükünü boşaltmaq ← laden (1) yükləmək; 2) doldurmaq); entkleiden (soyundurmaq) ← kleiden (geyindirmək), entspannen (gərginliyi azaltmaq) ← spannen (gərginləşdirmək)
b) ismin əvvəlində: entsäuren (kimyada: turşunu kənar etmək, neytrallaşdırmaq) ← die Säure (kimyada: turşu), enteignen (mülkiyyətdən məhrum etmək, zorla əlindən almaq) ← das Eignen (mülkiyyət), entmenschen (insan surətindən çıxarmaq) —> der Mensch (insan, adam) sözünün cəmindən: -die Menschen, entrechten (hüquqdan məhrumetmə) ← das Recht (hüquq). c). Sifətin əvvəlində: entmutigen (ruhdan salmaq, cəsarətdən salmaq, etimadını qırmaq) ← mutig (cəsarətli), entfernen (uzaqlaşdırmaq) ← fern (uzaq), entblöβen (soyundurmaq, açmaq) —> bloβ (çılpaq).
ç) eyni vaxtda həm feil, həm də isimdən törəyən, bəzən isim kökündə umlaut qəbul edir. Misal: entblättern (yarpaqlarını qırmaq) ← blättern (yarpaqlamaq) və das Blat (yarpaq), entfärben (rəngini zəifləşdirmək; solmaq) ← färben (rəngləmək) və die Farbe (rəng), entflammen (alovlandırmaq, yandırmaq) ←flammen (alışmaq, şiddətlə yanmaq) və die Flamme (alov, atəş), entströmen (axmaq, axıb gəlmək) ← strömen (axmaq, tökülmək) və der Strom -1) axın, sel; 2) çay və s.
4. ent- prefiksi feilin əvvəlinə artırılaraq aradan qaldırma, bir şeyi bir kəsdən götürmə; ləğvetmə mənalarını bildirir: entziehen (nəyisə, kimisə bir şeydən məhrum etmək) ← ziehen (dartmaq, çəkmək; bir kəsi soymaq), entwinden (zorla almaq (bir kəsdən) ← winden (hörmək), entreiβen (zorla almaq, əlindən qoparmaq) ← reiβen (dartmaq, qopartmaq) və s.
5. ent- prefiksi feilin əvvəlinə artırılaraq prosesin başlanğıcını bildirir.
Məsələn: entflammen (alovlandırmaq, yandırmaq) ← flammen (şiddətlə yan¬maq), entkeimen (cücərmək, göyərmək) ← keimen (cücərmək, göyərmək), entknospen (1) çiçəkləməyə qoymaq; 2) tumurcuqlarını yığmaq) ← knospen (tumur¬cuqlamaq), entbrennen (yanmaq, alışıb yanmaq) ← brennen (yandırmaq, alışdırmaq), entzünden (yandırmaq, alovlandırmaq) ← zünden (odlamaq, alışdırmaq, yandırmaq) və s.
Onu da qeyd edək ki, ent- prefiksi ilə düzələn feillərin çoxu feillə antonim təşkil edir: entfessen (qandaldan azad etmək) ← fesseln 1) qandallamaq, zəncirləmək; 2) bağlamaq; entfetten (yağını almaq, yağsızlaşdırmaq) ← fetten (yağlamaq, yağ vurmaq), entjochen (zülmdən xilas etmək) ← jochen (zülm vermək, əzab vermək), entwirren (düyünü açmaq) ← wirren (dolaşıq salmaq, düyün salmaq, qarışdırmaq), entknoten (düyünü açmaq) ← knoten (düyün salmaq).
Əvvəlində er- prefiksi iştirak edən feillər. Feildüzəltmədə bu prefiks məhsuldardır, tez-tez işlədilir. Qədim dövr alman dilində ar-, ir-, orta əsr alman dilində isə er- kimi işlənmişdir. Müasir dildə də er- kimi işlənir.
Qədim alman dilindəki ur- variantı digərlərindən fərqli olaraq vurğu daşımır.
er- prefiksi feildən ayrılmayan önşəkilçi kimi vurğusuz işlənir. Bu önşəkilçi ilə yalnız feildən deyil sifətdən və isimdən də feil düzəlir.
er- prefiksi feildüzəltmədə, ilk növbədə, hərəkətin başa çatmasını, nailiyyəti, müvəffəqiyyəti, eyni zamanda onlara edilən cəhdi, meyili və s. kimi mənaları bildirir. Bütün bunlar feildən, eyni vaxtda feil və isimin birləşməsindən və sifətdən düzəlir.
a) feilin əvvəlində işlənən er- prefiksi hərəkəti ifadə edir və insanın hal-əhvalını, durumunu bildirir: erarbeiten (işləyib qazanmaq, hasil etmək) ← arbeiten (işləmək), erbauen (tikmək, qurtarmaq) ← bauen (tikmək), erackern (torpağı əkib məhsul almaq) ← ackern (yeri şumlamaq; məcazda: zəhmət çəkmək), erdienen (qulluq edib qurtarmaq) ← dienen (qulluq (xidmət) etmək.
b) eyni vaxtda feildən və isimdən törənir; bəzən umlant qəbul edir.
erlisten (aldadıb almaq) ← die List (hiylə, kələk), erbeuten (ələ keçirtmək, qazanc əltə etmək) ← beuten (gəzib əldə etmək) + die Beute (qənimət).
Qeyd edək ki, hazırda “beuten” sözü arxaikləşmiş sözdür.
ergründen 1) tədqiqat aparmaq; 2) dibinə çatmaq (çayın və s.) ← gründen (əsasını qoymaq) + die Grunde -1) əsas, özül; 2) dib; yer, (torpaq) və s.
c) nadir hallarda sifətə artırılır.
erübrinen (yığmaq, qənaət etmək) ← übrig -1) artıq, lazımsız; 2) qalanı.
2. er- prefiksili feillər hərəkətin başlanğıcını yaxud müəyyən vəziyyətə keçidi bildirmək mənasında işlənir. Burada da yeni söz feilin özündən, sifətdən və feil ilə sifətin birləşməsindən törəyir:
a) feildən: erblühen (çiçəklənmək) ← blühen (çiçəklənmək), erzittern (titrəmək, əsmək) ← zittern (əsmək, titrəmək), erglänzen (parıldamaq) ← glänzen (parıldamaq)
b) sifətə artırılır və insanda olan əhvalı, durumu ifadə edir: erbösen (hirsləndirmək) ← böse (hirsli), ermüden (yormaq) ← müde (yorğun), erleichtern (asanlaşdırmaq, yüngülləşdirmək) ← leicht (asan, yüngül).
c) feil və sifətin birləşməsindən törəyən feillər: erkranken (xəstələnmək) ← kranken (xəstələnmək) + krank (xəstə), erwachen (oyanmaq, ayılmaq) —> wachen (oyaq olmaq) + wach (oyaq).
1. er- prefiksi feilə, keyfiyyət bildirən sifətlərə, feil və sifətin eyni vaxtda birləşməsindən törənən sözlərə artırılmaqla bir kəsin, bir şeyin müəyyən vəziyyətə gətirilməsi mənasını ifadə edir.
a) feilin əsasında: erfreuen (sevindirmək) ← freuen (sevindirmək), sich erfreuen (sevinmək) ← sich freuen (sevinmək), ermorden (öldürmək) ← morden (öldürmək), erstarren (donub qalmaq, mat qalmaq) ← starren (donub qalmaq).
b) kəmiyyət bildirən sifətlərdə: erschweren (çətinləşdirmək; zəhmətə salmaq) ← schwer (ağır, çətin), erlustigen (şənləndirmək, şadlandırmaq) ← lustiq (şad, şən)
c) feil və sifətdən; bəzən umlant qəbul edir: erklären (aydınlaşdırmaq) ← klären (aydınlaşdırmaq) + klar (aydın), erwärmen (qızdırmaq, istilətmək) ← wärmen (qızdırmaq, istilətmək) + warm (isti).
Bir çox hallarda er- önşəkilçili feillə eyni kökə malik olan əsas feil bir-birinə sinonim olur (yuxarıda da bu cür misallar vardır): erbrechen – brechen (hər ikisi yarmaq), erbauen – bauen (hər ikisi tikmək, qurtarmaq), erdrosseln – drosseln (hər ikisi boğmaq), erdröhnen – dröhnen (hər ikisi guruldamaq, uğuldamaq), erdulden – dulden (hər ikisi dözmək), ererben – erben (irsən almaq, varis olmaq). Göründüyü kimi, er- prefiksi semantik cəhətdən müxtəlif mənalı sözyaratmada çox məhsuldardır və işləkdir.
Əvvəlində ver- prefiksi iştirak edən feillər. Ver- prefiksi feilin ayrılmayan önşəkilçisidir, məhsuldar və çoxişləkdir. Bu şəkilçi qədim dövr alman dilindəki fir-, far-, orta dövr alman dilində olan ver- variantlardan formalaşmışdır. Göründüyü kimi, orta dövr alman dilindəki forma saxlanmışdır. Sifətyaratmada da bu önşəkilçidən istifadə olunur və bu haqda yuxarıda ötəri danışılsa da, burada geniş məlumat verməyi lazım bildik.
Ver- prefiksi semantikasına görə müxtəlif sahələri əhatə edən xeyli söz yaradır:
1. Feil əsasının əvvəlində çox zaman hərəkət bildirən feillərdə uzaqlaşdırma, səbəblənmə mənasını ifadə edir:
verlaufen (keçmək, keçib getmək, dağılmaq, yayılmaq, dağıdılmaq) ← laufen (qaçmaq, tez-tez getmək); verkommen (tənəzzül etmək; məcazda: düşmək) ← kommen (gəlmək, yayılmaq), verschütten (dağıtmaq, tökmək) ← schütten (dağıtmaq), verfliegen (uçub dağılmaq) ← fliegen (uçmaq) və s.
2. bir şeyin yerinin dəyişilərək başqa yerə qoyulmasını, yaxud başqa bir vaxta keçirilməyi bildirir: versetzen – 1) yerini dəyişdirmək; 2) köçürmək başqa yerə dəyişmək; 3) bşqa yerə əkmək) ← setze- 1) əkmək; 2) oturtmaq; 3) qoymaq, versenden (göndərmək) ← senden (göndərmək, yollamaq), verlegen (başqa yerə qoymaq, qoymaq) ← legen (qoymaq).
3. hərəkətin tədricən dayandırılmasını, ona son qoyulmasını, qurtarmasını, çox zaman təbiətlə bağlı hadisəni bildirir.
verfressen (yeyib qurtarmaq) ← fressen (heyvanlarda: yemək), verblühen (çiçəkləri solmaq) ← blühen (çiçəklənmək, çiçək açmaq), verglühen -1) tədricən sönmək, keçmək; 2) texnikada: közərtmək, qızdırmaq) ← glühen (1) qızartmaq, közərtmək (metalı); 2) yanmaq, alışmaq), verbacken (xəmiri işlədib qurtarmaq) ← backen (bişirmək).
4. hərəkətin nəticəsinə görə düz olmayan (səhv) yaxud uğursuz olmanı, əks fikri bildirir, feilin, ismin, eyni vaxtda həm feilin, həm də ismin əsasına artırılır:
a) feil əsasına: sich verhören (səhv eşitmək) ← hören (eşitmək), sich verschreiben (yazarkən səhv etmək) ← schreiben (yazmaq), verbilden (korlamaq, xarab etmək) ← bilden (düzəltmək, formaya salmaq), verzeichen (düz çəkməmək (şəkil və s.) ← zeichnen (şəkil çəkmək), sich verlesen (yalnış, səhv oxumaq) ← lesen (oxumaq) və s.
b). ismin əsasına: verunzieren (eybəcərləşdirmək görünüşü korlamaq) ← die Unzier (eybəcərlik, çirkinlik, gözəl olmama), vertieren (vəhşiləşmək, insanlıq sifətini itirmək) ← das Tier (vəhşi heyvan), verspielen (uduzmaq) ← das Spiel (oyun).
c). feil və ismə artırıldıqda: verblättern (vərəqi, səhifəni səhv açmaq, başqa səhifə açmaq) ← blättern (vərəqləmək) + das Blatt (vərəq).
2. İnsanlarla bağlı əhval-ruhiyyədə mənfiliyi bildirir: verbieten (qadağan etmək) ← bieten (təklif etmək), verlernen (unutmaq, yaddan çıxarmaq) ← lernen (oxumaq, əzbərləmək), versagen (rədd etmək) ← sagen (demək), verpfuschen (korlamaq) ← pfuschen (başdansovma işləmək).
3. insan fəaliyyətində xərcləmə, sona çatma; istifadə etmə, sərf etmə, yenidən işlənmə mənalarını ifadə edir. Bu halda feilin, bəzən ismin əvvəlinə artırılır:
a) feilin əvvəlinə: verflackern (yanmaq, yanıb qurtarmaq) ← flackern (şölələnmək, titrək işıq vermək), verfahren (yola xərcləmək) ← fahren (miniklə getmək), verkommen (tənəzzül etmək) ← kommen (gəlmək; payına düşmək); b) ismin əsasına: verausgaben (xərcləmək, sərf etmək) ← die Ausqabe (xərc, məsrəf, sərf), verleihen (borc vermək) ← die Leihe (borc), versporten (idmanla məşğul olmaq) ← der Sport (idman).
4. müxtəlif mənalarda birləşməni, bitişməni bildirir; feilin, ismin, eyni zamanda hər ikisinin əvvəlinə artırılır:
a) feillərdə: verbinden -1) bağlamaq; 2)sarımaq) ← binden (bağlamaq, sarımaq, əlaqələndirmək, vereinigen (birləşdirmək) ← einigen (birləşmək), sich vereinigen (birləşmək) ← sich einigen (birləşmək), verkuppelen (birləşdirmək, qoşmaq) ← kuppeln (birləşdirmək; örtmək).
b) isimlərdə: verankern- 1) lövbər salmaq; 2) texniakada: bəndləmək) ← der Anker (lövbər), verbünden (birləşdirmək (ittifaqla) ← der Bund (ittifaq, federasiya), verbolzen (boltla bərkitmək, birləşdirmək) ← der Bolzen (bolt, vint).
c) feil və isimlə birlikdə bəzi hallarda umlaut qəbul edir:
verzahnen (texnikada: diş açmaq, tikintidə: diş-dişə birləşdirmək) ← zahnen (çarxda, mişarda diş açmaq) ← der Zahn (diş), verheiraten (evləndirmək) ← heiraten (evlənmək) + die Heirat (evlənmə).
8. feilin, ismin əvvəlinə artırılaraq örtülməni, bir şeyin canına hopdurmanı bildirir:
a) feilə artırılma: verschneien (qarla örtülmək) ← schnein (qarlamaq, qar yağmaq)
b) ismə artırılma: verhageln (dolu vurmaq) ← der Hagel (dolu), versilbern (gümüşlənmək, gümüşə tutmaq) ← das Silber (gümüş), vergolden (qızıl suyuna çəkmək) ← das Gold (qızıl)
9. kimsənin, nəyinsə qabağını kəsmə, çətinliyin yaranması ilə bağlı olmanı, qıfılla bağlı olmam mənaları bildirir. Bu zaman müvafiq əşya bildirən ismin, ikili istiqamətdə feil və ismin əvvəlinə artırılır:
a) feilin əsasında (əvvəlində): vertreten (birinin yolunu kəsmək) ← treten (addım atmaq, girmək), verhängen (pərdələmək, pərdə asıb örtmək) ← hängen (asmaq), verschlieβen (qıfılla bağlamaq, kilidləmək) ← schlieβen (bağlamaq, qıfıllamaq)
b) ismin əvvəlində: verminen (hərbi termin kimi işlənir: minalamaq, mina düzmək) ← die Mine (mina), verschleiern (pərdə örtmək) ← der Schleie (pərdə, örtü)
c) feil və ismin əvvəlində: verdecken (örtmək, məc. gizlətmək) ← decken (örtmək) + die Decke (örtük), verputzen (malalamaq, suvaq çəkmək) ← putzen (malalamaq) + der Putz (mala, suvaq)
10. hadisə və vəziyyətin dəyişməsini, dönməsini ifadə edir; bu zaman feilə, ismə, sifətə, ikilikdə feilə və ismə artırılır:
a) feilin əvvəlində: verkommen (tənəzzül etmək; məc. düşmək (insan haqqında) ← kommen (gəlmək).
b) konkret ismin əvvəlində: verstummen -1) lal olmaq; 2) qorxudan donub qalmaq) ← der (die) Stumme (lal), vertieren (vəhşiləşmək) ← das Tier (heyvan, vəhşi heyvan). sifətin əvvəlində: veralten (köhnələmk) ← alt (köhnə), verarmen (yoxsullaşmaq, kasıblaşmaq) ← arm (yoxsul, kasıblaşmaq), verteuern (bahalaşdırmaq) ← teuer (baha), verschlechtern (pisləşdirmək), sich verschlechtern (pisləşmək) ← schlecht (pis)
11. Feilə, ismə artırılaraq ölməni, bədbəxt bir hadisənin baş verdiyini bildirir:
a) feilə artırıldıqda: versterben (ölmək) ← sterben (ölmək, vəfat etmək), sich verbrühen (yanmaq (qaynar suda) ← brühen (üzərinə qaynaq su tökmək), vergehen (məc. itmək, yox olmaq) ← gehen (getmək). ismə artırıldıqda: verfeuern (yandırmaq) ← das Feuer (alov, od), vergiften (zəhərləmək) ← das Gift (zəhər).
Bu cür misallar üslubi cəhətdən mənanı daha qüvvətli, daha ekspressiv edir.
Əvvəlində zer- prefiksi iştirak edən feillər. Bu şəkilçi də feildüzəltmədə aktiv və çoxişləkdir, qədim alman dilindəki za(r)-, zi(r)-, zur- və orta əsr alman dilindəki zer- prefikslərinin variantıdır, orta əsr alman dilindəki zer- ilə eynidir. Ayrılmayan önşəkilçidir. Semantik cəhətdən bir çox məna ifadə edir:
1. feilin, ismin, sifətin, ikili (feil və isim) sözün əvvəlinə artırılaraq parçalanmanı, ayrılmanı, bölünməni bildirir.
a) feilin əvvəlində: zergliedern (ayırmaq (tərkib hissələrinə) ← gliedern (ayırmaq, bölmək(tərkib hissələrinə),zerbeiβen (dişlə sındırmaq) ← beiβen (dişləmək), zerbrechen (sındırmaq, qırmaq) ← brechen (sındırmaq, qırmaq).
b) ismin əvvəlində: zerfleischen (tikə-tikə etmək) ← das Fleisch (ət), zerstücken (sındırmaq, parçalamaq) ← das Stück (parça, hissə).
c) sifətin əvvəlində: zerkleinern (xırdalamaq; doğramaq, sındırmaq) ← kleinern (“klein” sözünün komparativi)
ç) ikili (feil və isim) sözün əvvəlində: zerfetzen (tikə-tikə etmək; doğrayıb tökmək) ← fetzen (didib tökmək, parça-tikə etmək) + der Fetzen (parça, tikə). Feilin əsasına artırılaraq dağıtmanı, məhv etməni bildirməklə mənanı qüvvətləndirir: zerstören (dağıtmaq, uçurmaq) ← stören (pozmaq, mane olmaq), zerbrechen (sındırmaq, qırmaq) ← brechen (sındırmaq, qırmaq)
2. korlama, xarab etmə, köhnəlmə, dağılma, yırtılma, deformasiyaya uğrama mənalarında işlənir: a) feilin əsasında: zerdrücken (baxıb əzmək) ← drücken (əzmək), zertreten (ayaqlayıb əzmək) ← treten (içəri girmək, addımlamaq), zerrütten (silkələmək, laxlatmaq) ← retten (silkələmək, laxlatmaq); b) ikili sözdə (feil və isimdə): zerreiβen (cırmaq, yırtmaq) ← reiβen (cırmaq, dağıtmaq) + das Reiβen (çəkmə, dartma), zerbrocken (doğramaq, əzmək) ← brocken (xırdalamaq, doğramaq) + der Brocken (xırda şey), zerreiben (sürtmək, sürtüb yaymaq) ← reiben (sürtmək) + die Reibe (sürtgəc), zerquetschen (əzmək) ← quetschen (əzmək) + die Quetsche (məngənə, sıxac).
3. havada yayılmanı, əriməni, yaş olmanı bildirir: zerflieβen (yayılmaq) ← flieβen (axmaq, tökülmək), zerlassen (əritmək) ← lassen (buraxmaq), zerschmelzen (əritmək) ← schmelzen (əritmək).
4. sich qayıdış feilləri qarşısında tamamilə zəifliyi, əldən (qüvvətdən) düşməni bildirir: sich zersingen (səsi tutulmaq) ← singen (nəğmə oxumaq), sich zersorgen (xərcləmək, sərf etmək) ← sorgen (qayğısına qalmaq).
Bəzən bu yolla düzələn feillər insanlar arasında incikliyi, küsülülüyü, savaşı, uyğunsuzluğu bildirir: sich zerwerfen (dalaşmaq, küsüşmək) ← sich werfen (üzərinə atılmaq), werfen tullanmaq, atmaq), sich zerkrachen (dalaşmaq, küsüşmək) ← sich krachen (dalaşmaq) və s.
zer- prefiksli sözlər mənanı daha ekspressiv, daha qüvvətli edir.

Ədəbiyyat
1. Словарь иностранных слов. Москва. 1983.
2.Almanca- azərbaycanca lüğət. Bakı, 1971.
3. Mevlüt Sarı. Deutsch-türkisch Wörterbuch. Gaziemir-İZMİR
4. Л.П.Крысин Новый словарь иностранных слов. Москва, 2007.

Açar sözlər: prefiks, alman dili, Azərbaycan dili, sözdüzəltmə, feil, ön şəkilçi.
Ключевые слова: префикс, немецкий язык, азербайджанский язык, глаголь, суффикс.
Key words: prefix, German language, Azerbaijani language, verb, suffix

Резюме
В статье говорится о глагольном префиксации в современном немецком языке. В начале даны краткие сведения о префиксах. В статье задействованы следующие глагол образующие префиксы немецкого языка: be-, emp-, ent-, er-, ge-, misse-, ver-, zer- . Пo сматривауются функции употребления немецкого префиксе, приводятся примеры. Даются соответствия каждого примера на азербайджанском языке.

Summary
This articles deeds with the prefixes Hot increased of the beginning of verbs in modern German language. First of all some information’s about these prefixes are given and some examples folbred them. Verb formation prefixes are researched in this work researched in this work. These are the verb formation prefixes: be- , emp- , ent- , er- , ge-, miss- , ver- , zer- . The function of each pretin and its sample and also its equivalent in Azerbaijani language are given.

Rəyçi: prof.S. Abdullayev

Leyla Məmmədova
Nizami Gəncəvinin “Şərəfnamə” əsərində substantivləşmiş nitq hissələri
Nizami Gəncəvinin “Şərəfnanə” əsərində sifətlərin substantivləşməsinə çox rast gəlmək mümkündür. Əsərin təqribən 2000 beytində apardığımız çoxlu sayda substantivləşmiş sifətlərə rast gəldik.
Bəzi sifətlər cümlədə ismi əvəz edə bilir, yəni onun yerində işlənir. Belə sifətlər isimləşmiş (substantivləşmiş) sifətlər adlanır. İsimləşmiş sifətlər İsmin suallarına cavab olur və isimlərə məxsus cəm, hal, mənsubiyyət şəkilçilərini qəbul edir. Bunları iki əsas hissəyə bölmək məqsədəuyğun sayılır: sifətlər və feili-sifətlər. Sifətlərin özünü isə sadə, düzəltmə və mürəkkəb olmaqla üç hissəyə ayrırdıq. Sadə sifətləri də fars və ərəbmənşəli olmasına görə iki hissəyə ayırmaq olar. Sadə sifətlərin substantivləşməsinə aid aşaığıdakı misalları göstərmək olar:
ز گرمی و سردی و از خشک و تر İstilik və soyuqdan, quru və yaşdan,
سرشتی به اندازه یکدیگر Bir-birinin ölçüsündə olan mahiyyət.
Bu beytdə “quru” və “yaş” sözləri sifət olsa da, substantivləşmişdir. Substantiv¬ləşməsini iki yolla sübuta yetirə bilərik. Biri odur ki, sifətlər əlamətini bildirdiyi isimlə birlikdə işlənməlidir. Amma gördüyümüz kimi bu beytdə sifətin isimi yoxdur. Ona görə də ismin əvəzində işlənmişdir. Digər səbəbi isə budur ki, sifət ismin çıxışlıq halında verilmişdir.
بد و نیک را از تو آید کلید
ز تو نیک و از من بد آید پدید
Bu cümləni nəsrə çevirib tərcümə etsək, daha dəqiq olar.
بد و نیک را کلید از تو می آید، از تو نیک از من بد پدید می آید. بد و نیک را کلید – کلید بد و نیک
Yaxşı və pisin açarı Səndən gələr,
Səndən yaxşı, məndən pis yaranar.
Bu cümlələrdə də yaxşı və pis sifət olduğu halda substantivləşərək ismin yerində işlənmişdir. Ümumiyyətlə, “Şərəfnamə” əsərində bu birləşməyə çox rast gəlmişik.
تو نیکی کنی من نه بد کرده‌ام Sən yaxşılıq edirsən, mən pis etməmişəm,
که بد را حوالت به خود کرده‌ام Ki, pisi özümə həvalə etmişəm.

توئی قفل گنجینه‌ها را کلید Sən xəzinələrin qıfılının açarısan,
در نیک و بد کرده بر ما پدید Yaxşı və pisdə bizə əyan olan

به ارمن گذارم که خود روزگار Ərmənə gedirəm ki, zəmanənin özü
به هر نیک و بد باشد آموزگار Hər yaxşı və pisdə müəllim olar.

ندانم که دور از چه سان میرود Bilmirəm ki, dövr necə keçir,
چه نیک و چه بد در جهان میرود İstər yaxşı, istər pis dünyada gedir.

جهان در بدو نیک پروردنست Cahan pis və yaxşıda bəsləyəndir,
بسی نیک و بدهاش در گردنست Çox yaxşı və pislər boynundadır. (öhdəsindədir)

ارسطو که دستور درگاه بود Ərəstu ki, sarayın göstərişi idi,
به هر نیک و بد محرم شاه بود Hər yaxşı və pisdə şahın məhrəmi idi.
Bu beytlərdə “yaxşı və pis” sözləri demək olar ki, birlikdə işlənmişdir. Bu beytlərin hamısında sifətlər substantivləşmişdir. Bunların hamısı ismin malik olduğu xassələri qəbul etmişdir. “Yaxşı və pisdə”, “hər yaxşı və pisə”, “istər yaxşı və istər pis”, “yaxşı və pislər”, “hər yaxşı və pisə” sifətləri ismin hallarını, cəm kateqoriyasını qəbul etmişdir.
İsimləşmiş sadə sifətlərdən biri də “böyük” sözüdür.
بزرگا بزرگی دها بی کسم Ey böyük, böyüklük ver, kimsəsizəm,
توئی یاوری بخش و یاری رسم Sənsən, yardım edən, dadıma çatan.

دلا تا بزرگی نیاری به دست Ey ürək, böyüklük əldə etməyincə,
به جای بزرگان نشاید نشست Böyüklərin yerində oturmaq olmaz.

بزرگیت باید در این دسترس Bu imkanda sənə böyüklük gərək,
به یاد بزرگان برآور نفس Böyüklərin xatirəsi ilə nəfəs al.

بزرگان روم آفرین خوان شدند Rum böyükləri afərin söylədilər,
بر آن گوهری گوهرافشان شدند O gövhərə gövhərsəpən oldular.
“Böyük” sifətinin ismin yerində işlənməsi çox maraqlıdır. “Ey böyük”, “böyüklər” sözlərində birincisi nida, ikincisi isə cəm şəkilçisi ilə işlənmişdir.
“Şərəfnamə”nin əvvəlində İskəndərin zəncilərlə döyüşü təsvir olunduğuna görə “qara” və “ağ” sifətləri də substantvləşmişdir. Aşağıdakı beytlərdə bunu açıq-aşkar görmək mümkündür:
سیاه مرا همه تو گردان سپید Mənim bütün qaramı sən ağ et,
مگردانم از درگهت ناامید Dərgahından məni ümidsiz qaytarma.

سیاهان که تاراج ره می‌کنند Qaralar ki, yolu talayırlar,
به دزدی جهان را سیه می‌کنند Oğurluqla dünyanı qaraldırlar.

رسیدند چندان سیاهان زنگ Bir neçə zənci qaralar çatdılar,
که شد در بیابان گذرگاه تنگ Biyabanda keçid daraldı.

سیاهان ازان کار دندان سفید Qaralar o işdən, dişi ağ,
ز خنده لب رومیان ناامید Dodağı gülüşlü rumlulardan ümidsiz.

سیاهان که ماران مردم زنند Qaralar ki, insanların ilanlarını çalırlar,
نه مردم همانا که اهریمنند İnsan deyillər, həqiqətən əhriməndirlər.

به رغم سیاهان شه پیل بند Qaralara rəğmən filbağlayan şah
مزور همی خورد از آن گوسفند Hiylə ilə o qoyundan yeyirdi.

شدند آن سیاهان بر شاه زنگ O qaralar zəngi şahının yanına getdilər,
خبر باز دادند از آن روز تنگ O dar gündən xəbəri çatdırdılar.

چو دارای روم آن سیه را بدید Rum Darası o qaranı görəndə,
نهنگ سیاه از میان برکشید Qara nəhəngi aradan çəkdi.

سیاهان چو شب رومیان چون چراغ Qaralar gecə kimi, rumlular çıraq kimi
کم و بیش چون زاغ و چون چشم زاغ Az və çox, qarğa kimi və qarğanın gözü kimi
Bu beytlərdə “siyah” və “siyəh” sözləri ismin yerində çox məharətlə işlədilmişdir.
Nizami Gəncəvinin “Şərəfnamə” əsəri döyüş ruhunda yazıldığı üçün burada “cə¬sur” mənasını verən “dəlir” sözünün də substantivləşməsi ilə qarşılaşdıq. Fikri¬mizi çatdırmaq üçün aşağıdakı beytlərə diqqət yetirək. Amma birinci növbədə “dəlir” sözü¬nün həqiqətən sifət olduğunu göstərmək üçün onun isimlə işlənən variantını da veririk:
برآهیخت و آمد بر تند شیر Qılıncı siyirdi, qızğın şirin yanına gəldi,
نشاید شدن سوی شیران دلیر Cəsur şirlərə tərəf gəlmək düz deyil.
Hətta bu beytdə “dəlir” sözü şir sözü ilə işlənmişdir.
دلیران به صحرا کشیدند رخت İgidlər səhraya üz qoydular,
به کین خواه زنگی کمر کرده سخت Bədxah zənci ilə döyüşə hazır oldular.

جهان از دلیران لشکر شکن Dünya qoşunyaran igidlərdən,
کشیده چو انجم بسی انجمن Ulduzlar kimi sıxlaşmışdır.

بفرمود شه تا دلیران روم Şah göstəriş verdi, rum igidləri,
نمایند چالش در آن مرز و بوم Həmin ölkədə çalışsınlar.

شدند آن دلیران فرمان پذیر O igidlər əmrə tabe oldular,
گرفتند از آن زنگیی چند اسیر Həmin zəncilərdən bir neçə əsir götürdülər.

سم باد پایان پولاد نعل Polad naldan zəhər saçılırdı,
به خون دلیران زمین کرده لعل İgidlərin qanı ilə yeri lələ döndərmişdi.

نیامد دگر کس به میدان دلیر Artıq kimsə igid meydanına gəlmədi,
که ترسیده بودند از آن تند شیر O qəzəbli şirdən qorxmuşdular.

ربود از دلیران تواناتری İgidlərdən bacarıqlısını qaçırtdı,
سر زیرکان شد به داناتری Ağıllılıqda zirəklərin başı oldu.
Sonuncu beytdə “dəlir” sözündən savayı “zirəkan” sözü də substantivləşmiş sifətdir. Bu sözə başqa bir beytdə də rast gəldik.
شما زیرکان از سریاوری Siz zirəklər dostluğa görə,
چه گوئید چون باشد این داوری Nə deyirsiz, bu münsiflik necə olsun.
Verilmiş beytlərdən göründüyü kimi bu sifətlər isimlər kimi cəmlənərək asanlıqla kim sualına cavab verirlər.
“Şərəfnamə” əsərində rast gəldiyimiz sadə sifətlərdən bir neçəsini də qeyd etmək yerinə düşər. Məsələn;
به نقشی که نزد کلان نیست خرد Böyüyün yanında kiçik olmayan nəqşlə
نمودم بدین داستان دستبرد Bu dastana mən əl apardım.
Məlum olduğu kimi fars dilində “bozorg” və “kuçek” sözlərinin “kəlan” və “xord” kimi sinonimləri də vardır ki, yuxarıdakı beytdə həmin sifətlər isimləşmişdir.
“Doğru”, “Düzgün” mənasını verən “rast” sözünə də isimləşmiş halda rast gəldik.
از این آشنا روی‌تر داستان Bu çox tanış bir dastan,
خنیده نیامد بر راستان Doğruların yanında məşhur olmadı.

گزارندهٔ نظم این داستان Bu dastanın nəzmini yaradan,
سخن راند بر سنت راستان Doğruların ənənəsindən söz açdı.
Bu beytlərdə “rast” sözünün cəm şəkilçisi qəbul etməsi artıq onun substantivləşməsindən xəbər verir. Məsələn, əgər ikinci beytdə “sonnəte-rast” verilsəydi, biz ona isim kimi yox sifət kimi baxmalı idik. Amma onun cəm şəkilçisi qəbul etməsi artıq doğru, düzgün insanlar mənası verməsinə səbəb oldu.
Azərbaycan dilində olduğu kimi qoca, cavan sözləri artıq o qədər ismin yerində işlənmişdir ki, artıq onların hansı nitq hissəsinə aid olduğunu müəyyən etmək çətinləşir. Fars dilində də bu halla rastlaşırıq.
چو شد بارور میوه‌دار جوان Elə ki barlı oldu meyvəli cavan,
به دست تبر دادنش چون توان Baltanın əlinə onu necə vermək olar?

از آن بیش کاندر بیابان گیاه Səhrada ot ondan çox idi,
چو کوسه همه پیر کودک سرشت Bütün qocalar uşaq kimi kosa idi.
Nizaminin “nik və bəd” kimi işlətdiyi digər antonim “kəm və biş” sözüdür.
جز این هر چه در خارش آرد قلم Bundan başqa qələmin hər nə cızdığı
سبک سنگیی باشد از بیش و کم Ağır yüngüllük olar çoxdan və azdan.
Oxuduğumuz hissədə substantivləşən növbəti söz “sıx” mənasını verən “ənbuh” sözüdür.
دو درزی ز دل بشکند کوه را Dağın ortasından iki yol açarlar,
پراکندگی آرد انبوه را Sıxlığa pərakəndəlik gətirər.
Daha bir substantivləşən sifətə diqqət yetirək:
به هر نیکوی چون خرد پی‌برد Elə ki, ağıl hər yaxşını dərk etdi,
جهان یاد نیک از جهان کی بود Dünya yaxşı xatirəni dünyadan nə vaxt silər.
Bunlar sadə və farsmənşəli sifətlərdirlər ki, ismin xüsusiyyətlərini qəbul edərək substantivləşmişdir. Amma unutmaq olmaz ki, fars dilində ərəbmənşəli sifətlər də işlənir ki, onlar da Nizaminin əsərində substantivləşmişdir:
چو عاجز رهاننده دانم تو را Aciz kimi səni qurtaran bilirəm,
درین عاجزی چون نخوانم تو را Bu acizlikdə necə səni çağırmayım?!

چو لشگر به لشگر درآورد روی Elə ki, qoşun qoşunla üz-üzə durdu,
مبارز برون آمد از هر دو سوی Hər iki tərəfdən mübariz çıxdı.
Əsərdə düzəltmə sifətlər də substantivləşmişdir. Aşağıdakı beytlərdə düzəltmə sifətlər substantivləşmişdir. Bunlardan “napakناپاک ”, “azade آزاده ”, “bihuş بیهوش ”, “bimaye بیمایه ”, “xərabati خراباتی ”, “vəhşi وحشی ”, “tərsnak ترسناک ” və “huşmənd هوشمند” sözlərini göstərmək olar. Bu düzəltmə sifətlər “ نا na”, “ هe, “ بیbi”, “ یi”, “ ناکnak”, “ مندmənd” şəkilçiləri ilə düzəlmişdir.
سرشت مرا که آفریدی ز خاک Mənim təbiətimi ki torpaqdan yaratdın,
سرشته تو کردی به ناپاک و پاک Napak və pakla sən qarışdırdın.
Bu beytdə də yuxarıdakı beytlərdəki kimi iki əks mənalı sözlər bir yerdə işlənmişdir. Bunlardan biri sadə, digəri isə elə həmin sözdən düzəldilmiş düzəltmə sifətdir. Həmin sözlərin hər ikisi sifətlikdən çıxaraq ismin yerində işlənmişdir.
گرانمایه‌تر تاج آزادگان Azadələrin tacının daha qiymətlisi,
گرامی‌تر از آدمیزادگان Adəm övladlarından ən əzizi

بیا ساقی آن می نشان ده مرا Gəl, ey saqi o meyi mənə göstər,
از آن داروی بیهشان ده مرا Bihuşların o dərmanından mənə ver.

ز دیوان دهقان قلم برگرفت Divandan kəndli qələm götürdü,
به بی‌مایگان هم درم درگرفت Kasıblara da dirhəm payladı.

مگر زان خرابی نوائی زنم Məgər o xarabalıqdan musiqi çalıram,
خراباتیان را صلائی زنم Xərabatiləri daəvət edirəm.

شه آن وحشیان را که بود از حبش O vəhşilərin şahı həbəşdən idi,
نفرمود کشتن در آن کشمکش Həmin keşməkeşdə öldürməyə göstəriş vermədi.

به دل گفت آن به که شیری کنم Ürəyində dedi ki, yaxşı olar ki, şirlik edim,
درین ترسناکان دلیری کنم Bu qorxaqların arasında cəsurluq edim.

بفرمود شه تا یکی هوشمند Şah buyurdu ki, bir ağıllı,
خبر باز پرسد ز کوه بلند Hündür dağ haqqında xəbər bilsin.
Əsərdə mürəkkəb sifətlərin də substantivləşməsi ilə rastlaşdıq. Burada mürəkkəb sifətlərin düzəlmə qaydası da müxtəlifdir. Verilən beytlər əsasında onların yaranması haqqında da araşdıma aparmışıq.
که هر که افکند میوه‌ای زان درخت Hər kim o ağacdan bir meyvə salsa,
نشاننده را گوید ای نیک بخت Əkənə deyərlər, ey xoşbəxt.

گرفتم سرتیز هوشان منم Tutalım ki, ağıllıların başı mənəm,
شهنشاه گوهر فروشان منم Gövhərsatanların şahənşahı mənəm.

بدین نیکی آرندم از دشت و رود Belə yaxşılıq gətirirlər mənə çöldən və çaydan,
ز نیکان و از نیکنامان درود Yaxşılar və yaxşı adlılardan salam.

دو شخص ایمنند از تو کایی به جوش Sən cuşa gələndə iki şəxs amandadır
یکی نرم گردن یکی سفته گوش Biri boynu yumşaq, biri qulağı deşilmiş (qul)

گر این چاره سازی به دست آوریم Əgər bu çarəni əldə edərsək,
بر آن چیره دستان شکستن آوریم Həmin mahirləri məğlub edərik.

برآشفته شد شاه از آن زشت روی Şah həmin çirkinüzlüdən pərişan oldu,
چو تیغ از تنش سر برآورد موی Qılınc bədənindən tük kimi çıxdı.

گرانمایه‌هایی که باشد غریب Əzizlər qərib olanda,
ز مرکوب و گوهر ز دیبا و طیب Atlar, gövhər, ipək və ətirdən.

بدین سان گرانمایهای سره Beləliklə, aliməqam nəcibləri,
فرستاد با قاصدی یکسره Qasidlə birbaşa göndərdi.
Yuxarıdakı mürəkkəb sifətlərin düzəldiyi model belədir.
Sifət+isim
نیک+بخت، تیز+هوش، نیک+نام، نرم+گردن، چیره+دست، زشت+روی، گران+مایه
Birinci tərəfi sifət ikinci tərəfi isim olan mürəkkəb sifətlər ismin xüsusiyyətlərini götürərək substantivləşmişdir.
Bunlardan əlavə isim+isim modeli ilə düzlələn sifətlər də vardır.
چنین آمد از هوشیاران روم Rum aqillərindən belə gəldi,
که زاهد زنی بود از آن مرز و بوم Həmin ölkədə zahid bir qadın vardı.

نبینم کس از هوشیاران مست O məst aqillərdən görmürəm kimsə,
که دادن توان آن ترنجش به دست Turuncu əlinə vermək olar.

چنین آمد از هوشیاران روم Rum aqillərindən belə gəldi,
که زاهد زنی بود از آن مرز و بوم Həmin ölkədə zahid bir qadın vardı.

Aşağıdakı beytlərdə isə model başqa cürdür:
İsim+feilin kökü
سر+کش، نام+آور، گردن+کش
شوم بر درم ریز خود در فشان Öz dirhəmimə dürrsəpən olum,
کنم سرکشی لیک با سرکشان Məğrurluq edim məğrurlar ilə.

در آن حیرت آباد بی‌یاوران Dostsuzların o heyrətabadında,
زدم قرعه بر نام نام آوران Məşhurların adına püşk atdım.

چو استاد دانست کان طفل خرد Elə ki, ustad bildi o kiçik uşaq,
بخواهد ز گردنکشان گوی برد İnadkarlara qalib gələcək.
Aşağıdakı beytlərdə isə sifət + feil kökü modeli işlənmişdir.
به عذر از تو بدخواه جان می‌برد Üzrlə səndən bədxah canını qurtarar,
بدین عهد رایت جهان می‌برد Rəyinin bu əhdi ilə cahanı aparar.

نبینم به بدخواهی اندر کسی Kimsədə bədxahlıq görmürəm mən,
که من نیز بدخواه دارم بسی Ki, mənim də çoxlu bədxahım var.

شه ما که بدخواه را کرد خرد Bizim şahımız ki, bədxahı əzdi,
برای وزیر از جهان گوی برد Vəziri dünyada qalib etdi.
Aşağıdakı beytlərdə düzələn mürəkkəb sifətlərin yaranma qaydası daha maraqlıdır. Bu sifətlər isim (və ya sifət) +feili sifətlə düzəlmişdir. Məsələn,
غم+آلوده، جهان+دیده، نو+رسته
Dahi şairlərin üstünlüyü təkcə onların yazdığı əsərdə deyil, həm də onların sözlərdən məharətlə istifadə etmələrindədir. Aşağıdakı beytdə dediyimiz modelin əksi yaradılmışdır.
Feili sifət+isim فسرده دل
فسرده‌دلان را درآرد به کار Ürəyiüzülmüşləri işə cəlb edər,
غم آلودگان را شود غمگسار Qəmlilərin qəminə şərik çıxar.

از آن خوش‌تر آید جهان‌دیده را Dünyagörmüşə ondan daha xoş gələr,
که بیند همی ناپسندیده را Ki, yalnız bəyənilməmişi gösrə.

نشستم همی با جهاندیدگان Dünyagörmüşlərlə otururdum,
زدم دلستان پسندیدگان Bəyənilmişlərin ürəklərini alırdım.

به نو رستگان چمن باز بین Çəmənin təzə bitmişlərinə bax,
مکش خط در آن خطه نازنین O nazənin yerdə xətt çəkmə
Deyilənlərə yekun olara belə deyə bilərik ki, Nizaminin “Şərəfnamə” əsərində mürəkkəb sifətlərin aşağıdakı modelləri işlənmişdir.
1. Sifət+isim
2. İsim+isim
3. İsim+feilin kökü
4. Sifət + feil kökü
5. İsim+feili sifət
6. Sifət-feili sifət
7. Feili-sifət+isim.
Yuxarıda qeyd etdyimiz kimi fars dilində sifətdən əlavə feili sifətlər də substantivləşmişdir. Bunu daha dəqiq araşdırmaq üçün Azərbaycan dilində feili-sifətin yaranması və substantivləşməsinə nəzər salaq.
Feli sifət həm felin, həm də sifətin əlamətini daşıyır. felı sifət şəkilçiləri aşağıdakılardır:
1. –an2 İkivariantlı bu şəkilçi vasitəsi ilə indiki zaman mənalı feli sifətlər düzəlir: qaç-an (at), açıl-an (səhər), gəl-ən (uşaqlar), gör-ül-ən (işlər). Fel kökü saitlə bitdik¬də bitişdirici y samiti əlavə olunur: oxu-yan (şagird), mələ-yən (qıızıı) və s.
2. –mış2 Dördvariantlı bu şəkilçi ilə keçmiş zaman mənalı feli sifətlər düzəlir: yat-mış (körpə), dəril-miş (meyvə), yuyul-muş (paltar), bükül-müş (qəzet) və s.
3. Mənsubiyyət şəkilçisi ilə işlənən -dıq4 şəkilçisi vasitəsilə də keçmiş zaman mənalı feli sifətlər düzəlir: yaz-dığ-ım (mək-tub), çək-diy-in (şəkil), oxu-duğ-umuz (kitab), gör-düy-ü (iş) və s.
4. -acaq3: gələcək zaman mənalı feli sifətlər düzəldir: yazıl-acaq (əsər). görül-əcək (iş), gəl-əcək (gün) və s.
5. –ası2 şəkilçisi vasitəsilə də gələcək zaman mənalı feli sifətlər düzəlir: yazıl-ası (inşa), görül-əsi (iş), deyil-əsi (söz) və s.
6. –malı2 şəkilçisi ilə də gələcək zaman mənalı feli sifətlər düzəlir: oxu-malı (kitab), gəz-məli (yer), çəkil-məli (mənzərə) və s.
Bu şəkilçilərdən –mış2 –acaq2 –ası2 və -malı2 omonim şəkilçilərdir. məlum olduğu kimi, -mış2 həm də nəqli keçmiş zaman şəkilçisi; -acaq2 qəti gələcək zaman şəkilçisi; -ası2 felin lazmı şəklinin; malı2 isə vacib şəklinin şəkilçisidir.
Qeyd: Feli sifət şəkilçiləri qrammatik şəkilçi sayılır.
Feli sifə¬tin felə aid xüsusiyyətləri aşağıdakılardır:
1. Zaman mənası bildirir: açılmış (gül) — keçmiş zaman, uçan (quş) — indiki zaman, yazılacaq (əsər) — gələcək zaman.
2. Təsdiq və inkarda işlənir: oxuyan (şagird) — oxumayan (şagird).
3. Təsirli və təsirsiz ola bilir. yazan (uşaq) — təsirli, qaçan (uşaq) — təsirsiz.
4. Felin qrammatik məna növlərini bildirir: yazan (uşaq)-məlum növ, yazılan (kitab) — məchul növ və s.
5. Ətrafına söz toplaya bilir: dərslərindən əla qiymətlər alan (sagird), səliqə ilə sıraya düzülmüş (uşaqlar) və s.
Feli sifətin sifətə aid xüsusiyyətləri isə bunlardır:
1. Həm sifət, həm də feli sifət əşyanın əlamətini bildirir. Məsələn: ağlağan (uşaq) — sifət; ağlayan (uşaq) — feli sifət
2. Həm sifət, həm də feli sifət isimlə bağlı olur və aid olduğu ismin əvvəlində işlənir.
3. Həm sifət, həm də feli sifət cümlədə, əsasən, təyin olur.
4. Həm sifət, həm də feli sifət cümlədə xəbərlik şəkilçisini qəbul edərək, ismi xəbər ola bilir. Məsələn: yaxşıdır, ağlağandır-sifət; çalışandır, ağlayandır — feli sifət
5. Həm sifət, həm də feli sifət isimləşə bilir. Məsələn: Gənclərimizlə fəxr edirik (sifət). Ötənləri yada salmağa dəyməz (feli sifət).
Qeyd 1: Sonu saitlə bitən fel köklərindən düzələn –an2 şəkilçili indiki zaman fell sifətləri formaca feldən düzələn –ağan2 və -qan2 şəkilçili düzəltmə sifətlərə oxşayır:ağla-yan (uşaq) — feli sifət, ağlağan (uşaq) — sifət; büdrə-yan (at) — feli sifət, gül-əyən (körpə) — sifət və s. Bunları qarışdırmamaq üçün aşağıdakılara diqqət yetirmək lazımdır.
1. Feli sifət, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, felin əsas xüsusiyyətlərini daşıyır. Məsələn: mələyən (quzu) — indiki zaman mənasını bildirir.
2. Feli sifət təsdiqdə işləndiyi kimi, inkarda da işlənə bilir. Məsələn: mələyən (quzu) — mələ-mə-yən (quzu). Feldən düzələn sifətdə isə bu əlamət olmur: küsəyən (uşaq) sifətinin küs-mə-əyən şəkli yoxdur.
3. Feli sifət təsirli və təsirsiz olur. Məsələn: mələyən (quzu) feli sifəti təsirsiz, yazan (uşaq) feli sifəti isə təsirlidir. Feldən düzəldən sifətlərdə isə bu əlamət yoxdur.
Feli sifətin isim kimi işlənməsi (isimləşməsi) . Feli sifət də sifət və say kimi bəzən ismin yerində işlənir, yəni isimləşir. İsimləşmiş feli sifət ismin xüsusiyyətlərini daşryır: hallanır, cəmlənir, mənsubiyyətə görə dəyişir və bəzi qoşmalarla işlənə bilir. Məsələn: Qaçanı qovmazlar. Ytxılana balta vııran çox olar. Yatmışları razı deyiləm kimsə oyatsın. Gələcəyimiz parlaqdır. Yazdıqlarını unutmuşam və s. Bu cümlələrdəki qaçanı, yıxalana balta vuran, yatmışları, gələcəyimiz, yazdıqlarını feli sifətləri isimsiz işlənmiş, yəni onu əvəz etmişdir. Buna görə də həmin feli sifətlər («balta vuran» feli sifətindən başqa) cəm və mənsubiyyət şəkilçiləri qəbul etmişdir. İsimləşmiş feli sifət necə? nə cür? suallarına deyil, ismin suallarına cavab olur və cümlədə təyin yox, mübtəda və tamamlıq (bəzən də xəbər) olur. Qeyd olunduğu kimi, feli sifət isimləşdikdə qoşmalarla da işlənə bilir. Məsələn:
Oxuyan üçün, qaçanlara görə, yatmışlardan başqa və s. Feli sifət isimləşdikdə də tərkib əmələ gətirir. Bu halda da o, ismin xüsusiyyətlərini daşıyır və deməli, cümlədə tərkib kimi təyin deyil, mübtəda, tamamlıq və xəbər olur. Məsələn: Vətən torpağını qoruyanlara (kimə?) eşq olsun. Səhər tezdən oyananlar (kim?) gümrah olur. Bunlar birinci dərsə gecikənlərdir. Birinci cümlədəki isimləşmiş feli sifət tərkibi tamamlıq, ikinci cümlədəki mübtəda, üçüncü cümlədəki isə xəbərdir.
Yuxarıda qeyd etdiyimiz bütün qaydalar fars dilində işlənən feili sifətlərə də aid olur. Amma “Şərəfnamə” əsərində keçmiş zaman feili-sifəti “e” şəkilçisi, indiki zaman feili-sifəti “ənde” şəkilçisi ilə düzəlmişdir. Birinci keçmiş zaman feili sifətlərini qeyd edirik:
لب از خفته‌ای چند خامش مکن Bir neçə yatmışın dodağını susdurma,
فرو خفتگان را فرامش مکن Ölmüşləri də unutma.

اگر مرده‌ای سر آرد ز گور Əgər bir ölmüş qəbirdən baş qaldırsa,
بگیرد همه شهر و بازار شور Bütün şəhər və bazarı qovqa bürüyər.

چو عیسی بسی مرده را زنده کرد İsa kimi çox ölmüşləri diriltdi,
به خلقی چنین خلق را بنده کرد Məharətlə bu xalqı bəndə etdi.

میی کو ز محنت رهائی دهد O mey ki, möhnətdən xilas edər,
به آزردگان مومیائی دهد İncimişlərə mumiya verər.

زمین خسته از خون انجیدگان Ölmüşlərin qanından yer yorulmuş,
هوا بسته از آه رنجیدگان İncimişlərin ahından hava tutulmuş.

به عبرت در آن کشتگان بنگریست İbrətlə o öldürülmüşlərə baxdı,
بخندید پیدا و پنهان گریست Aşkarda güldü, gizlində ağladı.

به آواز پوشیدگان گفت خیز Örtülmüşlərin səsi ilə dedi qalx,
گزارش کن از خاطر گنج ریز Xəzinəyə görə səyahətə çıx.
Yuxarıda göstərdiyimiz keçmiş zaman feli-sifətləri ismin xüsusiyyətlərini qəbul edərək substantivləşmişdir.
Nizami Gəncəvinin “Şərəfnamə” əsərində “نده” şəkilçisi ilə yaranan indiki zaman feili sifətləri də çox işlənmiş və isimləşmişdir. Məlum olduğu kimi bu feili-sifətlər feilin kökünə “نده” şəkilçisi artırılmaqla düzəlir ki, aşağıdakı beytlərdə də bunu aydın görmək mümkündür.
پژوهنده را یاوه زان شد کلید Mənasız axtarana ona görə oldu açar,
کز اندازه خویشتن در تو دید Ki, öz ölçüsünü səndə gördü.

هر آنچ آفریده است بیننده را Görən üçün hər nə yaratmışdırsa,
نشان میدهند آفریننده را Yaradanı göstərirlər.

نه گوگرد سرخی نه لعل سپید Nə qırmızı kükürd, nə ağ yaqut,
که جوینده باشد ز تو ناامید Nə axtaran səndən ümidsiz olar.

جهان بینم از میل جوینده پر Dünyanı axtaranın meyli ilə dolu görürəm,
یکی سوی دریا یکی سوی در Biri dəryaya tərəf, biri dürrə tərəf.

چو تاریخ پنجه درآمد به سال Tarixin yaşı əlliyə çatanda,
دگرگونه شد بر شتابنده حال Tələsənin halı başqa cür oldu.

به خواهندگان داد بسیار گنج İstəyənlərə çoxlu xəzinə verdi,
به پیروزی آن می مشگبوی Onun qələbəsinə görə müşkətirli mey verdi.

کند هر یک آیین ترس آشکار Hər biri qorxusunu aşkar edər,
نیابد ز ترسندگان هیچ کار Qorxanların əlindən bir iş gəlməz.

ستیزنده را دارد آزرم سست Döyüşənin utancaqlığı olarsa,
خر از زیر پالان برآید درست Uzunqulaq palanın altından düz çıxar.

پناهنده را یاد کرد از نخست Birinci sığınanı xatırladı,
نیت کرد بر کامگاری درست Xoş arzuya çatmağı niyyət etdi.

که پرسندگان زو به آواز خویش Ondan soruşanlar öz avazıyla,
خبر باز جستندی از راز خویش Öz sirrlərindən xəbər aldılar.

شناسندگان سرانجام کار Tanıyanlar işin sonunda,
دعا تازه کردند بر شهریار Şəhriyara yeni dua etdilər.
Miqdar sayları əşya adı bildirən sözlə işlənmədikdə bir növ miqdar adlarını bildirir. Semantikasında substantivlik - konkret əşya mə’nası aydın dərk olunmasa da, abstrakt məna güclü olsa da, cümlədə adlıq halda mübtəda vəzifəsində işlənir; məs.: Beş üçdən çoxdur. Bir ikidən azdır. Yüz böyük rəqəmdir və s. Saylar konkret əşya adlarının buraxılması ilə substantivləşdikdə onların mənasında əşyavilik asan dərk olunur; məs.: Bayraq alıb hücum çəkir 416. (S.Vurğun) (416-cı diviziya nəzərdə tutulur). Üçü də öz yarının edirdi söhbətini. Üçü də bir-birinə sadəcə dost deyirdi. (S.Rüstəm) (Üç əsgərdən söhbət gedir).
Nizaminin “Şərəfnamə” əsərində substantivləşmiş saylar da çoxdur. Xüsusilə, “bir”, “biri”, birincisi” sözləriə çox rast gəldik. Onlardan bir neçəsini qeyd etməy məqsədəuyğun sayıla bilər:
اگر پای پیلست اگر پر مور Əgər fil ayağıdır, əgər qarışqa qanadıdır,
به هر یک تو دادی ضعیفی و زور Hər birinə Sən zəiflik və güc verdin.

شده جان پیغمبران خاک او Peyğəmbərlərin canı onun torpağı olmuş,
زده دست هر یک به فتراک او Hər birinin əlini onun yəhərinə bağlamış.

همه دیده گشته چو نرگس تنش Hamı nərgiz kimi bədənində göründü,
نگشته یکی خار پیرامنش Biri ətrafında tikan olmamış
Yuxarıdakı beytlərdə “biri” sözü say olsa da, ismin xüsusiyyətlərini qəbul edərək substantivləşmişdir. Bundan başqa digər saylara da rast gəldik ki, onlar da substantivləşmişdilər. Məsələn,
قبای دو عالم به‌هم دوختند İki dünyanın qəbasını bir-birinə tikdilər,
وزان هر دو یک زیور افروختند Hər ikisindən bir bəzək düzəltdilər.

به خاری و خزری و گیلی و کرد Xar, xəzər, gilək və kürd,
به نانباره هر چار هستند خرد Çörək parçasını hər dördü yeyəcək.

گواهی درو از که؟ از چار یار Şahid onda kimdəndir, dörd yardan,
که صد آفرین باد بر هر چهار Yüz afərin olsun hər dördünə.
Aşağıdakı beytdə bütün saylar substantivləşmişdir.
یکی از زر و دیگر از لعل پر Biri qızıl, digəri ləllə dolu,
سه دیگر ز یاقوت و چارم ز در Digər üçü yaqut, dördüncü dürrə dolu.
Sıra sayları adətən konkret əşya bildirən sözlərlə bağlı olduğu üçün substantivləşdikdə əşya məzmunu daha aydın dərk olunur; məs.: Əllinci (əllinci yer) boş idi. Beşincilər (beşinci sinifdə oxuyanlar) sıraya düzülmüşdülər.
Nizami Gəncəvinin “Şərəfnamə” əsərində sıra sayları da substantivləşmmişdir. Həmin nümunələri aşağıda veririk:
یکی آنکه بر کشتن بی‌گناه Birinci odur ki, öldürməkdə günahsız,
تو باشی درین داوری دادخواه Sən bu münsiflikdə ədalət istə.

دویم آنکه بر تاج و تخت کیان İkincisi odur ki, Kəyan taxt-tacına,
چو حاکم تو باشی نیاری زیان Sən hakim olarsansa, gəlməz ziyan.

سوم آنکه بر زیردستان من Üçüncü odur ki, mənm əlaltılarımdan,
حرم نشکنی در شبستان من Mənim şəbistanımda hərəmi pozmayasan.

همان پنجم از مجرم عذر خواه Həmin beşinci üzr istəyən günahkardan
ز روی کرم عفو کردن گناه Kərəm üzündən əfv etmək günahdır.
Əsərdə diqqəti cəlb edən maraqlı məqamlardan biri də sayın zərf yerində işlənməsi oldu. Əlbəttə, belə nümunələr əsərdə çox olmasa da, amma onu göstərir ki, bütün nitq hissələri bir-birinin yerində işlənə bilər. Aşağıdakı beytə diqqət yetirək:
ز من باز مانند یک یک به جای Məndən bir-bir yerdə qalarlar,
توئی آنکه تا من منم با منی Sənsən o ki, mən mənəm mənimlə.
Gördüyümüz kimi, burada bir-bir sözü neçə yox, necə sualına cavab verir. Həmin zərfin digər formada işlənməsini də gördük. Bu beytdə birbəbir kimi yazılmışdır.
خداوند مائی و ما بنده‌ایم Bizim Rəbbimizsən və biz bəndəyik,
به نیروی تو یک به یک زنده‌ایم Sənin qüdrətinlə birbəbir diriyik.
Bütün bunlara əsasən deyə bilərik ki, Nizami Gəncəvinin “Şərəfnamə” əsərində sifətlər, feili-sifətlər və saylar substantivləşmişdir. Bundan əlavə əsərdə sayın sifətləşməsi kimi maraqlı hal ilə də rastlaşdıq. Bunlar da şairin böyük şairlik məharətindən xəbər verir.
İstifadə olunmuş ədəbiyyat:
1. www.ganjoor.ir نظامی گنجوی، شرفنامه
2. http://www.qkazimov.gen.az/arxiv/25.htm
3. http://obastan.com/az/dict/exp/byletter/SU
Резюме
В произведении Низами Гянджеви «Шарафнамэ» встречается много субстантивированных частей речи. К ним относятся прилагательные, причас¬тия, числительные. Для проведения систематических исследований мы иссле¬довали прилагательные в трёх направлениях, разделив их на простые, произ¬водные и сложные. А причастия разделили на причастия прошедшего и настоящего времени. В данной статье приведены примеры куплетов, исполь¬зующихся в связи с субстантивизацией количественных и порядковых числи¬тель¬ных. Интересным фактом является то, что количественные числительные также могут использоваться вместо наречия, помимо существительного.
Ключевые слова: субстантивизация, прилагательное, причастие, числительное
Summary
There are many substantivized parts of speech in the work of Nizami Ganjavi called "Sharafname". These are adjectives, participles, numerals. To conduct systematic studies, we investigated the adjectives in three directions, dividing them into simple, derivative and complex ones. However participles were divided into the past and the present participle. This article provides examples of verses that are used in connection with substantivization of quantitative and ordinal numbers. An interesting fact is that the cardinal numbers can also be used instead of adverbs, in addition to the nouns.
Keywords: substantivization, adjective, participle, numeral

Rəyçi: prof.Kazımov Mehdi

Qasımova Gülər
İbri dilində müəyyənlik kateqoriyası
Dünya dillərində sözlərin müəyyənliyi leksik, morfoloji və sintaktik yollarla ifadə edilir. Leksik mənaya görə müəyyən olan sözlər adətən toponimlər, antroponimlər və əvəzliklər hesab olunur. Morfoloji cəhətdən inkişaf etmiş dillərdə müəyyənlik daha çox morfoloji yolla göstərilir. Sami dillərində müəyyənliyin morfoloji üsulu artikldır.
İbri dilində adlar qrupuna daxil olan isim, sifət, bəzənsə saylar morfoloji cəhətdən müəyyənlik kəsb edə bilirlər. İbri dilində isimlər müəyyən və qeyri- müəyyən olurlar. Qeyri- müəyyənliyin hər hansı bir göstəricisi yoxdur. Müəyyənlik isə ה"א הידיעה [he ha-yedia] adlandırılan artiklın köməyi ilə ifadə olunur. Qədim dövrlərdə artikldan daha çox işarə əvəzliyi kimi istifadə olunmuşdur. Müasir dildə də geniş istifadə olunan sözlərdə artikl bu mənasını qoruyub saxlamışdır. Məsələn, היום-[ha-yom]-[bu gün], הלילה-[ha-layla]-[bu gecə] sözlərində bunu görmək olar (7, 13). Əhdi- Ətiqə daxil olan kitablarda artikl aid olduğu sözlə birgə götürülürdü və o, sözün tərkibinə daxil edilirdi. Klassik mənbələrdə artikl müəyyənlik mənasını ifadə etmirdi; artikl daha çox əvəzlik funksiyasını yerinə yetirirdi (10, 183). Artiklın ilk dövrlərdə işarə və nisbi əvəzlik kimi işləndiyini aşağıdakı nümunələr təsdiq edir:
1) artikl felin qarşısında nisbi əvəzlik kimi işlədilirdi (4, 425): הנמצאו-[ha-nimçeu]-[yerləşənlər, hansılar ki yerləşirdilər]
2) artikl həm mübtəda, həm feli sifətin qarşısında təkrarlanaraq fikrin ifadə qüvvətliliyinə xidmət edirdi: האל המאזרני חיל-[ha-el ha-meazreni xayl]-[məni güc ilə əhatə edən Allah, o Allah ki məni güc ilə əhatə edir].
Lakin zaman keçdikcə artikl qeyd olunan funksiyalarla yanaşı, yeni funksiyalar da qazanmağa başladı. Klassik ədəbiyyatda artıq artikl əvvəlcədən haqqında məlumat verilərək müəyyənlik tələb edən isimlərin və onu təyin edən təyinedicilərin qarşısında işlənməyə başladı: ויאמר המלך קחו לי חרב ויביאו החרב-[Va-yomer ha-melex kxu li xerev va-yaviu ha-xerev]-[Şah dedi ki, mənə qılınc verin və ona (o) qılıncı gətirdilər]. Həmçinin ümumiyyətlə müəyyənlik kəsb edən (המלך שלמה-ha-melex Şloma]-[Süleyman şah]), cinsində tək olan isimlər də (השמש-[ha-şemeş]-[günəş], הירח-[ya-yareax]-[ay] və s.) artiklla yazılmağa başladı. Artıq artiklın orfoqrafik xüsusiyyətləri formalaşdı. Ümumiyyətlə müəyyənlik bildirən, ümumi xarakterli məlumatlardan danışarkən artikldan istifadə edilmirdi. Məsələn, הייתי מלך בירושלים-[hayyiti melex biruşalayim]-[Qüdsdə şah olmuşam. hərf.Qüdsdə şahlardan biri olmuşam] cümləsində mübtəda artiklla yazılmırdı; cümlə məlumat xarakterli olduğundan artiklın istifadəsinə ehtiyac qalmırdı.
İbri dilində artikldan aşağıdakı hallarda istifadə olunur:
1) əvvəlcədən haqqında məlumat verilən və artıq məlum olan isimləri ifadə edərkən.
2) təyin etdiyi ismi müəyyənlikdə olan sifətlərin qarşısında: הבחורה הגבוהה-[ha-baxura ha-qvoha]-[hündür qız].
3) bir çox abstrakt məfhumlu sözlərlə: האמת-[ha-emet]-[həqiqət], הרשע-[ha-reşa]-[pislik] və s.
4) xüsusi isim kimi işlənən ümumi isimlərlə: בעל-[baal]-[sahib] ümumi isim olsa da artiklla işləndikdə (הבעל [ha-baal]-[Vaal- qədimdə yəhudilərin sitayiş etdiyi büt Allahı]) xüsusi ismə çevrilir.
5) vilayət, çay, dağ adları ilə: הנגב-[ha-Neqev]-[Neqev səhrası], הנילוס-[ha-Nilus]-[Nil çayı] və s. Klassik mətnlərdə bəzi şəhər və ölkə adları da artiklla göstərilirdi: הלבנון-[ha-Levanon]-[Livan] (7, 18).
6) cinsində tək olan isimlərlə: השטן-[ha-satan]-[Şeytan] və s.
7) bəzi hallarda xəbərin qarşısında: הוא הסובב-[hu ha-sovev]-[o, əhatə edəndir] və s.
İbri dilində artikldan aşağıdakı hallarda istifadə olunmur:
1) toponim, antroponim və xalq adlarında. Lakin əgər bu və ya digər xalqın adı onun əcdadının adı ilə eyniyyət təşkil edirsə o zaman artikldan istifadə oluna bilər: העברי-[ha-ivrim]-[yəhudilər], הכנעני-[ha-knaani]-[kənaanlı] (3, 49)
2) izafət birləşməsinin birinci tərəfində çıxış etdikdə və bitişən əvəzliklərlə işləndikdə: דבר מורה-[dvar more]-[müəllimin sözü], אבי-[avi]-[atam] və s.
3) müəyyənlik birləşmə tərkibində işarə əvəzliyi ilə ifadə olunarsa:זה תלמיד-[talmid ze]-[tələbə budur].
Müəyyənlik artiklı ayrılıqda heç bir leksik funksiya daşımır. Artikl sözə bitişik yazılır, hərəkəsi qısa saitdən ibarət olduğundan özündən sonra gələn ismin ilk hərfini qoşalaşdırır. Müasir dilçilik nöqteyi-nəzərindən müəyyənlik artiklından sonra sözün ilk hərfinin qoşalaşması nominal qrammatik əlamət hesab olunur (9, 61). Geminasiya (qoşalaşma) דגש חזק –[daqeş xazak]-[güclü daqeş] adlanan diakretik işarənin köməyi ilə həyata keçirilir. Güclü daqeş boğaz samitlərindən (א-[alef], ה-[he], ח-[xet] və ע-[ayn]) və ר-[reyş] hərfindən) başqa bütün hərflərlə işlənir. Boğaz samitləri qoşalaşa bilmədiyindən artiklın hərəkəsində müəyyən dəyişiklilər baş verir. Artiklın fonoloji dəyişikliklərini aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar:
1) əgər isim istənilən səslənməyə malik אvə רhərfləri ilə başlayarsa, עhərfi ilə başlayarsa və onun hərəkəsi kamaç olmazsa, עvə הhərfləri ilə başlayarsa və vurğu həmin hərflərlə başlayan hecanın üzərinə düşərsə artiklın hərəkəsi kamaç olur: הארמון-[ha-armon]-[imarət], הרעב-[ha-raav]-[aclıq] və s.
2) əgər söz א, ר və ע-la başlayarsa, səslənmə kamaçla olarsa və vurğu son hecaya düşərsə; ח-lə başlayarsa və səslənmə xatef-patax və kamaçla ifadə olunarsa artiklın hərəkəsi seqol olur: העבר-[he-avar]-[keçmiş], החלב-[he-xalav]-[süd], החכם-[he-xaxam]-[müdrik] və s.
3) təkhecalı isimlərlə işləndikdə artiklın hərəkəsi seqol və ya kamaç olur: החג-[he-xaq]-[bayram], העם-[ha-am]-[xalq] və s.
4) מ-[me] ilə başlayan feli sifətlərlə işləndikdə və י-[ye] ilə başlayan sözlərdə artiklın hərəkəsi patax olur və ilk hərf qoşalaşmır (יע-[yud+ayn] və יה –[yud+he] istisnadır, ilk hərf qoşalaşır): המדבר-[ha-medaber]-[danışan], הילדים –[ha-yeladim]-[uşaqlar], היהודים-[ha-y(y)ehudim]-[yəhudilər] və s.
5) bəzi isimlərlə işləndikdə artikl ilk hərfin hərəkəsini dəyişir və artiklın hərəkəsi müxtəlif olur: הארץ-[ha-areç]-[ölkə], הפר –[hapar]-[öküz]və s.
6) artikl önlüklərlə işlənərkən onunla qarışır; artiklın samiti düşür, hərəkəsi isə önlüyə keçir: ל+החנות = לחנות-[le+ha-xanut=la-xanut]-[dükana], ב+דרך=בדרך-[be+ha-derex=ba-derex]-[yolda]. Lakin מ-[mi]-[dan2] ön qoşması ilə işlənərkən artiklın samiti düşmür; önlüyün hərəkəsi çereyə çevrilir: מהבית-[me-ha-bayt]-[evdən] və s.
7) qalan hallarda artiklın hərəkəsi patax olaraq qalır.
İbri dilində artikl müəyyən hal bildirməklə yanaşı başqa digər qrammatik funksiya da yerinə yetirir. Belə ki, əgər artikl felin indiki zaman bildirən forması ilə işlənərsə bu halda o felin indiki zaman formasının sifət rolunda çıxış etməsinə bilavasitə köməklik edir (7, 86). Məsələn, הבחורה ההולכת –[ha-baxura ha-holexet] – [gedən qız], הילד הבוכה - [ha-yeled ha-boxe] – [ağlayan uşaq] və s. Bundan başqa artikl zaman bildirən sözlərlə işlənərək onların mənalarının dəyişməsinə kömək edir: היום-[ha-yom]-[bu gün], השנה-[ha-şana]-[bu il] və s. Bu xüsusiyyət sami dillərində artiklın işarə əvəzliyi və ya işarə ədatlarından yaranması və onlarla bağlı olduğunu göstərir. Artikldan həm də istiqamət, yönlük bildirmək üçün də istifadə olunur. Bu zaman artikl sözün əvvəlinə deyil, sonuna artırılır (6, 80). Daha çox klassik ədəbiyyatda rast gəlinən artiklın bu funksiyasından müasir dilçilikdə də istifadə olunur. İstiqamət və yönlük bildirərkən artikl ל-[le]-[a2] və אל-[el]-[a2, tərəf, sarı] önlüklərinin ifadə etdiyi mənanı ifadə edir: למצרים=מצרימה-[le-Miçrayim=Miçrayima]-[Misirə]. Müəyyənlik həm də əlavələrin köməyi ilə ifadə oluna bilər. Bu cür müəyyənlik dilçilik ədəbiyyatlarında appositio adlanır (4, 431). Müəyyənliyin bu cür ifadəsində bu və ya digər isim özündən sonra, nadir hallarda isə özündən əvvəl gələn ismin köməyi ilə müəyyənlik kəsb edir. Belə isimlər artiklla işlənə də bilər, işlənməyə də bilər. Aşağıdakı məna qruplarına malik isimlərin müəyyənliyi bu üsulla verilə bilər:
1) əşya və onun adı: ארץ-כנען-[ereç Kanaan]-[Kənaan torpağı].
2) əşya və onun keyfiyyəti: אמרים אמת-[amarim emet]-[həqiqət deyimləri]
3) əşya və sayı: ימים מספר-[ymey mispar]-[sayılı günlər]
4) əşya və təşkil olunduğu maddə: בקר האש-[bakar ha-eş]-[hərb. odlu silah].
İbri dilində isimlərin müəyyənliyi yalnız morfoloji üsulla deyil, həm də sintaktik üsulla da ifadə oluna bilər. Bu zaman müxtəlif isimlərdən istifadə olunur. איש-[iş]-[kişi], אישה-[işa]-[qadın], בן-[ben]-[oğul], בת-[bat]-[qız], בית –[bayt]-[ev] və בעל –[baal]-[sahib, yiyə] sözləri özlərindən sonra gələn isimlərlə izafət təşkil edərək onlara müəyyənlik verir, bəzi hallarda isə onları müəyyənlikdə tələb edir. Məsələn: אנשי-העיר-[anşey ha-ir]-[(məlum) şəhərin sakinləri], בעל הבית –[baal ha-bayt]-[(məlum) ev yiyəsi] və s. Bəzən müəyyənlik אשר ל-[aşer le] və ל-[le] sözlərinin köməyi ilə də ifadə oluna bilər. Məsələn: שיר השירים אשר לשלומה-[şir ha-şirim aşer li-Şloma]-[Süleymana məxsus mahnılar mahnısı], ביום השלישי ללדתי-[beyom ha-şlişi lildati]-[doğumumun üçüncü günü] və s.
Ədəbiyyat siyahısı
1. Axundov A. “Ümumi dilçilik”, Bakı 2006, 278 s.
2. Məmmədov Ə. “Ərəb dili”, Bakı 1998, 380 s.
3. Айхенвальд А.Ю. «Современный иврит», Москва 1990, 148 с.
4. Гезениус В. «Еврейская грамматика» Спб- 1879, с.600.
5. Павский Г.П. «Краткая еврейская грамматика», Спб -1822, 126 с.
6. Троицкий И.Г. «Грамматика еврейского языка», Спб- 1908, 186 с.
7. Харах М. «ה – направления в иврите», Иерусалим 2008, 114 с.
8. Wright W. “Comparative grammar of the semitic languages”, Cambridge 1890, 432 p.
9. אשר ויזר "דיקדוק הלשון העברית", תל-אביב1953, עמ' 160
10. א.לאודן ורות שושן "שעת עברית,, תל-אביב 1991,עמ' 280
Резюме
Артикль в иврите обозначает понятие "категория определенности". В иврите категория определенности выражается буквой ה. Эта буква пишется слитно с определяемым им словом. В иврите имеется только один артикль-определенный. При помощи артикля определяются имена существительные нарицательные. Имена собственные не принимают артикль-они и так определены. Как исключение, ряд географических названий употребляется с артиклем. Имена прилагательные принимают тот же артикль что и определяемое существительное. Некоторые указательные местоимения тоже принимают артикль. Артикль обычно произносится с гласной "а" (הַ или הָ), изредка с "э" (הֶ) перед буквами הָ и עָ в безударном положении и перед חָ (и в ударном и в безударном положении). В сопряженном состоянии (смихут) артикль ставится перед вторым существительным. Если артикль определяет существительное в винительном падеже (в функции прямого дополнения), то перед существительным должен стоять еще и предлог אֶת. Некоторые предлоги, сливаясь с существительным, поглощают артикль.
Summery
The morphological category corresponding to definiteness in the Semitic languages is known as grammatical state. State is a property of the inflection of nouns, much like number and case, and adjectives must agree in state with their associated noun, just like they agree in number, gender and case. In Hebrew the category of definiteness is expressed by the definite article-letter "he". This letter is written solid with a word defined by it. There is no indefinite article. In Hebrew proper names do not accept an article. As exception, a number of place nouns is used with an article. Adjectives accept the same article as a defined noun. Some demonstrative pronouns accept an article, too. In the word combinations (smikhut) the article is put before the second noun. If the article defines a noun in an accusative case before a noun should stand also a preposition "et".
Açar sözlər: müəyyənlik kateqoriyası, xüsusi isimlər, təsirlik hal
Ключевые слова: категория определенности, имена собственные, винительный падеж.
Key word: the category of definiteness, proper nouns, accusative case.
Rəyçi: fil.üzrə.f.d. Abdullayeva Gülnarə

Babayeva Rəxşan
İngilis dilinin leksikasının zənginləşməsində ekstralinqvistik amillərin rolu
İngilis dilinin leksik inkişafında ekstralinqvistik amillərin böyük rolu olmuşdur. Ekstralinqvistik amillərə ölkənin təbii şəraiti, bitki və heyvanlar aləmi, adət-ənənələr, cəmiyyətin siyasi, ictimai, mədəni inkişaf xüsusiyyətləri, başqa dillərlə kontakt və s. daxildir. Bu amillər daim inkişaf etməkdə olan dil ilə ayrılmaz əlaqədə olur və onun lüğət tərkibini zənginləşdirir (6, 112). Bu realiyaların əsas bir qrupunu fauna ilə bağlı leksik təbəqə təşkil edir. İngilis dilinin Britaniya variantının heyvanat aləmi ilə bağlı leksikası ingilis dilinin digər variantları üçün əsasən ümumidir. Odur ki, Britaniya variantına məx¬sus zoonimləri ümumingilis xarakterli hesab etmək mümkündür. Lakin Britaniya ingiliscəsində leksikanın bu sahəsində özünəməxsus cəhətlər də vardır. Lakin ingilis dilinin Amerika və Avstraliya variantlarında fauna ilə bağlı spesifiklik çox genişdir və ümumingilis xarakterli leksik təbəqədən xeyli dərəcədə fərqlənir. İngilis dilində heyvan, quş və həşərat adlarının bir çoxu əsas və məcazi mənalarda işlənir, onaların əsasında geniş sayda düzəltmə və mürəkkəb sözlər əmələ gəlir və onlar müxtəlif nitq hissələrinə aid olur.
Deer – “maral”. Deer “qırmızımtıl ~ cəhrayı” rəng mənasında da işlənir və frazeoloji ifadələrin yaranmasında müşahidə olunur: to run like a deer “bərk qaçmaq”, “maral kimi qaçmaq”, “ox kimi uçmaq”.
Deer mürəkkəb söz yaradıcılığında da geniş işlənir: deer-coloured “sarı-qırmızı”, deer-dog, deer-hound “maral iti”, deer-forest “maral qoruğu”, deerhair “maral yunu”, deer-lick “maralların duz yaladıqları yer”, deer-mouse “ağ ayaqlı siçan”, deer-neck “incə boyunlu at”, deer-park “maral qoruğu”, deer stalker “maral ovçusu”, deer-stealer “brakonyer”, deer-tiger “puma” (3, 86).
Dog – “it”. Bu heyvan adının məcazi mənaları daha zəngindir. Onlar arasında müsbət və mənfi çalarlıqlı xeyli ifadələr vardır; danışıq dilində: oğlan, cunning dog “hiyləgər”, lucky dog “xoşbəxt”, “bəxtəvər”.
Cəm halda dogs Amerika ingiliscəsində “itlərin yarışı” mənasını ifadə edir.
Hotdog Amerika ingiliscəsində “sosiska”, “buterbrod” mənasındadır.
Underdog “məğlub”, “bəxti gətirməyən” mənasındadır.
The dogs of war “müharibənin dəhşətləri”; a dog’s chance “heç bir şansı olma¬maq”; a dog’s life “it günü”, to live a dog’s life “it günündə yaşamaq”, to die a dog’s death “it əzabı ilə ölmək”, to put on dog “özünü üstün tutmaq”, to go to the dog’s “var-yoxdan çıxmaq”, to help a lame dog over a stile “insana bəladan qurtulmaqda kömək etmək”, to let sleering dog’s lie “yaralı yerinə toxunmamaq”, to teach an old dog new tricks “qoca vaxtında yorğalıq”, whose dog is dead “nə baş verib”, “dərdiniz nədir?”.
Dog sözü fel kimi də müəyyən mənalar əldə etmişdir: to dog “izləmək”, “busmaq”, to dog smb.s footsteps “dinclik verməmək”, to dog a man – “bir kəsin üstünə it salmaq”.
Dog həm də sözdüzəldici element kimi məhsuldardır: dog-brambe “it burnu” dog-cart “it qoşulmuş araba”, dog-cheap “çox ucuz”, dog-days “yayın ən isti günləri”, dogface “piyada qoşun bölməsi”, loğ-fight “hava döyüşü”, dog-fox “tülkünün erkəyi”, dogged “inadkar”, “lənətə gəlmiş”, doggery “alçaq hərəkət”, doggish “dəbdə olan”, doggy “balaca it”, doghouse “it hini”.
Fox – «tülkü», Fox ingilis dilində çoxsaylı məcazi mənalara və frazeoloji funksiyaya malikdir.
Cəmdə bu heyvan adı «tülkü dərisindən hazırlanmış geyim» mənasında işlənir.
«Yalançı», «hiyləgər» fox sözünün başqa bir mənasıdır.
Fox rəng mənasında da işlənir: «qırmızımtıl sarı, sarımtıl»; «sarışın adam».
Fox sözü aşağıdakı frazeoloji ifadələrdə də müşahidə edilir: to play the fox «hiyləgərlik etmək», to set a fox to keep the geese «tülkü dərisi geyinmiş qurd», «özünü tülkülüyə vurmaq», to fox smb. by pretending to be ill «özünü xəstəliyə vurmaqla aldatmaq».
Fox sözünün əsasında xeyli sayda mürəkkəb sözlər düzəlir: fox-brush «tülkü quyruğu», fox-colour «qırmızımtıl-sarı», fox-earth «tülkü yuvası», fox-fur «tülkü dərisi», fox-hunt «tülkü ovu» fox-hunter «tülkü ovçusu». Fox-like «tülküyə-bənzər», fox-sleep «özünü yuxuya getmiş göstərmə», fox-trap «tülkü tələsi».
Fox sözünə şəkilçi əlavə etməklə düzəltmə sözlər əmələ gəlir:
Foxiness «hiyləgərlik», «tünd-qırmızı rəng», «turş dad» (şərab və pivəyə aid), foxy «hiyləgər», «sarı», «turşumuş».
Goat – «keçi». Bu heyvan adı frazeologiyaya daxil olmuşdur: to get smb’s goat «bir kəsi əsəbiləşdirmək».
İngilis dilinin Amerika variantında goat aşağıdakı frazeoloji ifadələrdə işlənir: to lose one’s goat «özündən çıxmaq», «əsəbiləşmək»; to play to the giddy goat «axmaqlamaq». Goat mürəkkəb sözlərin tərkibinə də işlənir: goat-herd «keçi otaran», goat-hoofed «keçi ayaq», goatskin «keçi dərisi», goat’s wool “keçi yunu”.
Hen – “toyuq”. Bu heyvan adı eyni zamandı bir neçə quşun dişisini ifadə edir və məcazi mənada (“qadın”, “arvad”) da işlənir.
Hen sözünün iştirakı ilə geniş sayda frazeoloji birləşmələr işlənir: a black hen lays a white egg “qara toyuq ağ yumurta yumurtlayır”.Bizim fikrimizcə bu ifadəni Azərbaycan dilinə aşağıdakı frazeoloji birləşmə vasitəsi ilə tərcümə etmək olar: “dəlidən doğru xəbər”; to sell one’s hens on a rainy day “öz malını qeyri-münasib vaxtda satmaq”. Hen bir çox mürəkkəb sözlərin tərkib hissəsi kimi çıxış edir: hen-coop “toyuq hini”, hen-flesh “qaz dərisi”, hen-hearted “quş ürəkli”, hen-house “toyuq hini”, hen-hussy “qadın işləri ilə məşğul olan kişi”, hen-wife “toyuq saxlayan qadın”.
Hound – “ov iti”. Hound aşağıdakı ifadələrin tərkibində işlənir: to follow the hounds, to ride to hounds “at üstündə itlərin müşayiəti ilə ov etmək”.
Jarqonda: drink hound “sərxoş”, gloom hound “qaranlıq şəxsiyyət”, publicity hound “özünüreklamın həvəskarı”.
Hound frazeologiyaya da daxil olmuşdur: to ride before the hounds “hadisələri qabaqlamaq”, “irəli qaçmaq”.
Hound sözü fel funksiyasında da işlənir: “itləri salışdırmaq”, “qovalamaq”, to hound a dog on smb. “iti bir kəsin üstünə buraxmaq”.
Monkey “meymun”. “Dəcəl” məcazi mənasında işlənir. İngilis dilinin Avstraliya variantında “qoyun” mənasını daşıyır. Geniş frazeoloji funksiyaya malikdir: to get one’s monkey up “meymunluğu tutmaq”, “əsəbiləşmək”, to put smb’s monkey up “bir kəsi əsəbiləşdirmək”, suck (to sup) the monkey “butulkanın boğazından içmək”, “çəlləkdən gizlincə şərab çəkmək (saman çöpü ilə)”.
Monkey fel funksiyasında aşağıdakı mənalarda işlənir: “əylənmək”, “xarab etmək”: stop monkeying about with those tools – “bu alətlərə toxunma!”.
Monkey bir sıra mürəkkəb sözlərin tərkibində işlənir: monkey-boat “Temzada üzmək üçün xırda qayıq”, monkey – business “mənasız iş”, “axmaq¬lama”: I won’t stand any monkey-business “mən belə hərəkətləri xoşla¬mı¬ram”; monkey-jacket “dənizçi gödəkcəsi”, monkey-nut “araxis”, monkey tricks “dəcəllik”.
İngilis dilinin leksikasının zənginləşməsində ekstralinqvistik amillərdən birini flora təşkil edir. Xüsusilə eksotik floraya malik olan ingilisdilli ölkələrdə bu faktorun rolu daha genişdir. Bu baxımdan Avstraliyanın zəngin bitki aləminin Avstraliya ingiliscəsinin leksik, semantik, frazeoloji inkişafına böyük təsirinin şahidi oluruq. Spesifik bitki aləmi Avstraliya ingiliscəsinin yalnız lüğət tərkibinin iknişafında deyil, eləcə də bu dildə söz yaradıcılığında, frazeoloji ifadələrin yaranmasında böyük rola malik olmuşdur. İngilis dilinin bu variantının leksikasında ən böyük rol oynayan sözlərdən biri bush («meşə») leksemidir. İlk öncə bush lekseminin sözdüzəldici funksiyası olduqca genişdir:
Tərkibində bush sözü olan mürəkkəb sözlər quruluşca iki yerə bölünürlər:
1) Birinci tipdə bush sözü mürəkkəb sözün əsas komponenti kimi: mint-bush, saltbush, turkey-bush;
2) İkinci tipdə isə təyin kimi işlənir: bush-wallaby, bushfire, bushdweller.
Göstərilən mənalarda bush-bush birds, bush animals, bush track, bush rat və s. tipli çoxsaylı söz birləşmələrinin əsas hissəsidir.
Bush sözünün ikinci məna mərkəzi ölkənin daxilində yerləşən hər hansı istənilən bir hissəsidir və ya ölkənin bütün daxili hissəsidir. Təbiidir ki, belə böyük mənası olan sözün çox böyük də tutumu var.
Bəzi birləşmələrdə, məsələn, bush breakast, bush dinner, bush food və s. bush sözü kəndli (kəndli naharı, kəndli yeməyi) mənasını bildirir və «sadə», «ağır», «kobud» mənalarında işlənir.
Məna çalarlarına diqqətlə nəzər salanda aydın olur ki, təyin funksiyasını yerinə yetirərkən bush – «kobud düzəldilmiş», «bacarıqsız», «əldəqayırma» mənalarını daşıyır. «Bush carpenter» birləşməsi «bacarıqsız dülgər» mənasını verir.
Bush sözünün əsas mənalarından biri də «toxunulmamış təbiət» mənasını daşıyır və onun törəməsi terminoloji məna daşıyan «qoruq» sözüdür. Bu törəmə əsasən mürəkkəb söz olan bushland-ın tərkibində izlənilir.
…this State has the distinction of having an extension area of bushland in the heart of its capital (4, 236).
Bush sözünün üçüncü mənası olan «sərt diyar» mənasının da törəməsi var. Əsasən burada keyfiyyət çalarlarına fikir verilir («igidlik», «əməksevərlik» və s.)
Outback leksemi də bush leksemi kimi «ölkənin daxili hissəsi» mənasında işlənir, ancaq bush-dan fərqli olaraq:
1) daha az məna tutumu var, «meşə», «meşəli» mənası ilə heç bir məna əlaqəsi yoxdur;
2) törəmə sözlərin sayına görə bush-dan nəzərə çarpacaq dərəcədə fərqlənir. (ancaq Outbacker və Outbackery);
3) bu sözün əsasında yaranmış frazeoloji birlşəmlərin yoxluğu ilə bush-dan fərqlənir.
Outback sözünün bush sözündən əsas fərqi ondadır ki, bu sözlərdən birincisi tamamilə Avstraliya ingiliscəsinin lüğət tərkibinə daxildirsə, ikincisi bir sıra mənalarda sadə danışıq dilində işlədilir. Bu leksemlərin hər ikisi Avstraliya ingiliscəsində uzun müddətdir ki (demək olar ki, ötən əsrin əvvəllərindən), qarşılıqlı mürəkkəb məna əlaqələrində fəaliyyət göstərirlər.
«Wattle» sözü bir sox terminlərin – black wattle, green wattle, sunshine wattle, the Land of the Wattle, a stunded wattle kimi birləşmələrdə də işlənir.
Avstraliyada geniş yayılmış bitki adlarına aborigenlərin dilindən alınan «karri» - qərbi Avstraliyaya yayılan evkalipt növü və «jarrah» - çox möhkəm oduncağı olan nəhəng evkalipt daxildir.
Və nəhayət, Avstraliyanın flora adlarını ifadə edən sözləri təhlil edərkən «scrub» sözünü qeyd etməmək olmaz. Bus öz həm kol, kolluq, həm də meşə mənasında işlədilir, həmçinin kolluq olan əraziləri bildirir. Ümumingilis dilində bu sözün məna dairəsi çox dardır. Avstraliya ingiliscəsində isə bu sözdən yaranma sözlər çoxluq təşkil edir: scrubber – koluqda sərbəst otlayan malqara (sinonimi: scrub cattle); scrub – ridder – sərbəst otlayan mal-qaranı axtaran çoban, naxırçı; scrub bashing - kolluğun əkin üçün təmizlənməsi;
Bush lekseminin Avstraliya variantında analizi onun məna quruluşunun fərqli şəklini verir. Onun mənasının ilk mərkəzi ümumiləşdirilmiş «meşə», «meşəli yer» mənasındadır. Bu məna belə həyata keçirilir:
a) bush sözünün təsirli fellərlə olan birləşmələrində (to like, to love, to hate, to fear, to share). Məsələn:
«I like the bush but not as thick as that», she said.
b) bush sözünün to go, to wander into, to reside in tipli təsirsiz fellərlə birləşmələrində. Məsələn:
He knew it all, and spoke with a sad contempt of boundaryriders, who went out on motorcycles, of machine – cut slepers, axemen who went into the bush with thermos flacks, ot drivers who followed mobs in truks carrying mattresses and kerosene stoves (5, 336).
c) bus sözünün ümumi halın təkində to be, to lie, to stretch, to consist felləri ilə birləşmələrində. Məsələn:
The bush consisted of stunted rotten native appletrees.
Bush sözünün yuxarıda göstərilən mənaları əsas məna, bu mənaların kom¬pleksini isə bu sözün bünövrəsi adlandırmaq olar. Göstərilən mənalardan başqa bütün mənalar periferik məna daşıyıcılarıdır. Məsələn, ölkənin daxili hissəsi mənasına qarşı qoyulan sahilyanı, şəhər mənalarına qarşı periferik mənas olan kənd, əyalət sözləri də işlənir. Əyalət sözü işləndiyi andan bir çox dillərdə, həmçinin də rus dilində olduğu kimi primitiv həyat tərzi, mədəniyyətsizlik, kobudluq mənaları ilə eyniləşdirilə, həmçinin ironiya kimi də qəbul edilə bilər. Vəziyyət bir tərəfdən də ona görə mürəkkəbləşir ki, bush sözü – «sakitlik», «təmiz hava», «sağlam həyat tərzi» mənalarında da işlədilir.
Bəzi birləşmələrdə, məsələn, bush breakfast, bush dinner, bush food və s.-də bush sözü kəndli (kəndli naharı, kənd yeməyi) mənasının bildirir və sadə, ağır, kobud mənalarında işlənir.
Məna çalarlarına diqqətlə nəzər salanda aydın olur ki, təyin funksiyasını yerinə yetirərkən bush – «kobud düzəldilmiş», «bacarıqsız», «əldəqayırma» mənalarını daşıyır. «Bush carpenter» birləşməsi «bacarıqsız dülgər» mənasını verir.
Bush sözünün yuxarıda nəzərdən keçirilən əsas üç mənasının məna bütövlüyü onların ümumi məna bağlılığındadır. Bu üç mənanı birləşdirən ümumi bir cəhətdir – sahilyanı hissənin əksinə olaraq ölkənin daxili hissəsinin xarakteristikasıdır.
Gum-tree – evkaliptin bu növü daha çox yayılmaqla bərabər, eyni zamanda geniş frazeologiya yaratmaq imkanına malikdir. Ona müxtəlif mənalarda bir çox frazeoloji birləşmələrin tərkibinə rast gəlirik:
- mad as a gumtree full of galahs «çox səfeh»
- happy as a possum up a gumtree – «çox xoşbəxt».
- fix the old gumtree – «oturaq həyat sürmək».
- ride up a gumtree - «atdan yıxılmaq»
- have gumleaves growing out of ears – elə adama aiddir ki, hədsiz dərəcədə sadə və avamdır. Bu, xüsusilə, meşənin dərinliklərində yaşayan sadəlövh, dünyadan bixəbər, avam şəxslərə aiddir.
- strike one up a gumtree – təəccüb və həyəcan bildirən səs çıxarmaq.
- have seen one’s last gumtree – ölüm ayağında olmaq.
Ancaq bitkilərin ayrı-ayrı tiplərinin elmi adlarının əhatə olunduğu Amerika ingiliscəsindən fərqli olaraq, gum sözü Avstraliya ingiliscəsində evkaliptlərin əksər növlərinin adlarında işlənir: gumleaves, gumblossoms, gumnuts, ghostgum, suger gum və s (5, 311). Bu adların böyük əksəriyyəti ingilis dilinin materialı əsasında yaransa da floraya aid olmayan obyektlərə bənzərliyinə, onların yayılması əlamətlərinə və s. əlamətlərə uyğun olaraq formalaşmışdır. Misal üçün, blue gum sözü evkaliptin bu növünün ağacının mavi rəngi ilə bağlı olmuşdur Flooded gum («bataqlıq evkalipti») sözü həmin bitkinin daha çox bataqlıq ərazilərdə çoxalmasını əks etdirir. Sugar gum («şəkər evkalipti») həmin bitkinin yarpaqlarının tərkibində şəkərin çoxluğu ilə əlaqədar olaraq adlanmışdır. Göründüyü kimi, ekstralinqvistik amillər ingilis dilinin leksikasının zəngin¬ləş¬məsində əhəmiyyətli mənbə rolunu oynamış, onun əsasında xeyli söz və ifadələr, eləcə də frazeoloji vahidlər meydana çıxmışdır.
Ədəbiyyat
1. Alekhina A. Idiomatic English. M., 1986.
2. Craigie W.A. A. Dictionary of American English on Historical Principles. Chicago, 1962.
3. Lake J.A. Dictionary of Australian Words. Springfield, Mass, 1898.
4. Morris E. Austral English. A.Dictionary of Australian words. Phrases and Usages, London, 1967.
5. Ramson W. Australian English. Canberra, 1966.
6. Williams R. Keywords. A. vocabulary of Culture and Society. L., 1976.
Açar sözlər: leksik, həşərat, spesifik, ekstralinqvistik, zəngin, məna, obyekt, sərbəst, frazeoloji
Ключевые слова: Лексический, насекомые, специфический, богатый, екстра¬лингвистический, смысл, объект, свободный, фразеологический
Keywords: Lexical, insects, specific, rich, extralinguistic, sense, object, free, phraseological

Summary
Extralinguistic factors have been a rich source for the enrichment of the vocabulary of the Australian English. It also gave rise to the formation of the phraseological expressions, denoting shades of various meanings. This, in English, most of the names of animals, birds and insects, are used in the basic and figurative meanings. On their basis many composit and compond words are formed.
Резюме
Экстралингвистические факторы являются богатыми источниками для обогащения лексики английского языка в Австралии. Она содействовала появ¬лении в английском языке множество фразеологических выражений, обоз¬начающих различные семантические оттенки. Таким образом, на англий¬ском языке, большинство имен животных, птиц и насекомых, используется в прямых и переносных значениях. На их основе образуются многие сложные и составные слова.
Rəyçi: dosent Abbasov Abbas

Нуриева Ирада Мардан
Определительные слова в современном английском языке
Чтобы связывать английские слова во фразы, необходимо знать больше лексики, и одни из важнейших компонентов в словосочетаниях и предложениях - это определители. Определителями (или детерминативами) в английском языке называют слова, которые часто предшествуют существительным. Детер¬минатив даёт дополнительную информацию о предмете не описывая его, т.е. в отличие от прилагательного определитель не дает конкретной информации о свойствах объекта, а лишь указывает на дополнительную информацию о нем, то есть, говорится ли об известном предмете или неизвестном, о всем предмете или его части, указывает на его количество или его отсутствие, детерминатив также информирует о том, кому принадлежит предмет или указывает на какой-то предмет. Детерминативы имеются в ряде западноевропейских языков (все романские и германские, греческий и венгерский). В сравнительной грамматике индоевропейских языков термин, обозначающий элементы суффиксального типа, которые тесно срастаются с корнем и точное значение их обычно неясно.
Детерминативы в некоторых современных языках разряд слов, включающий артикли и некоторые местоименные прилагательные (указательные, притяжательные и др.). Итак, функция детерминатива как правило представлена с помощью: артикля (an article), притяжательного падежа (a possessive case), местоимения (a pronoun), количественного числительного (a cardinal numeral).
Артикль является наиболее ярким и специфичным представителем класса детерминативов, хотя сам по себе не составляет особой категории и не может быть объяснен вне системы детерминативов. В роли детерминатива может выступать не только артикль, который показывает значение слова в общем смысле, но и местоимения – указательные (this, that,..), неопределенные (some, any,…), притяжательные (his, my,..), вопросительные (which, whose), существи¬тельные в притяжательном падеже (Pete’s). В группе слов, состоящих из существительного и относящихся к нему определений, может быть только один определитель, который обычно является первым словом в именной фразе. Выбор определителя может быть систематизирован: если перед словом можно поставить слово – “какой-нибудь”, “всякий”, “один”, “любой”, то нужно употребить артикль a, an. Если можно поставить слово – “этот”, “тот”, то употребляется артикль the. Если можно поставить притяжательное местоимение “свой”, “своя”, то употребляют притяжательное местоимение. Если перед русским существительным можно поставить “несколько”, “никакой”, “какие-нибудь”, то перед соответствующим английским существительным можно употребить неопределенные местоимения.
Определители в английском языке подразделяются на специфические и основные (общие). Специфические определители употребляются в тех случаях, когда говорящие люди точно знают, о каком предмете или людях идет речь. К специфическим определителям относят определенный артикль «the», указатель¬ные местоимения и притяжательные местоимения. Например:
The dog barked at the running boy (Собака лаяла на бегущего мальчика) – указание на известную собаку.
Those cherries are rotten (Те вишни испорчены) – указание количества и отдаленности от говорящих.
Our train was late (Наш поезд опоздал) – обозначение принадлежности.
К основным общим определителям английского языка относятся следующие: Определенные артикли «a» и «an», few (несколько), less (меньше), many (много), much (много), most (большинство), both (оба), each (каждый), every (каждый), either (любой), enough (достаточно), other (другой), neither (никакой), no (никакой), some (некоторый), several (несколько), any (любой), all (все), another (еще один). Например:
A woman stood under an umbrella (Женщина стояла под зонтом) – указание на неизвестную женщину.
You have got some Russian book sthat I could buy (У вас есть некоторые русские книги, которые я мог бы купить) – обозначение количества.
We have enough food to feed every one (У нас достаточно еды, чтобы накормить всех) – обозначение количества.
Согласно общему правилу, существительные в притяжательном падеже вытесняют собой артикль определяемого слова. Но сами существительные в притяжательном падеже могут иметь свой собственный артикль или любой другой определитель: my father’s tools (инструменты моего отца), the teacher’s book (книга учителя). He liked to sit in Lisa’s armchair (Он любил сидеть в кресле Лизы).
Поскольку существительное может иметь при себе только один опредилитель, такие русские сочетания, как многие мои друзья, каждая ваша ошибка, некоторые его замечания и т.п., нельзя переводить many my friends, each your mistake, some his remarks. В этих случаях после первого местоимения ставится предлог of со значением из: many of my friends, each of your mistakes, some of his remarks.
В определённых оборотах в качестве определителя к существительному могут выступать слова и фразы, которые сами по себе не являются детерминативами, но выполняют функцию детерминатива, такие слова называют определительной группой слов (the determinative phrase). Это обороты с предлогом of , указывающие на количество, например: a lot of, lots of, plenty of, а также некоторые слова и фразы употребляемые без предлога of, но выполняющие ту же функцию, такие как: half, double, twice, three times:
Количественные числительные часто используются перед существительными, чтобы определить его. Если перед существительным есть определяющее слово, например числительное, тогда артикли не используются: fifteen houses - пятнадцать домов, one minute - одна минута, twelve hours - двенадцать часов.
Количественные числительные также используются во многих английских поговорках:
A bird in the hand is better than two in the bush. - Птица в руке лучше, чем две в кустах./Синица в руках, лучше чем журавль в небе.
Two is a company, three is none. – Двое - это компания, а три нет./Третий лишний
Four eyes see more than two. - Четыре глаза видят больше, чем два./Одна голова хорошо, а две лучше.
An hour in the morning is worth two in the evening. - Час утра стоит двух часов вечера. /Утро вечера мудренее.
Fish and company stink in three days. - Рыба и компания начинают плохо пахнуть (приедаться) через три дня./ И лучшая песенка приедается.
Saying and doing are two things. - Говорить и делать - две разные вещи./ Сказано - не доказано.
All bread is not baked in one oven. - Не весь хлеб пекут в одной печи./ Не надо стричь всех под одну гребёнку.
As plain as two and two make four. - Ясно как дважды два.
Rain at seven, fine at eleven. - Дождь в семь, а в одиннадцать ясная погода./ Семь пятниц на неделе.
Порядковые числительные также могут выступать определяющими словами перед существительными. Например:
The first cosmonaut was Yuri Gagarin. - Первым космонавтом был Юрий Гагарин.
She is the second child in their family. - Она второй ребёнок в их семье.
Во многих английских пословицах встречается порядковое числительное first:
First think, then speak. - Сначала подумай, потом говори./ Молвишь - не воротишь.
First come, first served. - Кто первым пришёл, того первым и обслужили./ Поздний гость гложет и кость.
First catch your hare, then cook it. - Сначала поймай своего зайца, потом приготовь его./ Не дели шкуру неубито First deserve and then desire. - Сначала заслужи, потом желай./ По заслугам и честь.
Определители количества или как их в английском языке называют quantifiers, часто встречаются в английских народных высказываниях. Например:
All is well that ends well. - Всё хорошо, что хорошо кончается.
So many men, so many minds. - Сколько людей, столько и мнений.
Much ado about nothing. - Много шума из ничего.
Many a true word is spoken in jest. - Многие правдивые слова говорятся в шуточной форме./ В каждой шутке есть доля правды.
Little pigeons can carry great messages. - Маленькие голуби могут переносить
большие (великие) послания./ Мал - да удал.
All work and no play makes Jack a dull boy. - Работа без отдыха и развлечений сделали Джека скучным малым./ Умеешь дело делать, умей и позабавиться.
No news is good news. - Отсутствие новостей - хорошая новость.
Детерминатив может модифицироваться другим словом или словосочетанием, которое тоже может быть детерминативом. Такое словосочетание называется группа слов детерминатива (the determiner phrase): almost all people - почти все люди, more than two actions - более чем два действия. Groups of up to twelve people were fired every day. - Каждый день увольняли группы до двенадцати человек.
Итак, проведя исследование особенностей употребления определительных слов в современном английском языке, и суммируя вышесказанное, можно сделать следующие выводы:
1. Детерминативы – слова, объединяемые единством их синтакси¬чес¬кой позиции (позиции перед существительным) и общностью категориального значения (выражение категории определенности/неопределенности).
2. Функция детерминатива как правило представлена с помощью: артикля (an article), притяжательного падежа (a possessive case), местоимения (a pronoun), количественного числительного (a cardinal numeral).
3. Определители в английском языке подразделяются на специфические и основные (общие). К специфическим определителям относят определенный артикль («the»), указательные местоимения и притяжательные местоимения. К основным общим определителям английского языка относятся следующие: some, any, much, many, most, more, little, a little, few, a few, fewer, neither, no, either, both, several, enough, other, another.
4. Рассматривается также семантика и возможность взаимозаменяемости слов some и several. О значении постдетерминатива several нет единства мнений, однако большинство исследователей говорят о выражении значения довольно большого количества. Что же касается отличия от some, то они различаются употреблением: several обычно употребляется с исчисляемыми существитель¬ными, a some - как с исчисляемыми, так и с неисчисляемыми. Однако еще одним отличием, которое представляется нам более важным, является то, что several выражает лишь количественную неопределенность, в то время как some может обозначать и неопределенное количество, и качество.
5. Детерминативы every и each обычно рассматриваются вместе, часто без указания различий, и с одинаковыми вариантами перевода. Их семантика сходна только на первый взгляд («каждый»). Можно заметить, что семантика местоимения every содержит компонент обобщенности (в отличие от any), поэтому в некоторых случаях возможна замена на all. Мы отмечаем и близость с одним из значений неопределенного артикля. Однако в every объекты рассматриваются по отдельности, тогда как в слове all собирательно (вместе), в чем, возможно, и состоит их главное отличие, кроме употребления с разным числом существительного. Что касается отличия от each, every относится к членам неопределенного, неограниченного класса; each - к членам определенной группы, которая была выделена ранее; поэтому только each может сочетаться с of-фразой (each of them).

СПИСОК ИСПОЛЬЗОВАННОЙ ЛИТЕРАТУРЫ
1. Бархударов, Л. С., Штеллинг, Д. А. Грамматика английского языка Текст. / Л. С. Бархударов, Д. А. Штеллинг. М.: Высш. шк., 1973. - 421 с.
2. Биренбаум, Я. Г. Детерминативы в английском языке Текст. / Я. Г. Биренбаум // Иностранные языки в школе. 1991. - №5. - С. 75-77.
3. Бокий, Е. А. Артикль как показатель определённости-неопределённости существительных Текст. / Е. А. Бокий // Вопросы истории и грамм¬матики романских и германских языков. JL, 1958. - Вып. 50. - № 262. - С. 17-23.
4. Воронцова, Г. Н. Очерки по грамматике английского языка Текст. / Г. Н. Воронцова. М.: Изд. лит. на иностр. яз., 1960. - 399 с.
5. Гуревич, В. В. О семантике неопределённости Текст. / В. В. Гуревич // Филологические науки. 1983. - № 1. - С. 54-67.
6. Лаар, М. Детерминативы в стилистике текста Текст. / М. Лаар // Вопросы общего и сопоставительного языкознания. Тарту, 1984. - С.54-59.
7. Левицкий, Ю. А. Система определителей Текст. / Ю. А. Левицкий. -Пермь: изд-во Перм. ун-та, 1973. 70 с.
8. Потапенко, С. И. Роль детерминативов в организации понимания текстов Текст. / С. И. Потапенко // Понимание и интерпретация текста. -Тверь, 1994.-С. 149-154.
9. Харитонова, Т. С. Группа определителей в современном английском языке Текст. : автореф. дис. . канд. филол. наук / Т. С. Харитонова. -Минск, 1972.-28 с.
10. Alexander, L .G. Longman English grammar Text. / L. G. Alexander. -London, New York : Longman, 1995. 374 p.
11. Quirk, R., Greenbaum, S., Leech, G., Svartvik, J. A university grammar of English Text. / R. Quirk, S. Greenbaum, G. Leech, J. Svartvik. M., 1982. -391 p.
12. Sobin, N. Determiners in genitives constructions Text. / N. Sobin // Lingua. 2002. - № 112.-P. 197-219.

Ключевые слова: определители, специфические, общие, функция детерминатива, группа слов детерминатива
Key-words: determiners, specific, general, functions of determiners, the determiner phrase
Açar sözlər: təyinedici sözlər, spesifik, ümumi, təyinedici sözlərin funksiyaları, təyinedici sözbirləşmələri

Summary
This article deals with determiners in Modern English. Determiners are words or phrases that precede a noun or noun phrase and serve to express reference in the context.

Xülasə
Məqalə müasir ingilis dilində determinantlardan bəhs edir. Determinantlar elə söz və sözbirləşmələridir ki, isim və ya ismi birləşmənin qarşısında işlənir və kontekst daxilində müəyyən məna ifadə etməyə xidmət edir.

Рецензент: Халилова Летафет

Hacıyeva Aytən Çapay q.
Fars dilində sinonim məsdərlər
Felin mücərrəd forması olan məsdər bütün fel sisteminin bir növ başlanğıc nöqtəsi kimi çıxış edir. Buna görə də məsdər ismin digər halları üçün başlanğıc hesab olunan Adlıq halla müqayisə edilə bilər.
Hər hansı bir hərəkətin adını, icra prosesinin adını, yəni müəyyən bir felin adını bildirmək istədiyimiz zaman məsdərdən istifadə edirik. Felin məsdər şəkli özündə zaman, kəmiyyət, şəxs, forma və s. əks etdirmədiyi üçün lüğətlərdə hər hansı bir fel haqqında məlumat vermək üçün onun həmin felin məsdər şəkli verilir.
Məsdər – eyni adlı felin bütün formalarını sanki özündə təcəssüm etdirir və digər fellərlə müqayisə üçün yeganə əlverişli bir vahid sayılır. (1; səh. 38)
Məsdər felin qeyri-müəyyən forması olan məsdər hazırda mövcud olan hərəkəti, prosesi şəxs, zaman, kəmiyyət və forma kateqoriyalarını qəbul etmədən ifadə edir. Hərəkət və prosesi onun aid olduğu subyektlə əlaqəli deyil, ayrı şəkildə ifadə edir.
Məsdərlər sintaktik birləşmələrə də daxil olaraq, cümlədə mübtəda, vasitəli və vasitəsiz tamamlıq, zərflik rolu oynayır, ismi xəbərin adlıq hissəsini təşkil edir.
Bildiyimiz kimi fars dilində 3 məsdər şəkilçisi mövcuddur: تن /tən/, دن /dən/, یدن /idən/.
Bəzi müəlliflər ادن /adən/, اودن /udən/,استن /estən/ məsdər şəkilçilərini göstərirlər ki, bunlar əslində تن /tən/ və دن /dən/ şəkilçiləri ilə bitən məsdərlərdir. Bunlardan تن /tən/ şəkilçisi bir qayda olaraq kar samitlərdən sonra, دن /dən/ şəkilçisi isə cingiltili samitlərdən və ümumiyyətlə saitlərdən sonra işlənir. Məsələn:
یافتن ، کوفتن ، ساختن ، سوختن ، داشتن ، گشتن ، شستن ، خواستن fellərində تن /tən/ məsdər şəkilçisindən əvvəl kar samitlər gəlmişdir;
دن /dən/ şəkilçisi ilə bitən aşağıdakı məsdərlər isə yuxarıdakı fikri təsdiq edir: خوردن ، بردن ، فرمودن ، زدن ، شدن ، دادن və s.
یدن /idən/ məsdər şəkilçisindən müxtəlif nitq hissələrindən məsdər düzəltmək üçün istifadə edilir. Məsələn: طلب ، رقص ، جنگ ، ترس ، شور ، خروش və s. bu kimi isimlərin sonuna یدن /idən/ şəkilçisi artırılaraq bir növ düzəltmə məsdərlər əmələ gətirilir. Nümunələrə diqqət yetirək:
طلبیدن - /tələbidən/ - tələb etmək
رقصیدن - /rəqsidən/ - rəqs etmək
جنگیدن - /cəngidən/ - müharibə etmək
ترسیدن - /tərsidən/ - qorxmaq
شوریدن - /şuridən/ - həyəcanlanmaq
خروشیدن - /xoruşidən/ - fəryad etmək, qışqırmaq və s.
یدن /idən/ şəkilçisini تن /tən/ və دن /dən/ məsdər şəklçili fellərin kökünə artırmaqla eyni mənanı ifadə edən yeni məsdərlər əldə edirik. Məsələn:
خفتن - خواب - خوابیدن - yatmaq
تاختن -تاز -تازیدن - çapmaq; basqın etmək
روفتن -روب -روبیدن - süpürmək
کوفتن - کوب -کوبیدن - əzmək; zərbə vurmaq
یدن /idən/ şəkilçisini mürəkkəb fellərin ad hissəsinin sonuna artırmaqla eyni mənanı ifadə edən məsdərlər əldə etmək olar. Məsələn:
رها کردن -رهیدن - azad etmək
گردش کردن - گردیدن - gəzmək, gəzişmək
N.Z.Hatəmi yazır ki, məsdər əlamətindən əvvəl 11 hərf gəlir. Həmin 11 hərf bunlardan ibarətdir: ا ، خ، د، ز، س، ش، ف، م، ن، و، ی
Məsdər əlaməti تن /tən/ olanda ondan əvvəl – س، ش، ف خ، hərfləri gəlir. Məsələn:
بافتن - /baftən/ - toxumaq
ریختن - /rixtən/ - tökmək
رشتن - /reştən/ - əyirmək
شستن - /şostən/ - yumaq
Məsdər əlaməti دن /dən/ olanda ondan əvvəl – ا ، ز، ف، م، و، ی hərfləri gəlir. Məsələn:
بردن - /bordən/ - aparmaq
چیدن - /çidən/ - dərmək, düzmək
زدن - /zədən/ - vurmaq
آمدن - /amədən/ - gəlmək
غنودن - /qonudən/ - yatmaq
کندن - /kəndən/ - qoparmaq, dərmək, qazmaq (3; səh. 943)
Məsdər isim kimi cümlədəki vəzifəsinə görə mübtəda, ismi xəbər, vasitəli və vasitəsiz tamamlıq, təyin kimi işlənə bilər.
Fars dilində külli miqdarda sinonim məsdərlər mövcud olsa da, onların böyük əksəriyyəti heç də hər yerdə məna eyniyyətini ifadə etmir və buna görə də bir-birini tam şəkildə əvəz edə bilmir.
Həsən Əlizadə “Felin məsdər şəkli haqqında bəzi qeydlər” məqaləsində qeyd edir ki, müasir fars dilində və xüsusilə də klassik fars ədəbiyyatında sinonim məsdərlərin işlədilməsi hallarına çox təsadüf edilir. Eyni məna ifadə edən iki, üç və hətta dörd cür məsdər işlədilməsi heç də nadir hal deyildir. İki şəkildə rast gəlinən sinonim məsdərlər sırasına əslində qaydasız fellərin kökünə یدن /idən/ şəkilçisini artırmaqla əmələ gələn düzəltmə məsdərlər daxildir. Məsələn:
تاختن -تازیدن
تافتن -تابیدن
جستن -جهیدن
خفتن -خوابیدن
درودن -درویدن
رستن -رهیدن
رشتن - ریسیدن
روفتن -روبیدن
گشتن -گردیدن
Üç şəkildə rast gəlinən məsdərlərdən bunları göstərmək olar:
افراختن - افرازیدن - فرازیدن
افروختن - افروزیدن -فروزیدن
انگاشتن -انگاریدن - انگاردن
آزردن -آزاردن -آزُردن
سپردن -سپاردن - سپاریدن
شنفتن -شنیدن -شنودن
گذاشتن -گذاردن - گذاریدن
گشودن -گشادن -گشاندن
Yalnız bir fel məsdərinin dörd şəkildə işlədilməsinə təsadüf edilmişdir. Bu “yatmaq” mənasını ifadə edən məsdərlərdir.
خُفتن - خوابیدن - خُفتیدن - خُسبیدن
Sinonim fellərin əmələ gəlməsinin səbəblərindən biri bəzi məsdərlərin (əsasən qaydasız fel məsdərlərinin) kökündən eyni mənalı yeni məsdərin əmələ gəlməsidir. Bu da dilin daha səlisləşməsi və zənginləşməsinə kömək edir.
N.Z.Hatəmi «Лексика персидского языка пути ее обогощения» adlı avto¬referatında mürəkkəb və sadə fellərin sinonim əmələ gətirməsindən bəhs edir.
1) Fel özülünü təşkil edən söz digər məsdərlərlə (köməkçi fellərlə) birlikdə işlənən eyni mənanı ifadə edir:
ترکیدن -ترک خوردن - ترک برداشتن - çatlamaq
پناه آوردن -پناه آور شدن - pənah gətirmək və s.
2) Sadə fellərlə bərabər həmin fellərin kökünə "ش" /eş/ şəkilçisi əlavə etməklə əmələ gələn feli ismin digər köməkçi fel ilə birlikdə eyni mənada paralel mürəkkəb fellərin işlənməsi:
کاستن -کاهش یافتن - azalmaq, azaltmaq
گشتن -گردش کردن - gəzmək
نالیدن -نالش کردن - nalə etmək və s.
3) Bir sıra sadə fellə yanaşı, həmin felin keçmiş zaman feli sifəti ilə düzələn mürəkkəb felin eyni mənada işlənməsi halları:
آزردن - آزرده کردن - incitmək
رنجیدن - رنجیده شدن - incimək
گداختن -گداخته کردن - əritmək (ərimək)
4) Bir sadə məsdərlə yanaşı, həmin məsdərin digər köməkçi fellə əmələ gətirdiyi sinonim fel:
دیدن - دیدن کردن - görmək
جستن -جستن کردن - sıçramaq, tullanmaq və s.
5) Bəzi sadə fellərlə yanaşı həmin felin əsası ilə bir köməkçi felin əmələ gətirdiyi sinonim mürəkkəb fellər:
زیستن -زیست کردن - yaşamaq
ایستادن -ایست کردن - dayanmaq
خریدن - خرید کردن - almaq
پرداختن -پرداخت کردن - ödəmək, vermək
گذشتن -گذشت کردن - keçmək və s.
6) Bəzi sadə fellərlə bərabər, həmin fellərin ان /an/ şəkilli indiki zaman feli sifətlərinin bir köməkçi fellə əmələ gətirdiyi sinonim məsdərlər:
افروختن - فروزان شدن - yanmaq, işıqlan(dır)maq
آویختن -آویزان شدن - asmaq, asılmaq
تافتن -تابان شدن - parıldamaq
خواستن -خواهان شدن - istəmək
شتافتن -شتابان شدن - tələsmək
گریختن -گریزان شدن - qaçmaq və s.
7) Az miqdar sadə fellərlə yanaşı, həmin fellərin əsası ilə kökündən əmələ gələn mürəkkəb isimlə köməkçi felin birləşməsi nəticəsində düzələn eyni mənalı məsdərlər:
جستن -جستجو کردن - axtarmaq
شستن -شستشو کردن - yumaq, yuyunmaq və s.
8) Bəzi sadə fellərlə bərabər, həmin fellərin kökü ilə "ه" /e/ saitinin birləşməsi nəticəsində əmələ gələn düzəltmə isimlə bir köməkçi feldən düzələn mürəkkəb məsdərlər:
خندیدن -خنده کردن - gülmək
نالیدن -ناله کردن - nalə etmək
گریستن -گریه کردن - ağlamaq
رندیدن -رنده کردن - rəndələmək
9) Bir sıra sadə fellərlə təqribən eyni mənada işlənən bəzi mürəkkəb fellərin "به" /be/ önqoşması ilə işlənməsinə təsadüf edilir:
پراندن - بپرواز درآوردن - uçurtmaq (quşu)
چرخاندن -بچرخ آوردن - fırlatmaq
گریاندن -بگریه آوردن - ağlatmaq
گریزاندن -بگریز درآوردن - qaçırtmaq və s.
Bütün sinonim felləri diqqətlə nəzərdən keçirtdiyimiz zaman bu fellərin mənaca eyni olmalarına baxmayaraq, üslubi xarakter daşıdığını da müşahidə edirik. Məsələn:
غبول کردن və پذیرفتن felləri mənaca eynidir, lakin “mən ondan imtahan qəbul etdim” cümləsini fars dilinə tərcümə etdiyimiz zaman "من از او امتحان غبول کردم" demək münasib olduğu halda, "من از او امتحان پذیرفتم" demək dil normasına uyğun gəlmir;
گذاشتن və گذر کردن məsdərləri mənalarına görə təqribən eyniyyət təşkil etsələr də, "از تقصیر کسی گذشتن" birləşməsini "از تقصیر کسی گذر کردن" şəklində tərcümə etmək münasib deyildir;
"شستن"və "شستشو کردن" felləri cümlədə bir-birini tam əvəz edə bilməz. Məsələn: "من دستم را از او شستم" /mən ümidimi ondan üzdüm/ əvəzinə "من دستم را از او شستشو کردم" şəklində demək məqbul deyil.

İstifadə edilmiş ədəbiyyat siyahısı
1. Elmi əsərlər. Azərbaycan Dövlət Universiteti. Şərqşünaslıq fakültəsi. Bakı, 1970, 83 s.
2. Müasir Azərbaycan dili. II hissə. Morfologiya. AMEA Nəsimi adına dilçilik İnstitutu. Bakı, 1980, 508 s.
3. N.Z.Hatəmi. Farsca-Azərbaycanca lüğət. II hissə. Tehran, 1999, 1101 s.
4. H.Ş.Mahmudov. Sadə cümlə sintaksisi. Bakı, 1975, 166 s.
5. А.К.Арендс. Краткий синтаксис современного персидского языка. М.-Л. , 1941, 190 s.
6. O.C.Aхманова. Словарь лингвистических терминов. Москва, 1966, 606 s.
7. جمالزاده . یکی بود و یکی نبود. به کوشش علی دهباشی. تهران: ١٣٧٩، ٢٤٣ ص.
8. شجاعی سید مهمدی. مجموعه داستان. تهران: ١٣٨٠ ،١٢٥ ص.
9. محمد جواد شریعت . دستور زبان فارسی. تهران: ١٣٦٤ ، ٤٥٩ ص.

Резюме
В процессе субстантивации одна часть речи, не переходя в другую, точнее в разряд существительных, временно принимая морфологические показатели существительного (число, принадлежность и падеж), приобретая значение предметности, синтаксически выступает в роли существительного. В персид¬ском языке причастия с суффиксами "ا" и "نده" , приобретая атрибутивное значение, играют большую роль в процессе обогащения лексического состава языка.
Ключевые слова: причастие, субстантивация, словообразующий суффикс, морфологические показатели, морфолого-синтаксическое строение

Rəyçi: dos.Mahmudova Leyla

Abdullayeva Esmira
Mirzə Fətəli Axundzadənin bədii dili
M.F.Axundzadə bütün təfəkkür hüceyrələri ilə yenilikçidir. O, təkcə ədəbiyyatımızda deyil, bütövlükdə mədəniyyətimiz tarixində era başlayır. V.Q.Belinskinin Lomonosov haqqmda “o, bizim ilk universitetimizdir” təyini Azərbaycan mədəniyyəti tarixində M.F.Axundzadəyə düşür. O, dramaturgiyamızı başladı, nəsrimizi yeni məcraya saldı, ilk dəfə ədəbi dil nəzəriyyəsi ilə məşğul oldu, orfoqrafıya, orfoepiya, durğu işarələri, terminologiya kimi dil quruculuğu işləri gördü, əlifba ilə bağlı ideyası və fəaliyyəti dil quruculuğu dairəsindən çıxıb xalqın bütöv maarif-pedaqogika və mədəniyyət sahələrini əhatə etdi, tarix və coğrafıya biliyini göstərdi, istedadlı filosof kimi şöhrətləndi, inqilabi fıkrimizin ilk “şahin quşu” oldu, ilk professional tənqidçi və ədəbiyyatşünasımız kimi yetişdi, bütövlükdə xalqımızı müasir-qabaqcıl fikir inkişafı yoluna yönəltdi. Bununla belə, əlbəttə, mədəniyyətimiz tarixində onun obrazı böyük dramaturq, novator nasir – görkəmli bədii söz ustası kimi daha canlıdır.
Mirzə Fətəlinin fitrətindəki bədii söz sahibi qabiliyyəti öz axarını tapınca xeyli yol axtarır, şeir yazır (azərbaycanca və farsca). Vaqif üslubunda bir şey çıxmır. Düzdür, həmin üslubun söz və ifadələrini işlədir: şan-şan, narın tel, sinəsi nar, sənalar eyləmək, can quşu, səba, gül fəsli, qəmzə, peykan, peyman, yoluna payəndaz səgrəqib... Hətta uğurlu misralar, beytlər, bəzən bəndlər var ki, söz seçiminə, emosional təsirinə görə diqqəti çəkir: Çıxıb gül fəslində seyrə nigarum; Əcəl saqisündən allam peymanə; Mənə ki rəhm etməz o bağrı qara, Oxusam yüz ona hədisü ayə, Söylə, səba, yara, əsib o yana, Olurmu bir, əhvalıma o yana? Səhər ki, xabından sərxoş oyana, Bənövşə tək üzdə telüni yaya (cinas məqamında sözlər xüsusi ustalıqla işlənmişdir). Maraqlıdır ki, Mirzə Fətəlinin Q.Zakirə məktub - şeirləri bədii cəhətdən bütöv, kamildir; bu iki şeirdə, demək olar ki, yerinə düşməyən söz, ifadə yoxdur. Dilin sadəliyi, folklor ifadələri və bədii təsiri bu üslubda xeyli qələm çalmış söz ustasının bəhrəsini andırır.
M.F.Axundzadə “bəyənmədiyi” Füzuli səpkisində də şeirlər yazmışdır. Təbii ki, bu şeirlərin dilində klassik poeziya janrlarının dili üçün səciyyəvi leksika və izafətlər bol-bol işlənir. Mədhiyyə xarakterli iki şeiri (“Şahi-şahan imperator, Xosrovikeyvan sərir” və “Hər tərəfdən əhli-islamə bu gün təbşirdir” misraları ilə başlanan şeirlər) bu baxımdan xüsusi seçilir. Hətta elə bil bunlar xəlqiliyin carçısı, ədəbi dil haqqındakı tezislərin müəllifi Mirzə Fətəlinin dili deyil. Birinci şeirində 52 misradan onunda izafət yoxdur; bunlardan da yalnız ikisində geniş oxucu üçün anlaşıqsız söz yoxdur: Yetməyüb dünya qulağuna kəlamı tək kəlam; Eyləməz bir yol təmənna hiç kəsdən bu əmir. İzafətli misraların bəzən hərəsində bir neçə izafət və bundan əlavə kütləvi qavranmayan ərəb-fars sözləri işlənir. Bir sözlə, tipik klassik – kitab dilinə uyğundur. Həmin şeirin izafətləri: şahi-şahan, Xosrovi-keyvan, padişahani-caharı, pərtövi-xurşid, qubbeyi-xərgah, çərxi-mina, dadi-məzlum, Xosrovi-səyyarə, asitani-ərş, çadiri-Nil, çərxi-lacivərd, türreyi-şəbrəng, bədri- munir, kənizi- mətbəx, çesmi-lətif çərxi-pir, buq'eyi-hər xak, İskəndəri-sani, sərhədi-İran, çeşmi-gərdun, rəşki-fırdovsi-bər, xaki-pay, çeşmi-fələk, sirri-nihan, İsayi-Məryəm, düşməni-bədxu, cünudi-rus, Petri-Kəbir, navəkı-dilduz, şiri-çərx, mehri-xavər, bədri-ənvər, çərxi-ətlas, xani-mətbəxxanə, zakoni-İsa, Məsihullahi- pir, tövsəni-təb, xinki-gərdun, səriüs-seyr, dər vəqti-məsir, əhli-cahan, madəri- gərdun, səfheyi-dövran, müşki-Çin, dideyi-kilki-lətif, məhzi-rizayi-həqq, çibi- mübarək. Həmçinin bu tabesiz birləşmələr var: hüşyarü bəsir, sübhü şam, xarü həqir, altunü zər, əncum-əflak.
Şeirlərinin dilində dram və nəsrindən fərqli milli klassizmlərə də təsadüf olunur: leksik - kendu, şu, şimdi; qrammatik - birlə (Qeyrəti-islamdən məmlu könül birlə bu dəm; Üz çevirdüm /dərgəhüzə.), -dürür (Onun ərşdən durdürür yolu); fonetik - yüz (Yer yüzün təxsir qılmış ədl ilə Petri-Kəbir). Mirzə Fətəlinin mənzum (dilində məxsusi rusizmlər də var: işpiyonluq, vapor, paçotniklik, zakon, put, qaptan.
Xalq şeiri janrlarının dili onsuz da sadədir; bu mənada Sındırdın balun və pərün Camalun (Cəfərqulu xana məktubundan) misrasında balüpər birləşməsinin elə işlənməsi qrammatik xəlqiləşmə deyil, vəzni doldurmaqdır; Q.Zakirə məktubundan bu misra ilə müqayisə edin: Sınar pərü balı, pozular işi.
M.F.Axundzadə ədəbi dil haqqındakı tezislərində irəli sürdüyü xəlqilik və realizm tələblərinə dram və nəsr dilində əməl edir. Daha doğrusu, dram və nəsrinin dil təcrübəsini ümumiləşdirərək tezislərini yazır.
Mirzə Fətəlinin yazılı ədəbi-bədii nitqdə ən böyük inqilabı o oldu ki, obraz həyatdakı insan kimi danışmağa başladı; obrazla proobrazın dili maksimum uyğunlaşdı. Hətta həyatda olduğu kimi, bədii şəraitdə də insanların cilddən cildə girməsi əks olundu. Bu cilddəyişməni M.Fətəli fərdi danışıq çaları ilə göstərdi: dramaturgiyamızın qədəm açdığı andaca dünya dramaturgiyasının məşhur «Hamlet tələsi» fəndi sınandı. Molla İbrahimxəlilin Molla Həmidlə və nuxulularla danışığında başqa-başqa fərdi nitqlər nümayiş etdirməsi səhnə içində səhnə fəndidir; İbrahimxəlil öz şagirdi Molla Homidlə insan insanla danışan kimi danışır; ancaq özünü fövqəladə şəxsiyət kimi göstərmək üçün nuxulularla danışığında kimyagərlik terminlərinə əl atır. Budur, Molla İbrahimxəlil və Molla Həmidin bir- biri ilə danışığı - elə bil heç «ruhani» deyil, adi «adamlardır».
Deməli, bunların «ruhani leksikonu» olduqca kasıbdır. Onlar öz sahələrinə aid
kifayət qədər söz ehtiyatına malik deyillər, yalnız müəyyən qisim sözləri əzbərləmişlər. Əks halda, ya onların danışıq manerası hər yerdə, hər kəslə eyni şəkıldə olmalı, ya da heç olmasa, öz həmkarları ilə “ali”, sadə adamlarla adi məişət üslubu tərzində qurulmalı idi.
Bir cəhətı də qeyd etmək maraqlı olardı; ilk səhnədə nuxulular sadə şəkildə söhbət edirlər, hiss olunur ki, bunların danışığında heç bir bəzək-düzək yoxdur, davranışlarında və sözlərində sərbəstlik vardır, sanki səhnədə deyil, həyatdakı bir dəstə adamın söhbətinə qulaq asırsan:
“Məşədi Cabbar tacir. Molla, mənim özümün pulum var, amma tamam nisyədədir. Tezliklə ələ gətirmək çox çətindir. Əgər mümkün olur isə, mənim üçün Hacı Rəhimdən min manat al, iki dükanım var, yanında girov olsun.
Hacı Kərim zərgər. Min manat da mənim üçün al, evimi girov verdim.
Ağa Zaman həkim. Min manat da mənim üçün al, övrətimin bağını girov verirəm.
Səfər bəy mülkədar. Min manat da mənim üçün al, kəndim girov olsun ”.
Sonra isə çox maraqlı və təbii bir hadisə baş verir: həmin nuxuluların danışığı başqalaşır, onların bədii sintaksisində dəyişiklik nəzərə çarpır, leksikonunda az-çox fərqli cəhət özünü / göstərir. Bu cahil, dünyəvi tərəqqidən məlumatsız insanlar (şəxsiyyətinə pərəstiş etdikləri Molla İbrahimxəlilə və onun / şəyirdi Molla Həmidə özlərini xüsusi şəkildə, əslində olmadıqları) kimi təqdim etməyə çalışırlar.
«Nuxulular (Molla Həmidə). Çox müştaqvar idik sizi görməyə. Əhvalınız yaxşıdırmı? Damağınız çağdırmı?
Molla Həmid...
Nuxulular. Bəli, belə səfalı yer çox tapılar, amma Molla İbrahimxəlil kimi büzürgüvar ələ düşməz. Aya, biz bu gün o cənabın ziyarətinə müşərrəf ola bilərikmi?
Mollahəmid...
Nuxulular. Əvvələn, o cənabın ziyarəti ümdə mətləbdir. Saniyən, hər birimiz bir töhfeyi-həqir xidmətinə gəlirmişik, əgər qəbul edib öz şəfqətini bizə şamil edə».
Yaxud Molla İbrahimxəlilə müraciətlə:
«Nuxululardan birisi. Sizin kimi büzurgüvarın ziyarəti üçün çəkdiyimiz zəhmət bizlərə eynirahət və səadət göründü» və s.
Burada iki cəbhə üz-üzə durur, hər ikisi də roldadır. Hər iki tərəf bir-birini aldatmağa çalışır. Bu səhnədə obrazların xarakterindən doğan yüksək təbiilik vardır.
Musyo Jordanın da dilində terminlər var, ətrafındakılarla hətta Ibrahimxəlildən də qəliz danışır.
Ancaq bu həqiqətən onun alimliyi ilə bağlıdır, bu onun birbaşa sənətindən gəlır. Onun nitqi ziyalı nitqidir.
Hacı Qara da çox sifətlərə düşür, ancaq bu sifətlərə görə nitqi fərqləndirən psixoloji vəziyyətdir; buna görə də onun danışığı ən çox intonasiya çalar, ilə seçılır, leksıkon ıntonasiyaya tabe olur.
Belə görünür ki, hər iki nitq faktında real danışıq-ünsiyyət aktının norması gözlənmir və ədəbi-bədii nitqin realist təzahüründən, xəlqilik tonundan kənara çəkilir; uzunluğun bir təhri var. Hərəsi bir «hədis» danışır və sözü qurtarınca danış- malıdır (burada şahın xarakteri, müvafıq vəziyyəti açılır - o heç kəsi saxlamır, boş «nağılların» hamısına axıra qədər qulaq asır), ancaq doğrudan da, bu qədər izafət, özgə morfologiyalı (ənva, mahfuz, əimmə, əsagir, xədəmat...), yad tələffüzlü (taifə, təxt, zallə, payitəxt, dəf 'i, diinyaya...), semantikası pərdəli (üftan, qərib, əfsürdə, mütəəlləq, xütəba, müsəmməm, təxvifat, tövsif qasir...) söz işlənməsi realist ədəbi danışıq üçün kəsirdir; az qala, klassik-kitab nəsrinin dilinə çatır (kursivlə verilən söz və izafətlərin kəmiyyətinə diqqət yetirin). Əslində isə belə qəlizliyin özü də realizm naminədir; povestdə hər kəs öz silki mənsubiyyətinə uyğun danışır - obrazlardan hər birinin öz mənsəbinə görə nitqi var: Xacə Mübarək sadə, münəccimbaşı nisbətən sadə dildə danışır, müstövfi Mirzə Yəhyanın nitqi nisbətən qəliz, vəzirin, sərdar Zaman xanın, mollabaşının nitqi daha qəlizdir - xalis saray jarqonu. Bunların müqabilində Yusif Sərracın xalq dilində, ancaq ədəbi sözü: «Mənim məxdumum mollabaşı, mən cənabımzı İranda mətin adamlardan hesab edirəm. Bilmirəm ki, aya, dəli olubsunuz, ya bəng atıbsınız ki, bu qəbil sözləri mənim üzümə deyirsiniz. Mən bir fəqir sərrac babayam. Mən hara, təxtü-tac hara?» və Mirzə Fətəlinin XIX əsrin ədəbi dil normasım əks etdirən müəllif dili - sadə, aydın, lakin yeri gəldikcə ərəb-fars sözlərinə yol verən dili.
Komediyalarının dilindəki ifadə səciyyəli ərəb-fars nümunələri də danışıq dilinə məxsusdur; bunlardan bəziləri ancaq ziyalı dilinə aiddir, ancaq hər halda gündəlik ünsiyyətdə işlənir: müxtəsəri-kəlam, bəşərti ki, bə-qədri-məqdur, piş əz vəqt, bər fərz ki, fılhəqiqə, ittifaqən, ittifaq düşdü, mürəxxəssən, bə-kamali- ədəb, çifayda, tövqi-lə'nət olmaq...
Komediyalarında ondan ötrü ki, povestində ona binaən işlənir. Yenə bu yazılı dilin faktıdır ki, povestdə özünü göstərir: «...haman əhalisi qeyrilərin haqqında buyurmuşlar, nə öz övladlarının»; «Bu hədisi mən onların öz əhvalına isnad edirəm, nə elmlərinə»-danışıq forması belədir: öz övladlarının yox; elmlərinə yox. «Dövlət başçısı» (çar) mənasında ali-üsluba məxsus ümərıayi-dövlət komediyanın dilində «Kimyagər»də ziyalı nitqində (Hacı Nuru şairin dilində), «Hacı Qara»da rəsmi şəxsin (naçalnikin) dilində işlənir.
Komediyaların dilindəki rusizmlər də gündəlik azərbaycanlı danışığından gəlir: xleb-sol («...Kimyagər»), silist, silistçi, başburt, bunt salmaq, mujik, qızıl medal, gümüş medal («Hacı Qara»).
Bədıi dilə məxsus bir fiqur yoxdur ki, Mirzə Fətəli onu tətbiq etməsin. Bədii nitqdə spesifik fiqurlardan biri jarqondur. Povestində saray jarqonunu verir, komedıyasında cadugər jarqonundan uğurla istifadə edir. Budur Məstəlişahın «kuzdrası»:
Dəğdəğəha fətəndi,
Tübbəl-kəra kərəndi.
Tübbəl-kümu gümuha
Biyəndi, yəndi, yəndi.
Bilavasitə Mirzə Fətəlinin adı ilə bağlı aforizmlər və təşbehlər də var: meymunu yadımza salmayım; kamal ata kürkü deyil ki, irslə övlada yetişə; məgər mənim divlərim İran sərbazı idi ki, müftə qulluq edələr; Sərbazlar kəklik sürüsü kimi onun qabağından dağılıb qaçdılar.
Bu qəbildən frazeologizmlər də tipik nümunələrdir: hərif olmaq, şeytana papış tikmək.
Mirzə Fətəlinin onomastikadan istifadəsi də təzəliyi ilə seçilir. Düzdür, antroponimləri bilavasitə janrla bağlıdır-dram və nəsr ondan tələb edir ki, personajlar oxucu və tamaşaçının həyatda gördüyü insan adları ilə göstərilsin: Molla Həmid, Ağa Zaman, Hacı Nuru, Səfər bəy, Heydər bəy, Gülçöhrə, Şəhrəbanu xanım, Sona, Zalxa və s. (klassik bədii dilimizdəki təşbeh – obrazlarla müqayisə edin: Fərhad, Şirin, Züleyxa...). Ancaq onun konkret yer adları (toponimlər) işlətməsi məqsədlidir - dramaturqun realizmi ilə bağlıdır. M.F.Axundzadənin öz personajlarını bilavasitə adbaad yeri, rayonu, kəndi ilə göstərməsı oxucuda zaman va məkan qənaətini möhkəmləndirməyə xidmət edir.
M.F.Axundzadə, hər şeydən əvvəl, ifşaçıdır; hər cür söz və ifadələrlə yanaşı, əyani müqayisədən istifadə edir – bu, təşbehin yeni formasıdır.
«Hekayəti-müsyö Jordan və dərviş Məstəli şah» əsərinin «Əfradi-əhli- məcalis»ində oxuyuruq:
Hatəmxan ağa -Təklə-Muğanlı obasının bəyi, qarabağlı, altmış beş yaşında...
Şəhrəbanu xanım — onun arvadı, qırx beşyaşında...».
İki insan adı və onlarınyaşı qeyd olunur. Bu iki rəqəmin (65 və 45) arasındakı fərqin (20 il) sükutunda tarixi adət -fakt dil açır.
Dramaturji dilində M.Fətəli danışıq normasından daha çox istifadə edir. Onun bəzi sintaktik biçimlərinin danışıq-intonasiya kökünə bələd olmayan adam həmin nitq vahidlərində qrammatik qüsur zənn edər. Məsələn, elə bil, burada cümlə bitkinliyi yoxdur: «Zalxa (yalqız). Vallah, əgər Tarverdi mənim sözlərimdən quldurluğa getsəl Biçarənin heç təqsiri yoxdur» («Hekayəti-xırsi-quldurbasan»). Həmin intonasiya qəlibində feilin şərt forması ilə ifadə olunan xəbər Qarabağ şivələrində inkar məzmunu bildirir - «əyəm filankəs filan işi göreysə» cümləsi «filankəs filan işi görməz» deməkdir.
M.F.Axundzadənin bədii dilinin tarixi-mədəni çəkisi öz fərdi üslubunun çərçivəsinə qapanmır; hətta onun təsiri bütövlükdə dövrünün bədii üslubunu təsir altına almaqla da bitmir; XIX əsr Azərbaycan ədəbi dilinin bütün üslubları onun bədii dilinin işığında müəyyənləşir.

ƏDƏBİYYAT
1. Azərbaycan tarixi. Bakı, Azənəşr. 1960
2. Azərbaycan ədəbi dil tarixi. X-XI əsr, Bakı. Şərq-Qərb. 2007
3. Будагов Р.А. Литературные языки и языковые стили. M.1968
4. Azərbaycan ədəbi dilinin tarixi. “Elm” Redaksiya. Nəşriyyat və poliqrafıya mərkəzi. T.İ.Hacıyev. Bakı. “Elm”. - 2012
Açar sözlər: təfəkkür, tənqidçi, diqqəti çəkmək, səba, qəmzə, peyman

Xülasə
XIX əsr Azərbaycan ədəbi dilinin bütün üslubları. M.F.Axundovun bədii dilinin işığında müəyyənləşir.

Günay Rəfibəyli
Qeyri-müəyyən artiklin ingilis dilində işlənməsi və onun Azərbaycan dilindəki ifadə vasitələri
Hazırda ingilis dili Azərbaycanda geniş yayılmış və dilimizə müəyyən təsir göstərməkdədir. Bu ilk növbədə dilimizin leksikasına da təsir edir. Son vaxtlar ingilis dilinə mənsub olub dilimizə daxil olan terminlər Azərbaycan dilinin lüğət tərkibini daha da zənginləşdirmişdir. Müşahidələr göstərir ki, ingilis dilinin təkcə dilimizin leksik qatına deyil, eləcə də qrammatikasına təsiri danılmazdır.Bu baxımdan da, qeyri-müəyyən artiklin ingilis dilində işlənməsi və onun Azərbaycan dilindəki ifadə vasitətələri bir tədqiqat obyekti kimi maraq doğurur.
Artikl ismi təyin edən köməkçi sözdür. İngilis dilində iki cür artikl var: Qeyri-müəyyən artikl və müəyyən artikl.Məqaləmizdə qeyri-müəyyən artikldan söhbət açacağıq.Qeyri- müəyyən artikl qədim ingilis dilində olan “an(one) ” sözündən yaranmışdır və dilimizə bir çox hallarda bir sözü kimi tərcümə olunur. Məsələn,
A smile illuminated the tobacconist’s face (J.G.).
Siqaret satan oğlanın üzünü bir təbəssüm nurlandırırdı.
It is a position of great difficulty(A.C.).
Bu çox çətin bir vəziyyətdir.
İngilis dilində qeyri-müəyyən artikl dilimizdə əsasən “bir” miqdar sayı ilə ifadə olunduğundan və bu funksiyanı daşıdığından Azərbaycan dilində “bir” miqdar sayı barədə qısaca məlumat verək.
Azərbaycan dilində “bir ” sözünün istifadə yerləri olduqca müxtəlif və genişdir. Elə bir bədii, elmi əsər və məqalə səhifəsi çətin tapılar ki, orada müəyyən qədər bir sözünə təsadüf edilməsin.Bu isə dilimizdə bir sözünün işlənməsinin məna zənginliyini, onun küllü miqdarda müxtəlif variantlarda çıxış etməsini bir daha sübut edir.
Azərbaycan dilində “bir” sözü aşağıdakı məqamlarda işlənir:
1. Azərbaycan dilində bir sözü hər şeydən əvvəl, sayların ilk vahididir.Bu zaman bir sözü əşyanın kəmiyyətini, miqdarını bildirməyə xidmət edir.Məsələn,
Məndən başqa atamın iki oğlu, bir qızı var idi (A.Ş).
Həmin görüşdən bir həftə keçdi.
Leyla xanımın xidmətçisi bir məktub gətirdi (M.S.O.)
2.Bir sözü birinci növ təyini söz birləşməsinin tərəfləri arasında işlənərkən öz əsas mənasını itirir, qeyri-müəyyənlik bildirir, təyinin mənasını qüvvətləndirir və buna görə də əşyanın təyinlik dərəcəsini axtarır. Dilimizdə bir sözünün bu vəzifədə işlənməsinə daha çox rast gəlmək olur. Məsələn,
Dar bir cığırla sıx ağacların altından kiçik bir təpəyə dırmanırdıq.(A.Ş.)
Çölə çıxan kimi güclü bir külək onu qucağına aldı.(M.İ.)
Maşın böyük bir evin qabağında dayandı.(S.R.)
Bir sözü bir sıra birinci növ təyini söz birləşmələrinin əvvəlində də işlənə bilir.
Məsələn: Bir böyük bağ olur.
Hər şitil, tənək
Bir quran, yaradan ellər bizdədir (S.V.).
Sən də bir yaxşı çay hazırla (S.R.).
3.Bir sözü heç bir şəkilçi qəbul etmədən eyni sözunə yaxın bir mənada işlənir və bu zaman bəzən iş və hərəkətin eyni yerdə icrasını, bəzən də əşyaların bir-birinə oxşarlığını, bir-birilə eyni olduğunu bildirir. Məsələn,
Biz Zakirlə sözləşmişdik ki, bir ildə, bir ayda, bir gündə evlənək. (S.R.)
Bu işdə kəndli də, ziyalı da, hətta istəsəniz baqqal da bir cəbhədə olmalıdır(M.İ.)
4.Bir sözü ayrılıqda ədat mənasında işlənərək əsasən təkid, tələb etmə, qəzəb,arzu və xahiş bildirir. Məsələn,
Yaxşı olar ki, həkimbaşı Mirzə Mehdiyə adam göndərəm, gəlsin bir baxsın.(Ə.H.)
Ay qız, bir məni başa sal görüm, zəlzələ nə vaxt olacaq. (C.C.)
5. Bir, bir də sözləri bağlayıcı yerində işlənərək əsasən həm, həm də, bəzən isə
gah, gah da bağlayıcılarının mənalarına uyğun gəlir və əlavə bölgü bildirir.Məs,
Əhməd bir Araza, bir də Vanyaya baxdı.(A.Ş.)
Tofiq bir ona, bir Rəxşəndəyə baxıb gülür.(M.İ.)
6.Bir sözü, də bağlayıcısı ilə işlənərək iş, hal və hərəkətin ikinci dəfə, yenidən
icra olunduğunu bildirir. Məsələn,
Xudayar bəy bir də qapını döydü.( C.M.)
Süleyman, mən dedim ki, siz bir də bu tərəflərə qayıtmazsınız (M. İ.)
7. Y.V.Cəmənzəminlinin əsərlərində bir sözü bəzi sözünün yerində də işlədilmişdir. Məsələn,
Jenya Zinanın qulağına bir şeylər pıcıldadı.
Qızlar addım səsləri eşidərək geri döndülər və bir-birinə bir şeylər pıçıldadılar.
( Y.V. Çəmənzəminli)
Bir sözü müxtəlif şəkilçi və sözlərlə işlənərək dilimizdə söz yaradıcılığında mühüm rol oynayır. Həmin sözün vasitəsilə müxtəlif mənalı düzəltmə və mürəkkəb sözlər, eyni zamanda ifadələr yaranır. Məsələn,
Birlik, bircə, birər, birdən, birgə, birləşmək, canbir, birbaş, bircə-bircə, minbir, bir-bir, birmənalı, hər biri, bir qədər, bir neçə, bir-birinə, qəlbbir.
İngilis dilindəki qeyri-müəyyən artiklin Azərbaycan dilindəki “bir” sözü ilə əvəz¬lənməsi haqqında müxtəlif mülahizələr söylənilmişdir. Bu barədə rus dilində olan« один» leksemi ilə də bağlı fikirlər mövcuddur. Bu baxımdan “ Dilin struktu¬rası və onun müasir təhlil metodları“( B,1986) əsərində E. Hacıyevin “İngilis dilində qeyri-müəy¬yənlik artikli və müasir Azərbaycan dilində bir sözü” adlı məqaləsi maraq do¬ğurur. O qeyd edir ki, A.N. Kononov, S.S. Mayzel, N.K.Dmitriyev və başqalarının türk dillərində “bir” sözünün qeyri-müəyyənlik artikli funksiyası daşıması haqqındakı fikirləri həqiqətə uyğundur və həqiqətən “bir” sözü qeyri-müəyyən artikl kimi formalaşmaqdadır.
Şübhəsiz ki, burada “bir” sözünün qeyri-müəyyən artikl funksiyasında işlənməsi konktekstdən aydın olur. Alim öz fikirlərini sübuta yetirmək üçün aşağıdakı qənaətə gəlir: “Bir sözü qeyri-müəyyənliyin ifadə olunmasında əsas qrammatik vasitələrdən biri kimi çıxış edir. Çoxmənalı və çoxfunksiyalı sözlər sırasına daxil olan bir sözü kontekstdə müxtəlif mənalar kəsb edir. Biz burada məsələyə mətndaxili təhlil baxımından yanaşırıq və bir sözünün ancaq qeyri-müəyyənlik artilkli funksiyası ilə bağlı olan mənalarını araşdıracağıq.” (2.s.122-124). Müşahidələr göstərir ki, “ bir +isim” birləşməsi kontekstdə həm say, həm say + qeyri-müəyyənlik artikli, həm də yalnız qeyri-müəyyənlik artikli funksiyasında işlənə bilir. Bəzi hallarda “bir” sözü ancaq miqdar sayı funksiyasında çıxış edir. Bu, adətən “ bir” sözünün zaman, məsafə, ölçü, kəmiyyət, çəki bildirən isimlər qarşısında işləndiyi hallarda daha aydın hiss olunur. Məsələn, Yağış bir saat əvvəl dayanmışdı (M.S.O.)
Bu cümlədə “bir” sözü miqdar saylarının ilk vahidi kimi çıxış etdiyindən ancaq saydır və saydan başqa heç bir leksik yük daşımır. Onun say olduğunu oppozisiya yolu ilə də sübut etmək mümkündür, yəni verilmiş cümlədə bir sözünün əvəzinə digər miqdar saylarını işlətmək olar: bir saat, iki saat. Elə birləşmələr var ki, orada bir sözü ikili məna daşıyır, yəni miqdar sayı və qeyri-müəyyənlik artiklinin mənaları çulğalaşır. Məsələn,
Qabaqda göy buxara papaqlı, kəhər atlı bir oğlan gəlirdi ( İ. Ş.)
Burada bir sözü qeyri-müəyyənliklə yanaşı, təklik, vahidlik bildirir. İkili məna daşıması bir sözünü say və qeyri-müəyyənlik artikli kimi müəyyənləşdirilməsində bəzən çətinlik törədir. Belə hallarda məntiqi vurğu və kontekst köməyimizə gəlir. Əgər bir sözü məntiqi vurğu daşıyırsa onda o, miqdar sayı, vurğusuzdursa qeyri-müəyyənlik artikli olur. Bəzi hallarda isə bir sözü kontekstdə ancaq qeyri-müəyyənlik artikli funksiyasında çıxış edir. Məsələn,
Xeyli gedəndən sonra bir kəndə çatdıq.(İ.Ş.)
Bu cümlədə bir sözü ancaq qeyri-müəyyən artikl funksiyasında işlənir. Həmin cümləyə oppozisiya nöqteyi nəzərindən yanaşsaq, “iki kənddə” variantı alınardı ki, bu da məntiqi cəhətdən mümkün deyil, çünki eyni zamanda “iki kənddə çatmaq” qeyri-mümkündür. Bir sözünün qeyri-müəyyənlik artikli funksiyasında işlənməsi onun fonetik, semantik cəhətdən müəyyən dəyişikliklərə uğradığını göstərir. Hind- Avropa dillərində qeyri-müəyyənlik artiklinin tarixən bir miqdar sayından əmələ gəlməsi və həmin artiklin məhz tək halda olan isimlərin qarşısında işlənməsi, artikl funksiyasında məntiqi vurğunun düşməsi, semantik mənanın zəifləməsi bir daha sübut edir ki, müasir Azərbaycan dilindəki bir sözü ya artıq qeyri-müəyyən artilkl kimi formalaşmış, və ya formalaşmaqdadır. Beləlikllə, müasir Azərbaycan dilində bir sözü amonim mənalı sözdür. O həm miqdar sayı, həm də qeyri-müəyyənlik artikl kimi işlənə bilir ki, bu da kontekstlə bağlıdır. E. Hacıyevin mülahizələrinə nəzərən topladığımız materialı belə qruplaşdıra bilərik:
1.Say nitq hissəsi kimi
1.The housekeeper told Edwin to buy a kilo of apples for cooking a pie at Christmas night.(C.D.)
Evin sahibi Edvindən xahiş etdi ki, Milad bayramında piroq bişirmək üçün ona bir kilo alma alsın.
2.A week passed but there was no letter from Fleur.(J.G.)
Bir həftə keçdi, amma Flördən heç bir xəbər yox idi.
3.He was so impressed by the girl’s beauty, he couldn’t say a word.(C.D.)
Qızın gözəlliyi onu elə valeh etmişdi ki, o, bir söz də deyə bilmədi.
2. Say və qeyri-müəyyən artikl kimi
1.Henry was a spare, neat valet.(A.C.)
Henri arıq, səliqəli bir xidmətçi idi.
2.Little Toomai was a clever and kind elephant.(R.K.)
Balaca Tumay ağıllı və mülayim bir fil idi.
3.Edward that sailor fellow was a witty handsome young man.(C.D.)
Edvard – o dənizçi oğlan ağıllı və yaraşıqlı bir gənc idi.
3.Yalnız qeyri-müəyyən artikl kimi
1.George went about two miles and riched a country.(C.D.)
Corc iki mil gedəndən sonra bir kənd mehmanxanasına çatdı.
2.After a long voyage in the sea they got to an island.(R.K.)
Dənizdə uzun müddət səyahətdən sonra onlar bir adaya gəlib çıxdılar.
3. Sailing with Mont in a boat Fleur riched a port.(J.G.)
Montla bir qədər qayıqla gedəndən sonra Flör bir limana çatdı.
Beləliklə, Azərbaycan, eləcə də türk dillərində bir sayından bəhs edən Lanışev, Ernits, Ramsted, Yeqorov, Samayloviç, Şerbak, Kononov, Banq, Brokelman, Levitskaya, Xəlilov və başqaları bir sayının Hind-Avropa dillərindəki qeyri-müəyyən artiklin ekvivalenti deyil, adı çəkilən artiklin funksiyasını daşıdığını qeyd etmişlər.Eləcə də araşdırmalarını ingilis və Azərbaycan dilində müqayisəli şəkildə bu məsələni araşdıran E. Hacıyev qeyd edir ki, qeyri müəyyən artikl tarixən bir miqdar sayından əmələ gəlmiş və bu Azərbaycan dilində bir sözü vasitəsilə formalaş¬maq¬da¬dır və kontekstdən asılı olaraq miqdar sayı ilə eynilik təşkil edir.
Beləliklə, araşdırmalarımızdan aydın olur ki, ingilis dilində qeyri-müəyyən artikl Azərbaycan dilində üç halda müşahidə olunur:
Birinci halda miqdar sayı yerində;
İkinci halda miqdar sayı və qeyri- müəyyənlik funksiyasının çulğalaşdığı məqamında;
Üçüncü halda qeyri- müəyyənlik funksiyası daşıdıqda.
Qeyd etmək lazımdır ki, ingilis dilindəki qeyri- müəyyən artikl mətndən asılı olaraq bir miqdar sayı vasitəsilə qeyri- müəyyənlik funksiyası daşıyır və bu tərcümə əsərlərində daha aydın görünməkdədir.
Fikrimizcə bu əsasən üç yolla formalaşmaqdadır:
1.Ünsiyyət vasitəsilə dilimizdə formalaşan qeyri-müəyyənlik;
2.Tərcümələr vasitəsilə dilimizdə formalaşan qeyri-müəyyənlik;
3.Dillərin inteqrasiyası vasitəsilə dilimizdə yaranan qeyri-müəyyənlik.
Deyilənlərdən belə nəticəyə gəlmək olar ki, Hind-Avropa dillərindən fərqli olaraq
Türk dillərində, o cümlədən Azərbaycan dilində qeyri-müəyyən artikl yoxdur.
Lakin bir miqdar sayı qeyri-müəyyənlik funksiyası daşıdığı halda dilimizdə də bu əlamət formalaşır.

İstifadə olunmuş ədəbiyyat:
1.Гаджиев Э. « Функционально-семантический анализ слов “one” и “bir” в сов¬ременном английском и азербайджанском языках» namizədlik dissertasiya¬sının avtoreferatı. Баку,1987
2.Cтруктура языка и современные методы ее анализа. Баку,1986
3.Musayev O. İngilis dilinin qrammatikası.Bakı,2003
4.Novruzov R. “Bir” sözü qeyri-müəyyənliyin ifadə vasitəsi kimi. Azərb.E.A.-nın xəbərləri. Ədəbiyyat,dil və incənənət seriyası. Bakı,1975
5.Xəlilov R. Saylar. Bakı,1978
6.Xəlilov R. Azərbaycan dilində qeyri-müəyyən saylar. Dil ədəbiyyat seriyası. Bakı, 1969
7.Gordon E. M., Krylova I.P. The Use of Articles in Modern English. Moscow,1964
8.Agatha Christie. Murder on the Orient Express. New-York,1980
9.Charles Dickens. Cricket on the Hearth. New-York,1994
10. Jon Galsworthy. Forsyte Saga. New-York,1975
11.Rudyard Kipling. The Jungle Books. New-York,1981

Summary
The article deals with the indefinite article and its means of expression in Azeri language.The similarities and differences between indefinite article and cardinal numeral “one” in Azeri language are investigated in this article.

Резюме
В статье говорится о неопределенном артикле и способы его выражения в Азербайджанском языке. Аналогичные и различные свойства между неопреде¬лен¬ным артиклем и количественным числительным « один» в Азербай¬джан¬ском языке исследуется в этой статье.

Açar sözlər: qeyri-müəyyənlik, “bir” miqdar sayı, qeyri-müəyyən artikl
Key words: indefiniteness, cardinal numeral “one”, indefinite article

Rəyçi: dosent Abbas Abbasov

Гусейнзаде Вафа Рифат гызы
Семантическая классификация азербайджанских и русских паремий с концептом «труд»
В современном контрастивном языкознании при анализе языковых единиц отдельных уровней для изучения представленности лексических единиц того или иного концепта как на материале родственных, так и неродственных, контактирующих или географически отдаленных языков применяется когнитивный подход. В рамках настоящей статьи мы задались целью исследовать лексико-семантическую представленность концепта «труд» в паремийном пространстве двух соседствующих неродственных языков, представляющих тюркскую (азербайджанский) и славянскую (русский) языковые семьи. Поскольку история языковых контактов этих народов изучена достаточно обстоятельно, то автор настоящей статьи не ставит перед собой цели обращения к данной проблеме. Мы отталкиваемся от повышенного интереса лингвистической науки к паремическому фонду отдельных языков в аспекте его антропологической составляющей. И такой интерес не случаен, ибо в паремиях хранится отражение человеческого сознания. В них в предельно сжатой форме отражен менталитет, мировосприятие, четко выражены нормы поведения того или иного этноса, социума, той или иной социальной группы.
Актуализация идеи В. фон Гумбольдта о языке «как деятельности народного духа» способствовала переходу от лингвистики «имманентной» к антропологической лингвистике, поставившей перед собой цель изучить язык в тесной связи с сознанием, мышлением, духовной и практической деятельностью человека, идущая от идей. Паремии того или иного языка отражают ментальные ценности, которые дают наиболее полную информацию о народе. Сравнение фразеологизмов и паремий родственных и неродственных языков дает лингвистам богатый материал, позволяет судить о степени эквивалентности единиц, наличии семантических лакун, а также об оптимальных путях их перевода.
Нет сомнений, что в систему ценностей азербайджанского и русского народов, наряду с концептами «истина», «правда», «долг», «бог», «судьба», «жизнь», «смерть», «свобода» и др., несомненно, входит и «труд».
карто¬теку пословиц и поговорок автор составила по материалам словарей пословиц и поговорок русского языка (1-7). А материал азербайджанских паремий извлечен нами из одноязычных (азербайджанских и русских) и двуязычных (русско-азербайджанских и азербайджанско-русских) словарей пословиц и поговорок (8-12). Нами была составлена картотека паремий, репрезентирующих концепт ТРУД в паремиях исследуемых языков. В нее вошло примерно 349 единиц.
Мы изучили азербайджанскую и русскую научную литературу по контрастивной лингвистике, паремиологии. Проведенный нами сопоставительный анализ собранной картотеки паремий с концептом ТРУД в азербайджанской и русской лингвокультурах позволил выявить национальную специфику значений родного (азербайджанского) и русского языков, установить общие и специфические черты указанных терминов и определить значимость специфики данных единиц в межкультурном формате общения.
В современной лингвистической литературе имеется ряд понятий, разграничение которых не нашло должного заключения. До сих пор нет четких дефиниций таких лингвистических терминов как семантическое пространство языка, концепт, концептосфера языка. Из перечисленных понятий для нашего исследования наиболее значим термин концепт.
В научной литературе имеются следующие определения термина концепт. По Д.С. Лихачеву, концепт выражается некими образами, возникающими в процессе того или иного явления и «является результатом столкновения словарного значения слова с личным и народным опытом человека. Рассматривая, как воспринимается слово, значение и концепт, мы не должны исключать человека <…>, потенции концепта тем шире и богаче, чем шире и богаче культурный опыт человека <…>, и чем меньше культурный опыт человека, тем беднее не только его язык, но и его “концептосфера”», – пишет Д.С. Лихачев (13, с.285).
В.З. Демьянков считает термины понятие и концепт историческими дублетами. Н.Ю. Шведова говорит о том, что «концепт – это содержательная сторона словесного знака, за которой стоит понятие, способное дифференцироваться» (14, c.603). В.А. Маслова также утверждает, что концепт опосредованно возникает из значения слова, является результатом столкновения его словарного значения с личным и народным опытом человека. Один из ведущих специалистов в российской когнитивной науке Л.О. Чернейко пишет: «Концепт – это имя, собравшее в пучок всю стоящую за ним в данной культуре логическую и сублогическую информацию о значимом явлении» (15, c.65). Определение термина «концепт» находим и в работах И.Ю. Никишиной (16) и др.
В целом же, утверждение в науке термина концепт обозначило новую ступень в достижении способов, закономерностей взаимодействия языка, сознания и культуры, что привело к новым аспектам взаимодействия лингвистики, когнитологии, культурологии, психологии, философии.
Мы считаем оправданным то, что в современной контрастивной лексикологии научный интерес направлен на изучение возможностей отражения отдельных концептов в составе паремий. И прежде, чем приступить к практическому исследованию паремий с концептом ТРУД обратимся к трудам по паремиологии в русском и азербайджанском языкознании.
В русском языкознании изучением разных аспектов паремиологического фонда русского языка занимались многие лингвисты. Однако нас интересует вопрос изученности тех или иных концептов, представленных в паремиях. Изучение системы ценностей духовной культуры народа или народов через призму языковых данных мы находим в исследованиях А. Вежбицкой (17), Е.С. Кубряковой (18), Ю.С. Степанова (19), И.А. Стернина (20), В.Н. Телии (21) и др. Лингвистическая природа азербайджансих пословиц была исследована Б.Г. Таирбековым (22), Г. Юсифовым (23), З. А. Ализаде (24), И. Гамидовым (25) и др. Однако заметим, что концепт ТРУД в паремийном пространстве азербайджанского языка специально не изучался, не встретили мы и работ сопоставительного и контрастивного порядка с ним.
Обращение к русской лингвистической науке показало, что описанию семантического поля «труд» в русской и польской паремиологии посвящена работа Н.А. Косенко (26). Е.В. Ганапольская исследовала русское фразеосемантическое поле «труд» в сопоставлении с английским языком (27). Лексико-семантическое поле «отношение человека к труду» в русских народных говорах стало предметом анализа М.А. Ереминой (28). Лексической репрезентации концепта ТРУД и некоторых особенностей посвящена работа Г.В. Токарева (29).
Специальному лингвистическому исследованию паремий, в частности, проблеме описания отраженного в них концепта ТРУД на материале русской паремиологии посвящена кандидатская диссертация Л.В. Басовой «Концепт ТРУД в русском языке (на материале пословиц и поговорок) (30). В диссертации Л.В. Басовой выделены четыре основные группы концептуальных признаков: место труда в жизни человека, характеристика труда, результаты труда, поведение людей в соответствии с их отношением к труду.
Более дифференцированная классификация паремий с исследуемым концептом представлена в кандидатской диссертации Т.В. Гонновой «Социокультурные характеристики концепта ТРУД в русском языковом сознании» (31). Русские паремии разделены ученым на следующие семантические блоки: мотивировка необходимости, целесообразности хорошо работать и характеристика хорошего работника; труд – смысл жизни человека; работа как условие жизни, выживания человека; как следует работать и каким должен быть результат работы; рациональная организация труда; вознаграждение за труд; условия работы; условия достижения хороших результатов; критерии оценки работы; характеристика (физического) труда, этапов его выполнения; характеристика женского труда, умений женщины работать; ошибки при выполнении работы; работа и отдых; плохая работа порицаема, характеристика бездельника; мотивировка бессмысленности работы, стараний при ее (быстром) выполнении. (31, с. 185-192). Данную семантическую классификацию пословиц и поговорок, считаем убедительной и приложим ее к азербайджанским паронимам с этим концептом.
В пределах указанных семантических блоков Т.В.Гоннова выделяет подблоки. Так, например, в блок «Как следует работать и каким должен быть результат работы» входит 15 подблоков: в работе следует быть прилежным, трудиться следует честно, много, качество работы должно быть высоким, трудиться следует с ранних лет и др.
При распределении паремий концепта ТРУД по семантическим блокам мы столкнулись с проблемой взаимосвязанности сем. Вследствие этого в ряде случаев оказывается сложным отнести конкретную паремию к тому или иному семантическому блоку.
Следует отметить, что в паремиях русского и азербайджанского языков, труд, работа, в большинстве случаев, оцениваются положительно. В труде и ежедневной работе заключается смысл жизни представителей этих народов. Он положительно действуют на людей, доставляет им удовольствие и радость, разнообразит их жизнь. Русские паремии, представляющие собой моральный кодекс социума следующие: Без труда жить – только небо коптить. Землю солнце красит, а человека – труд; Труд, труд и труд – вот три вечных сокровища; Благо людей в жизни, а жизнь в труде; Человек рожден для труда и т.п. Этим русским паремиям эквивалентны по значению следующие азербайджанские паремии: Əmək sərvət mənbəyidir (букв. «Труд – источник богатства»); Əmək şöhrətdir (букв. «Труд – доблесть»); Əməklə ucalırıq biz (букв. «Мы славимся трудом»); Əməyi saleh olan çatar mətləbə (букв. «Чей труд на добро, тот достигнет цели»); İş adamın cövhəridir (букв. «Труд – сущность человека»). В этих и других паремиях азербайджанских паремиях труд представлен как смысл жизни, как почетное занятие: İş adamın cövhəridir (букв. «Работа – суть человека»); Adam aşını-işini bilməlidir (в знач. «Человек должен знать свое дело»); İşləyən dəmir işıldar (букв. «Железо в работе блестит»); Atlar işlər, ər öyünər (букв. «Кони трудятся, человек гордится»); İş insanı safa çıxarar (букв. «Работа славит человека»); İş ustasından qorxar (букв. «Дело мастера боится») и т.п.
В семантический блок паремий, в котором приводятся доказательства необходимости трудиться, можно включить следующие русские и азербайджанские единицы: На полатях лежать – так и хлеба не видать; Лень мужика не кормит; Не потрудиться, так и хлеб не родится; От труда и сыт и богат будешь; Держись сохи плотнее, будет прибыльнее; Хочешь есть калачи, так не сиди на печи; Работай до поту – поешь в охоту; Шевелись, работай, ночь будет короче; Работай боле – тебя и помнить будут доле; Будешь в работе – будешь в почете; Народный почет по работе течет; Кто первый в труде, тому слава везде; Всякое дело человеком ставится, человеком и славится; По одежде не суди, по делам гляди; По твоим делам о тебе судят и т.п. Их азербайджанские эквиваленты таковы: Əməksiz sözdə təsir olmaz (букв. «Слово без дела не имеет воздействия»), Əmək xoşbəxtliyin açarıdır (букв. «Труд – ключ к счастью»); İşinə yaxşı baxarsan işdə sənə yaxşı baxar (букв. «Хорошо посмотришь на работу и работа на тебя хорошо посмотрит»); İşlə - dişlə (букв. «Работай – кусай»); İşləməyən dişləməz (букв. «Кто не работает, тот не кушает»); İşləyən dişləyər işləməyən dişləməz (букв. «Тот, кто работает, тот кушает, а кто не работает, тот не кушает»); İş yiyəsi işdə gərək (букв. «Хозяин труда должен быть на работе»); İşçi işdə gərək (букв. «Работник должен быть на работе»); İşə getməyən oğlum olunca, işə gedən öküzüm olsun (букв. «Лучше работающий вол, чем неработающий сын») и т.п. Это паремии из семантического блока «работа приносит достаток в дом», «кто хорошо и много работает, у того хороший аппетит и сон», «работающего человека уважают», «о человеке судят по его работе» и т.п.
Анализируя азербайджанские паремии, мы заметили, что среди них количественно выделяется сема «результат работы». Она отражена в паремиях как: İşlək at arpasını artırar (букв. «Рабочая лошадь преумножит ячмень»); Qeyrəti olan torpağı qızıla döndərər (букв. «Усердный человек превратит землю в золото»); Nə əkərsən, onu biçərsən (букв. «Что посеешь, то и пожнешь»); Halva-halva deməklə ağız şirin olmaz (букв. «Сколько не повторяй «халва», во рту сладко не будет»); Cəfa çəkməyən səfa görməz (букв. «Кто трудится, тот прославится»); Zəhmət yemək istəmir, amma özü yedirdir (букв. «Труд не просит поесть, он сам кормит»); Zəhmət torpaqda, nemət süfrədə (букв. «Труд на земле, достаток на столе»); İşlə nökər kimi, ye ağa kimi (букв. «Работай как раб, ешь как господин»); Zəhmət çəkməyən bal yeməz (букв. «Кто не трудится, тот не ест мед»); Bir buğda əkməsən, min buğda biçməzsən (букв. «Не посадишь одно зерно, не пожнешь тысячу зерен»); Zəhmət batmaz (букв. «Труд не пропадает»); Əkində əkməyən xırmanda ağlar (букв. «Тот, кто во время посева не сажает, тот во время урожая плачет»); Acıqla iş görən zərər çəkər (букв. «Кто выполняет работу со злостью, тот несет ущерб»); Bərəkət hərəkətdədir (букв. «Достаток – в работе») и т.п. Таких паремий в азербайджанском языке много.
Всякий труд будет результативным, если будет рационально организован. В азербайджанском языке паремий, выражающих это значение, много, например: Bir işi qurtarmadan başqa işə başlamazlar (букв. «Не начинай другого дела, не завершив первое»); İşi başlayan yanda qoymaz (букв. «Тот кто начал работу не оставит ее в стороне»); Çörəyi ver çörəkçiyə, bir çörək də üstəlik (букв. «Хлеб дай пекарю и пяток в придачу»); Bu günün işini sabaha qoymazlar (букв. «Не оставляй на завтра сегодняшнюю работу»); Uşaqa iş buyur – ardınca yüyür (букв. «Прикажешь ребенку – сам последуешь за ним»); Başıbilənsiz iş olmaz (букв. «Во главе дела нужен мастер»); Bənnasız divar olmaz (букв. «Без строителя стену не возведешь»); Qalan işə qar yağar (букв. «На оставленную работу выпадет снег»); Bir vurmaqla ağac yıxılmaz (букв. Одним ударом дерево не свалишь); Bir işi başlamağa çalış, özü qurtarar (букв. «Постарайся начать дело, оно само завершится») и т.п.
Сема «критерии оценки труда» присутствует в паремиях обоих языков. Так, в русском языке это: Конец – делу венец; Конец дело венчает (красит) и т.п. В азербайджанском языке: Bitmiş işdən gül iyi gələr (букв. «Законченная работа благоухает»); Sözün ilə işin bir olsun (букв. «Пусть дело и слово не расходятся»); Zəhmət batmaz (букв. «Труд не пропадает»).
Логично включить в круг сем концепта ТРУД и антонимичные по значению лексемы отдых, отдыхать, веселье, веселиться, позабавиться, ибо всякий труд обязательно предполагает и отдых, веселье, например: Мешай дело с бездельем, проводи век с весельем; Есть время работать, есть и веселиться; Умей дело делать – умей и позабавиться; В субботу – на работу, в воскресенье – на веселье; Веселье делу не помеха; Умей работать, умей и веселиться; Гуляй, да не загуливайся; Девушка, гуляй, а своего дела не забывай; От лишнего веселья работа тоскует; Кудри завивай, да про дела не забывай; Сначала пахать, а потом уж отдыхать; Хорош отдых, когда работа сделана; Сделал дело – гуляй смело; Повеселимся и спляшем, только пашню вспашем. Приведем азербайджанские паремии данного семантического блока: Əvvəl zəhmət çəkən sonra rahat olar (букв. «Тот, кто сначала трудится, тот потом отдохнет»); Yazda çalan qışda oynar (букв. «Тот, кто осенью жнет, тот зимой танцует»); Cavanlıqda qazanan qocalıqda dincələr (букв. «На заработанное в молодости отдохнешь в старости»); Zəhmət çəkməyən rahatlıq görməz (букв. «Тот, кто не трудится тот и не отдохнет»); Zəhmət çəkməyən rahatçılığın qədrini bilməz (букв. «Тот, кто не трудится, тот и не знает цену отдыха»); Əvvəl zəhmət çəkən sonra rahat olar (букв. «Сначала потрудишься, потом отдохнешь»); Yazda çalan qışda oynar (букв. «Тот, кто весной трудится, тот зимой танцует») и т.п. Однако следует заметить, что в азербайджанском языке в подобных паремиях наблюдается вариативность компонентов.
В паремиологическом фонде социумов исследуемых нами языков, выражающем отношение к труду, важное место занимают паремии с семантикой «справедливое или несправедливое вознаграждение за труд». В данный семантический блок входят: В поле серпом да вилой, так и дома ножом да вилкой; Что заработал, то и получил: ударник – хлеб, а лодырь – пост; Какова работа, такова и плата; По одежде заплата, по работе плата и т.п. Заметим, что в азербайджанском языке к пословицам этого семантического блока относятся: Səndən hərəkət, məndən bərəkət (букв. «От тебя действие, от меня достаток»); İş başından aşınca, dövlət cibindən daşar (букв. «Когда дел не впроворот, достатком карманы полны»); Bal tutan barmaq yalar (букв. «Кто мед производит, тот пальцы облизывает») и т.п.
В обеих лингвокультурах порицается ленивое отношение к труду, делу работе. Не удивительно, что этo один из наиболее многочисленных блоков. В русском языке это: В пашне огрехи, а на кафтане прорехи; У ленивого что на дворе, то и на столе (ничего); Где лодырь ходит, там земля не родит; И скотина лодыря не любит; Курица не птица, лодырь не человек; Лодырь да бездельник – им праздник и в понедельник; С лодырем поведешься – горя наберешься; Плох тот, кто есть ретив, а работать ленив; Ленивому всегда праздник; Лежит на боку да глядит за Оку; Руки в боки, глаза в потолоки; Лентяй и сидеть устает; У лентяя закон простой: работай час, полсмены стой; Ленивому и ленится лень; Ленивый сидя спит, лежа работает; И рада бы, пряла, да лень напала; К работе ленивый, к обеду ретивый; На работу так-сяк, а на еду мастак; Праздный живет – только небо коптит; Жнет не сеяв, ест не веяв; Ударнику уважение, лодырю презрение; Ест за вола, а работает за комара; Работает, как ребенок, а ест, как детина. Здоров на еду, да хил на работу. Хорош детинка, да с отлынкой. Лежебок завсегда у праздника; Лодырю всегда нездоровится. Я еще в пеленках, а лень моя уже была с телёнка. Пословицы этого семантического блока в азербайджанском языке следующие: Nə qoyuna gedər, nə qapıda hürər (букв. «За баранами не пойдет, и во дворе не полает»); Sən ağa mən ağa inəkləri kim sağa (букв. «Ты – господин, я – господин, кому коров пасти?»); Əкəndə yox, bicəndə yox, yeyəndə ortaq qardaş (букв. «Во время засева – нет, во время покоса – нет, а как кушать – так сводный брат»); Yeməyin qulu, işləməyin xəstəsi (букв. «Раб еды, больной для труда»); Tənbələ iş buyur, o sənə nağıl danışsın (букв. «Лентяю дай работу, он станет тебе сказки рассказывать»); Tənbəllik azar artırar, işləmək canı saf eylər (букв. «Лень болезнь умножает, работу душу очищает»); Tənbəllik kasıblığın əvvəlidir (букв. «Лень – начало бедности»); Tənbələ özgə ölüm bayramdır (букв. «Для лентяя чужая смерть праздник»); Təmbəl həmişə fikirdədir (букв. «Лентяй всегда в раздумьях»); Təmbəl gələr işdən ayırar (букв. «Лентяй придет – от работы оторвет»); Təmbələ dedilər qapını ört, o dedi külək örtər (букв. «Лентяю сказали «Закрой дверь», он сказал: «Ветер закроет»); Təmbəlin xahişi: «Ver yeyim, ört yatım, ğözlə canım çıxmasın» (букв. «Просьба лентяя: накорми да накрой, да чтобы я не умер – постой рядом»); Təmbəllik xəstəlikləri artırır, iş canı təmizləyir (букв. «Лень преумножает болезни, работа очищает душу») и т.п.
В паремиологическом фонде исследуемых нами языков имеются семантические блоки «жизнь устроена несправедливо», «не всегда работающий человек живет хорошо», «социальная несправедливость в распределении материальных благ».
«Отрицательная оценка труда», «сомнение в целесообразности трудиться» отражены в русских и азербайджанских паремиях. Таких пословиц в исследуемых языках меньше, чем пословиц и поговорок, положительно характеризующих труд, например в русском языке: От трудов праведных не нажить палат каменных; И с топора не богатеют, а горбатеют; От работы не будешь богат, а будешь горбат; От работы и лошади дохнут; Пиво с кваском, лошадь с запинкой да человек с ленцой два века живут; Тяни лямку, пока не выкопают ямку; Ретивая лошадка недолго живет. Вместе с тем, в русских паремиях высказывается суждение о том, что предпочтительнее бедная жизнь, чем выполнение тяжелой работы, например: Хоть корку глодать, да не пенья ломать. Бог даст, и в окно подаст и т.п. Эквивалентные им по значению азербайджанские паремии следующие: Pinəçinin varı –iynə və sap (букв. «Капитал сапожника шило да дратва»); Tələbə işləyir, pulu usta alır (букв. «Работает ученик, а платят мастеру»); Dərziyə dedilər:”Köç!”, iynəni taxdı yaxasına və yola düşdü (букв. «Сказали портному: Переселись! Он воткнул иголку в воротник и – в путь»); Səylə işləmək çarıxları yırtar, qismetli olmaq gərək (букв. «Усердие чарыхи развалит – надо удачливым быть») и т.п. В некоторых паремиях труду противопоставляется свобода. При этом утверждается, что свобода превыше труда (вероятно, подневольного), например: Под одним окном постучит, под другим выпросит, под третьим отдохнет – поддевочка-то сера, да волюшка своя.
В пословицах и поговорках одобрительно оцениваются рабочие профессии и, наоборот, отрицательно оценивается характер работы бюрократов, например: Хороший тракторист что артист; Писал писачка, а имя ему собачка; Бюрократ – саботажнику брат. Заметим, что в процессе отбора азербайджанского материала мы не встретили паремий с отрицательной оценкой профессий.
Мы провели и обзорный анализ слов-репрезентантов, составляющих концепт ТРУД. Лексема труд, именующая концепт, активно заменяется лексемами труд, работа, дело, зарплата, урожай, почет, достаток; iş, əmək, hərəkət, bərəkət, dövlət, zəhmət и т.п. Семантика концепта ТРУД передается глаголами, указывающими на значимые одобряемые или порицаемые действия: работать, заработать, богатеть, горбатеть, жить, пахать, собирать, жать, уважать, спать, уставать, наживать, кушать, кормить, преумножать; işləmək, qazanmaq, artırmaq, əkmək, biçmək и т.п. Семантику изучаемого нами концепта определяют прилагательные с положительной или отрицательной коннотацией: хороший, честный, добрый, худой, полезный, беспутный, бесплодный, общий, коллективный, свой, чужой, ленивый, празный, ретивый; yaxşı, ortaq, işləyən и т.п.
В обоих языках имеется достаточное количество паремий, в которых отсутствуют как ядерные, так и периферийные лексемы, характеризующие концепт ТРУД. Однако семантика составляющих ее структуру лексем позволяет отнести их к тому или иному семантическому блоку паремий с концептом ТРУД, например: Руки в боки, глаза в потолки; Бабьи города недолго стоят; Хороший тракторист что артист; Halva-halva deməklə ağız şirin olmaz; Cəfa çəkməyən səfa görməz; Bal tutan barmaq yalar и т.п.
Проведенный нами контрастивный анализ русских и азербайджанских пословиц с концептом «труд» позволяет заключить, что труд как социальное явление относится к ценностям и азербайджанского и русского социумов. Паремии, в которых содержится отношения к труду, отражают систему ценностей этих народов (труд приносит удовольствие, работа кормит человека, приносит достаток семье и обществу). Концепт ТРУД в паремиях исследуемых языков связан с системой таких понятий как бедность, достаток, мораль, здоровье, отдых, общественная польза, почет, счастье, удача, воспитание, наказание, свобода, лень и т.п. В паремиях обоих языков приветствуется трудолюбие, а тунеядство, безделье осуждается.

ЛИТЕРАТУРА
1. Даль В.И. Пословицы, поговорки и прибаутки русского народа. Сборник в 2-х т. – СПб.: «Литера», «Виан», 1997.
2. Елистратов В.С. Арго и культура // Елистратов В.С. Словарь русского арго. Материалы 1980-1990 гг. Около 9000 слов, 3000 идиоматических выражений. – М.: Русские словари, 2000, с. 574–692.
3. Пословицы, поговорки, загадки в рукописных сборниках ХVШ-ХХ веков. – М.; Л.: АН СССР, 1961, 289 с.
4. Русские народные пословицы и поговорки. Сост. Ю. Селезнев и Е. Лебедев. – М.: Современник, 1977, 103 с.
5. Русские народные пословицы и поговорки. Сост. А.М. Жигулев. 3-е изд., Устинов, Удмуртия, 1986, 512 с.
6. Рыбникова М.А. Русские пословицы и поговорки. – М.,1961, 230 с.
7. Соболев А.И. Народные пословицы и поговорки. – М., 1961, 327 с.
8. Крылатые слова (переводы с азерб.) А.Гусейнзаде Б.,1985, 164 с.
9. Əlizadə Z. Azərbaycan atalar sözü və zərb məsələlərin leksik-semantik xüsusiyyətləri. B., BDU nəşriyyatı 1980, 108 s.
10. Həmidov İ. Azərbaycanca-rusca atalar sözləri lüğəti В., 2004.
11.Həmidov İ., Axundov B., Həmidova L. Azərbaycanca-rusca, rusca-Azərbaycanca atalar sözü və zərbi məsələlər lüğəti. B., 2009
12. Zeynallı Q. Azərbaycan atalar sözü. B., 2012.
13. Лихачев Д.С. Концептосфера русского языка // Русская словесность. От теории словесности к структуре текста М., Academia, 1997, c.280-287
14. Шведова Н.Ю. К определению концепта как предмета языкознания // Языковая личность: Текст-Словарь-Образ мира. Сб. в честь 70-летия члена-корреспондента РАН Ю.Н. Караулова М., 2006. С. 506–510.
15. Чернейко Л.О. Базовые понятия когнитивной лингвистики в их взаимосвязи // Язык, сознание, коммуникация. Вып. 30. М., 2005. С. 43–73.
16. Никишина И.Ю. Понятие «концепт» в когнитивной лингвистике // Язык, сознание, коммуникация. Вып. 21. М., 2002. С. 5–7.
17. Вежбицкая А. Сопоставление культур через посредство лексики и прагматики. М., 2001.
18. Кубрякова Е.С. О современном понимании термина «концепт» в лингвистике и культурологи // Реальность, язык и сознание: Междунар. межвуз. сб. науч. тр. Вып. 2. Тамбов, 2002. С. 5–15.
19. Степанов Ю.С. Константы: Словарь русской культуры. М., 2001 и 2004.
20. Стернин И.А. О выявлении национально-культурной специфики семантики слова // Национальное и интернациональное в развитии языков. Иваново, 1984. С. 10-14.
21. Телия В.Н. Культурно-языковая компетенция: ее высокая вероят¬ность и глубокая сокровенность в единицах фразеологического состава языка // Культурные слои во фразеологизмах и в дискурсивных практиках. М., 2004. С. 19–30.
22. Таирбеков Б.Г. Межъязыковые транспозиции пословиц и поговорок АКД. Баку, 1965.
23. Юсифов Г. Лексико-стилистические особенности пословиц и по¬говорок. АКД. Б., 1969.
24. Ализаде З. Азербайджанские пословицы и поговорки и их лексико-семантический анализ. Дисс. … докт. филол. наук. Баку, 1981.
25. Гамидов И. Философия грамматики афоризмов и пословиц. Б., 2001.
26. Косенко Н.А. Семантическое поле "труд" в русской паремиологии (в сопоставлении с польской) : Автореф. дис. на соиск. учен. степ. канд. филол. наук. С.-Петерб., 1993
27. Ганапольская Е.В. Фразеосемантическое поле "Труд" в современном русском языке (в сопоставлении с английским): Дисс. канд. филол. наук. -СПб., 1995.377 с.
28. Еремина М.А. Лексико-семантическое поле «отношение человеку к труду» в лексике русских народных говоров: этнолингвистический аспект. Дисс. канд. филол. наук. Екатеринбург, 2003
29. Токарев В.Г. Особенности лексической репрезентации концепта «труд» // Лингвистические парадигмы: традиции и новации: Материалы международного симпозиума. Волгоград, 2000. С.192-201.
30. Басова Л.В. Концепт в ТРУД русском языке (на материале пословиц и поговорок) (http://www.dissercat.com/content/kontsept-trud)
31. Гоннова Т.В. «Социокультурные характеристики концепта «труд» в русском языковом сознании» http://www.twirpx.com/file/232226/
Ключевые слова: концепт, труд, паремия, азербайджанский язык, русский язык, семантическая классификация.
Key words: concept, labour, sayings and proverbs, the Azerbaijan language, the Russian language, semantic classification.
Açar sözlər: konsept, əmək, paremiyalar, Azərbaycan dili, rus dili, semantik təsnifat.

Summary
The article is dedicated to the lexico-semantic investigation of the Azerbaijani and Russian paremiological units expressing “labour” concept. The aim of the article is to reveal in the investigated languages similar and distinguishing features of units expressing “labour” concept.
Here a number of lexical means and their derivatives with paremiological units realizing this concept have been analyzed.
Xülasə
Məqalə «əmək» konseptli rus və Azərbaycan paremiyaların leksik – semantik təsnifinə həsr olunub. Məqalənin məqsədi - «əmək» konseptinin tədqiq edilən dillərdə leksik-semantik xüsusiyyətlərinin oxşar və fərqli cəhətlərini müəyyənləşdirməkdir. Bu konsepti realizə edən bir sıra leksik vasitə və onların derivatları ilə paremiyaların təhlili aparılmışdır.

Рецензент: док.фил.наук, проф.В.В.Красных

ƏDƏBİYYATSÜNASLIQ – ЛИТЕРАТУРОВЕДЕНИЕ

Каранаева Салима Раиловна, Абдуллина Гульфира Рифовна
Россия, Башкортостан, Стерлитамак
БАШКИРСКИЕ КОСМОНИМЫ В ФОЛЬКЛОРНЫХ ОБРАЗЦАХ И В ХУДОЖЕСТВЕННОЙ ЛИТЕРАТУРЕ
Небесные светила играли важную роль в жизни всех тюркских народов. Кочевой образ жизни башкирских племен в значительной мере определил значение космических объектов как приметы характера предстоящей погоды или возможности точно определить время. Издревле башкиры обожествляли небесные светила, что нашло свое проявление в языке в виде соответствующих крылатых слов, фразеологизмов, пословиц и поговорок.
Многие космические наименования не только тесно сплелись с другими языковыми пластами, но и в составе фольклорных образцов и художественных произведений отразили мировоззрение, быт, традиции и обычаи башкирского народа. Таким образом, космонимы в лингвокультурологическом плане представляют большую ценность. Ассоциации, связанные с космонимами, отражают менталитет башкирского народа, национально-культурные и историко-познавательные понятия, наконец, языковую картину мира в представлении башкир [1].
Надо отметить, что названия небесных объектов (имена собственные) очень редко встречаются в составе устойчивых языковых единиц как пословицы и поговорки, в основном это термины, образующие ассоциативные связи с различными ценностно-культурологическими понятиями [2]. В башкирском языке это три основных термина: ҡояш, ай, йондоҙ. Первые два космонима относятся к собственно астронимическим объектам, в третьем случае это нарицательное название всех объектов на небосводе. В древние времена многие башкирские племена обожествляли небесные светила, поэтому не удивительно, что они отразились в народном опыте познания мира – в афористических жанрах фольклора.
Первую тематическую группу пословиц, поговорок и загадок составляют единицы с компонентом “солнце”. Древние башкирские племена обожествляли солнце, для них оно имело не только значение света и тепла, но и было символом добра и милосердия, поэтому во многих поговорках космоним “солнце” олицетворяет человечность и сострадание, актуализируя концептуальное понимание “свет”а как символа гуманности и добра. Космоним в этом смысле часто выступает как важнейшая часть образной ассоциации в пословицах и поговорках, например: Ҡояш янында – йылылыҡ, инә янында – изгелек; Ҡояш ҡарағанда йөрөп ҡал, атаң ҡарағанда йөрөп ҡал; Ҡояш тапһыҙ, ир ғәйепһеҙ, ил дауһыҙ булмаҫ; Ҡояш юҡ – көн юҡ; В загадках космоним “солнце” несет в себе яркую образную составляющую: Ай күрҙе, ҡояш алды (ысыҡ).
Вторая тематическая группа пословиц, поговорок и загадок образуется с космонимом “ай”. Данное небесное светило для древних родов имело такое же значение, как солнце, олицетворяло спутник дневного светила. Луна (Ай) как ночной спутник Солнца в понимании башкир была окружена исключительной таинственностью и представлялась либо улыбающимся личиком юной красавицы Зухры, либо ликом одинокого мужчины, сеющим печаль и грусть.
Космоним “ай” у башкир наполняется значениями “красоты”, “одиночества” и присутствует во многих пословицах и поговорках. Например: Айға ҡарап ай булма; Ай уртаҡ, көн уртаҡ, яҡшы кешенең эше уртаҡ; Ай уртаҡ, төн уртаҡ; Ай байыһа, йондоҙ бар, ҡатын үлһә, балдыҙ бар; Ай менән ҡояш берәр генә була.
Башкиры видели неизменными спутниками солнца и луны яркую звезду Таңсулпан (Сулпан йондоҙ), для них это тоже символ красоты и света [3]: Таң күҙе – Сулпан; Сулпан йондоҙ – өмөтлө күҙ. Большое количество примет и поверий, относящихся к Ай (Луне), связано с физическим и духовным состоянием человека. И болезни, и здоровье, и настроение человека – всё это, по мнению древних тюрков [4], в том числе башкир, напрямую зависело от Ай. Существуют приметы, возникшие на основе наблюдений над природой Луны. Например, в жанре һынамыш (приметы) сохранилось предостережение от созерцания Луны: Айға оҙаҡ ҡарама, аяҡтарың бәйләнер. Это означает: «Берегись созерцания Луны – оно приносит несчастье». Или: Айҙың ҡолаҡтары булһа, аяҡтарыңды һаҡла, что означает начало холодов. Или: Ҡанлы ай бәхет килтермәҫ,что означало”Красного цвета луна приносит несчастье”.
Третья группа пословиц, поговорок и загадок образована с компонентом “йондоҙ”. Звездой у башкир, как уже отмечалось, именовались все светила на небосводе, поэтому часто под “йондоҙ” подразумевается солнце и луна. Однако для древних башкир ночные светила – звезды тоже были священными небесными объектами, в культурном пространстве это символы пути, поиска и надежды. Примеры: Алыҫтағы йондоҙ яҡын була; Эҙләгән йондоҙ юлынан йөрөр; Өмөт ҡараңғы төндә йондоҙ булып яныр.
Итак, космонимы и раскрывающие их сущность афористические жанры устного народного творчества дают ценный материал для изучения мировоззрения, фантазии, образного мышления целого народа и восприятия им небесных тел [5], поэтому выявление таких единиц, их сравнительное изучение имеет большое научное значение для дальнейшего развития языкознания. Лингвокультурологическое значение исследования космонимов в этом случае трудно переоценить.
Наименования небесных тел занимают важнейшее место в ономастическом пространстве современного башкирского языка. Лексемы, обозначающие определенные виды небесных объектов, часто встречаются не только в фольклорных образцах, но и в художественной литературе. Следует отметить, что анализируя роль наименований небесных тел в литературных произведениях, мы должны иметь в виду, что любое творение есть составная часть национальной картины мира, оно несет в себе и авторское миропонимание, и яркую индивидуальную составляющую. Выходит, наименования небесных тел в литературных произведениях наполняются культурологическим содержанием. Космонимы в подавляющем большинстве башкирских произведений имеют ярко выраженное символическое значение и становятся концептами, то есть словами с определенным культурологическим смыслом. Это во многом объясняет широкое использование космонимов в функции художественно-литературного приема в произведениях башкирских писателей.
К примеру, в ярчайшем творении классика башкирской литературы Мустая Карима – в трагедии «В ночь лунного затмения» – отдельное название небесного тела становится символом, без которого нельзя представить художественный мир и реальность произведения. Космоним Ай раскрывает художественное начало трагедии, символизирует мифологические верования общества (с древних времен лунное затмение считалось предвестником беды), трагическое содержание художественного творения. Ай и связанное с ним космологическое явление присутствует на всех этапах развязки сюжета трагедии. Космоним используется автором как символ грешности земного мира, в результате отдельное слово становится художественным приемом, определяющим содержание и творческое начало произведения.
Наименования небесных объектов как Ай (Луна) и Ҡояш (Солнце) в произведении Мустая Карима служат приемом создания художественного контраста изображаемых явлений. Образ Луны (Ай) как символа света в окружающей тьме олицетворяет светлую надежду людей на спасение, а солнце (Ҡояш) символизирует источник света и доброты. Такая концептуальная оппозиция и глубокое философское единство данных символов обостряет художественную силу произведения, эмоционально-экспрессивную насыщенность описываемых картин.
Космонимы Ай и Ҡояш в трагедии Мустая Карима «В ночь лунного затмения» выступают как яркое образно-художественное средство изображения. Например, в поэтическах отрывках из текста произведения четко проявляется стилистическая окрашенность таких названий:
Акъегет.
Лучезарно восходит солнце, –
Это правая твоя щека, Зубаржат.
Уныло заходит луна, –
Это левая твоя щека, Зубаржат.
В трагедии “В ночь лунного затмения” в качестве образно-стилистического приема используется и космоним йондоҙ:
Акъегет.
Взгляну на небо – что я вижу –
Пару звезд.
Взгляну на землю – два дитя –
Две звезды, оказывается, они.
В языке трагедии, особенно в речи одного из главных действующих лиц – Акъегета, космонимы выполняют ярко выраженную стилистическую функцию. Они помогают раскрыть художественное богатство языка и внутреннее эмоциональное содержание трагедии.
Таким образом, космонимы в литературных произведениях осуществляют не только объективную, присущую онимам, функцию, но и приобретают различные символические значения, становятся концептами со своеобразным культурологическим содержанием, что наглядно демонстрируется на примере трагедии Мустая Карима «В ночь лунного затмения».
Язык литературы есть средство передачи богатых семантических значений и разнообразных лингвистических функций космонимов как уникальной составной части современного ономастического материала башкирского языка. Особенно ярко это проявляется в насыщенной различными ассоциациями языке поэзии. В понимании поэтического языка слово есть ключ к чувственному миру, поэтому не удивительно, что названия небесных тел, кроме своих объективных ономастических значений, употребляются в поэзии в качестве образа-символа или ассоциаций.
В поэзии Шаехзады Бабича наименования небесных тел наполнены различными значениями и ассоциациями. К примеру, отрывок из стихотворения «Афарин» (1917):
Слава вам, утренние звёзды свободы!
Слава вам, султаны доброты!
Космоним Сулпан (утренняя звезда) в этом стихотворении – уменьшенный вариант названия небесного объекта Тансулпан йондоҙ, широко распространенного у башкир. В данном стихотворении Бабича Сулпан символизирует свободу.
Космонимы Ай (луна) и Ҡояш (солнце) в стихотворении Ш. Бабича «Айға мендем» становятся ярким художественно-стилистическим приемом и своеобразным центром произведения:
Поднялся на Луну, купался в лучах Луны, играл,
Не мог нарадоваться, насладиться.
Не насытился, пошел дальше Луны, поднялся на Солнце,
Нет, все-таки не смог успокоить душу...
Зөһрә йондоҙ (Звезда Зухра) – традиционный символ красоты у башкир. В стихах национального героя башкирского народа Салавата Юлаева образ Зөһрә йондоҙ символизирует красоту женщины:
Зулейха, ты как райская дева на земле,
На глазах у тебя блестит Звезда Зухра.
Глаза твои будто ночное небо,
Светится на глазах твоих сама Луна.
Современная башкирская поэзия богата на различные образно-стилистические приемы, основанные на космонимах. Наименования небесных тел особенно часто встречаются в философской лирике. Например, цикл стихов Фанзиля Кузбекова, недавно опубликованного на страницах журнала «Агидель», называется «Йыһан үлсәмдәре» («Размеры Вселенной»). В стихах названия различных космических объектов выступают средством образности:
Медведица (название созвездия – С.К.) моя!
В серебряный твой ковш
Зачерпнул звезды.
Был влюблен...
В следующем четверостишии Ф. Кузбекова прослеживается раскрытие значение древнего космонима Ҡаҙ юлы (Млечный путь) через образ звездной реки:
Взглянул на небо, устав от житейских мелочей.
Лишился дара речи....
Плывут звезды одной сплошной рекой.
Таким образом, космонимы – незаменимые элементы картины мира, их в какой-то степени можно представить как результат многовекового осмысления реальности и исторического опыта отдельно взятого народа, в данном случае – башкирского. Наименования небесных тел в пробашкирской литературе имеют ярко выраженную символическую и образную составляющую. Названия Ай, Ҡояш, йондоҙ, Зөһрә йондоҙ, Таңсулпан йондоҙ в литературном языке выступают художественно-образным приемом и средством познания автором окружающей действительности.
Значение космонимов в художественных произведениях не ограничивается только образной функцией, они несут в себе черты мифологического сознания (трагедия “В ночь лунного затмения” Мустая Карима), менталитета народа (символы красоты и древние обычаи башкир). Изучение исконно башкирских названий небесных тел как ҡояш, ай, йондоҙ и связанных с ними пословиц, поговорок, загадок также дает ценный опыт в понимании менталитета и древнего мироощущения башкирского народа.

Литература:
1. Абдуллина Г. Р. Наименования небесных тел (на материале башкирского языка) // Полиязычие и диалог культур: Материалы Международной научно-практической конференции. – Актобе, 2014. – С.116-118.
2. Башкирское народное творчество: Пословицы, поговорки, приметы, загадки. – Уфа, 1993. – 431 с.
3. Максютова Н. Х. Башкирская космонимия // Ономастика Поволжья. Том 3. – Уфа, 1973. – С. 382-384.
4. Никонов В.А. Космонимия Поволжья // Ономастика Поволжья. Том 3. – Уфа, 1973. – С. 373-381.
5. Qalib Sayılov. Şirvanda Novruz bayramı. Azərbaycanda Novruz. Bakı, 2012, s. 98.

BASHKIR COSMODOME IN THE FOLKLORE SAMPLES AND LITERATURE
SUMMARY
The article is devoted to revealing the role of cosmonov in the folklore samples and in the Bashkir literature. Analyzed Bashkir Proverbs, sayings, riddles, works of art on the presence in them cosmonov. Ancient Bashkirs worshipped the heavenly bodies, which found its manifestation in language in the form of winged words, idioms, Proverbs and sayings. Cosmonims in linguistic and cultural terms are of great value. Association associated with Kosmosnimki reflect the mentality of the Bashkir people, national-cultural and historical-cognitive concepts, finally, language picture of the world in the view of the Bashkirs.

Key words: the Bashkir language, cosmodome, Proverbs, sayings, riddles, Bashkir poetry, Bashkir literature, and cultural studies
Сведения об авторах:
Каранаева Салима Раилевна, аспирант кафедры башкирского языка Стерлитамакского филиала Башкирского государственного университета
Абдуллина Гульфира Рифовна, доктор филологических наук, профессор кафедры башкирского языка Стерлитамакского филиала Башкирского государственного университета

Lalə Maxsudova
XALQ NƏSRİ KONTEKSTİNDƏ TOPONOMİK ƏFSANƏLƏR
Bu təsnifatla müəyyən edilən əfsanələr həmçinin “Yer adları, qalalar, abidələr və sair ilə bağlı əfsanələr” hesab olunur. Ümumiiyyətlə əfsanələrin yaranmasında yer adları, qalalar, mağaralar, abidələr, dağlar, daşlar, qayalar, çaylar, göllər və s. mühüm rol oynayır. Xalq təfəkküründə təbiət canlı obraz olaraq iştirak etdiyi üçün insanları əhatə edən bütün maddi varlıq, xüsusilə həyatımızda öz təsirini göstərən substansiya əfsanə materialı ola bilir. Mövcud olah dağ, daş, qaya, qala, çay, göl, su və s. üzərində hekayətlər qurulur ki, (1) bunlar real bilgilərə əsaslandıqda rəvayət, qeyri-real bilgilərə əsaslandıqda isə əfsanə olur. Bu baxımdan Şirvan bölgəsində bu mövzulu əfsanələr yetərincədir. Çünki Şirvan ərazisinin xəritəsi bu nümunələrin yaranmasına kifayət qədər imkan verir. Bu əfsanələrin ən geniş yayılmış örnəklərindən “ Şamaxı”, “Şirvan-Muğan əfsanəsi”, “Şah dağı”, “Dəli dağ”, “Qarı körpüsü”, “Qanlı daş”, “Qız bulağı”, “Mələk bulağı”, “Qanlı göl”, “Qara göl, “Fit dağı”, “Gəlin qayası”, “Çobançatdadan dağı”, “Deşikli daş”, “Mahmarzabatan əfsanəsi”, “Çoban daşı”, “Qanlı qala”, “Ana daş”, “Nohur gölü”, “Soyuq bulaq”, “Ağ qaya”, “Ağca qala”, “Şirin bulaq”, “Ağsu”, “Lahıc”, “Pirqulu”, “Kürdəmir”, “Molla yeri” və s. neçə-neçə əfsanələr xalq arasında bu gün də çox işləkdir (2).
Şirvan ərazisində həm müxtəlif əfsanə və digər janrlar daxilində, həmçinin sərbəst formada “Qız qalası” və “Fit dağı ilə bağlı əfsanələr də çox geniş yayılmışdır. Ümumiyyətlə “Qız qalası” əfsanəsi ilə bağlı A.Nəbiyev yazır ki, bu əfsanələr folklorumuzda silsilə əfsanələr olaraq öz&uu